Wikibooks:Lerarenkamer

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>nlwikibooks</dbname>
    <base>https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Transwiki</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg transwiki</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wikijunior</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg Wikijunior</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikibooks:Lerarenkamer</title>
    <ns>4</ns>
    <id>30</id>
    <revision>
      <id>431699</id>
      <parentid>431657</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kunnen Boekenplank:Wikijunior en Wikibooks:Junior boeken worden samengevoegd? */</comment>
      <origin>431699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27397" sha1="ot6eyes1urqx4c7xcnmcjiz4opodx9t" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)</text>
      <sha1>ot6eyes1urqx4c7xcnmcjiz4opodx9t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431708</id>
      <parentid>431699</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kunnen Boekenplank:Wikijunior en Wikibooks:Junior boeken worden samengevoegd? */ Reactie</comment>
      <origin>431708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27738" sha1="8f9x10qa030kta2sd4bcbxzynhm9h22" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)</text>
      <sha1>8f9x10qa030kta2sd4bcbxzynhm9h22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431709</id>
      <parentid>431708</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kunnen Boekenplank:Wikijunior en Wikibooks:Junior boeken worden samengevoegd? */</comment>
      <origin>431709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27962" sha1="6ftwzdmgkz4pc7amcxlvj0pyqih02rc" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten woren gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)</text>
      <sha1>6ftwzdmgkz4pc7amcxlvj0pyqih02rc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431716</id>
      <parentid>431709</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>typo</comment>
      <origin>431716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27963" sha1="lb2q4zgp03c7jc47i39pf7z6xa8h6iw" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten worden gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)</text>
      <sha1>lb2q4zgp03c7jc47i39pf7z6xa8h6iw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431750</id>
      <parentid>431716</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:29:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kunnen Boekenplank:Wikijunior en Wikibooks:Junior boeken worden samengevoegd? */ Reactie</comment>
      <origin>431750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28702" sha1="anaf8yakhk3n0gssoolqtqaavk6t0c4" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten worden gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)
::::Voor nu heb ik beide lijsten gesynchroniseerd. Ik zal de actie opnemen in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]].
::::Er zijn nog wel drie losse hoofdstukken [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1]], [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2]] en [[:Categorie:Wikijunior:Wat wil jij later worden? - inhoud]]. Alledrie zonder voorpagina, alledrie uit 2007. Zo te zien allemaal beginnetjes, de eerste twee zijn lijsten zonder links, waarschijnlijk als basis voor leerplannen voor docenten, maar waar leerlingen niets mee kunnen, de derde alleen een formulier dat leerlingen kunnen invullen. Wat moeten we hiermee? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 10:29 (CET)</text>
      <sha1>anaf8yakhk3n0gssoolqtqaavk6t0c4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Te verwijderen pagina's</title>
    <ns>4</ns>
    <id>51</id>
    <revision>
      <id>431683</id>
      <parentid>431498</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>+2</comment>
      <origin>431683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5562" sha1="sjzsyagvun478bd6xds581g3dliodj1" xml:space="preserve">{{TOC zonder automatische nummering}}
== Uitleg ==
{{Te verwijderen pagina's}}

&lt;!--Niet verwijderd... een week laten staan--&gt;

== Archief ==
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; margin: 3px 0 5px 10px;&quot;&gt;
*[[Wikibooks:Logboek verwijderde pagina's|2004]] &amp;middot; {{Archieflinks|vanaf=2014}}
*[[Speciaal:Logboeken/delete|Verwijderingslogboek]]
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Voorbeeld:
== Jaar ==
=== Maand ===
====Toegevoegd dd-mm, te verwijderen op of na dd-mm+1 ====
*[[Paginatitel]] - wiu 
--&gt;

==2026==
===september===
====Toegevoegd 24 september, te verwijderen op of na 24 oktober====
* [[Iluthien]], het hele boek. Ik kon over deze taal via Wikidata en Google niets vinden, uitgezonderd op Google dit Wikibook. Toen ik verder googelde met de letters uit [[Iluthien/Uitspraak en Alfabet]] (Arlı Etlı Imnı Orlı Urlıd Eyvhen), bleek Turks of Azerbeidzjaans het meest voor de hand liggende, vanwege de ı (i zonder puntjes), dus niks Keltisch. Deze letters bleken ook nog eens afkomstig uit een bekende islamitische gebedstekst of religieuze formule in het Arabisch, opgeschreven met het Turkse alfabet. Dus ik heb sterk het vermoeden dat deze taal een verzinsel is van de eerste auteur, [[Gebruiker:Den Eddy en de Jos]] (in 2010, daarna zijn door hen geen wijzigingen meer aangebracht, ook niet elders op Wikibooks, zie https://nl.wikibooks.org/wiki/Speciaal:Bijdragen/Den_Eddy_en_de_Jos), die ons probeerde wat op de mouw spelden. 
:PS Is het misschien een idee om in [[Wikibooks:Missie, visie en uitgangspunten]] iets te vermelden over het soort onderwerpen dat is toegestaan? Dat Wikibooks alleen bedoeld is voor studie-, leer- en handboeken, handleidingen, instructies en naslagwerken? Niet voor essays, zelfgeschreven romans en andere verzinsels? Dat het om werkelijk bestaande onderwerpen moet gaan? Ik kon daar nu niets over vinden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 07:35 (CEST)
*:{{Done}} - Vanwege alle serieuze twijfel heb ik dit hele boek maar versneld verwijderd. Er moet immers voor alles worden voorkomen dat er onjuiste/misleidende zaken in de hoofdnaamruimte staan. Mocht de aanmaker hier ooit nog eens terugkomen, dan kan die zelf desgewenst verzoeken om herplaatsing. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:39 (CEST)

&lt;s&gt;* [[Kaartspel/Groenjassen]] - Eerder al door een anonieme gebruiker voorzien van &quot;nuweg&quot;, staat nu alsnog ter discussie na een opmerking van JopkeB.&lt;/s&gt;&lt;br&gt;
:&lt;s&gt;Copy/paste van een andere wiki, met taalfouten en ontbrekende sjablonen. Kan, met wat moeite, een deel van een Wikiboek worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 24 sep 2026 18:58 (CEST)&lt;/s&gt; - Reeds verwijderd (Ellywa, 24 sep 2026) wgs. schending van auteursrechten. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 sep 2026 10:39 (CEST)

====Toegevoegd 27 september, te verwijderen op of na 27 oktober====
* [[:Categorie:Geesteswetenschappen]] - Lege categorie. Hierin zouden eigenlijk de categorieën voor Taal, Literatuur, Filosofie, Geschiedenis en Kunst moeten komen, maar dan kan iemand zonder wetenschappelijke opleiding die categorieën niet meer vinden. Dus wat mij betreft blijven die subcategorieën als zelfstandige categorieën direct onder [[:Categorie:Boek naar thema]] gerangschikt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 sep 2026 13:37 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 september, te verwijderen op of na 28 oktober====
* [[:Categorie:Module fysica]] - Overbodige categorie. Hij bevatte twee onderdelen: [[Fysica]] en [[Fysica/Arbeid energie vermogen]]. De eerste heb ik verplaatst naar [[:Categorie:Natuurkunde]], waar hij thuishoort. Uit de tweede heb ik hem verwijderd omdat die ook al in [[:Categorie:Fysica - inhoud]] staat. Nu is deze categorie leeg en ik heb geen idee waarvoor hij gebruikt zou kunnen worden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 13:24 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 oktober, te verwijderen op of na 28 november====
* [[:Categorie:Bestand per boek]]
** Alle 34 (!) bestanden op Wikibooks staan ook al in 
*** [[:Categorie:Bestand naar licentie]] (7 C) en
*** [[:Categorie:Bestand naar type]] (5 C).
** Veruit de meeste bestanden komen van Commons, en verschijnen dus niet in deze categorie.
::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 28 okt 2026 15:52 (CET)

===november===
====Toegevoegd 1 november, te verwijderen op of na 1 december====
*[[Afdeling:Bijbelwetenschap]] en [[Faculteit:Bijbelkunde OT]] – Geen inhoud meer, sinds [[Cursus:Inleiding Oude Testament|de enige pagina]] in 2010 verwijderd is. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 13:14 (CET)

== Kandidaten voor directe verwijdering ==
* ..


Hier worden maximaal 10 kandidaten voor directe verwijdering geplaatst:
{{Kolommen automatisch
|style=border: 1px solid silver; padding-left: 5px;
|inhoud=
&lt;dynamicPageList&gt;
category  = Wikibooks:Nuweg
mode      = ordered
count     = 10
redirects = include
&lt;/dynamicPageList&gt;
}}

* [[:Categorie:Wikibooks:Nuweg|Klik hier]] voor het volledige overzicht ({{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Nuweg}} pagina's en/of categorieën).

[[Categorie:Wikibooks]]</text>
      <sha1>sjzsyagvun478bd6xds581g3dliodj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>HTML/Externe links</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2397</id>
    <revision>
      <id>431760</id>
      <parentid>425430</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>+{{Links}}  (demo, tijdelijk)</comment>
      <origin>431760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1113" sha1="f6uhy52trkj3sr4ym3apnhjo3vtw2h2" xml:space="preserve">{{Index HTML|Deel=Appendices}}
Aangezien elke cursus zijn eigen voor- en nadelen heeft, waardeert de ene persoon een bepaalde cursus beter dan een ander. Hieronder een rijtje externe links naar websites die ook een HTML-cursus aanbieden. Voelt u zich vrij een link toe te voegen.

==Externe links==
&lt;!--************************************
LET OP

Deze pagina is enkel bedoeld om een overzicht van links te geven. De ene link mag NOOIT beter dan de andere(n) worden genoemd, dat is doorgaans namelijk een puur subjectief begrip.

Links binnen Wikimediaprojecten worden niet opgenomen in de Googlepagerank, dus een externe link hier helpt u niet aan meer hits via Google.
*************************************--&gt;
&lt;!--Hieronder de links plaatsen op ALFABETISCHE VOLGORDE. De https://www niet meetellen bij de alfabetische volgorde.--&gt;
===Nederlandstalig===
*https://www.handleidinghtml.nl/ - Naslagwerkachtige site met informatie over de tags.

===Engelstalig===
*https://www.htmlhelp.com/
*https://www.w3schools.com/html/
*https://www.yourhtmlsource.com/
*https://www.codecademy.com/en/tracks/web
{{Links}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>f6uhy52trkj3sr4ym3apnhjo3vtw2h2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Gebruik van links</title>
    <ns>12</ns>
    <id>2475</id>
    <revision>
      <id>431705</id>
      <parentid>431670</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Naar andere Wikibooks (&quot;gewone&quot; links) */</comment>
      <origin>431705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18584" sha1="tlsv016mjk0lt23rdvegsfa2xmkpnn9" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
{{Helpmenu}}

Op deze pagina is een overzicht te vinden over weblinks op Wikibooks-pagina's. U kunt hier allereerst vinden hoe u kunt linken. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen (1) &quot;intern linken&quot; (binnen de Nederlandstalige Wikibooks), (2) links naar andere Wikimedia-projecten en (3) &quot;externe links&quot; (buiten Wikimedia-projecten, dus naar &quot;gewone&quot; websites). 

Daarnaast worden enkele manieren genoemd om zo mooi mogelijk te linken. 

[[#Overzicht|Onderin]] is een overzicht waarin deze pagina in een tabel wordt samengevat.

{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
| Meer info vind je op [[Wikijunior:Dierenalfabet|Het dierenalfabet]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Meer info vind je op [[Wikijunior:Dierenalfabet|Het dierenalfabet]].&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;  (binnen Wikibooks)
|- valign=&quot;top&quot;
| Link naar Wikimedia Commons [[c:Category:Wikibooks]].
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Link naar Wikimedia Commons 
[[c:Category:Wikibooks]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia], [https://www.nupedia.com]
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Externe links: [https://www.nupedia.com Nupedia],
[https://www.nupedia.com]&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}


==Interne links==
Onder interne links verstaan we links die binnen het Nederlandstalige Wikibooksproject uitkomen.

Een interne link kan worden aangemaakt door dubbele blokhaken om de naam van het gelinkte artikel neer te zetten. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert bijvoorbeeld in [[Kookboek/Oliebollen]]. 

Hoewel artikelnamen altijd moeten beginnen met een hoofdletter, mag de eerste letter van de link, indien gewenst ook klein zijn. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[kookboek/Zout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; linkt nog altijd naar [[Kookboek/Zout]]. Merk hierbij wel op dat een andere hoofdletter in de artikelnaam, die niet aan het begin staat, in de link wel als hoofdletter geschreven moet worden. Een elegante manier om dit op te lossen is [[#Linken met alternatieve tekst|hieronder]] opgenomen.

Let op dat u, wanneer u linkt naar andere [[Help:Naamruimte|naamruimten]] binnen Wikibooks, de betreffende naamruimte meeneemt in de link. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Overleg:Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Overleg:Hoofdpagina]], terwijl &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Hoofdpagina]].

===Linken met alternatieve tekst===
Vaak is het niet elegant om de artikelnaam te gebruiken als link, bijvoorbeeld omdat de artikelnaam in de context van de pagina niet mooi uitkomt. Gelukkig is hiervoor een oplossing, namelijk linken met alternatieve tekst.

Met alternatieve tekst kunt u linken naar een artikel, terwijl de link zelf niet gelijk is aan de artikelnaam. Als u bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; intypt, resulteert dat in [[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]], een link naar het artikel over oliebollen, maar met de weergegeven tekst ''oudejaarslekkernij''. Deze functie is bijzonder handig wanneer de naam van een artikel niet goed in het zinsverband past.&lt;br&gt;
NB Het verticale streepje, | kunt u vinden boven de '''enter'''-toets bij de US qwerty layout (veelgebruikt toetsenbord in Nederland). Bij de Belgische layout is dit als 3e teken vermeld op de toets met 1 en &amp;, uiterst links bovenaan.

In sommige gevallen, voornamelijk bij meervouden, is er zelfs een nog gemakkelijker oplossing. Stel dat u wilt linken naar het artikel ''Kookboek'', maar u wilt de meervoudsvorm gebruiken. Dan hoeft u geen gebruik te maken van een | (een zogenaamde pipe). Als u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[kookboek]]en&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; intypt, resulteert dat in [[kookboek]]en, de pagina ''Kookboek'', met als weergegeven tekst ''kookboeken''. Dit kan gebruikt worden voor alle woorden die voor een deel bestaan uit een woord dat de titel van een artikel is.

Bij [[Help:Doorverwijspagina|doorverwijspagina's]] komt het vaak voor dat een tekst &quot;xxx&quot; gelinkt moet worden naar de pagina &quot;xxx (yyy)&quot;. Hiervoor bestaat de zogenaamde pipe-truc: wanneer u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Java (eiland)|]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (dus met pipe, maar zonder tekst na de pipe) invoert, wordt dat automatisch veranderd en verschijnt de tekst alsof u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Java (eiland)|Java]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; had gebruikt. Ditzelfde procédé werkt ook voor naamruimtes: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Wikibooks:Links|]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Wikibooks:Links|Links]].

===Subpagina's===
&lt;!-- NB De links in deze sectie zijn fake! De voorbeelden werken alleen op [[Kookboek]] resp. subpagina's. --&gt;
In links naar subpagina's mag de titel van de hoofdpagina weggelaten worden. Een extra slash ná de titel onderdrukt de slash in de weergave van de link.

* Op elke pagina van een boek:
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Appel]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geplaatst op Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Appel|/Appel]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Appel/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geplaatst op Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Appel|Appel]]

:Op een subpagina van een boek geeft deze techniek een link naar een subsubpagina:
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/sub]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op Kookboek/Appel &amp;rarr; [[Kookboek/Appel/sub|/sub]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/sub/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op Kookboek/Appel &amp;rarr; [[Kookboek/Appel/sub|sub]]

*Op een '''subpagina''' van een boek:
::Twee puntjes kunnen de titel van de hoofdpagina vervangen.
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../Peer]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een ''andere'' subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Peer]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../Peer/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een ''andere'' subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Peer|Peer]]

===Linken naar een oude versie===
&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Speciaal:Permalink/6304]]]] geeft een link naar een specifieke versie van een pagina; het getal is de &quot;oldid&quot; die in de url van de link &quot;Permalink&quot; in de linker kolom te vinden is.

===Verschillen tussen versies===
&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Special:Diff/6304/402920]]]] geeft een link naar de verschillen tussen twee versies van een pagina. Ook is een vergelijking tussen ''verschillende pagina's'' mogelijk, zo toont &lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Special:Diff/402920/402918]]]] een vergelijking tussen [[Kookboek/Appel|appels]] en [[Kookboek/Peer|peren]].&lt;!-- het kan dus wél ;-p --&gt;

===Naar nog niet bestaande artikelen===
Voor links naar nog niet bestaande artikelen of andere pagina's wordt dezelfde code gebruikt als voor links naar bestaande onderdelen op Wikibooks. &lt;nowiki&gt;[[Link naar nog niet bestaande pagina]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[Link naar nog niet bestaande pagina]]. Hoewel een link naar een niet-bestaand artikel er anders uitziet dan een link naar wel bestaand artikel, gaat het maken van de link op dezelfde manier. Het grote voordeel van deze methode is dat de links al goed staan op het moment dat iemand het beoogde artikel aanmaakt.

Let op dat u in uw link een schrijfwijze gebruikt conform de richtlijnen in [[Help:Het benoemen van een pagina|het benoemen van een pagina]]. U zorgt hiermee dat als mensen via uw link een pagina aanmaken, de pagina ook meteen de juiste heeft. Gebruik dus geen &lt;nowiki&gt;[[fOuTePag!n4TiTe1]]&lt;/nowiki&gt;, maar een &lt;nowiki&gt;[[Goede paginatitel]]&lt;/nowiki&gt;.

===Categorielinks===
Het linken naar categorieën is niet gebruikelijk maar kan in bepaalde situaties gewenst zijn. Door het toevoegen van een &quot;:&quot; (dubbele punt) wordt voorkomen dat het artikel zelf wordt gecategoriseerd. Dus &lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Wikibooks]]&lt;/nowiki&gt; is een manier om een link te maken naar [[:Categorie:Wikibooks]]

Wanneer u echter &lt;nowiki&gt;[[Categorie:Wikibooks]]&lt;/nowiki&gt; schrijft, dus zonder dubbele punt ervoor, komt het betreffende artikel zélf in deze categorie terecht. Ook zal dan onderaan de pagina een boxje verschijnen met een link naar de betreffende categorie. Wikibooks-NL maakt intensief gebruik van een klassificering van artikelen in categorieën. Zie ook de pagina over [[Help:Gebruik van categorieën|het gebruik van categorieën]].

===Redirects===
Met redirects is het mogelijk om vanuit een bepaalde pagina automatisch naar een bepaalde andere pagina doorgeschakeld te worden. Zo is bijvoorbeeld [[PHP]] een redirect naar [[Programmeren in PHP]]. Met een redirect kan een pagina dus gemakkelijker gevonden worden omdat niet de exacte titel in het zoekvenster hoeft te worden opgegeven. Op deze manier kunt u bijvoorbeeld artikelen met veel verschillende namen naar één centraal artikel doen verwijzen.

Een redirect kunt u aanmaken door de tekst &lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Pagina waarnaar verwezen moet worden]]&lt;/nowiki&gt; in te typen. Op de pagina [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Php&amp;action=edit Php] staat bijvoorbeeld de tekst ''&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Programmeren in PHP]]&lt;/nowiki&gt;'', zodat deze pagina direct naar [[Programmeren in PHP]] doorverwijst. Zie verder [[Help:Redirect]] voor meer informatie over redirects.
&lt;!--
===Linken naar afbeeldingen en andere media===
Indien u alleen een link naar een afbeelding, een geluidsfragment of film wilt plaatsen, gebruik dan de Media-naamruimte. &lt;nowiki&gt;[[Media:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt; (dus &quot;Media&quot; in plaats van &quot;Afbeelding&quot;) resulteert in [[Media:Aardhommel_kleine.jpg]]. Ook hierbij kunt u een alternatieve tekst opgeven d.m.v. een &quot;|&quot; (pipe).--&gt;

===Naar de beschrijvingpagina van een afbeelding linken===
Wanneer u op een overlegpagina een afbeelding wilt bespreken, kan het nodig zijn om naar de beschrijvingspagina van de afbeelding te linken. Dit gaat heel eenvoudig via met behulp van een dubbele punt. &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]. Hiermee wordt dus slechts de link naar de afbeelding opgenomen in plaats van de hele afbeelding. Zie [[Help:Gebruik van afbeeldingen]] voor meer uitleg over afbeeldingen.

==Links naar andere Wikimedia-projecten==
===Naar andere Wikibooks (taallinks)===
Taallinks, ook wel ''interwiki's'' genoemd, zijn links die verwijzen naar artikelen met hetzelfde onderwerp op andere Wikibooks. Dergelijke links worden vastgelegd in Wikidata. Zie [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] voor het koppelen van Wikibooks-pagina's aan Wikidata-items, ook voor andere talen. 

Ter illustratie, het artikel ''[[Kookboek/Zout|Kookboek:Zout]]'' gaat over hetzefde onderwerp als het artikel ''[[:en:Cookbook:Salt|Cookbook:Salt]]'' van de Engelstalige Wikibooks. Bovenaan de pagina staat &quot;5 talen&quot;. Klik daarop om te zien in welke andere Wikibooks over zout is geschreven. Ze zijn allemaal gekoppeld via Wikidata-item [[d:Q11254|Q11254]]. Dat Wikidata-item vind je helemaal rechtsonder op [[Kookboek/Zout|Kookboek:Zout]]. In het Wikidata-item staan de zes pagina's bijna onderaan vermeld, onder het kopje Wikibooks.

===Naar andere Wikibooks (&quot;gewone&quot; links)===
Soms kan het voorkomen dat u naar een anderstalige pagina wilt verwijzen, maar niet via een taallink links in het scherm, maar gewoon in de tekst. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen als u in de [[Wikibooks:Lerarenkamer|lerarenkamer]] wilt verwijzen naar een anderstalige pagina om anderen op de hoogte te brengen van de opmaak van die pagina. Dit kunt u bereiken door &lt;nowiki&gt;[[:xx:blabla]]&lt;/nowiki&gt; te typen. Hier betekent de &quot;:&quot; (dubbele punt) dat de link geen interwiki is en dus niet links in het scherm, maar midden in de tekst moet worden weergegeven. '''xx''' is een door u gekozen taalcode ({{Wp|en:List of ISO 639 language codes|Overzicht taalcodes}}, Engelstalig, gebruik Set 1.) en de tekst na de taalcode is de titel van de gewenste pagina.

&lt;nowiki&gt;[[:en:Wikibooks:Community Portal|Het Engelstalige gebruikersportaal]]&lt;/nowiki&gt; resulteert bijvoorbeeld in [[:en:Wikibooks:Community Portal|Het Engelstalige gebruikersportaal]].

===Naar Wikipedia===
Voor verwijzingen naar een Wikipedia-artikel bestaat een sjabloon, zie [[Sjabloon:Wp]]. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Dutch language|Dutch language}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in {{Wp|en:Dutch language|Dutch language}}. Als u wilt linken naar de Nederlandstalige Wikipedia (wat waarschijnlijk vaker voorkomt dan een anderstalige), hoeft u niet verplicht een taalcode in te voeren. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in {{Wp|Wiskunde|Wiskunde}}. De laatste term kan weg gelaten worden, dus &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; werkt ook.

===Naar andere zusterprojecten===
Ook voor het linken naar andere zusterprojecten geldt hetzelfde principe, waarbij ook weer geldt dat als u naar de specifieke Nederlandstalige versie wilt linken, u geen taalcode hoeft te gebruiken. Ook voor meertalige projecten is een taalcode niet nodig, omdat ze allen op hetzelfde domein zitten.

====Meertalige projecten op één domein====
*&lt;nowiki&gt;[[m:Main Page|Hoofdpagina van Meta]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[m:Main Page|Hoofdpagina van Meta]]
*&lt;nowiki&gt;[[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]].
*&lt;nowiki&gt;[[wikispecies:Main Page|Hoofdpagina van Wikispecies]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[wikispecies:Main Page|Hoofdpagina van Wikispecies]].

====Projecten die per taal op een eigen domein zitten====
*&lt;nowiki&gt;[[wikt:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiwoordenboek]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[wikt:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiwoordenboek]].
*&lt;nowiki&gt;[[n:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikinews]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[n:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikinews]].
*&lt;nowiki&gt;[[q:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiquote]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[q:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiquote]].
*&lt;nowiki&gt;[[s:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikisource]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[s:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikisource]].

==Externe links==
Onder externe links verstaan we links die buiten het Nederlandstalige Wikibooksproject uitkomen.

De gemakkelijkste manier om extern te linken is gewoon de url in te typen. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in https://search.worldcat.org/nl.

Merk op dat u de volledige URL opneemt. Een link zonder bijvoorbeeld '''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''', zal niet als link worden weergegeven, maar gewoon als tekst verschijnen.

===Met alternatieve tekst===
Door middel van het plaatsen van '''enkele''' blokhaken om de URL en de tekst die de link moet aangeven kunt u extern linken, terwijl niet de link, maar een alternatieve tekst wordt weergegeven.
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]. Let op, in tegenstelling tot een verticale streep gebruiken we hier een ''spatie'' om de scheiding tussen de URL en de weer te geven tekst aan te geven.

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [https://search.worldcat.org/nl], dus als een voetnoot.

==Linken binnen de pagina==
Soms wilt u iemand specifiek naar een bepaalde kop in een pagina verwijzen. Ook dit is mogelijk binnen Wikibooks. &lt;nowiki&gt;[[#Externe links|Uitleg over de externe links]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[#Externe links|Uitleg over de externe links]]. Wanneer u op die link klikt zal u binnen de pagina naar de kop ''Externe links'' worden verwezen. Wanneer deze kop niet op de betreffende pagina bestaat zal klikken op de link geen effect hebben.

Het is ook mogelijk om vanaf een artikel te linken naar een bepaald onderdeel van een ander artikel. Zo verwijst &lt;nowiki&gt;[[Help:Overzicht tekstopmaak#Inspringen|Uitleg over hoe je kunt inspringen]]&lt;/nowiki&gt; naar [[Help:Overzicht tekstopmaak#Inspringen|Uitleg over hoe je kunt inspringen]], dus de kop ''Inspringen'' op de pagina ''Help:Overzicht tekstopmaak''.
&lt;!--
===&quot;Verankeringen&quot; maken===
Merk op dat bovenstaande methode alleen werkt bij koppen. Stel voor dat u naar iets anders wilt linken dan een kop en de bijbehorende tekst, bijvoorbeeld een tabel. Hiervoor moet u een id-atribuut toevoegen aan de [[HyperText Markup Language|HTML-tag]] om straks aan te kunnen geven waarnaar gelinkt wordt. Vaak komt dit neer op het plaatsen van een div-tag. Plaats voor de sectie waarnaar gelinkt gaat worden &lt;nowiki&gt;&lt;div id=&quot;Identificatie&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; waarbij &quot;Identificatie&quot; een uniek sleutelwoord is, dat later wordt gebruikt in de interne link. Sluit de sectie af met &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt;.

De bijbehorende interne link valt op de eerder genoemde manier te maken, dus &lt;nowiki&gt;[[#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt; of &lt;nowiki&gt;[[Artikelnaam#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;.

Merk op dat deze manier van interne links maken zeer handig is om voetnoten te maken. Gebruik dan id's als &quot;1&quot; of &quot;voetnoot1&quot; en om de verwijzingen te laten 'zweven' boven de tekst, zoals gewoon bij verwijzingen naar voetnoten, kunt u &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;vertical-align: super&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en &lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; om de verwijzing plaatsen.--&gt;

==Overzicht==
{|
|- bgcolor=#abcdef
!In te typen
!Weergegeven tekst
!Linkt naar
!Alternatieve tekst toe te voegen achter een pipe?
|-
|&lt;nowiki&gt;[[Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;
|Hoofdpagina
|De &quot;Hoofdpagina&quot;
|Ja
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|&lt;nowiki&gt;[[kookboek]]en&lt;/nowiki&gt;
|kookboeken
|Het artikel &quot;Kookboek&quot;
|Nee
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[Gebruiker:Jan|Jan]]&lt;/nowiki&gt;
|Jan
|De gebruikerspagina &quot;Gebruiker:Jan&quot;
|Ja
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|&lt;nowiki&gt;[[:en:Cookbook:Salt]]&lt;/nowiki&gt;
|[[:en:Cookbook:Salt]]
|Het artikel &quot;Cookbook:Salt&quot; op de Engelstalige Wikipedia
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
|Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg
|De omschrijvingspagina &quot;Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg&quot;
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[[w:en:Dutch language]]&lt;/nowiki&gt;
|w:en:Dutch language
|Het artikel &quot;Dutch language&quot; op de Engelstalige Wikipedia
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl]&lt;/nowiki&gt;
|[1]
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee
|- 
|&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;
|Worldcat
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl/&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee (na een spatie!)
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Php]]&lt;/nowiki&gt;
|(Doorschakeling naar het artikel &quot;Programmeren in PHP&quot;)
|Het artikel &quot;Programmeren in PHP&quot;
|Nee
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Taal]]&lt;/nowiki&gt;
|Categorie:Taal
|De categoriepagina &quot;Categorie:Taal&quot;
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[[#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;
|#Identificatie
|De kop &quot;Identificatie&quot; op de huidige pagina
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[Blaat#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;
|Blaat#Identificatie
|De kop &quot;Identificatie&quot; op de pagina &quot;Blaat&quot;
|Ja
|}
 
[[Categorie:Help|Links]]</text>
      <sha1>tlsv016mjk0lt23rdvegsfa2xmkpnn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431706</id>
      <parentid>431705</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Tabel aangepast aan volgorde op deze pagina</comment>
      <origin>431706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18806" sha1="1tecuqkfwdnbrsugmoxtgx27051ulcb" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
{{Helpmenu}}

Op deze pagina is een overzicht te vinden over weblinks op Wikibooks-pagina's. U kunt hier allereerst vinden hoe u kunt linken. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen (1) &quot;interne link&quot; (binnen de Nederlandstalige Wikibooks), (2) links naar andere Wikimedia-projecten en (3) &quot;externe links&quot; (buiten Wikimedia-projecten, dus naar &quot;gewone&quot; websites). 

Daarnaast worden enkele manieren genoemd om zo mooi mogelijk te linken. 

[[#Overzicht|Onderin]] is een overzicht waarin deze pagina in een tabel wordt samengevat.

==Interne links==
Onder interne links verstaan we links die binnen het Nederlandstalige Wikibooksproject uitkomen.

Een interne link kan worden aangemaakt door dubbele blokhaken om de naam van het gelinkte artikel neer te zetten. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert bijvoorbeeld in [[Kookboek/Oliebollen]]. 

Hoewel artikelnamen altijd moeten beginnen met een hoofdletter, mag de eerste letter van de link, indien gewenst ook klein zijn. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[kookboek/Zout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; linkt nog altijd naar [[Kookboek/Zout]]. Merk hierbij wel op dat een andere hoofdletter in de artikelnaam, die niet aan het begin staat, in de link wel als hoofdletter geschreven moet worden. Een elegante manier om dit op te lossen is [[#Linken met alternatieve tekst|hieronder]] opgenomen.

Let op dat u, wanneer u linkt naar andere [[Help:Naamruimte|naamruimten]] binnen Wikibooks, de betreffende naamruimte meeneemt in de link. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Overleg:Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Overleg:Hoofdpagina]], terwijl &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Hoofdpagina]].

===Linken met alternatieve tekst===
Vaak is het niet elegant om de artikelnaam te gebruiken als link, bijvoorbeeld omdat de artikelnaam in de context van de pagina niet mooi uitkomt. Gelukkig is hiervoor een oplossing, namelijk linken met alternatieve tekst.

Met alternatieve tekst kunt u linken naar een artikel, terwijl de link zelf niet gelijk is aan de artikelnaam. Als u bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; intypt, resulteert dat in [[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]], een link naar het artikel over oliebollen, maar met de weergegeven tekst ''oudejaarslekkernij''. Deze functie is bijzonder handig wanneer de naam van een artikel niet goed in het zinsverband past.&lt;br&gt;
NB Het verticale streepje, | kunt u vinden boven de '''enter'''-toets bij de US qwerty layout (veelgebruikt toetsenbord in Nederland). Bij de Belgische layout is dit als 3e teken vermeld op de toets met 1 en &amp;, uiterst links bovenaan.

In sommige gevallen, voornamelijk bij meervouden, is er zelfs een nog gemakkelijker oplossing. Stel dat u wilt linken naar het artikel ''Kookboek'', maar u wilt de meervoudsvorm gebruiken. Dan hoeft u geen gebruik te maken van een | (een zogenaamde pipe). Als u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[kookboek]]en&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; intypt, resulteert dat in [[kookboek]]en, de pagina ''Kookboek'', met als weergegeven tekst ''kookboeken''. Dit kan gebruikt worden voor alle woorden die voor een deel bestaan uit een woord dat de titel van een artikel is.

Bij [[Help:Doorverwijspagina|doorverwijspagina's]] komt het vaak voor dat een tekst &quot;xxx&quot; gelinkt moet worden naar de pagina &quot;xxx (yyy)&quot;. Hiervoor bestaat de zogenaamde pipe-truc: wanneer u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Java (eiland)|]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (dus met pipe, maar zonder tekst na de pipe) invoert, wordt dat automatisch veranderd en verschijnt de tekst alsof u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Java (eiland)|Java]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; had gebruikt. Ditzelfde procédé werkt ook voor naamruimtes: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Wikibooks:Links|]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Wikibooks:Links|Links]].

===Subpagina's===
&lt;!-- NB De links in deze sectie zijn fake! De voorbeelden werken alleen op [[Kookboek]] resp. subpagina's. --&gt;
In links naar subpagina's mag de titel van de hoofdpagina weggelaten worden. Een extra slash ná de titel onderdrukt de slash in de weergave van de link.

* Op elke pagina van een boek:
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Appel]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geplaatst op Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Appel|/Appel]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Appel/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geplaatst op Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Appel|Appel]]

:Op een subpagina van een boek geeft deze techniek een link naar een subsubpagina:
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/sub]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op Kookboek/Appel &amp;rarr; [[Kookboek/Appel/sub|/sub]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/sub/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op Kookboek/Appel &amp;rarr; [[Kookboek/Appel/sub|sub]]

*Op een '''subpagina''' van een boek:
::Twee puntjes kunnen de titel van de hoofdpagina vervangen.
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../Peer]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een ''andere'' subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Peer]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../Peer/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een ''andere'' subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Peer|Peer]]

===Linken naar een oude versie===
&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Speciaal:Permalink/6304]]]] geeft een link naar een specifieke versie van een pagina; het getal is de &quot;oldid&quot; die in de url van de link &quot;Permalink&quot; in de linker kolom te vinden is.

===Verschillen tussen versies===
&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Special:Diff/6304/402920]]]] geeft een link naar de verschillen tussen twee versies van een pagina. Ook is een vergelijking tussen ''verschillende pagina's'' mogelijk, zo toont &lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Special:Diff/402920/402918]]]] een vergelijking tussen [[Kookboek/Appel|appels]] en [[Kookboek/Peer|peren]].&lt;!-- het kan dus wél ;-p --&gt;

===Naar nog niet bestaande artikelen===
Voor links naar nog niet bestaande artikelen of andere pagina's wordt dezelfde code gebruikt als voor links naar bestaande onderdelen op Wikibooks. &lt;nowiki&gt;[[Link naar nog niet bestaande pagina]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[Link naar nog niet bestaande pagina]]. Hoewel een link naar een niet-bestaand artikel er anders uitziet dan een link naar wel bestaand artikel, gaat het maken van de link op dezelfde manier. Het grote voordeel van deze methode is dat de links al goed staan op het moment dat iemand het beoogde artikel aanmaakt.

Let op dat u in uw link een schrijfwijze gebruikt conform de richtlijnen in [[Help:Het benoemen van een pagina|het benoemen van een pagina]]. U zorgt hiermee dat als mensen via uw link een pagina aanmaken, de pagina ook meteen de juiste heeft. Gebruik dus geen &lt;nowiki&gt;[[fOuTePag!n4TiTe1]]&lt;/nowiki&gt;, maar een &lt;nowiki&gt;[[Goede paginatitel]]&lt;/nowiki&gt;.

===Categorielinks===
Het linken naar categorieën is niet gebruikelijk maar kan in bepaalde situaties gewenst zijn. Door het toevoegen van een &quot;:&quot; (dubbele punt) wordt voorkomen dat het artikel zelf wordt gecategoriseerd. Dus &lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Wikibooks]]&lt;/nowiki&gt; is een manier om een link te maken naar [[:Categorie:Wikibooks]]

Wanneer u echter &lt;nowiki&gt;[[Categorie:Wikibooks]]&lt;/nowiki&gt; schrijft, dus zonder dubbele punt ervoor, komt het betreffende artikel zélf in deze categorie terecht. Ook zal dan onderaan de pagina een boxje verschijnen met een link naar de betreffende categorie. Wikibooks-NL maakt intensief gebruik van een klassificering van artikelen in categorieën. Zie ook de pagina over [[Help:Gebruik van categorieën|het gebruik van categorieën]].

===Redirects===
Met redirects is het mogelijk om vanuit een bepaalde pagina automatisch naar een bepaalde andere pagina doorgeschakeld te worden. Zo is bijvoorbeeld [[PHP]] een redirect naar [[Programmeren in PHP]]. Met een redirect kan een pagina dus gemakkelijker gevonden worden omdat niet de exacte titel in het zoekvenster hoeft te worden opgegeven. Op deze manier kunt u bijvoorbeeld artikelen met veel verschillende namen naar één centraal artikel doen verwijzen.

Een redirect kunt u aanmaken door de tekst &lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Pagina waarnaar verwezen moet worden]]&lt;/nowiki&gt; in te typen. Op de pagina [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Php&amp;action=edit Php] staat bijvoorbeeld de tekst ''&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Programmeren in PHP]]&lt;/nowiki&gt;'', zodat deze pagina direct naar [[Programmeren in PHP]] doorverwijst. Zie verder [[Help:Redirect]] voor meer informatie over redirects.
&lt;!--
===Linken naar afbeeldingen en andere media===
Indien u alleen een link naar een afbeelding, een geluidsfragment of film wilt plaatsen, gebruik dan de Media-naamruimte. &lt;nowiki&gt;[[Media:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt; (dus &quot;Media&quot; in plaats van &quot;Afbeelding&quot;) resulteert in [[Media:Aardhommel_kleine.jpg]]. Ook hierbij kunt u een alternatieve tekst opgeven d.m.v. een &quot;|&quot; (pipe).--&gt;

===Naar de beschrijvingpagina van een afbeelding linken===
Wanneer u op een overlegpagina een afbeelding wilt bespreken, kan het nodig zijn om naar de beschrijvingspagina van de afbeelding te linken. Dit gaat heel eenvoudig via met behulp van een dubbele punt. &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]. Hiermee wordt dus slechts de link naar de afbeelding opgenomen in plaats van de hele afbeelding. Zie [[Help:Gebruik van afbeeldingen]] voor meer uitleg over afbeeldingen.

==Links naar andere Wikimedia-projecten==
===Naar andere Wikibooks (taallinks)===
Taallinks, ook wel ''interwiki's'' genoemd, zijn links die verwijzen naar artikelen met hetzelfde onderwerp op andere Wikibooks. Dergelijke links worden vastgelegd in Wikidata. Zie [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] voor het koppelen van Wikibooks-pagina's aan Wikidata-items, ook voor andere talen. 

Ter illustratie, het artikel ''[[Kookboek/Zout|Kookboek:Zout]]'' gaat over hetzefde onderwerp als het artikel ''[[:en:Cookbook:Salt|Cookbook:Salt]]'' van de Engelstalige Wikibooks. Bovenaan de pagina staat &quot;5 talen&quot;. Klik daarop om te zien in welke andere Wikibooks over zout is geschreven. Ze zijn allemaal gekoppeld via Wikidata-item [[d:Q11254|Q11254]]. Dat Wikidata-item vind je helemaal rechtsonder op [[Kookboek/Zout|Kookboek:Zout]]. In het Wikidata-item staan de zes pagina's bijna onderaan vermeld, onder het kopje Wikibooks.

===Naar andere Wikibooks (&quot;gewone&quot; links)===
Soms kan het voorkomen dat u naar een anderstalige pagina wilt verwijzen, maar niet via een taallink links in het scherm, maar gewoon in de tekst. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen als u in de [[Wikibooks:Lerarenkamer|lerarenkamer]] wilt verwijzen naar een anderstalige pagina om anderen op de hoogte te brengen van de opmaak van die pagina. Dit kunt u bereiken door &lt;nowiki&gt;[[:xx:blabla]]&lt;/nowiki&gt; te typen. Hier betekent de &quot;:&quot; (dubbele punt) dat de link geen interwiki is en dus niet links in het scherm, maar midden in de tekst moet worden weergegeven. '''xx''' is een door u gekozen taalcode ({{Wp|en:List of ISO 639 language codes|Overzicht taalcodes}}, Engelstalig, gebruik Set 1.) en de tekst na de taalcode is de titel van de gewenste pagina.

&lt;nowiki&gt;[[:en:Wikibooks:Community Portal|Het Engelstalige gebruikersportaal]]&lt;/nowiki&gt; resulteert bijvoorbeeld in [[:en:Wikibooks:Community Portal|Het Engelstalige gebruikersportaal]].

===Naar Wikipedia===
Voor verwijzingen naar een Wikipedia-artikel bestaat een sjabloon, zie [[Sjabloon:Wp]]. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Dutch language|Dutch language}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in {{Wp|en:Dutch language|Dutch language}}. Als u wilt linken naar de Nederlandstalige Wikipedia (wat waarschijnlijk vaker voorkomt dan een anderstalige), hoeft u niet verplicht een taalcode in te voeren. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in {{Wp|Wiskunde|Wiskunde}}. De laatste term kan weg gelaten worden, dus &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; werkt ook.

===Naar andere zusterprojecten===
Ook voor het linken naar andere zusterprojecten geldt hetzelfde principe, waarbij ook weer geldt dat als u naar de specifieke Nederlandstalige versie wilt linken, u geen taalcode hoeft te gebruiken. Ook voor meertalige projecten is een taalcode niet nodig, omdat ze allen op hetzelfde domein zitten.

====Meertalige projecten op één domein====
*&lt;nowiki&gt;[[m:Main Page|Hoofdpagina van Meta]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[m:Main Page|Hoofdpagina van Meta]]
*&lt;nowiki&gt;[[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]].
*&lt;nowiki&gt;[[wikispecies:Main Page|Hoofdpagina van Wikispecies]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[wikispecies:Main Page|Hoofdpagina van Wikispecies]].

====Projecten die per taal op een eigen domein zitten====
*&lt;nowiki&gt;[[wikt:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiwoordenboek]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[wikt:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiwoordenboek]].
*&lt;nowiki&gt;[[n:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikinews]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[n:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikinews]].
*&lt;nowiki&gt;[[q:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiquote]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[q:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiquote]].
*&lt;nowiki&gt;[[s:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikisource]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[s:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikisource]].
Voor meer codes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]].

==Externe links==
Onder externe links verstaan we links die buiten het Nederlandstalige Wikibooksproject uitkomen.

De gemakkelijkste manier om extern te linken is gewoon de url in te typen. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in https://search.worldcat.org/nl.

Merk op dat u de volledige URL opneemt. Een link zonder bijvoorbeeld '''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''', zal niet als link worden weergegeven, maar gewoon als tekst verschijnen.

===Met alternatieve tekst===
Door middel van het plaatsen van '''enkele''' blokhaken om de URL en de tekst die de link moet aangeven kunt u extern linken, terwijl niet de link, maar een alternatieve tekst wordt weergegeven.
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]. Let op, in tegenstelling tot een verticale streep gebruiken we hier een ''spatie'' om de scheiding tussen de URL en de weer te geven tekst aan te geven.

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [https://search.worldcat.org/nl], dus als een voetnoot.

==Linken binnen de pagina==
Soms wilt u iemand specifiek naar een bepaalde kop in een pagina verwijzen. Ook dit is mogelijk binnen Wikibooks. &lt;nowiki&gt;[[#Externe links|Uitleg over de externe links]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[#Externe links|Uitleg over de externe links]]. Wanneer u op die link klikt zal u binnen de pagina naar de kop ''Externe links'' worden verwezen. Wanneer deze kop niet op de betreffende pagina bestaat zal klikken op de link geen effect hebben.

Het is ook mogelijk om vanaf een artikel te linken naar een bepaald onderdeel van een ander artikel. Zo verwijst &lt;nowiki&gt;[[Help:Overzicht tekstopmaak#Inspringen|Uitleg over hoe je kunt inspringen]]&lt;/nowiki&gt; naar [[Help:Overzicht tekstopmaak#Inspringen|Uitleg over hoe je kunt inspringen]], dus de kop ''Inspringen'' op de pagina ''Help:Overzicht tekstopmaak''.
&lt;!--
===&quot;Verankeringen&quot; maken===
Merk op dat bovenstaande methode alleen werkt bij koppen. Stel voor dat u naar iets anders wilt linken dan een kop en de bijbehorende tekst, bijvoorbeeld een tabel. Hiervoor moet u een id-atribuut toevoegen aan de [[HyperText Markup Language|HTML-tag]] om straks aan te kunnen geven waarnaar gelinkt wordt. Vaak komt dit neer op het plaatsen van een div-tag. Plaats voor de sectie waarnaar gelinkt gaat worden &lt;nowiki&gt;&lt;div id=&quot;Identificatie&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; waarbij &quot;Identificatie&quot; een uniek sleutelwoord is, dat later wordt gebruikt in de interne link. Sluit de sectie af met &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt;.

De bijbehorende interne link valt op de eerder genoemde manier te maken, dus &lt;nowiki&gt;[[#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt; of &lt;nowiki&gt;[[Artikelnaam#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;.

Merk op dat deze manier van interne links maken zeer handig is om voetnoten te maken. Gebruik dan id's als &quot;1&quot; of &quot;voetnoot1&quot; en om de verwijzingen te laten 'zweven' boven de tekst, zoals gewoon bij verwijzingen naar voetnoten, kunt u &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;vertical-align: super&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en &lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; om de verwijzing plaatsen.--&gt;

==Overzicht==
{|
|- bgcolor=#abcdef
!In te typen
!Weergegeven tekst
!Linkt naar
!Alternatieve tekst toe te voegen achter een pipe?
|-
|&lt;nowiki&gt;[[Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;
|Hoofdpagina
|De &quot;Hoofdpagina&quot;
|Ja
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|&lt;nowiki&gt;[[kookboek]]en&lt;/nowiki&gt;
|kookboeken
|Het artikel &quot;Kookboek&quot;
|Nee
|-
|&lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]]&lt;/nowiki&gt;
|oudejaarslekkernij
|Kookboek/Oliebollen
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[[/Appel]]&lt;/nowiki&gt; (geplaatst op Kookboek)
|[[Kookboek/Appel|/Appel]]
|pagina Kookboek/Appel
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Taal]]&lt;/nowiki&gt;
|Categorie:Taal
|De categoriepagina &quot;Categorie:Taal&quot;
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee 
|&lt;nowiki&gt;[[Gebruiker:Jan|Jan]]&lt;/nowiki&gt;
|Jan
|De gebruikerspagina &quot;Gebruiker:Jan&quot;
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
|Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg
|De omschrijvingspagina van &quot;Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg&quot;
|Ja
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|&lt;nowiki&gt;[[:en:Cookbook:Salt]]&lt;/nowiki&gt;
|[[:en:Cookbook:Salt]]
|Het artikel &quot;Cookbook:Salt&quot; in het Cookbook van de Engelstalige Wikibooks; zie ({{Wp|en:List of ISO 639 language codes|Overzicht taalcodes}}
|Ja
|-
|&lt;nowiki&gt;[[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]]&lt;/nowiki&gt;
|[[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]]
|De hoofdpagina van Wikimedia Commons ; zie  [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] voor meer project-codes
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;
|{{Wp|Wiskunde}}
|Het artikel &quot;Wiskunde&quot; op de Nederlandstalige Wikipedia
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Dutch language}}&lt;/nowiki&gt;
|{{Wp|en:Dutch language}}
|Het artikel &quot;Dutch language&quot; op de Engelstalige Wikipedia
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee
|- 
|&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl]&lt;/nowiki&gt;
|[1]
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]&lt;/nowiki&gt;
|[https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl/&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee (na een spatie!)
|- 
|&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Php]]&lt;/nowiki&gt;
|(Doorschakeling naar het artikel &quot;Programmeren in PHP&quot;)
|Het artikel &quot;Programmeren in PHP&quot;
|Nee
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[[#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;
|#Identificatie
|De kop &quot;Identificatie&quot; op de huidige pagina
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[Blaat#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;
|Blaat#Identificatie
|De kop &quot;Identificatie&quot; op de pagina &quot;Blaat&quot;
|Ja
|}
 
[[Categorie:Help|Links]]</text>
      <sha1>1tecuqkfwdnbrsugmoxtgx27051ulcb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431707</id>
      <parentid>431706</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>wiu verwijderd</comment>
      <origin>431707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18790" sha1="8mjv1kcbc444jlkicfhqegin4dvmje8" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

Op deze pagina is een overzicht te vinden over weblinks op Wikibooks-pagina's. U kunt hier allereerst vinden hoe u kunt linken. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen (1) &quot;interne link&quot; (binnen de Nederlandstalige Wikibooks), (2) links naar andere Wikimedia-projecten en (3) &quot;externe links&quot; (buiten Wikimedia-projecten, dus naar &quot;gewone&quot; websites). 

Daarnaast worden enkele manieren genoemd om zo mooi mogelijk te linken. 

[[#Overzicht|Onderin]] is een overzicht waarin deze pagina in een tabel wordt samengevat.

==Interne links==
Onder interne links verstaan we links die binnen het Nederlandstalige Wikibooksproject uitkomen.

Een interne link kan worden aangemaakt door dubbele blokhaken om de naam van het gelinkte artikel neer te zetten. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert bijvoorbeeld in [[Kookboek/Oliebollen]]. 

Hoewel artikelnamen altijd moeten beginnen met een hoofdletter, mag de eerste letter van de link, indien gewenst ook klein zijn. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[kookboek/Zout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; linkt nog altijd naar [[Kookboek/Zout]]. Merk hierbij wel op dat een andere hoofdletter in de artikelnaam, die niet aan het begin staat, in de link wel als hoofdletter geschreven moet worden. Een elegante manier om dit op te lossen is [[#Linken met alternatieve tekst|hieronder]] opgenomen.

Let op dat u, wanneer u linkt naar andere [[Help:Naamruimte|naamruimten]] binnen Wikibooks, de betreffende naamruimte meeneemt in de link. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Overleg:Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Overleg:Hoofdpagina]], terwijl &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Hoofdpagina]].

===Linken met alternatieve tekst===
Vaak is het niet elegant om de artikelnaam te gebruiken als link, bijvoorbeeld omdat de artikelnaam in de context van de pagina niet mooi uitkomt. Gelukkig is hiervoor een oplossing, namelijk linken met alternatieve tekst.

Met alternatieve tekst kunt u linken naar een artikel, terwijl de link zelf niet gelijk is aan de artikelnaam. Als u bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; intypt, resulteert dat in [[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]], een link naar het artikel over oliebollen, maar met de weergegeven tekst ''oudejaarslekkernij''. Deze functie is bijzonder handig wanneer de naam van een artikel niet goed in het zinsverband past.&lt;br&gt;
NB Het verticale streepje, | kunt u vinden boven de '''enter'''-toets bij de US qwerty layout (veelgebruikt toetsenbord in Nederland). Bij de Belgische layout is dit als 3e teken vermeld op de toets met 1 en &amp;, uiterst links bovenaan.

In sommige gevallen, voornamelijk bij meervouden, is er zelfs een nog gemakkelijker oplossing. Stel dat u wilt linken naar het artikel ''Kookboek'', maar u wilt de meervoudsvorm gebruiken. Dan hoeft u geen gebruik te maken van een | (een zogenaamde pipe). Als u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[kookboek]]en&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; intypt, resulteert dat in [[kookboek]]en, de pagina ''Kookboek'', met als weergegeven tekst ''kookboeken''. Dit kan gebruikt worden voor alle woorden die voor een deel bestaan uit een woord dat de titel van een artikel is.

Bij [[Help:Doorverwijspagina|doorverwijspagina's]] komt het vaak voor dat een tekst &quot;xxx&quot; gelinkt moet worden naar de pagina &quot;xxx (yyy)&quot;. Hiervoor bestaat de zogenaamde pipe-truc: wanneer u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Java (eiland)|]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (dus met pipe, maar zonder tekst na de pipe) invoert, wordt dat automatisch veranderd en verschijnt de tekst alsof u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Java (eiland)|Java]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; had gebruikt. Ditzelfde procédé werkt ook voor naamruimtes: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Wikibooks:Links|]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Wikibooks:Links|Links]].

===Subpagina's===
&lt;!-- NB De links in deze sectie zijn fake! De voorbeelden werken alleen op [[Kookboek]] resp. subpagina's. --&gt;
In links naar subpagina's mag de titel van de hoofdpagina weggelaten worden. Een extra slash ná de titel onderdrukt de slash in de weergave van de link.

* Op elke pagina van een boek:
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Appel]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geplaatst op Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Appel|/Appel]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Appel/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geplaatst op Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Appel|Appel]]

:Op een subpagina van een boek geeft deze techniek een link naar een subsubpagina:
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/sub]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op Kookboek/Appel &amp;rarr; [[Kookboek/Appel/sub|/sub]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/sub/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op Kookboek/Appel &amp;rarr; [[Kookboek/Appel/sub|sub]]

*Op een '''subpagina''' van een boek:
::Twee puntjes kunnen de titel van de hoofdpagina vervangen.
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../Peer]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een ''andere'' subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Peer]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../Peer/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een ''andere'' subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Peer|Peer]]

===Linken naar een oude versie===
&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Speciaal:Permalink/6304]]]] geeft een link naar een specifieke versie van een pagina; het getal is de &quot;oldid&quot; die in de url van de link &quot;Permalink&quot; in de linker kolom te vinden is.

===Verschillen tussen versies===
&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Special:Diff/6304/402920]]]] geeft een link naar de verschillen tussen twee versies van een pagina. Ook is een vergelijking tussen ''verschillende pagina's'' mogelijk, zo toont &lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Special:Diff/402920/402918]]]] een vergelijking tussen [[Kookboek/Appel|appels]] en [[Kookboek/Peer|peren]].&lt;!-- het kan dus wél ;-p --&gt;

===Naar nog niet bestaande artikelen===
Voor links naar nog niet bestaande artikelen of andere pagina's wordt dezelfde code gebruikt als voor links naar bestaande onderdelen op Wikibooks. &lt;nowiki&gt;[[Link naar nog niet bestaande pagina]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[Link naar nog niet bestaande pagina]]. Hoewel een link naar een niet-bestaand artikel er anders uitziet dan een link naar wel bestaand artikel, gaat het maken van de link op dezelfde manier. Het grote voordeel van deze methode is dat de links al goed staan op het moment dat iemand het beoogde artikel aanmaakt.

Let op dat u in uw link een schrijfwijze gebruikt conform de richtlijnen in [[Help:Het benoemen van een pagina|het benoemen van een pagina]]. U zorgt hiermee dat als mensen via uw link een pagina aanmaken, de pagina ook meteen de juiste heeft. Gebruik dus geen &lt;nowiki&gt;[[fOuTePag!n4TiTe1]]&lt;/nowiki&gt;, maar een &lt;nowiki&gt;[[Goede paginatitel]]&lt;/nowiki&gt;.

===Categorielinks===
Het linken naar categorieën is niet gebruikelijk maar kan in bepaalde situaties gewenst zijn. Door het toevoegen van een &quot;:&quot; (dubbele punt) wordt voorkomen dat het artikel zelf wordt gecategoriseerd. Dus &lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Wikibooks]]&lt;/nowiki&gt; is een manier om een link te maken naar [[:Categorie:Wikibooks]]

Wanneer u echter &lt;nowiki&gt;[[Categorie:Wikibooks]]&lt;/nowiki&gt; schrijft, dus zonder dubbele punt ervoor, komt het betreffende artikel zélf in deze categorie terecht. Ook zal dan onderaan de pagina een boxje verschijnen met een link naar de betreffende categorie. Wikibooks-NL maakt intensief gebruik van een klassificering van artikelen in categorieën. Zie ook de pagina over [[Help:Gebruik van categorieën|het gebruik van categorieën]].

===Redirects===
Met redirects is het mogelijk om vanuit een bepaalde pagina automatisch naar een bepaalde andere pagina doorgeschakeld te worden. Zo is bijvoorbeeld [[PHP]] een redirect naar [[Programmeren in PHP]]. Met een redirect kan een pagina dus gemakkelijker gevonden worden omdat niet de exacte titel in het zoekvenster hoeft te worden opgegeven. Op deze manier kunt u bijvoorbeeld artikelen met veel verschillende namen naar één centraal artikel doen verwijzen.

Een redirect kunt u aanmaken door de tekst &lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Pagina waarnaar verwezen moet worden]]&lt;/nowiki&gt; in te typen. Op de pagina [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Php&amp;action=edit Php] staat bijvoorbeeld de tekst ''&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Programmeren in PHP]]&lt;/nowiki&gt;'', zodat deze pagina direct naar [[Programmeren in PHP]] doorverwijst. Zie verder [[Help:Redirect]] voor meer informatie over redirects.
&lt;!--
===Linken naar afbeeldingen en andere media===
Indien u alleen een link naar een afbeelding, een geluidsfragment of film wilt plaatsen, gebruik dan de Media-naamruimte. &lt;nowiki&gt;[[Media:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt; (dus &quot;Media&quot; in plaats van &quot;Afbeelding&quot;) resulteert in [[Media:Aardhommel_kleine.jpg]]. Ook hierbij kunt u een alternatieve tekst opgeven d.m.v. een &quot;|&quot; (pipe).--&gt;

===Naar de beschrijvingpagina van een afbeelding linken===
Wanneer u op een overlegpagina een afbeelding wilt bespreken, kan het nodig zijn om naar de beschrijvingspagina van de afbeelding te linken. Dit gaat heel eenvoudig via met behulp van een dubbele punt. &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]. Hiermee wordt dus slechts de link naar de afbeelding opgenomen in plaats van de hele afbeelding. Zie [[Help:Gebruik van afbeeldingen]] voor meer uitleg over afbeeldingen.

==Links naar andere Wikimedia-projecten==
===Naar andere Wikibooks (taallinks)===
Taallinks, ook wel ''interwiki's'' genoemd, zijn links die verwijzen naar artikelen met hetzelfde onderwerp op andere Wikibooks. Dergelijke links worden vastgelegd in Wikidata. Zie [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] voor het koppelen van Wikibooks-pagina's aan Wikidata-items, ook voor andere talen. 

Ter illustratie, het artikel ''[[Kookboek/Zout|Kookboek:Zout]]'' gaat over hetzefde onderwerp als het artikel ''[[:en:Cookbook:Salt|Cookbook:Salt]]'' van de Engelstalige Wikibooks. Bovenaan de pagina staat &quot;5 talen&quot;. Klik daarop om te zien in welke andere Wikibooks over zout is geschreven. Ze zijn allemaal gekoppeld via Wikidata-item [[d:Q11254|Q11254]]. Dat Wikidata-item vind je helemaal rechtsonder op [[Kookboek/Zout|Kookboek:Zout]]. In het Wikidata-item staan de zes pagina's bijna onderaan vermeld, onder het kopje Wikibooks.

===Naar andere Wikibooks (&quot;gewone&quot; links)===
Soms kan het voorkomen dat u naar een anderstalige pagina wilt verwijzen, maar niet via een taallink links in het scherm, maar gewoon in de tekst. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen als u in de [[Wikibooks:Lerarenkamer|lerarenkamer]] wilt verwijzen naar een anderstalige pagina om anderen op de hoogte te brengen van de opmaak van die pagina. Dit kunt u bereiken door &lt;nowiki&gt;[[:xx:blabla]]&lt;/nowiki&gt; te typen. Hier betekent de &quot;:&quot; (dubbele punt) dat de link geen interwiki is en dus niet links in het scherm, maar midden in de tekst moet worden weergegeven. '''xx''' is een door u gekozen taalcode ({{Wp|en:List of ISO 639 language codes|Overzicht taalcodes}}, Engelstalig, gebruik Set 1.) en de tekst na de taalcode is de titel van de gewenste pagina.

&lt;nowiki&gt;[[:en:Wikibooks:Community Portal|Het Engelstalige gebruikersportaal]]&lt;/nowiki&gt; resulteert bijvoorbeeld in [[:en:Wikibooks:Community Portal|Het Engelstalige gebruikersportaal]].

===Naar Wikipedia===
Voor verwijzingen naar een Wikipedia-artikel bestaat een sjabloon, zie [[Sjabloon:Wp]]. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Dutch language|Dutch language}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in {{Wp|en:Dutch language|Dutch language}}. Als u wilt linken naar de Nederlandstalige Wikipedia (wat waarschijnlijk vaker voorkomt dan een anderstalige), hoeft u niet verplicht een taalcode in te voeren. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in {{Wp|Wiskunde|Wiskunde}}. De laatste term kan weg gelaten worden, dus &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; werkt ook.

===Naar andere zusterprojecten===
Ook voor het linken naar andere zusterprojecten geldt hetzelfde principe, waarbij ook weer geldt dat als u naar de specifieke Nederlandstalige versie wilt linken, u geen taalcode hoeft te gebruiken. Ook voor meertalige projecten is een taalcode niet nodig, omdat ze allen op hetzelfde domein zitten.

====Meertalige projecten op één domein====
*&lt;nowiki&gt;[[m:Main Page|Hoofdpagina van Meta]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[m:Main Page|Hoofdpagina van Meta]]
*&lt;nowiki&gt;[[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]].
*&lt;nowiki&gt;[[wikispecies:Main Page|Hoofdpagina van Wikispecies]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[wikispecies:Main Page|Hoofdpagina van Wikispecies]].

====Projecten die per taal op een eigen domein zitten====
*&lt;nowiki&gt;[[wikt:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiwoordenboek]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[wikt:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiwoordenboek]].
*&lt;nowiki&gt;[[n:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikinews]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[n:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikinews]].
*&lt;nowiki&gt;[[q:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiquote]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[q:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiquote]].
*&lt;nowiki&gt;[[s:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikisource]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[s:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikisource]].
Voor meer codes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]].

==Externe links==
Onder externe links verstaan we links die buiten het Nederlandstalige Wikibooksproject uitkomen.

De gemakkelijkste manier om extern te linken is gewoon de url in te typen. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in https://search.worldcat.org/nl.

Merk op dat u de volledige URL opneemt. Een link zonder bijvoorbeeld '''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''', zal niet als link worden weergegeven, maar gewoon als tekst verschijnen.

===Met alternatieve tekst===
Door middel van het plaatsen van '''enkele''' blokhaken om de URL en de tekst die de link moet aangeven kunt u extern linken, terwijl niet de link, maar een alternatieve tekst wordt weergegeven.
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]. Let op, in tegenstelling tot een verticale streep gebruiken we hier een ''spatie'' om de scheiding tussen de URL en de weer te geven tekst aan te geven.

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [https://search.worldcat.org/nl], dus als een voetnoot.

==Linken binnen de pagina==
Soms wilt u iemand specifiek naar een bepaalde kop in een pagina verwijzen. Ook dit is mogelijk binnen Wikibooks. &lt;nowiki&gt;[[#Externe links|Uitleg over de externe links]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[#Externe links|Uitleg over de externe links]]. Wanneer u op die link klikt zal u binnen de pagina naar de kop ''Externe links'' worden verwezen. Wanneer deze kop niet op de betreffende pagina bestaat zal klikken op de link geen effect hebben.

Het is ook mogelijk om vanaf een artikel te linken naar een bepaald onderdeel van een ander artikel. Zo verwijst &lt;nowiki&gt;[[Help:Overzicht tekstopmaak#Inspringen|Uitleg over hoe je kunt inspringen]]&lt;/nowiki&gt; naar [[Help:Overzicht tekstopmaak#Inspringen|Uitleg over hoe je kunt inspringen]], dus de kop ''Inspringen'' op de pagina ''Help:Overzicht tekstopmaak''.
&lt;!--
===&quot;Verankeringen&quot; maken===
Merk op dat bovenstaande methode alleen werkt bij koppen. Stel voor dat u naar iets anders wilt linken dan een kop en de bijbehorende tekst, bijvoorbeeld een tabel. Hiervoor moet u een id-atribuut toevoegen aan de [[HyperText Markup Language|HTML-tag]] om straks aan te kunnen geven waarnaar gelinkt wordt. Vaak komt dit neer op het plaatsen van een div-tag. Plaats voor de sectie waarnaar gelinkt gaat worden &lt;nowiki&gt;&lt;div id=&quot;Identificatie&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; waarbij &quot;Identificatie&quot; een uniek sleutelwoord is, dat later wordt gebruikt in de interne link. Sluit de sectie af met &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt;.

De bijbehorende interne link valt op de eerder genoemde manier te maken, dus &lt;nowiki&gt;[[#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt; of &lt;nowiki&gt;[[Artikelnaam#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;.

Merk op dat deze manier van interne links maken zeer handig is om voetnoten te maken. Gebruik dan id's als &quot;1&quot; of &quot;voetnoot1&quot; en om de verwijzingen te laten 'zweven' boven de tekst, zoals gewoon bij verwijzingen naar voetnoten, kunt u &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;vertical-align: super&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en &lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; om de verwijzing plaatsen.--&gt;

==Overzicht==
{|
|- bgcolor=#abcdef
!In te typen
!Weergegeven tekst
!Linkt naar
!Alternatieve tekst toe te voegen achter een pipe?
|-
|&lt;nowiki&gt;[[Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;
|Hoofdpagina
|De &quot;Hoofdpagina&quot;
|Ja
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|&lt;nowiki&gt;[[kookboek]]en&lt;/nowiki&gt;
|kookboeken
|Het artikel &quot;Kookboek&quot;
|Nee
|-
|&lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]]&lt;/nowiki&gt;
|oudejaarslekkernij
|Kookboek/Oliebollen
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[[/Appel]]&lt;/nowiki&gt; (geplaatst op Kookboek)
|[[Kookboek/Appel|/Appel]]
|pagina Kookboek/Appel
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Taal]]&lt;/nowiki&gt;
|Categorie:Taal
|De categoriepagina &quot;Categorie:Taal&quot;
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee 
|&lt;nowiki&gt;[[Gebruiker:Jan|Jan]]&lt;/nowiki&gt;
|Jan
|De gebruikerspagina &quot;Gebruiker:Jan&quot;
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
|Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg
|De omschrijvingspagina van &quot;Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg&quot;
|Ja
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|&lt;nowiki&gt;[[:en:Cookbook:Salt]]&lt;/nowiki&gt;
|[[:en:Cookbook:Salt]]
|Het artikel &quot;Cookbook:Salt&quot; in het Cookbook van de Engelstalige Wikibooks; zie ({{Wp|en:List of ISO 639 language codes|Overzicht taalcodes}}
|Ja
|-
|&lt;nowiki&gt;[[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]]&lt;/nowiki&gt;
|[[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]]
|De hoofdpagina van Wikimedia Commons ; zie  [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] voor meer project-codes
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;
|{{Wp|Wiskunde}}
|Het artikel &quot;Wiskunde&quot; op de Nederlandstalige Wikipedia
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Dutch language}}&lt;/nowiki&gt;
|{{Wp|en:Dutch language}}
|Het artikel &quot;Dutch language&quot; op de Engelstalige Wikipedia
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee
|- 
|&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl]&lt;/nowiki&gt;
|[1]
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]&lt;/nowiki&gt;
|[https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl/&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee (na een spatie!)
|- 
|&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Php]]&lt;/nowiki&gt;
|(Doorschakeling naar het artikel &quot;Programmeren in PHP&quot;)
|Het artikel &quot;Programmeren in PHP&quot;
|Nee
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[[#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;
|#Identificatie
|De kop &quot;Identificatie&quot; op de huidige pagina
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[Blaat#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;
|Blaat#Identificatie
|De kop &quot;Identificatie&quot; op de pagina &quot;Blaat&quot;
|Ja
|}
 
[[Categorie:Help|Links]]</text>
      <sha1>8mjv1kcbc444jlkicfhqegin4dvmje8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Junior boeken</title>
    <ns>4</ns>
    <id>8300</id>
    <revision>
      <id>431744</id>
      <parentid>431654</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Wikiboeken toegevoegd, zie [[Wikibooks:Lerarenkamer#Kunnen_Boekenplank:Wikijunior_en_Wikibooks:Junior_boeken_worden_samengevoegd?]]</comment>
      <origin>431744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1804" sha1="78rphamgay7wvl7ys8c88joejoeyvvd" xml:space="preserve">'''&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;[[Wikijunior]]&lt;/span&gt;'''&lt;br&gt;

Wikijunior biedt boeken voor kinderen. Dit project staat nog in de kinderschoenen. Meehelpen mag altijd! Hoe je dat kunt doen lees je in [[Incubatie:Richtlijnen voor Wikijunior/Wat is Wikijunior|&quot;Wat is Wikijunior&quot;]]. Hieronder een lijstje. Het symbooltje geeft aan hoever het boek 'af' is.

[[Wikijunior:Aardrijkskunde|Aardrijkskunde]]{{25%}} - 
[[Wikijunior:Afval|Afval]] -
[[Wikijunior:Beroepen van de wereld|Beroepen van de wereld]]{{50%}} - 
[[Wikijunior:Bus en trein|Bus en trein]] -
[[Wikijunior:De elementen|De elementen]]{{25%}} - 
[[Wikijunior:Dierenalfabet|Dierenalfabet]]{{100%}} - 
[[Wikijunior:Elektriciteitsproefjes|Elektriciteitsproefjes]] -
[[Wikijunior:Energiebronnen|Energiebronnen]]{{50%}} - 
[[Wikijunior:Engels|Engels]]{{25%}} -
[[Wikijunior:Frans|Frans]]{{25%}} - 
[[Wikijunior:Het lichaam|Het lichaam]]{{25%}} - 
[[Wikijunior:Informatica|Informatica]] - 
[[Wikijunior:Kleuren|Kleuren]] - 
{{Nowrap|[[Wikijunior:Klokkijken|Klokkijken]]{{Nieuw}}{{75%}}}} - 
[[Wikijunior:Kriebelbeestjes|Kriebelbeestjes]]{{50%}} - 
[[Wikijunior:Leren|Leren]]{{0%}} -
[[Wikijunior:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]]{{0%}} - 
[[Wikijunior:Natuurkunde|Natuurkunde]]{{100%}} - 
[[Wikijunior:Ondernemend leren|Ondernemend leren]]{{75%}} -
[[Wikijunior:Onderwijs|Onderwijs]]{{25%}} - 
[[Wikijunior:Schaken voor beginners|Schaken voor beginners]]{{50%}} - 
[[Wikijunior:Tijdreizen|Tijdreizen]]{{25%}} - 
[[Wikijunior:Tijdreizen door Vlaardingen|Tijdreizen door Vlaardingen]]{{50%}} - 
[[Wikijunior:Tijdrekenen|Tijdrekenen]]{{75%}} - 
[[Wikijunior:Toekomst|Toekomst]]{{100%}} - 
[[Wikijunior:Wereldbeelden|Wereldbeelden]]{{0%}} - 
[[Wikijunior:Wereldwonderen|Wereldwonderen]]{{50%}} - 
[[Wikijunior:Zonnestelsel|Zonnestelsel]]{{75%}}</text>
      <sha1>78rphamgay7wvl7ys8c88joejoeyvvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikijunior:Tijdreizen</title>
    <ns>104</ns>
    <id>8453</id>
    <revision>
      <id>431738</id>
      <parentid>408443</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Zie ook */ [[Wikijunior:Tijdreizen door Vlaardingen|Tijdreizen door Vlaardingen]]</comment>
      <origin>431738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="8hc03fkmhizglpcfh2b4f9rpmhddrbq" xml:space="preserve">==Wat houdt dit boek in?==
Informatie en plaatjes over alle tijdperken in de wereldgeschiedenis, van de oertijd tot het heden en in de toekomst.

==Mogelijke hoofdstukken==
{{Kolommen automatisch|inhoud=
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Prehistorie|Prehistorie]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Oude Egypte en Griekenland|Oude Egypte en Griekenland]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Romeinse Rijk|Romeinse Rijk]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Middeleeuwen|Middeleeuwen:]]
**[[Wikijunior:Tijdreizen/Karel de Grote|Karel de Grote]]
**[[Wikijunior:Tijdreizen/De Nederlandse Gewesten|De Nederlandse Gewesten]]
**[[Wikijunior:Tijdreizen/Kruistochten|Kruistochten]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Renaissance|Renaissance]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Nederlandse koloniën|Nederlandse koloniën]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Tachtigjarige Oorlog|Tachtigjarige Oorlog]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Gouden Eeuw|Gouden Eeuw]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Industriële Revolutie|Industriële Revolutie]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Franse Revolutie|Franse Revolutie]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Franse Tijd|Franse Tijd]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Eerste Wereldoorlog|Eerste Wereldoorlog]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Interbellum|Interbellum]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Tweede Wereldoorlog|Tweede Wereldoorlog]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Koude oorlog|Koude oorlog]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Deze tijd|Deze tijd]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Maanlanding|Maanlanding]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Toekomst|Toekomst]]
}}
De titels in blauw zijn al geschreven, de rode nog niet.

==Zie ook==
*[[Historische atlas]]
*[[Kunstgeschiedenis]]
*[[Nederlandse geschiedenis]] (van prehistorie tot in de toekomst!)
*[[Wikijunior:Tijdreizen door Vlaardingen|Tijdreizen door Vlaardingen]]

{{Juniorboek}}
{{GFDL-oud}}</text>
      <sha1>8hc03fkmhizglpcfh2b4f9rpmhddrbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431740</id>
      <parentid>431738</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1735" sha1="4j8srf9do7i4m0ddxnl9xcrsofy56nl" xml:space="preserve">==Wat houdt dit boek in?==
Informatie en plaatjes over alle tijdperken in de wereldgeschiedenis, van de oertijd tot het heden en in de toekomst.

==Mogelijke hoofdstukken==
{{Kolommen automatisch|inhoud=
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Prehistorie|Prehistorie]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Oude Egypte en Griekenland|Oude Egypte en Griekenland]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Romeinse Rijk|Romeinse Rijk]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Middeleeuwen|Middeleeuwen:]]
**[[Wikijunior:Tijdreizen/Karel de Grote|Karel de Grote]]
**[[Wikijunior:Tijdreizen/De Nederlandse Gewesten|De Nederlandse Gewesten]]
**[[Wikijunior:Tijdreizen/Kruistochten|Kruistochten]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Renaissance|Renaissance]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Nederlandse koloniën|Nederlandse koloniën]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Tachtigjarige Oorlog|Tachtigjarige Oorlog]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Gouden Eeuw|Gouden Eeuw]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Industriële Revolutie|Industriële Revolutie]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Franse Revolutie|Franse Revolutie]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Franse Tijd|Franse Tijd]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Eerste Wereldoorlog|Eerste Wereldoorlog]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Interbellum|Interbellum]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Tweede Wereldoorlog|Tweede Wereldoorlog]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Koude oorlog|Koude oorlog]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Deze tijd|Deze tijd]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Maanlanding|Maanlanding]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen/Toekomst|Toekomst]]
}}
De titels in blauw zijn al begonnen, de rode nog helemaal niet.

==Zie ook==
*[[Historische atlas]]
*[[Kunstgeschiedenis]]
*[[Nederlandse geschiedenis]] (van prehistorie tot in de toekomst!)
*[[Wikijunior:Tijdreizen door Vlaardingen|Tijdreizen door Vlaardingen]]

{{Juniorboek}}
{{GFDL-oud}}</text>
      <sha1>4j8srf9do7i4m0ddxnl9xcrsofy56nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Boek</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13557</id>
    <revision>
      <id>431717</id>
      <parentid>418067</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat: Boeken met infobox, Boeken zonder infobox, Boeken met printversie ; enkelvoud; nieuw: Boek zonder printversie</comment>
      <origin>431717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2787" sha1="cnlbopxeglkfw0x8i6fevu5tjzoh5ru" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;!--

--&gt;{{#IfExist:Wikibooks:Infobox/{{PAGENAME}}&lt;!--                   heeft infobox?
  --&gt;|[[Categorie:Wikibooks:Boek met infobox]]&lt;!--                   ja
  --&gt;|[[Categorie:Wikibooks:Boek zonder infobox]]&lt;!--                nee
--&gt;}}&lt;!--                                                          ----

--&gt;{{#IfExist:{{PAGENAME}}/Printversie&lt;!--                         bestaat xxx/Printversie ?
  --&gt;|[[Categorie:Boek met printversie]]&lt;!--                         ja
  --&gt;|[[Categorie:Boek zonder printversie]]&lt;!--                      nee
--&gt;}}&lt;!--                                                          ----


--&gt;{{#IfEq: {{SUBPAGENAME}}|Printversie&lt;!--                        is printversie?
  --&gt;|&lt;!--                                                           ja, niet in cat
  --&gt;|&lt;!-- [[Categorie:Voorblad]]--&gt;&lt;!--                             nee

**onlogisch: eerst sort, dan woordenboek/lijst?

  --&gt;{{#If:{{{1|}}}&lt;!--                                              parameter &quot;sort&quot;?

    --&gt;|[[Categorie:Boek|{{{1}}}]]&lt;!--                                 ja
    --&gt;{{#IfExpr:{{Instr|{{Lc:{{PAGENAME}}}}|woordenboek}}&gt;0&lt;!--       is woordenboek?
      --&gt;|[[Categorie:Woordenboek|{{{1}}}]]&lt;!--                          ja
    --&gt;}}&lt;!--                                                          ----

    --&gt;{{#IfExpr:{{Instr|{{Lc:{{PAGENAME}}}}|woordenlijst}}&gt;0&lt;!--      is woordenlijst?
      --&gt;|[[Categorie:Woordenlijst|{{{1}}}]]&lt;!--                         ja
    --&gt;}}&lt;!--                                                          ----

    --&gt;|[[Categorie:Boek]]&lt;!--                                         nee
    --&gt;{{#IfExpr:{{Instr|{{Lc:{{PAGENAME}}}}|woordenboek}}&gt;0&lt;!--       is woordenboek?
      --&gt;|[[Categorie:Woordenboek]]&lt;!--                                  ja
    --&gt;}}&lt;!--                                                          ----

    --&gt;{{#IfExpr:{{Instr|{{Lc:{{PAGENAME}}}}|woordenlijst}}&gt;0&lt;!--       is woordenlijst?
      --&gt;|[[Categorie:Woordenlijst]]&lt;!--                                 ja
    --&gt;}}&lt;!--                                                          ----

  --&gt;}}&lt;!--                                                          ----
--&gt;}}&lt;!--                                                          ----

--&gt;{{Categorieën Wikidata}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=

;Doel
:Dit sjabloon zet pagina's in [[:Categorie:Boek]]. Boeken waarvan een printversie bestaat komen bovendien in [[:Categorie:Boeken met printversie]].

;Opties
:Gebruik &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Sort}}&lt;/nowiki&gt; om te sorteren op ''Sort''.

;Zie ook
*{{Tl|Sub}} voor het sjabloon dat gebruikt wordt op subpagina's en hoofdstukken
*{{Tl|Juniorboek}} als het gaat om een juniorboek.
}}

[[Categorie:Sjablonen]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cnlbopxeglkfw0x8i6fevu5tjzoh5ru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:Erik Baas</title>
    <ns>3</ns>
    <id>15692</id>
    <revision>
      <id>431758</id>
      <parentid>431088</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Over de purge-knop */ — nieuwe sectie</comment>
      <origin>431758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22376" sha1="23cwhx5ykbzf34oes8vlaac7y8fn52f" xml:space="preserve">__TOC__ __NOINDEX__

* Archief: [[Overleg_gebruiker:Erik_Baas/Archief_2008-2019|2008-2019]] &amp;middot; {{Archieflinks|vanaf=2020}}

== Over de link in Wikidata naar [[Munt]] ==
Ik zag dat je de link in het Wikidata-item [[d:Q47859]] had gewijzigd van [[Kookboek/Munt]] naar de nieuwe doorverwijspagina [[Munt]] (ik heb die wijziging teniet gedaan zonder dat ik doorhad dat hij was gewijzigd). Enkele opmerkingen:
#  Dat mag eigenlijk alleen als het betreffende Wikidata-item óók over een doorverwijspagina gaat. Dat is niet het geval met [[d:Q47859]]. Officieel zou je dan een nieuw Wikidata-item hiervoor moeten maken, maar dan ben je alle links naar  Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen kwijt, en daar gaat het nu juist om.
# In [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items#Problemen en uitdagingen]] had ik voor dit soort gevallen een oplossing vermeld. Als die niet voldoet, wil ik graag meedenken. Maar als een doorverwijspagina de oplossing wordt, dan:
## zijn er nog heel wat doorverwijspagina's te maken en te implementeren, ook in Wikidata.;
## moet je in NL-WB voor koppelingen met Wikipedia, Commons en Wikibooks in andere talen, etc. naar die doorverwijspagina's; dat lijkt me een mijl op zeven, wat niemand zomaar zal gaan doen (want wie weet dat? of je moet in elke pagina waarnaar de doorverwijspagina verwijst een link opnemen naar die doorverwijspagina);
## moet je niet alleen in de betreffende Tuin-pagina's het sjabloon &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; opnemen, maar ook in de Kookboek-pagina's; dat lijkt me dubbelop.
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 okt 2025 16:59 (CEST)

:Maar [[d:Q47859]] gaat duidelijk over de ''plant'', een koppeling met [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] ligt dus mi. meer voor de hand dan met Kookboek/Munt! Overigens is ook [[en:Cookbook:Mint]] gekoppeld aan Q47859, dat klopt dan ook niet. Zou Wikidata geen items moeten hebben met &quot;munt, de plant&quot; en &quot;munt als ingredi&amp;euml;nt&quot; ? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2025 17:43 (CEST)
::Daar heb je een punt. Dan zou dat nieuwe Wikidata-item iets worden als in [[c:Category:Mint]], met meer toepassingen dan alleen ingrediënt in gerechten, ook de kleur mintgroen en als geneesmiddel. Alleen dan weer jammer dan de link met Wikipedia en Wikispecies gaat ontbreken. Wat weegt het zwaarste? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2025 06:41 (CET)
:::Ik heb in Wikidata de doorverwijspagina gevonden: [[d:Q6936966]], en daarheen de WB-doorverwijspagina [[Munt]] verplaatst.
:::Ik heb [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Munt]] in het &quot;oude&quot; Wikidata-item [[d:Q47859]] opgenomen.
:::Ik heb een nieuw Wikidata-item gemaakt voor het keukenkruid: [[d:Q141597197]] en daarin [[Kookboek/Munt]] geplaatst.
:::Volgens mij is deze kwestie zo goed opgelost. Mee eens? Zo ja, dan is deze kwestie wat mij betreft afgehandeld. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:58 (CEST)
::::Ja, prima, dank je! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:23 (CEST)

== Lokaal terugplaatsen ==
Dag Erik,

Ik zag dat je een bestand lokaal had teruggeplaatst. Kan dat en hoe doe je dat want dan zou ik geen last meer hebben van Wikimedia Commons.

Mvg, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:11 (CEST)

:Zoals steeds [&lt;nowiki/&gt;[[commons:User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2|&lt;nowiki&gt;https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2]&lt;/nowiki&gt;]] dit moeten doen. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 29 mrt 2026 07:12 (CEST)
::Ja, en we waren zo te zien tegelijk bezig met de beide artikelen waar de foto gebruikt werd. 
::Van dit gedoe op commons heb ik zo langzamerhand helemaal de buik vol. Er zijn in de loop der jaren al heel veel bestanden verwijderd, om allerlei redenen, en het blijkt nu weer te gebeuren door één verwijdernominatie, waarbij [[c:COM:INUSE]] én een protest mijnerzijds volkomen genegeerd worden. De ergernis, veel extra werk voor alle betrokkenen, bah...
::Lokaal uploaden kan via [[Speciaal:Uploaden]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 mrt 2026 07:35 (CEST)

== Lintfouten afsluitende tag ==
Dag Erik, je hebt er - sorry daarvoor - lang op moeten wachten ([[Overleg gebruiker:BeeBringer#Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt|https://nl.wikibooks.org/wiki/Overleg_gebruiker:BeeBringer#Lintfouten:_Afsluitende_tag_ontbreekt]]) maar [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] lijkt nu schoon. Ik moet nog wel twee andere lintfouten herstellen. Maar deze is eindelijk weg ZONDER een lelijke truc die weer andere problemen veroorzaakten op de pagina's zelf die het [[Sjabloon:Opmaak]] gebruikten. Bedankt voor je geduld. Misschien komt het sjabloon eindelijk uit de in ontwikkelingsfase. [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 27 apr 2026 15:58 (CEST)

:Dag Erik, er zijn geen [[:Categorie:Wikibooks:Pagina%27s_met_scriptfouten]] of [[Speciaal:LintErrors]] die uit de [[Module:Layout]] voortkomen (op dit moment). Dus dat is goed nieuws omdat ik weet dat ik dan naar deze toestand altijd terug kan keren. Lastig is dat de betreffende pagina's traag updaten en niet te purgen lijken te zijn, dus soms pas later na edits deze fouten opduiken. Maar goed in die zin is het [[Sjabloon:Opmaak]] veilig te gebruiken. Ik wil nog wel extra's checks doen op de gebruikersinput. Zo kwam 1 lintfout niet uit de module maar uit de pagina zelf die een ongebalanceerde tag meegaf. Daarop heb ik nu een warning ingebouwd in de module zodat de gebruiker ziet dat de invoer niet correct is. Nogmaals bedankt voor je geduld met mij wat betreft dit sjabloon. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 05:50 (CEST)

== MediaWiki:Scribunto-doc-page-show ==
Hoi Erik,
Ik zie dat jij momenteel de edits doet aan [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-show]], dus ik heb een vraagje voor je.
Het valt me op dat de tekst &quot;Documentatie: Module:Layout/doc&quot; (via MediaWiki:Scribunto-doc-page-show) nu standaard bovenaan elke module verschijnt en veel witruimte inneemt. Omdat je die documentatie bij de modules waar ik aan werk, ook gewoon kunt openen door op het document-symbool te klikken, voelt dit nu een beetje dubbelop.
Is het mogelijk om die regel bovenaan weg te halen? Dat maakt het overzicht in de modules waar ik aan werk een stuk rustiger.
Ik hoor graag of dat lukt!
Groetjes, [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:01 (CEST)

:Dag Erik, ik wil natuurlijk ook niet jouw werk dwarszitten daarom heb ik het zo maar opgelost https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&amp;diff=424823&amp;oldid=424803. Dan kan ik via [[Gebruiker:BeeBringer/common.css]] het voor mezelf uitzetten. Ik hoop dat het goed voor je zo is, groeten [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:37 (CEST)
::Het is laat ik kan het natuurlijk net zo goed zo oplossen voor iedereen die dan de module bekijkt https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AScribunto-doc-page-show&amp;diff=424829&amp;oldid=424803 [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 28 apr 2026 22:55 (CEST)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026 22:06 (CEST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Commons gemeenschap ==
Dag Erik, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Pi.1415926535#File:Unconscience_learning.png_2], [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Undeletion_requests/Current_requests#File:Unconscience_learning.png] en [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons_talk:Project_scope#Proposal:_clarify_relationship_between_COM:INUSE_and_actual_practice]. Dan is het hier toch veel ...... ;) Dank voor je steun trouwens aldaar! [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 08:31 (CEST)
:Tja, daar kan ik kort over zijn: ik volg het niet meer, de ergernis werd me te veel. Het is toch ongelofelijk dat je zo moet strijden om je vrijwilligerswerk (!) te rechtvaardigen tegenover een paar egootjes die de richtlijnen niet respecteren? Bah. Mocht het tot een peiling of stemming komen zal ik mijn steentje bijdragen, maar verder bemoei ik me er niet meer mee: het moet wel leuk blijven, simpel gezegd. Als ik me rot wil ergeren en elke dag ruzie wil hebben ga ik wel naar nl.wikipedia. Oh, wacht... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 10:38 (CEST)
::Was toch nog een lange reactie hahaha. Het was even ter onderbouwing van de wijzigingen op bestanden uploaden aangezien dit zorgvuldig afwegen vraagt omdat het een systeem pagina is. Dus nu dat bewijs binnen is laat ik het verder, maar dank voor je steun [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 1 mei 2026 11:12 (CEST)
::*Was ik toch bozer dan ik dacht... ;-)
::*Goed beschouwd is de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AUploadtext&amp;diff=424936&amp;oldid=400493 zinsnede over lokaal uploaden] natuurlijk wel een belangrijke aanpassing van het beleid. Het lijkt me verstandig het op z'n minst even te melden in de [[wb:l|lerarenkamer]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 mei 2026 11:49 (CEST)

== Hik in [[Sjabloon:Niet te koppelen]]? ==
Het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] lijkt niet meer helemaal goed te werken. De [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] wordt wel aan de betreffende pagina toegevoegd, maar de [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan in plaats van te verdwijnen. Deze laatste categorie wordt automatisch toegevoegd en die kan ik niet handmatig verwijderen. Ik kan op &lt;purge&gt; drukken wat ik wil, maar hij verdwijnt niet, ook niet na enkele dagen. Voorbeeld: [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] en [[Ubuntu: Linux voor mensen]]. Hierdoor blijven deze pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] staan, terwijl dat niet zou moeten. 

Bij [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] is het wel goed gegaan. 

Kan dit worden opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 11:12 (CEST)

:De oorzaak zit niet in {{Tl|Niet te koppelen}} maar in {{Tl|Boek}}, en dat is zo te zien &quot;intended behaviour&quot;; er zijn ongetwijfeld meer voorbeelden te vinden. Wat er staat is trouwens niet ''fout'', toch? 
:PS. Dat Plato niet in die cat staat komt doordat die pagina geen {{Tl|Boek}} bevat. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 okt 2026 22:24 (CEST)
::Dank voor het uitzoeken.
::Mijn/het probleem is, dat een pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] blijft staan, terwijl het [[Sjabloon:Niet te koppelen]] is toegevoegd. Als ik bij wijze van onderhoud pagina's in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] wil gaan koppelen aan Wikidata-items (waarvoor deze categorie volgens mij ook is bedoeld), dan kom ik daar pagina's tegen waaraan ik (of iemand anders) al tijd heb besteed en heb geconcludeerd dat ze niet te koppelen zijn. Ze horen daar dus helemaal niet thuis en leveren alleen maar nutteloos extra werk op. 
::Is het sjabloon &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Boek|Boek]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; en/of &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;[[Sjabloon:Niet te koppelen|Niet te koppelen]]&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; zodanig aan te passen dat dit probleem wordt opgelost? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:12 (CEST)

::Het probleem speelt ook bij printversies (met {{Tl|Printversie}}), zie [[Ab Urbe Condita/Printversie]]. En ook bij [[Kookboek/Quatre quart]] blijft [[:Categorie:Wikibooks:Pagina zonder Wikidata-koppeling]] ten onrechte staan. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 okt 2026 16:11 (CEST)

::Ik begrijp het probleem nu. Er is geen simpele oplossing, omdat beide categorieën door ''drie verschillende sjablonen'' (Boek, Sub en  Niet te koppelen, onafhankelijk van elkaar) worden toegevoegd. Zal ik ook mijn hoofd eens over breken... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 21:56 (CEST)

== Een Infobox voor [[Wikijunior:Klokkijken]] - hulp gevraagd ==
Voor [[Wikijunior:Klokkijken]] wil ik een Infobox maken. 
* Als je op de knop drukt waarmee je automatisch het formulier krijgt, dan wordt die opgeslagen als [[Wikijunior:Infobox/Klokkijken]], met een rode link naar het boek en aantal hoofdstukken (rode link) op 0 terwijl er al 4 zijn. 
* Dus ik denk: ik hernoem hem en zorg ervoor dat Infobox/Wikijunior:Klokkijken in de titel komt te staan en die begint met &quot;Wikibooks&quot;, want zo zien ook de andere infoboxen eruit. Dan krijg je [[Wikijunior:Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] (later bleek ik niet goed te hebben opgelet, er staat nog een keuzemogelijkheid voor het soort boek ervóór). Dat leek me iets teveel van het goede (de link naar het boek is nu wel blauw, maar het aantal boeken (nog steeds rode link) nog steeds 0).
* Een nieuwe poging leverde uiteindelijk [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] op. Boek zelf heeft blauwe link, maar aantal boeken heeft nog steeds een rode link met aantal 0. 
Nu geef ik het op.

Het probleem zit hem waarschijnlijk in het format van ''Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud'' in de automatische link in de Infobox. Alle categorieën in [[:Categorie:Boeken in Wikijunior]] hebben echter als format ''Categorie:Wikijunior-Naam boek- inhoud'', met een koppelteken in plaats van een dubbele punt na ''Wikijunior''. Dus dat had ik ook gedaan voor dit nieuwe boek. 

Ik kon trouwens geen enkel boek in Wikijunior vinden met een Infobox. 

Is het niet nodig/gewenst om een Infobox op te nemen bij Wikijunior-boeken? Als het wel gewenst is: wat is dan de oplossing? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2026 08:34 (CEST)

:Als het voor &quot;gewone&quot; Wikiboeken nodig en/of gewenst is is het dat voor Wikijunior-boeken ook, lijkt mij. Maar uit de code in {{Tl|Bi}} en {{Tl|Infobox}} blijkt dat deze er gewoon nooit geschikt voor gemaakt zijn... Ik zal eens kijken of daar een mouw aan te passen is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 okt 2026 20:59 (CEST)
::Tussenstand: 
::*Het kan en ik ben ermee bezig. Technisch is het eigenlijk niet eens zo moeilijk, maar van de naamgeving van sjablonen en categorieën krijg ik hoofdpijn, dat moet echt anders. En dan komt dat aantal hoofdstukken vanzelf ook goed.
::*[[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] is precies de juiste titel: Wikibooks:Infobox/ is een vast gegeven, en Wikijunior:Klokkijken is de titel van het boek. Ergo, de samenstelling is identiek aan die in de hoofdnaamruimte, dat moet mi. ook voor de categorieën zo worden. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 00:57 (CEST)
:::Dank voor het uitzoeken en aanpassen. Is het (ook) een kwestie van alle categorieën &quot;Categorie:Wikijunior-Titel - inhoud&quot; hernoemen naar &quot;Categorie:Wikijunior:Titel - inhoud&quot; (dus het koppelteken vervangen door een dubbele punt)? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:03 (CEST)
::::Ja, en de eerste test loopt al. Zie bv. 
::::*[[:Categorie:Wikijunior-Klokkijken - inhoud]] en 
::::*[[:Categorie:Wikijunior:Klokkijken - inhoud]].
::::En [[Wikibooks:Infobox/Wikijunior:Klokkijken]] geeft daardoor nu het juiste aantal hoofdstukken. Voor de overige Wikijuniorboeken werkt dat ook al, maar het duurt even (?) voordat de categorieën gevuld zijn. Overigens heb ik nog niet gekeken naar zaken als printversie en pdf! – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 12:43 (CEST)
:::::Het lijkt erop dat nu elke inhoud-categorie twee bovenliggende categorieën moet krijgen: een met een - en een met een :. Klopt dat? Hoe leg je dat uit aan gebruikers? Persoonlijk zou ik liever echte hernoemingen hebben met een doorverwijzing/vervanging van de koppelteken-categorie naar de dubbele-punt-categorie. Is dit alleen een probeersel, komen de doorverwijzingen nog? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:28 (CEST)
::::::Nee, daar had ik duidelijker over moeten zijn: de huidige situatie is slechts een overgangsfase. Zodra de nieuwe categorieën van ''alle'' Wikijuniorpagina's gevuld zijn kunnen de oude categoriepagina's hernoemd worden. Op deze manier verloopt dat bijna ongemerkt voor de lezers. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 22:37 (CEST)
:::::::OK, dank, duidelijk. Ik zie dat inmiddels in ieder geval Klokkijken nu afgerond is. Dank! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:46 (CEST)

== Welzijn en veiligheid ==
ik was even in paniek: heb mijn boeken teruggevonden :-)
[[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 6 okt 2026 11:07 (CEST)

:De titels zijn gewijzigd in [[Welzijn en veiligheid]] etc., dat was mij een doorn in het oog... Verder heb ik er een paar voorzien van {{Tl|Wiu2}}, en de links erheen (voorlopig) verwijderd, totdat vorm en inhoud verbeterd zijn. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:15 (CEST)
:Geen paniek, pagina's verdwijnen niet zomaar! En zelfs een verwijderde pagina kan met een muisklik hersteld worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:18 (CEST)

== Hulp gevraagd voor sortering dynamische lijst in [[Wikibooks:Help]]  ==
[[Wikibooks:Help]] Bevat een dynamische lijst. Maar de sortering lijkt nergens naar. Ik heb enkele regels voor sortering overgenomen uit [[Handboek MediaWiki/Extensies/Dynamicpagelist]] (die we ook in het Kookboek gebruiken), maar zelfs na een purge blijft de sortering onveranderd chaotisch. Heb jij daar een oplossing voor? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 21 okt 2026 05:58 (CEST)
:Ik heb ook altijd ruzie met dat ding, en ik weet nog dat het bij het Kookboek ook niet van een leien dakje ging... Ik heb nu &quot;category = Help&quot; ingesteld, ipv. &quot;namespace = Help&quot;. Dat werkt beter, de sortering is ''bijna'' correct, alleen duiken er nu een paar pagina's op die er eerder niet in stonden. Dat is op te lossen door die pagina's uit Category:Help te verwijderen, maar ik weet niet of jij dat acceptabel vindt? – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 22 okt 2026 17:38 (CEST)
::Dank! Het is wat mij betreft nu goed. Nee, laten we geen pagina's verwijderen uit de Categorie:Help. Ik heb liever dat je alle instructies kunt vinden in één categorie; dat er dan in [[Wikibooks:Help]] wellicht iets teveel staat (niet voor mij overigens), neem ik voor lief. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 okt 2026 05:56 (CEST)

== Waarom &lt;code&gt;&amp;nbsp&lt;/code&gt;;? ==
Waarom wordt &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;nbsp&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;; toegevoegd, bijvoorbeeld bij het invoegen van referenties? Het komt op mij over als schrijvertje pesten (&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt; en &lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt; kan ik nog wel onthouden maar die onsamenhangede code niet) en ben daarom geneigd ze te verwijderen uit instructies omdat ze toch niks lijken te doen. Is dat niet waar? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 okt 2026 12:09 (CEST)

== Over de purge-knop ==
Op 27 okt 2026 12:12 heb je uit [[Help:Navigatie]] tekst met de purge-knop verwijderd omdat die eerst via je eigen common.js moet worden toegevoegd. Ik heb dat ooit gedaan, maar kan niet meer vinden hoe. Nu wil ik dat op een Help-pagina zetten. Kortom: hoe voeg je die purge-knop toe? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 11:44 (CET)</text>
      <sha1>23cwhx5ykbzf34oes8vlaac7y8fn52f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas/Klad</title>
    <ns>2</ns>
    <id>16294</id>
    <revision>
      <id>431727</id>
      <parentid>410149</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-{{DISPLAYTITLE:</comment>
      <origin>431727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="855" sha1="3ylzjav7rolsvkydnww3uniavl4qyjv" xml:space="preserve">{ {DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;
 position: absolute; relative; fixed; 
 background-color: white;
 top: 30px;
 margin-left: 150px;
 box-shadow: 3px 3px 7px silver; 
 text-shadow: 3px 3px 7px silver; 
 font: italic bold 40px 'Cambria'; 
 color: blue; 
 padding-left: 6px; 
 padding-right: 8px;&quot;&gt;{{FULLPAGENAME}}&lt;/span&gt;}}&lt;!-- &quot;geleend&quot; van [[User talk:Pratyya Ghosh]] :-) --&gt;

==ToDo==
* 404? [[Bestand:Colon DSEG7Classic-BoldItalic.svg|90x120px]]

==Test: &lt;code&gt;class=&quot;noprint&quot; resp. &quot;printonly&quot; &lt;/code&gt;==
&lt;div&gt;
test 1: zichtbaar op scherm en printer
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;noprint&quot;&gt;
test 2: niet zichtbaar op de printer
&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;printonly&quot;&gt;
test 3: alleen zichtbaar op de printer
&lt;/div&gt;

&lt;indicator name=&quot;foo&quot;&gt;[[Bestand:Foo.svg|30px]]&lt;/indicator&gt;

* &lt;nowiki&gt;{{#time:}}&lt;/nowiki&gt;: '''{{#time:j F Y, H:i:s.|now-1|nl}}''' (zie [[w:en:Template:FULLDATE]])</text>
      <sha1>3ylzjav7rolsvkydnww3uniavl4qyjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Afdeling:Bijbelwetenschap</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20228</id>
    <revision>
      <id>431684</id>
      <parentid>431682</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{weg}}</comment>
      <origin>431684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2205" sha1="c1ksablo206xdrs7pzjc4u1cxoeix62" xml:space="preserve">{{Weg}}[[Afbeelding:Wikiversity-banner.jpg|left|400px|Banner]]&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;color: #444444; font-size: 2.4em; font-variant: small-caps;&quot;&gt;Welkom op de Faculteit&lt;/div&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;color: #444444; font-size: 3.4em; font-variant: small-caps; float: right;&quot;&gt;'''Godgeleerdheid'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display: block; border: 1px solid #aaa; vertical-align: top; width: 100%; color: black; background-color:#ffffff; margin-bottom: 10px; padding: 0px 0px 5px 0px; -moz-border-radius: 8px;&quot;&gt;
&lt;h2 style=&quot;color: black; background-color:lightsteelblue; ; color: #000000; text-align: center; font-weight: bold; font-size: 100%; margin: 0px 0px 5px 0px; padding: 5px 3px 3px 3em; -moz-border-radius-topright: 8px; -moz-border-radius-topleft: 8px;&quot;&gt;
Voorstelling
&lt;/h2&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left: 4px; padding-right: 4px; vertical-align: top;&quot;&gt;
De afdeling van Bijbelwetenschap van de faculteit Godgeleerdheid [[Wikiversiteit]] telt 16 vakgebieden.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;display: block; border: 1px solid #aaa; vertical-align: top; width: 100%; color: black; background-color:#ffffff; margin-bottom: 10px; padding: 0px 0px 5px 0px; -moz-border-radius: 8px;&quot;&gt;
&lt;h2 style=&quot;color: black; background-color:lightsteelblue; ; color: #000000; text-align: center; font-weight: bold; font-size: 100%; margin: 0px 0px 5px 0px; padding: 5px 3px 3px 3em; -moz-border-radius-topright: 8px; -moz-border-radius-topleft: 8px;&quot;&gt;
Vakgebieden
&lt;/h2&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left: 4px; padding-right: 4px; vertical-align: top;&quot;&gt;
{| width=100% style=&quot;border-collapse: collapse&quot;
| width=25% valign=top align=center style=&quot;border-right: 2px dashed steelblue; border-bottom: 2px dashed steelblue; color: black; background-color:#ffffff&quot; |[[Faculteit:Bijbelkunde OT|Bijbelkunde OT]]
| width=25% valign=top align=center style=&quot;border-right: 2px dashed steelblue; border-bottom: 2px dashed steelblue; color: black; background-color:#ffffff&quot; |[[Afdeling:Inleiding NT|Inleiding NT]]
| width=25% valign=top align=center style=&quot;border-right: 2px dashed steelblue; border-bottom: 2px dashed steelblue; color: black; background-color:#ffffff&quot; |[[Afdeling:Praktische Theologie|Praktische Theologie]]
|}
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

[[Categorie:Afdeling|Bijbel]]</text>
      <sha1>c1ksablo206xdrs7pzjc4u1cxoeix62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Faculteit:Bijbelkunde OT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20230</id>
    <revision>
      <id>431685</id>
      <parentid>431681</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>431685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1854" sha1="jz210nhb8wsao6rrptwfynp41tiu5aq" xml:space="preserve">{{Weg}}[[Afbeelding:Wikiversity-banner.jpg|left|400px|Banner]]&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;color:#444444;font-size:2.4em; font-variant:small-caps;&quot;&gt;Welkom op de Faculteit&lt;/div&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;color:#444444;font-size:3.4em; font-variant:small-caps;float:right;&quot;&gt;'''Bijbelkunde OT'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:block; border:1px solid #aaa; vertical-align:top; width:100%; color: inherit; background-color:#ffffff; margin-bottom:10px; padding:0px 0px 5px 0px; -moz-border-radius:8px;&quot;&gt;
&lt;h2 style=&quot;color: inherit; background-color:lightsteelblue;; color:#000000; text-align:center; font-weight:bold; font-size:100%; margin:0px 0px 5px 0px; padding:5px 3px 3px 3em;-moz-border-radius-topright:8px;-moz-border-radius-topleft:8px;&quot;&gt;
Voorstelling
&lt;/h2&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left:4px; padding-right:4px; vertical-align:top;&quot;&gt;
Je kunt hieronder de cursussen zien die je in het vakgebied kunt volgen.
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;display:block; border:1px solid #aaa; vertical-align:top; width:100%; color: inherit; background-color:#ffffff; margin-bottom:10px; padding:0px 0px 5px 0px; -moz-border-radius:8px;&quot;&gt;
&lt;h2 style=&quot;color: inherit; background-color:lightsteelblue;; color:#000000; text-align:center; font-weight:bold; font-size:100%; margin:0px 0px 5px 0px; padding:5px 3px 3px 3em;-moz-border-radius-topright:8px;-moz-border-radius-topleft:8px;&quot;&gt;
Cursussen
&lt;/h2&gt;
&lt;div style=&quot;padding-left:4px; padding-right:4px; vertical-align:top;&quot;&gt;
{| width=100% style=&quot;border-collapse:collapse&quot;
| width=50% valign=top align=center style=&quot;border-right: 2px dashed steelblue; style=&quot;color: inherit; background-color:#ffffff&quot; |[[Cursus:Inleiding Oude Testament|Inleiding Oude Testament]]
| width=50% valign=top align=center color: inherit; background-color:#ffffff&quot; |[[Cursus:Profetische Literatuur|Profetische Literatuur]]
|}
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
[[Categorie:Faculteit|Godsgeleerdheid]]</text>
      <sha1>jz210nhb8wsao6rrptwfynp41tiu5aq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijsarchitect/Inleiding</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26715</id>
    <revision>
      <id>431702</id>
      <parentid>424508</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-ref: geeft foutmelding op [[Categorie:Wikibooks:Pagina's met referentiefouten]]</comment>
      <origin>431702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20546" sha1="h5f9l4lhr355now79ht7nujtaq2m54j" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
{{Infobox beroep
| beroep = 
| afbeelding = 
| onderschrift =  
| code = 82207
| werksoort = adviseur
| niveau = wetenschappelijke beroepen
| klasse = pedagogische beroepen
| groep = onderwijskundige
| beoefenaars = onbekend
| website = [https://www.onderwijsarchitect.nl beroepsvereniging]
}}
== Ontstaan ==
=== Achtergrond ===
[[Bestand:RijksUniversiteit Groningen - University of Groningen.jpg|thumb|left|Rijksuniversiteit Groningen]][[Bestand:Dresden Benno-Gymnasium 1.jpg|thumb|right|architect van onderwijsgebouw]][[Bestand:Onderwijsarchitect.jpg|thumb|left|architect van onderwijsorganisatie]]
{{Nowrap|De ''onderwijsarchitect''}} wordt gezien als een innovatie van de rol van de onderwijs&amp;shy;professional.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;UOCG&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = W.H.A. Hofman, R.H. Hofman, B.J. Dijkstra, de Boom en M. Meeuwisse | Titel = '''Innovaties in het voortgezet onderwijs''' | Datum = november 2007 | Plaats = UOCG, GION | Uitgever = RISBO Contractresearch BV}}&lt;/ref&gt; De term zelf is echter al oud&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;MIDDENSCHOOL&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Ed Schüssler | Titel = '''Weg van de middenschool: dertig jaar na de start van het middenschoolexperiment.''' | Datum = 2006 | Uitgever = Garant | {{ISBN|}}= 9044119869}}&lt;/ref&gt; net als ''onderwijs&amp;shy;architectuur''&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;HEERLEN&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Ehlen, C. | Titel = '''Maatwerk nieuwe onderwijsarchitectuur. (Eindadvies van de werkgroepen van het Project Flexibilisering.)'' | Datum = 2002 | Plaats = Heerlen, Hogeschool Zuyd}}&lt;/ref&gt; en werd bijvoorbeeld ook gebruikt om een architect die onderwijsgebouwen heeft ontworpen aan te duiden.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;STARO&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Stichting Architecten Research Onderwijsgebouwen | Titel = '''Een traditie van verandering – de architectuur van het hedendaagse schoolgebouw''' | Datum = 2009 | Uitgever = NAI Uitgevers | ISDN = 9789056626556  | URL = {{Http}}://www.staro-bna.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=85:een-traditie-van-verandering&amp;catid=1:actueel}}&lt;/ref&gt; Het huidige concept van onderwijsarchitect is mede ontwikkeld bij de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) in 2001&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;RUG&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Rijksuniversiteit Groningen | Titel = '''Individueel Onderwijsontwerptraject'' | URL = https://www.rug.nl/uocg/professionalisering/cursussenRUG/ontwerpOnderwijs/index }}&lt;/ref&gt;, net als het concept onderwijsarchitectuur&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;Kennisnet&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Wiki Kennisnet | Titel = '''Begrippen en definities: Onderwijsarchitectuur'' | URL = https://flexibelleren.wiki.kennisnet.nl/Begrippen_en_definities }}&lt;/ref&gt; gestimuleerd door de invoering van een elektronische leeromgeving, om hoogleraren te bewegen zich te laten begeleiden bij het ontwikkelen van hun onderwijs. De benadering die uitging van de leus ''u voldoet prima, hoe kunnen we daar optimaal gebruik van maken'' sloot aan bij het voortschrijdend inzicht in de effecten van verschillende stijlen van coaching op lange termijn.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;VU'&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = KIM A.D. TREUR, LIDEWEY E.C. VAN DER SLUIS | Titel = '''THE BENEFITS OF COACHING FOR EMPLOYEES AND THEIR ORGANISATIONS'' | Datum = 2005 | Uitgever = Vrije Universiteit Amsterdam }}&lt;/ref&gt;

=== Definitie ===
In 2005 bracht de RUG daarom een onderwijskundige methode op de markt&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;TELEGRAAF&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Arianne Mantel | Titel = '''Motivatiebureau pept leraren op'' | Datum = 10 mei 2007 | Uitgever = De Telegraaf }}&lt;/ref&gt; via het bedrijf [https://web.archive.org/web/20070811122212/https://www.provenu.nl/index.php?c=4 Provenu], die verder werd ontwikkeld als onderwijsarchitectuur uitgevoerd door een onderwijsarchitect en resulterend in een architectonisch ontwerp, een ''onderwijsontwerp''.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;ONDERWIJSONTWERP&quot;&gt;{{Citeer boek | Titel = '''Website Onderwijsontwerp'' | URL = https://www.onderwijsontwerp.nl/ }}&lt;/ref&gt; Deze definitie is ingeburgerd&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;LING&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = u-Ling Shih Ed.D, Associate Professor| Titel = '''A pedagogical design strategy for effective technology-based learning: iLearn model'' | Uitgever = International Journal of Instructional Technology and Distance Learning }}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;LAPTOP&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Kenneth L. Kraemer, Irvine Jason Dedrick, Irvine Prakul Sharma | Titel = '''One laptop per child: vision vs. reality'' | Datum = 2009 | Plaats = University of California | Uitgever = Communications of the Association for Computing Machinery, Volume 52 ,  Issue 6  }}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;OLPC&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Jaki Clark | Titel = '''OLPC and the US: The Factors, Design for Development'' | Datum = 2009 | Plaats = Stanford University  }}&lt;/ref&gt; omdat zij in lijn is met de definitie van een 'gewone' architect en aansluit bij andere afgeleiden zoals de procesarchitect of procesarchitectuur. Daarnaast gaf de definitie voldoende houvast voor parallelle ontwikkelingen van het beroep van een onderwijsarchitect zoals bijvoorbeeld bij de Esloo Onderwijsgroep&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;EO&quot;&gt;{{Citeer boek | Titel = '''Website Esloo Onderwijsgroep'' | URL = https://esloo.itsens.nl/  }}&lt;/ref&gt;, een interconfessionele scholengroep van zes |voortgezet-onderwijsscholen in Den Haag en Voorburg.

=== Geestesvader ===
De onderwijsarchitect is ontwikkeld door een onderwijstrainer, destijds werkzaam bij de Rijksuniversiteit Groningen. Hij heeft onderwijsarchitectuur daar in 2002 geïmplementeerd onder de naam NIOT. Onderwijskundige experts ondersteunden docenten bij het gebruik van nieuwe technologische hulpmiddelen, zonder die hulpmiddelen zelf centraal te stellen. De docent en zijn onderwijs (de doceeromgeving) stonden voorop.

De behaalde opbrengsten waren hoog. Zo wist een docent zijn arbeidsuren voor een vak te halveren. Tegelijkertijd werd een verbetering in de scores van de studenten met gemiddeld één punt genoteerd. Meer leeractiviteiten&amp;nbsp;&lt;!-- ref group=&quot;begrip&quot;&gt;{{Begrippen|Leeractiviteit}}&lt;/ref --&gt; werden ontplooid, zoals het creatief ontwerpen. Uit onderzoek bleek dat studenten het onderwijs als relevanter waardeerden en een groei in interesse en betrokkenheid toonden.  De RuG wilde het succes van onderwijsarchitectuur delen met anderen. De RuG Houdstermaatschappij B.V. (RHM) participeerde in de daarvoor speciaal opgerichte onderneming: Provenu B.V. Bij de start van Provenu B.V. kende de RuG al meer dan 100 tevreden deelnemers; docenten en managers.

== Kwalificaties ==
=== Intern ===
Iedereen mag zich onderwijsarchitect noemen. Er is geen opleiding met een algemeen erkend diploma. Organisaties die met onderwijsarchitecten werken stellen daarom elk hun eigen eisen, variërend van het alleen kunnen ontwerpen van onderwijs tot een breed scala aan operationele taken zoals het structureren van onderwijsinnovatie, conceptontwikkeling, ondersteuning van collega’s, examinering en kwaliteitszorg. Vaak is er een intern trainingstraject met een diploma dat alleen binnen de eigen onderwijsinstelling waarde heeft.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;BOEK&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Elisabeth van Elsen | Titel = '''Onderwijsarchitecten: constructief en creatief onderwijs vernieuwen'' | Datum = 2007 | Uitgever = Happy Horseman}}&lt;/ref&gt;

Waar kan men die (organisaties met) onderwijsarchitecten vinden? De doelgroep bestaat uit onderwijsprofessionals die in hun dagelijks functioneren onderwijs ontwerpen en de uitvoer bewaken. Deze groep is aanzienlijk als men ervan uitgaat dat deze taak behoort bij de competenties van een goed docent. Aangevuld met interne en externe adviseurs hebben we het over een enorm aantal gegadigden.

Een onderwijsarchitect kan op verschillende niveaus werkzaam zijn. Elke docent dient dus voor zijn eigen functioneren feitelijk al een onderwijsarchitect te zijn. Dat is echter zelden het geval. Een docent kan daarnaast als lid van een team de functie hebben het onderwijs te ontwerpen. Beide uitoefeningen kenmerken zich door het in beperkte kring ontwerpen van het eigen onderwijs dat men deels zelf uitvoert. Er zijn ook onderwijsarchitecten actief die intern binnen een organisatie optreden als bijvoorbeeld adviseur, onderwijsontwikkelaar of curriculum ontwerper. Als laatste kan een onderwijsarchitect diensten verlenen aan onderwijsprofessionals en -organisaties in het algemeen. Deze externe uitoefening vraagt het meeste wat betreft de invulling.

=== Rollen ===
Een onderwijsarchitect heeft een profiel waarin eigenschappen als ondernemer, coach, expert en ontwerper zijn te herkennen.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;TOOLKIT&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = VO-Raad | Titel = '''Toolkit: Ben ik een onderwijsarchitect?'' | URL = https://www.vo-raad.nl/themas/tweedefase/onderbouw }}&lt;/ref&gt; Zijn belangrijkste taak is het bedenken van een structuur van de onderwijsorganisatie en/of het lesgeven.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;NOOIJ&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = mw. A.E.W. Nooij | Titel = '''Verslag jaarlijks onderzoek ROC Ter AA''' | Datum = 2006 | Uitgever = Onderwijsinspectie}}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;ESLOO&quot;&gt;{{Citeer boek | Titel = '''Jaarverslag Esloo Onderwijsgroep''' | Datum = 2008}}&lt;/ref&gt; Gewoonlijk zijn het onderwijsprofessionals met ervaring in allerlei vormen en architecturen van onderwijs.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;ORD&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Frits Achterberg en Ditte Lockhorst | Titel = '''Onderwijs is populair: praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek''' | Datum = 2009 | Plaats = Katholieke Universiteit Leuven | Uitgever = Onderwijs Research Dagen 2009 }}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;GROEN&quot;&gt;{{Citeer boek | Titel = '''Met geduld en met anderen''' | Datum = 2010 | Uitgever = Maandblad Groen Onderwijs, 2010 editie 2 | URL = https://www.groenonderwijs.nl/portal/535.htm}}&lt;/ref&gt;.

Door de veranderende rol van de leraar wordt steeds meer een beroep op hem gedaan om het eigen onderwijs te ontwerpen&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;AOB&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = G. van der Mee  | Titel = '''Meer handen voor hetzelfde geld:...de hooggekwalificeerde docent is de onderwijsarchitect die nieuwe plannen ontwikkelt en het overzicht houdt..''' | Datum = 2006 | Uitgever = Algemene Onderwijsbond  }}&lt;/ref&gt;) (''van methodeslaaf naar onderwijsarchitect''&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;ONDERWIJSMONITOR&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Linda Sontag Jolijn van Haaf, Ramona van der Linden en Marjon Meijs | Titel = '''Onderwijsmonitor: Onderwijsvernieuwing en ict in het voortgezet onderwijs'' | Datum = 2004 | Plaats = Tilburg | Uitgever = IVA }}&lt;/ref&gt;). De onderwijsarchitect blijkt uit onderzoek bepalend voor hoe de onderwijsontwikkeling verloopt, terwijl het uitgangspunt meestal is dat de onderwijsontwikkeling eigendom van de organisatie zelf is.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;DIDAKTIEF&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Expeditie durven, delen, doen | Titel = '''Onderzoek brengt ingebouwde reflectie''' | Datum = 2010 | Uitgever = Didaktief Special}}&lt;/ref&gt;. Onderwijsarchitecten vinden we voornamelijk als onderwijsontwerpers binnen docententeams&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;OU&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Ruud de Moor Centrum | Titel = '''De lerende school in beeld - Amadeus Lyceum''' | Datum = 2009 | Uitgever = Open Universiteit}}&lt;/ref&gt;, als onderwijskundigen die organisaties adviseren, als consultants die bij een onderwijsadviesdienst werken&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;KPC&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Jos Scheffers, onderwijsarchitect KPC | Titel = '''Plan voor de vorming van meerscholenkoppels''' | Datum = 2008 | Plaats = Sittard | Uitgever = Jaarverslag van Focus, stichting voor onderwijs en opvoeding}}&lt;/ref&gt;, als ontwikkelaars van leermiddelen&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;LEERMIDDELEN&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Monique van der Steen | Titel = '''Bij sollicitatie zelf ontwikkeld materiaal meenemen''' | Datum = 2008 | Uitgever = LeermiddelenVO een project van het Innovatieplatform}}&lt;/ref&gt; en als organisatiekundigen die de onderwijsinstelling inrichten.

{{Infobox wetsartikel
| naam = betreffende bescherming van de titel architect
| afbeelding = Grondwet 1814.gif
| onderschrift = houdende regelen omtrent de bescherming van de titels architect, stedebouwkundige, tuin- en landschapsarchitect en interieurarchitect
| wet = Wet op de architectentitel
| hoofdstuk = V. Titelbescherming
| artikel = 23. 
| lid = 5
| citaat = Het in het eerste tot en met vierde lid bepaalde is niet van toepassing met betrekking tot het voeren van de titel jachtarchitect of nautisch architect.
| datum = 7 juli 1987
}}
=== Bescherming ===
Volgens de Wet op de architectentitel (op 9 februari 2010 is door de Tweede Kamer een voorstel tot wijziging aangenomen) mag een persoon de architectentitel niet suggereren. Toch lijkt het erop dat onderwijsarchitecten zich net als bijvoorbeeld IT-architecten in de praktijk geen zorgen hoeven te maken. De wetgever, gesteund door de Europese richtlijn over architecten, heeft duidelijk bedoeld&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;RECHTBANK&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Mr. U.W. Bentinck | Titel = ''..het Instituut voor Binnenhuisarchitectuur, die onafhankelijk woonadviezen aan consumenten geeft, het begrip ‘binnenhuisarchitect’ zonder meer mocht gebruiken..'' | Uitgever = Arrondissementsbank in Amsterdam | Datum = 26 oktober 1995}}&lt;/ref&gt; dat de wet er niet op gericht is een juridische definitie te geven van de werkzaamheden in de sector architectuur.

Een &quot;erkende&quot; onderwijsarchitect werd gevonden bij leden die zich als zodanig bij de beroepsvereniging laten registreren. De aspirant onderwijsarchitect maakte daartoe een Persoonlijk Prestatie Plan (PPP). In dit plan gaf de aspirant aan hoe het profiel van de onderwijsarchitect er in zijn persoonlijke context eruit ziet, welke producten hij oplevert en hoe hij zal bewijzen daarin een hoog professioneel niveau te hebben bereikt. De prestaties die de aspirant niet zonder hulp bij verdere persoonlijke ontwikkeling kan leveren vormden de basis voor de doelen van het Persoonlijk Ontwikkelingsplan dat eveneens ter goedkeuring dient te werden aangeboden.

== Praktijk ==
'''In het boek &quot;[[Onderwijsvorm]]&quot; staan enkele voorbeelden van onderwijsvormen bedacht door een onderwijsarchitect.'''
=== Maatwerk ===
Doorgaans worden docentprofessionalisering en onderwijsontwikkeling binnen de onderwijspraktijk strikt van elkaar gescheiden. Bij de ontwikkeling en implementatie van nieuwe onderwijsvormen werken  interne werkgroepen of projectgroepen aan de vernieuwing binnen hun eigen organisatie. In veel gevallen is er dan sprake van een onderwijskundige herverkaveling waarbij zelden radicaal vernieuwende ideeën worden geïntroduceerd. Bovendien blijven bij onderwijsvernieuwingen individuele wensen en talenten dikwijls buiten schot. Ook de professionalisering van leerkrachten en docenten wordt bijna altijd topdown door de strategische top van de organisatie bepaald. Trainingen zijn gestandaardiseerd en houden geen rekening met de uniciteit van het individu. Een onderwijsarchitect verbindt docentprofessionalisering en onderwijsontwikkeling in een methode die in korte tijd leidt tot effectiever onderwijs.

Een onderwijsarchitect is onderwijsexpert, onderwijscoach, onderwijsontwerper en onderwijsondernemer tegelijk. Hij/zij weet deze petten razendsnel te wisselen ten behoeve van goed resultaat. Een onderwijsarchitect is gedreven en concreet en heeft de durf en creativiteit om ongebaande paden in te slaan. Hij/zij kan zich vanuit ervaring, betrokkenheid en ontwerpexpertise helemaal richten op de onderwijsprofessional en zijn werk, en daarin ad rem en flexibel reageren. Onderwijsarchitecten noemen zichzelf ook wel educatief ingenieurs.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;RAM&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Baan, R.E. en Diesman, M.C. | Titel = '''Gedichtenbundel: Onze visie op onderwijs in gedichten''' | Datum = 2011 | Plaats = Dordrecht | Uitgever = Ooi en Ram Educatief Ingenieursbureau | URL = https://www.ooienram.nl/}}&lt;/ref&gt;

=== Werkwijze ===
[[Bestand:Kindergarten or Special Education teacher - US Census Bureau.jpg|thumb|200px|right|Eigen werkplek]]
Een onderwijsarchitect is individuele coaching van een onderwijsprofessional op de eigen werkplek met het eigen werk. Dit werk wordt in een intakegesprek gerelateerd aan het profiel en de wensen van de professional en zijn omgeving. De onderwijsarchitect demonstreert vervolgens oplossingswegen die naar meetbare resultaten leiden. In de daaropvolgende gesprekken worden de voorstellen uit het intakegesprek uitgewerkt tot een (her)ontwerp van het werk. Hierin worden de eigen doelen en de leerdoelen die de onderwijsgevende binnen het eigen onderwijs wil behalen concreet beschreven; daarnaast bevat het herontwerp een gedegen methode om die doelen te bereiken (inclusief de middelen, activiteiten en verschillende rollen die men daarvoor kan inzetten).

De onderwijsgevende blijft hierbij aan het roer; het gaat om vergroting van zijn effectiviteit. Hij wordt gestimuleerd om diepgaand de eigen wensen en achterliggende motieven te verkennen, problemen te analyseren en zichzelf een spiegel voor te houden. De onderwijsarchitect zorgt binnen het herontwerp voor concrete terugkoppeling over de voortgang. Hij zal de onderwijsgevende desgevraagd ondersteunen bij implementatie en uitvoering van het herontwerp. De begeleiding wordt afgerond met een evaluatiegesprek.

=== Opbrengst ===
Een onderwijsarchitect vergroot de effectiviteit door herontwerp van het onderwijs. Dat betekent dat de persoon zelf niet hoeft te veranderen; sterker nog, hij richt juist het werk optimaal in zodat het aansluit op de kwaliteiten van de onderwijsgevenden. Een onderwijsarchitect koppelt werkdoelen aan de dingen waar een onderwijsgevende goed in is. Daardoor leert deze zijn werk anders te doen, vaste patronen te doorbreken en inspiratie te ontdekken in lang vergeten hoeken. De onderwijsgevende wordt niet geconfronteerd met een vaststaand recept, maar leert de soep te maken zoals hij die zelf lekker vindt.

Een onderwijsarchitect gelooft dat onderwijs beter wordt wanneer het op het individu wordt afgestemd. Met andere woorden: een maatpak zit veel beter dan een confectiepak! Een onderwijsarchitect gaat nog verder. Wanneer het werk de onderwijsgevende 10% beter past, dan zal de effectiviteit met veel meer dan 10% toenemen – een exponentiële formule!

De concrete resultaten zoals beschreven in het herontwerp van het onderwijs worden door de meeste onderwijsarchitecten gegarandeerd. De beroepsvereniging voor onderwijsarchitecten screende de leden met een keurmerk op klanttevredenheid. Een onderwijsarchitect levert een concreet en haalbaar herontwerp van werk, waardoor de effectiviteit en werkplezier van de onderwijsprofessional sterk zullen toenemen. Hij doet dit gedreven, deskundige en persoonlijk op de werkplek van de onderwijsprofessional.

Juist in organisaties waar men al intensief de processen van onderwijsontwikkeling of onderwijsverandering begeleidt, kan een onderwijsarchitect haar waarde bewijzen. De koers is bepaald, de experts zijn in huis, maar hoe is het gesteld met de motivatie en de effectiviteit van de medewerkers? Is er genoeg draagvlak om de verandering ook op operationeel niveau waar te maken? Uiteindelijk valt of staat het onderwijs met de inzet van de individuele docent. Verlies van effectiviteit door weerstand is een bekend gegeven bij veranderingsprocessen. Juist in die situaties kan een onderwijsarchitect complementair zijn aan de interne begeleiders. Een onderwijsarchitect brengt de organisatie en de medewerker dichter bij elkaar. Door het onderkennen van individuele behoeften en talenten en het herontwerp van het werk, wordt weerstand gereduceerd en kunnen de puntjes op de “i” worden gezet.

=== Voorbeelden ===
[[Bestand:SanDiegoCityCollegeLearningResource_-_bookshelf.jpg|thumb|left|ontwikkelaar van leermiddelen]]
{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
! Scholen met onderwijsarchitecten || Bureaus met onderwijsarchitecten
|- 
| [https://esloo.itsens.nl/ Esloo Onderwijsgroep] || [https://www.matrio.nl/ Matrio OnderwijsArchitecten]
|-
| [https://www.roc-teraa.nl/ ROC Ter AA] || [https://www.concent-group.nl/ Concent Group]
|-
| [https://www.montaignelyceum.nl/ Montaigne Lyceum] || [https://www.educatief-ontwerpen.nl/ Bureau voor Educatief Ontwerpen]
|-
| [https://www.hszuyd.nl/ Hogeschool Zuyd] || [https://www.rlkemper.nl/ Rene Kemper]
|-
| [https://www.commanderijcollege.nl/ Commanderij College] || [https://nl.linkedin.com/pub/g-van-meerhoven/11/872/374 GM Onderwijsontwikkeling]
|-
| [https://www.rocflevoland.nl/ ROC Flevoland] || [https://cinop.brengtlerentotleven.nl/ Cinop]
|-
| [https://www.amadeuslyceum.nl/ Amadeus Lyceum] || [https://www.kpcgroep.nl/ KPC Groep]
|}

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>h5f9l4lhr355now79ht7nujtaq2m54j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Cekli829</title>
    <ns>2</ns>
    <id>28408</id>
    <revision>
      <id>431726</id>
      <parentid>410055</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:59:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-{{DISPLAYTITLE:</comment>
      <origin>431726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="822" sha1="td45v3np4nd5ae3hciqzw4ws9hnrq1k" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;10&quot; cellspacing=&quot;8&quot; style=&quot;width: 100%; color: inherit; background-color: black; border: 5px solid gray; vertical-align: top; -moz-border-radius-topleft: 8px; -moz-border-radius-bottomleft: 8px; -moz-border-radius-topright: 8px; -moz-border-radius-bottomright: 8px;&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;padding: 0;&quot; |
&lt;span style=&quot;color: #ffeecc;&quot;&gt;Təkliflərinizi &lt;B&gt;cekli829@gmail.com&lt;/B&gt; ünvanına göndərə bilərsiniz.&lt;/span&gt;
:&lt;span style=&quot;color: #ffeecc;&quot;&gt;Digər əlaqə vasitələri:&lt;/span&gt;
:'''[https://www.facebook.com/tarkhan.pashazade Facebook (profile)]'''
:'''[https://www.facebook.com/pages/T%C9%99rxan-Pa%C5%9Fazad%C9%99/529113383837101?ref=hl Facebook (page)]'''
:'''[https://twitter.com/Cekli829 Twitter]'''
:'''[https://www.youtube.com/user/Cekli829/videos YouTube]'''
|}
[[az:İstifadəçi:Cekli829]]</text>
      <sha1>td45v3np4nd5ae3hciqzw4ws9hnrq1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30469</id>
    <revision>
      <id>431759</id>
      <parentid>431109</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Inhoudsopgave */ Aanvulling Junior boeken</comment>
      <origin>431759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3296" sha1="2i8b2rr215gn5bcwtsli3a484awbo0j" xml:space="preserve">{{wiu3|JopkeB}}
{{Bi}}

Dit wikiboek is een handleiding voor het maken van een volwaardig wikiboek. We gaan ervan uit dat de tekst ervoor al gereed is. (Zo niet: maak die eerst, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, zie het wikiboek [[Schrijven]] voor aanwijzingen.) Dan is het nog de kunst om die tekst op een aantrekkelijke manier om te zetten naar een wiki en toepasselijke illustraties te gebruiken. 

== Inhoudsopgave ==
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?|Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten|Een wikiboek starten]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven|Een hoofdstuk schrijven]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak|Tekstopmaak]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken|Afbeeldingen gebruiken]] - De schatkamer van Wikimedia Commons
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Opdrachten|Opdrachten]] - oefeningen, opgaven, vragen en antwoorden, zie o.a. [[Handboek MediaWiki/Extensies/Quiz]]; opnemen in [[:Categorie:Opgaven]]
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een index maken|Een index maken]] - Trefwoordenlijst met verwijzingen
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen|Overige bewerkingen]] - problemen oplossen, pagina's hernoemen, verwijderen; verwijzingen
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding|Afronding]] - WSBN, Infobox, sjabloon Inhoudstabel, boek beter vindbaar maken (Boekenplank, voorpagina Wikibooks, Portaal, voor Wikijnior-books zowel op Boekenplank als op Wikibooks:Junior boeken), laatste correcties, pas ''&lt;nowiki&gt;{{Fase|1}}&lt;/nowiki&gt;'' op de voorpagina van het wikiboek aan, koppelen aan Wikidata-item, [[Help:Afdrukken|afdrukken]]. Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Reminder: bronvermelding.
# [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]]

=== Algemene tips ===
* Zet bovenin een nieuwe pagina '''&lt;nowiki&gt;{{Wiu3|Accountnaam}}&lt;/nowiki&gt;''' (Werk in uitvoering). Dit voorkomt dat iemand anders tegelijkertijd aan de pagina werkt en er technische conflicten ontstaan. Als de ander sneller is met opslaan dan jij, raak jij je wijzigingen weer kwijt. Verwijder het sjabloon weer als je er niet meer aan werkt.
* In het menu links van de editor staat ook een link &quot;hulp&quot;. Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster.
* Zie de volgende Help-pagina's voor basis-handelingen in Wikibooks:
** [[Help:Account]] - Wanneer heb je een account nodig en hoe stel je er een in?
** [[Help:Zoeken]]
** [[Help:Overlegpagina]] - hoe en waar kun je overleggen over een boek, hoofdstuk of andere kwesties? 

{{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}}

{{Boek}}
{{Fase|3}}

[[Categorie:Onderwijs|papieren]]
[[Categorie:Help| wikiboek]]</text>
      <sha1>2i8b2rr215gn5bcwtsli3a484awbo0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Computersystemen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30567</id>
    <revision>
      <id>431720</id>
      <parentid>414253</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>431720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1986" sha1="tiyaobfh69mlznck172buosnyv9fd14" xml:space="preserve">{{Bi}}

Een '''computersysteem''' is een combinatie van elektronische hardware (zoals een computer met processor, geheugen en invoer-/uitvoerapparaten) en software (zoals besturingssystemen en applicaties), die samenwerken om specifieke taken uit te voeren. In dit Wikibook wordt dieper ingegaan op deze aspecten.

== Inhoud ==
* [[Computersystemen/Soorten computersystemen|Soorten computersystemen]]

=== Hardware ===
* [[Computersystemen/Moederbord|Moederbord]]
* [[Computersystemen/Computerbussen|Computerbussen]]
* [[Computersystemen/Processor|Processor]]
* [[Computersystemen/Randapparatuur|Randapparatuur]]
* [[Computersystemen/Geheugen|Geheugen]]
* [[Computersystemen/Opslagmedia|Opslagmedia]]
* [[Computersystemen/Opslagbeheer|Opslagbeheer]]
* [[Computersystemen/Elektriciteit|Elektriciteit]]
* [[Computersystemen/Spanningsbron|Spanningsbron]]
* [[Computersystemen/Koeling|Koeling]]

=== Gegevens en bestanden ===
* [[Computersystemen/Bestandsbeheer|Bestandsbeheer]]
* [[Computersystemen/Bestandsbeheer/Synchronisatie|Synchronisatie]]
* [[Computersystemen/Gegevensherstel|Gegevensherstel]]

=== Software ===
Zie het hoofdstuk [[Basiskennis informatica/Software|Software]] in het Wikibook [[Basiskennis informatica]] en de [[:Categorie:Software]]

=== Werking computersystemen ===
* [[Computersystemen/Opstartproces|Opstartproces]]
* [[Computersystemen/Werking computersystemen|Werking computersystemen]]

=== Computernetwerken ===
* [[Computersystemen/Netwerkbegrippen|Netwerkbegrippen]]
* [[Computersystemen/Netwerkcomponenten|Netwerkcomponenten]]
* [[Computersystemen/Netwerkstappen|Netwerkstappen]]
* [[Computersystemen/Netwerkdiagnose|Netwerkdiagnose]]
Zie ook (ter informatie, geen onderdeel van dit Wikibook):
* [[Computernetwerken]] (basisboek)
* [[Computernetwerken voor gevorderden]] (o.a. netwerkbekabeling, protocollen en draadloze communicatie)

=== Overige onderwerpen ===
* [[Computersystemen/Groene ICT|Groene ICT]]


{{Fase|2}}
{{Boek}}
[[Categorie:Informatica]]</text>
      <sha1>tiyaobfh69mlznck172buosnyv9fd14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Pratyya Ghosh</title>
    <ns>2</ns>
    <id>31215</id>
    <revision>
      <id>431723</id>
      <parentid>410070</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-{{DISPLAYTITLE:</comment>
      <origin>431723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3564" sha1="5mpk9xkbgm02ts4iv49tymyvih1dh70" xml:space="preserve">&lt;!------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
----
NOTE THIS PLEASE.
BEFORE MAKING ANY KIND OF EDITS / CHANGES TO THIS PAGE PLEASE LET ME KNOW AT ANY OF THE LINKS GIVEN AT THIS PAGE.
IF YOU TRANSLATE / WANT TO TRANSLATE THIS PAGE IN SOME OTHER / MAIN LANGUAGE OF THIS WIKIMEDIA PROJECT, LET ME KNOW, AND THEN GO AHEAD. I'LL REALLY APPRECIATE THAT. BUT PLEASE DON'T BREAK ANY CODE.
THANKS TO YOU FOR READING AND FOLLOWING THE WORDS.
----
----&gt;

&lt;div style=&quot;font-family: Cambria&quot;&gt;

&lt;table style=&quot;width: 750px; color: inherit; background-color:#f9f9f9; border-color: black; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot; border=&quot;14&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;height: 300px;&quot;&gt;
&lt;td style=&quot;width: 521px; height: 144px; border-color: #f9f9f9;&quot;&gt;


&lt;!-----------------------------------------  START PARA 1 ----------------------------------------------&gt;
&lt;p style=&quot;text-align: justify; padding-left: 7px; padding-right: 7px&quot;&gt;

&lt;span style=&quot;color:#006400 font-size: x-large;&quot;&gt;'''HELLO AND WELCOME!'''&lt;/span&gt;

&lt;br&gt;

&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;This is '''Pratyya Ghosh''' &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;(check [[:commons:File:Pratyya Ghosh pronunciation.ogg|&lt;u&gt;'''THIS'''&lt;/u&gt;]] out for the pronunciation).&lt;/span&gt;

&lt;br&gt;

I am from [[w:en:Bangladesh|'''Bangladesh''']], so I am a native speaker of [[w:en:Bengali Language|'''Bangla''']]. I can also frequently communicate using '''English''', and I can speak and understand '''Hindi'''.&lt;br&gt;


&lt;br&gt;


&lt;span style=&quot;color:#B22222&quot;&gt;I am not effectively active in this Wikimedia Project. If I've made any edit here, that is most probably an automated one. I do &lt;u&gt;NOT&lt;/u&gt; visit this site often/regularly. So I can &lt;u&gt;NOT&lt;/u&gt; guarantee a swift and quick reply, OR in WORST CASE, a reply.&lt;/span&gt;&lt;br&gt;


&lt;br&gt;


However, I am mostly active in the projects which uses the languages I know.

&lt;br&gt;

So, if you want to &lt;u&gt;CONTACT ME&lt;/u&gt; or &lt;u&gt;TALK TO ME&lt;/u&gt; or know more about me, then please use the Wikimedia Projects mentioned below.&lt;br&gt;

&lt;/p&gt;

&lt;!------------------------------------------- END PARA 1 -----------------------------------------------&gt;
&lt;!-----------------------------------------  START PARA 2 ----------------------------------------------&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; padding-left: 7px;&quot;&gt;

❏ &lt;span style=&quot;color:#228B22 font-size: large;&quot;&gt;'''Wikimedia Projects where I am mostly &lt;u&gt;active&lt;/u&gt;:'''&lt;/span&gt;

* '''[[w:en:English Wikipedia|English Wikipedia]] ([[w:en:Main Page|enwiki]]) : [[w:en:User:Pratyya Ghosh|User Page]] ([[w:en:User talk:Pratyya Ghosh|talk page]]) ([[w:en:Special:Contributions/Pratyya_Ghosh|contributions]]) (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://xtools.wmflabs.org/ec/en.wikipedia.org/Pratyya_Ghosh user-stats]&lt;/span&gt;)''' 

* '''[[w:en:Bengali Wikipedia|Bangla Wikipedia]] ([[w:bn:প্রধান পাতা|bnwiki]]) : &amp;nbsp;[[w:bn:ব্যবহারকারী:Pratyya Ghosh|User Page]] ([[w:bn:ব্যবহারকারী আলাপ:Pratyya Ghosh|talk page]]) ([[w:bn:বিশেষ:অবদান/Pratyya_Ghosh|contributions]]) (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://xtools.wmflabs.org/ec/bn.wikipedia.org/Pratyya_Ghosh user-stats]&lt;/span&gt;)''' 

&lt;/div&gt;

&lt;!------------------------------------------- END PARA 2 -----------------------------------------------&gt;


&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
----
                                                        END OF CODE
----
----&gt;</text>
      <sha1>5mpk9xkbgm02ts4iv49tymyvih1dh70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:Pratyya Ghosh</title>
    <ns>3</ns>
    <id>31719</id>
    <revision>
      <id>431725</id>
      <parentid>410093</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-{{DISPLAYTITLE:</comment>
      <origin>431725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4141" sha1="1hxt2ur0cexgeklfphktkovyadufrtp" xml:space="preserve">&lt;!------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
----
                                                         BEGIN
----
----&gt;

&lt;table style=&quot;width: 750px; color: inherit; background-color:#f9f9f9; border-color: black; margin-left: auto; margin-right: auto;&quot; border=&quot;14&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;height: 300px;&quot;&gt;
&lt;td style=&quot;width: 521px; height: 144px; border-color: #f9f9f9; font-weight: bold;&quot;&gt;

&lt;!-----------------------------------------  START PARA 1 ----------------------------------------------&gt;
&lt;p style=&quot;text-align: justify; padding-left: 7px; padding-right: 7px&quot;&gt;

&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:#006400&quot;&gt;'''HELLO AND WELCOME'''&lt;/span&gt; to the talk page of '''Pratyya Ghosh'''&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;([[:commons:File:Pratyya Ghosh pronunciation.ogg|&lt;u&gt;'''pronunciation'''&lt;/u&gt;]])&lt;/span&gt;

&lt;br&gt;

Before placing any message here, I would ask you to TAKE A LOOK at my [[User:Pratyya Ghosh|&lt;u&gt;'''user page'''&lt;/u&gt;]] on this wiki.

&lt;br&gt;

If you have come here after looking at my user page, then once again I would like to mention the fact that,
&lt;/p&gt;

&lt;!------------------------------------------- END PARA 1 -----------------------------------------------&gt;
&lt;!-----------------------------------------  START PARA 2 ----------------------------------------------&gt;
&lt;p style=&quot;text-align: justify; padding-left: 50px; padding-right: 110px&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;color:#B22222&quot;&gt;I am not effectively active in this Wikimedia Project. If I've made any edit here, that is most probably an automated one. I do &lt;u&gt;NOT&lt;/u&gt; visit this site often/regularly. So I can &lt;u&gt;NOT&lt;/u&gt; guarantee a swift and quick reply, OR in WORST CASE, a reply.&lt;/span&gt;&lt;br&gt;

So, if you want to &lt;u&gt;CONTACT ME&lt;/u&gt; or &lt;u&gt;TALK TO ME&lt;/u&gt; or know more about me, then please use the Wikimedia Projects mentioned below.&lt;br&gt;

⦿ '''[[w:en:English Wikipedia|English Wikipedia]] ([[w:en:Main Page|enwiki]]) : [[w:en:User:Pratyya Ghosh|User Page]] ([[w:en:User talk:Pratyya Ghosh|talk page]]) ([[w:en:Special:Contributions/Pratyya Ghosh|contributions]]) (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://xtools.wmflabs.org/ec/en.wikipedia.org/Pratyya_Ghosh user-stats]&lt;/span&gt;)'''&lt;br&gt;

⦿ '''[[w:en:Bengali Wikipedia|Bangla Wikipedia]] ([[w:bn:প্রধান পাতা|bnwiki]]) : &amp;nbsp;[[w:bn:ব্যবহারকারী:Pratyya Ghosh|User Page]] ([[w:bn:ব্যবহারকারী আলাপ:Pratyya Ghosh|talk page]]) ([[w:bn:বিশেষ:অবদান/Pratyya Ghosh|contributions]]) (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://xtools.wmflabs.org/ec/bn.wikipedia.org/Pratyya_Ghosh user-stats]&lt;/span&gt;)'''

&lt;/span&gt;

&lt;/p&gt;

&lt;!------------------------------------------- END PARA 2 -----------------------------------------------&gt;
&lt;!-----------------------------------------  START PARA 3 ----------------------------------------------&gt;
&lt;p style=&quot;text-align: justify; padding-left: 7px; padding-right: 7px&quot;&gt;

Yet if you want to place message here, then please FOLLOW THESE NOTES:&lt;br&gt;
⚫ Do NOT [[w:en:Wikipedia:Vandalism|Vandalize]] this page. I WON'T be appreciating you for that.&lt;br&gt;
⚫ Be on point. Please don't put some unnecessary message or bring up any irrelevant issues.&lt;br&gt;
⚫ Use a language which I understand. (Otherwise, even if I see your message, I might not be able to reply.)&lt;br&gt;
⚫ BE &lt;u&gt;CIVIL&lt;/u&gt; and MAINTAIN &lt;u&gt;ETIQUETTE&lt;/u&gt;.&lt;br&gt;
⚫ Finally, you MUST sign your post with &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;

&lt;/p&gt;

&lt;!------------------------------------------- END PARA 3 -----------------------------------------------&gt;
&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;

&lt;/table&gt;

&lt;!------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
----
START BELOW THIS PARA. DO NOT CHANGE ANYTHING ABOVE THE LINE.
BEFORE PLACING ANY MESSAGE HERE, ONCE AGAIN,

I AM NOT EFFECTIVELY ACTIVE IN THIS WIKIMEDIA PROJECT. IF I'VE MADE ANY EDIT HERE, THAT IS MOST PROBABLY AN AUTOMATED ONE. I DO NOT VISIT THIS SITE OFTEN/REGULARLY. SO I CAN NOT GUARANTEE A SWIFT AND QUICK REPLY, OR IN WORST CASE, A REPLY.

----
----&gt;</text>
      <sha1>1hxt2ur0cexgeklfphktkovyadufrtp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:TCN7JM</title>
    <ns>2</ns>
    <id>31729</id>
    <revision>
      <id>431728</id>
      <parentid>355306</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-{{DISPLAYTITLE:</comment>
      <origin>431728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="3blnmoq9tch8lbtgshhj2iek7m44v35" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-family: Tahoma;&quot;&gt;[[w:en:User:TCN7JM|English Wikipedia]] &amp;mdash; [[d:User:TCN7JM|Wikidata]] &amp;mdash; [[w:simple:User:TCN7JM|Simple English Wikipedia]] &amp;mdash; [[m:User talk:TCN7JM|Contact me]]&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
[[Bestand:TCN7JM Global Userpage.png|center|800px|middle]]</text>
      <sha1>3blnmoq9tch8lbtgshhj2iek7m44v35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikijunior:Bus en trein</title>
    <ns>104</ns>
    <id>37266</id>
    <revision>
      <id>431733</id>
      <parentid>423113</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Te doen: fase</comment>
      <origin>431733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="8kh14c54wo7y8fdgi3majmxk7gbsj3n" xml:space="preserve">Een uitleg over het openbaar vervoer (OV) in Nederland.

{{Subpagina's}}

{{Juniorboek}}

{{Te doen|Inleidende tekst, fase bepalen, etc.}}</text>
      <sha1>8kh14c54wo7y8fdgi3majmxk7gbsj3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William Wordsworth/The Prelude Or Growth of a Poet's Mind</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39432</id>
    <revision>
      <id>431765</id>
      <parentid>419617</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>J.Grandgagnage</username>
        <id>3610</id>
      </contributor>
      <comment>Vergelijking van de edities 1805 en 1850</comment>
      <origin>431765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8216" sha1="jj1j64q2ee5m473vyd7a23azwnz8aju" xml:space="preserve">{| align=right border=0 cellpadding=10 cellspacing=0 style=&quot;margin-left:1em;margin-bottom:1em; color: inherit; background-color:#FAFAD2; border:1px solid black&quot; 
|- align=left
| [[Bestand:William Wordsworth.jpg|thumb|center|100 px|William Wordsworth]] 
|-
|'''Fragment uit The Prelude''' over de rivier ''Derwent''&lt;p&gt;
...&lt;br&gt;
Was it for this&lt;br&gt;
That one, the fairest of all rivers, loved&lt;br&gt;
To blend his murmurs with my nurse's song,&lt;br&gt;
And, from his alder shades and rocky falls,&lt;br&gt;
And from his fords and shallows, sent a voice&lt;br&gt;
That flowed along my dreams? For this, didst thou,&lt;br&gt;
O Derwent! winding among grassy holms&lt;br&gt;
Where I was looking on, a babe in arms,&lt;br&gt;
Make ceaseless music that composed my thoughts&lt;br&gt;
To more than infant softness, giving me&lt;br&gt;
Amid the fretful dwellings of mankind&lt;br&gt;
A foretaste, a dim earnest, of the calm&lt;br&gt;
That Nature breathes among the hills and groves.&lt;br&gt;
...
&lt;/p&gt;
;vertaling
Was het daarvoor&lt;br&gt;
Dat een der allermooiste rivieren placht&lt;br&gt;
haar gemurmel te vermengen met 't wiegelied&lt;br&gt;
van mijn verzorgster en, vanuit het lommer&lt;br&gt; 
van elzen en rotsige schietstroom en haar ondiepten,&lt;br&gt; 
een stem zond die stroomde langs mijn dromen?&lt;br&gt;
Want dit deed jij, O Derwent! vloeiend tussen&lt;br&gt; 
grasrijke eilandjes waar ik als zuigeling&lt;br&gt;
naar keek, je gestage muziek aanhorend&lt;br&gt;
die mijn gedachten vormde tot kindse zachtheid,&lt;br&gt; 
als voorproef voor mij en de gejaagde mens,&lt;br&gt; 
een vermoeden van de rust die Natuur&lt;br&gt; 
ademt tussen de heuvels en de boomgaarden.
&lt;br&gt;
::''(vertaling: Jules Grandgagnage)''
|}

'''The Prelude; or, Growth of a Poet's Mind''' ''(De prelude; of Groei des Dichters Geest)''  is een autobiografisch, filosofisch gedicht in blank vers van de Engelse dichter [[Engelse literatuur/William Wordsworth|William Wordsworth]] (1770-1850). Wordsworth schreef de eerste versie toen hij 28 jaar was, en bleef er de rest van zijn leven aan verder werken zonder het te publiceren. Hij gaf het ook nooit een titel; hij noemde het &quot;Gedicht (titel nog niet vastgelegd) opgedragen aan [[Engelse literatuur/Samuel Taylor Coleridge|Samuel Taylor Coleridge]]&lt;ref&gt;&quot;Poem (title not yet fixed upon) to Coleridge&quot;&lt;/ref&gt; en verwees er in zijn brieven aan zijn zuster Dorothy naar als &quot;het gedicht over mijn geestelijke groei.&quot;&lt;ref&gt;&quot;the poem on the growth of my own mind.&quot;&lt;/ref&gt; Pas 3 maanden na zijn dood, in 1850, werd het bij het grote publiek bekend als ''The Prelude'', een titel die zijn vrouw Mary het had gegeven.

== Structuur ==
Oorspronkelijk was ''The Prelude''  bedoeld als proloog van een lang, driedelig filosofisch gedicht dat Wordsworth ''The Recluse'', wilde noemen. Niettegenstaande hij met dit plan al zo vroeg begonnen was en er nog mee bezig was tot kort voor zijn dood, slaagde hij er alleen in om ''The Prelude'' en het tweede deel van ''The Excursion'' af te krijgen. Van de rest van de geplande delen resten slecht fragmenten.

== Inhoud ==
Het werk is een poëtische reflectie op Wordsworths eigen gevoel van zijn poëtische roeping zoals die zich ontwikkelde in de loop van zijn leven. Maar de focus en de stemming van het gedicht verschillen sterk van de neoklassieke periode en plaatsen het duidelijk in de romantiek. Terwijl [[Engelse literatuur/John Milton|John Milton]] (die hij met naam noemt in versregel 169 van Book One) in [[Engelse literatuur/Paradise Lost|''Paradise Lost'']] Gods schepping en de zondeval van de mens herschrijft  om &quot;de wegen van God  ten opzichte van de mens te rechtvaardigen&quot;, kiest Wordsworth zijn eigen geest en verbeelding als een waardig onderwerp voor een episch gedicht.

Deze spirituele autobiografie wortelt in Wordsworths metafoor dat het leven een reis is waarbij het einde samenvalt met het begin. Het gedicht begint met de beschrijving van een letterlijke reis met als doel het dal van Grasmere. De Prelude vertelt ook een aantal latere reizen, met name de oversteek van de Alpen in Book VI en, in het begin van het laatste boek als climax, de beklimming van de Snowdon. In de loop van het gedicht worden dergelijke letterlijke reizen het metaforische vehikel voor een spirituele reis - de zoektocht in het geheugen van de dichter.

== Versies ==
Er zijn drie versies van het gedicht bekend:
* De versie van 1850, verschenen kort na de dood van Wordsworth, in 14 boekdelen
* De versie van 1805, die werd gevonden en gedrukt door Ernest de Sélincourt in 1926, in 13 boekdelen.
* De versie van 1799. Dit is een veel kortere versie bestaande uit twee delen,  samengesteld in 1798-1799.

=== Verschillen editie 1805 en editie 1850 ===
In 1850 heeft Wordsworth veel passages herschreven om de formuleringen te verfijnen, de syntaxis te verduidelijken en de tekst stilistisch samenhangender te maken. De verschillen tussen de 1805-versie en de 1850-versie liggen op het gebied van structuur, stijl, toon en levensfase van de dichter. De versie van 1805 was oorspronkelijk bedoeld voor zijn vriend en dichter Samuel Taylor Coleridge. Wordsworth beschouwde het gedicht als een voorbereiding op een groter, nooit voltooid project: ''The Recluse''. De versie van 1850 werd na zijn dood gepubliceerd en bevatte talrijke herzieningen. De belangrijkste structurele veranderingen waren de verdeling van een boek in twee boeken en het weglaten van bepaalde passages, waaronder de episode van Vaudracour en Julia.&lt;ref&gt;De &quot;Vaudracour en Julia&quot;-episode in Boek IX van de 1805-versie van The Prelude is een tragisch verhaal over onmogelijke liefde. Het dient binnen het autobiografische epos als een indirecte, versluierde weerspiegeling van Wordsworths eigen geheime Franse romance met Annette Vallon, met wie hij een buitenechtelijk kind kreeg tijdens de Franse Revolutie.&lt;/ref&gt;

;Structuur en omvang
* 1805-editie: Bestaat uit 13 boeken. Wordsworth voltooide deze versie toen hij ongeveer 35 jaar oud was en las het voor aan zijn vriend Samuel Taylor Coleridge.
* 1850-editie: Bestaat uit 14 boeken (ongeveer 8.000 regels). Het werd pas postuum gepubliceerd door zijn vrouw Mary Wordsworth in 1850, kort na zijn overlijden.

;Stijl en taalgebruik
* 1805-editie: Voelt onconventioneel, levendig, spontaan en direct aan. Het weerspiegelt de vurige energie van de jonge romanticus.
* 1850-editie: Is sterk herzien (vooral tussen 1816 en 1839). De taal is strakker, formeler, behoudender en traditioneler. Wordsworth verzachtte of verwijderde rauwe of directe uitspraken en verving ze door meer beschrijvende of filosofische formuleringen.

;Thematiek en toon
* De 1805-versie is persoonlijker, emotioneler en intiemer. De latere 1850-versie toont een rijpere, meer bedachtzame en soms orthodoxere denker.
* Natuur: In 1805 fungeert de natuur als een directe, haast goddelijke kracht. De natuur is dus niet alleen een decor, maar een actieve kracht die de menselijke geest vormt. In de versie van 1850 lijkt de oudere Wordsworth lijkt zijn vroegere ideeën over de natuur gedeeltelijk te herinterpreteren vanuit een christelijker wereldbeeld: de natuur is sterker verbonden met God.
* Politiek: De vroege versie is explicieter en radicaler over zijn idealen rondom de Franse Revolutie. Wordsworth ervaart de revolutie als een mogelijke verwezenlijking van vrijheid en gelijkheid. De revolutie symboliseert in deze versie hoop, vernieuwing en maatschappelijke verandering. In de 1850-versie zijn deze politieke standpunten verzwakt, neutraler of conservatiever gemaakt. Zijn vroegere revolutionaire enthousiasme wordt kritischer benaderd.
* Dichterschap: De 1805-versie laat meer persoonlijke twijfel zien over zijn roeping als dichter, terwijl de 1850-versie een grotere acceptatie en berusting uitstraalt. De ontwikkeling van de dichter wordt door de oudere Wordsworth meer vanuit wijsheid en levenservaring bekeken. Er is meer nadruk op reflectie, religie en morele volwassenheid. De verbeeldingskracht blijft belangrijk, maar wordt sterker ingebed in een religieuze levensbeschouwing.

== Literatuur ==
* ''The Prelude: The Four Texts (1798, 1799, 1805, 1850)'', voorwoord en noten van Jonathan Wordsworth, Penguin Classics, 2004
* [https://www.de-prelude-wordsworth.nl/ De Prelude van Wordsworth editie 1850] (met vertalingen)
;Noten
{{References}}

[[Categorie:Engelse gedichten]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>jj1j64q2ee5m473vyd7a23azwnz8aju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijsprofessional/Algemeen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39848</id>
    <revision>
      <id>431703</id>
      <parentid>424737</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-ref: geeft foutmelding op [[Categorie:Wikibooks:Pagina's met referentiefouten]]</comment>
      <origin>431703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148842" sha1="9zp10x9ydou2hshr6vmrp0l3ewwr39f" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
''Een goede docent doceert niet, maar maakt leren mogelijk.''

[[Bestand:Onderwijsprofessional.png|thumb|Mogelijke hoedanigheden van een onderwijsprofessional|600px|center]]

== Onderwijsdeskundige ==
Van een onderwijsdeskundige kan men onder andere de volgende producten verwachten:
* '''Supervisie'''
* '''Advies'''
* '''Training'''
* '''Testen'''; van onderwijsprofessionals op hun aangeboren en aangeleerde competenties en hun vermogen om deze te verwerven. Waar staan de medewerkers over 10 jaar qua niveau en arbeidsproductiviteit.
* '''Workshops'''; over onderwijskundige onderwerpen
* '''Informatie'''; leveren en redigeren van informatie, artikelen en good practices op het gebied onderwijs
* '''Subsidie'''; aanvragen van subsidie voor onderwijsprojecten
* '''POP'''; het begeleiden van het opstellen van persoonlijke ontwikkelingsplannen&amp;nbsp;&lt;!-- ref group=&quot;begrip&quot;&gt;{{Begrippen|POP}}&lt;/ref --&gt; voor onderwijsprofessionbals
* '''Beleidsplan'''; het begeleiden van het opstellen van een beleidsplan voor het opleiden van medewerkers binnen de onderwijsorganisatie

: ''Ik ben erg tevreden over het resultaat, studenten hebben veel meer geleerd, alleen heb ik uiteindelijk niet alle stof behandeld.'' 
: '''''Oh, maar dat is ook niet relevant.''''' 
: ''Wat zeg je me nu, dat we hebben juist vooraf afgesproken.'' 
: '''''Nee, dat hebben we niet'''''.
: ''Hier staat het; de studenten hebben alle stof onder de knie'' 
: '''''Oh, maar dat vind ik wel relevant.'''''

== Onderwijsbegeleider ==

=== Mentor ===
Een '''onderwijsmentor''' is iemand die lerenden en onderwijzers de weg wijst door de onderwijspraktijk. 

De onderwijsmentor is meer een betrokken gids door de dagelijkse problemen en uitdagingen in het onderwijs dan bijvoorbeeld de [[onderwijscoach]] die zich meer bezighoudt de ontwikkeling op middellange termijn. De onderwijscoach zal daarom meer begeleiden of trainen dan loodsen. De onderwijsmentor draagt voortdurend in het onderwijs de alledaagse zorg. De onderwijscoach is een tijdelijke en separate bemiddelaar.

Een onderwijsmentor is een belangrijk persoon in het onderwijsleven van een leerling of een beginnende docent. Hij/zij is niet alleen een aanspreekpunt voor de leerling maar ook voor de ouders en vakdocenten.
Een onderwijsmentor heeft als taak leerlingen of collegae te begeleiden bij het
# persoonlijk welbevinden;
# creëren en in stand houden van een constructieve onderwijsomgeving;
# leren leren of leren onderwijzen;

==== POP ====
Doel van de mentor voor aanvang van een leerperiode is een vragenlijst hebben met methodes om antwoorden te krijgen. Op grond daarvan kan een bepaald leerlingprofiel ontstaan, waarmee vervolgens de leerlingen optimaal begeleid kunnen worden. Een jaarplan, zelfreflectie, leren leren, ondernemend leren en hun kwaliteiten erin (sterke-zwakke punten). Hiervan zijn voorbeelden nodig op tot een werkwijze te komen. 
De ontwikkeling/samenstelling van de vragenlijst en de gebruikte methoden, is de taak van de [[onderwijscoach]].
Dit resulteert in een POP&amp;nbsp;&lt;ref&gt;POP = Persoonlijk Ontwikkelingsplan is een plan waarin de lerende zelf vaststelt wat hij wil leren, hoe hij dat wenst te leren en waarom.&lt;/ref&gt;, Persoonlijk Ontwikkelings Plan, en het format is bij voorkeur een interactieve digitale vragenlijst.

==== Voortgangsbewaking ====
Men kan de volgende kritische opmerkingen plaatsen bij de traditionele wijze van toetsen volgens Bert van Oers&amp;nbsp;&lt;ref name=”OERS”&gt;{{Citeer boek|Achternaam = Oers van, B.|Titel=Portfolio’s. Naar een andere manier van kijken naar kinderen|Uitgever=JSW, jaargang 87, nummer 4|Datum=1987|Bladzijdes=37 – 40}}&lt;/ref&gt;:
* individualistisch
* beperkt
* momentopname
* betekenisloos
* prestatiegericht
Omdat onderzoek laat zien dat de manier van toetsen van grote invloed is op de leerstrategie die een leerling kiest, baart deze kritiek zorgen als men een meer moderne visie op onderwijs en leren hanteert&amp;nbsp;&lt;ref name=”JANSSENS”&gt;{{Citeer boek|Achternaam = Janssens, S., Verschaffel, L., De Corte, E., Elen, J., Lowyck, J., Struyf, E., Damme van, J. en Vandenberghe, R.|Titel=Didactiek in beweging|Uitgever=Wolters Plantyn|Plaats=Deurne|Datum=2000|Bladzijdes=140 – 141}}&lt;/ref&gt;. Voor de mentor is de traditionele wijze van toetsen niet voldoende om als instrument te dienen voor het volgen en bewaken van de ontwikkeling van leerlingen.

=== Coach ===
Een '''onderwijscoach''' is iemand die lerenden of onderwijsprofessionals vanuit een professionele hoedanigheid begeleidt om tot betere onderwijsprestaties te komen. Een onderwijscoach zal adviseren of trainen, dus ondersteunen bij het zelf op den duur kunnen aangaan van een zelfgekozen uitdaging, in plaats van leiden of loodsen door de dagelijkse beslommeringen die op je af komen zoals de [[onderwijsmentor]] doet. Een onderwijscoach heeft de persoon zelf  als focus, terwijl de [[onderwijssupervisor]] vooral oog heeft voor hoe de persoon een ander helpt. De [[onderwijsmentor]] zorgt dat de leerling of beginnende collega goed door het schooljaar heen komt. De onderwijscoach intervenieert en zal naar behoefte adviseren of trainen, voor een bepaalde tijd waarin extra aandacht voor de leerling of beginnende collega nodig is.

==== Kernvraag ====
Wie ben ik in wezen, welke kwaliteiten horen daarbij, wat wil ik en wat kan ik met die kwaliteiten doorgeven aan de maatschappij/ wereld middels ondernemend leren?

Een onderwijscoach hanteert een bepaalde aanpak voor het ontwikkelen van de vaardigheden die nodig zijn voor goede leerresultaten. Meestal vindt de begeleiding plaats in de eigen leeromgeving van de leerling. Hij of zij ondersteunt de leerling in het identificeren van de eigen sterktes en zwaktes wat betreft het eigen leren. Een onderwijscoach wordt vaak ingezet als er specifieke problemen zijn waar de vaste begeleiders (mentoren) niet uitkomen. Bijvoorbeeld als;
* een leerling alle lesstof lijkt te begrijpen, maar opdrachten steeds te laat inlevert. 
* een leerling vele uren leert voor een toets, maar vaak een black-out heeft tijdens de toets.
* autisme leerproblemen veroorzaakt

==== Ontwikkeling ====
Het is de onderwijscoach in eerste plaats te doen om het ontwikkelen van de deelnemers aan het onderwijs, niet het onderwijs zelf. Maar de ontwikkeling van de persoon wordt wel beïnvloed door de ontwikkeling van zijn omgeving, de samenleving&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;MUCHOW&quot;&gt;{{Citeer boek| Achternaam = Muchow, H.H. | Titel = '''Jugend und Zeitgeist''' | Datum = 1962 | Plaats = Hamburg | Uitgever = Rowohlt}}&lt;/ref&gt;en dus het onderwijs als hij daaraan participeert. Wat betekent nu ontwikkeling vanuit de mens en dan psychologisch beschouwd. Ontwikkeling wordt algemeen gezien als iets wat gekenmerkt wordt door verloop in de tijd, een verandering van een aanwezige structuur en niet zomaar terug te draaien is&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;WERNER&quot;&gt;{{Citeer boek | Datum =1959 | Achternaam = Werner, H. | Titel = '''Einführung in die Entwicklungspsychologie''' | Plaats = München | Uitgever = J.A. Barth}}&lt;/ref&gt;. Deze definitie zou ook groei en rijping kunnen beschrijven en vandaar dat beide begrippen door elkaar worden gebruikt. Echter groei en rijping beschrijven volgens veel psychologen niet voldoende de psychologische kenmerken die met ontwikkeling te maken hebben, maar fysieke groei en rijping zoals het functioneren op een hoger niveau zijn wel factoren die meetellen. De relatie met leren is evident als het gaat om wat zich ontwikkelt, maar hoe geleerd wordt bepaalt eveneens de ontwikkeling&amp;nbsp;&lt;ref name = &quot;KNOERS&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Knoers A.M.P. | Datum = 1985 | Titel = '''Leren en ontwikkeling''' | Uitgever = Info, Tijdschrift voor Onderwijswetenschap, 16 | Bladzijdes = 45 -60}}&lt;/ref&gt;. Ontwikkeling vanuit een psychologisch perspectief zou men kunnen omschrijven als een duurzaam, onomkeerbaar proces, dat leidt tot een organisatie op hoger geïntegreerd niveau, gebaseerd op groei, rijping en leren&amp;nbsp;&lt;ref  name = &quot;MONKS&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Mönks, F.J. en Knoers, A.M.P. | Titel = '''Ontwikkelingspsychologie''' | Datum = 1999 | Uitgever = Van Gorcum}}&lt;/ref&gt;. 

==== NLP ==== 

NLP heeft steeds meer invloed in het onderwijs en kan een deel uitmaken van de gereedschapskist van een onderwijscoach.

==== Logische niveaus ====
''Een probleem kun je niet oplossen met de denkwijze die het heeft veroorzaakt'' - Albert Einstein

Een onderwijscoach kan de logische niveaus bedacht door Gregory Bateson&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Logische niveaus = is een theorie die ervan uit gaat dat er 6 logische overtuigingsniveaus zijn waarop we leren.&lt;/ref&gt; inzetten om een leerling of onderwijsprofessional de verandering te laten begrijpen van een individueel, sociaal of organisatorisch gezichtspunt. De coach zal dan zijn cliënt uitnodigen een probleem te benaderen vanuit een ander &quot;logisch niveau&quot;.

====Aanleiding====
De aanleiding voor de Onderwijscoach is het ontwikkelen van ondernemend onderwijs. Om de Maatschappelijke kant te verweven in de opleiding, is een coachingstraject een passende vorm. Middels dit traject wordt beoogd dat leerlingen en docenten zich kunnen ontwikkelen middels zelfkennis en zelfreflectie tot bewuste maatschappelijke ondernemers met maatschappelijke meerwaarde van de opleiding.
Het gaat om de krenten uit de coachingspap halen voor wat betreft Ondernemen en Leren. Dat wil zeggen op een eclectische manier kijken naar vormen van coachen, en daaruit de passende methodieken halen die bij Ondernemend Leren aansluiten.

====Coach-traject ====
De wens van de onderwijsprofessional is een duidelijke functie en taak ontwikkelen binnen ondernemend onderwijs, welke hen op het lijf geschreven is qua willen en kunnen.
De zorgcoördinator voor de leerlingen zijn, goed naar ze luisteren, ze serieus nemen, zonder over je grenzen te laten gaan.
De leerlingen die leeromgeving bieden waarin ze optimaal zichzelf kunnen zijn en tot optimaal presteren kunnen komen.
Samen met de leerlingen ontdekken wie ze in persoon zijn, wat ze kunnen en wat ze willen.
Ontdekken welke leerstrategie&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Leerstrategie = een aanpak die, naar inschatting van de lerende, het bereiken van leerdoelen vergemakkelijkt.&lt;/ref&gt;  ze gewend zijn te gebruiken, en ontdekken welke hen het best zou passen.
Op grond van deze eigenschappen en kwaliteiten een leerplan maken, waarmee ze gemakkelijk leren leren en de rest van hun ondernemend leren-loopbaan. Loopbaanbegeleiding vanaf de brugklas, wie wil dat nou niet? Personal coaching, dat is het eigenlijk. Elke ondernemend leren leerling krijgt een Personal coach, 
die helpt zichzelf te ontdekken, leren te leren passend bij wie hij/zij is, en te leren ondernemen op zelfreflectieve wijze.

Genoemde wens kan worden samengevat middels de kernvraag (zie ook [[Onderwijscoach]]):
Wie ben ik in wezen, welke kwaliteiten horen daarbij en wat kan ik met die kwaliteiten doorgeven aan de maatschappij/ wereld middels ondernemend leren?

=== BIO ===
{{Infobox wetsartikel
| naam = Wet BIO
| afbeelding = Grondwet 1814.gif
| onderschrift = wet tot wijziging van onder meer de Wet op het primair onderwijs, de Wet op de expertisecentra, de Wet op het voortgezet onderwijs, de Wet educatie en beroepsonderwijs en de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek, ter waarborging van de bekwaamheid tot het uitoefenen van beroepen in het onderwijs 
| wet = Wet op de beroepen in het onderwijs
| artikel = XI. Overgangsrecht bestaande bewijzen van bekwaamheid en bestaande bevoegdheden
| lid = 1
| citaat = Degene die op het tijdstip van inwerkingtreding van de bekwaamheidseisen voor leraren en docenten in het bezit is van een bewijs van bekwaamheid tot het geven van onderwijs, beroepsonderwijs of educatie ingevolge de wettelijke voorschriften zoals luidend op de dag voor dat tijdstip van inwerkingtreding, wordt bij inwerkingtreding van die eisen aangemerkt als aan de van toepassing zijnde bekwaamheidseisen te voldoen.
| datum = 0 juni 2004
}}
In de {{Wp|wet BIO|wet BIO}} ('''wet op de Beroepen in het onderwijs''') wordt de [[wikt:Competentie|bekwaamheid]] van de onderwijsprofessional uitgedrukt in bekwaamheidseisen en hoe deze de gehele loopbaan door dient te worden onderhouden. Onderwijsinstellingen hebben de plicht om hun onderwijsprofessionals hiertoe in staat te stellen. De wet BIO geldt niet voor alle onderwijsprofessionals maar alleen voor onderwijzers en onderwijsassistenten in alle onderwijsniveau's uitgezonderd het hoger onderwijs. Daarnaast is de wet van toepassing op onderwijsmanagers in het basisonderwijs; de schoolleiders.

==== Achtergrond ====
Een onderwijsprofessional hoefde voor de wet BIO vaak niet meer dan een diploma of getuigschrift te overhandigen c.q. een akte van bekwaamheid, een verklaring omtrent het gedrag en mocht hem niet zijn verboden om in het onderwijs te werken. Deze eisen blijven ook bestaan en geldig na de invoering van de wet BIO. Maar sinds de invoering van de wet BIO moet een onderwijsprofessional middels kwantitatieve en kwalitatieve criteria aantonen bekwaam te zijn en deze bekwaamheid te onderhouden. De wet was ingegeven door de wens om een definitie te formuleren voor een goede onderwijsprofessional om beter te kunnen werken aan kwaliteitsbewaking en -verbetering. In het proces van beschrijven koos men naast een algemene beschrijving een nader detaillering te doen voor 
* het primair onderwijs
* de onderbouw van het voortgezet onderwijs en in het beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
* het voorbereidend hoger onderwijs
Binnen deze indeling is gezien de specifieke aard van het type onderwijs voor het VMBO en BVE een verdere detaillering gedaan.

==== Bekwaamheden ====
De beschrijving van het profiel van een onderwijsprofessional wordt in de wet BIO door middel van een gewenst basispakket [[Onderwijzer/Doel#Leerdoel|competenties]] of bekwaamheden uitgedrukt. De onderwijsprofessionals zelf stellen, een keer in de zes jaar, dit basispakket samen als voorstel aan de minister die het vervolgens in wetgeving zal verwerken. Met dit pakket wordt een onderwijsprofessional geacht zich bekwaam, dat wil zeggen passend bij zijn rol en verantwoordelijkheid, te gedragen in de beroepssituaties die hij zal tegenkomen. Hoewel dit pakket een landelijke dekking heeft mogen scholen extra eisen stellen aan een onderwijsprofessional indien dat past bij de eigen identiteit of situatie. Opleidingen tot onderwijsprofessional houden met dit basispakket rekening en trainen vaak de schoolspecifieke competenties (bijvoorbeeld die gevraagd in jenaplan, dalton of montessorisch onderwijs) in aanvullende cursussen. De bekwaamheidseisen voor onderwijsprofessional is ingegaan op 1 augustus 2006. 

==== Bekwaamheidsdossier ====
De onderwijsinstelling beschrijft het onderhouden van de bekwaamheden van de onderwijsprofessional in het schoolplan onder het strategisch personeelsbeleid en de uitkomsten in '''bekwaamheidsdossiers'''. In deze dossiers worden op een gestructureerde wijze de bekwaamheidseisen voor onderwijsprofessionals en het onderhoud daarvan verantwoord met gegevens en beschreven welke afspraken (bijscholing) daarover tussen de onderwijsinstelling en de onderwijsprofessional zijn gemaakt. Het biedt voldoende ruimte om de eigenheid van de onderwijsinstelling en de onderwijsprofessional als het bijvoorbeeld gaat om de eigen onderwijskundige opvatting of vernieuwing, daarin mee te nemen. Een dossier hoeft zodoende alleen te tonen dat men aan de basisbekwaamheden uit de wet BIO voldoet en blijft voldoen en nodigt uit deze zelf verder te specificeren en uit te breiden. Daarnaast betekent ook niet dat het dossier moet aantonen dat men op elk vlak een talent is, het gaat erom dat men voldoende bekwaam op elke wettelijke beroepseis is. Dus het dossier levert in die zin geen informatie voor bijvoorbeeld de functiewaardering. Het zegt alleen dat men bekwaam is voor die functie, dus voldoet aan de minimumeisen, en niet hoe goed men is in de uitvoering van die functie. In het bekwaamheidsdossier wordt in ieder geval de onderwijsbevoegheid aangetoond. Het hangt van de afspraken tussen de onderwijsinstelling en de onderwijsprofessional af wat er gebeurt als een onderwijsprofessional niet langer bekwaam is volgens het dossier.

==== Inspectie ====
De overheid heeft volgens de grondwet als taak te zorgen dat onderwijsprofessionals voldoende bekwaam zijn. Ook voor wet BIO bewaakte de overheid deze bekwaamheid middels wetgeving en de inspectie daarop. Wat de wet BIO toevoegt is de afspraken die er dienen te zijn tussen de onderwijsinstelling en de onderwijsprofessional wat betreft bewaking en onderhoud van deze bekwaamheid. De inspectie heeft tot taak middels het '''PKO''' ('''Periodiek Kwaliteitsonderzoek''') het onderwijs van de school als totaal te bekijken en niet naar de prestaties van individuele onderwijsprofessionals, ook al doet de inspectie bijvoorbeeld lesbezoeken. Alleen als mocht blijken dat de school niet voldoet aan de eisen van de inspectie kan in het daarop volgende vervolgonderzoek de bekwaamheid van de onderwijsprofessionals en het onderhoud daarvan worden meegenomen.

=== Beroepsverenigingen ===
* Landelijke overleg Studievaardigheden
* NVO; Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen
* Beroepsvereniging voor Onderwijsarchitecten
* BVOA; Beroepsvereniging voor Onderwijsadviseurs
* VOR; Vereniging voor onderwijsresearch
* LBRT; Landelijke Beroepsvereniging Remedial Teachers
* VELON; Vereniging Lerarenopleiders Nederland
* ORD 2006; Onderwijsresearch dagen 2006
* LVSA; Landelijke Vereniging voor Studieadviseurs

== Onderwijssupervisor ==
Een '''onderwijssupervisor''' is iemand die onderwijsprofessionals of studerenden ondersteunt in het beter leren uitvoeren van het mensgerichte aspect in het onderwijs. 

=== Inleiding ===
De focus in de begeleiding is &quot;hoe help '''JIJ''' een ander?&quot; terwijl een [[onderwijsbegeleider]] meer gericht is op &quot;hoe help je '''JEZELF'''&quot;.

=== PABO ===

==== Achtergrond ====
Aan de PABO's wordt vaak supervisie als vrijwillige begeleidingsvorm tijdens de LIO-stage gegeven. Bij veel supervisoren leeft de wens om gezamenlijk beleid voor de supervisies te ontwikkelen. Dit beleid vraagt eerst om het begrip supervisie af te bakenen. Daarna een beschrijving van de reflectieve vaardigheid en de trainingsmethodieken daarvoor. Ook een analyse van de benodigde elementen om het supervisiebeleid vorm te geven is nodig. 

====Afbakening====
Supervisie en reflectie worden als concepten in het hoger onderwijs niet consistent gehanteerd. Zie bijvoorbeeld het artikel “Reflection in Higher Education: A Concept Analysis” van Russel R. Rogers in het tijdschrift Innovative Higher Education, Vol. 26, No. 1, fall 2001.  Voor het scherp definiëren van het supervisiebeleid wordt in deze paragraag supervisiebegrippen en -methodieken geduid. Deze afbakening vindt plaats door het bondig beantwoorden van specifieke vragen door studenten over supervisie. Voor jullie geldt een triadische opleidingssupervisie.

* ''Wanneer supervisie?'' Tijdens de LIO-stage omdat supervisie een autonome uitoefening van het beroep vraagt.
* ''Wie is de supervisor?'' De supervisor werkt vanuit de PABO als je instituutsbegeleider (werkkader) en is deskundig op onderwijs (referentiekader). De supervisor volgt de opleiding tot supervisor of is geregistreerd.
* ''Welke type supervisie krijg je?'' Voor jullie geldt een triadische opleidingssupervisie.

==== Reflectie ====
Op de PABO en elders wordt als kernbekwaamheid van een docent de reflectievaardigheid beschouwd. In de opleidingen wordt in toenemende mate aandacht aan het aanleren van deze vaardigheid besteed. De knelpunten die men bespreekt zijn het hap-snap reflecteren, het te snel naar oplossingen willen zoeken en het te weinig verplaatsen in de beleving door de leerlingen. Deze leerblokkades wijt men aan het ontbreken van een gedegen systematiek voor reflectie. Om dit hiaat op te vullen heeft men het reflectieproces trachten te structureren middels een model; het spiraalmodel voor reflectie.

Het spiraalmodel voor reflectie bestaat uit een cyclus van vijf stappen. De eerste stap is het handelen en ervaren, gevolgd door het terugblikken, de bewustwording van essentiële aspecten, het ontwikkelen van alternatieven en daaruit kiezen en vervolgens het uitproberen. Het uitproberen is gelijk aan het handelen en ervaren en is naast eindpunt tevens het startpunt voor een nieuwe cyclus. 

Deze beschrijving is generiek. Docenten in spe maken echter een aantal ontwikkelingsfasen door die hun eigen specifieke problematiek opleveren.  Deze fasen zijn door de supervisoren aan den lijve ervaren. Heel zichtbaar is de drempelperiode. Drempel is een mooie naamkeuze omdat de studenten werkelijk de drempel moeten nemen van student naar docent. Ze zitten niet langer in de observatie of assistentiefase maar moeten zelfstandig hun beroep gaan uitvoeren. Omdat de supervisanten deze hindernis soms uit de weg gaan confronteren de supervisoren de supervisanten met deze veranderende rol hetgeen de uiteindelijk praktijkschok dempt.
Als ze eenmaal de rol als leraar hebben uitgezocht moeten ze nog hun eigen identiteit daarbinnen vinden. Dat is het aandachtspunt in het tweede deel van de supervisie; de ingroeiperiode. Aan het eind van de stage gaan de studenten meer en meer experimenteren met alternatieve wijzen van lesgeven als resultaat van hun reflectie in de supervisie; de integratieperiode. 

==== Raamwerk ====
Voor het opzetten van beleid voor supervisie wordt uitgegaan van het handboek Supervisie door Siegers et al. In Siegers (blz 257) wordt onderscheid gemaakt tussen beleid gericht op de supervisies en beleid gericht op de supervisoren. Supervisiebeleid geeft aan op welke wijze
# supervisoren 
#* verantwoorden hoe ze hun werk uitvoeren,
#* deelnemen aan de vaststelling van het supervisiebeleid,
#*ondersteund worden door de organisatie
#*nevenactiviteiten binnen de organisatie ontplooien
#en supervisie
#*plaats,
#*doelen,
#*werkwijze,
#*combinaties,
#*beoordeling
worden vorm gegeven en geïntroduceerd.

De verschillende aspecten zullen als raamwerk nader worden onderzocht specifiek voor de PABO situatie. Uitgangspunt is daarbij de theorie uit hoofdstuk 14 en bijlage III van eerder genoemd handboek. Daarnaast is gebruikt gemaakt van het artikel “Maatwerk bij het begeleiden van reflectie”, door Fred Korthagen en Angelo Vasalos, en het boek “Supervisie en werkbegeleiding in het onderwijs”, door Alice de Groot.

==== Verantwoording ====
Tot nu toe hebben de meeste PABO's gekozen voor supervisoren in opleiding volgens de waarden en normen van de LVSB, die zeer vertrouwd zijn met het onderwijsveld. Deze professionele aanpak van supervisie zorgt ervoor dat er een gedegen en homogene supervisiepraktijk is. Voorstel is deze aanpak te handhaven. De PABO supervisoren dienen, vanuit opleidingskwaliteit oogpunt, te voldoen aan de criteria opgesteld door de beroepsgroep. Alleen LVSB-supervisoren kunnen door sancties worden gehouden aan de beroepscode en het beroepsprofiel. Gezien de ervaringen lijkt het wenselijk, voor een verdere professionalisering van de supervisies aan de PABO, dat minimaal een van de supervisoren een vorig studiejaar als supervisor werkzaam is geweest. Om te zorgen dat er voldoende continuïteit en overdracht blijft van vorige ervaringen tijdens de intervisiebijeenkomsten en beleidsontwikkeling.
Bij voorkeur dient deze supervisor niet meer in opleiding te zijn maar geregistreerd te zijn als LVSB-supervisor. Dit vanuit de gegarandeerde professionele verantwoording voor het beleid.

==== Deelname ====
In de meeste situaties zijn de supervisoren individueel en vanuit een eigen positie verantwoordelijk voor de wijze waarop de supervisies invulling worden gegeven. Invloed op het financiële beleid hebben ze niet. Middels een voorstel voor het vaststellen van een supervisiebeleid aan de PABO's hopen de supervisoren de verdere ontwikkeling van de supervisie bij de PABO's gunstig te beïnvloeden. De huidige manier van werken is vaak dat de supervisoren vergaderingen en intervisiebijeenkomsten op eigen initiatief plannen. Het is nodig met de organisatie te overleggen hoe de bevindingen uit deze bijeenkomsten worden gerapporteerd en besproken binnen bestaande overlegstructuren. Voorstel is supervisie een vast agendapunt op de stagevergadering te maken en dat hier een vaste supervisor invulling aan geeft. Het agendapunt heeft een informerende karakter zodat het supervisiebeleid primair een aangelegenheid blijft van supervisoren. Deze nieuwe aanpak garandeert een betere bekendheid bij de stagebegeleiders en een nauwere betrokkenheid en integratie dan nu het geval is.

==== Plaats ====
De supervisies worden vaak pas in het laatste jaar tijdens de afrondende stage (LIO-stage) gegeven. In deze stage staat de docent autonoom voor de klas gedurende de drie dagen in de week. De studenten moeten in deze periode een portefeuille bijhouden. De portefeuille en de stageuitvoering vormen de basis voor een afstudeerbeoordeling die tijdens een eindgesprek afhankelijk van de toelichting door de student kan worden bijgesteld. De supervisie dient ondersteunend te zijn voor deze activiteiten.
In de opleiding wordt reflectie geëist voor opleidingsonderdelen maar niet onderwezen. Er is bij de studenten vaaj geen eenduidig en correct beeld van reflectie. Dit is een belemmerende factor in de supervisie.

==== Doelen ====
Het doel van supervisie ondersteunt het schrijven van de portefeuille en de uitvoering van de stage. Voorstel is om als opleidingsdoel supervisie als ondersteunende activiteit te hanteren en niet andere taken aan die van de supervisor te verbinden (stagebegeleider). Supervisie aan de PABO heeft dan primair tot doel het verbeteren van de productie van het reflectief portfolio (portefeuille) en de uitvoering van de LIO-stage.

==== Werkwijze ====
De supervisies aan de PABO die vrijwillig zijn en geen sanctionering voor het eerder afbreken kennen, is van de kant van de supervisanten in wezen continu een klikevaluatie naar de supervisor toe. De supervisoren hebben daarmee een afhankelijkheidsprobleem. Gevaar van deze afhankelijkheid is dat supervisanten een invloedsmacht over deze supervisoren hebben. De supervisor dient zeer waakzaam te zijn daardoor geen concessies te doen aan de supervisiedoelen. Aan de andere kant kan het de supervisor stimuleren de supervisies als ondersteunende activiteit voor het afstuderen te blijven hanteren en als zodanig naar de studenten te motiveren. Supervisanten dienen in hun portefeuille en stageverslaggeving blijk te geven van evaluatie vaardigheden. Zowel ten aanzien van het proces (het genoten onderwijs en begeleiding) als het product (het eigen leren). De ervaring is dat studenten deze evaluatie activiteiten moeilijk uitvoeren. Door elke supervisie sessie te eindigen met een korte evaluatie van het gebeuren en het bereikte kunnen deze vaardigheden worden ontwikkeld. 

==== Beoordeling ====
Bij de meeste PABO's is de supervisiebeoordeling niet geïsoleerd maar wordt gedaan in samenhang met de portefeuille en stage. Alleen de resultaten van de beoordeling van portefeuille en stage worden naar de opleiding gecommuniceerd. De beoordeling van de supervisie blijft tussen supervisant en supervisor. De PABO's gaan ervan uit dat de supervisie activiteit zijn positieve invloed op de portefeuille (reflectievaardigheid) en stage (integratie) heeft. Voorstel is om identiek om bij het afstuderen supervisanten die succesvol de supervisie hebben afgerond formeel een certificaat te overhandigen.

=== Universitair onderwijs ===
In het onderwijsveld, basisonderwijs, hoger beroepsonderwijs en meer en meer in het middelbaar onderwijs, wordt supervisie ingezet voor ondersteuning bij de professionalisering van betrokkenen. Hoewel ook in het universitair onderwijs het belang van supervisie door onderwijsinstellingen wordt gezien, is implementatie nauwelijks aanwezig.  Dit boek gaat op dit knelpunt in. 

De vraag waarmee wordt gestart is: “Hoe kan men supervisie als professionaliseringinstrument uitrollen binnen het universitair onderwijs”. Om deze probleemstelling op te lossen zijn de volgende vraagstellingen geformuleerd:
*Welke behoeften zijn er waarin supervisie kan voorzien?
*Welke persoonsgerichte ondersteuningsactiviteiten plegen de universiteiten al en waar? Wat zijn de raakvlakken en verschillen met supervisie en hoe zijn deze ingevoerd? Welke problemen zijn er geweest en verwacht met betrekking tot de incorporatie van deze activiteiten in het bestaande scholingsaanbod?
*In welke vorm en onder welke noemer zou supervisie passend zijn?
*Welke implementatie problemen zijn er te verwachten indien supervisie wordt geïntroduceerd?

De antwoorden op bovenstaande vragen worden gegeven vanuit de ervaringen van de auteur en betrokkenen uit het veld. Ze vormen de elementen waarop in het vervolg van het boek een strategie om supervisie uit te rollen wordt ontworpen en onderbouwd.

==== Introductie ====
Het koud introduceren van supervisie in het universitair onderwijs zal meer kwaad doen dan goed. Eerst de beeldvorming en problematiek wegnemen om zo de weg vrij te maken voor de introductie van supervisie is gevraagd.
 
De juiste strategie is om een methodiek te ontwikkelen die kan zorgen voor probleemoplossende, op het werk gerichte, directe en structurele resultaten, maar zich daarvoor wel moet bedienen van die elementen die ook supervisie krachtig maakt, namelijk de integratie van persoon, met werk en de actuele situatie.
Vanwege de snelheid van resultaat dat men in het universitair onderwijs bij de ontwikkeling verwacht, kan niet worden gefocusseerd op het ontwikkelen van de persoon; een punt waar de docenten ook al niet echt voor te porren zijn.
Men moet zich richten op het veranderen van de situatie, daar kan men snelle ingrepen plaatsen. Uitgaan van de, op korte termijn, onveranderlijke aard van persoon en de bestaande eisen die werk en organisatie stellen. 
Immers universitaire docenten krijgen niet wat ze werkelijk nodig hebben tijdens trainingen die normaliter worden gegeven. Onderliggende motieven, problemen en wensen komen niet aan de oppervlakte waardoor de docenten in zijn ogen worden afgescheept met 2de rangs oplossingen. Echter wanneer er tijdens de trainingen ruimte is voor individuele begeleiding dan komen deze motieven aan het licht. De tijd is er dan helaas niet om deze verder uit te diepen, laat staan daar een ontwikkelingsplan en ontwerp voor te gaan opstellen. 

Deze aanpak om onderwijsprofessionals direct te belonen voor het toelaten van begeleiding blijkt wel de docenten te geven waar ze om vragen. Er wordt uitgegaan van de kracht van de onderwijsprofessional en de doelen van de organisatie. Gewerkt wordt er aan het ontwerp van het eigen onderwijs. Als prettige bijwerking wordt ervaren dat de onderwijsprofessional zich wel degelijk ontwikkelt, namelijk op een punt waar tot dan toe weinig aandacht aan wordt besteed in andere begeleidingsvormen: onderwijsontwerp, ofwel het leren deskundig organiseren en ontwerpen van het werk van de professional. 


=== Doelgroep ===
Uit een gezamenlijke inventarisatie door onderwijsinstituten blijkt onder meer dat er onder (universitaire) en 1e graadsdocenten een groeiende behoefte bestaat aan individuele ondersteuning bij vormgeving, ontwikkeling, uitvoering en evaluatie van opleidingsactiviteiten. Het betreft hier aspecten van algemeen didactische en onderwijskundige aard en daarvan afgeleid technische aangelegenheden, zoals het inrichten van en werken binnen een elektronische leeromgeving. De meest concrete resultaten in deze worden geboekt wanneer docenten, onder begeleiding, in staat worden gesteld te werken aan oplossingen voor opleidingsproblemen die nadrukkelijk toegesneden zijn op de context van hun opleidingswerk. In essentie gaat het om een proces met een dubbele output: professionalisering van de (individuele) docent die uiting en toepassing krijgt in daadwerkelijke (verbetering van) onderwijs in een richting die past binnen het onderwijsbeleid binnen een opleiding/faculteit en dus commitment heeft van bijvoorbeeld de opleidingsdirecteur. Supervisie in de traditionele betekenis lijkt niet aan te sluiten bij de wensen van deze doelgroep, maar wordt beter bediend door een [[onderwijsarchitect]]

==== Universitair docent ====
Een doelgroep waar dit boek niet op in gaat is de universitaire (hoofd)docent. Niet omdat supervisie geen passend instrument voor de onderwijsprofessionals werkzaam bij de universiteiten zou zijn, zeker niet. Meer aandacht voor het integreren van de persoon met zijn werk en werksituatie kan een groot opleidingshiaat opvullen. Op alle drie de lossen elementen zijn de  onderwijsprofessionals aan universiteiten nauwelijks begeleid en al zeker niet in het integreren van daarvan. Een grote leemte in de onderwijskundige en didiactische opleiding van universitaire docenten gaapt ons tegemoet.

Onderwijsinstituten binnen universiteiten klagen echter over de geringe animo van universitaire docenten voor professionalisering. De didactische basis opleiding en specifieke vaardigheidscursussen worden door een kleine groep voorlopers bezocht. Van intensieve persoonlijke begeleiding is alleen bij zeer dringende probleemsituatie sprake.

Supervisie als methodiek lijkt gezien genoemde overwegingen een brug te ver. Het vraagt van de deelnemer en de faciliteerder bekendheid van supervisie, hetgeen geheel ontbreekt in het veld. Dit ook al omdat de onderwijsondersteuningsorganisaties binnen de universiteiten supervisie wel in woord maar niet in daad, opgeleide supervisoren, nauwelijks omarmen. 
  
Universitaire docenten hebben een grote argwaan ontwikkeld tegenover de “wollige” onderwijskundigen waarmee ze eerder in aanraking zijn gekomen. Bekendheid geven aan supervisie zal dit beeld verstreken omdat en niet zit te wachten op persoonlijke ontwikkeling. Universitaire docenten willen een onderzoekende en probleemoplossende begeleiding met direct resultaat voor hun functioneren. De beloning die supervisie hierin voor hun concrete werk kan opleveren laat te lang op zich wachten. 

Daarnaast schept de presentatie van supervisie het beeld dat de docent zich moet ontwikkelen om zijn problemen op te lossen. Universitaire docenten hebben de overtuiging, en die is misschien niet onterecht, dat er meer sprake is van het niet gebruiken van al aanwezige capaciteiten dan van het ontbreken daarvan. Ook dit zal de introductie van supervisie als begeleidingsmethodiek niet vergemakkelijken.

Deze overwegingen maken dat supervisie, conform de geldende aanpak en zienswijzen, niet het beste aansluit bij de wensen en daardoor minder succesvol zal zijn. Gezien de voorgestelde wijzigingen is het beter te spreken van een [[onderwijsarchitect]]. Daarom wordt er in dit boek niet verder ingegaan op deze doelgroep, zonder daarmee te willen stellen dat deze doelgroep gene baat zou hebben bij supervisie als begeleidingsmethodiek.

=== Onderzoek ===
Voor een onderwijssupervisor kunnen de volgende onderzoeksgebieden werkzame en bewezen gereedschappen voor het werk opleveren. 

==== Andragologie ====
De '''Andragologie''' is een discipline binnen de sociale wetenschap die de professionele hulpverlening aan en vorming van volwassenen, de '''andragogie''', onderzoekt. Deze vorming richt zich op mondigheid, autonomie, humaniteit en verantwoordelijkheid. Sommige Nederlandse universiteiten kenden ooit autonome andragologie afdelingen maar zijn nu alleen te vinden als onderdeel van sociale wetenschappelijke studies. 

Personen die andragologie hebben gestudeerd:
* Joseph Kessels

=== Reflectieverslagen ===
Een onderwijssupervisor die zijn opleiding heeft afgerond is bereid (met fictieve namen) zijn reflectieverslagen en enkele verslagen uit zijn leersupervisie als voorbeeld beschikbaar te stellen

====4 oktober 1999====
'''Het eerste gesprek'''

Voordat we aan het gesprek begonnen was ik erg benieuwd of mijn beeld over supervisie overeenkwam met de werkelijkheid. Tijdens het gesprek zat ik dus vooral te letten op zaken die met dit beeld te maken hebben. 

Het gesprek begon met een kennismaking. Ik mag graag over mijzelf vertellen, en doe dit dan ook niet zonder trots. Moeilijker vond ik het om naar jouw achtergrond te luisteren. Dan weet ik mezelf moeilijk een houding te geven. Dit probleem heb ik dus ook naar voren gebracht als het doel wat ik met deze voorsupervisie wens te bereiken, omdat dit een zaak is die ik van groot belang acht voor de werkzaamheden als supervisor en voor mijn ontwikkeling in het algemeen.

Wat me in het gesprek boeide was de expertise die je blijkbaar al hebt op een gebied waar ik me op zou willen ontwikkelen. Ik ben dan ook overtuigd dat ik veel van deze voorsupervisie zou kunnen leren. Wel ben ik benieuwd hoe straks, als de supervisie “echt” gaat starten, de gesprekken er qua vorm en inhoud uit komen te zien.

Na het gesprek heb ik de tijd die ik nodig had om naar huis te fietsen, gebruikt om de zaken nog eens voor mijzelf op een rijtje te zetten. 's Avonds heb ik met mijn echtvriendin naar mijn jeugd gekeken om te kijken of het moeilijk kunnen luisteren daar een oorsprong heeft. 

'''Mijn doel'''

Mijn doel is leren effectief luisteren op een manier die mij niet ongemakkelijk laat voelen. Om dit te kunnen bereiken heb ik voor mijzelf eerst eens gekeken waar dit ongemakkelijke gevoel nu precies door ontstaat.

Moeilijk kunnen luisteren ontstaat niet uit desinteresse voor het verhaal van de ander. Het is meer dat ik graag wil deelnemen in het verhaal, door ook vergelijkbare ervaringen van mijn kant daarbij te betrekken. Het is een enthousiasme dat bij de ander vaak aanstekelijk werkt, maar ook kan ontaarden in een belemmering voor die ander om zijn verhaal te doen. Als ik dit enthousiasme temper, voel ik me ongemakkelijk. 

Elk gevoel van beperking geeft bij mij een zeer ongemakkelijk gevoel. Verstandelijk weet ik dat het soms de beste houding is om aandachtig te luisteren. Omdat dit niet mijn natuurlijke houding is, moet ik dit soms bewust doen. Niet mijn natuurlijke houding volgen geeft dus klaarblijkelijk een ongemakkelijk gevoel. Ik denk dat dit in het geheel niet een vreemde uitwerking is. De oplossing van dit probleem ligt mijns inziens dan ook om te kijken hoe ik dit natuurlijk enthousiasme kan omzetten in een vorm die mij niet ongemakkelijk laat voelen, maar wel effectief luisteren mogelijk maakt.
 
'''De dagelijkse praktijk'''

In de dagelijkse onderwijspraktijk volg ik toch meestal mijn gevoel. Ben veel aan het woord, maar laat bewust de leerlingen ook spreken. In het onderwijs wordt ook van mij verwacht de leerlingen te prikkelen en van informatie te voorzien. Voor een begeleidingsrol mis ik wel de natuurlijke luistervaardigheid. Leerlingen vinden dat ik goed naar hen kan luisteren. Mijn gevoel daarbij is echter vaak ongemakkelijk. Misschien is ongeduldig een beter woord. Ik wil zelf graag al een advies uitbrengen voordat de ander uitgesproken is. Heel veel moeite ondervind ik met het zelf al zien van de oplossing maar toch de ander de tijd en fouten te laten maken om deze ook te zien. Bij kinderen is deze houding veel minder moeilijk dan bij volwassenen. Leeftijd speelt een rol. Ik denk dat ik bij kinderen makkelijker de rol van volwassene op me kan nemen dan bij een volwassene. Vooral een volwassene waar ik tegenop kijk dwingt me vaak in de rol van een kind. Ik herken dit ook in andere situaties. Hier zal waarschijnlijk de kern van het probleem liggen: als volwassene kan ik aandachtig luisteren, als kind niet. 

Een mogelijke oplossing van dit probleem zou kunnen zijn dat ik me in een luistersituatie bevind waarin ik me ongeduldig voel, me realiseer dat dit niet een reactie van het hier en nu is, maar van het kind dat ik vroeger was. Het kind dat graag wilde dat er naar hem werd geluisterd. Ik stel me zo de situatie voor waarin ik als kind moest luisteren naar mijn ouders, terwijl ik ook zelf gehoord wilde worden. Ik herken deze situatie ook sterk als deze zich bij andere kinderen voordoet. Het kind wil niet luisteren naar argumenten die het zelf al kan voorspellen. Wat het hoort is hem allemaal al bekend. Maar zelf heeft hij wel iets nieuws toe te voegen. Misschien “Het drama van het begaafde kind.” zie Alice Miller. In dit boek kon ik mezelf erg goed terugvinden.

Nadat ik had nagespeurd bij mijzelf en nagevraagd in mijn omgeving, is luisteren wel beter geworden. In de toekomst wil ik de oplossing die ik hierboven heb genoemd eens toepassen. Ik hoop in het volgende gesprek hier al iets over te kunnen melden.

Met vriendelijk groet en tot maandag,

.....

====18 oktober 1999====
De terugblik op het vorige gesprek verloopt moeizaam. Het vergt flink wat hersenwerk om terug te halen waar we het over hebben gehad. 

Wat als eerste naar boven komt is het nabespreken van het vorige verslag. Daarbij kreeg ik het gevoel dat er onduidelijkheden in het verslag waren die ik nader moest toelichten. Ik vind het namelijk vervelend als er het beeld van mij niet helder is. Uit mijn jeugd kan ik nog goed het gevoel naar boven halen niet gehoord en niet begrepen te worden. Nu herinner ik me beter dat dit de strekking was van het eerste deel van het gesprek. Van waaruit we uiteindelijk terecht kwamen op het afhankelijk zijn van de mening van anderen over mijn persoon. 

Een aantal vragen werden daarbij beantwoord.
* Wie zijn de anderen wier beeld van mijn persoon voor mij zo belangrijk is? Autoriteiten, vanuit mijn positie beschouwd.
* Wat vind ik dan belangrijk? Dat het beeld correct is, niet perse goed.
* Wanneer treedt deze behoefte op? Als ik voel dat ik meer een kind rol vervul dan een volwassen rol.
* Hoe ga ik daar mee om? Me bewijzen, totdat het beeld correct is en dan is voor mij de uitdaging verdwenen.
* Waarom doe ik dit? Probeer recht te zetten wat vroeger had moeten gebeuren.
* Welke les wil ik hieruit trekken? De realiteit heeft twee kanten. Aan de ene kant moet het voldoende zijn dat ik mezelf bewust ben van hoe ik ben. Aan de andere kant is mijn omgeving ook een deel van mijzelf, waar ik weliswaar een grote, maar geen onbeperkte invloed op heb. Ik ervaar voorlopig het me bewust zijn van deze neiging als voldoende.
* Waarover wil ik het de volgende keer hebben? Leren om te gaan met directief en autoritaire leidinggevende.

Ik heb me met dit laatste doel maar kort beziggehouden. Al snel kwam bij mij het gevoel dat ik hierbij dezelfde les wil trekken als bij het vorige doel, namelijk leren me bewust te zijn van dit gedrag wanneer dit optreedt. Als ik me dan bewust ben van mijn gedrag, vertrouw ik erop dat ik dan wel een oplossing zal vinden die past bij de situatie. In ieder geval wil ik stap voor stap doelen bereiken. De eerste stap is in beide gevallen het je bewust worden van jezelf. Dit laatste geldt ook voor het doel dat ik graag zou willen stellen voor het volgende gesprek.

De dagen dat ik werk kom ik vaak met hoofdpijn thuis. Ik ben dan echt leeg. Nu is dit bij het leraarschap, vooral bij een jonge docent, niet zo'n vreemd verhaal. Maar ik herken hierin een parallel naar mijn vorige baan waarin ik uiteindelijk overspannen thuis kwam te zitten. Wederom geldt dat het voor mij moeilijk is me ervan bewust te zijn dat ik me in een te hoog tempo laat meeslepen en me daarom lichamelijk en geestelijk te weinig bescherm.  Maar ik kan mij herinneren dat ik zelfs als ik me wel bewust was van de situatie ik toch niet altijd in staat was deze “stress” of wat het dan ook mag zijn, kan voorkomen. Hiermee zou ik me graag de komende periode bezighouden, omdat ik me nu puur staande hou doordat ik geen volledige baan heb. Ik vraag me af of ik wel zou blijven functioneren bij een volledige werkkring (buitenshuis!).


Ik wou het hier voorlopig bij laten,

Prettig weekend en tot maandag,

....

====1 november 1999====
In ons vorige gesprek was afgesproken dat ik eens zou beschrijven en opletten wat er tijdens mijn werk precies gebeurt dat ervoor zorgt dat ik vaak oververmoeid en met migraine thuis kom. Verder zegt mijn gevoel dat niets bij dat gesprek speciaal genoeg was om op te merken. Alleen dan misschien het gevoel van openbaring dat ik ervaar nadat we tot de conclusie waren gekomen dat ik me vooral in mijn beslissingen en keuzes laat leiden door mijn gevoel, en daarbij verstandig genoeg ben dit met logische en geldige redenen te verdedigen. 

Sindsdien heb ik een drukke periode gekend. Ik heb gemerkt dat ik vaak schuldgevoelens krijg als ik keuzes maak tussen privé, werk of tijd voor mezelf. Ik wil altijd in alles perfect zijn. Als dit niet kan of lukt, dan voelt dit erg onplezierig. Daardoor blijf ik doorjagen tot het moment dat ik me hiervan bewust ben. Dan kan ik tegenwoordig (vroeger veel moeilijker) relativeren en voor mezelf de prioriteiten weer op een rij zetten. Toch is het wel of niet bewust zijn hiervan niet iets wat ik echt in de hand heb. Meestal ontstaat dat door een voorval wat ik uit eerdere voorvallen herken. Dan moet ik me echt dwingen en kost het me veel inspanning, even uit de roes te stappen en de zaken is rustig te bekijken. Dit gaat bij mij vaak het beste nadat ik eerst mijn emoties, vaak door een woedeaanval, heb kunnen luchten.

Ik weet niet waarom, maar de afgelopen week ben ik ondanks alle drukte steeds redelijk ontspannen en rustig thuisgekomen. Ook de verzorging van dochtertje, elke vrijdagavond sta ik er alleen voor, ging me beter dan ooit af.  Vooral naar haar toe vind ik het moeilijk om te zeggen, nu even niet, papa moet werken. Afgelopen periode heb ik echt tegen mezelf en tegen mijn partner dit steeds moeten bespreken. Het schuldgevoel knaagt. 

Eigenlijk is er meer afstand ontstaan tussen de dagelijkse gekte en roes en mijn eigen persoontje daarin. Ik maak me minder druk en laat me minder meeslepen in deze beslommeringen, en heb meer oog voor mijn gevoelens dan voor allerlei wensen die ik wil realiseren. Zou dit de reden zijn: accepteren hoe ik nu ben, onafhankelijk van mijn prestaties? Ach laat ik dit maar als een agendapunt voor het volgende gesprek opgooien.

Met vriendelijke groet,

En tot maandag,

.....

====15 november 1999====
Afgelopen gesprek voelde erg zinvol. Dat gevoel was er aanvankelijk niet, omdat ik me toen rustig en comfortabel voelde totdat het gesprek overging in de beschrijving van een nachtmerrie over mijn moeder. Ik had al erg sterk de drang hierover te praten, omdat ik me na het dromen al direct aanvoelde dat hier een essentieel maar voor mij erg verwarrend punt naar voren is gekomen. Na de droom te hebben geuit en de relatie te hebben besproken met het verleden werd ik overmand door emoties. Dit luchtte op. Eindelijk kreeg de woede en verdriet de ruimte en de plaats die het verdiende. Daarvoor had ik deze emoties ook wel, maar kon ik ze minder goed thuis brengen. Toch is het een en ander nog steeds verwarrend. Dat zal nog wel een tijd zo blijven. 

Dat de opluchting en het uiten bevrijdend werkten is duidelijk geworden in de afgelopen weken. Ik heb niet meer gedroomd en gevoelens van woede zijn veel minder frequent opgetreden. Als dit al gebeurt ontstaat er een tendens om deze woede niet naar de situatie te richten, maar meer naar mijzelf te kijken. Niet de situatie veroorzaakt de woede, maar mijn reactie op die situatie. Vaak bemerk ik dat deze houding leidt tot een meer neutrale houding naar de situatie toe en dat ik meer focus op mijn eigen persoon. Mijn aandacht wordt verlegd van de situatie naar mijzelf. Dit maakt het niet minder emotioneel, maar geeft me wel een meer persoonlijk gevoel van macht over mijn gevoelens. Echt een relatie leggen naar het verleden gebeurt dan maar zelden, hoewel ik me terdege realiseer dat hier een oorzaak ligt. Dat betekent niet dat ik ontevreden ben met het feit dat ik deze stap niet altijd neem. Blijkbaar is dit altijd nodig om met een situatie gevoelsmatig te kunnen omgaan. Ik zou me ook niet lekker in mijn vel voelen als ik alle situaties zou aangrijpen om een gedegen analyse van mijn jeugd of andere vergelijke bare situaties te plegen. Goed is gewoon goed, uitstekend is mooi maar niet noodzakelijk.

Eigenlijk is bovenstaande niet meer dan een houdingsaanpassing. Ik wijt minder aan de situatie en neem meer zelf de controle over dingen. Ik zal me daardoor niet beter voelen maar houdt de zaken wel in de hand. Dit is iets wat goed bij werkt. Een voorbeeld. Mijn dochtertje eist veel aandacht op omdat ze zich niet lekker voelt. Hiervoor had ik het misconcept dat tijd voor mijzelf hetzelfde is als alleen zijn. Maar ik merk dat ik vaak alleen ben maar niet echt tijd voor mijzelf heb. Of andersom, dat ik onder anderen ben die vaak veel aandacht van mij vragen, maar dat ik toch tijd voor mijzelf heb. Waar het eigenlijk omdraait is aandacht voor jezelf. Ik denk dat ik door mijn relatie met mijn moeder heb geleerd dat wanneer je ruimte voor jezelf wilt dat je vooral uit de buurt van een ander moet blijven. Immers juist op momenten dat ik aandacht voor mijzelf nodig had, trof haar haarzelf dit zozeer dat ze ongewild haar emoties op de voorgrond brengt. He, dat is hetzelfde wat mij gebeurt als ik luister naar een ander. Even onthouden! 

Ik vervolg; ik voel nu dat aandacht voor mijzelf niet afhankelijk is van de aandacht die een ander van mij vraagt. Dit heb ik wel de harde manier moeten leren. Immers de enige claim op mijn aandacht die ik nooit zou kunnen afwijzen, is die van mij dochter. Van mijn partner kan ik gemakkelijker vragen op een later moment mijn aandacht op te eisen. Als ik dan eenmaal, door de situatie gedwongen, mijn dochter is ziek en vraagt al de gehele dag mijn aandacht, aandacht voor mijzelf moet geven op een moment dat zij dit ook van mij vraagt, gaat dit erg goed samen. Sterker nog; ik klaar op. Daarvoor stel ik aandacht voor mijzelf maar uit en daarmee afhankelijk van het moment dat mijn dochter die niet meer vraagt. Resultaat is dat ik echt ga zitten wachten tot dit moment optreedt. Als dit dan te lang duurt dan grijp ik als een verslaafde naar de tijd die ik voor mijzelf dan krijg. Vanaf dat moment is elke verder claim een echte verstoring waarbij ik moeilijk mezelf kan beheersen me niet agressief te weren tegen deze claim. Dit gebeurt niet alleen achteraf. Ook als ik vooraf weet dat ik de zorg heb voor mijn dochter, dan voel ik me al gespannen worden. Mijn ervaring zegt: het gaat altijd goed. Mijn angst zegt: geen tijd voor mijzelf, zware tijd etc. Ik moet mijn angstgevoel niet bagatelliseren. Ik moet gewoon een relatie leggen met mijn angst die uit het verleden is gegroeid. In het verleden plaatsen betekent ook dat de angst zich daarna zal richten. Maar eens proberen komende vrijdag als ik weer een lange periode de zorg voor mijn dochter heb.

Even onthouden: ik raak vaak emotioneel betrokken als ik naar de problemen van anderen luister. Er ontstaat dan bij mij een onbedwingbare drang om zelf iets te zeggen. Eigenlijk kom ik hierbij weer terug om het kunnen luisteren naar een ander. Ik voel nu dat ik dichter bij de eigenlijke reden kom. Er is een drang om  zelf iets wil zeggen is omdat het ook bij emoties oproept. Ik mag dan zelf niet gewend zijn vaak terug te kijken, ik merk dat ik dit wel doe via anderen. Daarom wil ik graag ook mijn gevoelens en ervaringen uiten. Ik voel ook een opluchting aan de ene kant als een ander, meestal mijn partner, niet alleen mijn adviezen ter hand neemt maar er ook wat aan doet terwijl ik zelf meekijk. Gezien het belang voor mijzelf voel ik sterk dat de ander dan ook iets voor mij oplost. Als ik eenmaal in een gesprek het woord voer, dan ben ik ook niet meer te stoppen. Met dwingende taal en vol emotionele uitingen geef ik adviezen. Omdat ik me dit meer bewust ben, kan ik beter me inhouden. In tegenstelling dat vroeger voel ik me nu meer op mijn gemak alleen als ik dit bewust doe. Als ik echter eenmaal het woord krijg dan voel ik dat ik eindelijk mag en laat me dan lekker gaan. Mijn partner vindt dit aan de ene kant prettig, ik ben echt naar haar aan het luisteren want merkt de emotionele betrokkenheid. Maar als ik dan vervolgens mijn eigen verhaal hou, dan kan ze zich dan ook belemmerd gaan voelen. Misschien moet ik meer kiezen voor uitstel. Moet ik het probleem van partner en het gesprek daarover gebruiken om stimulans om daarna eens bij mijzelf te rade te gaan. Dit wil ik eens gaan proberen.

Ik zou graag wat meer discipline willen ontwikkelen niet alleen te reflecteren maar dit ook schriftelijk te doen. Ik gooi dan weliswaar steeds een muur hiertegen op, maar ik merk dat ik me beter voel als niet alleen mij gevoelens uit maar ook wordt gedwongen dit gestructureerd te doen dan  in een (zelf)gesprek. Net als het bijhouden van een logboek, nuttig maar vervelend. Niet zozeer als je eindelijk aan het toetsenbord zit, maar wel om je daartoe te zetten. Eigenlijk spreek ik mezelf nu tegen. Eerst beweer ik er vrede me te hebben dat ik niet zo vaak terug blik op et verleden, toch merk ik ook dat ik hier wel behoefte aan heb. Wederom een punt voor het opschrijven, je wordt net je eigen uitspraken geconfronteerd. Ach, de gulden middenweg.

Tot maandag,

Met vriendelijke groet,

....


====6 december 1999====
Het afgelopen gesprek was vol met gevoelens van verwarring. Deels bleef de verwarring, deels kwam er een aha gevoel op wanneer er verbanden ontstonden tussen in mijn ogen totaal niets met elkaar te maken hebbende zaken. De verwarring was eigenlijk meer ook de drang om precies te weten wat er nou eigenlijk aan de hand was in de situaties waarin het bij mij in een woedeaanval ontaardde en vooral waaruit dit is ontstaan. Mijn gevoel was op dat punt niet verwarrend; “De situatie en mijn reactie daarop zijn in mijn herinnering niet bij elkaar passend”. Dus moet er iets eerder ontstaan zijn. De kwetsbare leeftijd tussen 2 en 4 jaar oud. Probleem is dat ik me daarvan niets meer kan herinneren. En dus blijft het brandende gevoel om te weten te komen wat er toen is gebeurd als verklaring van de manier waarop ik later op bepaalde situaties reageer. Omdat het toverstokje niet aanwezig was, stuurde je me terug naar de situaties waarin woedeaanvallen optraden. Wat voelde ik in die situaties. Eerst beschreef ik het gevoel dat ik achteraf bekeken zelf opzocht. Eenzaamheid, alleen gelaten, niet begrepen. Maar eigenlijk wist ik - de woedeaanval was niet zo onbeheerst als hij op anderen overkwam - dat ik dit gevoel eigenlijk zelf opzocht. Waarom? Misschien dat ik het juk van mijn schouders wilde afwerpen. Mijn lichaam reageert hierop niet direct met een teken van ja dat is het. Hoewel? Ondanks de gevoelens van eenzaamheid was ik, nadat de bom was gebarsten, altijd mijn frustraties kwijt, voelde me bevrijd. Ik vond het fijn om als opdracht mee te krijgen de verwarring te verkleinen door relaties te vinden tussen de verslagen die ik tot dan toe had geschreven.

Ik beschrijf in het vorige verslag mijn beter kunnen omgaan met situaties die voorheen bij mij tot een woedeuitbarsting had kunnen leiden. De relatie naar het verleden kon ik toen niet altijd leggen, schrijf ik. Dit wordt nu helderder. Het feit alleen dat ik nu een situatie best wel onder controle heb, is helemaal niet nieuw. Daarvoor had ik dat ook wel, maar toen koos ik ervoor de situatie aan te pakken met een woede uitbarsting. Logisch ik had immers hiermee altijd succes; woede leidde tot een oplossing van het conflict. Deze strategie past niet meer bij mij. Dat wil zeggen, ik voel nu dat een woede aanval alleen in zeer uitzichtloze situatie gerechtvaardigd is. Ik voel me nu dan ook beschaamd en schuldig las ik onredelijk kwaad wordt bij elke probleemsituatie die ik niet in de hand heb. Ik ben geen kind meer, er wordt door mijn naaste omgeving nu een volwassene rol van mij gevraagd. Daarom ben ik zo bezig met het leren van vaardigheden om wel met probleemsituaties te kunnen omgaan. Wat ik geleerd heb is eerst bij jezelf te kijken waarom een situatie zo’n probleem voor je is. 

Even op het “ik ben geen kind meer” terugkomen. Tijdens het opschrijven van deze woorden schoten mij flitsen van beelden en gesprekken over het nog wel/niet nemen van kinderen met mijn partner en familie naar voren. Nu begrijp ik dit gevoel van terughoudendheid. Ik noemde het in bedekte termen: “ik wil zelf nog zoveel”, “ik voel dat ik mezelf nog moet ontwikkelen”. Allemaal te herleiden naar “ik ben zelf nog een kind”. Onbewust wist ik dat ik moest veranderen van rol. Hiervoor dacht ik tijd nodig te hebben. Achteraf zeg ik: “iemand van 28 is volwassen en zal nooit volwassen worden”. 

In het vorige verslag beschrijf ik ook de steeds minder wordende angst die ik heb om met mijn dochter alleen te zijn voor een langere periode. Het is niet een alleen kwestie van aandacht voor mezelf zoals ik in het vorige verslag dacht. Het is de claim die mijn dochter doet op mijn vrijheid. De vrijheidsclaim is ook de reden voor het slecht kunnen luisteren. Uit mijn jeugd is de gevoelsassociatie ontstaan tussen het luisteren naar een ander en het gevoel van beknelling. 

Waarom gaat het omgaan met het gevoel van vrijheidsbeperking de laatste tijd beter? Omdat ik mij realiseer dat het gevoel van vrijheid uit jezelf ontstaat. Dit inzicht geeft mijn een gevoel van controle. Dit slaat echter soms door in een schuldgevoel als ik toch niet goed met de situatie kan omgaan. Pas als ik tegen mijzelf zeg dat ik niet perfect ben en dat ik daarnaast net zo min van mijzelf als van een gevangene kan eisen dat hij zich in de cel vrij moet voelen. Soms is zwart gewoon zwart en kan ik het mezelf niet verwijten dat ik het niet wit zie. Soms zal de omgeving mijn vrijheid beperken, hoe hard ik ook probeer dit anders te ervaren. Daarnaast moet ik accepteren dat volwassen zijn ook een proces van volwassen worden is. 

Bovenstaande analyse geeft mij nu rust. Daarom wil ik het (voorlopig) hierbij laten.

Met vriendelijke groet,

....


====13 december 1999====
Gelukkig nieuwjaar nog,

Een nieuw jaar en voel me zeer op mijn plaats. Privé maar ook in mijn werk. Ben rustig voel me gewaardeerd en mijn neiging me te willen bewijzen is gezonder. Gezonder in de zin dat het niet meer leidt tot spanning maar tot een prikkeling die ruimte geeft i.p.v. neemt. Dit gevoel van ruimte uit zich in het zelf meer de zaken in de hand hebben. Ik denk dat ontstaat door mijn eigen perceptie. Of door de vakantie? In ieder geval durf ik de dingen meer op hun beloop te laten. Grijp pas in als dat echt noodzakelijk is. 

Deze gevoelens zijn er ondanks het feit dat mijn vak momenteel nogal onder vuur ligt. Toch maak ik me hierover geen of weinig zorgen. Ik vertrouw op de goede afloop, eigenlijk meer op mijn eigen kracht hier wel mee om te kunnen gaan. Toch maak me ik wel zorgen over het zorgeloos zijn. In ben zo gewend faalangst positief aan te wenden om mijn doelen te bereiken, dat ik me afvraag of ik nog wel succesvol zal zijn. Kan ik zonder dit houvast? Bereik ik mijn doelen nu nog steeds? Stijg ik nog soms boven mijzelf uit? Ondanks dat dit streven stress gaf, genoot ik ook van de prestatie. Dan weer komt het rustige gevoel op van acceptatie van de huidige situatie en vertrouwend op de situaties die komen gaan. Ik ben altijd succesvol geweest en zal dat toch wel blijven. Of niet? 

Ik meet me minder af op mijn prestaties maar meer op hoe ik ben. Eigenlijk meet ik niet meer zozeer. Ik heb wel punten ter verbetering, maar ben ook tevreden zoals het nu gaat. Geniet nog steeds van een prestatie, maar geniet ook zonder prestatie.

Ook mijn beeld van de toekomst is vager. Ik vind dit vreemd en onwennig maar het maakt me niet onrustig. Ik zie wel. Hier komt toch weer het zorgen maken over het niet zorgen maken. Ik lijk zo interesseloos voor mijn omgeving en situaties. Het is niet desinteresse wat ik voel, maar wat ik denk te zijn. Ik ga juist zeer op in mijn omgeving, maar laar daarbij voldoende ruimte voor mijzelf. Misschien is deze houding wat mij zo prettig laat voelen de laatste tijd. De basis is ruimte voor mijzelf vanuit waar ik juist veel aandacht heb voor mijn omgeving. Ik claim niet van mijzelf aandacht voor anderen, maar laat het meer uit mijzelf ontstaan. Het is nu makkelijker om nee te zeggen, omdat ik merk dat ik dan vaker en oprecht ja kan zeggen.

Het lijkt mij prettig hierover komende maandag over te praten. Ik hoop dat mijn zorgen dan nog meer overgaan in vertrouwen. Ik merk namelijk dat vertrouwen weliswaar in essentie uit jezelf komt, maar dat bevestiging door anderen wel versterkend werkt. We zullen zien,

Met vriendelijke groet en tot maandag,

....

====24 januari 2000====
In het vorige gesprek wilde ik de positieve houding die uit mijn reflectieverslag toch iets afzwakken. Ok, ik voel me de laatste tijd erg goed. Vooral dat ik persoonlijke macht heb.  Maar er iets ook een houding van dat ik altijd zal streven naar me goed te voelen. Een lange periode me onprettig voelen is niet tolerabel. Onprettig voelen als onderdeel van een proces dat uiteindelijk leidt tot effectief en efficiënt gedrag is wel acceptabel. Ik heb eens nagedacht over deze houding en ik concludeer dat ik deze houding juist aan mijzelf waardeer. Als anderen in hun onprettige emoties wemelen en niet uiteindelijk er iets nuttig mee doen, daar kan ik slecht tegen. Dat is dus ook geen houding die ik mezelf wil aanleren. In tegendeel ik ben ervan overtuigd dat je prettig voelen iets is wat je zelf in de hand hebt. Daaruit blijkt ook mij gevoel van persoonlijke macht. Ik voel me zeker perioden onprettig. Gevoelens van verdriet, verwarring, woede, verstikking. Ze zijn er nog steeds en zullen ook niet verdwijnen. Ik heb nu echter het vertrouwen dat ik uiteindelijk zelf er wel weer voor zorg dat er ook perioden komen waarin ik me weer prettig voel. Alleen al dit vertrouwen maakt me rustig en beter voelend. 

De vraag waarmee ik ons gesprek verliet was; Hoe zorg ik ervoor dat als ik me onprettig voel dat ik toch uiteindelijk daar iets constructiefs mee doe? In eerste instantie zou ik zeggen dat dit een zeer complex geheel is van maniertjes, bewustzijn, eigenwaarde etc. Maar terugkomend op vorige afwegingen, misschien is vertrouwen juist de basis. Als je vertrouwen hebt in je eigen macht over de situatie dan neem je het heft in handen. Misschien is het verantwoordelijk en machtig voelen over je eigen situatie de basis van waaruit ik ga handelen. En als je handelt met vertrouwen dan werkt dit als een placebo middel tegen de onprettig gevoelens.

Daarnaast merk ik bij mijzelf dat het bewust zijn van de eigenlijke oorzaak van mijn onprettige gevoelens belangrijk is. Hoewel, misschien moet ik zeggen een krachtig hulpmiddel maar niet noodzakelijk. De laatste tijd nu schrijvend terugvoelend dan bespeur ik ook een onbewuste manier om met onprettige gevoelens om te gaan. Zonder de oorzaak te weten (dus zonder psychoanalyse) kom ik er eigenlijk meestal uit. Sterker nog, als ik nog dieper bij mijzelf graaf dan wil ik eigenlijk problemen niet door een diepgravend onderzoek bij mijzelf oplossen. Wat ik wens en blijkbaar ook vaak doe, is een veel oppervlakkige aanpak. Niet met mijn verstand de diepte in, maar met mijn gevoel. Dan kom ik niet tot een conclusie; “dat en dat is de oorzaak geweest”. Maar het krijgt een plek, ik beleef het, voel het, uit het en vaak is meer niet nodig. 

Dit is wat ik graag voor mijzelf wil bereiken. Een houding waarin ik gevoelsmatig kan omgaan met situaties die op mijn pad komen. Met het volste vertrouwen dat ik genoeg handvaten heb. Dat ik niet elke situatie hoef te analyseren. Daarmee breng ik ook mijn gevoelens naar de supervisie onder woorden. Nu begrijp ik waarom het schrijven van een reflectieverslag voor mij betekent een drempel overwinnen. Mijn wens is niet verstandelijk diepgravend met mijn dagelijks leven om te gaan. Ik associeer blijkbaar het schrijven met verstand. Dat doe ik niet met praten. Praten is mijn eigenlijke manier mijn gevoelens naar buiten te brengen. Supervisiegesprekken zie ik daarom juist als een laagdrempelig, nee zelfs een uitnodigende vorm gevoelsmatig met problemen bezig te zijn.

Verstandelijk begrijp ik dat het nut van ordenen en analyseren van situaties en je gevoelens en ervaringen daarbij. Wil ik mijn wens realiseren dan dien ik mezelf steeds weer te scholen. Dit voel ik wel. Ik voel dat ik achteruit ga als ik niet vooruit ga. Ik wil ook graag leren en mijzelf ontwikkelen. Wacht even, nu komt er een ander gevoel naar boven. Er staat namelijk ook iets tegenover deze drang. Namelijk, zie vorig reflectieverslag, een gevoel van tevredenheid over mijzelf nu. Ik ben eruit. Dit is de reservering die ik steeds maakte bij het verslag vol lofzang over mijn huidige gemoedstoestand. Ik krijg dit niet cadeau, moet ervoor werken en zal er altijd voor moeten blijven werken. Maar het vertrouwen is er nu en zal blijven. 

Ik wil even dit inzicht laten borrelen en voelen. Kijken of na een nachtje slapen dit inzicht nog overeind staat of dat er weer iets opdoemt. Dat bewaar ik dan mooi voor maandag. Tot dan,

====7 februari 2000====
Laat ik beginnen met een reflectie op het vorig gesprek. Wat me duidelijk is bijgebleven is dualisme. Ik ben niet zwart niet wit maar grijs. Deze kanten houden elkaar in evenwicht. Waar ik me nog niet toe voelde was me bezig te houden met de smeltkroes van al deze tegenovergestelde kanten. Het inzicht dat er twee tegenovergestelde gevoelens in situaties zijn die elkaar in evenwicht houden was al een openbaring op zich. Vooral de bewustwording dat alleen hemel of alleen hel voor mij geen leven is.  Ik heb beide kanten van mijn persoonlijkheid nodig. Tijdens het gesprek hebben we het over een aantal van deze tegenovergestelde elkaar in balans houdende gevoelens gehad. 

Nu twee weken later herken ik dat dit dualisme eigenlijk altijd wel voorkomt en dat het misschien niet alleen dualistisch maar zelfs trialistisch of verder is. Wat ik nu voel is kleur. Of eigenlijk een mengeling van kleuren. Situaties roepen zoveel gevoelens op. Meestal zijn deze wel terug te brengen tot twee basale gevoelens die tegenover elkaar staan. Ach ergens heb ik nu zo’n houding van, het zal me worst zijn welke gevoelens dit nu zijn. Het is met veel geanalyseer. Accepteer de kleuring en vertrouw erop dat dit een proces is dat zichzelf wel regelt zonder dat ik daar nu steeds controle op moet uitoefenen middels analyse en reflectie. Laat het toch gebeuren. Als ingrijpen nodig blijkt, dan blijkt dit en gebeurt dit.  En welk ingrijpen dan volgt, dat is dan aan de orde.

Wat ik er steeds minder moeite mee heb is het luisteren naar een ander. Natuurlijk is de neiging om zelf wat te willen zeggen nog steeds aanwezig. Maar ik ben me meer bewust van het gevoel dat hiervoor de aanleiding is. Ik leer zelf in het luisteren naar een ander, het raakt gevoelens bij mijzelf en hieruit ontstaat de drang deze gevoelens te uiten. Uiten kan echter op meerder manieren. Praten is de manier waarop ik dit het liefst doe. Maar ik heb geleerd dat er ook andere, misschien minder aantrekkelijke, manieren zijn om dit te doen. Gewoon in mijzelf praten tijdens het luisteren. Wat me dan opvalt en ook vertrouwen geeft, is dat heel vaak degene waar ik naar luister uiteindelijk tot dezelfde uitingen komt. Vertrouwen is een woord wat mij gevoel goed omschrijft. Vertrouwen in de ander. Ik heb vertrouwen in mijzelf, als ik zelf de zaakjes in handen hou dan heb ik de controle en dan komt het goed. 

De laatste tijd groeit het vertrouwen in de ander, waardoor de leraarneiging ik zal het ,moeten zeggen uitleggen anders komt het niet goed, op de achtergrond begint te raken. De opluchting en kick die ik echter krijg als ik merk dat het vertrouwen in de capaciteiten van een ander ook enorme vruchten afwerpt, helpt hierbij. In mijn werk kan ik deze houding zeer goed toepassen in mijn rol als docent naar de leerling toe. Meer en meer vertrouw ik op de capaciteiten van de leerling, en zet me zelf meer en meer in een rol van begeleider dan in de rol van coach. Ik laat me meer gebruiken als hulp dan dat ik die actief opdring. Deze ommezwaai maakt ook dat je dit gedrag bij collegae goed herkent. Voorheen zou ik dit als zeer negatief opvatten. Mijn respect naar die persoon zou laag zijn en ik zou hem als minderwaardig beschouwen. Nu door herkenning krijg die persoon van mij toch erkenning. Ik begrijp zijn gedrag en de redenen die hieraan ter grondslag liggen. Niet zozeer begrijpen maar meevoelen. En bij meevoelen passen de eerder beschreven negatieve gevoelens niet meer.

De afgelopen week is een mooi voorbeeld geweest van het vertrouwen op je gevoelens als regelmechanisme. Ik voelde dat de drukke week zijn neerslag had op mijn vrijheidsbeleving en gevoel van ruimte. Dan wordt ik kribbig en dat leidt tot een houding waarbij ik uiteindelijk afstand neem van dingen. De kribbigheid leidt tot afgeven op die dingen waardoor de afstand vanzelf ontstaat. Nu ik dit dus schrijf voel ik weer de ruimte en rust. Mooi hé.


....

====21 februari 2000====
In het laatste gesprek hebben we het over de integratie van het denken, voelen en handelen gehad. Met name het zijn werd hierin als uitgangspunt genomen. Uit je vraag of handelen ook bij je zijn hoort kon ik eigenlijk afleiden, zeker met de kennis die ik nu via supervisie heb, dat je hier eigenlijk zelf al bevestigend over denkt. Ik heb dat nog niet zo direct. Op weg naar huis dacht ik hier nog eens verder over na. Waarom plaats ik het handelen buiten mijn zijn. Daar ben ik de afgelopen weken veel me bezig geweest en daar wil ik eerst over reflecteren. Daarna wil ik eens terug kijken naar de parallellen die ik zie in de supervisie zelf en de situatie daarbuiten, door oude reflectieverslagen er nog eens op na te zien.

In mijn doen, daar is het handelen al, heb ik vaak een rem op het aanpakken van het probleem. Ik heb geleerd dat het kijken naar het probleem belangrijk is, niet zozeer het oplossen. Vaak neem ik niet eens echt waar. Zo gauw ik iets zie wat ik kan oplossen dan doe ik dat. Dat is de afgelopen maanden veranderd. Kijken is voor mij vaak genoeg. Ik vertrouw er dan op dat “automatisch” het handelen volgt. He, misschien bedoel je dit automatisch met zijn. In mijn zijn zit ook een mechanisme dat ervoor zorgt dat wat ik voel of denk wordt omgezet in een bepaald soort omgaan met. Ik ging er altijd vanuit dat bewust denken het handelen stuurt maar dat strookt niet met automatisch. En als ik deze automatisme bevoel en beschrijf dan is het niet een schil naar buiten, maar komt , ik zeg zelf al het woord automatisch, uit mijzelf. Verdikke, is schrijven toch zinvol. Ik zit er al de gehele tussenliggende periode mee te worstelen, begrijp dat handelen een deel van jezelf is, maar voel nu ik dit schrijf het voor het eerst. En bij mij is het zo, voelen is pas echt begrijpen. Goh ik zou nu al willen stoppen met reflecteren. Ben al zo blij met dit inzicht en wil hier eigenlijk even alleen nu bij stil staan. Zou teruglezen daarin passen. Ach ik laat het nu even rusten en schrijf morgen verder of niet.

Wat me opvalt als ik de  eerste reflectieverslag nog eens lees is dat ik veel beschrijf wat ik doe. Dit staat bijna haaks op het laatste reflectieverslag (7 feb) waarin ik vooral beschrijf wat ik voel en denk. Dit is het leerproces wat ik vooral heb meegemaakt tijdens de supervisie. Mijn voelen en denken beter met elkaar in contact te brengen zonder direct of alleen te handelen. Om dit te kunnen bereiken moest ik handelen even in de ijskast zetten. Langzamerhand merk ik dat nu het handelen weer terugkomt. Met dit verschil dat wat ik doe minder van invloed is op hoe ik tegenover mezelf sta. Handelen heeft geen dominante positie meer maar is nu in evenwicht met mijn denken en voelen.

Hier wil ik het nu even bij laten,

Met vriendelijke groet,

....

====Eindverslag====
De laatste loodjes. Het is moeilijk voor me nog de aandacht en tijd te vinden voor de supervisieopleiding omdat mijn pijlen al gericht zijn op een geheel andere richting. Daarnaast is de opdracht voor de eindreflectie, net als meer opdrachten, zodanig vaag dat ik me er niet goed mee uit de voeten weet. Maar goed daarbij kom ik sowieso tot een terugblik op de onderdelen van de opleiding waarbij ik het doelen verhelderende en motiverende ondersteuning voor sommige  activiteiten te wensen overliet. Ik had echter juist besloten niet op het verzoek van de leersupervisor in te gaan eerst een evaluatie van de opleiding alvorens een evaluatie van mijzelf te doen. De vorige keer merkte ik al tijdens het gesprek dat ik niet stond te springen om nog extra tijd en moeite te steken in een opleiding die ik voor me gevoel achter me heb gelaten. Mijn behoefte de komende periode is aan rust omdat de veranderingen in werk en privé genoeg dynamiek veroorzaken. Toch heb ik geleerd van de supervisies dat het voor mij zinvol is terug te blikken maar dat daarvoor een prikkel van buitenaf vaak nodig is. Dat is dus niet veranderd met daarvoor alleen weet ik nu dat dat zo bij me werkt en kan ik in de toekomst daar verder aan werken om de prikkel meer aan mijzelf te gaan geven. 
Leerresultaat is dat ik nu weet dat ik vanuit mezelf te weinig zelfzorg pleeg. Leerdoel is te leren mezelf voldoende zelfzorg te geven. Voldoende in de zin dat ik niet meer van tijd tot tijd hoef vast te lopen om te ontdekken dat ik meer aandacht behoef.

De instructie luidt dat ik ten aanzien van de eigen supervisiepraktijk een zelfbeoordeling moet schrijven met behulp van criteria genoemd in de studiegids. Het probleem daarbij is dat de leerdoelen zoals daar genoemd niet adequaat zijn geformuleerd. Er staat niet concreet genoeg wat men moet hebben geleerd (wat ken of kan ik nu wel en voorheen niet). Maar goed dan ben ik weer bezig met het kijken naar de opleiding. Laat me geen andere mogelijkheid dan een eigen interpretatie te geven van de leerdoelen die ik als SIO  moet hebben bereikt.

Wat ken ik nu wel wat ik voorheen niet kende.  Ik weet wat supervisie is, hoe het wordt gegeven, aan wie, door wie, welke methodieken daarbij passen, wanneer supervisie moet worden ingepland, waarom supervisie zinvol is, waar supervisie kan worden geplaatst als onderwijsbegeleidingmethode enzovoort. Ik ben daardoor in staat geweest supervisiebeleid voor de PABO te formuleren, hetgeen ik daarvoor niet zou kunnen. Een tweede leerresultaat is dus het kunnen formuleren van supervisiebeleid voor een opleiding in het onderwijsgebeid. Daarmee lijk ik invulling te geven aan eindterm 10 van de 2e leersupervisie in relatie tot de eigen bekwaamheid in het geven van supervisie maar ook het eerste deel van eindterm 1 uit die lijst.

Verbeterpunten herken ik bij de lijst ook direct. Ik vraag me vaak af of ik in staat ben mijn supervisies en mijn functioneren  wel zo vorm te geven dat deze zo veel mogelijk aansluiten bij wat de supervisanten nodig hebben. Ik merk vaak dat ik mijn eigen opvattingen en denkwijzen daaraan niet ondergeschikt kan maken. Ik ben niet het type dat zichzelf kan wegcijferen omwille van de ander. En als ik dat toch zou doen dan zet ik mijzelf als instrument niet optimaal in. Ik voel me dan verloren en kan moeilijk mezelf op een afstandje beschouwen. Ik zie mezelf dan niet. Het zorgende, aansluitende ligt niet in mijn aard. Maar mijn inbreng kan daarom, zo heb ik de laatste tijd geleerd, daardoor nog wel zinvol zijn voor de supervisanten. De leerrelatie en de bijbehorende interactie profiteren van een houding waarbij ik mezelf kan zijn. Dus hoewel ik niet altijd mijn begeleiding afstem, kan ik mijn stijl van begeleiding voor het leren van de supervisanten wel zondanig inrichten dat ik binnen mijn persoonlijke beprekingen maximaal ondersteuning kan bieden. Daarbij is het wel zo dat ik het onderwerp en fase van supervisie laat aansluiten. 

Maar goed zo loop ik de punten bij langs. Wat los daarvan zou ik zelf als mijn kracht willen inzetten. Dan denk ik het inzetten van parallelsituaties, situaties buiten en binnen de supervisie, eigen ervaringen ten behoeve van het leren van de supervisanten. Het is dus het adequaat inbrengen van leermateriaal en het bewerken daarvan waarin ik mijn sterkste kwaliteit herken. Al opschrijvend voel ik me hierbij ook het meest energiek. Het participeren, samenwerken en interactie zijn de elementen die me in supervisie het meest aanspreken en waar ik in mijn ogen het best in ben (en dat is meestal zo met de vaardigheden die je leuk vind).  Waar ik op moet letten is het bewaken van het proces. De eerste supervisietrajecten was ik daar nauwelijks mee bezig. Nu kan ik tijdens, voor en na de supervisies de tijd nemen om na te denken waar we zitten, waar we vandaan komen en waar we heen gaan. 

Een eerdere supervisie gaf de leersupervisor me terug dat ze me sterk vond in reflectie. Mijn partner zegt ook wel eens me te benijden om mijn vaardigheid afstand te kunnen nemen van de dingen, daarop terug te blikken en vanuit een ander gezichtspunt een nieuwe betekenis aan de ervaring te geven. Ze vind me daarin zelfs filosofisch en soms zelfs spiritueel. Ook aan de supervisanten merk ik dat ze soms verbaasd zijn over de manier waarop ik zaken vanuit verschillende blikken kan bekijken en dat het erg stimulerend en lerend kan zijn wat ik dan zie. Deze verbazing uit zich ook in de wens dit zelf te willen leren. Tot nu toe heeft elke supervisant de vraag geuit hoe ze dit ook kunnen leren. Daarbij was ik zelf huiverig dat ik niet de supervisies als toverkunst neerzette. Ze moeten het gevoel hebben dit ook te kunnen. Voor mij de taak om bij mijzelf te kijken hoe reflectie als vaardigheid werkt. Hoe ik dit aanzet, prikkel en wanneer en hoe dit gebeurt. Dat is voor mij een van de belangrijkste leerervaringen uit het geven van supervisie. Om helder te krijgen hoe dit bij mij werkt.

Samenvattend de leerresultaten nog eens op een rij. Ik weet nu dat ik vanuit mezelf me te weinig zorg geef. Dat als ik dat doe echter wel in staat ben te reflecteren op mijn ervaringen en daarmee te leren. Dat op zich is niet als resultaat bereikt maar wel om te ontdekken hoe reflectie bij mij werkt. En door dit zelfinzicht kan ik binnen mijn mogelijkheden en persoonskenmerken de supervisiebegeleiding optimaal inrichten en het proces dat de supervisant en ikzelf tijdens de supervisie meemaak bewust te volgen. 

=== Leersupervisie ===

==== Verslag 1 ====
Wat is er afgesproken met de opdrachtgever? In kort dat de aandacht meer naar de concrete werksituatie en de santen moet gaan in plaats van een theoretische verhaal met mezelf als aandachtspunt. Ik heb ondertussen deze afspraak kunnen afbakenen tot het beter leren expliciteren van ervaringen. Wat verwacht ik zelf? Meer een verschuiving van de focus op de integratie-elementen persoon en beroep naar de concrete werksituatie. Mijn inbreng wil ik daarom vooral focussen op het gebeuren in de supervisies die ik geef en dit keer minder op wat tijdens de leersupervisies gebeurd. 

De inbreng. Ik merk dat het een verkeerd moment is om te gaan terugblikken. Ik ben ziekerig, was vergeten dat ik nog een reflectieverslag moest schrijven, doe dit dus vermoeid, met de klok op kwart voor elf. Overdag was ik tijdens momenten op mijzelf nog zo mooi aan het herbeleven van de supervisiegebeurtenissen. Herinner me de trots die ik uitte naar mijn vrouw over de diepgang van de sessie van vandaag. Dat was naar aanleiding van wat ze me teruggaven. Een van de santen had met een sant uit de andere supervisiegroep gesproken en die had aangegeven dat ze het eerste gesprek zo hard had gewerkt en diepgaand vond. Een verschil met deze groep de vorige keer. Wat is de reden voor het verschil? Ik zoek en probeer me de eerdere sessies weer voor de geest te halen. Wat ik me herinner is dat de santen niet de opdracht die ik ze mee had gegeven, uit de gids voor supervisanten, als startpunt voortijdig hebben ingeleverd. Maar dat bleek voor beide te gelden, dus blijkbaar ben ik daarin niet helder geweest. Daarom werd het gesprek afhankelijk van de spontante inbreng van de santen en mijn spontane reactie daarop. De tweede groep gaf meer voor mij om te herkennen, invoelen en aansluiten.  Om echt te achterhalen wat de oorzaak voor dit onderscheid zou zijn had ik direct moeten terugblikken op de sessies. Dat heb ik door drukke werkzaamheden nagelaten. Nogmaals, zou ik het nu daadwerkelijk gaan doen?, neem ik me voor direct een kort verslag te doen van de belevingen en reflecties daarop. De vraag is ook waarom, aansluitend op de leerafspraken, waarom ik dit nodig heb?

Tijdens de leergang immers merk ik dat ik wel degelijk zinvol kan leren op ervaringen die vanzelf naar boven komen als ik daarvoor open sta. Nu voel ik de last en belemmering om de relevante gebeurtenissen tijdens de supervisies te herinneren. Ik heb dit met mezelf afgesproken, maar waarom ook al weer? Tja, dat was meer om de opdrachtgever gerust te stellen dan mijzelf. Hij kon me terecht niet volgen als ik hem net liet delen in de ervaringen die aan mijn reflecties ten grondslag liggen. Probleem is dat ik denk me alles concreet te moeten herinneren. In de leergang ben ik aan het experimenteren met materiaal dat ontstaat door minder gericht terug te blikken. Eigenlijk blik ik niet gericht terug op mijn supervisies. Waarom hier niet en in eerste instantie in de opleiding wel? 

Een van de supervisanten kwam helaas pas op de supervisiebijeenkomst met haar reflectieverslag op de proppen. Technische redenen (email) gaf zij als reden. Haar medesant, had wel op tijd haar reflectie ontvangen. Toch stond de supervisie vooral in het teken van haar. Uit haar reflectie herkende ik een stijl die ik bij mijzelf terugzie. Ze demonstreerde in haar wie ben ik opdracht van de vorige keer een grote houding tegenover emotionele gebeurtenissen. Dit kwam direct terug in haar reflectieverslag. Ik herkende haar wens om door haar coach maar in hert algemeen door ander begrepen te voelen en kon me inleven in haar verdriet als ze er niet in slaagde dit begrip bij anderen op te wekken. Concreet noemde ze de teleurstelling in een schoolpsycholoog en mentor die ze eerder had gehad en die haar niet begrepen. Kijkend naar mijn eigen ontwikkeling en de naadloze aansluiting van haar verhaal daaraan, durfde ik haar uit te nodigen op een exercitie die past bij mijn hypothese.  Ik vroeg haar of ze vroeger in haar gezin zich begrepen voelde. Ze gaf aan dat ze door haar broers en zussen vaak bewust onbegrepen werd. Ze vertelde met een nerveuze glimlach dat ze als ze een cadeau voor hun kocht dat ze haar vroegen wat ze met haar geslijm wilde bereiken? Omdat haar lichaamstaal en de manier waarop ze erover sprak (grote houding) zo anders was dan de triestheid van de inhoud die aan de mimiek van meevoelende medesant te zien was en die ik bij mijzelf voelde, spiegelde ik haar deze tegenstelling. Ik moest deze spiegeling een paar keer herhalen voordat deze daadwerkelijk aankwam en haar tot denken zette. Ik merkte aan haar ogen dat ze het topje van de pijn begon te voelen maar deze ook snel weer moest wegdrukken. 

Al het vorige gaf me meer en meer vertrouwen dat mijn hypothese aardig in de richting zat. Wat me nu analyserend met mijn vrouw  en nu zo schrijvend opvalt is dat ik veel meer durf uit te gaan van de hypothese die ik heb. Daarvoor zou ik deze zo betwijfelen dat ik zeker zo durven deze transparant terug te geven in het benoemen daarvan. De angst die daaraan ten grondslag lag lijkt verdwenen. Wat is er gebeurd? Mijn onzekerheid  over mijn kunnen inleven in een ander is minder geworden? Of, is de supervisant's verhaal zo dicht bij mijn eigen ervaringen dat ik deze herken? Nee, als ik probeer de overtuiging terug te halen dan voel ik mijn maag die zegt dat ik het bij het goede eind heb. Mijn verstand zegt me, na de leerervaringen in leergang 2, dat ik met mijn gevoelens en gedachten iets moet doen en niet moet negeren. Daarin moet IK zo onzeker als ik ben over mijn empathische capaciteiten en angstig over de desastreuze gevolgen van foutief handelen ten gevolge hiervan, toch de durf hebben hierin naar mijzelf en eventueel indien leerzaam naar de sant toe transparant en in ieder geval wat mee te doen.

Ik voel me opgelucht nu ik de inbreng over de supervisante lees. Opgelucht omdat ik weer zie dat ook in de leersupervisie zonder aantekeningen of notulen of opnames van de supervisies ik in staat ben voor mij relevante gebeurtenissen terug te halen. Wat ik nu wil doen de volgende keer is deze ongerichte explicitering bij het reflecteren aanvullen met de gebeurtenissen in de vorm van aantekeningen van mijzelf, de reflectieverslagen van de santen (hoewel deze te laat binnen komen om nog op te nemen bedenk ik me, hoewel ik kan er later op terugkomen) of de feiten middels een opname.

Welke vraag neem ik mee naar de komende leersupervisie? De leervraag hoe en welke ervaringen ik voor de leersupervisor en mijzelf moet expliciteren om tot effectief leren in supervisie te komen?

==== Verslag 2 ====
Afgelopen sessie was met alleen een van de santen. Ze zouden samen met de trein komen maar zonder een bericht was de medesante er niet bij. Hierop was ik niet voorbereid. Had wel eens eerder me afgevraagd wat te doen als slechts een van de santen opdraaft. Was niet zover dat ik daarvoor een strategie had ontwikkeld. En daar zat ik dan. Luisterend naar mijn gevoel kwam ik tot de houding dat ik niet de sessie wilde laten overgaan. De supervisante en ik hadden ons verheugd op de supervisie en zouden teleurgesteld zijn als we deze lieten passeren. Het had ons beide moeite gekost om tijd vrij te maken en om bij elkaar te komen. 

Mijn verstand hielp me bij deze houding omdat er of sprake is van overmacht of van nalatigheid. Dat laatste leek me gezien haar inspanningen in haar reflectieverslag onwaarschijnlijk. Ik maakte met de supervisante de afspraak dat we de sessie individueel zouden voortzetten. En dat de medsante voor de komende sessie zelf contact moet opnemen om ook een individuele sessie te volgen zodat beide bij blijven. Indien niet, wat me zou verbazen, gaan we individueel voort. Een contractering die zou uit mijn gevoel en verstand spontaan ontstond en me wel bevalt. Maar een aspect van contractering die ik niet bij de kennismaking heb genoemd. En dan kom ik tot een punt van aandacht, contractering leek me niet zo belangrijk onderdeel. Liever ga ik direct tot de voor mij interessanter inhoud over. Deze aanpak werkt zolang het goed gaat. Bij problemen zoals bovengenoemd niet  ……. of wel? Ik wil graag met elkaar omgaan op een manier die impliciet bij respectvol omgaan hoort. Als ik vooraf allerlei mogelijke doomscenario’s doorloop en afspraken hierover maak, dan zet dat niet de sfeer van respect neer die ik wens. Het is logisch en vanzelfsprekend dat als iemand, sant of sor, bij een bijeenkomst zonder afmelden verstek laat gaan dat diegene zelf het ontstane probleem oplost. Daarover hoef ik niet na te denken. Dat is een kwestie van fatsoen en verantwoording van de persoon zelf. Als de medesante me een uur later belt blijkt ook dat dit zo werkt als je zo met elkaar omgaat. Zij had de afspraak verkeerd staan, een uur later, en kwam op haar weg de sante tegen die op de terugreis was. Zij kwam zelf met het voorstel om haar gemiste sessie voor de komende gezamenlijke in te halen.

Waarom breng ik dit in als ik voor mezelf de zaak opgelost heb? Ik heb het niet voor mezelf opgelost. Dat wil zeggen wel de situatie an sich maar niet het vooraf fantaseren over mogelijke scenario’s die kunnen optreden. Waarom doe ik dat niet? Tijdens de opleiding zijn we juist aan het oefenen met situaties die lastig zijn en kunnen voorkomen. De vertaling naar mijn werksituatie maak ik dan wel. Hoewel mijn ervaring me zegt dat ik vaak denk dat het in mijn situatie niet voorkomt. Hoe zou een professional en ervaren supervisor hiermee omgaan. Hij beschikt over de ervaring met de situatie of heeft zich in ieder geval zich hierop voorbereid door erover te fantaseren. Hij zou zich ook de vraag stellen of het wel kan dat tijdens een groepssupervisie de santen even individueel gaan en dan weer gezamenlijk verder. Deze vraag heb ik me wel gesteld maar mijn gevoel geen zin te hebben om weer een nieuwe afspraak te maken en daardoor de sant en mijzelf te straffen, overheersde en verblinde en stopte mijn werkelijke verkenning van deze vraag? Hou zouden collegae of ervaren supervisoren hier tegenover staan? Ik denk dat ze zich de vraag zouden stelln in hoeverre het leren erdoor wordt belemmerd en eventueel wordt geprikkeld. Want het ervaren van een individuele begeleiding versus groepsbegeleiding kan leermateriaal opleveren. Zo heb ik de supervisante de vraag gesteld hoe zij, die duidelijk koos voor groepssupervisie, de individuele begeleiding versus groepsbegeleiding heeft ervaren. Ze gaf nog steeds een duidelijk voorkeur voor het delen van ervaringen met een lotgenote aan, maar zag ook de voordelen van een diade in.

Heb ik nu nog een leervraag ten aanzien van dit thema? In hoeverre mag je eigen of sant zijn gemak bepalen hoe je supervisie vorm geeft?

Een dag later kwam de medesante. Ze had een reflectie geschreven waarin ze heel veel over haar levensgeschiedenis berichtte. Het viel me op dat alleen tussen de woorden te lezen was hoe belangrijk haar jeugd, voornamelijk haar vader, is geweest en hoezeer ze haar vader miste die enkele jaren geleden is overleden. De woorden zelf waren afstandelijk, de betekenis was emotioneel. Toen we het individuele gesprek starten gaf ik haar terug dat op mij het terugblikken op haar jeugd als zijnde heel belangrijk overkwam. Ze beaamde dit. Toen ik haar vroeg wat deze terugblik voor haar betekende, begon ze te huilen. Ze schaamde zich hiervoor. Ik kon me voorstellen hoe ze zich ongemakkelijk moest voelen nu haar emotionaliteit zo bloot gesteld werd. Ik kon me inleven dat  vanwege deze sterke schaamte ze niet bij haar emotionaliteit kon komen. Had voor mezelf dus de opgave deze schaamte te benoemen om haar de kans te geven de schaamte daardoor ruimte voor de onderliggende gevoelens te geven. Het meevoelen bracht mezelf in een positie die erg dualistisch was. Doordat ik inleefde en daardoor de schaamtegevoelens kon ervaren, ervoer ik eveneens dat ze daardoor zo werd overweldigd dat ze niet meer helder kon denken. Mijn gevoel zij me dat ik haar moest geruststellen. Ik koos ervoor ze krachtig aan haar te melden dat ik begreep dat de blootstelling schaamtegevoelens kunnen opwekken maar dat ik het juist dapper en zeker niet “stom” vond dat ze haar emoties toonde. Dit bleek effect te hebben. Maar wat dan te doen? Ze gaf steeds terug dat ze niet kon benoemen wat de impact van de vraag was. Ik vroeg me af wat ik daarmee moest doen. Ergens voelde ik dat ik niet moet doordrammen maar accepteren dat ze eerst veilig de emoties moest kunnen bedaren. Toch probeerde ik voorzichtig, omdat ik dacht dat het mijn taak is de zaak aan het rollen te houden, stapjes te maken voor haar. Nu ik dit zo opschrijf hoef ik niet verder te zoeken naar de vraag die ik naar aanleiding van dit verhaal zou stellen. Want ik denk nu het antwoord al te weten. Wat ik zou kunnen hebben doen in plaats van verder te gaan is aan te sluiten. Geef haar de ruimte om haar emoties te ervaren zonder direct daar bewust over te moeten denken. Ze zat in haar gevoel, zo sterk, dat ze eerst troost en rust nodig had. Al proberende kwam het hier uiteindelijk ook wel op neer. Maar de gedachte wat ik zou moeten doen als professional zat me dwars. Gek is dat de antwoord meestal in de eenvoud ligt. De supervisante is bevangen door haar gevoelens, kan daardoor niet helder denken, geeft terug dat ze dit niet kan, aansluiten vraagt dan dat ik haar de tijd en rust gun om de gevoelens te ervaren alvorens haar uit te nodigen haar verstand in te schakelen. De stem van het beroep “integratie is het doel” galmde in me hoofd waardoor ik niet meer aansloot. Het persoonlijk geleerde van vorige lesdag komt in me op; “sluit aan, ga uit van de mogelijkheden en wensen van de sant in het kijken wat er kan gebeuren, leg niet de heilige eigen professionele doelen op!”. Ik hoop deze persoonlijke werkregel nu weer iets meer te hebben ingeprent. Waarom ik niet mijn gevoel volg en mijn verstand? Omdat ik als beginnende supervisor onzeker ben, zeker in een situatie zoals met de supervisante zoek ik houvast door te kijken wat er van mijn als supervisor wordt verwacht. En dat brengt me weer terug bij mij wederkerende thema; meer te vertrouwen en durven uit te gaan van mijn gevoel. Hoe kan ik dit verder ontwikkelen, los van het telkens ervaren zoals hierboven?

==== Verslag 7 ====
Het lijkt een rare binnenkomer maar ik ben erg kwaad omdat ik net door een eigen domme fout mijn vorig reflectieverslag heb weggegooid. Een uur werk weg. Kijken hoe goed mijn geheugen is.

Ik begon met een terugblik op de vorige keer. Kern was het moeilijk voor mij kunnen houden van het verhaal van de supervisor. Hoe daar mee om te gaan? Het geleerde was goed naar je verhaal te luisteren maar te wachten totdat de santen zelf in het gesprek meer en meer jouw verhaal bevestigen. Regel zou kunnen zijn als de sant zelf later weer op het verhaal terug komt aansluitend op mijn verhaal, dat ik dan kan inhaken. Toch deed ik dit niet? Voordat ik het wist ging ik al weer mee. Tja en omdat ik hierop al heb gereflecteerd kan ik sneller to the point komen.

Het antwoord vond ik door te kijken naar de vorige sessie met twee supervisanten. Zij stuurden mij  reflectieverslagen die alleen maar vragen opriepen, nauwelijks hypothesen. Dat gaf ik hun terug; “ik heb er lang op gestudeerd, maar weet eigenlijk niet hoe we verder moeten?”. Dat was een gouden feedback, want ze namen zelf het initiatief om hun reflectie te nogmaals te bezien en te verduidelijken en vroegen elkaar en mij welke vragen we hadden. Wat me opviel in vergelijk met een andere inbreng was dat ik hier welgemeend een vraag had, terwijl ik in de andere situatie eigenlijk al het antwoord wist. Even om jou daarin te delen een relaas.

Twee van de supervisanten brachten in dat ze niet wisten hoe reflectie werkt. Eentje reflecteerde prachtig op deze vraag, bracht een mooie inbreng in en reflecteerde ook hier op. Haar vraag was meer precies hoe ze nou kon weten of ze een nieuwe betekenis aan haar ervaringen aan het geven was. De ander die aangaf dat ze de procedure om te komen tot reflectie niet wist, kwam nauwelijks tot reflectie. Mijn hypothese was dat zij wel een beeld heeft hoe reflectie volgens haar werkt maar dat niet durft, twijfel over de juistheid van haar beeld, als zodanig in te zetten. Wat haar beeld dan is wist ik niet, dus vroeg ik haar hoe ze reflectie zelf zag. Daarop wist ze geen antwoord te geven. Logisch denk ik achteraf, dat was nou precies datgene wat ze al had verkend in haar reflectie en waar ze niet uitkwam. Mezelf herstellend vroeg ik haar in het kader van het leren evalueren, de andere superviant's inbreng te bezien op wat ze zelf vanuit haar beeld als elementen van reflectie daaruit herkend en eventueel mist.  Daarbij bleek dat ze nagenoeg alle relevante componenten die voor supervisorisch leren gewenst zijn in haar woorden te achterhalen. Ik vroeg haar deze opsomming toe te passen op haar eigen reflectie. En meteen gaf ze terug dat ze zonder concrete werkinbreng niet kan reflecteren en dat dat waarschijnlijk haar worsteling is geweest. Tot zover denk ik niets aan de hand. Ja wel! Ik ga van het gewenste superviseren, samen eieren zoeken, naar, ik zie verstopte eieren maar meld dat niet direct maar geef aanwijzingen die de santen deze laten vinden, naar uiteindelijk doceren, ik verstop zelf de eieren en instrueer ze hoe te zoeken. En dat is terug te zien bij de supervisant. Mijn hyptohese, nee antwoord (eieren) was, dat de supervisant wel degelijk gevoelsmatig ervaart, uit eerdere sessies, wanneer iets voor haar iets nieuws betekent. In de stroom naar doceren toe, wilde ik ook haar de door mij ontdekte eieren laten vinden. Ik vroeg haar wanneer ze in het algemeen of in supervisie speciaal ervaarde dat ze iets nieuws heeft geleerd. Dat bleek niet te leiden naar de eieren en dus ging ik uiteindelijk maar uitleggen hoe reflectie of supervisie werkt, dus instuereren. Natuurlijk vonden ze dat beide fijn, maar ik had diep weg mijn twijfels. Nu dus duidelijk een afwijzende houding tegen mijn werkwijze. 

Wat had ik beter kunnen doen? Echte vragen stellen of als ik meen een antwoord te zien deze te spiegelen en dan een echte vraag daarover te stellen. Bijvoorbeeld naar de supervisant had ik kunnen zeggen dat ik verbaasd ben dat ze niet weet wanneer iets voor haar betekent. Of nog neutraler kunnen vragen; “Hoe komt het dat je niet weet of iets wat voor je betekent heeft?”. Deze vraag heeft meer diepgang en is in mijn ogen meer des supervisies.

Ik merk dat het toch weer zinvol is de ervaringen nogmaals te beschrijven. Dan vallen weer andere dingen op, wordt er weer nieuwe betekenis aangegeven (reflectie). Dus misschien maar vaker documenten vergeten op te slaan?

In de verloren versie wilde ik nog bespreken een akkefietje met een tijdelijke docente in de leergang. Ik twijfel erover of ik dit weer moet oprakelen of nu eens laten rusten?

Wil graag nog melden dat ik naast de therapie die ik voor mijn persoonlijke ontwikkeling volg, ook nog mijn emotionele vaardigheden train in een cursus “theatersport” en daarnaast een intervisie heb opgezet met collegae supervisoren op de PABO. 

Er schoten me de afgelopen weken zoveel vragen en inbrengen te binnen. Maar ik denk dat het beter is te focussen op DE leervraag die me bezighoudt en afhoudt van werkelijk superviseren. De vraag die ik nu weer preciezer kan formuleren als; hoe zorg ik ervoor dat ik werkelijk onwetend ben als ik een vraag stel?

==== Verslag 8 ====
De vorige keer ging het gesprek vooral vanuit de leersupervisor op een geruststellende toon. Ik maakte ongerust of ik wel supervisor wilde zijn. Het gesprek gaf me het gevoel dat de stijl die ik wens te volgen binnen de kaders van supervisie valt. Toch heb ik dit laatste niet als gegeven in de afgelopen periode meegenomen. Sterker nog ik begin werkelijk te twijfelen of ik wel een supervisor in hart en nieren ben. Ik ben geïnteresseerd in de psychologie van het onderwijs en daarom heb ik als verdere ontwikkeling daarin de opleiding gevolgd. Maar het as nooit mijn doel op supervisor te worden. Ik kan dit merken in de inspanning die ik wil plegen om supervisietrajecten in de toekomst binnen te halen. Wanneer het komt aanwaaien of de kans zich aanbiedt dan zal ik deze zeker grijpen. Maar om zelf actief te werven dat zie ik niet zitten. Dat onderscheid me van medecursisten van de cursus waarvan de meeste al binnen of buiten hun huidige werkplek hebben gesolliciteerd op supervisiefuncties of deze al bezitten. Mede door het schrijven van het eindverslag werd ik bovenstaande meer bewust. 

Als ik kijk in welke rol ik me het meest thuis voel dat is dat niet te definiëren binnen de kaders van supervisor. Soms wil ik in de begeleiding supervisor zijn, soms instructeur, coach, adviseur, trainer en ga zo maar door. Ik vind het werken binnen de beperkingen die de methodiek van supervisie oplegt minder enthousiasmerend. Dit klinkt allemaal nogal negatief maar zo is niet mijn gevoel. Het geeft meer aan waarom ik supervisie soms zeer inspannend vind. Omdat ik me steeds moet inhouden niet andere rollen als me die passendere lijken te gaan vervullen. Ik ben me nu pas bewust dat dit het gevecht is dat ik steeds moest voeren. Steeds proberen de uitdaging te vinden om juist binnen de werkkaders van supervisie te blijven. Deze uitdaging zorgde voor de motivatie om dit te leren. 

De laatste tijd ben ik meer en meer bezig mezelf als persoon te waarderen, te respecteren en te accepteren. En vanuit dit startpunt mijn leven en dus ook mijn werk vorm te geven. Vanuit dit streven is het gevoel gekomen dat ik geen supervisor ben. Maar tegelijkertijd is het voor mij wel zeer lerend om een rol te vervullen die ik van nature minder  uit oefen. Ik heb gemerkt dat mijn houding daarmee in positieve zin is veranderd. De vraag waar ik nu mee worstel is welke weg ik moet kiezen? Wel of niet supervisor worden? Directe beloning, mezelf volledig kunnen zijn, versus indirecte beloning, mezelf als persoon kunnen ontwikkelen? Dus eigenlijk moet ik zijn of worden? Mijn antwoord neigt naar allebei. Hoe kan ik beide integreren?

Dit thema heeft zijn weerslag op de supervisie. Een van de supervisanten heeft zodanige persoonlijk problemen, dat supervisie puur sang niet meer mogelijk is. Ze heeft hulp gezocht bij een therapeut, maar desondanks zit ze zo vast in haar gevoelens en gedachten dat integratie met elementen buiten haar persoon nu teveel gevraagd is. Ik wilde haar echter niet laten vallen. Ik kon haar aan blik zien dat stoppen met supervisie voor haar een enorme teleurstelling zou zijn. Daarnaast zou de supervisant alleen verder moeten. Supervisie aan de PABO had primair als doel de studenten te ondersteunen. En dat kan supervisie nog steeds voor beiden betekenen ook in een iets andere gedaante. In overleg met de supervisant, de medesupervisante, is besloten dat de supervisie toch doorgang heeft en dat we de beperkingen die de situatie waarin de supervisant zich begeeft accepteren. We proberen binnen die beperkingen zo goed en kwaad als mogelijk de supervisie lerend en ondersteunend te maken. Mijn leervraag is of ik dit kan maken?

==== Verslag 9 ====
Het vorig gesprek deed me denken aan eerdere. Ik zocht de confrontatie met mijzelf, de leersupervisor stelde me eigenlijk meer gerust. Het lijkt er dus op dat ze van mening of gevoel is dat ik te hoge eisen aan mijzelf stel of te kritisch. In beide gevallen een teken van onzekerheid. En daarmee voel ik dat we bij een kern komen. Ik voel me als beginnend supervisor erg onzeker over de rol en mijn mogelijkheden. De rol is zo nieuw dat ik me niet of nauwelijks kan spiegelen. Alleen aan anderen en daarmee zie ik vooral de verschillen. Daarom doet het me goed als ik van de leersupervisor ervaar dat zij vaak vergelijkbare opvattingen, problemen of handelingen tegenkomt. Ik wil toch weer wat leven blazen in de intervisie, alleen zijn we daar met zijn allen zo zoekend. Ik heb behoefte aan wisselwerking met een ervaren supervisor. 

Maar goed de  geruststelling had zijn uitwerking tijdens de supervisies waar ik veel meer durfde mijn persoonlijke kwaliteiten in te zetten. Zonder de rem van de angst voor het niet goed doen. Achteraf beschouwend voelde ik me eerst onzeker over mijn handelen, ging rustig zitten om het een en ander weer voor de geest te halen en af te wegen of mijn handelen lerend zijn geweest voor de santen. Dat vind ik lastig te beoordelen zonder concrete feedback van de santen. Gelukkig lees ik net de reflectieverslagen van de afgelopen keren en merk dat ze erg veel geleerd hebben. Meer dan ooit daarvoor. 

Concreet de inbreng aansluitend op het voorgaande:
Ik beschrijf de tussenevaluatie met de supervisanten, geef hun en mijn terugblik daarop. Ik koos vooraf voor een aanpak waarin eerst de supervisantren de kans kregen hun schriftelijk tussenevaluatie nader toe te lichten of elkaar verder te bevragen. Zowel van hun kant als mijn kant was er weinig wat onduidelijk of aangevuld diende te worden. Na een korte onderbreking om toch nog uit te nodigen tot verdere uitwijding besloot ik mijn indruk van hun leren in supervisie te geven. Van de ene supervisante had ik het gevoel dat ze de vaardigheden die spervisie vraagt beheerst en dat deze verder kunnen worden uitgediept. Bij de ander had ik de behoefte haar na enkele confrontaties eerder, mijn ontzag en respect voor haar levenservaring en levenshouding te communiceren die vooruit loopt op haar leeftijdsgenoten. Dit feit betekende, terugkijkend naar de eerdere supervisies, zowel een voorsprong in de supervisie als een belemmering. Deze supervisante heeft net een stevige persoonlijkheidsstructuur opgebouwd en leunt daar sterk op. Terwijl ze door haar huidige  werksituaties en haar beroepsbekwaamheden steeds weer wordt geconfronteerd met sterkten maar ook zwakten van deze structuren. Vooral het starre stijve zwart wit denken, zo passend bij haar ontwikkelingsfase, lijken haar in de weg te zitten. Ik wilde laten blijken dat ik begrip had voor de weerstand die ze ervoer wanneer  bouwstenen of fundamenten van haar met zoveel inspanning opgebouwd huis werden aangetast. En dat ik het dapper vond dat ze deze zo moeilijk verkregen structuren nog eens wilde herbezien. In haar inbreng voor donderdag maar ook tijdens haar reactie op mijn evaluatie, leken mijn woorden een verdere stimulans te zijn hiervoor. Ze geeft zelf in haar reflectieverslag, net als tijdens het gesprek, aan dat ze de eigenschappen waar ze niet zo blij mee is “maar even vergat voor het gemak”. ZE beschrijft heel mooi hoe ze het gevoel had dat er soms een andere persoon in haar huid was gekropen tijdens de supervisies maar in haar inbreng ook tijdens haar werk. Dat ze niet de persoon is die ze wil zijn. Dit zo opschrijvend denk ik dat het zinvol zou kunnen zijn om het thema verder uit te diepen Ik zou haar terug kunnen geven dat ze in supervisie laat blijken  goed te weten wie ze wil zijn. Dat ze veel moeite heeft met een discrepantie tussen hoe ze op anderen overkomt. Maar dat het eveneens zinvol kan zijn om, los van de vraag wie wil ik zijn, hoe zien anderen mijn, eens na te gaan wie ben ik! Ze beschrijft namelijk zo mooi in haar reflectie hoe ze soms zonder dat ze het wil gedrag laat zien die ze niet wenst maar dat bij andere analyse wel deel van haar is.

Wat is nu mijn leervraag? Waarom breng ik bovenstaande in. Ik voel dat ik weer onzeker ben en denk hiermee een reactie van de leersupervisor los te krijgen die me dan weer moet geruststellen. Is dit wel een professionele aanpak? Lata ik dit laatste als leervraag inbrengen.

Nog even inhakend op het geval de supervisante. Helaas kon vorige supervisie geen doorgang hebben. Ik weet dus niet hoe zij er nu voor staat, of hoe de supervisie ervoor staat. Wat ik me wel heb voorgenomen is te dijken in een artikel dat me misschien verder kan helpen; 
Supervisie en therapie: Gaat dit samen?

Maar daarover vrijdag meer.

==== Verslag 10 ====
Poeh, 1 of meerdere criteria selecteren in me in het licht daarvan zelfevaluerend verslag doen. Ik heb net een beleidsdocument voor de supervisie aan de PABO opgesteld en daarbij was het wel eens fijn onpersoonlijk je persoonlijke wensen te woorden. Maar goed dit zeggende en de lijst van criteria er op na slaand zie ik in punt 10, “supervisiebeleid te analyseren te toetsen aan eigen opvattingen en een strategische bijdrage te leveren aan beleidsevaluatie en –ontwikkeling”, natuurlijk direct een gevraagde vaardigheid die ik hiermee kan aantonen. Op die manier over supervisie praten vind ik prettig.  Niet alleen nu maar ook in mijn werk mag in graag nadenken en praten over beleid en ontwikkelen daarvan. Ook terugblikken en evalueren op eerder gedane zaken mag ik graag, liefst mondeling, doen. Ik zal als voorbeeld voor dit punt het  stuk vrijdag meenemen.

Verbeterpunten herken ik bij de lijst ook direct. Ik vraag me vaak af of ik in staat ben mijn supervisies en mijn functioneren  wel zo vorm te geven dat deze zo veel mogelijk aansluiten bij wat de supervisanten nodig hebben. Ik merk vaak dat ik mijn eigen opvattingen en denkwijzen daaraan niet ondergeschikt kan maken. Ik ben niet het type dat zichzelf kan wegcijferen omwille van de ander. En als ik dat toch zou doen dan zet ik mijzelf als instrument niet optimaal in. Ik voel me dan verloren en kan moeilijk mezelf op een afstandje beschouwen. Ik zie mezelf dan niet. Het zorgende, aansluitende ligt niet in mijn aard. Maar mijn inbreng kan daarom, zo heb ik de laatste tijd geleerd, daardoor nog wel zinvol zijn voor de supervisanten. De leerrelatie en de bijbehorende interactie profiteren van een houding waarbij ik mezelf kan zijn. Dus hoewel ik niet altijd mijn begeleiding afstem, levert mijn stijl van begeleiding voor het leren van de supervisanten wel hetgeen op dat ik als persoon maximaal kan bereiken. Daarbij is het wel zo dat ik het onderwerp en fase van supervisie laat aansluiten. 

Maar goed zo loop ik de punten bij langs. Wat los daarvan zou ik zelf als mijn kracht willen inzetten. Dan denk ik het inzetten van parallelsituaties, situaties buiten en binnen de supervisie, eigen ervaringen ten behoeve van het leren van de supervisanten. Het is dus het adequaat inbrengen van leermateriaal en het bewerken daarvan waarin ik mijn sterkste kwaliteit herken. Al opschrijvend voel ik me hierbij ook het meest energiek. Het participeren, samenwerken en interactie zijn de elementen die me in supervisie het meest aanspreken en waar ik in mijn ogen het best in ben (en dat is meestal zo met de vaardigheden die je leuk vind).  Waar ik op moet letten is het bewaken van het proces. De eerste supervisietrajecten was ik daar nauwelijks mee bezig. Nu neem ik tijdens, voor en na de supervisies de tijd om na te denken waar we zitten, waar we vandaan komen en waar we heen gaan. 

Je gaf me verleden keer me terug dat je me sterk vond ik reflectie. Mijn partner zegt ook wel eens me te benijden om mijn vaardigheid afstand te kunnen nemen van de dingen, daarop terug te blikken en vanuit een ander gezichtspunt een nieuwe betekenis aan de ervaring te geven. Ze vind me daarin zelfs filosofisch en soms zelfs spiritueel. Ook aan de supervisanten merk ik dat ze soms verbaasd zijn over de manier waarop ik zaken vanuit verschillende blikken kan bekijken en dat het erg stimulerend en lerend kan zijn wat ik dan zie. Deze verbazing uit zich ook in de wens dit zelf te willen leren. Tot nu toe heeft elke supervisant de vraag geuit hoe ze dit ook kunnen leren. Daarbij was ik zelf huiverig dat ik niet de supervisies als toverkunst neerzette. Ze moeten het gevoel hebben dit ook te kunnen. Voor mij de taak om bij mijzelf te kijken hoe reflectie als vaardigheid werkt. Hoe ik dit aanzet, prikkel en wanneer en hoe dit gebeurt. Dat is voor mij een van de belangrijkste leerervaringen uit het geven van supervisie. Om helder te krijgen hoe dit bij mij werkt.

Zo, het is een mooi rommelig verhaal, genoeg stof om vrijdag eens orde in aan te brengen. Ik denk, zie punt 9 uit de criteria, dat het voor mijn leren eerst noodzakelijk was te verkennen, divergeren, over de vraag wat ik nu als supervisor goed en minder goed beheers. Ik wil vrijdag gebruiken om daaruit conclusies (abstraheren) en beslissingen te trekken (convergeren).

== Onderwijsdeskundige ==
[[Bestand:Bijbrengen Wiki Onderwijsberoepen Onderwijsdeskundige.png|thumb|left|profiel van een onderwijsdeskundige]]
''Ik voorspel je het is tussen de buien droog!''
Een '''onderwijsdeskundige''' is iemand die niet alleen gedegen kennis&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Kennis = dat wat als weten wordt gebruikt door de mens of door de maatschappij als geheel&lt;/ref&gt; van het onderwijsveld heeft of kan verwerven ({{Wp|Onderwijskunde|onderwijskundige}}) of de vakkundigheid bezit te [[Onderwijzer|onderwijzen]], maar die ook de expertise en competentie bezit om deze als adviseur met anderen op een effectieve manier te delen.Een onderwijsdeskundige is in staat zijn expertise, ervaringen en vaardigheden op een betekenisvolle wijze over te dragen op onderwijsprofessionals. Loze opmerkingen zijn hem vreemd.

''Ik ga op vakantie naar Hinterhaus''

Een onderwijsdeskundige is een adviseur die niet ''ik zie ik zie wat jij niet ziet''  speelt, maar zo direct en open mogelijk feedback op zaken geeft.

In dit handboek wordt beschreven hoe een onderwijsdeskundige zijn kennis over onderwijs en zijn onderwijsvaardigheid kan inzetten om het onderwijs te adviseren.

=== Doel ===
Mensen zijn in hun leren net zo gelijk als ze verschillend zijn. Individualiteit verdient dus evenveel aandacht. Net zoals de interacties van de persoonlijke werelden met de buitenwereld. Dit zijn de delen van de persoonlijke wereld die in het objectgeoriënteerd onderwijs worden verkend. Deze persoonlijke werelddelen kan men waarnemen door een psychologische, sociale, onderwijskundige, pedagogische of didactische bril. Met deze invalshoeken wordt een groot gedeelte van de persoonlijke wereld belicht. De verlichte delen overlappen elkaar sterk. We zien dus niet alleen meer, maar ook scherper.

Onderwijs wordt intensief gevolgd. Professionals hebben uiteenlopende krachtige visies. De waarnemingen worden echter niet altijd uitgedragen. Nog minder vaak ontwikkelt men methoden ter verbetering. Verbeteringen worden zelden doorgevoerd. Als het gebeurt dan zijn de effecten gering. 
Leren is het vergroten van de ervaringen een mens. Oude ervaringen bepalen hoe deze nieuwe ervaringen vorm krijgen. De manier waarop een mens leert is afhankelijk van hoe de mens is. In het onderwijs dient dus de mens centraal te staan. De persoonlijke wereld van de mens is echter omgeven door een dik wolkendek.
Het onderwijs is complex en omvangrijk. Veel zaken dienen te worden verbeterd. De druk vanuit de maatschappij is groot. De gemoederen raken verhit. Druppels zullen niet benodigde afkoeling bezorgen. Een grote volle emmer wordt gevraagd. Dat is het doel van de onderwijsdeskundige. 

Goed onderwijs zorgt voor een heldere doelstelling, een hoge motivatie van betrokkenen hieraan te willen voldoen, aansluiten bij de aanwezige voorkennis door deze in kaart te brengen, een orientatie op de leerstof of leerinhouden die voor het bereiken van de doelstelling benodigd zijn, voldoende gelegenheid en faciliteiten om te oefenen, zorg voor het bewaken en ondersteunen van het leer- en onderwijsproces, feedback geven op de ontwikkelingen, de toetsing van de bereikte doelen en een evaluatie op het proces daar naar toe. Het doel van een onderwijsdeskundige is te zorgen dat deze onderwijsfuncties&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Onderwijsfunctie = is een taak die in elk type onderwijs vervuld dient te worden. Een onderwijsfunctie wordt ook wel een didactische functie genoemd.&lt;/ref&gt; in voldoende mate worden gerealiseerd. De manier waarop de didactische functies worden bereikt moet de onderwijsdeskundige laten aansluiten bij de aard en de onderwijsdoelen van de onderwijsinstelling.

=== Onderwijsfuncties ===
Er zijn verschillende onderscheidingen te vinden bij onderwijsondersteuningsinstellingen in deze onderwijsfuncties. 
Zie bijvoorbeeld in deze tabel de vergelijking tussen {{Wp|SURF|SURF}}, {{Wp|SLO|SLO}}, {{Wp|Radboud Universiteit Nijmegen|RU Nijmegen}}, de {{Wp|TUE|TUE}} en het entreprenasium.

{|align=center width=100% style=&quot;margin:0 auto; width:100%; padding:1em 0; text-align:center; letter-spacing:5px; border:3px solid orange; color: black; background-color:orange; color:#9===78F; font-size: 10px; font-weight: bold; font: 'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif&quot;
|-
! colspan=&quot;1&quot; style=&quot;color: black; background-color:#F265===;width:20%;&quot; | &lt;span style=&quot;color: #ffffff;&quot;&gt;SURF&lt;/span&gt;
! colspan=&quot;1&quot; style=&quot;color: black; background-color:#F265===;width:25%;&quot; | &lt;span style=&quot;color: #ffffff;&quot;&gt;SLO&lt;/span&gt;
! colspan=&quot;1&quot; style=&quot;color: black; background-color:#F265===;width:20%;&quot; | &lt;span style=&quot;color: #ffffff;&quot;&gt;RU Nijmegen&lt;/span&gt;
! colspan=&quot;1&quot; style=&quot;color: black; background-color:#F265===;width:20%;&quot; | &lt;span style=&quot;color: #ffffff;&quot;&gt;TUE&lt;/span&gt;
! colspan=&quot;1&quot; style=&quot;color: black; background-color:#F265===;width:15%;&quot; | &lt;span style=&quot;color: #ffffff;&quot;&gt;Entreprenasium&lt;/span&gt;
|-
|
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Inzicht geven in leerdoelen
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Inzicht leerdoelen
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| [[Onderwijsdeskundige/Gereedschappen#Doelstelling|Doelstelling]]
|-
|
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Motiveren
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Motiveren
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Motiveren en informeren
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Motivatie
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| [[Onderwijsdeskundige/Gereedschappen#Motivatie|Motivatie]]
|-
|
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Aansluiten voorkennis
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Vaststellen voorkennis
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| [[Onderwijsdeskundige/Gereedschappen#Voorkennis|Voorkennis]]
|-
|
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Oriënteren
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Oriëntatie op kennis
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Verkennen
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| [[Onderwijsdeskundige/Gereedschappen#Oriëntatie|Oriëntatie]]
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Illustreren
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Oriëntatie op vaardigheid
|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Verwerven
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Conceptualiseren
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Demonstreren
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Instrueren
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Oefenen
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Oefenen en begeleiden
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Toepassen
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| [[Onderwijsdeskundige/Gereedschappen#Oefening|Oefening]]
|-
|
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Begeleiding / bewaking
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Bewaking leerproces
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| [[Onderwijsdeskundige/Gereedschappen#Zorg|Zorg]]
|-
|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Zorgen voor faciliteiten
|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Reflecteren
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Terugkoppeling
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| 
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Geven feedback
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| [[Onderwijsdeskundige/Gereedschappen#Feedback|Feedback]]
|-
|
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;|
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Toetsing
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Toetsen
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Beoordelen geleerde
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| [[Onderwijsdeskundige/Gereedschappen#Toetsing|Toetsing]]
|-
|
|
|
|
|style=&quot;color: black; background-color:#F265===;&quot;|
|-
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Analyseren
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Terugkoppeling na toetsing
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Evaluatie
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| Remediëren
|style=&quot;color: black; background-color:#FFFFFF;&quot;| [[Onderwijsdeskundige/Gereedschappen#Evaluatie|Evaluatie]]
|}

Kijkend naar de verschillende indelingen dan lijkt het erop dat het belang dat men hecht aan verschillende onderwijsfuncties bepaalt in hoeverre men deze verder onderverdeelt. 
In dit boek definieren we een onderwijsfunctie door te benoemen wat de bijdrage of opbrengst voor het onderwijs is. Deze aanpak is niet alleen ondernemender (niet het proces maar het resultaat telt) maar doet recht aan het feit dat een onderwijsfunctie niet gaat om hoe men de taak invult maar wat de invulling dient op te leveren.

=== Doelstelling ===
In de onderwijswereld wordt hier vaak alleen de [[Onderwijzer/Doel#Leerdoel|leerdoelen]] mee bedoeld. Dat zal voor de leerling gelden maar een docent of een onderwijsorganisatie heeft ook persoonlijke doelen; de onderwijsdoelen. Wanneer de onderwijsdoelen de leerdoelen ondersteunen dan kan de focus op de leerdoelen blijven liggen bij het vervullen van de onderwijsfuncties. Niet alleen het helder maken van de leerdoelen maar ook het [[Onderwijsdeskundige/Doel|zorg]]en dat de lerende hierop gefocust blijft is de basis voor effectief onderwijs.

=== Motivatie ===
De lerende moet de waarde van de doelstelling voor de eigen ontwikkeling worden duidelijk gemaakt. Motivatie is de bereidheid tot het doen van een inspanning daartoe. De mens heeft geen aangeboren verlangen om te werken, wel om te leren. Ten aanzien van motivatie en onderwijs zijn er twee interessante theorieën:
* Inhoud van de motivatie: Motivational content
* Proces van de motivatie: Cognitieve processen

==== Inhoud ====
Als we spreken over motivationale content dan komen we al snel bij Maslow. Al rammelt deze theorie aan alle kanten, hier toch een opsomming:
# Fysoliogische behoeften (sex, eten)
# Veiligheidsbehoeften (niet alleen vandaag maar ook morgen, het gaat om het veilig stellen daarvan)
# Sociale behoeften ( bij een groep behoren) Weet je dat je bij een groep behoort
# Erkenningsbehoeften van anderen (prestige, status, reputatie) of van zichzelf (zelfrespect, zelfvertrouwen)
# Behoeften aan zelfontplooiing

En andere theorie is de Equity theorie. Mensen kijken volgens deze theorie naar de omgeving om te bepalen of ze een eerlijke beloning krijgen. Volgens de goal setting theorie stellen mensen zichzelf steeds vrij hoge doelen. Hoe hoger hoe harder ze er voor willen werken. Een andere opvatting is de Valence Expectancy oftewel de waarde van de beloning en de kans daarop beïnvloed de motivatie. De tendens om te presteren, waarbij presteren wordt opgevat in de zin van excelleren, dit zowel in de ogen van anderen als van zichzelf, is een mogelijke factor in de motivatie. 

Motivatie kent twee invalshoeken:
* Intrinsieke: vanuit zichzelf gestimuleerd, innerlijke voldoening
* Extrinsieke: vanuit de omgeving gestimuleerd, externe beloning

==== Proces ====
Voorbeelden van manieren om de intrinsieke motivatie te bevorderen zijn door de lerende uit te dagen, op een aantrekkelijke en veelzijdige manier de bijbehorende leerstof aan te bieden, aan te sluiten bij de belevingswereld van de lerende, het belang van de doelstelling te benadrukken en door samenwerking te bevorderen.

Leerlingen zijn mensen van vlees en bloed. Gevoelens zijn van invloed op het leerproces. Ook gevoelens die niet direct aan het leerproces zijn gekoppeld. Een docent moet oog hebben voor verdriet, verliefdheden, sombere buien, vrolijke buien, hormonen enzovoort. Dit lijkt het intrappen van een open deur. Echter, zaken die niet rechtstreeks met het leren te maken hebben verdwijnen nogal eens van onze radar. Gevoelsonderwijs zorgt ervoor dat we gevoelens effectief gebruiken bij het leren. Hierbij zullen we vooral de wederzijdse wisselwerking tussen gevoelens en motivatie beschouwen. Het belangrijkste gevoel dat voor motivatie zorgt is interesse.

In het interesse-georienteerd onderwijs ligt het accent op het motiveren van leerlingen. Een motief is een bewuste of onbewuste innerlijke drijfveer dat een leerling ertoe aanzet om acties te ondernemen teneinde een gewenst doel te bereiken. Elk motief komt voor uit een behoefte. Elk gedrag van een leerling waartoe zijn motief leidt is erop gericht zijn behoefte te bevredigen. 

Motiveren wil zeggen iemand aanleiding geven zijn oud gedragspatroon op te geven voor een nieuw gedragspatroon.  Een leerling zal dit alleen doen als het hem heel duidelijk is dat de kans op en de mate van behoeftebevrediging groot is. Deze inschatting roepen bij hem emoties op (angst, onrust, stress, frustratie of vertrouwen, rust, ontspanning, motivatie). Deze gevoelens, negatief of positief, hebben invloed op de inzet van de leerling en daarmee ook op het resultaat.
Afhankelijk van de verwachtingen (inschatting) van de leerling zal hij zijn uiteindelijk resultaat beoordelen. Hoge verwachtingen gekoppeld aan slechte resultaten, leiden tot negatieve gevoelens. Andere combinaties leiden tot positieve gevoelens. Deze gevoelens beïnvloeden de leerling in zijn zoektocht naar de oorzaak. De conclusies van dit onderzoek beïnvloeden zijn toekomstige inschattingen. Zo is de cirkel rond.

Motiveren kost tijd. Regelmatig terugkerend gedrag is immers ontstaan door leerprocessen en alleen door nieuwe leerprocessen te veranderen. 
Natuurlijk werkt onderwijs het meest motiverend als we de individuele interesse en leermethoden van de leerling in een afwisselende werkvorm aanbieden.

=== Voorkennis ===
Effectief leren betekent aansluiten bij wat de lerende al weet. Dit heeft als voordeel dat men een beroep kan doen op al aanwezige links naar informatie in de hersenen. Het maakt ook dat de kennis niet &quot;los&quot; wordt opgeslagen en daardoor minder toegankelijk is. Het vaststellen en activeren, bijvoorbeeld door een test, zelfonderzoek of een constructivistische benadering, naar wat de beginsituatie van de lerende is de eerste stap die men zou moeten nemen na het helder hebben van de doelen.

=== Oriëntatie ===
Leerdoelen worden onder meer bereikt door informatie over te dragen naar de lerende. Deze kennis kan komen uit verschillende bronnen. De docent kan zich opstellen als de belangrijkste informatiedrager maar men kan ook leren van anderen en elkaar. Statische informatiedragers zoals boeken en het internet nemen van oudsher een belangrijke plaats hierin. Van interactieve en dynamische informatie  en overdrachtsvormen op maat, die rekenschap houden met de voorkeuren van de lerende, wordt tegenwoordig steeds meer gebruikt gemaakt. Afhankelijk van de leerstijl krijgt de ene leerling een tekst te lezen en een ander een casus te bekijken. 

Het is de taak van het onderwijs om de leerstof toegankelijk te maken. Dit kan door het aanbieden van een boek, website, voorbeelden, lessen, college's, toelichtingen of een video. Onafhankelijk van wie daartoe het roer neemt, zal de leerling uiteindelijk zelf, leren is een activiteit van de lerende, zich moeten oriënteren op informatie c.q. kennis die voor het bereiken van de doelstelling nodig is. En ook zelf zorgen dat deze kennis wordt verworven en onthouden.

=== Oefening ===
Met het oefenen doelt men op de mogelijkheid om de doelstelling te bereiken door leerinhouden meerdere malen toe te passen in verschillende situaties. Immers oefening baart kunst. Door leerinhouden vaak toe te passen leer je iets diepgaand en blijvends. Afhankelijk van de doelstelling dient men zelfs soms zo vaak te oefenen dat bepaalde vaardigheden worden geautomatiseerd.

Met oefenen wordt het activeren van de lerenden gericht op het (laten) verwerken van leerstof bereikt. Uitdagingen, casussen, taken, opdrachten, samenwerkingsverbanden, vragen en zoekhandelingen zijn allemaal manieren om de lerende te laten oefenen.

Het bieden van de gelegenheid om te kunnen oefenen moet men beschouwen als een fundamenteel onderwijsrecht.  Daarbij geldt minimaal dat men op de manier waarop men uiteindelijk wordt getoetst ook mag oefenen. Dus niet: we leren hoe een huis in elkaar steekt door er zelf een te bouwen en vervolgens krijgt men een schriftelijke vragenlijst als toets. Dan zal ook de toets moeten bestaan uit het bouwen (van onderdelen) van een huis. Het simpelweg afdoen met &quot;men moet de lesstof beheersen en dan maakt het niet uit hoe je dat toetst&quot; negeert het feit dat een toets eerlijk moet vaststellen of men leerdoelen heeft bereikt, en dat goed geformuleerde leerdoelen altijd in zich hebben hoe je dat vaststelt. 

Een toets mag niet een test mag zijn van iemands leervaardigheden (behalve als dit het leerdoel is). Een toets wil eigenlijk laten zien dat alle betrokkenen de gewenste prestatie hebben geleverd. Voor een gemiddelde leerling moet het adequaat voldoen aan de leeractiviteiten&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Leeractiviteit = een bezigheid die een leerproces in gang zet.&lt;/ref&gt; die zijn gevraagd een goed resultaat opleveren. Wanneer dit niet het geval is dan ligt dat vaak aan onvoldoende of onjuist oefenen. Dit komt omdat in het oefenen de meeste onderwijsfuncties nog aan bod komen. Een oefening die overeenkomt met de wijze van toetsing laat bijvoorbeeld helderder zien dan een stuk beschrijving wat er van je wordt verwacht, motiveert je dat ook te doen en geeft feedback op de voortgang.

=== Zorg ===
Het onderwijs dient te bewaken of te zorgen dat de leerstof door de lerende op een overzichtelijke wijze wordt geordend en opgedeeld in behapbare brokken. Zijn de leeractiviteiten helder en slim gepland? Hoe is de samenwerking met anderen georganiseerd? Welke zaken dienen er geprogrammeerd/geroosterd te worden en welke niet? Als we de architectuur van het onderwijs onder de loep willen nemen als deskundige dan kunnen we kijken naar hoe de taken die het onderwijs behoort uit te oefenen zijn vervuld, de zogenaamde [[Onderwijsdeskundige/Doel#Onderwijsfuncties|onderwijsfuncties]]. Een onderwijsdeskundige zal meehelpen te zorgen dat wijze waarop men praat over het onderwijs eenduidig is, in dit boek gelden de [[Onderwijsprofessional/Visie#Begrippen|definities]] uit de serie over de onderwijsprofessional

Dyslexie&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dyslexie = het onvermogen om woorden, waarvan men wel de letters ziet, in hun betekenis te vatten&lt;/ref&gt; is een veel onderzocht onderwerp waarvan de aanpak, in overleg met de leerling, vraagt om remediëren, compenseren en dispenseren. De gezondheidsraad heeft in 1995 een rapport aan de minister van VWS aangeboden met een afbakening, een mogelijke behandeling van dyslexie, dat het onderwijs dient te signaleren en te begeleiden en de gezondheidszorg dient te diagnosticeren te doen en te behandelen. Van een onderwijsdeskundige mag worden verwacht dat deze dyslexie niet alleen, als een goed onderwijzer, kan signaleren en begeleiden maar ook onderwijsprofessionals en schoolorganisaties daarin kan adviseren aansluitend bij het bestaande beleid betreffende dyslexie. Doel van het advies is te komen tot een goede afstemming tussen datgene wat de leerling aan hulp nodig heeft en de begeleiding die wordt geboden of kan worden geboden. Het advies bevat zodoende niet alleen de begeleiding van de dyslectische leerlingen in de klas maar ook hoe de ondersteuning via beleid en organisatie is te ontwikkelen op de te adviseren school. 

In 2004 hebben alle scholen voor voortgezet onderwijs een snel signaleringsinstrument ontvangen dat bestaat uit een zinnendictee, een stilleestoets en een overschrijftaak. Het signaleringsinstrument is genormeerd voor brugklassers uit verschillende vormen van voortgezet onderwijs.

=== Feedback ===
Een van de kenmerken van een studax is het goed weten hoe je ervoor staat. Feedback verkrijgen is daartoe van groot belang. Kritisch naar je leerprestaties kijken en het gevolgde proces en anderen uitnodigen dat ook te doen zijn manieren om feedback te krijgen. Het onderwijs hoeft niet perse proactief feedback te geven, maar wel organiseren dat dit gebeurt en kan gebeuren op een zo frequent en goed mogelijke manier. (Zelf)reflectie is een manier dat feedback op het meta niveau van het leren ondersteunt, het reguleren. Ben ik nog gemotiveerd genoeg, is er nog genoeg tijd of volg ik wel de beste of snelste weg?

Feedback komt van verschillende actoren. De student zelf, medestudenten, docenten maar ook mensen van buiten de school kunnen de gevers zijn. Feedback zonder toelichting, dus alleen een wat, is niet bij voorbaat contraproductief zoals vaak wordt aangenomen. Het kan de lerende uitnodigen zelf te onderzoeken waarom de gever komt tot zijn kritiek, welke zaken beter kunnen en hoe. Uiteindelijk zal de lerende dan zelf de feedback aanvullen tot een compleet geheel. Dit moet wel binnen de capaciteiten liggen van de lerende om te zorgen dat er niet een te grote wissel wordt getrokken op de motivatie.

=== Toetsing ===
Kan de doelstelling als behaald worden beschouwd en het leerproces daarmee afgesloten worden? Toetsing is bedoeld om alle partijen ervan te overtuigen dat dit is bereikt en in welke mate. Het verschil met een test is dat testen vooral verschillen moet achterhalen bijvoorbeeld om de spreiding in voorkennis vast te stellen. Toetsing moet bewijzen dat men, met zijn allen, heeft voldaan aan de gestelde doelen. Een goed resultaat is zodoende voor alle betrokkenen van belang. Het meest eerlijk en objectief is het daarom als deze vaststelling gebeurt door een onafhankelijke partij.

De toetsing is niet alleen een kwestie van wie stelt moet bewijzen maar geeft de leerling ook informatie over het effect van een gedane leerinspanning. Dit helpt de lerende om zijn leerstrategieen verder te verbeteren. De informatie is vooral effectief als deze zo dicht mogelijk op de leerinspanning volgt. 

=== Voorbeeld ===
Om te kijken hoe een onderwijsdeskundige komt tot een advies volgen we een voorbeeld. De onderwijsdeskundige is gevraagd aan de hand van interviews met verschillende actoren een voorstel uit te brengen over hoe aan studieloopbaanbegeleiding (vanaf hier &quot;SLB&quot; genoemd) op een onderwijsinstituut het beste vorm kan worden gegeven.

=== Interviews ===

==== Management ====
SLB is al vrij lang een probleem. SLB is er vooral omdat het moet. Een student zit niet te wachten op SLB. Het wordt als betuttelend ervaren. Het is vragen naar een sociaal geaccepteerd antwoord. De bijkomende dictatuur staat ze tegen. Het bestaat immers uit veel moet-opdrachten, doch niet vanuit een specifieke behoefte. De opdrachten zijn veel te gedetailleerd, worden als een invuloefening en irrelevant ervaren. De nieuwste ontwikkeling lijkt een verschuiving in te houden van compententie-ontwikkeling naar studieplanning en -bewaking.

Kernvaardigheid is reflectie. Idealiter zou men dit binnen de vakken moeten trainen en met een directe koppeling naar het beroep. Een SLB-er zou iemand moeten zijn waar een student op afroep naar toe kan voor raad, advies en bij problemen. De SLB-er is belangrijk bij het advies voor het vervolgen van de studie. De SLB-er ziet zijn studenten vaak en ontwikkelt een goede band met hen. Daarom bij voorkeur een studielange relatie. Het zou een idee zijn om de student zijn eigen SLB-er te laten kiezen. Waarbij de SLB-er een rol inneemt waar studenten een plek hebben om uit te huilen. De kwaliteit van SLB wordt vooral bepaald door de kwaliteit van de SLB-er. Niet door de &quot;procesturfers&quot;.

Studenten hebben verschillende ingangsniveaus. Er bestaat daarnaast een duidelijk verschil tussen de studenten van de verschillende opleidingen. Dit varieert van volgend tot kritisch en van technisch tot socio. Er is om praktische redenen geen tijd om te leren door vallen en opstaan. De eerste periode is de motivatie voor SLB vooral extrinsiek; punten scoren. Men wordt sterk aan het handje gehouden. Het management verschilt onderling van mening of het begin daarmee goed is ingevuld. Feit is wel dat in de jaren daarop de studenten niet in staat blijken zelf een verantwoordelijke invulling te kunnen geven aan SLB. Omdat de student in jaar 3 en 4 elders kan zijn is SLB lastig te organiseren. Het organiseren van de inzet van de SLB-er is eveneens een grote uitdaging. Vooral bij ons vakgebied zijn moeilijk supervisoren te vinden maar wel mensen die een goed inzicht hebben in de complexiteit van de studie. Ondersteunende middelen zijn uit de hand gelopen in de zin dat ze meer een doel op zich lijken te worden.

==== Studieloopbaanbegeleiders ====
De bedoeling van SLB is te komen tot een gemotiveerde keuze voor vervolg van de studie, het vergroten van het persoonlijk leefgenot, het goed doorlopen van de studie en het begeleiden door de bureaucratie. De SLB-er is het eerste aanspreekpunt, vangnet voor technische en organisatorische zaken en ondersteuner van het leven als student. Bij ons vakgebied is een verbijzondering dat er buitenlandse studenten zijn die ver van huis zijn en een andere band vragen met de SLB-er.

Ze zijn niet bezig met rendementen. Ze willen desgevraagd als rendement &quot;een ervaren meerwaarde door de student&quot; en hanteren binnen de strakke organisatie de begeleiding zo veel mogelijk vraaggestuurd en naar eigen inzicht. De mate waarin ze deze vrijheid nemen verschilt van persoon tot persoon. Men erkent dat men in sommige opzichten te veel doet en niet altijd efficiënt en effectief opereert. Maar daar is de huidige strakke dwingende opzet mede schuldig aan. De visie in woord is niet die in daad. De student is niet zelf verantwoordelijk maar wordt aan het handje gehouden. De opzetters denken dat de ideale weg de gladde weg is! Maar een turbulente is veel lerender. Wat zijn de selectiecriteria voor een SLB-er?

De verplichte zaken als de opdrachten ervaart men als nutteloos en niet leidend tot klanttevredenheid. Men is een sterk voorstander van het uitsplitsen van duidelijk te onderscheiden rollen. Ze noemen iemand die de studie volgt, een mentor, iemand voor vakoverstijgende vaardigheden en de studieadviseur. Ze wensen dat de SLB veel meer vraaggestuurd, op maat en gedifferentieerd zal zijn. Intervisie wordt als moeizaam verhaal getypeerd. Het lijkt erop dat &quot;intervisie om intervisie plaatsheeft&quot;. Daarentegen wordt het sollicitatietraject als goed ervaren en just in time.

Het huidige student-volgsysteem functioneert niet goed en kan daarom niet goed opereren als signaalgever indien er zaken misgaan. Hoewel de SLB-ers wel op deze systemen steunen. SLB is niet goed geïntegreerd in het curriculum. Daar is men te gefocust op het product en te weinig op het proces. Ook hier verwacht men, in de huidige opzet, niet veel van als signaalgever of doorverwijzer.

Motivatie voor SLB is cruciaal en zou niet alleen uit punten scoren moeten bestaan. Student ervaart nu het nut van SLB niet. Het is een misconcept dat een student te motiveren is voor het idee van competenties. Men komt zodoende niet tot reflectie op wat geleerd maar laten meer zien wat ze al kunnen. SLB moet in zijn optimale kracht worden gebruikt. Deze vrijheid is er. Men ervaart dat niet zo. Ze hebben sterk de indruk dat er meer is verankerd op organisatieniveau dan dat er werkelijk vrijheid is op afdelingsniveau.

Het introductiekamp is een mooie plek om elkaar goed te leren kennen. Dan echter geen uitleg over systemen geven maar bijvoorbeeld een dropping organiseren om elkaar te leren kennen. Helaas selecteren we niet aan de poort. Terwijl een groot deel van de studenten niet gemotiveerd zijn, onvoldoende niveau hebben, nog niet klaar zijn en nog niet weten wat ze willen. De aandacht en uitdaging voor de toppers ontbreekt door teveel aandacht aan de zojuist genoemde groep terwijl we ze beter kunnen laten vallen.

==== Kerngroep  ====
Persoonlijke aandacht en begeleiding is een voordeel van SLB. Prettig is dat de studenten worden geholpen om zichzelf en de opleiding te leren kennen. Maar daarbij past niet een verplicht programma waarvan de student het nut niet ziet. Een opdrachtenpakket als verplichte kost is verschrikkelijk. Het verplichte karakter om studenten aan het werk te krijgen, werken voor de punten, is ontaard in een onwenselijke starre erfenis van boeken en handleidingen die te omvangrijk, algemeen en gedetailleerd zijn. Het middel is doel geworden. En nu zijn er ook nog nieuwe vaardigheden aan toe gevoegd. Men wil maatwerk en een persoonlijke invulling passend bij de eigen kracht. Het competentiemanagement wat nu wordt neergelegd bij de SLBer is een probleem. Competenties zijn te abstract om mee te werken en moeten worden gekoppeld aan beroepstaken zoals programmeren. Er is een botsing tussen het willen beheersen van SLB en het inhoudelijk uitvoeren van SLB. Daardoor is er een verschil tussen de wenselijkheid (zelfverantwoordelijkheid) en werkelijkheid (docentgestuurd).

De rol is die van coach, mentor en gids door de administratieve bulk. Persoonlijke begeleiding is weinig vakgebonden. De andere rollen zijn dat wel. Rendementen van SLB worden niet gemeten. Men vindt dat de persoonlijke begeleiders hun meerwaarde moeten laten ervaren door de studenten. Studenten mogen wat dat betreft ook kiezen na een verplichte intake. De persoonlijke begeleider moet aansturen op het proces niet op de inhoud. Men vindt ook dat men daarin meer de eigen autonomie moet nemen.
Ondersteunende studievolgsystemen zouden beter op elkaar afgestemd kunnen worden. Hoewel de studenten zelf moet bewijzen hoe ze ervoor staan.

==== Studenten ====
Ze vinden de SLB niet ondersteunend genoeg. In het algemeen ervaren en zien ze het nut van SLB niet, hoewel ze tegelijkertijd het concept van SLB wel omarmen. Eerste jaar/jaren een starre structuur, aan de lijn door het bos. Het derde jaar is feitelijk niet aanwezig door stages. Men wil 1 coach voor 4 jaar. &quot;SLB heeft nu alleen zin als je het vanuit jezelf serieus neemt&quot;. Dat doet slechts een kleine groep. Nu heeft men sterk het gevoel dat men het voor de onderwijsgevende doet in plaats van voor zichzelf. De opdrachten helpen niet. SLB dwingt in plaats van ons naar behoefte te laten &quot;shoppen&quot;.

Het persoonlijk verhaal doen wordt gewaardeerd indien het klikt met de begeleider. Maar het eerste jaar is vooral volgen en geen eigen keuzes maken. &quot;We missen uitgedaagd te worden........ We worden onderschat.&quot; Wat ze willen is dat SLB hun steunt in het leren. Daarbij hoort een studieadviseur en een vertrouwenspersoon. Men ervaart dat de een goed is als studieadviseur maar niet als vertrouwenspersoon en vice versa. Sowieso vinden de studenten dat de persoon een belangrijke factor in goed SLB is. Men wil geen verplicht verstikkend opgelegd proces maar vraaggestuurd. Een persoonsgebonden vertrouwenspersoon. Als je hem nodig hebt is het goed als hij er is. Dan moet hij wel bereikbaar zijn! En snel antwoord geven binnen een bepaalde tijd. 

De ideale SLB-er laat je je gang gaan als het goed gaat en staat er als er problemen zijn. Voelt aan hoe het in het onderwijs gaat en weet wat er leeft. Wel realiseert men zich dat wat je niet kent je ook niet mist. Een kennismaking moet dus niet vrijblijvend zijn. Kennis van het onderwijssysteem acht men bijzaak en zou rustig bij een andere persoon mogen liggen. De vaardigheden wil men het liefst in de vakken oefenen en niet erbuiten. Nu wordt het nutteloos los aangeleerd. Zoek een docent die dit in zijn vak wil doen!

De meetings met de hele klas gaan nu niet goed. Bij de intervisies heeft iedereen eigen ideeën maar men luistert niet echt naar elkaar. Ook is het doel van die bijeenkomst niet duidelijk. Het samen met de klas terugkijken en discussïeren over studieonderdelen is wel zinvol als er ook wat mee wordt gedaan. Het aantal deelnemers is prima om een hechte groep op te bouwen en wordt zodoende als fijn ervaren.

Specifiek voor het vakgebied wordt genoemd dat men geen SLB heeft in het derde jaar en zich daardoor vervreemdt van de opleiding. Vanwege het ontbrekende contact wil men niet naar het onderwijsinstituut terug. Ze snappen ook niet waarom ze de eerste jaren aan de hand worden gehouden en dan &quot;in het diepe bad worden gekwakt&quot;. Men geeft aan dat de verschillen in type student tussen de opleidingen groot zijn.

Wat ze willen is beter leren studeren. SLB moet hen daarin helpen. En moet zichtbaar aantonen dit te doen. Dan willen ze er wel voor gaan. Hoe leer je een tentamen in 25 uur i.p.v. 50 uur? Ze willen ervaren dat ze door SLB beter kiezen, sneller leren, meer plezier in de studie hebben en een hoger niveau bereiken met meer diepgang. Kortom: resultaatgericht werken en niet alleen een prettig gesprek.

=== Voorstel ===

==== Adviezen ====
Het voorstel voor een goede geïntegeerde aanpak van SLB bij het onderwijsinstituut is gebaseerd op de volgende adviezen:
# SLB richt zich op het vergroten van de studieprestaties van de studenten
# Studieprestaties worden uitgedrukt in meetbare grootheden als studietempo, studieresultaten en studiewisselingen
# Reflectie is de kernvaardigheid voor het verbeteren van de studieprestaties en voor persoonlijke ontwikkeling
# De student wordt in het leren reflecteren ondersteund door een studieloopbaanbegeleider en indien mogelijk een buddy
# De ondersteuning is, na een verplichte kennismaking, vraaggestuurd en gedifferentieerd naar het type student
# Een projectcoach signaleert of een student ondersteuning nodig heeft en verwijst zonodig door
# De studieloopbaanbegeleider moet haar inzet verdienen. Het nut van de begeleiding door haar of de buddy moet zich uiten in een significante verbetering van het studeren van de student en zijn buddy. Niet door het uitdelen van ECTS
# Vakoverstijgende vaardigheden, die niet onder de reflectieve kunnen worden gehangen, worden ondergebracht bij de bestaande modules
# Deelnemende docenten worden ondersteund door een specifieke trainer. De vrijgekomen ECTS worden toebedeeld aan de deelnemende modules
# De studieadviseur wordt geraadpleegd voor deskundige vragen over de opzet en mogelijkheden van de studie
# Studievoortgang wordt automatisch en door het bestaande secretariaat bewaakt
# Mensen worden op basis van hun persoonlijke talenten ingezet in de genoemde rollen
# SLB begeleiders worden op maat geschoold en begeleid, uitgaande van de aanwezige talenten
# Het bestaande materiaal wordt op maat ingezet uitgaande van leervragen van de student
# Zelf verantwoordelijk zijn voor het eigen leren wordt niet geleidelijk maar vanaf het eerste moment gevraagd. 

Het hoe en waarom van deze adviezen wordt in de hierop volgende paragrafen onderbouwd. In deze paragrafen is per betrokken partij (organisatie, begeleider, management en student) gekeken naar wat men wil (wenselijk), wat men doet (werkelijk) en wat men zou kunnen verbeteren (voorstel). Op grond hiervan worden de adviezen die hier boven staan onderbouwd. Verder worden relevante onderdelen uit het ontwerp zoals de leeromgeving, de sturing, de activiteiten en de werkvormen eveneens geanalyseerd naar de wenselijke situatie, de huidige situatie en aspecten die voor verbetering vatbaar zijn.

==== Organisatie ==== 

'''Wenselijk'''

: De wens is te voldoen aan de doelstelling van de organsisatie: “Het onderwijsinstituut leidt studenten op tot zelfbewuste, verantwoordelijke, ondernemende en ‘lifelong learning’ professionals”. Volgens de werkgroep SLB is het doel van SLB ondersteuning te bieden bij de onder de doelstelling vallende competentie “Het plannen en sturen van de loopbaan”.

'''Werkelijk'''

: De betrokkenen bij SLB (studenten, SLB-ers, SLB-coordinatoren en managers) kennen het genoemde doel en ook de vier aspecten waaraan invulling gegeven moet worden. Desondanks blijft men bij het antwoord op de vraag “wat is het nut van SLB? ” vaak blijk geven van weinig motivatie. Men antwoord:
* “weet niet”
* “het moet nu eenmaal”
* “voorkomen van uitval of verkeerde keuzes”
* “geen toegevoegde waarde; laten we terugkeren naar de oude situatie”
* men herhaalt de genoemde doelstelling zonder er voor zichzelf betekenis aan te ontlenen,
* of geeft een andere reactie

: Het lukt niet overal de strategie van het onderwijsinstituut te vertalen naar eigen operationele doelen. Dit in tegenstelling tot die afdelingen waar de invulling van SLB een succes is. In de dieptestudie naar SLB aan de hand van good practices wordt geadviseerd de opleidingen eigen visies, doelstellingen en plannen te laten ontwikkelen binnen de gegeven kaders. Het effect is dat de betrokkenen de ontbrekende schakel, de tactiek, gaan ontwikkelen en doelen op bestuursniveau naar de dagelijkse praktijk vertalen.

'''Voorstel''' 

: De tactiek die de onderwijsdeskundige voorstelt is om van SLB een middel te maken om de studieprestaties te vergroten. Gemeten studievaardigheid en studiehouding blijken namelijk samen te hangen met studieprestaties. De persoonlijke ontwikkeling van de student heeft ook invloed op de studieprestaties. Het richten op studieprestaties doet én recht aan de loopbaancompetentie en de vier aspecten die daarbij horen én geeft alle betrokkenen een concreet en aantrekkelijk houvast. Studieprestatie is een meetbare grootheid (studietempo, studieresultaten en studiewisselingen) die directe beloningen voor de betrokkenen oplevert en goed aan te sturen is.

'''Adviezen 1 en 2.'''

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>9zp10x9ydou2hshr6vmrp0l3ewwr39f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hypnotherapie/Hypnose</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39857</id>
    <revision>
      <id>431700</id>
      <parentid>424447</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-ref: geeft foutmelding op [[Categorie:Wikibooks:Pagina's met referentiefouten]]</comment>
      <origin>431700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7387" sha1="qdxt79c4kgp5rffprofjolqxngyehyd" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
[[Bestand:Hypnotisk seans av Richard Bergh 1887.jpg|thumb|200px|Een vrouw wordt onder hypnose gebracht, 1887]]
== Trance ==
=== Suggestie ===
Trance is een toestand van diepe ontspanning. Het is vergelijkbaar met wat we ervaren als we dagdromen. Je maakt je los van je omgeving en gaat op in jezelf. In die toestand kan iemand contact maken met zijn onderbewuste door zijn of haar denken los te laten. Een hypnotherapeut zet {{Wp|hypnose|hypnose}} als '''[[wikt:leerstrategie|leerstrategie]]'''&amp;nbsp;&lt;!-- ref group=&quot;begrip&quot;&gt;{{Begrippen|Leerstrategie}}&lt;/ref --&gt; in om een cliënt te helpen om op een veilige manier in een gecontroleerde trance te geraken. De manier waarop de hypnotherapeut dit doet is onder meer gebaseerd op [[Volk,_kerk_en_magie_1500-1700/Magische_geneeskunde|suggestie]]. Een van de eersten die hypnose op die wijze gebruikte was {{Wp|Jean-Martin Charcot|Charcot}} (1825-1893). Hij was een leraar van {{Wp|Sigmund Freud|Freud}}, een van de grondleggers van de moderne {{Wp|psychiatrie|psychiatrie}}.

=== Hypnotiseerbaarheid ===
Kinderen zijn beter te hypnotiseren dan jongeren, volwassenen of kleuters.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Cladder, J.M. Hypnose als hulpmiddel bij psychotherapie. Swets &amp; Zeitlinger, Lisse, 1990).&lt;/ref&gt; Er is een minimale ontwikkeling in denken nodig, maar ook niet teveel, om goed hypnotiseerbaar te zijn. Denken namelijk kan de deur naar het onbewuste openen, maar die tegelijkertijd ook blokkeren. {{Wp|Carl_Gustav_Jung|Carl Jung}} stelt dat ons levensdoel is deze twee delen van het [[Jungiaans_woordenboek/Z|'zelf']] – het bewuste mentale en het onbewuste gevoelsdeel – met elkaar in verbinding te laten treden. Wanneer het denken een te grote blokkade oproept, zal de hypnotherapeut nagaan (hypnotiseerbaarheidstest) of het opwekken van een trance binnen een redelijke termijn haalbaar is. Indien dit niet geval is, zal de hypnotherapeut er verstandig aan doen door te verwijzen of een alternatieve techniek toe te passen zoals bijvoorbeeld {{Wp|Mindfulness|mindfulness}}.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Voorbeeld van '''Mindfulness''' en '''Hypnotherapie''' samen als behandelmethodiek op https://www.metherapy.nl/&lt;/ref&gt;

=== Verschijnselen ===
De diepgang waarmee we in trance kunnen geraken kan verschillen. Deze diepgang is te herkennen aan bepaalde verschijnselen zoals 
* schokken van armen of benen,
* verwijden van de pupillen,
* veranderende ademhaling (dieper of onrustiger),
* slikken,
* verminderde of tragere verbale reacties,
* spontaan opheffen van een arm, hand of vinger,
* veranderende mimiek (frons, glimlach, zenuwtrekjes),
* knipperen met de oogleden of
* rollen met de ogen.
Als men dieper in trance geraakt, kan men pijn gaan ervaren en zelfs belanden in een toestand waarbij de spieren verstijven en niet meer bewegen ({{Wp|Catalepsie|catalepsie}}).

== Onbewuste ==
=== Definitie ===
Om helder te zijn wat contact maken met het onbewuste betekent, dienen we scherp te definiëren wat we onder {{Wp|Onbewuste|onbewuste}} verstaan. Daarbij kunnen we niet zomaar aansluiten bij wat we er in het dagelijks spraakgebruik mee bedoelen. In de hypnotherapie sluit men aan bij hoe eerst {{Wp|Pierre Janet|Pierre Janet}}, vervolgens {{Wp|Sigmund Freud|Sigmund Freud}} en later {{Wp|Carl Jung|Carl Jung}} dit begrip hanteerden. Zij zagen het als een inhoud van de geest die verdrongen is. Gevoelens en ervaringen die je niet zomaar bewust kunt waarnemen. Volgens Carl Jung is het [[Jungiaans woordenboek/O|onbewuste]] een psychische laag die niet direct toegankelijk is voor de bewuste geest. In de psychologie van Jung wordt onderscheid gemaakt tussen [[Jungiaans woordenboek/P|persoonlijk onbewuste]] en [[Jungiaans woordenboek/C|collectief onbewuste]].

=== Betekenis ===
Het onbewuste is voor de hypnotherapeut de plek waar de vroegere ervaringen zijn opgeslagen die relevant zijn voor het huidig onbehagen. Deze ervaringen worden via de trance opgeroepen. Het onbewuste van de cliënt zal zelf gaan selecteren welke nodig zijn op dit moment. Als daarin de hypnotherapeut vanuit eigen kennis of inzicht probeert te sturen of betekenis aan te geven, dan zal het onbewuste zich daar tegen verzetten. De begeleiding dient de cliënt te ondersteunen in het  zichzelf bewust te worden wat er aan gevoelens en niet bewezen overtuigingen ({{Wp|Axioma|postulaten}}) zich allemaal afspeelt. De persoonlijke betekenis die de cliënt daaraan geeft, zal helpen met meer afstand deze onbewuste processen een plek te geven en zo te kunnen aanschouwen zonder zich erin te verliezen. 

=== Benaderwijze ===
Dit leren aandachtig te aanschouwen van je innerlijke wereld zonder het je te laten beïnvloeden, is een streven die men ook terugvindt bij {{Wp|Mindfulness|mindfulness}}. Het verschil in de manier van [[leren]] ligt hem dan op de benaderwijze; via het bewuste (mindfulness) of via het onbewuste (hypnose). Beide kennen hun eigen, maar ook overlappende technieken en interventies die helpen om innerlijke gewaarwordingen te triggeren en de indrukken vanuit de omgeving te verminderen. Zo ontstaat er ruimte voor het verkennen van het onbewuste om deze vervolgens naar het bewuste te brengen.

== Taalgebruik ==
=== Metamodel ===
Bij het in trance brengen of houden van een cliënt gebruikt de hypnotherapeut bepaalde woorden; {{Wp|Register_(taalkunde)|hypnotisch taalgebruik}}. Vanuit de {{Wp|Linguïstiek|linguïstiek}} is er een taalmodel ({{Wp|Metamodel_(neurolinguïstisch_programmeren)|metamodel}}) voor de hypnotherapeutische praktijk.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bandler, Richard &amp; Grinder, John. Hypnotherapie: Het gebruik van taal volgens de methoden van Milton H. Erickson. De Toorts, Haarlem 1979.&lt;/ref&gt; De taal die iemand bezigt, onthult iets over zijn achtergrond en zijn problematiek, maar verhult ook juist de zaken waar het onbewuste van de cliënt niet bij wil. Door op een bepaalde manier suggesties te geven en vragen te stellen kan de hypnotherapeut toch tot dit verscholen deel doordringen en zo 'magische' effecten sorteren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bandler, Richard &amp; Grinder, John. Structuur van de magie: een boek over taal en therapie. Ambo, Baarn. 1977.&lt;/ref&gt;

=== Rapport ===
De hypnotherapeut houdt bij zijn woordkeuze rekening met het zo hecht en harmonieus mogelijk houden van de therapeutische relatie door empathie, aandacht en communicatie te optimaliseren. Deze zogenaamde {{Wp|Rapport_(psychologie)|rapport}} zorgt ervoor dat de trance zich voldoende verdiept en de cliënt een juiste verkenning van zijn onbewuste bereikt; in het belang van de cliënt zelf, het versterken van het (zelf)vertrouwen en het voorkomen van conflicten.

=== Cognitief ===
Mentaal of cognitief taalgebruik is het omgekeerde van hypnotisch taalgebruik in de zin dat het denken wordt versterkt in plaats van verminderd. Het mentaal taalgebruik wordt dan ook vooral ingezet om een cliënt weer uit de trance te halen.


{{Opmaak
 | Voettekst
 | cursus ; Deep Trance Training ; https://wendi.thinkific.com/courses/deep-trance-training ; Wendi Friesen ; Gratis cursus om zelf een trance te leren opwekken.
 | cursus ; Neurolinguïstiek ; https://elo.metherapy.nl/course/index.php ; MeTherapy ; Gratis cursus om te leren hoe je zelf taal kan inzetten bij je eigen psychische uitdagingen.
 | wiki ; NLP Information and Research ; https://nlpwiki.org/wiki/ ; The NLP Encyclopedia ; Deze wiki geeft informatie over NLP en de stand van het wetenschappelijk onderzoek daarnaar.
}}</text>
      <sha1>qdxt79c4kgp5rffprofjolqxngyehyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Welcome</title>
    <ns>10</ns>
    <id>39950</id>
    <revision>
      <id>431724</id>
      <parentid>357720</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-{{DISPLAYTITLE:</comment>
      <origin>431724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1327" sha1="gxsidjnqmetyt0xta6pmy43qz25pi64" xml:space="preserve">{{#IfEq:{{NAMESPACE}}|{{Ns:4}}||&lt;includeonly&gt;__NOINDEX__&lt;/includeonly&gt;}}'''Dear &lt;includeonly&gt;{{#Switch: {{{1}}}|PAGENAME={{{2}}}|{{PAGENAME}}}}&lt;/includeonly&gt;''', [[Wikibooks:Welkom|welcome to Dutch Wikibooks!!]]

With serious contributors, Wikibooks can continue to grow into a useful project. That is why your (future) contributions are highly appreciated.&lt;br&gt;

* Useful links can be found on the [[Wikibooks:Gebruikersportaal|user portal]], such as the pages: [[Help:Hoe kan ik meedoen|How can I participate]], [[Wikibooks:Afspraken|appointments and conventions]] en [[Help:Boekstructuur|book structure]]. You can ask general questions in the [[Wikibooks:Lerarenkamer|teachers' lounge]]. If you have a really pressing question, you can ask an experienced user or one of the [[Speciaal:Listadmins|moderators]].

* You can practice with the wiki layout in the [[Wikibooks:Zandbak|sandbox]]. 

Have fun and good luck on behalf of all colleagues!

:P.S.: Discussion signing is done with 4 tildes, so: &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;, or by clicking the sign button [[Bestand:OOUI JS signature icon LTR.png|30px]] on the toolbar.

''This message does not appear automatically, but is posted by a user who takes the trouble to personally welcome you to Wikibooks.''
----&lt;noinclude&gt;
[[Categorie:Sjablonen boodschap|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gxsidjnqmetyt0xta6pmy43qz25pi64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erfdelen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41313</id>
    <revision>
      <id>431694</id>
      <parentid>426776</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Tekst vervangen door &quot;{{Bi}} '''Erfdelen''' (of ''erfgoeddelen''), niet te verwarren met het {{Wp|erfrecht|erfrecht-begrip ''erfdeel''}}, is een {{Wp|Gemeenschappelijk wonen|collectieve woonvorm}} waarbij meerdere huishoudens een (kleine) woongemeenschap vormen met gedeelde voorzieningen op voormalig agrarische grond. Erfdelen is een steeds populairder wordende woonvorm in Nederland.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.rabobank.nl/kennis/d011185496-case-erfdelen-is-een-mooie-bloem-in-het-boek…&quot;</comment>
      <origin>431694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1153" sha1="d70qamts3rgf2hp9vbbbz5lskqbc1op" xml:space="preserve">{{Bi}} '''Erfdelen''' (of ''erfgoeddelen''), niet te verwarren met het {{Wp|erfrecht|erfrecht-begrip ''erfdeel''}}, is een {{Wp|Gemeenschappelijk wonen|collectieve woonvorm}} waarbij meerdere huishoudens een (kleine) woongemeenschap vormen met gedeelde voorzieningen op voormalig agrarische grond. Erfdelen is een steeds populairder wordende woonvorm in Nederland.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.rabobank.nl/kennis/d011185496-case-erfdelen-is-een-mooie-bloem-in-het-boeket-met-seniorenwoningen Erfdelen kan deels oplossing zijn voor tekort aan seniorenwoningen]. ''Rabobank''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.]&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://erfdelen.nl/thuis Erfdelen]. ''erfdelen.nl''. Geraadpleegd op 10 juni 2022.&lt;/ref&gt; Erfdelen kan gezien worden als een alternatieve woonvorm met kenmerken van {{Wp|Eenvoudig leven|eenvoudig leven}}. Een erfdeelproject valt in Nederland in de categorie 'zelfbouw'. Erfdelen.nl is het landelijke erfdelen netwerk.

Deze handleiding biedt handvatten voor iedereen die geïnteresseerd is in erfdelen of daar vanuit ambtelijke functie mee te maken krijgt. 

==Inhoud==
{{:Erfdelen/Index}}

{{Referenties}}
{{Boek}}
{{Fase|3}}</text>
      <sha1>d70qamts3rgf2hp9vbbbz5lskqbc1op</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leren leren/Opbrengst</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41444</id>
    <revision>
      <id>431701</id>
      <parentid>424475</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-ref: geeft foutmelding op [[Categorie:Wikibooks:Pagina's met referentiefouten]]</comment>
      <origin>431701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12698" sha1="baq5ultm3cuydi0x7qbmpcf7a57gi40" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Leeropbrengst richt zich op wat de lerende als waardevol ervaart. Het gaat om de persoonlijke betekenis en relevantie die een lerende toekent aan wat hij of zij heeft geleerd. Dit kan verschillen per persoon en situatie, omdat het afhangt van de interesses, motivatie en context van de lerende. Een leerdoel daarentegen is meestal wat de docent of onderwijsontwerper verwacht dat een lerende zal bereiken. Het beschrijft de intentie en focus van een leeractiviteit: wat de docent belangrijk vindt dat de lerende leert. Een leerresultaat is de waardering of beoordeling door de docent. Het laat zien in hoeverre de lerende het gestelde leerdoel heeft bereikt en wordt vaak uitgedrukt in cijfers, feedback of andere evaluatievormen. Het verschil zit dus in het klassieke perspectief. De lerende ervaart de leeropbrengst als waardevol. De docent bepaalt het leerdoel en beoordeelt het leerresultaat. Leeropbrengst is subjectief en gericht op betekenis, leerdoel is normatief en gericht op intentie, en leerresultaat is evaluatief en gericht op prestatie. Bij [[leren leren]], [[bewust leren]], [[vrij leren]] en bijvoorbeeld [[zelf leren]] is het belangrijk dat het leerdoel door de lerende zelf wordt bepaald om zijn eigen leren meer intentioneel te maken.

== Leerdoel ==
Een '''{{Wp|Leerdoel|leerdoel}}''' geeft aan wat men met het {{Wp|onderwijs|onderwijs}} of eigen [[leren]] wil bereiken. Een leerdoel specificeert duidelijk en concreet wat men beoogt zichzelf of anderen eigen te maken op het gebied van {{Wp|kennis|kennis}}, {{Wp|inzicht|inzicht}}en en {{Wp|vaardigheden|vaardigheden}}. Er is meestal in opgenomen hoe men zich dit eigen maakt en hoe men dit dient te tonen aan anderen. Leerdoelen beschrijven is vergelijkbaar met het formuleren van doelen voor onderzoek. Ze moeten bijvoorbeeld duidelijk en verifieerbaar zijn. Ze zijn SMART (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden).

Studenten hebben inzicht in .... is geen goed leerdoel. Inzicht kun je niet direct waarnemen. Als leerdoel dien je te verwoorden hoe de lerende dit inzicht kan tonen. Een leerdoel start met het vaststellen van het hoogste leerdoelniveau. Een leerdoelbeschrijving bevat in ieder geval: 
* studenten kunnen/kennen of ik kan/ken
* manier waarop ze/ik het doel kunnen/kan aantonen
* het kunstje zelf
* het niveau waarop

Het is niet wenselijk, hoewel vaak de praktijk, dat wat wordt geroepen als zijnde de doelstellingen niet overeenstemt met wat de lerende oefent, laat staan hoe het uiteindelijk wordt getoetst. Omgekeerd betekent dit dat als de werkelijke doelen eenmaal bekend zijn de structuur van het onderwijsontwerp is gevormd. Bijvoorbeeld: wordt van de studenten verwacht dat ze uiteindelijk een populair wetenschappelijk artikel moeten kunnen schrijven over leerdoelen, dan is de hoofdactiviteit schrijven en de toetsvorm vanzelfsprekend een artikel.

== Terminologie ==
Wanneer een leerdoel betrekking heeft op een specifieke les van een docent noemt men dit een lesdoel. Als het gaat om eisen die gesteld worden aan het halen van een diploma voor een bepaalde opleiding of aan het slagen voor een cursus gebruikt men het woord eindterm. Algemeen geformuleerde leerdoelen, waar het basisonderwijs en de basisvorming in Nederland, volgens het Nederlands ministerie van Onderwijs, naar dienen te streven, worden kerndoelen genoemd. Wanneer men deze hiërarchie onderzoekt en relaties legt tussen leerdoelen op de verschillende niveaus van toepassing, ontstaat er een boomstructuur met toenemende specificering. Deze structuur noemt men een leerdoelhiërarchie. Een leerdoelhiërarchie ontstaat ook als men binnen een onderwijsblok de meerdere leerdoelen groepeert en koppelt van algemeen naar detail. Daarbij zijn er vaak impliciete relaties. Reflectie impliceert analyse, analyse impliceert ervaring, ervaring impliceert begrip en begrip impliceert kennis.

Persoonlijke leerdoelen die rekening houden met de mogelijkheden van het individu worden ontwikkelingsdoelen genoemd. Het plan dat moet leiden tot die persoonlijke ontwikkelingsdoelen wordt een Persoonlijk Ontwikkelingsplan (POP&amp;nbsp;&lt;!-- ref group=&quot;begrip&quot;&gt;{{Begrippen|POP}}&lt;/ref --&gt;) genoemd. Het kan een onderdeel zijn van een Persoonlijk Prestatie Plan (PPP) waarin wordt afgesproken wat, wanneer en hoe een individu denkt bepaalde prestaties neer te zetten.

Soms wordt leerdoel gebruikt als synoniem van de term {{Wp|eindterm|eindterm}}&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;HOOBROECKX&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Hoobroeckx, F. en  Haak, E. | Titel = '''Het ontwerp als basis voor leermiddelenontwikkeling''' | Datum = 2002 | {{ISBN|}}= 9031325422 | Uitgever = Bohn Stafleu van Loghum}}&lt;/ref&gt;. Echter een eindterm heeft meer van een algemeen doel (ook wel hoofddoel of globaal doel genoemd) omdat het in algemene bewoordingen beschrijft wat een leerling aan kwalificaties verwerft tijdens de opleiding zonder dat daaruit is af te leiden wat de leerling precies heeft geleerd. In het Engels wordt een leerdoel een learning objective of een learning goal genoemd, maar deze Engelse begrippen zijn niet synoniem aan elkaar. Een learning objective is dan de specifieke gedetailleerde beschrijving terwijl een learning goal de algemenere versie is, meer zoals een eindterm.

== Competentie ==
Een '''competentie''' staat voor een cluster van samenhangende kennis, vaardigheden en houdingen. Een leerdoel kan zowel duiden op kennis, op een vaardigheid of een houding die is gewenst. Men zou zodoende kunnen stellen dat een competentie een cluster van samenhangende leerdoelen is. Een competentie kan weer bestaan uit deelcompetenties. Omdat een hoofdleerdoel kan bestaan uit subleerdoelen en de samenhang daartussen, kan men evengoed stellen dat een leerdoel gelijkstaat aan het begrip competentie. Een [[wikt:competentie|competentie]] wordt ook wel een bekwaamheid genoemd die nodig is voor adequate uitvoering van maatschappelijke en beroepsmatige taken.

In het onderwijs ziet men steeds meer expliciete aandacht voor beroepscompetenties en gaat men er niet meer uit van dat leren alleen op school gebeurt. Ervaring in de praktijk die alleen met het ontwikkelen van persoonlijke vaardigheden en de juiste houding effectief leren oplevert. Men kan dit op twee manieren benaderen&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;SIMONS&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Simons, P.R.J | Titel = '''Competentiegericht leeromgevingen in organisaties en hoger beroepsonderwijs''' | Datum = 1999 | Plaats = Heerlen, Open Universiteit | Uitgever = Competentiegerichte leeromgeving | Bladzijdes = 31 - 45}}&lt;/ref&gt;. Men kan kijken naar de beroepspraktijk, gaat daar vanuit beroepsprofielen opstellen en deze op hun beurt weer afleiden tot competentieprofielen. Dit veronderstelt, vanwege de duur van het opstellen, dat het werkveld niet erg veranderlijk is en zich niet interactief maar deductief zou vormen. Een andere benadering gaat daar juist wel van uit en leert de lerende met die veranderlijkheid in het werk om te gaan (levenslang leren) door de praktijk de school binnen te halen.

== Beschrijving ==
De “syntax” van een leerdoel zou als volgt kunnen worden opgeschreven:

&lt;wie&gt; &lt;kent/kan&gt; &lt;wat&gt; &lt;hoe toont “wie” “wat” aan&gt; &lt;welk niveau&gt;

“De student kan een artikel over leerdoelen schrijven die geschikt is voor opname in een populair-wetenschappelijk blad.”

Een leerdoel moet dus niet alleen beschrijven wat iemand moet kennen of kunnen, maar ook hoe je dit kunt toetsen en welk vereist niveau men moet bereiken. Vaak zie je bijvoorbeeld in een leerdoel staan dat een student inzicht heeft in een bepaald onderwerp. Maar zolang we niet in iemands hoofd kunnen kijken is dit leerdoel niet toetsbaar en al zeker niet te kwalificeren of kwantificeren. Een leerdoel moet eenduidig en scherp zijn. Dus zinnen met &quot;inzicht in&quot;, &quot;kent de betekenis van&quot;, &quot;begrijpt&quot;, &quot;weet&quot; of &quot;kent&quot; zijn daarvoor te vaag. ''De student heeft een beter begrip van leerdoelen'' is dus te vaag. Men weet niet wanneer de student voldoende begrip heeft en waaruit dit blijkt. Men dient aan te geven welk gedrag een student zichtbaar kan laten zien om indirect dit “begrip” aan te tonen. Vaak heeft men bij het formuleren eerst helder wat de leerling dient te weten. Leidt men vervolgens af welke relaties de leerlingen tussen deze weetjes dient te kunnen leggen (begrijpen), om uiteindelijk te beschrijven hoe men dit resultaat kan tonen in concreet gedrag.

In het vermelde leerdoel zou een manier van toetsen kunnen zijn dat een student zijn artikel voorlegt aan de (fictieve of werkelijke) redactie van een populair wetenschappelijk blad. Mager&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;MAGER&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Mager, R.F. | Titel = '''Preparing Instructional Objectives: A Critical Tool in the Development of Effective Instruction''' | Datum = 1962 | Plaats = Palo Alto, CA | Uitgever = Fearon Publishers}}&lt;/ref&gt; stelt dat een leerdoel waarneembaar eindgedrag, voorwaarden waaronder dit eindgedrag moet worden getoond en een concrete maatstaf voor beoordelen bevat. Bij het formuleren van leerdoelen krijgt men niet alleen de inhoud helder maar ook al een beeld van de omvang van de leeractiviteiten&amp;nbsp;&lt;ref group=&quot;begrip&quot;&gt;{{Begrippen|Leeractiviteit}}&lt;/ref&gt; om die doelen te bereiken. Daarnaast stelt men ook vast op welke wijze men gaat toetsen of de leerdoelen zijn gerealiseerd.

== Soorten ==
[[Afbeelding:Blooms rose.svg|right|thumb|350px|'''Bloom's Wheel''' vormt een basis voor zijn indeling van leerdoelen]]
''Dat ik veel weet wil niet zeggen dat ik veel kan!''

{| class=&quot;wikitable&quot;
! metacognitive !! affective !! social !! motoric
|-
| knowledge → || attention → || contact → || imagination →
|-
| understanding → || interest → || agreement → || imitation →
|-
| application → || appreciation → || relationship → || automation →
|-
| analysis → || empathy → || cooperation → || demonstration →
|-
| reflection || attitude || team || virtuosity
|}

Men onderscheidt leerdoelen op grond van de delen van de persoonlijkheid in de volgende soorten;
* (meta-)cognitieve doelen (doelen met het hoofd),
* affectieve doelen (met het hart),
* sociale doelen (met anderen) of
* motorische doelen (met de handen).
In de praktijk zal men vooral (meta-)cognitieve of sociale leerdoelen tegenkomen. Toch heeft men juist deze indeling gemaakt om onderwijsontwikkelaars te motiveren een bredere kijk op onderwijs en haar doelen te ontwikkelen.

Deze soorten kunnen verder worden ingedeeld naar niveau&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Ng, E. en Bereiter C. | Titel = '''Three Levels of Goal Orientation in Learning''' | Datum = juli 1991 | Plaats = Boston | Uitgever = Journal of the Learning Sciences, Volume 1, Issue 3 &amp; 4 | Bladzijdes = 243 - 271}}&lt;/ref&gt;. Voor cognitieve leerdoelen is dit bijvoorbeeld opeenvolgend
* [[Onderwijzer/Doel#Kennis|kennis]],
* [[Onderwijzer/Doel#Begrip|begrip]],
* [[Onderwijzer/Doel#Toepassing|toepassing]],
* [[Onderwijzer/Doel#Analyse|analyse]] en
* [[Onderwijzer/Doel#Reflectie|reflectie]].

Voor affectieve leerdoelen is dit bijvoorbeeld
* [[Onderwijzer/Doel#Aandacht|aandacht]],
* [[Onderwijzer/Doel#Interesse|interesse]],
* [[Onderwijzer/Doel#Waardering|waardering]],
* empathie en
* houding.

Voor sociale leerdoelen kan men werken met
* contact
* afspraak
* relatie
* coöperatie en
* team

Voor motorische leerdoelen is een mogelijke indeling
* imaginatie
* imitatie
* automatisme
* demonstratie
* virtuositeit
Of eenvoudig gezegd we kunnen meedoen (imaginatie), na doen (imitatie), vanzelf doen (automatisch), voordoen (aan anderen demonstreren of instrueren) of zelf doen (eigen stijl van de meester) ontwikkelen.

Bij alle indelingen geldt dat bij het hoogste niveau van elke soort er een discontinuïteit in de geleidelijk toename van de complexiteit ontstaat. Van analyse naar reflectie wordt er ineens een affectieve component ingebracht. Het is juist de bedoeling dat de leerling niet alleen zijn denken meer inschakelt maar ook zijn gevoelsmatige beleving toevoegt. Eenzelfde onderbreking zien we van inleven naar houding. Zijn alle affectieve leerdoelen tot en met inleven gebaseerd op een beweging van jou als persoon naar de ander toe, houding vraagt juist de omgekeerde beweging, namelijk de adoptie van waarden en normen. Zijn bij alle sociale leerdoelniveaus gericht op de individuele persoon en zijn soort interactie met een of meerdere anderen, het sociale leerdoelniveauteam gaat er juist van uit dat men in staat is als persoon op te gaan in een sociale eenheid. Tot voordoen of demonstreren blijft het aangeleerde handelen vast staan maar bij de creatie heeft men de handeling zelf veranderd rekening houdend met de persoonlijke talenten en voorkeuren.
{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>baq5ultm3cuydi0x7qbmpcf7a57gi40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431704</id>
      <parentid>431701</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>-ref: geeft foutmelding op [[Categorie:Wikibooks:Pagina's met referentiefouten]]</comment>
      <origin>431704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12705" sha1="fa0y47h4al8q40f9gxlkya2fubcr78z" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Leeropbrengst richt zich op wat de lerende als waardevol ervaart. Het gaat om de persoonlijke betekenis en relevantie die een lerende toekent aan wat hij of zij heeft geleerd. Dit kan verschillen per persoon en situatie, omdat het afhangt van de interesses, motivatie en context van de lerende. Een leerdoel daarentegen is meestal wat de docent of onderwijsontwerper verwacht dat een lerende zal bereiken. Het beschrijft de intentie en focus van een leeractiviteit: wat de docent belangrijk vindt dat de lerende leert. Een leerresultaat is de waardering of beoordeling door de docent. Het laat zien in hoeverre de lerende het gestelde leerdoel heeft bereikt en wordt vaak uitgedrukt in cijfers, feedback of andere evaluatievormen. Het verschil zit dus in het klassieke perspectief. De lerende ervaart de leeropbrengst als waardevol. De docent bepaalt het leerdoel en beoordeelt het leerresultaat. Leeropbrengst is subjectief en gericht op betekenis, leerdoel is normatief en gericht op intentie, en leerresultaat is evaluatief en gericht op prestatie. Bij [[leren leren]], [[bewust leren]], [[vrij leren]] en bijvoorbeeld [[zelf leren]] is het belangrijk dat het leerdoel door de lerende zelf wordt bepaald om zijn eigen leren meer intentioneel te maken.

== Leerdoel ==
Een '''{{Wp|Leerdoel|leerdoel}}''' geeft aan wat men met het {{Wp|onderwijs|onderwijs}} of eigen [[leren]] wil bereiken. Een leerdoel specificeert duidelijk en concreet wat men beoogt zichzelf of anderen eigen te maken op het gebied van {{Wp|kennis|kennis}}, {{Wp|inzicht|inzicht}}en en {{Wp|vaardigheden|vaardigheden}}. Er is meestal in opgenomen hoe men zich dit eigen maakt en hoe men dit dient te tonen aan anderen. Leerdoelen beschrijven is vergelijkbaar met het formuleren van doelen voor onderzoek. Ze moeten bijvoorbeeld duidelijk en verifieerbaar zijn. Ze zijn SMART (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden).

Studenten hebben inzicht in .... is geen goed leerdoel. Inzicht kun je niet direct waarnemen. Als leerdoel dien je te verwoorden hoe de lerende dit inzicht kan tonen. Een leerdoel start met het vaststellen van het hoogste leerdoelniveau. Een leerdoelbeschrijving bevat in ieder geval: 
* studenten kunnen/kennen of ik kan/ken
* manier waarop ze/ik het doel kunnen/kan aantonen
* het kunstje zelf
* het niveau waarop

Het is niet wenselijk, hoewel vaak de praktijk, dat wat wordt geroepen als zijnde de doelstellingen niet overeenstemt met wat de lerende oefent, laat staan hoe het uiteindelijk wordt getoetst. Omgekeerd betekent dit dat als de werkelijke doelen eenmaal bekend zijn de structuur van het onderwijsontwerp is gevormd. Bijvoorbeeld: wordt van de studenten verwacht dat ze uiteindelijk een populair wetenschappelijk artikel moeten kunnen schrijven over leerdoelen, dan is de hoofdactiviteit schrijven en de toetsvorm vanzelfsprekend een artikel.

== Terminologie ==
Wanneer een leerdoel betrekking heeft op een specifieke les van een docent noemt men dit een lesdoel. Als het gaat om eisen die gesteld worden aan het halen van een diploma voor een bepaalde opleiding of aan het slagen voor een cursus gebruikt men het woord eindterm. Algemeen geformuleerde leerdoelen, waar het basisonderwijs en de basisvorming in Nederland, volgens het Nederlands ministerie van Onderwijs, naar dienen te streven, worden kerndoelen genoemd. Wanneer men deze hiërarchie onderzoekt en relaties legt tussen leerdoelen op de verschillende niveaus van toepassing, ontstaat er een boomstructuur met toenemende specificering. Deze structuur noemt men een leerdoelhiërarchie. Een leerdoelhiërarchie ontstaat ook als men binnen een onderwijsblok de meerdere leerdoelen groepeert en koppelt van algemeen naar detail. Daarbij zijn er vaak impliciete relaties. Reflectie impliceert analyse, analyse impliceert ervaring, ervaring impliceert begrip en begrip impliceert kennis.

Persoonlijke leerdoelen die rekening houden met de mogelijkheden van het individu worden ontwikkelingsdoelen genoemd. Het plan dat moet leiden tot die persoonlijke ontwikkelingsdoelen wordt een Persoonlijk Ontwikkelingsplan (POP&amp;nbsp;&lt;!-- ref group=&quot;begrip&quot;&gt;{{Begrippen|POP}}&lt;/ref --&gt;) genoemd. Het kan een onderdeel zijn van een Persoonlijk Prestatie Plan (PPP) waarin wordt afgesproken wat, wanneer en hoe een individu denkt bepaalde prestaties neer te zetten.

Soms wordt leerdoel gebruikt als synoniem van de term {{Wp|eindterm|eindterm}}&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;HOOBROECKX&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Hoobroeckx, F. en  Haak, E. | Titel = '''Het ontwerp als basis voor leermiddelenontwikkeling''' | Datum = 2002 | {{ISBN|}}= 9031325422 | Uitgever = Bohn Stafleu van Loghum}}&lt;/ref&gt;. Echter een eindterm heeft meer van een algemeen doel (ook wel hoofddoel of globaal doel genoemd) omdat het in algemene bewoordingen beschrijft wat een leerling aan kwalificaties verwerft tijdens de opleiding zonder dat daaruit is af te leiden wat de leerling precies heeft geleerd. In het Engels wordt een leerdoel een learning objective of een learning goal genoemd, maar deze Engelse begrippen zijn niet synoniem aan elkaar. Een learning objective is dan de specifieke gedetailleerde beschrijving terwijl een learning goal de algemenere versie is, meer zoals een eindterm.

== Competentie ==
Een '''competentie''' staat voor een cluster van samenhangende kennis, vaardigheden en houdingen. Een leerdoel kan zowel duiden op kennis, op een vaardigheid of een houding die is gewenst. Men zou zodoende kunnen stellen dat een competentie een cluster van samenhangende leerdoelen is. Een competentie kan weer bestaan uit deelcompetenties. Omdat een hoofdleerdoel kan bestaan uit subleerdoelen en de samenhang daartussen, kan men evengoed stellen dat een leerdoel gelijkstaat aan het begrip competentie. Een [[wikt:competentie|competentie]] wordt ook wel een bekwaamheid genoemd die nodig is voor adequate uitvoering van maatschappelijke en beroepsmatige taken.

In het onderwijs ziet men steeds meer expliciete aandacht voor beroepscompetenties en gaat men er niet meer uit van dat leren alleen op school gebeurt. Ervaring in de praktijk die alleen met het ontwikkelen van persoonlijke vaardigheden en de juiste houding effectief leren oplevert. Men kan dit op twee manieren benaderen&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;SIMONS&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Simons, P.R.J | Titel = '''Competentiegericht leeromgevingen in organisaties en hoger beroepsonderwijs''' | Datum = 1999 | Plaats = Heerlen, Open Universiteit | Uitgever = Competentiegerichte leeromgeving | Bladzijdes = 31 - 45}}&lt;/ref&gt;. Men kan kijken naar de beroepspraktijk, gaat daar vanuit beroepsprofielen opstellen en deze op hun beurt weer afleiden tot competentieprofielen. Dit veronderstelt, vanwege de duur van het opstellen, dat het werkveld niet erg veranderlijk is en zich niet interactief maar deductief zou vormen. Een andere benadering gaat daar juist wel van uit en leert de lerende met die veranderlijkheid in het werk om te gaan (levenslang leren) door de praktijk de school binnen te halen.

== Beschrijving ==
De “syntax” van een leerdoel zou als volgt kunnen worden opgeschreven:

&lt;wie&gt; &lt;kent/kan&gt; &lt;wat&gt; &lt;hoe toont “wie” “wat” aan&gt; &lt;welk niveau&gt;

“De student kan een artikel over leerdoelen schrijven die geschikt is voor opname in een populair-wetenschappelijk blad.”

Een leerdoel moet dus niet alleen beschrijven wat iemand moet kennen of kunnen, maar ook hoe je dit kunt toetsen en welk vereist niveau men moet bereiken. Vaak zie je bijvoorbeeld in een leerdoel staan dat een student inzicht heeft in een bepaald onderwerp. Maar zolang we niet in iemands hoofd kunnen kijken is dit leerdoel niet toetsbaar en al zeker niet te kwalificeren of kwantificeren. Een leerdoel moet eenduidig en scherp zijn. Dus zinnen met &quot;inzicht in&quot;, &quot;kent de betekenis van&quot;, &quot;begrijpt&quot;, &quot;weet&quot; of &quot;kent&quot; zijn daarvoor te vaag. ''De student heeft een beter begrip van leerdoelen'' is dus te vaag. Men weet niet wanneer de student voldoende begrip heeft en waaruit dit blijkt. Men dient aan te geven welk gedrag een student zichtbaar kan laten zien om indirect dit “begrip” aan te tonen. Vaak heeft men bij het formuleren eerst helder wat de leerling dient te weten. Leidt men vervolgens af welke relaties de leerlingen tussen deze weetjes dient te kunnen leggen (begrijpen), om uiteindelijk te beschrijven hoe men dit resultaat kan tonen in concreet gedrag.

In het vermelde leerdoel zou een manier van toetsen kunnen zijn dat een student zijn artikel voorlegt aan de (fictieve of werkelijke) redactie van een populair wetenschappelijk blad. Mager&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;MAGER&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Mager, R.F. | Titel = '''Preparing Instructional Objectives: A Critical Tool in the Development of Effective Instruction''' | Datum = 1962 | Plaats = Palo Alto, CA | Uitgever = Fearon Publishers}}&lt;/ref&gt; stelt dat een leerdoel waarneembaar eindgedrag, voorwaarden waaronder dit eindgedrag moet worden getoond en een concrete maatstaf voor beoordelen bevat. Bij het formuleren van leerdoelen krijgt men niet alleen de inhoud helder maar ook al een beeld van de omvang van de leeractiviteiten&amp;nbsp;&lt;!-- ref group=&quot;begrip&quot;&gt;{{Begrippen|Leeractiviteit}}&lt;/ref --&gt; om die doelen te bereiken. Daarnaast stelt men ook vast op welke wijze men gaat toetsen of de leerdoelen zijn gerealiseerd.

== Soorten ==
[[Afbeelding:Blooms rose.svg|right|thumb|350px|'''Bloom's Wheel''' vormt een basis voor zijn indeling van leerdoelen]]
''Dat ik veel weet wil niet zeggen dat ik veel kan!''

{| class=&quot;wikitable&quot;
! metacognitive !! affective !! social !! motoric
|-
| knowledge → || attention → || contact → || imagination →
|-
| understanding → || interest → || agreement → || imitation →
|-
| application → || appreciation → || relationship → || automation →
|-
| analysis → || empathy → || cooperation → || demonstration →
|-
| reflection || attitude || team || virtuosity
|}

Men onderscheidt leerdoelen op grond van de delen van de persoonlijkheid in de volgende soorten;
* (meta-)cognitieve doelen (doelen met het hoofd),
* affectieve doelen (met het hart),
* sociale doelen (met anderen) of
* motorische doelen (met de handen).
In de praktijk zal men vooral (meta-)cognitieve of sociale leerdoelen tegenkomen. Toch heeft men juist deze indeling gemaakt om onderwijsontwikkelaars te motiveren een bredere kijk op onderwijs en haar doelen te ontwikkelen.

Deze soorten kunnen verder worden ingedeeld naar niveau&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;NG&quot;&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Ng, E. en Bereiter C. | Titel = '''Three Levels of Goal Orientation in Learning''' | Datum = juli 1991 | Plaats = Boston | Uitgever = Journal of the Learning Sciences, Volume 1, Issue 3 &amp; 4 | Bladzijdes = 243 - 271}}&lt;/ref&gt;. Voor cognitieve leerdoelen is dit bijvoorbeeld opeenvolgend
* [[Onderwijzer/Doel#Kennis|kennis]],
* [[Onderwijzer/Doel#Begrip|begrip]],
* [[Onderwijzer/Doel#Toepassing|toepassing]],
* [[Onderwijzer/Doel#Analyse|analyse]] en
* [[Onderwijzer/Doel#Reflectie|reflectie]].

Voor affectieve leerdoelen is dit bijvoorbeeld
* [[Onderwijzer/Doel#Aandacht|aandacht]],
* [[Onderwijzer/Doel#Interesse|interesse]],
* [[Onderwijzer/Doel#Waardering|waardering]],
* empathie en
* houding.

Voor sociale leerdoelen kan men werken met
* contact
* afspraak
* relatie
* coöperatie en
* team

Voor motorische leerdoelen is een mogelijke indeling
* imaginatie
* imitatie
* automatisme
* demonstratie
* virtuositeit
Of eenvoudig gezegd we kunnen meedoen (imaginatie), na doen (imitatie), vanzelf doen (automatisch), voordoen (aan anderen demonstreren of instrueren) of zelf doen (eigen stijl van de meester) ontwikkelen.

Bij alle indelingen geldt dat bij het hoogste niveau van elke soort er een discontinuïteit in de geleidelijk toename van de complexiteit ontstaat. Van analyse naar reflectie wordt er ineens een affectieve component ingebracht. Het is juist de bedoeling dat de leerling niet alleen zijn denken meer inschakelt maar ook zijn gevoelsmatige beleving toevoegt. Eenzelfde onderbreking zien we van inleven naar houding. Zijn alle affectieve leerdoelen tot en met inleven gebaseerd op een beweging van jou als persoon naar de ander toe, houding vraagt juist de omgekeerde beweging, namelijk de adoptie van waarden en normen. Zijn bij alle sociale leerdoelniveaus gericht op de individuele persoon en zijn soort interactie met een of meerdere anderen, het sociale leerdoelniveauteam gaat er juist van uit dat men in staat is als persoon op te gaan in een sociale eenheid. Tot voordoen of demonstreren blijft het aangeleerde handelen vast staan maar bij de creatie heeft men de handeling zelf veranderd rekening houdend met de persoonlijke talenten en voorkeuren.
{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>fa0y47h4al8q40f9gxlkya2fubcr78z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sterrenkunde van de Lokale Groep/03</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41562</id>
    <revision>
      <id>431732</id>
      <parentid>426112</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>1053</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing EHT_Saggitarius_A_black_hole.tif with [[File:EHT_Sagittarius_A_black_hole.tif]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)).</comment>
      <origin>431732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2950" sha1="piphibj5m21ij9lo2ohgg2as8tbgs7s" xml:space="preserve">{{Index Sterrenkunde van de Lokale Groep}}

==De Zon met haar naaste buren ==
[[Bestand:20lys.png|thumb|1000px|center|&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold;&quot;&gt;De Zon (Sun) in het midden met buursterren binnen 20 lichtjaar, 2006. Bijvoorbeeld:&lt;br&gt;&lt;br&gt;Meteen vóór de Zon:&lt;br&gt;{{Wp|Proxima Centauri|Proxima Centauri}}, Proxima α Centauri op 4 lichtjaar afstand,&lt;br&gt;Links van de Zon:&lt;br&gt;{{Wp|Lalande 21185|Lalande 21185}} op 8 lichtjaar en {{Wp|Wolf 424|Wolf 424}} op 14 lichtjaar.&lt;br&gt;Rechts van de zon:&lt;br&gt;{{Wp|Gliese 15 Ab|Groombridge 34}}, Gliese 15 Ab op 12 lichtjaar, en {{Wp|Ster van Van Maanen|Ster van Van Maanen}}, Van Maanen's Star op 14 lichtjaar en&lt;br&gt;de {{Wp|Ster van Barnard|Ster van Barnard}}, Barnard's Star op 6 lichtjaar.&lt;br&gt;Het {{Wp|Galactisch centrum|centrum van onze Melkweg}} (Galactic Centre) ligt ver weg schuin rechts, op een afstand van 26000 lichtjaar.&lt;/div&gt;]]
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Onze Melkweg met spiraalarmen==
[[Bestand:Artist%E2%80%99s_impression_of_the_Milky_Way.jpg|thumb|600px|center|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;b&gt;Voorstelling van de Melkweg van boven, een platte pannekoek met spiraalarmen, 2011&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;]]
[[Bestand:Milky Way Spiral Arm.svg|thumb|600px|left|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;b&gt;Vijf spiraalarmen van de platte Melkweg van boven gezien, 2007. Wij zitten in de Orion-Cygnus arm, voorheen ''Local Spur'' geheten. De baan van de zon (Sun's Orbit, van de gele stip) om het centrum van de Melkweg is aangegeven, met de pijl voor de richting. We kunnen niet door het Melkwegcentrum heen kijken: die achterkant is aangegeven als &quot;verduisterd (obscured)&quot;. De spiraalarmen zijn vernoemd naar de sterrenbeelden die erin zitten: Perseus, Sagittarius (Boogschutter), Norma en Scutum-Crux. Het Melkwegcentrum heet hier Galactic Core (kern). Een omloop van de Zon om het Melkwegcentrum duurt 240 miljoen jaar.&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;]]
[[Bestand:Milky Way Arms ssc2008-10.svg|thumb|600px|center|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;b&gt;Spiraalarmen in het vlak van de platte Melkweg van boven gezien, 2011. Armen met iets andere namen.&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;]]
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Video's==
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
[[Bestand:Artist's impression of the Milky Way.ogv|thumb|1000px|left|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;b&gt;Simulatie van de Melkweg van buiten en van opzij gezien, European Southern Observatory (ESO, Chili) 2013.&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;]]
[[Bestand:Milky Way Galaxy Animation.ogv|thumb|1000px|left|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;b&gt;Simulatie van de Melkweg met de zon, NASA 2012.&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;]]
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;

==Zwart gat in centrum Melkweg met radiostraling gezien==
[[Bestand:EHT Sagittarius A black hole.tif|thumb|500px|center|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;b&gt;Radiokaart van zwart gat {{Wp|Sagittarius A*|Sagittarius A*}} in het hart van de Melkweg.&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;]]

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
[[Sterrenkunde van de Lokale Groep/04|Klik hier voor het vervolg]]
&lt;/div&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>piphibj5m21ij9lo2ohgg2as8tbgs7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg sjabloon:Opmaak</title>
    <ns>11</ns>
    <id>41714</id>
    <revision>
      <id>431721</id>
      <parentid>369133</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>431721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="627" sha1="p9g6g35zcd2bedd3n6jdj13hhfslwvg" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;text-align: center; font-size: large; font-weight: bold;&quot;&gt;Plaats hier suggesties ter verbetering&lt;/div&gt;

Dummy-links om [[Speciaal:OngebruikteSjablonen]] op te schonen: ...
&lt;div style=&quot;display: none;&quot;&gt;
:{{Opmaak/Test}}
:{{Opmaak/Test/Aanroep}}
:{{Opmaak/Test/Age}}
:{{Opmaak/Test/Book}}
:{{Opmaak/Test/Chess}}
:{{Opmaak/Test/Logo}}
:{{Opmaak/Test/Progress}}
:{{Opmaak/Test/Reeks}}
:{{Opmaak/Test/Wikijunior}}
:{{Opmaak/Test/Wikipedia}}
:{{Opmaak/Voortgang}}
:{{Opmaak/Wachtruimte}}
:{{Opmaak/Werkplaats}}
&lt;/div&gt;
: – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 23:46 (CET)</text>
      <sha1>p9g6g35zcd2bedd3n6jdj13hhfslwvg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431722</id>
      <parentid>431721</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>geeft ook weer 5 andere foutmeldingen ... :-(</comment>
      <origin>431722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Lerarenkamer/Nieuwsbrieven 2026</title>
    <ns>4</ns>
    <id>44120</id>
    <revision>
      <id>431698</id>
      <parentid>431585</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>11625</id>
      </contributor>
      <comment>/* The Signpost: 1 November 2026 */ — nieuwe sectie</comment>
      <origin>431698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="343562" sha1="otgjkjy0vhqy2ftt44dg0ne3y375jqn" xml:space="preserve">&lt;!-- Deze regel laten staan aub. --&gt;{{Niet te koppelen}}{{TOC beperkt|2|2|klein}}[[Categorie:Wikibooks|Nieuws]]

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-03&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''Updates for editors'''
* As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596]
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support &quot;map&quot; as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W03&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 12 jan 2026 20:33 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29907192 --&gt;

== ''The Signpost'': 15 January 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/News and notes|Wikipedia's 25th anniversary is here!]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Special report|Wikipedia at 25: A Wake-Up Call]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Serendipity|The WMF wants to buy you books!]]

* WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/WikiProject report|Time for a health check: the Vital Signs 2026 campaign]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/In the media|Fake Acting President Trump and a Wikipedia infobox]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Community view|The inbox behind Wikipedia]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Recent research|Art museums on Wikidata; comparing three comparisons of Grokipedia and Wikipedia]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Traffic report|Tonight I'm gonna rock you]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Comix|Oh come on man.]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15 jan 2026 16:19 (CET)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=29899914 --&gt;

== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==
Dear Wikimedia communities,

We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.

''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''

In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.

We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.

📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]

If you have questions about the project, please refer to the FAQs:  
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]

''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''

''Stay connected and receive updates:''  
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]  
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]

We look forward to collaborating with you and your community.


'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 16 jan 2026 20:45 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29879549 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-04&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] 
* [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114]

'''Updates for technical contributors'''
* As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: &lt;code dir=ltr&gt;https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/&lt;/code&gt;) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]!
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W04&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19 jan 2026 21:29 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29943403 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

19 jan 2026 22:01 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-05&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February.
* All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project.
* Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the &quot;prevent this user from editing their own talk page&quot; is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385]

'''Updates for technical contributors'''
* A new AbuseFilter variable, &lt;code&gt;account_type&lt;/code&gt;, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the &lt;code&gt;createaccount&lt;/code&gt; and &lt;code&gt;autocreateaccount&lt;/code&gt; actions. As part of this change, the variable &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; has been renamed to &lt;code&gt;account_name&lt;/code&gt;, and &lt;code&gt;accountname&lt;/code&gt; is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049]
* Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;upload.wikimedia.org/…&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W05&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 26 jan 2026 22:17 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:UOzurumba (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=29969530 --&gt;

== Nieuwsbrief 147 Wikimedia Nederland ==
{| class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border:1px gray solid; padding:1em;&quot; |
{| align=&quot;center&quot;
|-
| [[Bestand:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]&lt;br&gt;
&lt;hr&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Nieuwsbrief van januari 2026 &lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;&quot;&gt; Wikipedia een kwart eeuw oud &lt;/div&gt;
&lt;hr&gt;&lt;br&gt;

|- style=&quot;font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;&quot;
| &lt;div style=&quot;text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;&quot;&gt;
* [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Wikipedia is een kwart eeuw oud!|Wikipedia is een kwart eeuw oud!]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Terugblik Nieuwjaarsbijeenkomst|Terugblik Nieuwjaarsbijeenkomst]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Papiamentstalige Wikipedia viert mijlpaal van 5000 artikelen|Papiamentstalige Wikipedia viert mijlpaal van 5000 artikelen]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Japan-collectie Wereldmuseum Leiden op Wikimedia Commons|Japan-collectie Wereldmuseum Leiden op Wikimedia Commons]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Wist je dat…|Wist je dat…]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/147#Agenda|Agenda]]
&lt;/div&gt;
|-
| &lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]&lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 27 jan 2026 16:36 (CET) (CEST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&amp;oldid=29359176 --&gt;

== This Month in Education: January 2026 ==
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt;This Month in Education&lt;/span&gt;

&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt; Volume 15 • Issue 1 • January 2026&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/January 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;&quot;&gt;In This Issue&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;&quot;&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026|Strengthening Wikimedia Education and Digital Literacy in 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan|Dzongkha Wikipedia Education Program in Bhutan]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia Education Program - Train The Trainer in Nepal|Wikipedia Education Program – Train The Trainer in Nepal]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU|Wikipedia 25 celebration in the Igbo Wiki Fan Club Alvan and IMSU]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program|CBSUA boosts Open Knowledge and Local Culture through expanded Wiki Education Program]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth|WikiChallenge African Schools: Young voices, real impact, and continued (reasonable) growth]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Updates on Auckland Museum Summer Student Programme|Updates on Auckland Museum Summer Student Programme]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network|Stronger and bolder Wikiforhumanrights 2025 in Anambra Network]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge|Official Opening of IFAK Secondary School Wiki Club: Engaging Youth in Learning Through Open Knowledge]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025|Greetings from the Jeronim de Rada WikiClub in Elbasan, Albania, for Christmas 2025]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme|Great and productive final activities of 2025 Wikimedia MKD education programme]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/Envisioning an Open Future together - WikiForAll|Envisioning an Open Future together – WikiForAll]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025|A look back: reviewing the main education activities in Brazil in 2025]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge|A 147-Year-Old Institution Celebrates 25 Years of Wikipedia: St Aloysius University and the Spirit of Open Knowledge]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/¡Celebrando 25 años de conocimiento libre! El Proyecto &quot;25x25&quot; llega a las aulas de Córdoba, Argentina|Celebrating 25 years of free knowledge! The '25x25' Project reaches the classrooms of Córdoba, Argentina]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/January 2026/A atuação em rede da Universidade Federal de Juiz de Fora para a difusão do conhecimento livre na Wikipédia|The collaborative efforts of the Federal University of Juiz de Fora for the dissemination of free knowledge on Wikipedia]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 28 jan 2026 19:26 (CET)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&amp;oldid=29951116 --&gt;

== ''The Signpost'': 29 January 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Traffic report|The most viewed articles of 2025]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News and notes|Good news... but also bad news for the Public Domain]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News from Diff|Solving puzzles together]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/In the media|Every view on the 25th anniversary of everything]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Comix|Perspectives]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 29 jan 2026 07:31 (CET)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=29988053 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-06&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The &quot;{{Int:pageinfo-toolboxlink}}&quot; feature, which gives validating information about a page ([{{Fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{Ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669]

'''Updates for technical contributors'''
* There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389]
* The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]]

'''Weekly highlight'''
* Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product &amp; Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W06&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2 feb 2026 18:43 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30000986 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-07&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[Bestand:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors.
* A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] 
* When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458]
* The automatic &quot;magic links&quot; for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the {{ISBN|}}magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] &lt;code dir=ltr&gt;&lt;nowiki&gt;{{#isbn}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; available to replace the basic functionality of the {{ISBN|}}magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604]
* Two new wikis have been created: 
** a {{Int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|&lt;code&gt;w:kaj:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283]
** a {{Int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|&lt;code&gt;w:ppl:&lt;/code&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. 

'''Updates for technical contributors'''
* A new global user group has been created: [[{{Int:grouppage-local-bot}}|{{Int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W07&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10 feb 2026 00:30 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Quiddity (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30026671 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-08&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237]

'''Updates for editors'''
* The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval]
* The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamestalige Wikipedias.
* Previously, site notices ([[{{Ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{Ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;#siteNotice { display: none; }&lt;/code&gt; to [[{{Ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the &quot;view new changes since…&quot; button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339]

'''Updates for technical contributors'''
* New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W08&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16 feb 2026 20:17 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30086330 --&gt;

== ''The Signpost'': 17 February 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]]

* Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 17 feb 2026 09:03 (CET)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30039447 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-09&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html]
'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764]
* Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new &quot;Edit full page&quot; button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112]
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered &quot;beta&quot; on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:skin-theme-description&lt;/code&gt; and &lt;code dir=ltr&gt;MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag&lt;/code&gt; to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta.
* The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], &lt;code dir=ltr&gt;ext.globalwatchlist.rebuild&lt;/code&gt;, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W09&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23 feb 2026 20:03 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30119102 --&gt;

== Nieuwsbrief 148 Wikimedia Nederland ==
{| class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border:1px gray solid; padding:1em;&quot; |
{| align=&quot;center&quot;
|-
| [[Bestand:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]&lt;br&gt;
&lt;hr&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Nieuwsbrief van februari 2026 &lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;&quot;&gt; Maart staat in het teken van Gendergap en lhbtiq+ op Wikipedia &lt;/div&gt;
&lt;hr&gt;&lt;br&gt;

|- style=&quot;font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;&quot;
| &lt;div style=&quot;text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;&quot;&gt;
* [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Meer zichtbaarheid in maart: Gendergap en lhbtiq+ op Wikipedia|Meer zichtbaarheid in maart: Gendergap en lhbtiq+ op Wikipedia]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Beelddonatie Nederlandse boekgeschiedenis|Beelddonatie Nederlandse boekgeschiedenis]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Wikipedia Schrijfwedstrijd|Wikipedia Schrijfwedstrijd]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Unieke luchtfoto’s van Aruba uit de jaren ’70 vrij beschikbaar|Unieke luchtfoto’s van Aruba uit de jaren ’70 vrij beschikbaar]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Wist je dat…|Wist je dat…]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/148#Agenda - Zien we jou binnenkort?|Agenda - Zien we jou binnenkort?]]
&lt;/div&gt;
|-
| &lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]&lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 24 feb 2026 13:41 (CET) (CEST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&amp;oldid=30007246 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-10&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamestalige Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki.

'''Updates for editors'''
* [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&amp;filter=&amp;optional=1&amp;action=translate help to localize] this and related features.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912]
* Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807]
* Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no &lt;code dir=ltr&gt;uselang=&lt;/code&gt; URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111]
* The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily.
* For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust &amp; Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807]

'''Updates for technical contributors'''
* To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696]
* The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views.
* The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users.
* [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W10&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 2 mrt 2026 18:51 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30137798 --&gt;

== This Month in Education: February 2026 ==
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt;This Month in Education&lt;/span&gt;

&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt; Volume 15 • Issue 2 • February 2026&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/February 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;&quot;&gt;In This Issue&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;&quot;&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces|Cairo University Spanish Language Volunteers document Madrid’s Historic and Contemporary Palaces]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan|Celebrating 25 Years of Wikipedia in Uzbekistan]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Encontro da Rede Latino Americana de Inteligência Artificial Feminista: construindo futuros possíveis|Meeting of the Latin American Network of Feminist Artificial Intelligence: building possible futures]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Farewelling the Auckland Museum Summer Students|Farewelling the Auckland Museum Summer Students]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi|Inclusive Climate Learning with Wikimedia Reaches Special School in Kumasi]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana |Introducing Wikimedia in Academic curriculum for students of higher education in universities of Telangana]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade|Learning from Finland: Edit-a-thon on Finnish Education set to take place in Belgrade]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics|Library of IME-USP Workshop: Edits in History of Mathematics]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia|LitFest 2026: Room to Dream to amplify local voices across Wikimedia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/New online workshops for the German language Wikipedia|New online workshops for the German language Wikipedia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors|Road to Wiki Cohort 1: Building India's Next Generation of Wikimedia Technical Contributors]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects|The history of the Wikimedia movement in a Brazil: a book about stories and projects]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day|Wiki Club Federal Government Boys College Celebrates Mother Tongue Day]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages|Wiki Club Minalabac joins Freedom to Read 2026: One World, Many Languages]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026|Wiki Love Folklore Photowalk at Khajuraho Dance Festival 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity|Wiki Loves Fish Workshop Empowers Students to Document Coastal Biodiversity]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia|WikiCendekia 2026: Insights from our training of admins in Indonesia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops|Wikimedia MKD's activities- new wiki club and a lots of new training workshops]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/WikiPatrimoine Senghor : Valorisation du patrimoine culturel africain à l'Université Senghor|WikiPatrimoine Senghor : Valuation of African cultural heritage at the University Senghor]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/February 2026/Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future|Wikipedia Turns 25: Young Voices, Big Future]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 3 mrt 2026 12:56 (CET)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&amp;oldid=30155806 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-11&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.
* Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]).

'''Updates for editors'''
* Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118]
* Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793]

'''Updates for technical contributors'''
* API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]].
* The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests].
* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W11&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 9 mrt 2026 19:52 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30213008 --&gt;

== ''The Signpost'': 10 March 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is &quot;Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes&quot; cited in &quot;List of tallest buildings in Chicago&quot;?]]

* Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]]

* WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]]

* Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|&quot;It will never happen&quot;]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10 mrt 2026 05:15 (CET)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30121359 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-12&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{Int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055]
* On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016]
* Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]].
* Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263]
'''Updates for technical contributors'''
* A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874]
* Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{Int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror&lt;/code&gt; or &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.lib&lt;/code&gt; modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the &lt;code dir=ltr&gt;ext.CodeMirror.switch&lt;/code&gt; hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720]
* The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects).
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W12&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 16 mrt 2026 20:35 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30260505 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Upcoming deployment of CampaignEvents extension to Wikibooks&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,

We are writing to inform you that the [[mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be deployed to all Wikibooks projects during the week of '''23 March 2026'''.
This follows last year’s broader rollout across Wikimedia projects. We realized that Wikibooks was not included at the time, and we’re now addressing that to ensure consistency across all communities.

The CampaignEvents extension provides tools to support event and campaign organization on-wiki, including features like on-wiki event registration and collaboration lists(global event list).

We welcome any questions, feedback, or concerns you may have. We are also happy to support anyone interested in trying out the tools. 
''Apologies if this message is not in your preferred language. If you’re able to help translate it for your community, please feel free to do so.''
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|overleg]]) 19 mrt 2026 19:22 (CET)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Udehb-WMF@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/MM_target&amp;oldid=30284073 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-13&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|&quot;Log in with passkey&quot; button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step.
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies.

'''Updates for editors'''
* Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948]
* Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647]
* The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823]
* Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia.

'''Updates for technical contributors'''
* Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&amp;oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127]

* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]]

'''In depth'''
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W13&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23 mrt 2026 17:51 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:UOzurumba (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30268305 --&gt;

== Nieuwsbrief 149 Wikimedia Nederland ==
{| class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border:1px gray solid; padding:1em;&quot; |
{| align=&quot;center&quot;
|-
| [[Bestand:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]&lt;br&gt;
&lt;hr&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Nieuwsbrief van maart 2026 &lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;&quot;&gt; Save the date: 20 juni verjaardagsfeest Wikipedia
  &lt;/div&gt;
&lt;hr&gt;&lt;br&gt;

|- style=&quot;font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;&quot;
| &lt;div style=&quot;text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;&quot;&gt;
* [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Save the date: 20 juni verjaardagsfeest Wikipedia 25 jaar!|Save the date: 20 juni verjaardagsfeest Wikipedia 25 jaar!]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Hiphop in Nederland: The Wiki Files|Hiphop in Nederland: The Wiki Files]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Beursaanvraag geopend voor Wikimania 2026|Beursaanvraag geopend voor Wikimania 2026]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Publiek Domeindag 2026|Publiek Domeindag 2026]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Adopteer een Kamerlid|Adopteer een Kamerlid]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Suriname Tijdmachine Mapathon|Suriname Tijdmachine Mapathon]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Afsluiting van de #100wikiwomen-challenge|Afsluiting van de #100wikiwomen-challenge]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/149#Agenda|Agenda]]
&lt;/div&gt;
|-
| &lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]&lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 24 mrt 2026 13:03 (CET) (CEST) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&amp;oldid=30007246 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-14&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]].

'''Updates for editors'''
* The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]].
* The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap &quot;Edit&quot;. This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903]

'''Updates for technical contributors'''
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W14&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 30 mrt 2026 21:25 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30329462 --&gt;

== ''The Signpost'': 31 March 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]]

* WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]]

* Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 31 mrt 2026 12:08 (CEST)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30329870 --&gt;

== This Month in Education: March 2026 ==
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt;This Month in Education&lt;/span&gt;

&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt; Volume 15 • Issue 3 • March 2026&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/March 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;&quot;&gt;In This Issue&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;&quot;&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona|Advancing 21st-Century Education: Proposal to Establish the Yorùbá Wikipedia Fan Club at Arolu College of Education, Ilemona]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG|Awareness Programme on Language and Culture Protection by KWUG]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources|Teachers from Various Institutions in Rio de Janeiro Explore Wikipedia as a Means of Preserving Memory and Checking Sources]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe|Edu Wiki Nigeria Co-Founder Facilitates Textbook Donation to AHAJAS Integrated School, Gombe]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Inside Wikimedia Ukraine's education program|Inside Wikimedia Ukraine's education program]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026|Karavali Wikimedians at Mangaluru Design Summit 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/One School, One Article Campaign Wrap Up|One School, One Article Campaign Wrap Up]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN|Seeds of Knowledge: A Wiki Project that Sparked a Community at ADUN]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology|Student workshops at Serbian Universities: enriching Wikipedia with topics on culture and technology]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries|The Open Knowledge Alliance: Wikimedia and Libraries]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia CR published updated guide for beginners|Wikimedia CR published updated guide for beginners]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikimedia goes back to the classroom in Brazil|Wikimedia goes back to the classroom in Brazil]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI|Workshop on Feminism and Folklore 2026 by Wiki Club SATI]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities|“Wikimedia MKD in Action: Teacher Conferences and Education Activities]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/March 2026/Wikipedia &amp; Libraries: Building New Contributors|Wikipedia &amp; Libraries: Building New Contributors]]

&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 apr 2026 12:21 (CEST)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&amp;oldid=30317659 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-15&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''

* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]].
* [[Bestand:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304]
* All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]].
* The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;format=php&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538]
* The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example &quot;WP&quot; for the &quot;Project&quot; (&quot;Wikipedia&quot;) namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W15&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6 apr 2026 18:19 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30362761 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-16&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature.
'''Updates for editors'''
* On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294]
* The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting later this week, {{Int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{Int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=query&amp;meta=notifications&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991]
* Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W16&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13 apr 2026 17:19 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30380527 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-17&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{Int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059]
* A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest &quot;Liquid Glass&quot; visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinestalige Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias.
* An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamestalige Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]].
* On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857]

'''Updates for technical contributors'''
* As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332]
* The &lt;code&gt;mirrors.wikimedia.org&lt;/code&gt; service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707]
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;image&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; or &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;oldimage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; directly, please update them to use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;file&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;filerevision&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741]
* Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&amp;title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]].
* There is no new MediaWiki version this week.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W17&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 20 apr 2026 17:00 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30432763 --&gt;

== ''The Signpost'': 21 April 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/News and notes|Six Serbian Wikipedia editors banned following controversy about political bias]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/In the media|Could Wikipedia be involved in Massachusetts' proposed social media ban for minors?]]

* Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Gallery|March equinox]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Traffic report|Time to change my galaxy in case, we outta space!]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Comix|Of skirts and articles]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 21 apr 2026 08:50 (CEST)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30434643 --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==
&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[Gebruiker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Overleg gebruiker:MediaWiki message delivery|overleg]]) 26 apr 2026 02:57 (CEST)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Codename Noreste@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 --&gt;

== This Month in Education: April 2026 ==
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt;This Month in Education&lt;/span&gt;

&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt; Volume 15 • Issue 4 • April 2026&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/April 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;&quot;&gt;In This Issue&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;&quot;&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Empowering Knowledge: Wikimedia MKD Education Update|Empowering Knowledge: Wikimedia MKD Education Update]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/WikiScholar: A School-Level Initiative to Promote Free Knowledge in Bangladesh|WikiScholar: A School-Level Initiative to Promote Free Knowledge in Bangladesh]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikipedia for School 2025–2026: A Competition That Continued Despite Frost, Power Outages, and War|Wikipedia for School 2025–2026: A Competition That Continued Despite Frost, Power Outages, and War]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikimedia UK and Thoughtful delivery new media literacy teacher training course|Wikimedia UK and Thoughtful delivery new media literacy teacher training course]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Wikimedia CR supporting SDG's in Czech schools|Wikimedia CR supporting SDG's in Czech schools]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/University Students’ Mandatory Internships at Wikimedia Armenia|University Students’ Mandatory Internships at Wikimedia Armenia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Third year of collaboration with Aleksandër Xhuvani University in Elbasan, Albania|Third year of collaboration with Aleksandër Xhuvani University in Elbasan, Albania]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Students Discover Open Source and Learn Wikipedia and Wikidata Skills for the First Time in Zarqa, Jordan|Students Discover Open Source and Learn Wikipedia and Wikidata Skills for the First Time in Zarqa, Jordan]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Leveraging on Wikipedia as a tool for curbing Health Misinformation and Disinformation in Akwa Ibom and Rivers State, Nigeria|Leveraging on Wikipedia as a tool for curbing Health Misinformation and Disinformation in Akwa Ibom and Rivers State, Nigeria]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/Governance and Public Knowledge: Wikipedia as a Learning Tool in Sustainability Education through UNESCO Designated Sites|Governance and Public Knowledge: Wikipedia as a Learning Tool in Sustainability Education through UNESCO Designated Sites]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/April 2026/A month full of encounters with students in Brazil|A month full of encounters with students in Brazil]]
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 27 apr 2026 18:01 (CEST)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&amp;oldid=30406002 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-18&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{Int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{Int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484]
* All Wikipedia users with new accounts and those who activated the &quot;automatically enable most beta features&quot; option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. 
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676]

'''Updates for technical contributors'''
* As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W18&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27 apr 2026 20:06 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:UOzurumba (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30458046 --&gt;

== Nieuwsbrief 150 Wikimedia Nederland ==
{| class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border:1px gray solid; padding:1em;&quot; |
{| align=&quot;center&quot;
|-
| [[Bestand:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]&lt;br&gt;
&lt;hr&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Nieuwsbrief van april 2026 &lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;&quot;&gt; Papiamentstalige Wikipedia viert 20e verjaardag
  &lt;/div&gt;
&lt;hr&gt;&lt;br&gt;

|- style=&quot;font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;&quot;
| &lt;div style=&quot;text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;&quot;&gt;
* [[wmnl:Nieuwsbrief/150#Papiamentstalige Wikipedia viert 20e verjaardag|Papiamentstalige Wikipedia viert 20e verjaardag]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/150#Internationale hackathon in Arnhem gaat terug naar root(s)|Internationale hackathon in Arnhem gaat terug naar root(s)]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/150#Vier 25 jaar Wikipedia!|Vier 25 jaar Wikipedia!]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/150#31 dagen, 31 nieuwe verhalen|31 dagen, 31 nieuwe verhalen]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/150#E-coaching voor Wikimedia-gemeenschap|E-coaching voor Wikimedia-gemeenschap]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/150#Spiekbriefjes|Spiekbriefjes]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/150#Zien we jou binnenkort?|Zien we jou binnenkort?]]&lt;/div&gt;
|-
| &lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]&lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 30 apr 2026 15:19 (CEST) (CET) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&amp;oldid=30335849 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-19&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available.
'''Updates for editors'''
* The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]].
* The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909]
* From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the &quot;Translate to English&quot; dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] 
* The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as &quot;changes 3&quot; instead of &quot;3 changes&quot; in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091]
'''Updates for technical contributors'''
* The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W19&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 4 mei 2026 22:43 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30498077 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-20&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward.

'''Updates for editors'''
* The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks.
* The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286]

'''Updates for technical contributors'''
* [[Bestand:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mediawiki.ui.input&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W20&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 11 mei 2026 21:20 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30524429 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-21&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]].

'''Updates for editors'''
* An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions.
* To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the &quot;Tools &gt; Action&quot; menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008]
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231]

'''Updates for technical contributors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]]

'''In depth'''

* On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]].
* The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for &quot;Who Wrote That&quot; and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W21&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18 mei 2026 22:21 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30539262 --&gt;

== Nieuwsbrief 151 Wikimedia Nederland ==
{| class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border:1px gray solid; padding:1em;&quot; |
{| align=&quot;center&quot;
|-
| [[Bestand:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]&lt;br&gt;
&lt;hr&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Nieuwsbrief van mei 2026 &lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;&quot;&gt; Vertrouwen in het digitale tijdperk
  &lt;/div&gt;
&lt;hr&gt;&lt;br&gt;

|- style=&quot;font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;&quot;
| &lt;div style=&quot;text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;&quot;&gt;
* [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Reminder: 25 jaar Wikipedia vieren!|Reminder: 25 jaar Wikipedia vieren!]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Jimmy Wales over het vertrouwen in het digitale tijdperk|Jimmy Wales over het vertrouwen in het digitale tijdperk]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Van eerste foto tot digitale-kennisactivist|Van eerste foto tot digitale-kennisactivist]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Aan de slag met Wikidata?|Aan de slag met Wikidata?]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Jaarverslag 2025 nu online|Jaarverslag 2025 nu online]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Onze partner Atria binnenkort nog dichterbij|Onze partner Atria binnenkort nog dichterbij]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/151#Zien we jou binnenkort?|Zien we jou binnenkort?]]&lt;/div&gt;
|-
| &lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]&lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 19 mei 2026 10:45 (CEST)(CET) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&amp;oldid=30335849 --&gt;

== ''The Signpost'': 22 May 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/News and notes|Offline: Osama Khalid still in prison]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In the media|Indonesian editors, you shall return!]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Disinformation report|Who is a typical paid editor? Who are their typical clients?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Recent research|WikiLambda the Ultimate]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Traffic report|This is where I'll be, so heavenly, so come and dance with me Michael!]]

* Forum: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Forum|WikiAnnotate: help us build a dataset of article quality evaluations]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In focus|Demystifying the 2026-27 Annual Plan]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Opinion|Wikipedia isn't a battleground. So why does it feel like one?]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Serendipity|Wikinews: Into the Wikiverse]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Special report|Wikimedia Foundation closes Wikinews after 21 years]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Community view|Wikipedia's traffic drop: more on languages and freshness]]

* Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Gallery|Earth Day and Mother's Day]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Comix|Brother, can you spare a page?]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 22 mei 2026 07:19 (CEST)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Bri@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30513885 --&gt;

== Technieuws: 2026-22 ==
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Het laatste '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|technieuws]]''' van de technische gemeenschap van Wikimedia. Niet alle wijzigingen hebben een merkbaar effect op alle projecten. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Meer vertalingen]] zijn beschikbaar.

'''Hoogtepunt van de week'''
* Na een [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|succesvol experiment met het aanmaken van accounts]] wordt een verbeterd waarschuwingsbericht voor niet aangemelde bewerkers in de eerste week van juni worden uitgerold naar alle Wikimedia-wiki's. De wijziging treft alleen niet aangemelde gebruikers op mobiel die een bewerkingssessie openen. De bijgewerkte ervaring is ontworpen om het aanmaken van een account duidelijker aan te moedigen, terwijl gebruikers nog steeds kunnen bewerken met tijdelijke accounts. Resultaten van het experiment lieten een significante toename zien in het aanmaken van accounts, met een relatieve stijging van 27% onder gebruikers die het bijgewerkte bericht te zien kregen. Zoals verwacht namen tijdelijke accounts relatief af met 16% doordat meer mensen een account aanmaakten. Het experiment liet geen significante veranderingen zien in het aantal constructieve bewerkingen of andere gemonitorde bijdragerstatistieken. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] 

'''Updates voor moderatoren'''
* Om veiligheidsredenen moeten leden van bepaalde gebruikersgroepen [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|tweetrapsauthenticatie]] (2FA) ingeschakeld hebben. Leden van deze groepen kunnen de laatste 2FA-methode op hun account niet uitschakelen, en het is onmogelijk om gebruikers zonder 2FA aan deze groepen toe te voegen. Gebruikers kunnen nog steeds nieuwe authenticatiemethoden toevoegen of verwijderen, zolang er ten minste één methode continu ingeschakeld blijft. In de komende weken worden gebruikers zonder 2FA uit deze groepen verwijderd. Dit geldt met name voor bureaucraten. Zie de gekoppelde taken voor uitrolschema's. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technische Wensen]] voert een [[w:nl:A/B-test|A/B-test]] uit op [[:phab:T415904|10 wiki's]], waarbij [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|mogelijke verbeteringen voor Referentievoorvertoningen]] worden getest. Het experiment duurt ongeveer 2 weken aan het einde van mei / begin juni en treft 10% van de desktoplezers op de deelnemende wiki's.
* Na twee succesvolle experimenten rolt het Reader Growth-team op 25 mei een bètafunctie [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Afbeeldingen bladeren]] uit voor alle Wikipedia's op mobiel. Dit betekent dat iedereen die standaard alle bètafuncties ingeschakeld heeft deze functie te zien krijgt, en anderen kunnen het vakje aanvinken om het in te schakelen in hun voorkeuren. De bètafunctie bevat een carrousel van alle afbeeldingen van een pagina bovenaan de pagina, met opties voor redacteuren om [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|afbeeldingen uit te sluiten van de carrousel van de pagina of om een pagina volledig uit te sluiten van de functie]].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Terugkerend onderwerp]] Bekijk alle {{Formatnum:30}} door de gemeenschap ingediende {{PLURAL:30|taak|taken}} die vorige week [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|opgelost]] {{PLURAL:30|is|zijn}}. Zo werden driedimensionale STL-bestanden incorrect weergegeven door de 3D-uitbreiding van de mediaviewer, wat nu is opgelost. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723]

'''Updates voor technische bijdragers'''
* De verouderde CSS-klassen &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; en &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;tright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; zijn vervangen door &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; en &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; omdat de eerste niet consistent werken op alle MediaWiki-platforms, met name mobiel en mobiele apps. Projecten die deze klassen gebruiken worden aangemoedigd om gerelateerd gebruik te bekijken en een migratie te plannen. Houd er rekening mee dat &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatleft&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; en &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;floatright&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; in de toekomst ook verouderd kunnen worden verklaard, hoewel er momenteel geen plannen zijn om dit te doen. [[phab:T426452|Meer informatie]].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Terugkerend onderwerp]] Gedetailleerde code updates later deze week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Technieuws]]''' is samengesteld door [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|technieuws schrijvers]] en gepost door een [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Draag bij]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Vertaal]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Vraag hulp]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Geef feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Abonneren en afmelden]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W22&quot;/&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 25 mei 2026 23:52 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Quiddity (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30584502 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 27 mei 2026 19:14 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Keegan (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;


== Survey (proposed direction for Wishlist) ==
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{Int:Please-translate}}.

You are invited to voice your opinion on a new [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|community-proposed direction]] for the [[m:Community Wishlist|Community Wishlist]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[Gebruiker:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Overleg gebruiker:MediaWiki message delivery|overleg]]) 29 mei 2026 05:07 (CEST)

&lt;!-- Bericht verzonden door User:기나ㅏㄴ@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:%EA%B8%B0%EB%82%98%E3%85%8F%E3%84%B4/MassMessage&amp;oldid=30604233 --&gt;

== This Month in Education: May 2026 ==
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt;This Month in Education&lt;/span&gt;

&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt; Volume 15 • Issue 5 • May 2026&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/May 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;&quot;&gt;In This Issue&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;&quot;&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities|Teaching innovation with Wikimedia. Shared experiences in Spanish Universities]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania|Editing Wikipedia with Viktor Hygo High School in Albania]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Debating free license in Brazil|Debating free license in Brazil]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India|Microclimatic Explainers: A short-form media approach to build micro-level environmental awareness in India]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects|Ukraine publishes the first academic collection of papers on Wikipedia and Wikimedia Projects]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges|Wiki Digital Youth Club Launches in Tanzania: Youth Build Digital Skills Through Competitive Quest Challenges]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem|Wiki Youth Participation in Building Rwanda’s Open Knowledge Ecosystem]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria|Wikimedia Digi-Youth Club in Nigeria]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikimedia MKD's Education News &amp; Activities|Wikimedia MKD's Education News &amp; Activities]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/May 2026/Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year|Wikipedia Serbia's interns and Wiki Ambassadors provide crucial support towards end of the school year]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 jun 2026 18:53 (CEST)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&amp;oldid=30604297 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-23&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month.
* The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed &quot;Community&quot; tab and a personalized &quot;For You&quot; tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048]

'''Updates for technical contributors'''
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W23&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 1 jun 2026 23:08 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30613639 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-24&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/&quot;Which came first?&quot; Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's &quot;On This Day&quot; content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]].
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-cite&amp;language=en&amp;action_source=search&amp;filter=%21translated&amp;optional=1&amp;action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__HIDDENCAT__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. 
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171]

'''Updates for technical contributors'''
* The function signature for &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Script maintainers are encouraged to review existing uses of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;addPortletLink()&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945]
* '''Community Wishlist discussion''': Product &amp; Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W24&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 8 jun 2026 23:30 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30650573 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-25&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use &lt;code&gt;class=notpageimage&lt;/code&gt; excluding it from thumbnail previews, or &lt;code&gt;class=noviewer&lt;/code&gt; excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. 
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class=&quot;wikitable&quot;|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding &lt;code dir=ltr&gt;data-sort-order=&quot;desc&quot;&lt;/code&gt; to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416]

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page.
* Wikis that wish to replace the &quot;indefinitely&quot; button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change.
* The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited.
* The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server].
* The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4).
* Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. 

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W25&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 15 jun 2026 18:48 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:UOzurumba (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30689604 --&gt;

== ''The Signpost'': 21 June 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/From the editors|Ways for beginners to support ''The Signpost'' community journalism]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/News and notes|Community Tech development team disbanded]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Disinformation report|PR for the people?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Recent research|Proposed tagging system for AI involvement; successful and unsuccessful AI tools for contributors]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In the media|Who won a 14th century battle and who won the 2026 Iran war?]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Community view|Putting the Wish into the Wishlist]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In focus|A global standard for Neutral Point of View]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/On the bright side|Flowers, blue helmets, reefs, pride, and Juneteenth]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Op-ed|Breathe, Don’t Panic, there is a different story about Wikimedia + AI futures]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Opinion|Wikimedia Foundation staff develop union and Wikimedia user community reacts]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Technology report|Community Tech team is disbanded, controversy erupts]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Traffic report|'Cause this is thriller, thriller night]]

* WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/WikiConference report|Report of Volunteer Supporters Network Annual Meeting 2026]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Comix|Take your turn]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Humour|Group of banned T-shirt makers comes out of hiding to sell new Wikipedia-themed merchandise]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 21 jun 2026 05:21 (CEST)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Bri@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30604303 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-26&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration.

'''Updates for editors'''
* The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902]
* Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].

'''Updates for technical contributors'''
* Starting next week, abuse filters that are set to &quot;require CAPTCHA verification&quot; will begin to also affect users with the &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The &lt;code&gt;skipcaptcha&lt;/code&gt; right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595]
* Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&amp;title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox].
* The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W26&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 23 jun 2026 15:05 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Trizek (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30722494 --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==
&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|overleg]])&lt;/bdi&gt; 23 jun 2026 19:11 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Codename Noreste@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== Nieuwsbrief 152 Wikimedia Nederland ==
{| class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
| valign=&quot;top&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border:1px gray solid; padding:1em;&quot; |
{| align=&quot;center&quot;
|-
| [[Bestand:Wikimedia nederland.svg|80px|center|link=wmnl:Nieuwsbrief]]&lt;br&gt;
&lt;hr&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Nieuwsbrief van juni 2026 &lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;font-size:11pt; font-family:Arial; text-align:center;&quot;&gt; Wikipedia 25 jaar | 6000 Papoea-beelden | Schrijfmaand Klassieke Muziek
  &lt;/div&gt;
&lt;hr&gt;&lt;br&gt;

|- style=&quot;font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:left;&quot;
| &lt;div style=&quot;text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em;&quot;&gt;
* [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Verjaardagsfeest 25 jaar Wikipedia|Verjaardagsfeest 25 jaar Wikipedia]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/152#6000 Papoea-beelden op Wikimedia Commons|6000 Papoea-beelden op Wikimedia Commons]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Schrijf vrouwen de marge uit!|Schrijf vrouwen de marge uit!]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Schrijfmaand Klassieke Muziek volop bezig|Schrijfmaand Klassieke Muziek volop bezig]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Van spoorwegen tot kastelen|Van spoorwegen tot kastelen]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Masterclass Publiek Domein|Masterclass Publiek Domein]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Een geslaagde Governance Conference|Een geslaagde Governance Conference]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Wikipedia op Aruba|Wikipedia op Aruba]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Zomerpauze|Zomerpauze]]
* [[wmnl:Nieuwsbrief/152#Agenda|Agenda]]&lt;/div&gt;
|-
| &lt;div style=&quot;font-size:14pt; font-family:Arial; text-align:center; color:darkslategray&quot;&gt;
Oude edities vindt u [[wmnl:Nieuwsbrief|hier]]&lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[w:nl:Wikipedia:Wikimedia/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Info over nieuwsbrief]] · [[m:Global message delivery/Targets/Nieuwsbrief Wikimedia Nederland|Inschrijven/Uitschrijven]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]] ([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 24 jun 2026 21:31 (CEST)(CET) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&amp;oldid=30335849 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 25 jun 2026 15:30 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Sannita (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 --&gt;

== This Month in Education: June 2026 ==
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt;This Month in Education&lt;/span&gt;

&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt; Volume 15 • Issue 6 • June 2026&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/June 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;&quot;&gt;In This Issue&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;&quot;&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement|Wikipedia Editathon at Dinajpur Govt. College: Empowering Graduate Students in the Open Knowledge Movement]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026|Wikimedia Serbia prepares for Edu Wiki camp 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries|Wiki Digi-Youth Clubs pilot explores challenge-based learning across three countries]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education|Why the EduWiki Hub Starter Kit Matters for the Future of Education]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite|Portuguese Universities adopt free knowledge tools: Wikipedia is the favorite]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo|Translating on Wikipedia used as extra – credit assignment in University of Prishtina, Kosovo]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives|Strengthening Wikimedia Education Through Community Learning and Digital Literacy Initiatives]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana|Small Group, Big Impact: Building Skills Through the Wikimedia Volunteer Focus Group in Botswana]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/&quot;25x25 Project – Celebrating Wikipedia&quot; in Córdoba, Argentina|&quot;25x25 Project – Celebrating Wikipedia&quot; in Córdoba, Argentina]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities|Mapping and gathering educational activities on Wiki in Brazilian universities]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026|Growing Wiki Education in the Philippines: Highlights from Bikol WikiConference 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program|From Mentee to Builder: Six Months in the EduWiki Hub Mentorship Program]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter|EduWiki Hub publishes its first Community Newsletter]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography|Click, Capture, and Contribute: Scaling Open Knowledge Through Mobile Photography]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes|Education in Action: Limkokwing School Adoption Program 2026 and Wikimedia Learning Outcomes]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/June 2026/Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda|Impact of Wiki Digi youth Clubs initiative in education of Rwanda]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 28 jun 2026 06:16 (CEST)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&amp;oldid=30725833 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-27&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to &quot;Create account&quot; and &quot;Log in&quot; actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220]
* After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292]
* An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; behaves when used to exclude results. Previously, using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;-prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;prefix:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346]

'''Updates for technical contributors'''
* Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W27&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 29 jun 2026 13:48 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30744833 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-28&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769]

'''Updates for technical contributors'''
* In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;src&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute and SVG in the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;srcset&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; attribute.
* The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W28&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 6 jul 2026 15:57 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30773578 --&gt;

== ''The Signpost'': 13 July 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News and notes|An exclusive club]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/In the media|Battle for a soul - who won?]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Opinion|We need to innovate with Wikimedia decision-making]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Recent research|LLMs and NPOV, 20 years of user blocks, Esperanto and Volapük Wikipedias]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News from Diff|How to host Wikicurious in your own community]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Community view|CUNY Newmark Wikimedian-in-Residence Quarterly Brief – April to June 2026]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Special report|Wikipedia escapes Category 1 designation under the UK Online Safety Act - for now]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/On the bright side|Fatherhood, weather, and diplomacy]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Op-ed|A Layup Easy Proposal for Wikimedia at 25: Spend 25% of Donations on the Community]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Traffic report|The grass was greener, the light was brighter]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Comix|schnozzed]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13 jul 2026 09:27 (CEST)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30775662 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-29&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguestalige Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis.
* The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916]

'''Updates for technical contributors'''
* Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778]
* To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W29&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13 jul 2026 18:11 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30804401 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-30&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]].
* [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation.

'''Updates for technical contributors'''
* On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, &quot;media-limit-reached&quot;, will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W30&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 21 jul 2026 07:46 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30836091 --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==
&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{Int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  24 jul 2026 14:24 (CEST)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:DreamRimmer@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-31&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[Bestand:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077]
* DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), templates (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), HTML and parser tags (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), and magic words (&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews.
* The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201]

'''Updates for technical contributors'''
* After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-helpusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-help&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;createacct-username-policy-popover-bullet3&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604]
* Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533]
* From now on, wikis can restrict editing in the &quot;User&quot; namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W31&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27 jul 2026 20:49 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30856308 --&gt;

== This Month in Education: July 2026 ==
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt;This Month in Education&lt;/span&gt;

&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt; Volume 15 • Issue 7 • July 2026&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/July 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;&quot;&gt;In This Issue&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;&quot;&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Practical Wikipedia Training for Teachers Held in Tetovo, Macedonia|Practical Wikipedia Training for Teachers Held in Tetovo, Macedonia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Wikimedia Ukraine at the Teachers of the Future Festival|Wikimedia Ukraine at the Teachers of the Future Festival]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Six Months of Growth, Learning, and Impact: My Journey as an EduWiki Mentor|Six Months of Growth, Learning, and Impact: My Journey as an EduWiki Mentor]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/PhilWiki Community pays homage to Antoine de Saint-Exupéry at Wikimania Paris 2026|PhilWiki Community pays homage to Antoine de Saint-Exupéry at Wikimania Paris 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Google25 Expands Tamil Wikipedia Community|Google25 Expands Tamil Wikipedia Community]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Edu Wiki camp gathers Serbian youth around the topic of open knowledge|Edu Wiki camp gathers Serbian youth around the topic of open knowledge]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Cátedra Glaciares: A Collaborative Experience for the Study and Conservation of Colombia’s Cryosphere|Cátedra Glaciares: A Collaborative Experience for the Study and Conservation of Colombia’s Cryosphere]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Continuing Wiki education partnerships in Brazil|Continuing Wiki education partnerships in Brazil]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/Building EduWiki in Albania: From school outreach to student contributions in Wikimedia projects|Building EduWiki in Albania: From school outreach to student contributions in Wikimedia projects]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/1Lib1Ref WUGN Kaduna, 2026|1Lib1Ref WUGN Kaduna, 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/July 2026/We create the first master class on access to knowledge and open technology in collaboration with National Autonomous University of Mexico, UNAM|We create the first master class on access to knowledge and open technology in collaboration with National Autonomous University of Mexico, UNAM]]

&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 30 jul 2026 21:48 (CEST)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&amp;oldid=30838310 --&gt;

== ''The Signpost'': 2 August 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In the media|Union drive, most prolific editor make headlines]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News and notes|Foundation rejects voluntary recognition of union, proposed board eligibility rules sharply restrict candidates]]

* WikiConference: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/WikiConference|&quot;Kurier, Signpost, wikipress: You can be a Wikimedia journalist&quot; - Wikimania presentation by User:Noé Recap]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In focus|Is Larry Sanger the co-founder of Wikipedia?]]

* Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Arbitration report|Think, and not just about content]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News from Diff|Meet the Wikimedians of the Year 2026!]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/On the bright side|The beautiful game]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Traffic report|Odyssey and Oyarzabal]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Comix|Well-spotted]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 2 aug 2026 12:18 (CEST)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30775662 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-32&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&amp;uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518]
* The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=ext-readinglists&amp;filter=&amp;action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia.
* Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326]

'''Updates for technical contributors'''
* The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698]
* The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W32&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 3 aug 2026 21:46 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30872536 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-33&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[Bestand:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692]

'''Updates for technical contributors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting &quot;{{Int:Mw-math-mathjax}}&quot; in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001]
* Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;cldsort=timestamp&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W33&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 10 aug 2026 22:45 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30901051 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-34&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC.

'''Updates for editors'''
* [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;__EXPECTSHORTPAGE__&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203]
* One new wiki has been created: a {{Int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;w:bol:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921]
* Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640]

'''Updates for technical contributors'''
* Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W34&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 17 aug 2026 23:03 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30922806 --&gt;

== ''The Signpost'': 24 August 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/News and notes|Union process progresses, unanswered questions about Littler Mendelson remain]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/In the media|Wikipedia editors save Sam Altman's life]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Recent research|Women in blue? Wikipedia's gender gap reverses in some areas]]

* Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Discussion report|Again and Again]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Traffic report|Look out, here comes the Spider-Man!]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Humour|Her tastes, her Wikimania, her upcoming tour... Baby Globe reveals everything]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/On the bright side|The great outdoors]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Opinion|Are we embarrassed yet?]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Special report|Paris Syndrome: Labor Strife, AI Anxiety, and a Leadership Test at Wikimania 2026]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Comix|WP:FAOWN]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 24 aug 2026 03:25 (CEST)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Bri@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30889666 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-35&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783]
* In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047]

* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448]

'''Updates for technical contributors'''
* User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#uic:}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|&lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Userlinks}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466]
* Due to user security and privacy risks, we have disabled access to &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs when specifically using &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Special:MyPage&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; URLs can still be accessed and used without &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Specified user page URLs (e.g. &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;User:Myusername&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;) can still be used with &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;action=raw&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386]
* Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;librsvg&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 2.60 and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ImageMagick&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841]

* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W35&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 24 aug 2026 22:45 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30961208 --&gt;

== Technieuws: 2026-36 ==
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Het laatste '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|technieuws]]''' van de technische gemeenschap van Wikimedia. Niet alle wijzigingen hebben een merkbaar effect op alle projecten. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Meer vertalingen]] zijn beschikbaar.

'''Hoogtepunt van de week'''
* Een nieuw format voor de Community Wishlist staat open voor terugkoppeling. U kunt [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|de voorgestelde ideeën op Meta lezen]]. Dit nieuwe proces is bedoeld om te verbeteren hoe wensen worden gesorteerd, er over wordt gestemd en hoe ze worden geprioriteerd op een manier die transparant en evenwichtig is over projectfamilies en taalversies heen. Deze consultatie staat twee weken open.

'''Updates voor moderatoren'''
* De nieuwste versie van de Wikipedia Android-app bevat updates voor de functie Opgeslagen, waarmee de opslagervaring van de app dichter bij iOS en web komt. De update herontwerpt het tabblad Opgeslagen met een weergave &quot;Alle pagina's&quot;, verwijdert de standaard leeslijst &quot;Opgeslagen&quot;, hernoemt leeslijsten naar &quot;Verzamelingen&quot; en moderniseert de ervaring voor het opslaan van pagina's. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788]
* De functie [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Leeslijsten]] is op 25 augustus ingeschakeld voor alle aangemelde gebruikers op de Bengaalse, Chinese, Tsjechische en Vietnameestalige Wikipedia's, na enkele maanden als bètafunctie. Leeslijsten komen op 1 september beschikbaar voor alle aangemelde gebruikers op de Arabische, Franse en Indonesische Wikipedia's, gevolgd door de Engelstalige Wikipedia op 14 september en alle overige Wikipedia-wiki's op 28 september.
* Vanaf het einde van de maand zien sommige niet aangemelde lezers op de Bengaalse, Tsjechische, Perzische, Engelstalige en Poolstalige Wikipedia's die de Minerva-skin op mobiel gebruiken een [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|bijgewerkte navigatiebalk]] in een [[w:A/B test|A/B-test]]. De test vergelijkt de huidige navigatiebalk met een nieuwe versie die is ontworpen om informatie sneller te kunnen vinden. Het doel is te bepalen of deze wijzigingen lezers aanmoedigen vaker terug te keren. Dit experiment verandert de ervaring voor aangemelde lezers en/of bewerkers niet.
* Redacteuren die doorverwijzingen, sjablonen en categorieën op doorverwijspagina's bijhouden, hebben nu verbeterde manieren om doorverwijzingen te vinden en te cureren. Voorheen konden deze pagina's niet worden doorzocht. Twee nieuwe zoekwoorden, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;onlyredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; en &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;withredirects:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, maken het nu mogelijk om doorverwijzingen direct te doorzoeken en kunnen worden gecombineerd met bestaande zoekwoorden zoals &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;incategory:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;, &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;intitle:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; en &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;insource:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089]
* De ISBN-opzoekhulpmiddelen voor het maken van referenties werkten recentelijk niet vanwege problemen met externe diensten. Ontwikkelaars werken aan oplossingen. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Terugkerend onderwerp]] Bekijk alle {{Formatnum:30}} door de gemeenschap ingediende {{PLURAL:30|taak|taken}} die vorige week [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|opgelost]] {{PLURAL:30|is|zijn}}. Zo is een probleem opgelost waarbij het zoeken naar pagina's op categorie met &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;deepcat&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; geen of niet-gerelateerde resultaten kon opleveren. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859]

'''Updates voor technische bijdragers'''
* Het domein van url's voor miniatuurafbeeldingen verandert van upload.wikimedia.org naar thumb.wikimedia.org. De oude url's blijven in de nabije toekomst werken, maar MediaWiki laat voortaan het nieuwe domein zien. Url's naar andere mediatypen, zoals originele bestanden, video's en transcodings, worden nog steeds aangeboden vanuit upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465]
* De Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&amp;title=Special%3ARestSandbox Math-API] is nu verouderd. Deze eindpunten worden eind september 2026 volledig buiten gebruik gesteld. Ontwikkelaars die deze eindpunten aanroepen, moeten overstappen op alternatieve wiskundige weergaveoplossingen, zoals [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] of [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Externe MediaWiki-installaties die de Math-uitbreiding gebruiken voor het weergeven van formules, moeten upgraden naar v1.43+ om onderbrekingen van de dienst te voorkomen.

* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Terugkerend onderwerp]] Gedetailleerde code updates later deze week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]]

'''In detail'''
* Lees meer over [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in een Diff-post [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Aangepaste bewerkingssuggesties voor elke wiki: Hoe gemeenschappen de suggestiemodus vormgeven met TextMatch]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Technieuws]]''' is samengesteld door [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|technieuws schrijvers]] en gepost door een [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Draag bij]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Vertaal]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Vraag hulp]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Geef feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Abonneren en afmelden]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W36&quot;/&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 31 aug 2026 22:53 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=30990659 --&gt;

== This Month in Education: August 2026 ==
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt;This Month in Education&lt;/span&gt;

&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt; Volume 15 • Issue 8 • August 2026&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/August 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;&quot;&gt;In This Issue&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;&quot;&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Coordinating Wikimedia's Presence in Iraqi Universities|Coordinating Wikimedia's Presence in Iraqi Universities]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/The EduWiki Hub Starter Kit Is Now Available in Spanish|The EduWiki Hub Starter Kit Is Now Available in Spanish]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki and democracy campaign launches in Brazil|Wiki and democracy campaign launches in Brazil]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki Clubs strengthen youth participation in open knowledge in the Philippines|Wiki Clubs strengthen youth participation in open knowledge in the Philippines]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wikidata for research in the UI1|Wikidata for research in the UI1]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Nupe Wikipedia Hits 1,000 Articles: The Next Chapter in Our Knowledge Journey |Nupe Wikipedia Hits 1,000 Articles: The Next Chapter in Our Knowledge Journey]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Recruiting newcomers to preserve Yiddish using Wiktionary as a tool|Recruiting newcomers to preserve Yiddish using Wiktionary as a tool]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Voices in Our Hands: How Nigerian Kids are Documenting Nigerian Sign Language for the World|Voices in Our Hands: How Nigerian Kids are Documenting Nigerian Sign Language for the World]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Wiki in Schools, Architecture and Open Heritage|Wiki in Schools, Architecture and Open Heritage]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/More than 200 registrations, 22 speakers, and seven hours of shared experience: Wikimedia Ukraine’s Education Community Conference 2026|More than 200 registrations, 22 speakers, and seven hours of shared experience: Wikimedia Ukraine’s Education Community Conference 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Launch of Wikifying a Conference handbook|Launch of Wikifying a Conference handbook]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/EduWiki Hub Updates: Working Groups Feedback Session and a New Roundtable for Program Officers|EduWiki Hub Updates: Working Groups Feedback Session and a New Roundtable for Program Officers]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/August 2026/Curiosity through academic inquiry - learning by writing Wikipedia articles in Serbia|Curiosity through academic inquiry - learning by writing Wikipedia articles in Serbia]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 1 sep 2026 19:54 (CEST)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&amp;oldid=30917014 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-37&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259]
* The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the &quot;[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]&quot; option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback.
* The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&amp;sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&amp;project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549]
* A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users.
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:1&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; instead of &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;:0&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704]
*  All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116]
'''Updates for technical contributors'''
* Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; option, as gadgets are always loaded through &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;ResourceLoader&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W37&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 7 sep 2026 20:44 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31008437 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-38&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]].

'''Updates for editors'''
* The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]].
* The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a &quot;read more&quot; button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinestalige Wikipedias and will run for four weeks.
* All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W38&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 14 sep 2026 17:31 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31039826 --&gt;

== Nieuwsbrieven Wikimedia Nederland ==
Tot nu toe werd de nieuwsbrief van Wikimedia Nederland niet alleen per e-mail verstuurd naar abonnees, maar ook geplaatst op de overlegpagina’s van bewerkers die zich daarvoor hadden aangemeld en via die mailmerge automatisch gedeeld in de Wikipedia kroeg. Omdat er relatief weinig belangstelling is voor het ontvangen van de nieuwsbrief via overlegpagina’s en om het proces efficiënter te maken, is besloten de WMNL- nieuwsbrief voortaan uitsluitend per e-mail te versturen aan mensen die zich hiervoor hebben ingeschreven. 

Wil je op de hoogte blijven, maar ben je nog niet ingeschreven? Laat dan op [https://www.wikimedia.nl/actueel/nieuwsbrief/ deze pagina] je e-mailadres achter. 

[[m:MassMessage|Global message delivery]] [[User:Germien Cox|Germien Cox (WMNL)]]([[User talk:Germien Cox|overleg]]) 15 sep 2026 12:23 (CEST)(CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Germien Cox@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Nieuwsbrief_Wikimedia_Nederland&amp;oldid=30335849 --&gt;

== Wisselen van server - Uw wiki zal binnenkort even alleen in de modus 'alleen-lezen' te gebruiken zijn ==
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Lees dit in een andere taal]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{Int:please-translate}}]

De [[foundation:|Wikimedia Foundation]] gaat overschakelen naar een ander datacenter. Dit zal er voor zorgen dat Wikipedia en andere Wikimedia-wiki's, zelfs na een ramp beschikbaar blijven.

Al het internetverkeer zal omgeschakeld worden op '''{{#time:j xg|2026-09-23|nl}}'''. De test zal beginnen om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]'''.

Vanwege bepaalde beperkingen in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]] is het helaas nodig om het bewerken van de wiki's tijdelijk in de 'alleen-lezen' modus te zetten. We verontschuldigen ons voor dit ongemak, en we doen onze uiterste best om de negatieve gevolgen, in de toekomst te minimaliseren. 

Er zal een melding worden weergegeven op alle wiki's, 30 minuten voordat de wissel plaats vindt. Deze banner blijft zichtbaar tot het einde van de operatie. 
U kunt bijdragen aan de [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate vertaling of het proeflezen] van de tekst van deze banner.

'''U zult wel in staat zijn om artikelen te lezen, maar niet om deze te bewerken, gedurende een korte periode. Dit geldt voor alle wiki's.'''

* U zult gedurende een uur of langer lang niet in staat zijn bewerkingen door te voeren op {{#time:l j xg Y|2026-09-23|nl}}.
* Tijdens het bewerken of opslaan gedurende deze tijd zult u een foutmelding zien. Wij hopen dat er geen bewerkingen verloren gaan, maar zijn hier niet zeker van. Wanneer u deze foutmelding te zien krijgt, wacht dan alstublieft tot alles weer normaal functioneert. Hierna kunt u uw bewerking opslaan. Toch raden we het ten zeerste aan dat u eerst een kopie maakt van uw bewerkingen maakt, gewoon uit voorzorg.

''Andere effecten'':

* Het uitvoeren van achtergrondtaken zal langzamer gaan, en sommige taken zouden mogelijk kunnen worden geannuleerd. Roodgekleurde koppelingen kunnen mogelijk niet zo snel bijgewerkt worden als gebruikelijk. Als u een artikel aanmaakt waarin ergens anders al naar verwezen wordt, zal de koppeling langer roodgekleurd blijven dan gebruikelijk. Sommige langlopende scripts zullen moeten worden onderbroken.
* We verwachten dat de uitrol van nieuwe code gebeurt zoals dat iedere week plaatsvindt. Het kan echter voorkomen dat sommige codewijzigingen per geval geblokkeerd worden, als de operatie ze later weer nodig heeft.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] zal ongeveer 90 minuten onbereikbaar zijn.

Dit project zal indien noodzakelijk worden uitgesteld. U kunt de [[wikitech:Switch_Datacenter|planning lezen op wikitech.wikimedia.org]]. Wijzigingen zullen in de planning worden aangekondigd. 

'''Deel deze informatie alstublieft met uw gemeenschap.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;

[[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 15 sep 2026 14:58 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Trizek (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== ''The Signpost'': 16 September 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/News and notes|The Balance of Power]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/In the media|Shocking photos may be changed on Wikipedia]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Disinformation report|Have UN Secretary-General candidates manipulated Wikipedia?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Recent research|Google's AI overviews may have reduced search engine referrals to English Wikipedia by 5%]]

* WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/WikiConference report|The backwater symbiosis – reflections from Wiki Conference India 2026]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Traffic report|Heaven let your light shine down]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Serendipity|Wikipedia Family Mosh Pit]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Obituary|Passing of Gobonobo, community leader advocating for women and minorities]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/On the bright side|Fantasy video games, hopeful science fiction, and the change of seasons]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Comix|The Adventure of the Unknown Corpse]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 16 sep 2026 04:11 (CEST)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=31028446 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-39&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363]

'''Updates for editors'''
* The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551]
* For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|&quot;Suggestion mode&quot; Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing &quot;experimental&quot; edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe.
* A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]].
* The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamestalige Wikipedias.
* After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamestalige Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659]

'''Updates for technical contributors'''
* The &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;formatversion=2&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;abusefilters&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]]

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W39&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 27 sep 2026 13:56 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31085309 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-40&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013]
* Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769]
* An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058]

* The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]].
* Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;Draft:&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]].
* A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section.
* New magic words &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; and &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]].  For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959]

'''Updates for technical contributors'''
* The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual.
* On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8]
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W40&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 28 sep 2026 12:49 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31092225 --&gt;

== This Month in Education: September 2026 ==
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt;This Month in Education&lt;/span&gt;

&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt; Volume 15 • Issue 9 • September 2026&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/September 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/September 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;&quot;&gt;In This Issue&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;&quot;&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikipedia Writing Training at Universitas Terbuka. WikiRempah Welcomes Wikimedians in Ternate|Wikipedia Writing Training at Universitas Terbuka. WikiRempah Welcomes Wikimedians in Ternate]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikimedia MKD’s Wiki Camp &amp; Team Building 2026|Wikimedia MKD’s Wiki Camp &amp; Team Building 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikimedia Commons Training for Students at Universitas Nurul Hasan Bacan: Mobilizing Bacan's Youth with WikiRempah|Wikimedia Commons Training for Students at Universitas Nurul Hasan Bacan: Mobilizing Bacan's Youth with WikiRempah]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Wikidata integration in the Library &amp; Information Science course|Wikidata integration in the Library &amp; Information Science course]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Translating the EduWiki Newcomer's Starter Kit in Albanian language|Translating the EduWiki Newcomer's Starter Kit in Albanian language]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Training Wikimedia Commons WikiRempah in Bacan, Bringing Digital Education to an Island Without Electricity|Training Wikimedia Commons WikiRempah in Bacan, Bringing Digital Education to an Island Without Electricity]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Synergy Between WikiRempah, the West Halmahera Regency Education and Culture Office, and the Sultanate of Jailolo in Documenting Spice Route Cultural Sites|Synergy Between WikiRempah, the West Halmahera Regency Education and Culture Office, and the Sultanate of Jailolo in Documenting Spice Route Cultural Sites]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/St Aloysius Wiki Club Celebrates 10th Anniversary of Tulu Wikipedia|St Aloysius Wiki Club Celebrates 10th Anniversary of Tulu Wikipedia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Road to Open Source: bringing open source contribution into Indian engineering classrooms|Road to Open Source: bringing open source contribution into Indian engineering classrooms]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Photography and education: initiatives in Brazil|Photography and education: initiatives in Brazil]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Open Knowledge Initiatives Summer Internship 2026 – Project Workflow &amp; Learnings|Open Knowledge Initiatives Summer Internship 2026 – Project Workflow &amp; Learnings]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Media Literacy Teacher Training with Wikimedia UK and Thoughtful|Media Literacy Teacher Training with Wikimedia UK and Thoughtful]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Heritage Across Borders: St Aloysius Wiki Club Students Celebrate Cultural Heritage Through Wikipedia|Heritage Across Borders: St Aloysius Wiki Club Students Celebrate Cultural Heritage Through Wikipedia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/From Bandung's Street Signs to Wikipedia: Rediscovering Sundanese Script|From Bandung's Street Signs to Wikipedia: Rediscovering Sundanese Script]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/CSPC Wiki Club launches student community for open knowledge and youth leadership|CSPC Wiki Club launches student community for open knowledge and youth leadership]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Amplifying Underrepresented Voices: Lessons from the Language Diversity Hub 2026|Amplifying Underrepresented Voices: Lessons from the Language Diversity Hub 2026]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/September 2026/Education activity: Can I trust Wikipedia?|Education activity: Can I trust Wikipedia?]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 30 sep 2026 20:36 (CEST)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&amp;oldid=31092240 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-41&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January.

'''Updates for editors'''
* Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations.
* Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading.
* Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847]
* Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194]

'''Updates for technical contributors'''
* Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. 
* A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/api/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt; pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: &lt;bdi lang=&quot;zxx&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{projectName}/w/rest.php/&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;&lt;/bdi&gt;). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]].

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W41&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

5 okt 2026 20:52 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Trizek (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31098825 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-42&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W42&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. &lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;Miller2026-1&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255]
* [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304]

'''Updates for editors'''
* [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs.
* The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]].
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077]
* [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]].
* Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075]

'''Updates for technical contributors'''
* There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset].
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]]

'''In depth'''
* The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response.

'''Meetings and events'''
* Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W42&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13 okt 2026 09:39 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31142468 --&gt;

== ''The Signpost'': 13 October 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[Bestand:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/News and notes|AELECT returns, Jimbo gives a union update, VisualEditor is now default]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Serendipity|From a rare portrait of a female millionaire in Nancy to a Japanese painter in Lyon]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Obituary|Doug Weller]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/In the media|A(I)pocalypses afoot]]

* WikiConference Report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/WikiConference Report|WikiConference 2026 &amp; the importance of in-person community]]

* By the numbers: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/By the numbers|Does the country of birth affect the likelihood of having a Wikipedia biography?]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/News from Diff|OpenAI &quot;rogue&quot; agent activities found on Wikimedia projects]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/On the bright side|Good people]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Op-ed|Who are our readers?]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Traffic report|This world is big and wild and half insane]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Comix|Fudging the numbers]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 14 okt 2026 00:46 (CEST)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=31092234 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-43&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W43&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translations]] are available.

'''Updates for editors'''
* To measure the impact of incorporating some [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#November 2025: Ideas and feedback|community-requested features]] on logged-out reader retention, a test for [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing|Image Carousel]] will be pushed to logged-out readers. With the Image Carousel feature, readers browse community-uploaded images, selected by editors as relevant to specific articles. The test starts on November 20.
* An experimental notice will be pushed to 0.5% of logged-out mobile readers who come to English Wikipedia from Google, asking them to add Wikipedia as a [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/preferred-sources/ Google Preferred Source]. The test is to see if this notice increases reader retention and encourages people who use Google Search to visit Wikipedia more often. It will run from October 15–29 and will be assessed for its impact on retention and referrals.
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{Formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[quarry:|Quarry]] returned an “Access denied” error when users tried to run SQL queries, preventing queries from running normally, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T440966]

'''Updates for technical contributors'''
* [[Bestand:Cog-icon-grey.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Due to a long-standing bug, applications that use the [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For_Developers|OAuth 2]] client credentials flow to act on their owners’ behalf are treated as if they are logged out. This will be fixed for new applications registered on or after Monday, October 19. Some affected applications need to re-register. [https://phabricator.wikimedia.org/T420297]
* [[Bestand:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.1|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* A proposal to hold the Wikimedia Hackathon every three years, with regional hackathons in between, [[mw:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]] before November 6.

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W43&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 19 okt 2026 16:38 (CEST)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31178499 --&gt;

== Wisselen van server - Uw wiki zal binnenkort even alleen in de modus 'alleen-lezen' te gebruiken zijn ==
&lt;section begin=&quot;server-switch&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
[[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Lees dit in een andere taal]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]

De [[foundation:|Wikimedia Foundation]] gaat overschakelen naar een ander datacenter. Dit zal er voor zorgen dat Wikipedia en andere Wikimedia-wiki's, zelfs na een ramp beschikbaar blijven.

Al het internetverkeer zal omgeschakeld worden op '''{{#time:j xg|2026-10-28|nl}}'''. De test zal beginnen om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]'''.

Vanwege bepaalde beperkingen in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]] is het helaas nodig om het bewerken van de wiki's tijdelijk in de 'alleen-lezen' modus te zetten. We verontschuldigen ons voor dit ongemak, en we doen onze uiterste best om de negatieve gevolgen, in de toekomst te minimaliseren. 

Er zal een melding worden weergegeven op alle wiki's, 30 minuten voordat de wissel plaats vindt. Deze banner blijft zichtbaar tot het einde van de operatie. 
U kunt bijdragen aan de [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&amp;task=view&amp;language=&amp;filter=&amp;action=translate vertaling of het proeflezen] van de tekst van deze banner.

'''U zult wel in staat zijn om artikelen te lezen, maar niet om deze te bewerken, gedurende een korte periode. Dit geldt voor alle wiki's.'''

* U zult gedurende een uur of langer lang niet in staat zijn bewerkingen door te voeren op {{#time:l j xg Y|2026-10-28|nl}}.
* Tijdens het bewerken of opslaan gedurende deze tijd zult u een foutmelding zien. Wij hopen dat er geen bewerkingen verloren gaan, maar zijn hier niet zeker van. Wanneer u deze foutmelding te zien krijgt, wacht dan alstublieft tot alles weer normaal functioneert. Hierna kunt u uw bewerking opslaan. Toch raden we het ten zeerste aan dat u eerst een kopie maakt van uw bewerkingen maakt, gewoon uit voorzorg.

''Andere effecten'':

* Het uitvoeren van achtergrondtaken zal langzamer gaan, en sommige taken zouden mogelijk kunnen worden geannuleerd. Roodgekleurde koppelingen kunnen mogelijk niet zo snel bijgewerkt worden als gebruikelijk. Als u een artikel aanmaakt waarin ergens anders al naar verwezen wordt, zal de koppeling langer roodgekleurd blijven dan gebruikelijk. Sommige langlopende scripts zullen moeten worden onderbroken.
* We verwachten dat de uitrol van nieuwe code gebeurt zoals dat iedere week plaatsvindt. Het kan echter voorkomen dat sommige codewijzigingen per geval geblokkeerd worden, als de operatie ze later weer nodig heeft.
* [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] zal ongeveer 90 minuten onbereikbaar zijn.

Dit project zal indien noodzakelijk worden uitgesteld. U kunt de [[wikitech:Switch_Datacenter|planning lezen op wikitech.wikimedia.org]]. Wijzigingen zullen in de planning worden aangekondigd. 

'''Deel deze informatie alstublieft met uw gemeenschap.'''&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;server-switch&quot;/&gt;

[[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 26 okt 2026 15:00 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:Trizek (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=30513874 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Tech News: 2026-44&lt;/span&gt; ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;technews-2026-W44&quot;/&gt;&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translations]] are available.

'''Weekly highlight'''
* An experiment launched on September 29 is testing [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Experience/Reading_recommendations|article recommendations]] for new account holders who also identify as readers. By suggesting articles to read, similar to recommendations in the Wikipedia app for logged-in readers, the experiment aims to encourage new account holders to read and return to the website regularly, with the goal of increasing internal referrals by 1%. See the related [[m:Community Wishlist/W505|Community Wishlist]] proposal.
* Several Wikimedia services were taken offline last week because of a [https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1 security vulnerability in PHP]. This is because they need to be updated before they are safe to put back online. This is not a problem just for the Wikimedia movement but affects a lot of websites. You can follow updates on [[wikitech:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community|Wikitech]]. Cloud VPS and Toolforge will take longer to bring back online. This is to make sure that applications which run on Cloud VPS or Toolforge are not affected. Tool developers can see updates and more information on the [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/cloud-announce.lists.wikimedia.org/ Cloud-announce mailing list]. [https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-tools-and-services/][https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-cloud-services/]
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Last week we shared]] that to measure the impact of incorporating some community-requested features on logged-out reader retention, a test for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Carousel]] feature would be pushed to logged-out readers. Due to an issue, we will be restarting the test, but it will be live on October 26, not November 20 as initially announced.

'''Updates for editors'''
* A new [[wikitech:KAPOW|bot detection system]] to better identify automated traffic that disguises itself as human visitors, is coming to the Wikimedia wikis. This might cause sudden changes to visitor statistics starting from 26 October, going back to 20 June 2026.
* The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] which renders musical notation inside wiki pages, has been temporarily disabled on all wikis due to a security issue. Affected pages will display a notice instead of musical scores, but the underlying code remains intact. No action is needed from editors, and a fix is in progress. A separate announcement will follow when the extension is re-enabled. Read more on [[phab:T441579|Phabricator]].
* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where CodeMirror syntax highlighter appears to have been enabled in error for existing editors has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T441308]

'''Updates for technical contributors'''
* [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, October 28 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1793199600 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T439703]

* [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.2|MediaWiki]]

'''Meetings and events'''
* Scholarship and sponsorship applications for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] will close on Friday, October 30th. Submit your application [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ through Pretix] before the deadline!

'''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&amp;nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translate]]&amp;nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&amp;nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&amp;nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].''
&lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;technews-2026-W44&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 26 okt 2026 19:56 (CET)
&lt;!-- Bericht verzonden door User:STei (WMF)@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&amp;oldid=31199592 --&gt;

== This Month in Education: October 2026 ==
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English. Please help to translate in your language.
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:2.9em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt;This Month in Education&lt;/span&gt;

&lt;span style=&quot;font-weight:bold; color:#00A7E2; font-size:1.4em; font-family:'Helvetica Neue', Helvetica, Arial, sans-serif;&quot;&gt; Volume 15 • Issue 10 • October 2026&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border-top:1px solid #a2a9b1; border-bottom:1px solid #a2a9b1; padding:0.5em; font-size:larger; margin-bottom:0.2em&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/October 2026|Contents]] • [[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/October 2026/Headlines|Headlines]] • [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe]]&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;color:white; font-size:1.8em; font-family:Montserrat; background:#92BFB1;&quot;&gt;In This Issue&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: left; column-count: 2; column-width: 35em;&quot;&gt;
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Wikipedia Education Awareness Campaign Held in Dinajpur, Bangladesh|Wikipedia Education Awareness Campaign Held in Dinajpur, Bangladesh]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Wikimedia MKD Continues Its Educational Activities in the New School Year|Wikimedia MKD Continues Its Educational Activities in the New School Year]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/WikiLatih Bogor Méré Rohangan pikeun Diajar, Silih Bagikeun Pangaweruh, jeung Nyambungkeun Antargenerasi|WikiLatih Bogor Méré Rohangan pikeun Diajar, Silih Bagikeun Pangaweruh, jeung Nyambungkeun Antargenerasi]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Wiki Club Organise Two-Day Technical Workshop on MediaWiki Projects at St Aloysius University|Wiki Club Organise Two-Day Technical Workshop on MediaWiki Projects at St Aloysius University]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/WIKI 101 learning module developed for Filipino university students|WIKI 101 learning module developed for Filipino university students]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/When the Forest Changes, What Can We Learn Through Wikimedia|When the Forest Changes, What Can We Learn Through Wikimedia]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Open Knowledge Course inspires students in Olomouc in writing Wikipedie articles|Open Knowledge Course inspires students in Olomouc in writing Wikipedie articles]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/New student-led Wikimedia communities expand youth participation in ESEAP|New student-led Wikimedia communities expand youth participation in ESEAP]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Improving health-related content on Wikipedia: an initiative in Brazil|Improving health-related content on Wikipedia: an initiative in Brazil]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/How EduWiki Hub Partnerships Are Building Capacity for Wikimedia Education Worldwide|How EduWiki Hub Partnerships Are Building Capacity for Wikimedia Education Worldwide]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/From the First Cohort to the Second: Learning and Teaching Wikipedia at a University in Türkiye|From the First Cohort to the Second: Learning and Teaching Wikipedia at a University in Türkiye]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/From Forgotten Pages to Living Heritage: Bikol Wikisource marks its second year|From Forgotten Pages to Living Heritage: Bikol Wikisource marks its second year]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/First workshops for Serbian students and pupils in the academic year|First workshops for Serbian students and pupils in the academic year]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Czech seniors visited Vyšší Brod Monastery and are heading to the 10th anniversary of Senior Wikitown|Czech seniors visited Vyšší Brod Monastery and are heading to the 10th anniversary of Senior Wikitown]]
* [[m:Special:MyLanguage/Education/News/October 2026/Auckland Museum's fourth cohort of Wiki summer students|Auckland Museum's fourth cohort of Wiki summer students]]
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; text-align: center; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Education/Newsletter/About|About ''This Month in Education'']] · [[m:Global message delivery/Targets/This Month in Education|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:Special:MyLanguage/MassMessage|Global message delivery]] · For the team: [[:m:User:ZI Jony|ZI Jony]] 30 okt 2026 19:19 (CET)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:ZI Jony@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/This_Month_in_Education&amp;oldid=31135529 --&gt;

== ''The Signpost'': 1 November 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/News and notes|AELECT5 concludes, a Wikimedian arrested for treason, and updates to GANs and FARs]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Recent research|How Wikipedians use (or don't use) LLMs; experienced editors contribute more to &quot;underproduced&quot; articles than newbies]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Disinformation report|Better bots or bothersome baby borgs?]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/In the media|Stop the internet, I was deleted]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/News from Diff|Why Wikimedia Is Speaking Up in a Major AI Copyright Case]]

* By the numbers: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/By the numbers|Wikipedian Nobel Prize 2026]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/On the bright side|Gone fishing]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Traffic report|October, and the articles are stripped bare]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/In focus|Two Roles, One Wikimedia Education Ecosystem]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Comix|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Comix]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 1 nov 2026 14:52 (CET)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- Bericht verzonden door User:JPxG@metawiki via de lijst op de pagina https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=31191200 --&gt;</text>
      <sha1>otgjkjy0vhqy2ftt44dg0ne3y375jqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas</title>
    <ns>2</ns>
    <id>44576</id>
    <revision>
      <id>431711</id>
      <parentid>426750</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>431711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="331" sha1="aewuajodi545elbjh0he8upbj8qti7b" xml:space="preserve">{{Babel|nl-N|en-3|min-0}}

{{NUMBEROFPAGES}}, {{NUMBEROFARTICLES}}, {{#Expr:100 * {{NUMBEROFARTICLES}}/{{NUMBEROFPAGES}}}}%

==Bookmarks==
&lt;div style=&quot;font-size:90%;&quot;&gt;
{{Special:Prefixindex/User:Erik Baas}}
&lt;/div&gt;

===Overlegpagina's===
{{Special:Prefixindex/User talk:Erik Baas}}

===Shortcuts===
{{Wikibooks:Lijst van shortcuts}}</text>
      <sha1>aewuajodi545elbjh0he8upbj8qti7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Taalcode</title>
    <ns>10</ns>
    <id>44583</id>
    <revision>
      <id>431712</id>
      <parentid>421948</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>+1</comment>
      <origin>431712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1733" sha1="0581fow25vr0a27oe7wsuhaaobpyfsw" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#Switch:{{Lc:{{{1|}}}}}&lt;!--

*** deze lijst is alfabetisch gesorteerd op de taalcode ***

--&gt;
|count=56&lt;!-- handmatig in te vullen; zonder default-waarde en foutmeldingen --&gt;
|ab=Abchazisch
|af=Afrikaans
|an=Aragonees
|ar=Arabisch
|ast=Asturisch&lt;!-- ISO 639-2--&gt;
|az=Azerbeidzjaans
|be=Wit-Russisch
|bi=Bislama
|bn=Bengaals
|ca=Catalaans
|cs=Tsjechisch
|da=Deens
|de=Duits
|en=Engels
|eo=Esperanto
|es=Spaans
|fa=Perzisch (Farsi)
|fi=Fins
|fr=Frans
|gl=Galicisch
|grc=Oudgrieks
|hr=Kroatisch
|id=Indonesisch
|is=IJslands
|it=Italiaans
|ja=Japans
|kn=Kannada
|ko=Koreaans
|la=Latijn
|lat=Latijn&lt;!-- ISO 639-2--&gt;
|lt=Litouws
|lv=Lets
|mg=Plateaumalagasi
|min=Minangkabau
|mwl=Mirandees&lt;!-- ISO 639-2--&gt;
|nds=Nederduits&lt;!-- ISO 639-2--&gt;
|nl=Nederlands
|nn=Nynorsk
|no=Noors
|nov=Novial
|or=Odia (Oriya)
|pi=Pali
|pih=Norfuk
|pl=Pools
|pt=Portugees
|ro=Roemeens
|ru=Russisch
|sco=Schots&lt;!-- ISO 639-2--&gt;
|sv=Zweeds
|tpi=Tok Pisin
|tr=Turks
|uk=Oekraïens
|vi=Vietnamees
|wa=Waals
|yi=Jiddisch
|yue=Chinees (Kantonees)&lt;!--nl.wikipedia--&gt;
|zh=Chinees
|#default={{Fout|Onbekende taalcode &quot;{{{1}}}&quot;; voeg deze aub. toe aan [[Sjabloon:Taalcode]]}}&lt;!--
--&gt;[[Categorie:Wikibooks:Pagina's met technische fout(en)]]
}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=

;Doel
:Deze sjabloon bevat {{Hover|tekst={{Taalcode|count}}|hovertekst=(dd. 13 augustus 2025)}} twee- en drieletterige taalcodes met de naam van de taal; de meeste volgens [[w:Lijst van ISO 639-codes|ISO 639-1]]. Bedoeld voor categorieën als bv. [[:Categorie:Gebruiker nl]], maar ook elders inzetbaar. Niet hoofdlettergevoelig.

;Voorbeeld
{{Sjabdemo|Taalcode|en}}
{{Sjabdemo|Taalcode|FR}}
}}

[[Categorie:Sjablonen]]
[[Categorie:Sjablonen data]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0581fow25vr0a27oe7wsuhaaobpyfsw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431714</id>
      <parentid>431712</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:16:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>431714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1732" sha1="mwd0d15yo1pdbqea82x190o3t0zdpd0" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#Switch:{{Lc:{{{1|}}}}}&lt;!--

*** deze lijst is alfabetisch gesorteerd op de taalcode ***

--&gt;
|count=56&lt;!-- handmatig in te vullen; zonder default-waarde en foutmeldingen --&gt;
|ab=Abchazisch
|af=Afrikaans
|an=Aragonees
|ar=Arabisch
|ast=Asturisch&lt;!-- ISO 639-2--&gt;
|az=Azerbeidzjaans
|be=Wit-Russisch
|bi=Bislama
|bn=Bengaals
|ca=Catalaans
|cs=Tsjechisch
|da=Deens
|de=Duits
|en=Engels
|eo=Esperanto
|es=Spaans
|fa=Perzisch (Farsi)
|fi=Fins
|fr=Frans
|gl=Galicisch
|grc=Oudgrieks
|hr=Kroatisch
|id=Indonesisch
|is=IJslands
|it=Italiaans
|ja=Japans
|kn=Kannada
|ko=Koreaans
|la=Latijn
|lat=Latijn&lt;!-- ISO 639-2--&gt;
|lt=Litouws
|lv=Lets
|mg=Plateaumalagasi
|min=Minangkabau
|mwl=Mirandees&lt;!-- ISO 639-2--&gt;
|nds=Nederduits&lt;!-- ISO 639-2--&gt;
|nl=Nederlands
|nn=Nynorsk
|no=Noors
|nov=Novial
|or=Odia (Oriya)
|pi=Pali
|pih=Norfuk
|pl=Pools
|pt=Portugees
|ro=Roemeens
|ru=Russisch
|sco=Schots&lt;!-- ISO 639-2--&gt;
|sv=Zweeds
|tpi=Tok Pisin
|tr=Turks
|uk=Oekraïens
|vi=Vietnamees
|wa=Waals
|yi=Jiddisch
|yue=Chinees (Kantonees)&lt;!--nl.wikipedia--&gt;
|zh=Chinees
|#default={{Fout|Onbekende taalcode &quot;{{{1}}}&quot;; voeg deze aub. toe aan [[Sjabloon:Taalcode]]}}&lt;!--
--&gt;[[Categorie:Wikibooks:Pagina's met technische fout(en)]]
}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=

;Doel
:Deze sjabloon bevat {{Hover|tekst={{Taalcode|count}}|hovertekst=(dd. 1 november 2026)}} twee- en drieletterige taalcodes met de naam van de taal; de meeste volgens [[w:Lijst van ISO 639-codes|ISO 639-1]]. Bedoeld voor categorieën als bv. [[:Categorie:Gebruiker nl]], maar ook elders inzetbaar. Niet hoofdlettergevoelig.

;Voorbeeld
{{Sjabdemo|Taalcode|en}}
{{Sjabdemo|Taalcode|FR}}
}}

[[Categorie:Sjablonen]]
[[Categorie:Sjablonen data]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mwd0d15yo1pdbqea82x190o3t0zdpd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas/LCD</title>
    <ns>2</ns>
    <id>45166</id>
    <revision>
      <id>431710</id>
      <parentid>407628</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:48:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>431710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="407" sha1="5cobwnquz7wq013wx18egtlxayqash8" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;
 max-width: 420px; 
 margin: 1em auto;
 border: 1px solid #989898; 
 background-color: #e0e0e0; 
 color: black; 
 text-align: center; 
 box-shadow: 0 0 29px inset silver, 5px 5px 9px grey;&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;{{../LCD/sub|1}}&lt;!--
--&gt;{{../LCD/sub|2}}&lt;!--
--&gt;{{../LCD/sub|:}}&lt;!--
--&gt;{{../LCD/sub|3}}&lt;!--
--&gt;{{../LCD/sub|4}}&lt;!--
--&gt;&lt;/div&gt;&lt;!-- 

404? [[Bestand:Colon DSEG7Classic-BoldItalic.svg|90x120px]]
--&gt;</text>
      <sha1>5cobwnquz7wq013wx18egtlxayqash8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Energietransitie/Verbruik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45416</id>
    <revision>
      <id>431729</id>
      <parentid>426777</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mattias.Campe</username>
        <id>572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Werking */</comment>
      <origin>431729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21624" sha1="9lgcw509q5h44lb0w4ffxm0zeqepoct" xml:space="preserve">== Digitale meter, slim net ==
Als je leest over een  {{Wp|Slimme meter|slimme meter}}, dan is deze niet echt slim, maar vooral digitaal! Het slimste dat die vaak kan is nl. het doorsturen van de meterstanden. Trouwens een van de aangebrachte voordelen, omdat dan geen meteropnemers meer moeten langskomen. Het nieuwe centrale datasysteem voor de Belgische energiemarkt werd echter na aanhoudende problemen weer uitgesteld. De oplopende factuur, die nu al geschat wordt op 200 miljoen euro, is voor de consument.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie De Tijd: [https://www.tijd.be/ondernemen/milieu-energie/energiedatabank-voor-slimme-meters-flopt/10078478.html Energiedatabank voor slimme meters flopt]&lt;/ref&gt;

Omdat de meter digitaal zal worden, maar uit zichzelf niet slim, zullen dus anders apparaten en diensten moeten uitgewerkt worden. Dus niet alleen het aantal geplaatste digitale meters is van belang, maar ook wat ermee wordt gedaan.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie het [https://dashboard.vreg.be/report/DMR_Digitale%20meter.html 'digitale meter'-dashboard van de VREG], met niet alleen het aantal geplaatste meters, maar ook als de communicatiepoort openstaat en als ze al dan niet maandelijkse afrekeningen hebben.&lt;/ref&gt; Het is aan de overheid om voor dit {{Wp|Smart grid|smart grid}} wetgeving te voorzien, zodat bedrijven het zien zitten om te investeren én om consumenten te beschermen.

== Van meten tot weten ==
Cruciaal in de energietransitie is vastleggen wat je moet meten en hoe je dit zal meten. Voor '''het wat meten''' (uitgedrukt in kWh of Wh):
* E&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt; is wat jouw apparaten in huis verbruiken. Dit kan komen van jouw eigen productie (E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt;) en/of worden geïmporteerd van het net (E&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;).
* E&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; is wat je importeert van het openbare elektriciteitsnetwerk.
* E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; is wat je zelf produceert, bv. door PV-panelen.
* E&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; is wat je exporteert naar het openbare elektriciteitsnetwerk. Het is dus het deel van je productie dat je zelf niet direct kan verbruiken.
* E&lt;sub&gt;d&lt;/sub&gt; is wat je zelf direct verbruikt (''zelfconsumptie'') van de productie E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; en dus niet injecteert op het elektriciteitsnetwerk.

Er gelden volgende verbanden:
* &lt;code&gt;E&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt; == E&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; + E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; – E&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;E&lt;sub&gt;d&lt;/sub&gt; == E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; - E&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt;

Voor '''het hoe meten''':
* De analoge Ferrarismeter kan terugdraaien en daarmee kan je het verschil tussen afname en injectie bepalen (nl. Ei - Ee), maar niet de afzonderlijke waarden (nl. Ei en Ee apart). Met een aparte productieteller kan je Ep en dus ook Eh bepalen. Het bepalen van Ed kan niet, omdat je Ee niet apart weet. Als je bv. ‘s ochtends een meterstand noteert en ‘s avonds opnieuw, dan weet je niet hoeveel je effectief van het net hebt afgenomen (import) en hoeveel je hebt geïnjecteerd (export). Merk op dat een Ferrarismeter geen interface heeft waarmee je gedetailleerde meetgegevens kan opvragen. 
* De {{Wp|Slimme meter|digitale meter}} meet afname/import (Ei) en injectie/export (Ee) apart, waarbij deze enkel optellen (en dus nooit terugdraaien). Dit is gesplitst in een dal- en piekteller, waardoor de digitale meter vier tellers heeft. Je hebt apart nog een productieteller nodig om Ep te bepalen. Hier heb je wel voldoende om ook Ed te bepalen. Je kan ook gedetailleerde meetgegevens opvragen: zie verder.
* Er bestaat ook aparte apparatuur om metingen uit te voeren. Zie verder bij domotica.

Naast de metingen heb je nog software die alles grafisch voorstelt. Dat kan via [https://mijn.fluvius.be/ Mijn Fluvius], via de eerder vermelde projecten en/of losstaand zoals bij [https://www.energieid.be/ EnergieId] en zijn integraties. Ideaal is ook als die software verbruikers kan aansturen.

M.b.t. de digitale meter is er een afleesscherm, een P1-poort (voor verbruiksinformatie) en een S1-poort (voor geavanceerde detectie- en regeltoepassingen). Via het scherm kan je 16 gegevens aflezen door het drukken op de groene knop, waaronder de onderstaande (zie ook de animatieafbeelding).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.fluvius.be/digitalemeter Fluvius: de digitale meter]&lt;/ref&gt;
* 1.8.1 == afname onder piektarief (dag)
* 2.8.1 == injectie onder piektarief (dag)
* 1.8.2 == afname onder daltarief (nacht)
* 2.8.2 == injectie onder daltarief (nacht, maar in de praktijk vooral het weekend)
* 1.8.0 == som van afname/import onder piek- en daltarief, dus Ei
* 2.8.0 == som van injectie/export onder piek- en daltarief, dus Ee
* 1.7.0 == het afgenomen vermogen in kW (als je P+ ziet staan, zal dit groter dan 0 zijn)
* 2.7.0 == het geïnjecteerde vermogen in kW (als je P- ziet staan, zal dit groter dan 0 zijn)
* 32.7.0 == hoeveel spanning in V er op het net staat (ideaal is dit 230 V)
* 31.7.0 == hoeveel stroom in A er doorheen de meter gaat

Als je nog geen digitale meter hebt, kan je controleren wanneer ze deze komen installeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie fluvius.be: [https://www.fluvius.be/nl/thema/meters-en-meterstanden/digitale-meter/wanneer-krijg-ik-digitale-meters Wanneer krijg ik digitale meters?].&lt;/ref&gt; Je kan het ook zelf aanvragen (dit kost €72,54 exclusief btw), maar sowieso zou uiterlijk 1 juli 2029 alle gezinnen en kmo's een digitale meter moeten hebben.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie vreg.be: [https://www.vreg.be/nl/digitale-meter digitale meter]&lt;/ref&gt; 

&lt;gallery&gt;
Kilowattuurmeter dubbel tarief.jpg|Analoge Ferrarismeter
Plug-in power and energy monitor in socket.jpg|Energiemeter
Digitale_meter_Sagemcom.gif|Animatie scherm digitale meter
Uitrol slimme meter.webm|Digitale meter
&lt;/gallery&gt;

== Verbruik beperken ==
[[Bestand:Energy label 2010.svg|miniatuur|Energielabel koelkast]] Volgens de eerste stap van {{Wp|Trias energetica|Trias energetica}} moeten we het energieverbruik beperken, door verspilling tegen te gaan. Dat de groenste kWh diegene is die je niet verbruikt is al lang een slogan. Daarover bestaan dus al heel wat websites. Onderstaande kleine opsomming schiet dan duidelijk tekort.

* Vermijd omzettingen: werk rechtstreeks op gelijkstroom.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie lowtechmagazine.be: [https://www.lowtechmagazine.be/2016/02/zonne-energie-installatie-op-dc-gelijkstroom.html Een huishouden op gelijkstroom?]&lt;/ref&gt;
* Vermijd {{Wp|Sluipverbruik|sluipverbruik}}: sommige toestellen verbruiken elektriciteit zonder dat je er voordeel van hebt.
* Laat je niet alleen leiden door de aanschafprijs, maar bekijk ook de zuinigheid van apparaten.

Je energieverbruik kan je ook laten dalen, door je elektriciteitsverbruik te laten toenemen. Dit klinkt paradoxaal, maar denk bv. aan elektrisch vervoer: een {{Wp|Elektrische auto|elektrische auto}} gaat efficiënter om met energie, dan een auto met brandstofmotor. Een auto vervangen door een elektrische fiets of speedpedelec is natuurlijk nog heel veel beter.

== Verbruik verschuiven ==
Als je een digitale meter hebt, dan draaien de tellers enkel vooruit:
* Ofwel is er afname/import van het net, waarbij je de de volle pot betaalt. Stel bv. €0,40/kWh.
* Ofwel is er injectie/export naar het net, waarbij je een kleine injectievergoeding ontvangt. Stel bv. €0,02/kWh.
* Als er geen afname of injectie is, staan alle tellers uiteraard stil.

Als de injectievergoeding heel klein is t.o.v. de afnamekost, dan is het altijd beter om waar mogelijk het verbruik te verschuiven naar een moment waarop je PV-energie over hebt. Je wil je PV-energie maximaal direct zelf gebruiken. Stel bv. een vaatwasser die 0,80 kWh in één beurt verbruikt:
* ‘s Nachts kost je dat 0,80 kWh * €0,40/kWh= €0,32.
* Bij een zonnige dag kost je dat 0,80 kWh * €0,02/kWh= €0,016. Want zelfs als je vaatwasser op zonne-energie werkt is dat niet gratis. Die elektriciteit gaat namelijk niet naar het net, waardoor je voor dat deel de injectievergoeding misloopt.
* Conclusie: 32 cent versus 1,6 cent lijkt nu niet om rijk van de worden. Maar je moet het natuurlijk bekijken over een volledig jaar en voor alle apparaten die je overdag kan aanzetten. Dat is 20 keer goedkoper!

‘s Nachts ben je zeker dat je apparaten geen gebruik kunnen maken van PV-energie. Ze verschuiven naar de dag maakt dat de kans groter is dat je van je PV gebruik kan maken. Deze kans is uiteraard niet 100%: soms zal er onvoldoende zonne-energie over zijn om alle apparaten daarvan te voorzien en zal er alsnog afname van het net zijn. Maar slim schuiven helpt zeker. Ook voor een lager [[Energietransitie/Capaciteitstarief|capaciteitstarief]].

== Verbruik verdelen: PV Diverter ==
=== Kiezen is verliezen ===
Bij het deeltje over 'verbruik verschuiven’ blijkt het helaas niet altijd zo eenvoudig te zijn om “gewoon” apparaten overdag aan te zetten. Stel dat je 200 W naar het net injecteert en je hebt een apparaat van 600 W dat je zou kunnen aanzetten:
* Ofwel zet je het aan, waardoor je 200 W van jouw PV direct kan gebruiken (goedkoop). Helaas betekent het ook 400 W afname van het net (duur).
* Ofwel zet je het niet aan. Wie weet komt er later nog een moment dat minstens 600 W over is: ideaal om dat 600W-apparaat aan te zetten. Maar dat moment komt misschien nooit (een donkere dag), waardoor je dit apparaat alsnog ‘s nachts moet aanzetten. Dan had je het toch beter overdag aangezet zodat een deel van je eigen PV-opbrengst kon komen.
* Het ideale zou zijn dat je een apparaat aan 1/3 van zijn vermogen kan laten werken: op 200 W i.p.v. 600 W. Helaas gaan de meeste apparaten niet goed om met te weinig of te veel energie: in het beste geval werken ze niet, in het slechtste geval gaan ze defect.
Het basisprincipe blijft om apparaten maximaal overdag te gebruiken, maar dat je dan automatisch een goede situatie hebt is niet waar. Heel eventjes een wolk voor de zon maakt het nóg ingewikkelder.

=== PV Diverter ===
Een apparaat dat wél gemakkelijk met stukjes van zijn maximaal vermogen kan werken is een elektrische weerstand. Bv. in een elektrische boiler/vuurtje dat je maar een deeltje van zijn maximaal vermogen van 2000 Watt geeft.
Standaard neemt een elektrische weerstand zijn maximaal vermogen op, maar een solar PV diverter kan dat voor hem regelen van 0 tot 100%. Dan heb je stopcontact → PV Diverter → boiler i.p.v. stopcontact → boiler.
Als je de solar PV diverter kan laten weten hoeveel overschot er is (bv. door het uitlezen van de P1-poort van jouw digitale meter), dan kan hij exact die overschot elektrisch aan de weerstand geven:
* Plots een wolk voor de zon? De PV diverter past zich aan door minder of niets meer door te laten.
* Je bent klaar met frietjes bakken? Er is terug meer overschot, dus de PV diverter past zich aan door meer door te laten naar de boiler.
* Het water is volledig warm? De thermostaat in de boiler zorgt dat de boiler geen warm water meer maakt. Extra overschot zal dus geïnjecteerd worden in het net.
Bovendien zorgt een PV diverter ervoor dat de kans op een maandpiek kleiner wordt.

=== Werking ===
Je wil dus een elektrische weerstand tussen 0% en 100% kunnen aansturen, waarbij het vermogen zich automatisch aanpast tussen 0 W en bv. 2000 W.

In onderstaande grafiek zie je hoe 'open' het relais van de PV diverter staat: van 0%=0 Watt tot 100%=2000 Watt. Zo zit de diverter bij ongeveer -2 minuten op 71%. Dus neemt hij ongeveer 1400 Watt op i.p.v. de volle 2000 Watt.

[[Bestand:Pv diverter relais example1 (f1atb).png|750px]]

Op de bijhorende onderstaande vermogensgrafiek van de meter net ↔ huis zie je dat hij tussen -4 en 0 minuten zo dicht mogelijk bij 0 Watt probeert te zitten. Dus maximaal in de boiler, maar niet meer dan nodig.

[[Bestand:PV diverter power example1 (f1atb).png|750px]]

Als je dan een verbruiker aanlegt, dan past hij zich aan. Als dat bv. de oven is, dan kan die zoveel vermogen opnemen dat er geen overschot meer is. In dat geval sluit het relais helemaal tot 0%, de boiler gaat uit. Zie onderstaande grafiek waar dit zichtbaar is vanaf -1,5 minuten.

[[Bestand:Pv diverter relais example2 (f1atb).png|750px]]

Op de bijhorende onderstaande vermogensgrafiek van de meter net ↔ huis merk je dat door het aanzetten van de oven er bijna 1600 Watt uit het net wordt afgenomen en dat er dus geen overschot is voor de boiler.

[[Bestand:PV diverter power example2 (f1atb).png|750px]]

=== Nadelen ===
Er zijn enkele maren:
* Als je nog geen elektrische boiler hebt, dan moet je die nog kopen en installeren.
* De onderdelen van een PV diverter zijn heel goedkoop.
** Als je deze kant-en-klaar koopt is het echter duur.
** Als je het kant-en-klaar door een aannemer moet laten installeren, dan is het nog duurder.
** Als je het zelf maakt kan je dat goedkoop doen, mits je de kennis en de tijd hebt.
* In de winter is de kans groot dat er onvoldoende overschot is, terwijl je nog steeds warm water wenst. Als je warm water nog niet op temperatuur is, moet je alsnog afname kunnen instellen bij een PV diverter.
* Een elektrische weerstand is niet per definitie de beste keuze:
** Bij een gasboiler gaat van een input van 1 kWh ongeveer 0,9 kWh warmte in het water.
** Bij een elektrische weerstand van 1 kWh gaat de volle 1 kWh in het water. Dit lijkt beter dan gas, maar de afnameprijs van gas is momenteel een stuk goedkoper dan van elektriciteit. Het is enkel goedkoper als het rechtstreeks van de zonnepanelen kan komen, wat een PV diverter gelukkig kan.&lt;br&gt;Dat gas goedkoper is, is geen eigenschap van gas zelf, maar vooral van andere factoren. Denk bv. aan accijnzen, een politieke beslissing.
** Een warmtepompboiler kan met 1 kWh elektriciteit zo’n 2 à 4 kWh aan warmte genereren. Een héél mooie uitvinding dus, maar deze kan niet overweg met een PV diverter en de investeringskost ligt een stuk hoger. Toch kan een warmtepompboiler de betere investering blijken t.o.v. e-boiler + diverter. Bovendien hebben sommige  warmtepompboilers ook een klassieke weerstand zitten. Je gebruikt dan de warmtepomp voor de lagere temperaturen en een PV diverter voor de hoge temperaturen.
* De “modernere” elektrische boilers of elektrisch vuurtjes bevatten mogelijk nog elektronica die niet met een diverter overweg kunnen (bv. een display met de temperatuur op). Voor een diverter is het: hoe dommer/eenvoudiger, hoe beter.

Als je alle ‘maren’ overwogen hebt, dan kan een PV diverter voor jou nog steeds een goede investering blijken.

=== Toepassingen ===
* Elektrische boiler voor SWW.
* Elektrische keukenboiler.
* Elektrisch vuurtje zonder al teveel poespas. Je hebt er die rechtstreeks de lucht verwarmen, maar er zijn ook olieradiators.
* Verwarmd zwembad of jacuzzi.
* Er bestaan trouwens wasmachines en vaatwassers waarop je rechtstreeks koud én warm water kan aansluiten. Dit kan het overwegen waard zijn, toch als de leidingen ertussen behoorlijk kort zijn. 

=== Realisaties ===
Om een elektrische weerstand tussen 0% (boiler uit) en 100% (boiler aan) te krijgen, zijn enkele mogelijkheden:

* [https://stopdezoninmijnboiler.nl Stopdezoninmijnboiler.nl] biedt een compleet geassembleerde set aan voor een al-bij-al beperkte prijs. Deze kan een boiler van maximaal 2300 Watt aansturen. Let wel: je hebt hier nog wel een Home Wizard P1-meter bij nodig.
* De [https://f1atb.fr/fr/documentation-routeur-photovoltaique-f1atb/ ‘routeur photovoltaïque’ van F1ATB] biedt geen hardware aan, maar wel alle software + documentatie + forum voor een set die je zelf moet samenstellen. Het voordeel is dat je deze kan tweaken naar wens en dat de onderdelen heel goedkoop zijn. Het nadeel is dat je zelf meer kennis en tijd zal moeten investeren.
* [https://prauton.nl/PEEC PEEC] (uitgesproken als 'piek') werkt samen met Home Assistant.
* [https://www.my-pv.com my-PV]
* [https://www.soliseco.com Soliseco]

== Domotica == 
Door de energietransitie zal de factuur er in de toekomst anders uitzien dan nu. Mogelijke nieuwe tarieven zijn capaciteitstarief, aansluitingsvermogentarief, TOU-tarief (time of use) en injectievergoeding. Om het onderste uit de (financiële) kan te halen en de energietransitie te laten slagen is het helaas niet zomaar de verbruikers aanzetten, als de zon schijnt (of de wind waait):
* Als je de vaatwas aanzet, én kookt én de wasmachine gebruikt én de auto oplaadt én én, dan zou het kunnen zijn dat je alsnog afneemt van het net. Zeker als er plots wolken voor de zon komen, waardoor je misschien zelfs een piek op het netwerk veroorzaakt (wat je capaciteitstarief omhoog kan sturen).
* Door de {{Wp|Paradox van Jevons|paradox van Jevons}} zou het kunnen dat er wordt geïnvesteerd in airco’s en een verwarmd zwembad. Toevallig twee zaken die het goed doen als ook de zon schijnt. Helaas ook twee zaken die de (energie)consumptie laten toenemen, wat voor het persoonlijk comfort goed is, maar niet voor de energietransitie. Hopelijk kiezen mensen dus nog steeds voor goede isolatie en zonnewering.

De manier waarop hoeft niet noodzakelijk hightech te zijn. Zie bv. [https://www.lowtechmagazine.be/ lowtechmagazine.be], een online magazine dat zich vragen stelt bij een blind geloof in vooruitgang en hoogtechnologische oplossingen. Ondertussen is dit magazine trouwens verhuisd naar een webserver in Barcelona die werkt op zonne-energie en een kleine accu: zie [https://lowtech.be lowtech.be]. Dat magazine is bijzonder inspirerend, maar toch gaat veel meer aandacht naar domotica. Dankzij die elektronica kan je jouw elektriciteitsbalans aansturen om verbruik te beperken en te verbruiken als de prijzen laag zijn (o.a. je eigen productie maximaal zelf gebruiken en/of jouw eigen opslag optimaal in te zetten). Merk wel op dat het niet gaat om twee kampen in de energietransitie die met getrokken messen tegenover elkaar staan. Het kan dat je jouw warmtepomp automatisch aanstuurt als er veel zon is, maar liever een droogrekje dan een droogkast gebruikt (prijs, energie, kledij ziet minder af, ...). Het kan jij een elektrische auto hebt met een slimme laadpaal, maar jouw partner liever de (elektrische) fiets neemt (gezondheid, klimaat, hoofd leegmaken, files vermijden, ...). 

De combinatie energietransitie, domotica en foolproofness staat nog in de kinderschoenen. Wat je kan tegenkomen tijdens jouw zoektocht:
* Meetapparatuur: naast de digitale meter zijn er ook projecten zoals [https://openenergymonitor.org OpenEnergyMonitor], [https://www.flukso.net/ Flukso], [https://www.smappee.com/nl/ Smappee] of [https://www.plugwise.com Plugwise]. Je kan er vaak niet alleen eigen metingen mee uitvoeren, maar ook de waarden uitlezen die komen van de digitale meter en jouw eigen productie. Hiermee kan je nog extra verbruikers meten, zodat je een nog gedetailleerder overzicht hebt. Denk bv. aan het verbruik van een warmtepomp.
* Het laden van elektrische voertuigen met slimme laadpalen of je thuisbatterij optimaal benutten (zoals [https://guide.openenergymonitor.org/integrations/ev-charging/ EmonEVSE, OpenEVSE] [https://www.smartevse.nl/ Smart EVSE], [https://evcc.io/en/ evcc - Solar Charging], [https://go-e.co/products/go-echarger-home/?lang==en go-eCharger], [https://openwb.de/ openWB], [https://v2g-liberty.eu V2G Liberty] of [https://www.lifepowr.io FlexiO]).
* Het opslaan van warmte (warmtepomp) of koeling (koelkast, diepvries).
* Shelly of Sonoff, met hun relays, sensoren en accessoires.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;YT: [https://www.youtube.com/watch?v==zFIPrJybt94 Vergelijking Shelly versus Sonoff]&lt;/ref&gt;
* SmartGrid-ready (SG-ready) apparaten: kan de moeite zijn om bij aanschaf al rekening hiermee te houden, alhoewel je misschien nu nog niet de domotica hebt om er optimaal gebruik van te maken.
* {{Wp|ZigBee|ZigBee}} als protocol om draadloos sensorgegevens door te sturen (bv. licht, beweging, temperatuur, contact) en voor (proces)besturing (monitoring &amp; control).
* {{Wp|Domotica|Domotica}}, bv. [[Energietransitie/Home_Assistant|Home Assistant]] (of {{Wp|en:List of home automation software|vele andere}}).

Als je met iemand of iets in zee gaat, dan zijn volgende zaken erg belangrijk:
[[Bestand:Handcuffs01_2003-06-03.jpg|thumb|Let op voor een vendor lock-in]]
* Sommige zullen benadrukken dat je allerlei soorten domotica bij hen kunt afnemen. Het voordeel is dat je één aanspreekpunt hebt en dat alles netjes integreert. Maar als je niet oplet kan het dat je bij ieder extra afgenomen apparaat/dienst, je meer gebonden geraakt aan die ene fabrikant/dienstverlener. Veranderen (bv. als je merkt dat hun prijzen toenemen, hun service slechter wordt of zelfs dat ze ophouden te bestaan) lukt dan niet zomaar. Een vendor lock-in dus. Anderen zullen benadrukken dat ze open zijn en dat je hun apparaat kan afschaffen met een bijhorende dienst. Maar evengoed dat je de dienst bij een andere partij kan afnemen, of zelf iets maken. Daarvoor maken ze hun API ({{Wp|Application programming interface|Application Programming Interface}}) beschikbaar, waardoor vrije integratie met verbruikssturing mogelijk is. Zo kan je dit integreren met andere IoT ({{Wp|Internet der dingen|internet of things}})  oplossingen. Wetgeving (best vanuit Europa) kan hier helpen om de vendor lock-in zo klein mogelijk te maken, bv. door een open API of  {{Wp|Open standaard|open standaarden}} aan te moedigen/verplichten. Het verdienmodel wordt dan een afgenomen dienst of hardware en niet de vendor lock-in. 
* Het zelf uitvoeren zal niet voor iedereen weggelegd zijn (tijd, kennis, goesting). Net als bij een verwarmingssysteem of zonnepanelen ga je dan op zoek naar een installateur. Die heeft een heel belangrijke rol om zaken uit te leggen, na te meten, te visualiseren, … Ga bij jouw keuze van installateur zeker niet over één nacht ijs. Vele investeringen zijn er namelijk gemakkelijk voor de komende 10 à 20 jaar. Aan het begin van deze energietransitie zijn er helaas nog niet veel te vinden.
{{Sub}}</text>
      <sha1>9lgcw509q5h44lb0w4ffxm0zeqepoct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431730</id>
      <parentid>431729</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mattias.Campe</username>
        <id>572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toepassingen */</comment>
      <origin>431730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21698" sha1="79phuik0puikdmvhqve23g5vjvybodd" xml:space="preserve">== Digitale meter, slim net ==
Als je leest over een  {{Wp|Slimme meter|slimme meter}}, dan is deze niet echt slim, maar vooral digitaal! Het slimste dat die vaak kan is nl. het doorsturen van de meterstanden. Trouwens een van de aangebrachte voordelen, omdat dan geen meteropnemers meer moeten langskomen. Het nieuwe centrale datasysteem voor de Belgische energiemarkt werd echter na aanhoudende problemen weer uitgesteld. De oplopende factuur, die nu al geschat wordt op 200 miljoen euro, is voor de consument.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie De Tijd: [https://www.tijd.be/ondernemen/milieu-energie/energiedatabank-voor-slimme-meters-flopt/10078478.html Energiedatabank voor slimme meters flopt]&lt;/ref&gt;

Omdat de meter digitaal zal worden, maar uit zichzelf niet slim, zullen dus anders apparaten en diensten moeten uitgewerkt worden. Dus niet alleen het aantal geplaatste digitale meters is van belang, maar ook wat ermee wordt gedaan.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie het [https://dashboard.vreg.be/report/DMR_Digitale%20meter.html 'digitale meter'-dashboard van de VREG], met niet alleen het aantal geplaatste meters, maar ook als de communicatiepoort openstaat en als ze al dan niet maandelijkse afrekeningen hebben.&lt;/ref&gt; Het is aan de overheid om voor dit {{Wp|Smart grid|smart grid}} wetgeving te voorzien, zodat bedrijven het zien zitten om te investeren én om consumenten te beschermen.

== Van meten tot weten ==
Cruciaal in de energietransitie is vastleggen wat je moet meten en hoe je dit zal meten. Voor '''het wat meten''' (uitgedrukt in kWh of Wh):
* E&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt; is wat jouw apparaten in huis verbruiken. Dit kan komen van jouw eigen productie (E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt;) en/of worden geïmporteerd van het net (E&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;).
* E&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; is wat je importeert van het openbare elektriciteitsnetwerk.
* E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; is wat je zelf produceert, bv. door PV-panelen.
* E&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; is wat je exporteert naar het openbare elektriciteitsnetwerk. Het is dus het deel van je productie dat je zelf niet direct kan verbruiken.
* E&lt;sub&gt;d&lt;/sub&gt; is wat je zelf direct verbruikt (''zelfconsumptie'') van de productie E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; en dus niet injecteert op het elektriciteitsnetwerk.

Er gelden volgende verbanden:
* &lt;code&gt;E&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt; == E&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; + E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; – E&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;E&lt;sub&gt;d&lt;/sub&gt; == E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; - E&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt;

Voor '''het hoe meten''':
* De analoge Ferrarismeter kan terugdraaien en daarmee kan je het verschil tussen afname en injectie bepalen (nl. Ei - Ee), maar niet de afzonderlijke waarden (nl. Ei en Ee apart). Met een aparte productieteller kan je Ep en dus ook Eh bepalen. Het bepalen van Ed kan niet, omdat je Ee niet apart weet. Als je bv. ‘s ochtends een meterstand noteert en ‘s avonds opnieuw, dan weet je niet hoeveel je effectief van het net hebt afgenomen (import) en hoeveel je hebt geïnjecteerd (export). Merk op dat een Ferrarismeter geen interface heeft waarmee je gedetailleerde meetgegevens kan opvragen. 
* De {{Wp|Slimme meter|digitale meter}} meet afname/import (Ei) en injectie/export (Ee) apart, waarbij deze enkel optellen (en dus nooit terugdraaien). Dit is gesplitst in een dal- en piekteller, waardoor de digitale meter vier tellers heeft. Je hebt apart nog een productieteller nodig om Ep te bepalen. Hier heb je wel voldoende om ook Ed te bepalen. Je kan ook gedetailleerde meetgegevens opvragen: zie verder.
* Er bestaat ook aparte apparatuur om metingen uit te voeren. Zie verder bij domotica.

Naast de metingen heb je nog software die alles grafisch voorstelt. Dat kan via [https://mijn.fluvius.be/ Mijn Fluvius], via de eerder vermelde projecten en/of losstaand zoals bij [https://www.energieid.be/ EnergieId] en zijn integraties. Ideaal is ook als die software verbruikers kan aansturen.

M.b.t. de digitale meter is er een afleesscherm, een P1-poort (voor verbruiksinformatie) en een S1-poort (voor geavanceerde detectie- en regeltoepassingen). Via het scherm kan je 16 gegevens aflezen door het drukken op de groene knop, waaronder de onderstaande (zie ook de animatieafbeelding).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.fluvius.be/digitalemeter Fluvius: de digitale meter]&lt;/ref&gt;
* 1.8.1 == afname onder piektarief (dag)
* 2.8.1 == injectie onder piektarief (dag)
* 1.8.2 == afname onder daltarief (nacht)
* 2.8.2 == injectie onder daltarief (nacht, maar in de praktijk vooral het weekend)
* 1.8.0 == som van afname/import onder piek- en daltarief, dus Ei
* 2.8.0 == som van injectie/export onder piek- en daltarief, dus Ee
* 1.7.0 == het afgenomen vermogen in kW (als je P+ ziet staan, zal dit groter dan 0 zijn)
* 2.7.0 == het geïnjecteerde vermogen in kW (als je P- ziet staan, zal dit groter dan 0 zijn)
* 32.7.0 == hoeveel spanning in V er op het net staat (ideaal is dit 230 V)
* 31.7.0 == hoeveel stroom in A er doorheen de meter gaat

Als je nog geen digitale meter hebt, kan je controleren wanneer ze deze komen installeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie fluvius.be: [https://www.fluvius.be/nl/thema/meters-en-meterstanden/digitale-meter/wanneer-krijg-ik-digitale-meters Wanneer krijg ik digitale meters?].&lt;/ref&gt; Je kan het ook zelf aanvragen (dit kost €72,54 exclusief btw), maar sowieso zou uiterlijk 1 juli 2029 alle gezinnen en kmo's een digitale meter moeten hebben.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie vreg.be: [https://www.vreg.be/nl/digitale-meter digitale meter]&lt;/ref&gt; 

&lt;gallery&gt;
Kilowattuurmeter dubbel tarief.jpg|Analoge Ferrarismeter
Plug-in power and energy monitor in socket.jpg|Energiemeter
Digitale_meter_Sagemcom.gif|Animatie scherm digitale meter
Uitrol slimme meter.webm|Digitale meter
&lt;/gallery&gt;

== Verbruik beperken ==
[[Bestand:Energy label 2010.svg|miniatuur|Energielabel koelkast]] Volgens de eerste stap van {{Wp|Trias energetica|Trias energetica}} moeten we het energieverbruik beperken, door verspilling tegen te gaan. Dat de groenste kWh diegene is die je niet verbruikt is al lang een slogan. Daarover bestaan dus al heel wat websites. Onderstaande kleine opsomming schiet dan duidelijk tekort.

* Vermijd omzettingen: werk rechtstreeks op gelijkstroom.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie lowtechmagazine.be: [https://www.lowtechmagazine.be/2016/02/zonne-energie-installatie-op-dc-gelijkstroom.html Een huishouden op gelijkstroom?]&lt;/ref&gt;
* Vermijd {{Wp|Sluipverbruik|sluipverbruik}}: sommige toestellen verbruiken elektriciteit zonder dat je er voordeel van hebt.
* Laat je niet alleen leiden door de aanschafprijs, maar bekijk ook de zuinigheid van apparaten.

Je energieverbruik kan je ook laten dalen, door je elektriciteitsverbruik te laten toenemen. Dit klinkt paradoxaal, maar denk bv. aan elektrisch vervoer: een {{Wp|Elektrische auto|elektrische auto}} gaat efficiënter om met energie, dan een auto met brandstofmotor. Een auto vervangen door een elektrische fiets of speedpedelec is natuurlijk nog heel veel beter.

== Verbruik verschuiven ==
Als je een digitale meter hebt, dan draaien de tellers enkel vooruit:
* Ofwel is er afname/import van het net, waarbij je de de volle pot betaalt. Stel bv. €0,40/kWh.
* Ofwel is er injectie/export naar het net, waarbij je een kleine injectievergoeding ontvangt. Stel bv. €0,02/kWh.
* Als er geen afname of injectie is, staan alle tellers uiteraard stil.

Als de injectievergoeding heel klein is t.o.v. de afnamekost, dan is het altijd beter om waar mogelijk het verbruik te verschuiven naar een moment waarop je PV-energie over hebt. Je wil je PV-energie maximaal direct zelf gebruiken. Stel bv. een vaatwasser die 0,80 kWh in één beurt verbruikt:
* ‘s Nachts kost je dat 0,80 kWh * €0,40/kWh= €0,32.
* Bij een zonnige dag kost je dat 0,80 kWh * €0,02/kWh= €0,016. Want zelfs als je vaatwasser op zonne-energie werkt is dat niet gratis. Die elektriciteit gaat namelijk niet naar het net, waardoor je voor dat deel de injectievergoeding misloopt.
* Conclusie: 32 cent versus 1,6 cent lijkt nu niet om rijk van de worden. Maar je moet het natuurlijk bekijken over een volledig jaar en voor alle apparaten die je overdag kan aanzetten. Dat is 20 keer goedkoper!

‘s Nachts ben je zeker dat je apparaten geen gebruik kunnen maken van PV-energie. Ze verschuiven naar de dag maakt dat de kans groter is dat je van je PV gebruik kan maken. Deze kans is uiteraard niet 100%: soms zal er onvoldoende zonne-energie over zijn om alle apparaten daarvan te voorzien en zal er alsnog afname van het net zijn. Maar slim schuiven helpt zeker. Ook voor een lager [[Energietransitie/Capaciteitstarief|capaciteitstarief]].

== Verbruik verdelen: PV Diverter ==
=== Kiezen is verliezen ===
Bij het deeltje over 'verbruik verschuiven’ blijkt het helaas niet altijd zo eenvoudig te zijn om “gewoon” apparaten overdag aan te zetten. Stel dat je 200 W naar het net injecteert en je hebt een apparaat van 600 W dat je zou kunnen aanzetten:
* Ofwel zet je het aan, waardoor je 200 W van jouw PV direct kan gebruiken (goedkoop). Helaas betekent het ook 400 W afname van het net (duur).
* Ofwel zet je het niet aan. Wie weet komt er later nog een moment dat minstens 600 W over is: ideaal om dat 600W-apparaat aan te zetten. Maar dat moment komt misschien nooit (een donkere dag), waardoor je dit apparaat alsnog ‘s nachts moet aanzetten. Dan had je het toch beter overdag aangezet zodat een deel van je eigen PV-opbrengst kon komen.
* Het ideale zou zijn dat je een apparaat aan 1/3 van zijn vermogen kan laten werken: op 200 W i.p.v. 600 W. Helaas gaan de meeste apparaten niet goed om met te weinig of te veel energie: in het beste geval werken ze niet, in het slechtste geval gaan ze defect.
Het basisprincipe blijft om apparaten maximaal overdag te gebruiken, maar dat je dan automatisch een goede situatie hebt is niet waar. Heel eventjes een wolk voor de zon maakt het nóg ingewikkelder.

=== PV Diverter ===
Een apparaat dat wél gemakkelijk met stukjes van zijn maximaal vermogen kan werken is een elektrische weerstand. Bv. in een elektrische boiler/vuurtje dat je maar een deeltje van zijn maximaal vermogen van 2000 Watt geeft.
Standaard neemt een elektrische weerstand zijn maximaal vermogen op, maar een solar PV diverter kan dat voor hem regelen van 0 tot 100%. Dan heb je stopcontact → PV Diverter → boiler i.p.v. stopcontact → boiler.
Als je de solar PV diverter kan laten weten hoeveel overschot er is (bv. door het uitlezen van de P1-poort van jouw digitale meter), dan kan hij exact die overschot elektrisch aan de weerstand geven:
* Plots een wolk voor de zon? De PV diverter past zich aan door minder of niets meer door te laten.
* Je bent klaar met frietjes bakken? Er is terug meer overschot, dus de PV diverter past zich aan door meer door te laten naar de boiler.
* Het water is volledig warm? De thermostaat in de boiler zorgt dat de boiler geen warm water meer maakt. Extra overschot zal dus geïnjecteerd worden in het net.
Bovendien zorgt een PV diverter ervoor dat de kans op een maandpiek kleiner wordt.

=== Werking ===
Je wil dus een elektrische weerstand tussen 0% en 100% kunnen aansturen, waarbij het vermogen zich automatisch aanpast tussen 0 W en bv. 2000 W.

In onderstaande grafiek zie je hoe 'open' het relais van de PV diverter staat: van 0%=0 Watt tot 100%=2000 Watt. Zo zit de diverter bij ongeveer -2 minuten op 71%. Dus neemt hij ongeveer 1400 Watt op i.p.v. de volle 2000 Watt.

[[Bestand:Pv diverter relais example1 (f1atb).png|750px]]

Op de bijhorende onderstaande vermogensgrafiek van de meter net ↔ huis zie je dat hij tussen -4 en 0 minuten zo dicht mogelijk bij 0 Watt probeert te zitten. Dus maximaal in de boiler, maar niet meer dan nodig.

[[Bestand:PV diverter power example1 (f1atb).png|750px]]

Als je dan een verbruiker aanlegt, dan past hij zich aan. Als dat bv. de oven is, dan kan die zoveel vermogen opnemen dat er geen overschot meer is. In dat geval sluit het relais helemaal tot 0%, de boiler gaat uit. Zie onderstaande grafiek waar dit zichtbaar is vanaf -1,5 minuten.

[[Bestand:Pv diverter relais example2 (f1atb).png|750px]]

Op de bijhorende onderstaande vermogensgrafiek van de meter net ↔ huis merk je dat door het aanzetten van de oven er bijna 1600 Watt uit het net wordt afgenomen en dat er dus geen overschot is voor de boiler.

[[Bestand:PV diverter power example2 (f1atb).png|750px]]

=== Nadelen ===
Er zijn enkele maren:
* Als je nog geen elektrische boiler hebt, dan moet je die nog kopen en installeren.
* De onderdelen van een PV diverter zijn heel goedkoop.
** Als je deze kant-en-klaar koopt is het echter duur.
** Als je het kant-en-klaar door een aannemer moet laten installeren, dan is het nog duurder.
** Als je het zelf maakt kan je dat goedkoop doen, mits je de kennis en de tijd hebt.
* In de winter is de kans groot dat er onvoldoende overschot is, terwijl je nog steeds warm water wenst. Als je warm water nog niet op temperatuur is, moet je alsnog afname kunnen instellen bij een PV diverter.
* Een elektrische weerstand is niet per definitie de beste keuze:
** Bij een gasboiler gaat van een input van 1 kWh ongeveer 0,9 kWh warmte in het water.
** Bij een elektrische weerstand van 1 kWh gaat de volle 1 kWh in het water. Dit lijkt beter dan gas, maar de afnameprijs van gas is momenteel een stuk goedkoper dan van elektriciteit. Het is enkel goedkoper als het rechtstreeks van de zonnepanelen kan komen, wat een PV diverter gelukkig kan.&lt;br&gt;Dat gas goedkoper is, is geen eigenschap van gas zelf, maar vooral van andere factoren. Denk bv. aan accijnzen, een politieke beslissing.
** Een warmtepompboiler kan met 1 kWh elektriciteit zo’n 2 à 4 kWh aan warmte genereren. Een héél mooie uitvinding dus, maar deze kan niet overweg met een PV diverter en de investeringskost ligt een stuk hoger. Toch kan een warmtepompboiler de betere investering blijken t.o.v. e-boiler + diverter. Bovendien hebben sommige  warmtepompboilers ook een klassieke weerstand zitten. Je gebruikt dan de warmtepomp voor de lagere temperaturen en een PV diverter voor de hoge temperaturen.
* De “modernere” elektrische boilers of elektrisch vuurtjes bevatten mogelijk nog elektronica die niet met een diverter overweg kunnen (bv. een display met de temperatuur op). Voor een diverter is het: hoe dommer/eenvoudiger, hoe beter.

Als je alle ‘maren’ overwogen hebt, dan kan een PV diverter voor jou nog steeds een goede investering blijken.

=== Toepassingen ===
* Elektrische boiler voor SWW.
* Elektrische keukenboiler.
* Elektrisch vuurtje zonder al teveel poespas. Je hebt er die rechtstreeks de lucht verwarmen, maar er zijn ook olieradiators.
* Verwarmd zwembad of jacuzzi.

Er bestaan trouwens wasmachines en vaatwassers waarop je rechtstreeks koud én warm water kan aansluiten. Het kan het overwegen waard zijn om deze te voeden met het water, goedkoop opgewarmd door je PV diverter. Toch als de leidingen daar naartoe behoorlijk kort zijn.

=== Realisaties ===
Om een elektrische weerstand tussen 0% (boiler uit) en 100% (boiler aan) te krijgen, zijn enkele mogelijkheden:

* [https://stopdezoninmijnboiler.nl Stopdezoninmijnboiler.nl] biedt een compleet geassembleerde set aan voor een al-bij-al beperkte prijs. Deze kan een boiler van maximaal 2300 Watt aansturen. Let wel: je hebt hier nog wel een Home Wizard P1-meter bij nodig.
* De [https://f1atb.fr/fr/documentation-routeur-photovoltaique-f1atb/ ‘routeur photovoltaïque’ van F1ATB] biedt geen hardware aan, maar wel alle software + documentatie + forum voor een set die je zelf moet samenstellen. Het voordeel is dat je deze kan tweaken naar wens en dat de onderdelen heel goedkoop zijn. Het nadeel is dat je zelf meer kennis en tijd zal moeten investeren.
* [https://prauton.nl/PEEC PEEC] (uitgesproken als 'piek') werkt samen met Home Assistant.
* [https://www.my-pv.com my-PV]
* [https://www.soliseco.com Soliseco]

== Domotica == 
Door de energietransitie zal de factuur er in de toekomst anders uitzien dan nu. Mogelijke nieuwe tarieven zijn capaciteitstarief, aansluitingsvermogentarief, TOU-tarief (time of use) en injectievergoeding. Om het onderste uit de (financiële) kan te halen en de energietransitie te laten slagen is het helaas niet zomaar de verbruikers aanzetten, als de zon schijnt (of de wind waait):
* Als je de vaatwas aanzet, én kookt én de wasmachine gebruikt én de auto oplaadt én én, dan zou het kunnen zijn dat je alsnog afneemt van het net. Zeker als er plots wolken voor de zon komen, waardoor je misschien zelfs een piek op het netwerk veroorzaakt (wat je capaciteitstarief omhoog kan sturen).
* Door de {{Wp|Paradox van Jevons|paradox van Jevons}} zou het kunnen dat er wordt geïnvesteerd in airco’s en een verwarmd zwembad. Toevallig twee zaken die het goed doen als ook de zon schijnt. Helaas ook twee zaken die de (energie)consumptie laten toenemen, wat voor het persoonlijk comfort goed is, maar niet voor de energietransitie. Hopelijk kiezen mensen dus nog steeds voor goede isolatie en zonnewering.

De manier waarop hoeft niet noodzakelijk hightech te zijn. Zie bv. [https://www.lowtechmagazine.be/ lowtechmagazine.be], een online magazine dat zich vragen stelt bij een blind geloof in vooruitgang en hoogtechnologische oplossingen. Ondertussen is dit magazine trouwens verhuisd naar een webserver in Barcelona die werkt op zonne-energie en een kleine accu: zie [https://lowtech.be lowtech.be]. Dat magazine is bijzonder inspirerend, maar toch gaat veel meer aandacht naar domotica. Dankzij die elektronica kan je jouw elektriciteitsbalans aansturen om verbruik te beperken en te verbruiken als de prijzen laag zijn (o.a. je eigen productie maximaal zelf gebruiken en/of jouw eigen opslag optimaal in te zetten). Merk wel op dat het niet gaat om twee kampen in de energietransitie die met getrokken messen tegenover elkaar staan. Het kan dat je jouw warmtepomp automatisch aanstuurt als er veel zon is, maar liever een droogrekje dan een droogkast gebruikt (prijs, energie, kledij ziet minder af, ...). Het kan jij een elektrische auto hebt met een slimme laadpaal, maar jouw partner liever de (elektrische) fiets neemt (gezondheid, klimaat, hoofd leegmaken, files vermijden, ...). 

De combinatie energietransitie, domotica en foolproofness staat nog in de kinderschoenen. Wat je kan tegenkomen tijdens jouw zoektocht:
* Meetapparatuur: naast de digitale meter zijn er ook projecten zoals [https://openenergymonitor.org OpenEnergyMonitor], [https://www.flukso.net/ Flukso], [https://www.smappee.com/nl/ Smappee] of [https://www.plugwise.com Plugwise]. Je kan er vaak niet alleen eigen metingen mee uitvoeren, maar ook de waarden uitlezen die komen van de digitale meter en jouw eigen productie. Hiermee kan je nog extra verbruikers meten, zodat je een nog gedetailleerder overzicht hebt. Denk bv. aan het verbruik van een warmtepomp.
* Het laden van elektrische voertuigen met slimme laadpalen of je thuisbatterij optimaal benutten (zoals [https://guide.openenergymonitor.org/integrations/ev-charging/ EmonEVSE, OpenEVSE] [https://www.smartevse.nl/ Smart EVSE], [https://evcc.io/en/ evcc - Solar Charging], [https://go-e.co/products/go-echarger-home/?lang==en go-eCharger], [https://openwb.de/ openWB], [https://v2g-liberty.eu V2G Liberty] of [https://www.lifepowr.io FlexiO]).
* Het opslaan van warmte (warmtepomp) of koeling (koelkast, diepvries).
* Shelly of Sonoff, met hun relays, sensoren en accessoires.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;YT: [https://www.youtube.com/watch?v==zFIPrJybt94 Vergelijking Shelly versus Sonoff]&lt;/ref&gt;
* SmartGrid-ready (SG-ready) apparaten: kan de moeite zijn om bij aanschaf al rekening hiermee te houden, alhoewel je misschien nu nog niet de domotica hebt om er optimaal gebruik van te maken.
* {{Wp|ZigBee|ZigBee}} als protocol om draadloos sensorgegevens door te sturen (bv. licht, beweging, temperatuur, contact) en voor (proces)besturing (monitoring &amp; control).
* {{Wp|Domotica|Domotica}}, bv. [[Energietransitie/Home_Assistant|Home Assistant]] (of {{Wp|en:List of home automation software|vele andere}}).

Als je met iemand of iets in zee gaat, dan zijn volgende zaken erg belangrijk:
[[Bestand:Handcuffs01_2003-06-03.jpg|thumb|Let op voor een vendor lock-in]]
* Sommige zullen benadrukken dat je allerlei soorten domotica bij hen kunt afnemen. Het voordeel is dat je één aanspreekpunt hebt en dat alles netjes integreert. Maar als je niet oplet kan het dat je bij ieder extra afgenomen apparaat/dienst, je meer gebonden geraakt aan die ene fabrikant/dienstverlener. Veranderen (bv. als je merkt dat hun prijzen toenemen, hun service slechter wordt of zelfs dat ze ophouden te bestaan) lukt dan niet zomaar. Een vendor lock-in dus. Anderen zullen benadrukken dat ze open zijn en dat je hun apparaat kan afschaffen met een bijhorende dienst. Maar evengoed dat je de dienst bij een andere partij kan afnemen, of zelf iets maken. Daarvoor maken ze hun API ({{Wp|Application programming interface|Application Programming Interface}}) beschikbaar, waardoor vrije integratie met verbruikssturing mogelijk is. Zo kan je dit integreren met andere IoT ({{Wp|Internet der dingen|internet of things}})  oplossingen. Wetgeving (best vanuit Europa) kan hier helpen om de vendor lock-in zo klein mogelijk te maken, bv. door een open API of  {{Wp|Open standaard|open standaarden}} aan te moedigen/verplichten. Het verdienmodel wordt dan een afgenomen dienst of hardware en niet de vendor lock-in. 
* Het zelf uitvoeren zal niet voor iedereen weggelegd zijn (tijd, kennis, goesting). Net als bij een verwarmingssysteem of zonnepanelen ga je dan op zoek naar een installateur. Die heeft een heel belangrijke rol om zaken uit te leggen, na te meten, te visualiseren, … Ga bij jouw keuze van installateur zeker niet over één nacht ijs. Vele investeringen zijn er namelijk gemakkelijk voor de komende 10 à 20 jaar. Aan het begin van deze energietransitie zijn er helaas nog niet veel te vinden.
{{Sub}}</text>
      <sha1>79phuik0puikdmvhqve23g5vjvybodd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431731</id>
      <parentid>431730</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mattias.Campe</username>
        <id>572</id>
      </contributor>
      <comment>/* Realisaties */</comment>
      <origin>431731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21757" sha1="10k7kum30vngbk2859ktgr914s8dz85" xml:space="preserve">== Digitale meter, slim net ==
Als je leest over een  {{Wp|Slimme meter|slimme meter}}, dan is deze niet echt slim, maar vooral digitaal! Het slimste dat die vaak kan is nl. het doorsturen van de meterstanden. Trouwens een van de aangebrachte voordelen, omdat dan geen meteropnemers meer moeten langskomen. Het nieuwe centrale datasysteem voor de Belgische energiemarkt werd echter na aanhoudende problemen weer uitgesteld. De oplopende factuur, die nu al geschat wordt op 200 miljoen euro, is voor de consument.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie De Tijd: [https://www.tijd.be/ondernemen/milieu-energie/energiedatabank-voor-slimme-meters-flopt/10078478.html Energiedatabank voor slimme meters flopt]&lt;/ref&gt;

Omdat de meter digitaal zal worden, maar uit zichzelf niet slim, zullen dus anders apparaten en diensten moeten uitgewerkt worden. Dus niet alleen het aantal geplaatste digitale meters is van belang, maar ook wat ermee wordt gedaan.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie het [https://dashboard.vreg.be/report/DMR_Digitale%20meter.html 'digitale meter'-dashboard van de VREG], met niet alleen het aantal geplaatste meters, maar ook als de communicatiepoort openstaat en als ze al dan niet maandelijkse afrekeningen hebben.&lt;/ref&gt; Het is aan de overheid om voor dit {{Wp|Smart grid|smart grid}} wetgeving te voorzien, zodat bedrijven het zien zitten om te investeren én om consumenten te beschermen.

== Van meten tot weten ==
Cruciaal in de energietransitie is vastleggen wat je moet meten en hoe je dit zal meten. Voor '''het wat meten''' (uitgedrukt in kWh of Wh):
* E&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt; is wat jouw apparaten in huis verbruiken. Dit kan komen van jouw eigen productie (E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt;) en/of worden geïmporteerd van het net (E&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;).
* E&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; is wat je importeert van het openbare elektriciteitsnetwerk.
* E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; is wat je zelf produceert, bv. door PV-panelen.
* E&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt; is wat je exporteert naar het openbare elektriciteitsnetwerk. Het is dus het deel van je productie dat je zelf niet direct kan verbruiken.
* E&lt;sub&gt;d&lt;/sub&gt; is wat je zelf direct verbruikt (''zelfconsumptie'') van de productie E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; en dus niet injecteert op het elektriciteitsnetwerk.

Er gelden volgende verbanden:
* &lt;code&gt;E&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt; == E&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; + E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; – E&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt;
* &lt;code&gt;E&lt;sub&gt;d&lt;/sub&gt; == E&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; - E&lt;sub&gt;e&lt;/sub&gt;&lt;/code&gt;

Voor '''het hoe meten''':
* De analoge Ferrarismeter kan terugdraaien en daarmee kan je het verschil tussen afname en injectie bepalen (nl. Ei - Ee), maar niet de afzonderlijke waarden (nl. Ei en Ee apart). Met een aparte productieteller kan je Ep en dus ook Eh bepalen. Het bepalen van Ed kan niet, omdat je Ee niet apart weet. Als je bv. ‘s ochtends een meterstand noteert en ‘s avonds opnieuw, dan weet je niet hoeveel je effectief van het net hebt afgenomen (import) en hoeveel je hebt geïnjecteerd (export). Merk op dat een Ferrarismeter geen interface heeft waarmee je gedetailleerde meetgegevens kan opvragen. 
* De {{Wp|Slimme meter|digitale meter}} meet afname/import (Ei) en injectie/export (Ee) apart, waarbij deze enkel optellen (en dus nooit terugdraaien). Dit is gesplitst in een dal- en piekteller, waardoor de digitale meter vier tellers heeft. Je hebt apart nog een productieteller nodig om Ep te bepalen. Hier heb je wel voldoende om ook Ed te bepalen. Je kan ook gedetailleerde meetgegevens opvragen: zie verder.
* Er bestaat ook aparte apparatuur om metingen uit te voeren. Zie verder bij domotica.

Naast de metingen heb je nog software die alles grafisch voorstelt. Dat kan via [https://mijn.fluvius.be/ Mijn Fluvius], via de eerder vermelde projecten en/of losstaand zoals bij [https://www.energieid.be/ EnergieId] en zijn integraties. Ideaal is ook als die software verbruikers kan aansturen.

M.b.t. de digitale meter is er een afleesscherm, een P1-poort (voor verbruiksinformatie) en een S1-poort (voor geavanceerde detectie- en regeltoepassingen). Via het scherm kan je 16 gegevens aflezen door het drukken op de groene knop, waaronder de onderstaande (zie ook de animatieafbeelding).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.fluvius.be/digitalemeter Fluvius: de digitale meter]&lt;/ref&gt;
* 1.8.1 == afname onder piektarief (dag)
* 2.8.1 == injectie onder piektarief (dag)
* 1.8.2 == afname onder daltarief (nacht)
* 2.8.2 == injectie onder daltarief (nacht, maar in de praktijk vooral het weekend)
* 1.8.0 == som van afname/import onder piek- en daltarief, dus Ei
* 2.8.0 == som van injectie/export onder piek- en daltarief, dus Ee
* 1.7.0 == het afgenomen vermogen in kW (als je P+ ziet staan, zal dit groter dan 0 zijn)
* 2.7.0 == het geïnjecteerde vermogen in kW (als je P- ziet staan, zal dit groter dan 0 zijn)
* 32.7.0 == hoeveel spanning in V er op het net staat (ideaal is dit 230 V)
* 31.7.0 == hoeveel stroom in A er doorheen de meter gaat

Als je nog geen digitale meter hebt, kan je controleren wanneer ze deze komen installeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie fluvius.be: [https://www.fluvius.be/nl/thema/meters-en-meterstanden/digitale-meter/wanneer-krijg-ik-digitale-meters Wanneer krijg ik digitale meters?].&lt;/ref&gt; Je kan het ook zelf aanvragen (dit kost €72,54 exclusief btw), maar sowieso zou uiterlijk 1 juli 2029 alle gezinnen en kmo's een digitale meter moeten hebben.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie vreg.be: [https://www.vreg.be/nl/digitale-meter digitale meter]&lt;/ref&gt; 

&lt;gallery&gt;
Kilowattuurmeter dubbel tarief.jpg|Analoge Ferrarismeter
Plug-in power and energy monitor in socket.jpg|Energiemeter
Digitale_meter_Sagemcom.gif|Animatie scherm digitale meter
Uitrol slimme meter.webm|Digitale meter
&lt;/gallery&gt;

== Verbruik beperken ==
[[Bestand:Energy label 2010.svg|miniatuur|Energielabel koelkast]] Volgens de eerste stap van {{Wp|Trias energetica|Trias energetica}} moeten we het energieverbruik beperken, door verspilling tegen te gaan. Dat de groenste kWh diegene is die je niet verbruikt is al lang een slogan. Daarover bestaan dus al heel wat websites. Onderstaande kleine opsomming schiet dan duidelijk tekort.

* Vermijd omzettingen: werk rechtstreeks op gelijkstroom.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie lowtechmagazine.be: [https://www.lowtechmagazine.be/2016/02/zonne-energie-installatie-op-dc-gelijkstroom.html Een huishouden op gelijkstroom?]&lt;/ref&gt;
* Vermijd {{Wp|Sluipverbruik|sluipverbruik}}: sommige toestellen verbruiken elektriciteit zonder dat je er voordeel van hebt.
* Laat je niet alleen leiden door de aanschafprijs, maar bekijk ook de zuinigheid van apparaten.

Je energieverbruik kan je ook laten dalen, door je elektriciteitsverbruik te laten toenemen. Dit klinkt paradoxaal, maar denk bv. aan elektrisch vervoer: een {{Wp|Elektrische auto|elektrische auto}} gaat efficiënter om met energie, dan een auto met brandstofmotor. Een auto vervangen door een elektrische fiets of speedpedelec is natuurlijk nog heel veel beter.

== Verbruik verschuiven ==
Als je een digitale meter hebt, dan draaien de tellers enkel vooruit:
* Ofwel is er afname/import van het net, waarbij je de de volle pot betaalt. Stel bv. €0,40/kWh.
* Ofwel is er injectie/export naar het net, waarbij je een kleine injectievergoeding ontvangt. Stel bv. €0,02/kWh.
* Als er geen afname of injectie is, staan alle tellers uiteraard stil.

Als de injectievergoeding heel klein is t.o.v. de afnamekost, dan is het altijd beter om waar mogelijk het verbruik te verschuiven naar een moment waarop je PV-energie over hebt. Je wil je PV-energie maximaal direct zelf gebruiken. Stel bv. een vaatwasser die 0,80 kWh in één beurt verbruikt:
* ‘s Nachts kost je dat 0,80 kWh * €0,40/kWh= €0,32.
* Bij een zonnige dag kost je dat 0,80 kWh * €0,02/kWh= €0,016. Want zelfs als je vaatwasser op zonne-energie werkt is dat niet gratis. Die elektriciteit gaat namelijk niet naar het net, waardoor je voor dat deel de injectievergoeding misloopt.
* Conclusie: 32 cent versus 1,6 cent lijkt nu niet om rijk van de worden. Maar je moet het natuurlijk bekijken over een volledig jaar en voor alle apparaten die je overdag kan aanzetten. Dat is 20 keer goedkoper!

‘s Nachts ben je zeker dat je apparaten geen gebruik kunnen maken van PV-energie. Ze verschuiven naar de dag maakt dat de kans groter is dat je van je PV gebruik kan maken. Deze kans is uiteraard niet 100%: soms zal er onvoldoende zonne-energie over zijn om alle apparaten daarvan te voorzien en zal er alsnog afname van het net zijn. Maar slim schuiven helpt zeker. Ook voor een lager [[Energietransitie/Capaciteitstarief|capaciteitstarief]].

== Verbruik verdelen: PV Diverter ==
=== Kiezen is verliezen ===
Bij het deeltje over 'verbruik verschuiven’ blijkt het helaas niet altijd zo eenvoudig te zijn om “gewoon” apparaten overdag aan te zetten. Stel dat je 200 W naar het net injecteert en je hebt een apparaat van 600 W dat je zou kunnen aanzetten:
* Ofwel zet je het aan, waardoor je 200 W van jouw PV direct kan gebruiken (goedkoop). Helaas betekent het ook 400 W afname van het net (duur).
* Ofwel zet je het niet aan. Wie weet komt er later nog een moment dat minstens 600 W over is: ideaal om dat 600W-apparaat aan te zetten. Maar dat moment komt misschien nooit (een donkere dag), waardoor je dit apparaat alsnog ‘s nachts moet aanzetten. Dan had je het toch beter overdag aangezet zodat een deel van je eigen PV-opbrengst kon komen.
* Het ideale zou zijn dat je een apparaat aan 1/3 van zijn vermogen kan laten werken: op 200 W i.p.v. 600 W. Helaas gaan de meeste apparaten niet goed om met te weinig of te veel energie: in het beste geval werken ze niet, in het slechtste geval gaan ze defect.
Het basisprincipe blijft om apparaten maximaal overdag te gebruiken, maar dat je dan automatisch een goede situatie hebt is niet waar. Heel eventjes een wolk voor de zon maakt het nóg ingewikkelder.

=== PV Diverter ===
Een apparaat dat wél gemakkelijk met stukjes van zijn maximaal vermogen kan werken is een elektrische weerstand. Bv. in een elektrische boiler/vuurtje dat je maar een deeltje van zijn maximaal vermogen van 2000 Watt geeft.
Standaard neemt een elektrische weerstand zijn maximaal vermogen op, maar een solar PV diverter kan dat voor hem regelen van 0 tot 100%. Dan heb je stopcontact → PV Diverter → boiler i.p.v. stopcontact → boiler.
Als je de solar PV diverter kan laten weten hoeveel overschot er is (bv. door het uitlezen van de P1-poort van jouw digitale meter), dan kan hij exact die overschot elektrisch aan de weerstand geven:
* Plots een wolk voor de zon? De PV diverter past zich aan door minder of niets meer door te laten.
* Je bent klaar met frietjes bakken? Er is terug meer overschot, dus de PV diverter past zich aan door meer door te laten naar de boiler.
* Het water is volledig warm? De thermostaat in de boiler zorgt dat de boiler geen warm water meer maakt. Extra overschot zal dus geïnjecteerd worden in het net.
Bovendien zorgt een PV diverter ervoor dat de kans op een maandpiek kleiner wordt.

=== Werking ===
Je wil dus een elektrische weerstand tussen 0% en 100% kunnen aansturen, waarbij het vermogen zich automatisch aanpast tussen 0 W en bv. 2000 W.

In onderstaande grafiek zie je hoe 'open' het relais van de PV diverter staat: van 0%=0 Watt tot 100%=2000 Watt. Zo zit de diverter bij ongeveer -2 minuten op 71%. Dus neemt hij ongeveer 1400 Watt op i.p.v. de volle 2000 Watt.

[[Bestand:Pv diverter relais example1 (f1atb).png|750px]]

Op de bijhorende onderstaande vermogensgrafiek van de meter net ↔ huis zie je dat hij tussen -4 en 0 minuten zo dicht mogelijk bij 0 Watt probeert te zitten. Dus maximaal in de boiler, maar niet meer dan nodig.

[[Bestand:PV diverter power example1 (f1atb).png|750px]]

Als je dan een verbruiker aanlegt, dan past hij zich aan. Als dat bv. de oven is, dan kan die zoveel vermogen opnemen dat er geen overschot meer is. In dat geval sluit het relais helemaal tot 0%, de boiler gaat uit. Zie onderstaande grafiek waar dit zichtbaar is vanaf -1,5 minuten.

[[Bestand:Pv diverter relais example2 (f1atb).png|750px]]

Op de bijhorende onderstaande vermogensgrafiek van de meter net ↔ huis merk je dat door het aanzetten van de oven er bijna 1600 Watt uit het net wordt afgenomen en dat er dus geen overschot is voor de boiler.

[[Bestand:PV diverter power example2 (f1atb).png|750px]]

=== Nadelen ===
Er zijn enkele maren:
* Als je nog geen elektrische boiler hebt, dan moet je die nog kopen en installeren.
* De onderdelen van een PV diverter zijn heel goedkoop.
** Als je deze kant-en-klaar koopt is het echter duur.
** Als je het kant-en-klaar door een aannemer moet laten installeren, dan is het nog duurder.
** Als je het zelf maakt kan je dat goedkoop doen, mits je de kennis en de tijd hebt.
* In de winter is de kans groot dat er onvoldoende overschot is, terwijl je nog steeds warm water wenst. Als je warm water nog niet op temperatuur is, moet je alsnog afname kunnen instellen bij een PV diverter.
* Een elektrische weerstand is niet per definitie de beste keuze:
** Bij een gasboiler gaat van een input van 1 kWh ongeveer 0,9 kWh warmte in het water.
** Bij een elektrische weerstand van 1 kWh gaat de volle 1 kWh in het water. Dit lijkt beter dan gas, maar de afnameprijs van gas is momenteel een stuk goedkoper dan van elektriciteit. Het is enkel goedkoper als het rechtstreeks van de zonnepanelen kan komen, wat een PV diverter gelukkig kan.&lt;br&gt;Dat gas goedkoper is, is geen eigenschap van gas zelf, maar vooral van andere factoren. Denk bv. aan accijnzen, een politieke beslissing.
** Een warmtepompboiler kan met 1 kWh elektriciteit zo’n 2 à 4 kWh aan warmte genereren. Een héél mooie uitvinding dus, maar deze kan niet overweg met een PV diverter en de investeringskost ligt een stuk hoger. Toch kan een warmtepompboiler de betere investering blijken t.o.v. e-boiler + diverter. Bovendien hebben sommige  warmtepompboilers ook een klassieke weerstand zitten. Je gebruikt dan de warmtepomp voor de lagere temperaturen en een PV diverter voor de hoge temperaturen.
* De “modernere” elektrische boilers of elektrisch vuurtjes bevatten mogelijk nog elektronica die niet met een diverter overweg kunnen (bv. een display met de temperatuur op). Voor een diverter is het: hoe dommer/eenvoudiger, hoe beter.

Als je alle ‘maren’ overwogen hebt, dan kan een PV diverter voor jou nog steeds een goede investering blijken.

=== Toepassingen ===
* Elektrische boiler voor SWW.
* Elektrische keukenboiler.
* Elektrisch vuurtje zonder al teveel poespas. Je hebt er die rechtstreeks de lucht verwarmen, maar er zijn ook olieradiators.
* Verwarmd zwembad of jacuzzi.

Er bestaan trouwens wasmachines en vaatwassers waarop je rechtstreeks koud én warm water kan aansluiten. Het kan het overwegen waard zijn om deze te voeden met het water, goedkoop opgewarmd door je PV diverter. Toch als de leidingen daar naartoe behoorlijk kort zijn.

=== Realisaties ===
Om een elektrische weerstand tussen 0% (boiler uit) en 100% (boiler aan) te krijgen, zijn enkele mogelijkheden:

* [https://stopdezoninmijnboiler.nl Stopdezoninmijnboiler.nl] biedt een compleet geassembleerde set aan voor een al-bij-al beperkte prijs. Deze kan een boiler van maximaal 2300 Watt aansturen. Let wel: je hebt hier nog wel een Home Wizard P1-meter bij nodig.
* De [https://f1atb.fr/fr/documentation-routeur-photovoltaique-f1atb/ ‘routeur photovoltaïque’ van F1ATB] biedt geen hardware aan, maar wel alle software + documentatie + forum voor een set die je zelf moet samenstellen. Het voordeel is dat je deze kan tweaken naar wens en dat de onderdelen heel goedkoop zijn. Het nadeel is dat je zelf meer kennis en tijd zal moeten investeren.
* [https://prauton.nl/PEEC PEEC] (uitgesproken als 'piek') werkt samen met Home Assistant.
* [https://www.my-pv.com my-PV]
* [https://www.soliseco.com Soliseco]
* [https://www.solyxenergy.nl/nymo/ Nymo van Solyx Energy]

== Domotica == 
Door de energietransitie zal de factuur er in de toekomst anders uitzien dan nu. Mogelijke nieuwe tarieven zijn capaciteitstarief, aansluitingsvermogentarief, TOU-tarief (time of use) en injectievergoeding. Om het onderste uit de (financiële) kan te halen en de energietransitie te laten slagen is het helaas niet zomaar de verbruikers aanzetten, als de zon schijnt (of de wind waait):
* Als je de vaatwas aanzet, én kookt én de wasmachine gebruikt én de auto oplaadt én én, dan zou het kunnen zijn dat je alsnog afneemt van het net. Zeker als er plots wolken voor de zon komen, waardoor je misschien zelfs een piek op het netwerk veroorzaakt (wat je capaciteitstarief omhoog kan sturen).
* Door de {{Wp|Paradox van Jevons|paradox van Jevons}} zou het kunnen dat er wordt geïnvesteerd in airco’s en een verwarmd zwembad. Toevallig twee zaken die het goed doen als ook de zon schijnt. Helaas ook twee zaken die de (energie)consumptie laten toenemen, wat voor het persoonlijk comfort goed is, maar niet voor de energietransitie. Hopelijk kiezen mensen dus nog steeds voor goede isolatie en zonnewering.

De manier waarop hoeft niet noodzakelijk hightech te zijn. Zie bv. [https://www.lowtechmagazine.be/ lowtechmagazine.be], een online magazine dat zich vragen stelt bij een blind geloof in vooruitgang en hoogtechnologische oplossingen. Ondertussen is dit magazine trouwens verhuisd naar een webserver in Barcelona die werkt op zonne-energie en een kleine accu: zie [https://lowtech.be lowtech.be]. Dat magazine is bijzonder inspirerend, maar toch gaat veel meer aandacht naar domotica. Dankzij die elektronica kan je jouw elektriciteitsbalans aansturen om verbruik te beperken en te verbruiken als de prijzen laag zijn (o.a. je eigen productie maximaal zelf gebruiken en/of jouw eigen opslag optimaal in te zetten). Merk wel op dat het niet gaat om twee kampen in de energietransitie die met getrokken messen tegenover elkaar staan. Het kan dat je jouw warmtepomp automatisch aanstuurt als er veel zon is, maar liever een droogrekje dan een droogkast gebruikt (prijs, energie, kledij ziet minder af, ...). Het kan jij een elektrische auto hebt met een slimme laadpaal, maar jouw partner liever de (elektrische) fiets neemt (gezondheid, klimaat, hoofd leegmaken, files vermijden, ...). 

De combinatie energietransitie, domotica en foolproofness staat nog in de kinderschoenen. Wat je kan tegenkomen tijdens jouw zoektocht:
* Meetapparatuur: naast de digitale meter zijn er ook projecten zoals [https://openenergymonitor.org OpenEnergyMonitor], [https://www.flukso.net/ Flukso], [https://www.smappee.com/nl/ Smappee] of [https://www.plugwise.com Plugwise]. Je kan er vaak niet alleen eigen metingen mee uitvoeren, maar ook de waarden uitlezen die komen van de digitale meter en jouw eigen productie. Hiermee kan je nog extra verbruikers meten, zodat je een nog gedetailleerder overzicht hebt. Denk bv. aan het verbruik van een warmtepomp.
* Het laden van elektrische voertuigen met slimme laadpalen of je thuisbatterij optimaal benutten (zoals [https://guide.openenergymonitor.org/integrations/ev-charging/ EmonEVSE, OpenEVSE] [https://www.smartevse.nl/ Smart EVSE], [https://evcc.io/en/ evcc - Solar Charging], [https://go-e.co/products/go-echarger-home/?lang==en go-eCharger], [https://openwb.de/ openWB], [https://v2g-liberty.eu V2G Liberty] of [https://www.lifepowr.io FlexiO]).
* Het opslaan van warmte (warmtepomp) of koeling (koelkast, diepvries).
* Shelly of Sonoff, met hun relays, sensoren en accessoires.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;YT: [https://www.youtube.com/watch?v==zFIPrJybt94 Vergelijking Shelly versus Sonoff]&lt;/ref&gt;
* SmartGrid-ready (SG-ready) apparaten: kan de moeite zijn om bij aanschaf al rekening hiermee te houden, alhoewel je misschien nu nog niet de domotica hebt om er optimaal gebruik van te maken.
* {{Wp|ZigBee|ZigBee}} als protocol om draadloos sensorgegevens door te sturen (bv. licht, beweging, temperatuur, contact) en voor (proces)besturing (monitoring &amp; control).
* {{Wp|Domotica|Domotica}}, bv. [[Energietransitie/Home_Assistant|Home Assistant]] (of {{Wp|en:List of home automation software|vele andere}}).

Als je met iemand of iets in zee gaat, dan zijn volgende zaken erg belangrijk:
[[Bestand:Handcuffs01_2003-06-03.jpg|thumb|Let op voor een vendor lock-in]]
* Sommige zullen benadrukken dat je allerlei soorten domotica bij hen kunt afnemen. Het voordeel is dat je één aanspreekpunt hebt en dat alles netjes integreert. Maar als je niet oplet kan het dat je bij ieder extra afgenomen apparaat/dienst, je meer gebonden geraakt aan die ene fabrikant/dienstverlener. Veranderen (bv. als je merkt dat hun prijzen toenemen, hun service slechter wordt of zelfs dat ze ophouden te bestaan) lukt dan niet zomaar. Een vendor lock-in dus. Anderen zullen benadrukken dat ze open zijn en dat je hun apparaat kan afschaffen met een bijhorende dienst. Maar evengoed dat je de dienst bij een andere partij kan afnemen, of zelf iets maken. Daarvoor maken ze hun API ({{Wp|Application programming interface|Application Programming Interface}}) beschikbaar, waardoor vrije integratie met verbruikssturing mogelijk is. Zo kan je dit integreren met andere IoT ({{Wp|Internet der dingen|internet of things}})  oplossingen. Wetgeving (best vanuit Europa) kan hier helpen om de vendor lock-in zo klein mogelijk te maken, bv. door een open API of  {{Wp|Open standaard|open standaarden}} aan te moedigen/verplichten. Het verdienmodel wordt dan een afgenomen dienst of hardware en niet de vendor lock-in. 
* Het zelf uitvoeren zal niet voor iedereen weggelegd zijn (tijd, kennis, goesting). Net als bij een verwarmingssysteem of zonnepanelen ga je dan op zoek naar een installateur. Die heeft een heel belangrijke rol om zaken uit te leggen, na te meten, te visualiseren, … Ga bij jouw keuze van installateur zeker niet over één nacht ijs. Vele investeringen zijn er namelijk gemakkelijk voor de komende 10 à 20 jaar. Aan het begin van deze energietransitie zijn er helaas nog niet veel te vinden.
{{Sub}}</text>
      <sha1>10k7kum30vngbk2859ktgr914s8dz85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boekenplank:Wikijunior</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46417</id>
    <revision>
      <id>431742</id>
      <parentid>431437</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>[[Wikijunior:Tijdreizen door Vlaardingen|Tijdreizen door Vlaardingen]]</comment>
      <origin>431742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1386" sha1="pij3iu9xb5pjsv6hcqyam78gf7mjfpf" xml:space="preserve">{{Kolommen automatisch
|inhoud=
*[[Wikijunior:Aardrijkskunde|Aardrijkskunde]]
*[[Wikijunior:Afval|Afval]]
*[[Wikijunior:Beroepen van de wereld|Beroepen van de wereld]]
*[[Wikijunior:Bus en trein|Bus en trein]]
*[[Wikijunior:De elementen|De elementen]]
*[[Wikijunior:Dierenalfabet|Dierenalfabet]]
*[[Wikijunior:Elektriciteitsproefjes|Elektriciteitsproefjes]]
*[[Wikijunior:Energiebronnen|Energiebronnen]]
*[[Wikijunior:Engels|Engels]]
*[[Wikijunior:Frans|Frans]]
*[[Wikijunior:Het lichaam|Het lichaam]]
*[[Wikijunior:Informatica|Informatica]]
*[[Wikijunior:Kleuren|Kleuren]]
*[[Wikijunior:Klokkijken|Klokkijken]]
*[[Wikijunior:Kriebelbeestjes|Kriebelbeestjes]]
*[[Wikijunior:Leren|Leren]]
*[[Wikijunior:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]]
*[[Wikijunior:Natuurkunde|Natuurkunde]]
*[[Wikijunior:Ondernemend leren|Ondernemend leren]]
*[[Wikijunior:Onderwijs|Onderwijs]]
*[[Wikijunior:Schaken voor beginners|Schaken voor beginners]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen|Tijdreizen]]
*[[Wikijunior:Tijdreizen door Vlaardingen|Tijdreizen door Vlaardingen]]
*[[Wikijunior:Tijdrekenen|Tijdrekenen]]
*[[Wikijunior:Toekomst|Toekomst]]
&lt;!-- *[[Wikijunior:Topografie|Topografie]] --&gt;
*[[Wikijunior:Wereldbeelden|Wereldbeelden]]
*[[Wikijunior:Wereldwonderen|Wereldwonderen]]
*[[Wikijunior:Zonnestelsel|Zonnestelsel]]
}}

{{Navigatie boekenplanken}}

[[Categorie:Boekenplank| ]]
[[Categorie:Wikijunior| ]]</text>
      <sha1>pij3iu9xb5pjsv6hcqyam78gf7mjfpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46778</id>
    <revision>
      <id>431734</id>
      <parentid>431672</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) */</comment>
      <origin>431734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185669" sha1="pocfzi5l6lu12mx0zozj8ae7gk469sz" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK II. VAN EEN ZWERVEND BESTAAN TOT DE NEOLITISCHE ECOLOGIE'''&lt;/span&gt; 
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''TIEN MILJOEN TOT TIENDUIZEND JAAR TERUG'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Editorial_cartoon_depicting_Charles_Darwin_as_an_ape_(1871).jpg|thumb|550px|♠ BEELDFRAGMENT Mocht je [de film] nog niet hebben gezien: ''Creation'' uit 2009, met Paul Bettany toont de biografie van Charles Darwin. De evolutietheorie stelt dat niet de slimsten of de sterksten op lange termijn zullen overleven, maar de zij die zich het best weten aan te passen.]]

[[Bestand:Alfred-Russel-Wallace-c1895.jpg|thumb|550px|Alfred Russel Wallace (1823-1913) - hier geportretteerd in 1895, kwam op eigen inzichten ongeveer gelijktijdig tot de evolutietheorie van de natuuronderzoeker Charles Darwin (1809-1882). Wallace was veertien jaar jonger dan Darwin en publiceerde in 1858 als eerste dat natuurlijke selectie tot evolutie leidt. De eerste editie van ''De oorsprong der soorten'' of ''The Origin of Species'' verscheen in - versneld tempo - in 1859. De publicatie leidde tot discussies en debatten op basis van de (onjuiste) interpretatie dat mensen afstammen van apen. Spot over en karikaturen van Darwin gingen de wereld rond. De kerk was koptrekker in dit soort campagnes.]]

[[Bestand:Tree_of_life_by_Haeckel.jpg|thumb|550px|Bomen zijn een graag gebruikte geschiedenismetafoor. Ernst Haeckels 'levensboom' populariseert Darwins theorie in de wetenschappelijke wereld. Dit is de Engelse versie van Haeckels boom uit ''De evolutie van de mens'' uit 1879. De mens staat aan de top van de evolutie.]]

[[Bestand:BelonBirdSkel.jpg|thumb|550px|{{Wp|Pierre Belon}} vergelijkt in 1555, drie eeuwen voor Darwin, het menselijke skelet met die van vogels in ''L'Histoire de la nature des oyseaux''.]]


.

{{Citaat|'''Aan het begin aller dingen was de grenzeloze wereldruimte, die de dichters der Oudheid de Chaos noemen. Deze was zonder maat, zonder aanvang en zonder einde; als een gapende leegte strekte hij zich uit in het onmetelijke. In oorsprong van hij tot in de diepte vol van een duistere nevel. Toch bevatte de Chaos reeds de grondbestanddelen van al wat bestaat: aarde, water, lucht en vuur.'''|Gustav Schwab&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB, vertaald door J.K. van den Brink. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 5.&lt;/ref&gt;}}

.

.

= '''WAT AAN DE MENS VOORAF GAAT''' =

.

{{Citaat|'''Muterende versies van het verleden strijden met elkaar om de overhand te krijgen; nieuwe feitenrassen komen op, en de oude, dinosaurische waarheden worden tegen de muur gezet en met een laatste sigaret in de mond.'''|Salman Rushdie, 1983.}}

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-de-middeleeuwen2022 '''Klik hier voor de PowerPoint die bij dit deel hoort.''']

.

== Voorhistorische wetenschappen ==
Geschiedenis is lang niet de enige wetenschap die zich inlaat met wat voorbij is. De natuurkundige, de scheikundige, de geoloog, de bioloog en de archeoloog graven veel dieper in het verleden dan de historicus.

.

;14 - 13,5 miljard jaar terug

.

* De Oerknal doet materie en energie ontstaan. De '''natuurkunde''' blikt hier als wetenschap op terug.

.

;13.7 miljard jaar terug

.

* Materie klit samen in atomen en moleculen. De '''scheikunde''' vind er zijn oorsprong als wetenschap.

.

;6-4,5  miljard jaar terug

.

* Vorming van de aarde. De '''geologie''' als wetenschap vindt er zijn oorsprong.

.

;3,8-3,5 miljard jaar terug

.

* De oudste fossielen tonen micro-organismen van 3,8 miljard jaar geleden. 3,5 miljard jaar geleden zwemmen eencellige fotosynthetische microben in ondiepe wateren. De '''biologie''' kent er zijn er oorsprong.

.

;1,2 miljard jaar terug

.

* Felrode en bruine algen ontstaan.

.

;1 miljard jaar terug

.

* Vorming van het supercontinent Rodinia. 

.

;700 miljoen jaar terug

.

* Groene algen.

.

;600 miljoen jaar terug 

.

* Het supercontinent Rodinia breekt geleidelijk.

.

* Eerste meercellige organismen verbruiken zuurstof en zijn mobiel.

.

;541 miljoen jaar terug

.

* Eerste trilobieten. Deze kleine zeebodemdieren starten de Cambrische explosie.

.

;488–443 miljoen jaar terug

[[Bestand:Asaphus_kowalewskii_3.jpg|thumb|550px|De Ordovicische trilobiet Asaphus kowalewski met ogen op antennes.]]

.

* Tijdens het Ordovicium bestaat de aarde vooral uit water. In het noorden liggen twee kleine continenten, het zuiden strekt een landmassa zich uit tot de evenaar. België en Nederland liggen onder water. Langs de kust zijn er (primitieve) algen en schimmels. 

.

* In de oceanen leven roofdieren als zeeschorpioenen, kraakbeenvissen en inktvisachtigen. Ze jagen op trilobieten. Zeelelies bevolken de zeebodem. Dit is één van de oudste diersoorten waarvan bij het schrijven van deze cursus nog zeshonderd soorten bestaan.

.

;470 miljoen jaar terug

.

* Planten ontstaan.

.
 
;350 miljoen jaar terug 

.

* Vorming van Oeral en Appalachen.

.

.

== Vijf uitstervingsgolven ==
.

Dat de Dino's uitgestorven zijn, is niet nieuw. Dat de wereldgeschiedenis vijf gelijkaardige uitroeiingsfasen kende, is wellicht voor velen nieuw. Het principe is steeds hetzelfde. Veel planten = weinig CO2 = afkoeling van de aarde, daling zeespiegel... tot de koude het leven onmogelijk maakt. Weinig planten, veel vulkanisme, meteorieten = veel CO2 = opwarming van de aarde, stijging van de zeespiegel... tot de warmte leven onmogelijk maakt.

.

;445 miljoen jaar terug

.

* Bij de '''eerste''' en op-één-na-grootste '''uitstervingsgolf''' verdwijnt vijfentachtig procent van het zeeleven. De atmosferische C02-daling brengt een ijstijd van een miljoen jaar. De zeespiegel daalt. Warmteminnaars in de ondiepe wateren sterven uit. 

.

* Bij het einde van de ijstijd stijgt de zeespiegel omdat al het ijs vrijkomt en verdwijnen de koude minnende soorten. Hun fossielen duiken op in natuursteen.

.

;443-376 miljoen jaar terug

.

* De aarde herstelt, de temperatuur stijgt met de zeespiegel. De overlevenden van de eerste uitstervingsgolf (trilobieten, kwalachtigen en schelpdieren) verwelkomen nieuwe soorten: beenvissen en de inktvisachtige ammonieten. Op de bodem van de oceaan komen koraalriffen en sponzen. 

.

* De Noordelijke en Zuidelijke landmassa's zijn bedekt met bossen en planten waar met primitieve insecten. De eerste gewervelde amfibieën verkennen verlaten de oevers.

.

;375 miljoen jaar terug

.

* De '''tweede uitstervingsgolf''' doet vijfenzeventig procent van alle soorten verdwijnen. Is het door een inslag van meteorieten (resten in Australië en in Nevada) of is het de temperatuurdaling door de C02-afname? Vooral het leven in ondiep warm water is getroffen. De uitstervingsgolf duurt drie miljoen jaar.

.

;290-252 miljoen jaar terug

.

* Het Perm is droog en warm. Het continent Pangea strekt zich uit van Noord- tot Zuidpool. België ligt oostwaarts (de huidige Sahara). De Grote Oceaan is een restant van de 'alzee' Panthalassa met een noord-zuidelijke stroming. 

.

* Dieren verlaten het water om definitief op het land te leven. Aan het einde van het Perm leven de Archosauria, de voorloper van de vogel en de krokodil. Er zijn zoogdierachtigen en ei-leggende reptielen.

.

;252 miljoen jaar terug

.

* Vulkanisme veroorzaakt de '''derde uitstervingsgolf''', bekend als The Great Dying tijdens de overgang van het Perm naar het Trias. Vijfennegentig procent van het zeeleven sneuvelt en op land verdwijnt zeventig procent van de gewervelden. Veel landplanten zijn aangepast aan de opwarming van het klimaat. 

.

* In wat nu Siberië is scheurt de aardkorst. Lava, broeikasgas, aswolken vormen de basaltvelden van de Siberische Trappen en doen de temperatuur wereldwijd stijgen. Bij veertig graden celsius verzuren de oceanen waar bacteriën methaangas uitspuwen. De periode duurt mogelijks een miljoen jaar.

.

;250-200 miljoen jaar terug

.

* {{Wp|Trias (periode)|Trias}}. De overgang van het Perm naar het Trias kondigt het {{Wp|Mesozoïcum}} aan, bekend als het tijdperk van de dinosauriërs en de eerste vliegende reptielen, de {{Wp|pterosauriërs}}. Omdat er nauwelijks fossielen zijn, lijkt de aarde ongeveer vijf miljoen jaar onbewoond. 

.

* Het Trias legt de basis voor de huidige biodiversiteit. De archosauriër is de voorloper van de krokodil. In de oceanen veroveren reptielen de top van de voedselketen. Er zijn plesiosauriërs, met hun lange nek en vier vinnen die vroeger poten waren. En de ichthyosauriërs lijken op dolfijnen.

.

;200 miljoen jaar terug

.

* De '''vierde uitstervingsgolf''' begrenst het Trias en de Juraperiode. Op land sterft tachtig procent van de soorten, inclusief insecten. Het zeeleven ontsnapt aan de catastrofe die 10.000 jaar duurt. Waarom is onduidelijk. Het uit elkaar vallen van het supercontinent Pangea met vulkanisme (toename CO2) lijkt waarschijnlijker dan meteorietinslagen.

.

;150-65 miljoen jaar terug

[[Bestand:Pangea_animation_03.gif|thumb|550px|Het uiteenvallen van Pangea (pan is grieks voor alles, de Aarde als supercontinent) is veroorzaakt door de {{Wp|platentektoniek}}.]]

[[Bestand:Pangea_continents_and_oceans.svg|thumb|550px|Pangea is niet het eerste supercontinent. Meerdere supercontinenten ontstonden en vergingen.]] 

.

* Het uiteengevallen supercontinent geeft de aarde haar vorm. Continenten zijn omgeven door oceanen. Hun zeestromingen verspreiden water en zorgen voor afkoeling en opwarming. Seizoenen bepalen het uitzicht van de landmassa's.

.

* Diverse dinosauriërs, groot en klein overheersen de aarde als vlees- en planteneter. De reusachtige T-Rex leeft dertig jaar en de met veren bedekte {{Wp|Anchiornis}} meet dertig centimeter. Kleine zoogdieren zijn schuw en verkiezen de nacht. In zee jaagt de de Maashagedis. Wetenschappers vonden er één in de Limburgse Pietersberg.

.

;65 miljoen jaar terug

.

* Het is afgelopen met de dinosauriërs na de meteorietinslag waarvan de {{Wp|Chicxulub-krater}} getuigt. Deze uitstervingsgolf verwoest vijftig procent van het oceaanleven, op land gaan alle niet-vliegende mastodonten waaronder de Tyrannosaurus Rex ten onder. Een meteoriet van meer dan tien kilometer doorsnee slaat in op de aarde en veroorzaakt een krater van 180 kilometer doorsnede en dertig kilometer diep. In Yucatan, een schiereiland in Mexico, dicht bij het huidige {{Wp|Chicxulub}} is wat toen gebeurde te bekijken. Meer dan een miljoen kubieke kilometer stof, puin raken in de atmosfeer en verduisteren de aarde. Klimaatschokken betekenen het einde van de grote reptielen.

.

* De vegetatie herstelt zich in de komende miljoen jaar ten voordele van zoogdieren ter grootte van een rat, een vos en dieren tot vijftig kilogram.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Er was snel weer leven na de dino-apocalyps. Zoogdieren kregen vrij spel na meteorietinslag''. In: ''De Standaard'', 28.10.2019, p. D8 &amp; D9.&lt;/ref&gt;

.

;60 miljoen jaar terug

.

* Hamsterratten (Noord-Amerikaanse zoogdieren) bouwen nesten met stenen en takken. Als ze urineren omsluit hun urine het nest als vers geperst glas. Dit is erg waardevol materiaal voor archeologen. Veel planten en dieren stierven uit en hun overblijfselen zijn alleen in deze nesten terug te vinden. 

.

;31-23 tot 14 miljoen jaar terug

* Eerste verschijning op aarde van het geslacht {{Wp|Proconsul (geslacht)|Pronconsul}}. Er leven mogelijks honderd soorten mensapen in Afrika en Eurazië.

.

;23,04 - 15,99 miljoen jaar terug

* Tijdens de geologische periode van het {{Wp|Mioceen|Vroeg-Mioceen}} veroorzaken hogere temperaturen bosuitbreiding, er is een overvloed aan bladeren, vruchten, en knollen van bedektzadigen. De wereld ziet er uit als een 'apenplaneet'. 

.

;10 - 8 miljoen jaar terug

.

* Het koelere en drogere klimaat treft de eerste mensapen die zich buiten Afrika bevinden. Omstreeks 8 miljoen jaar geleden zijn er enkel mensachtigen in Afrika: de voorouders van de gorilla's, de chimpansees en de bonobo. De orang-oetans blijft in Azië, de Sivapithecus in Pakistan, sterft uit. 

.

;7-6 miljoen jaar terug

.

* De Chimpansee is de laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens. Na een laatste genetische splitsing van onze afstammingslijn verschijnt 7 miljoen jaar geleden in [[Tsjaad]] een kandidaat voorouder van de mens: de {{Wp|Sahelanthropus tchadensis}}.

.

;6,1-5,7 miljoen jaar terug

.

*  De {{Wp|Orrorin tugenensis}} verschijnt in het uitdrogend bos in Kenia. De Orrorin tugenensis kan klimmen, op twee benen lopen en eet bladeren, noten, insecten, wortels en zaden.

.

;5,8 - 5,5 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus kadabba}}

.

;4,4 miljoen jaar terug

.

* De {{Wp|Ardipithecus ramidus}}

.

;4 miljoen jaar terug

.

Vierpotigen staan rechtop en brengen meer tijd door op de grond dan in bomen.

.

.

== ♣ ==
.

.

= '''♣ SCHEPPING: VERHALEN VERSUS WETENSCHAP''' =

[[Bestand:After_Lucas_Cranach_the_Younger_-_The_Fall_of_Man_-_Google_Art_Project_(xwGGm1nz0eIOnA).jpg|thumb|550px|Naar {{Wp|Lucas Cranach de jonge}} - The Fall of Man, 1549.]]

.
{{Citaat|'''De werkelijkheid die aan de geschiedenis voorafgaat, is problematisch. Ze ondergaat de grillen van een speciaal soort meteorologie: de ene keer is het helder weer, de andere keer is het zich alweer beperkt. In dat opzicht lijkt de geschiedenis soms op de landkaarten uit John Maxwell Coetzee's roman Wachten op de barbaren: ze zijn gebaseerd op verhalen van anderen en samengesteld uit verslagen van reizigers die waarschijnlijk niet altijd even betrouwbaar zijn. In die onhelderheid zijn misschien mythes ontstaan waarin werkelijkheid en verbeelding niet van elkaar te onderscheiden zijn.'''|Piet de Moor&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIET DE MOOR. Schemerland. ''Stemmen uit Midden-Europa,'' Van Gennep Amsterdam, 2005, p. 286.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''God bewijzen kan je niet. God niet bewijzen kan evenmin. Geloof in God is een keuze, wie het anders zegt, probeert je te bekeren.'''|Reza Aslan}}

.

'''&gt;&gt;&gt;''' - Hominidae|10 tot 5 miljoen jaar -&gt;&gt; - Australopithecus afarensis|3,2 miljoen jaar -&gt;&gt; - Homo erectus|2,4 miljoen jaar -&gt;&gt; - Vuurdomesticatie|1 miljoen jaar/400.000 jaar -&gt;&gt; - Boog als wapen|70.000 jaar -&gt;&gt; - Neolithische_revolutie|15.000 jaar -&gt;&gt; - Egyptische beschaving|5.000 jaar '''&gt;&gt;&gt;'''

.

== Zes dagen ==
De mens (Homo) zoals we onszelf kennen is samen met chimpansees, gorilla's en orang-oetans deel van de {{Wp|Familie (biologie)|familie}} mensachtigen ({{Wp|Hominidae}}), geen {{Wp|Nageslacht|afstammeling}} zoals anti-Darwinisten zeggen. Zou God het eens zijn met deze uitspraak? Die schept de wereld in zes dagen, een mooi gemiddelde om een wereld te scheppen. De zevende dag is rustdag. Deze 'weekcyclus' hangt samen met het gedrag van de maan. De Romeinen hebben een week van acht dagen en gaan bij {{Wp|Constantijn de Grote|Constantijns}} bekering (begin vierde eeuw) over naar de zevendaagse cyclus. De Inca's kennen een achtdaagse week en China een tiendaagse. Vijfdaagse weken komen voor bij de Mongolen en de Hettieten. Volkeren zoals die van Bali, Indonesië, Colombia en Bogota kennen driedaagse weken, sommige West-Afrikanen kennen een vierdaagse week.

.

== Eden of evolutie? ==
.

[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|De eerste mensen, Adam en Eva door Albrecht Dürer. Adam is de ideale man, aldus de Joodse legenden. Zijn lichaam weerspiegelt de wereld, zijn haar is te vergelijken met bossen, zijn mond is een oceaan, zijn tranen een rivier. Eva is de oermoeder. Beiden staan bij de kennisboom met de slang.]]

[[Bestand:Kaïn doodt Abel, RP-P-OB-1287.jpg|thumb|550px|Eva baart twee zonen: Kaïn en Abel. Een broedermoord ligt in het verschiet.]]


De bijbel bekoort dit wetenschappelijke tijdperk nauwelijks. Toch deed ze dat duizenden jaren. En scheppingsverhalen, ook dat is geschiedenis. Het is interessant om te zien hoe godsdiensten, religies en sekten lang voor het wetenschappelijke tijdperk het ontstaan van de wereld begrijpen, verklaren of duiden. De verhalen of verklaringen - zowel van wetenschappers als van religieuzen - zijn niet zinloos. Ze hebben betekenis, vertellen iets over het denkkader, de gehanteerde begrippen, mentaliteiten en culturen... Doorgaans nemen twee kampen het tegen elkaar op met voor en tegenstanders waarbij het {{Wp|creationisme}} overtuigd is dat het universum, planten, dieren en mens geschapen zijn door een schepper met een plotse, eenmalige interventie. Hier tegenover staat de {{Wp|evolutietheorie}} van de onbekende Alfred Russel Wallace en de wereldberoemde Charles Darwin. In hun verklaring en de bijstellingen die er op volgden, ligt de klemtoon op evolutie, variatie en verandering van erfelijk materiaal en natuurlijke selectie. 'Een onvolmaakt bijgehouden geschiedenis van de wereld' zo noemt Darwin het fossiele onderzoeksmateriaal dat de reconstructie van het verleden toelaat. En zo komt hij aardig in de buurt van sommige eeuwenoude religieuze interpretaties. Wat te denken van de Joodse interpretatie van het heilig schrift - de Midrasj die vertelt dat Adam een staart had, die God hem afneemt?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 25-26.&lt;/ref&gt; 

.

== Paradijs ==
[[Bestand:Queen_of_the_Night_(Babylon).jpg|thumb|550px|Eva is geen uitvinding van het Christendom. De vrouw als oorsprong van het leven vindt zijn oorsprong in veel oudere culturen. De {{Wp|Sumer|Soemeriërs}} kennen '{{Wp|Inanna}}' (afbeelding), de {{Wp|Babylonië|Babyloniërs}} '{{Wp|Tiamat (godin)|Tiamat}}' en de {{Wp|Egyptenaren}} hebben '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}'.]]

.

In de ontstaansmythen van de mensheid, zowel voor de joden en de christenen, krijgen de tuin en het zonlicht een bijzondere rol. 'De aarde was woest en doods en duisternis lag over de oervloed' zo staat in Genesis. De christelijke mens ontspruit in een paradijs waarin die zich geplaatst ziet als een Mister Bean die uit de donkere nacht op de aarde valt: Adam, de eerste schepping van Jahwe God. Dit oud-bijbelse beginverhaal speelt zich af in een tuin. Mattheus laat Jezus vertellen over het onkruid tussen het graan. De landheer gebiedt zijn werkvolk het kruid niet weg te trekken om te vermijden dat ze de vruchtbare tarwe ontwortelen. Het oerverhaal eindigt in het Nieuwe Testament met Christus' dood in de tuin van Golgotha, waar hij na zijn kruisiging begraven ligt. Het verhaal dat vele eeuwen eerder Oud Testamentisch in een tuin begon eindigt hier als een cyclus: alles kan herbeginnen. 

.

Het boek Genesis beschrijft in hoofdstuk twee van vers 8 tot 25 hoe de schepping tot stand kwam. 

.

{{Citaat|'''8_Daarna legde Jahwe God een tuin aan in Eden, ergens in het oosten, en daarin plaatste hij de mens die Hij geboetseerd had. 9_Jahwe God liet uit de grond allerlei bomen opschieten, aanlokkelijk om te zien en heerlijk om van te eten; daarbij was ook de boom van het leven midden in de tuin en de boom van de kennis van goed en kwaad. 10_Uit Eden stroomt de rivier die water geeft aan de tuin; hij splitst zich in vier armen. 11_De naam van de eerste is Pison, hij stroomt om geheel Chawila heen, waar goud is; 12_ het god van dat land is voortreffelijk; en ook balsemhars en edelstenen worden er gevonden. 13_ De tweede heet Gichon, hij stroomt om geheel Kus heen. 14_De derde heet Tigris; hij loopt ten oosten van Assur. De vierde is de Eufraat. 15_Toen bracht Jahwe God de mens in de tuin van Eden, om die te bewerken en te beheren. 16_En Jahwe God gaf de mens dit gebod: 'Van al de bomen in de tuin moogt ge vrij eten, 17_maar van de boom van de kennis van goed en kwaad moogt ge niet eten, want op de dag dat gij daarvan eet, moet ge sterven.' 18_Jahwe God sprak: 'Het is niet goed dat de mens alleen blijft. Ik ga een hulp voor hem maken die bij hem past. 19_Toen boetseerde Jahwe God uit de aarde alle dieren op het land en alle vogels van de lucht, en bracht die bij de mens, om te zien hoe hij ze noemen zou: zoals de mens ze zou noemen, zo zouden ze heten. 20_De mens gaf dus namen aan al de tamme dieren en aan al de vogels van de lucht en aan al de wilde beesten; maar een hulp die bij hem paste vond de mens niet. 21_Toen liet Jahwe God de mens in een diepe slaap vallen; en terwijl hij sliep, nam Hij één van zijn ribben weg en zette er vlees voor in de plaats. 22_Daarna vormde Jahwe God uit de rib die Hij bij de mens had weggenomen, een vrouw, en bracht haar naar de mens. 23_Toen sprak de mens: 'Eindelijk been van mijn gebeente en vlees van mijn vlees! Mannin zal zij heten, want uit een man is zij genomen.' 24_Zo komt het dat een man zijn vader en zijn moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij volkomen één worden. 25_ Zij waren beiden naakt, de mens en zijn vrouw, maar zij voelden geen schaamte voor elkaar.'''|Genesis 2:8-25.}}

.

== Vrouw(on)vriendelijk... ==
De naam 'Eva' is afgeleid van 'leven'. Na de moord op Abel verlaat ze haar moordende zoon niet, zo sterk is ze met het leven verbonden, wat een dubieuze interpretatie toelaat. De oorsprong van haar naam gaat verder terug dan het bijbelverhaal. De Soemeriërs noemen haar '{{Wp|Inanna}}', de Babyloniërs noemen ze '{{Wp|Tiamat}}' en de Egyptenaren spreken over '{{Wp|Isis (godin)|Isis}}', een oerverhaal van een oermoeder. In deze oudere culturen is Eva geen 'vat vol zonden' maar de moeder der levenden. De vrouwonvriendelijke toon ontstaat in de Joodse traditie en het latere Christendom van de {{Wp|Kerkvader|kerkvaders}}. Die kerkvaders gebruiken de rib en de appel als symbolen voor Eva's minderwaardigheid op intellectueel, lichamelijk en zedelijk vlak. De Joodse traditie ziet Eva evenmin gelijkwaardig met Adam: ze ontspruit uit zijn lichaam. 'Niet uit zijn hoofd opdat ze niet trots zou worden, niet uit zijn oog opdat ze geen begerige blikken om zich heen zou werpen, niet uit zijn oor opdat ze geen luistervink zou worden, niet van zijn mond opdat ze geen kletskous zou worden, en niet van zijn voet opdat ze niet zou rond dwalen. Maar van een kuis deel van zijn lichaam; en toen God haar maakte, sprak hij tot ieder lichaamsdeel; 'Wees kuis, weest kuis!' Ondanks deze behoedzaamheid heeft de vrouw vele van die eigenschappen gekregen, die God haar niet wou geven: menige vrouw is trots, Sara luisterde in het geheim mee, Rachel benijdde Lea en Eva greep naar de verboden vrucht.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HERBERT HAAG, JOE H. KIRCHBERGER &amp; DOROTHEE SÖLLE. ''Vrouwen in de bijbel''. Davidsfonds, Leuven, 1993, p. 10-31.&lt;/ref&gt; Dit maakt het boek Genesis niet alleen tot een verhaal over het verlies van de onschuld, het is een vrijbrief voor vrouwenhaat.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 261.&lt;/ref&gt; Het (vroege?) christendom plaatst zo de vrouw en bij uitbreiding haar seksualiteit in een slecht daglicht.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GEORGES DUBY. ''Ridder, vrouw, en priester. De middeleeuwse oorsprong van het moderne huwelijk,'' H.J.W. Becht, Amsterdam, 1985, p. 42-44.&lt;/ref&gt; Later plaatst het Christendom Eva naast Maria en corrigeert ze tot de zachtmoedige.

.

[[Bestand:Oer-Weimarer_Musenhof.jpg|thumb|550px|De Duitse schrijver en filosoof Friedrich Schiller (1759-1805) leest voor in een park buiten Weimar (Thüringen); Wieland en Herder zitten links, Johann Wolfgang von Goethe staat rechts bij de pilaar. Schilderij uit 1860 door Theobald von Oer.]]

== Of hét moment in de wereldgeschiedenis? ==
De Duitse literator {{Wp|Friedrich Schiller}}  (1759-1805) uit Weimar ziet de zondeval als 'het gelukkigste moment van de wereldgeschiedenis'. 'Zonde' en 'val' gebruikt de bijbel niet. Het woord 'verdrijven' wel. Het uitdrijven van de ''vrucht'' is een fase bij de geboorte, het ontstaan van iets. De moederschoot die adem, vocht en voedsel voorziet, is niet langer. Hier start het leven, de inspanning. God verdrijft het koppel uit het paradijs omdat ze zelf God willen zijn. De zondeval is niet het einde van het paradijs. De bijbel vermeldt niet dat het paradijs verdwijnt. Aldus maken de afstammelingen van Eva en Adam er 'paradijselijke' voorstellingen van, om er naar te zoeken, wat een soort symbolische start van het nomadisme betekent; een rondtrekkend kuddebestaan, dat het grootste deel van het menselijk bestaan uitmaakt. Als het nomadische bestaan als jager-verzamelaar zich op de tijdlijn van 2,5 meter -toch ruim de breedte van een klassiek schoolbord- uitstrekt, dan is het supplement van het sedentaire bestaan één centimeter. De vroegste nomaden onder hen, de Homo habilis en de Homo rudolfensis leven 2,4 miljoen jaar terug. Hun opvolgers - Homo erectus, Homo heidelbergensis, de Homo neanderthalensis - overleven eveneens van de jacht en het voedsel verzamelen. Net zoals Adam en Eva ontdekken zij bij het verlaten van het paradijs het koude en het harde leven, ontdekken ze zichzelf en leren ze leren. De prehistorische rivaliteit tussen het nomadische natuurleven en de sedentaire cultuur, symboliseert de bijbel met de rivaliteit tussen Kaïn en Abel. Deze broedermoord kent haar mythologische oorsprong in het conflict tussen de herder Abel die tegenover Kaïn staat. Kaïn, de hoefsmid, de boer is afhankelijk van zijn akker en komt in conflict met de rondzwervende nomaden (12.000-10.000 jaar geleden). Na de moord op Abel is Kaïn even verdoemd tot het zwerverschap. Niet veel later bouwt hij de eerste stad die de bijbel vermeldt: {{Wp|Henoch}}. Het verhaal illustreert moeizame sedentatie en de verstedelijking die niet over een nacht ijs gaat. Henoch is een zoon van Kaïn en leefde volgens de mythologie 365 jaar, wat verwijst naar de kalenderkennis en het bestaan van het schrift. Op zijn beurt is Henoch een voorvader van Noach, die de zondvloed overleeft. Schattingen en hypotheses brengen de Bijbelse zondvloed in verband met de neolitische revolutie en het einde de laatste ijstijd die het waterpeil in de Middellandse zee en in de Zwarte zee met ongeveer 120 meter doet stijgen. Een precieze datum? Schattingen lopen uiteen van zo'n 9.400 tot 7.600 jaar geleden. Ook de Griekse mythen en sagen spreken van deze oer-catastrofe in de vorm van een overstroming: 'Aldus stroomden de wateren over het open veld, over huizen en tempels heen, spoelden bezaaide velden weg en rukten planten en bomen uit.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen''. Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 14.&lt;/ref&gt;

== Lilith ==
[[Bestand:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|550px|Ploegen, omstreeks 1200 V.C.]]

Wat minder bekend is, is dat Eva als eerste vrouw ter wereld een voorganger heeft. Adams eerste vrouw is {{Wp|Lilith}}. De joodse mythologie stelt haar voor als een demonische dame, mogelijks gebaseerd op {{Wp|Lilitu}} uit de Mesopotamische mythologie. Lilith symboliseert ziekte, nacht, duisternis, verleiding, kindermoord, buitenechtelijke affaires... kortom de zonde. Een verhaal gaat dat Adam Lilith wil bewerken alsof hij een akker ploegt. Niet dat Adam een sedentaire boer is, maar als sedentaire boeren het verhaal later optekenen (wat waarschijnlijk is), verwijst dit naar de mannelijke spierkracht die vereist is bij het zaaien en ploegen enerzijds en de vrouwelijke vruchtbaarheid anderzijds. Door Lilith te behandelen als een akker met een gleuf waarin hij zijn zaad plant, wil Adam de vrouw onderwerpen, een onderdanigheid die Lilith niet ziet zitten. Ze vlucht krijsend weg en ziet Adam nooit terug. {{Wp|Ester Boserup}}, een Deense economiste toonde in 1970 aan dat overal ter wereld de technologie om akkers of tuinen te bewerken, de positie van de vrouw en de genderhiërarchie bepaalt. Tijdens de nomadische periode is er weinig specialisatie. De semi-nomadische periode en het begin van de sedentatie introduceren een geslachtelijke opdeling van arbeid: vrouwen schoffelen, zaaien, planten en oogsten tot op het moment dat mannen de voedselproductie gaan controleren en domineren. Die dominantie komt er bij de uitvinding van de ploeg. Die vereist bovenlijfkracht (om de ploeg te trekken of het trekdier te mennen) wat zich niet laat combineren met kinderzorg. Daardoor krijgen mannen macht over de economie (kapitaal), de politiek (organisatie), de seksualiteit... en het leidt tot de vrouwelijke voorkeur voor mannen met status (onder nomaden speelde dit niet) om haar overlevingskans en die van haar kroost te verhogen: niets is kwetsbaarder dan een zwangere vrouw of een vrouw omgeven door een nest kinderen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GAIA VINCE, p. 255-256.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Australopithecus afarensis („Lucy) Rekonstruktion.jpg|thumb|550px|Vier miljoen jaar geleden verschijnt de [[Australopithecus afarensis|Australopithecus Afarensis]] in Afrika. Lucy is een soortgenote maar geen tijdgenote. [[Australopithecus afarensis|Lucy]] leefde 3,2 miljoen jaar geleden en stierf in de regio [[Ethiopië]]. Ze is ontdekt in 1974 en genoemd naar de hit van The Beatles [[Lucy in the Sky with Diamonds]], uit 1967. Het nummer verscheen op het legendarische album [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]. De elpee stelt The Beatles voor als de groep Sergeant Pepper's Lonely Hearts Club Band. De extravagante hoes is beroemd om zijn fotocollage. Aanvankelijk, in de niet gedrukte collages, stond Adolf Hitler tussen het bonte gezelschap. Helaas heeft Wikipedia in ons taalgebied geen rechten op de foto. Die kan je bekijken op de Engelstalige versie. Op de laatste rij herkennen we onder meer [[Carl Jung]] (7de van rechts), [[Edgar Allan Poe]] (8), [[Fred Astaire]] en [[Bob Dylan]] (15). Op de voorlaatste rij [[Aldous Huxley]] (18), [[Dylan Thomas]] (19), [[Marilyn Monroe]] (25), [[Stan Laurel]] (28), [[Oliver Hardy]] (30), [[Karl Marx]] (31), [[H. G. Wells]] (32), [[James Joyce]] (34A, nauwelijks te zien, onder Bob Dylan). Op de derde rij: staan [[Marlon Brando]] (39), [[Oscar Wilde]] (41), [[David Livingstone]] (44), [[Johnny Weissmuller]] (45), [[George Bernard Shaw]] (48), [[Lewis Carroll]] (52) en [[Lawrence of Arabia]] (53). Op de eerste rij zien we de wassen beelden van The Beatles, [[Shirley Temple]] (58), [[Albert Einstein]] (61), [[Bette Davis]] (65A), [[Marlene Dietrich]] (67) en nogmaals [[Shirley Temple]] (71).]]

== Van Lucy tot Homo habilis ==
[[Bestand:Screenshot Homo habilis.png|thumb|550px|Zo zag de Homa habilis er uit, denken we. De Homo habilis dook op een miljoen jaar na Lucy, 2,2 miljoen jaar geleden.]]

.

;4 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus}} verschijnt in Afrika.

.

;3,2 miljoen jaar terug

.

* De mensachtige {{Wp|Australopithecus afarensis|Lucy}} leeft en sterft in de regio die we Ethiopië noemen. We kennen haar sinds 1974 en ze is genoemd naar {{Wp|Lucy in the Sky with Diamonds}}.

.

= '''PALEOLITHICUM''' =

.

{{Citaat|'''It is not the strongest of the species that survives, nor the most intelligent. It is the one that is most adaptable to change.'''|Charles Darwin}}

.

;2,6 miljoen jaar terug

.

* Het Paleolithicum start en twee miljoen jaar terug start het Pleistoceen: een gematigd warm klimaat (interglacialen) wisselt af met zeer koude periodes, de glacialen of de 'ijstijden'. De glacialen vormen de ijskappen en doen de zeespiegel dalen, zeeën worden land, het landschap is een arctische {{Wp|steppe}} of {{Wp|toendra}}. In de warmere fasen komt er bebossing. De afwisseling van warm en koud zorgt voor het uitsterven van plant- en diersoorten én versnelt de evolutie van dieren die zich aanpassen: woelmuizen en mensachtigen. 

.

* Vier Paleolitische fasen volgen: het Vroeg-Paleolithicum, het Midden-Paleolthicum, het Jong-Paleolithicum en het Epipaleolicthicum (met nog een ijstijd). De fasen doen dat niet overal met dezelfde snelheid en tegelijkertijd.

.

.

== Het Vroeg-Paleolithicum (2,5 miljoen tot honderdduizend jaar terug) ==
.

;2,5 miljoen jaar terug

.

* Eerste stenen werktuigen. Hier, in dit vroege paleolithicum is de jager-verzamelaar een meesterlijk roofdier die het biologisch evenwicht in zijn omgeving niet verstoort. Dat kan van de huidige mens, sinds de Industriële Revolutie niet gezegd worden. Geleidelijk aan verandert dat naarmate de mens de omgeving en de technologie meer beheerst. Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur, de beheersing van de planten- en de dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en zijn kwetsbaarheid. Die kwetsbaarheid houdt de mens verborgen, want de vuur- en dierafhankelijkheid zijn de achillespees van de (huidige) samenleving. Wie vuur zegt, denkt aan gezelligheid of aan natuurrampen. Kerncentrales, de elektriciteitsdistributie, het internet en hun afgeleiden blijven buiten beeld. Wie aan dieren denkt, denkt aan huisdieren of exotische beesten. Veefokkerijen, kippenkwekerijen en de abattoirs blijven onbelicht, tenzij bij een gekke koeienziekte, een dioxinecrisis of een pandemie die {{Wp|morele paniek}} oproepen. Dat de veeteelt veertig procent meer bijdraagt aan het broeikaseffect dan de transportsector en de hoofdoorzaak is van de klimaatverandering zeggen we liever niet.

.

;2,4 miljoen jaar terug

.

* De mensensoorten Homo habilis en Homo rudolfensis verschijnen in Oost-Afrika. 

.

;2-1,8 miljoen jaar terug

.

* Verspreiding van de mens vanuit Afrika naar Eurazië. Dat laten fossielen zien in de Spaanse grotten van {{Wp|Atapuerca (opgraving)|Atapuerca}}, in het Engelse {{Wp|Norfolk (graafschap)|Norfolk}} en het Georgische {{Wp|Dmanisi-mensen|Dmanisi}}.

.

* Evolutie in verschillende mensensoorten.

.

* In Zuid-Afrika is in een klomp rode jaspis door verwering een gezicht ontstaan. Iemand nam het mee als 'oudste kunstwerk ter wereld.'

.

;1,9 - 1,8 miljoen jaar terug

.

* De homo erectus (de rechtopstaande mens), de Homo heidelbergensis &amp; de Neanderthaler leven van jacht, visvangst en verzamelen.

.

;1,7 miljoen jaar terug

.

* Garen van voedsel gebeurt bij natuurlijke warmtebronnen, voor vuurdomesticatie is het te vroeg.

.

[[Bestand:Homo sapiens neanderthalensis-Mr. N.jpg|thumb|550px|Reconstructie van de Neanderthaler.]]

.

[[Bestand:Homo_heidelbergensis_-_forensic_facial_reconstruction.png|thumb|550px|Reconstructie Homo Heidelbergensis die 1,9 miljoen jaar terug leefde.]]

=== Homo erectus ===
De homo erectus onderscheidt zich van zijn voorgangers omdat hij en zij...

 1. rechtstaan en in de verte kijken; een evolutie die te maken heeft met de overgang van een bosvegetatie naar een steppelandschap. 
 
 .
 
 2. op twee benen lopen; 
 
 . 
 
 3. de handen vrij hebben (straks gaan ze vuur dragen!); 
 
 .
 
 4. een rondere schedel hebben en over grotere hersenen beschikken. Gekookt voedsel vraagt van de spijsvertering minder energie en maakt energie vrij voor de hersenen, zo gaat een hypothese; 
 
.

[[Bestand:Sangiran_17-01.JPG|thumb|550px|Zijn de &quot;erectus&quot;-vondsten soortvariaties of niet? Paleontologen maken een onderscheid tussen de ''[[Homo ergaster]]'' voor Afrikaanse vondsten, de ''erectus'' is voorbehouden voor de Aziatische tak en de Europese komt onder de naam ''[[Homo antecessor]]''.]]

.

=== Vuurdomesticatie en taalontwikkeling ===
[[Bestand:Piero_di_Cosimo_-_The_Myth_of_Prometheus_-_WGA17652.jpg|thumb|550px|De Prometheusmythe door {{Wp|Piero di Cosimo}}, 1515. Als de goden de gaven en de talenten uitdelen, komt de mens er bekaaid van af. Althans toch in vergelijking met de dieren. Het menselijke overlevingsinstinct en zijn natuurlijke verdediging zijn ronduit triest. En omdat de Griekse goden de mens in de steek laten, steelt [[Prometheus]] het vuur bij de Olympische goden. Hij schenkt het aan de mensen om metaal te bewerken en een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus is techniek, een leraar en een uitvinder die de mensen vooruit leert zien, die de mens leert inschatten welke gevaren er op hem af komen bij het bouwen van huizen of boten en dat zint oppergod [[Zeus]] niet. Die straft Prometheus en kluistert hem aan de [[Kaukasus]] waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. De straf zou eeuwig duren maar [[Herakles]] bevrijdt hem. De mens zelf straft Zeus met de komst van Pandora. 'Zij verscheen te midden van de argeloze mensen en vond alom bewondering. (...) Nauwelijks was de deksel van Pandora's doos geopend, of allerhand ziekten, rampen en smarten volgen eruit en verspreidden zich bliksemsnel onder de mensen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GUSTAV SCHWAB. ''Griekse mythen en sagen.'' Het Spectrum, Utrecht, 1993, p. 11.&lt;/ref&gt; De vuurdomesticatie, de sleutel tot de menselijke gereedschapskist, kent een lange voorgeschiedenis: 1. fysiek is het het rechtop lopen een voorwaarde, want men moet de handen vrij hebben om het vuur te dragen, 2. mentaal is het vermogen om vooruit te denken van belang zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn niet te overzien. Mensen geven het landschap vorm, sociaal gezien brengt het vuur mensen samen en brengt het een leerproces op gang (cultuur, het doorgeven van verhalen bij het kampvuur), het verhitten maakt voedsel beschikbaar dat anders oneetbaar is. Andere toepassingen zijn militair van aard. Het allerbelangrijkste gevolg is dat de mens er in slaagt om onleefbare ecosystemen te bevolken die zich zonder vuur nooit laten ontsluiten. Het maakt de uittocht uit Afrika mogelijk, eerst door de Homo Erectus en honderdduizenden jaren later door de Homo Sapiens, een uittocht die met een gemiddelde snelheid van één kilometer per jaar verloopt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhof, Amsterdam, 1997, p. 58; GAIA VINCE, p. 56-57.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Feuerreiben.gif|thumb|Houtwrijving om vuur te maken met een vuurploeg]]

* Vuurslaan: vuursteen en vuurslag;
* Houtwrijving: vuurboor, vuurboog, vuurploeg, vuurkoord en vuurzaag;
* Tondeldoos: een doos met vuursteen en een licht ontvlambare stof, tondelzwam;
* Brandglas: lichtontsteking met een positieve lens;
* Lucifer of zwavelstok.

.

.

;1,5 miljoen jaar terug

.

* Taalkundigen denken dat de Homo erectus taalvaardig is gezien zijn breinproportie.

.

;1 miljoen jaar - 800.000 jaar terug

* De vuurdomesticatie begint. De oudste sporen die de vuurdomesticatie documenteren - verkoolde planten en dierenresten - zijn gevonden in Zuid-Afrika, diep in een grot, wat een blikseminslag uitsluit. 

.

;900.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Javamens|Java}}. Hij heeft wellicht geen verwantschap met de erectus in Afrika. De data kunnen volgens de bron nogal variëren.

.

=== Inleefoefening I ===
.

Vergeet de ''Bright lights, big city'' en de Donald Fagen-(j)achtige matrixwereld van het lesrooster, het uurrooster, het arbeidsschema, de vertrek- en aankomsttijden van treinen en metro’s en probeer deze historische inleefoefening. Hoe was het om te leven in een wereld zonder wetenschap? Het idee dat een wetenschap met enige autoriteit de natuurverschijnselen verklaart, verbanden legt tussen die verschijnselen en de menselijke technologie hiermee in verband brengt, ontspringt pas met het denken van Francis Bacon (wetenschapper, 1561-1626), René Descartes (1596-1650) en Isaac Newton (1643-1727).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HAN VAN RULER. ''Descartes anno 2010: sjablonen, thema's &amp; toekomst.'' In: ''De Bibliotheek Descartes, band I''. Boom, Amsterdam, 2010, p. 9-54.&lt;/ref&gt; 

.

Keer terug uit een maatschappij van plastic en siliconen naar een wereld van hout, tondel en koper, een wereld waarin de vuurvaardige, taalgebruikende, vooruit denkende en samenwerkende mens zich onderscheidt van zijn naasten, de dieren die overleven op drie elementen: water, lucht en aarde. Als die eeuwenoude soortgenoten het vierde element leren beheersen, komt de evolutie van de mens op kruissnelheid: de voedselbereiding, het ontginnen van gronden, dieren op afstand houden… behalve de toegenomen veiligheid creëert de vuurdomesticatie het sociale en het culturele leven. Vuur brengt mensen bij elkaar en is aldus sociaal. Het zet mensen aan om de vuurvaardigheid door te gegeven. En dat is cultuur. Bij de jacht op Mammoeten en Holenberen gebruikt hij werpwapens, verplaatst hij vuur, leeft hij in groep, hij denkt wat komen gaat en communiceert. Een vaste verblijfplaats is hem echter vreemd...

.

Een groep jagers en verzamelaars bestaat doorgaans uit vijftien tot dertig mensen die overleven in een jachtgebied van enkele honderden vierkante kilometer. Sinds de laatste ijstijd groeit het aantal kuddes en slinken hun jachtgebieden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Over de relatieve gendergelijkheid bij nomadische groepen zie: GAIA VINCE. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd', p. 201.&lt;/ref&gt;

.

.

;750.000 jaar terug

.

* De Homo erectus is in {{Wp|Pekingmens|China}}. We noemen hem de. DNA toont een wereldwijde verwantschap van de Chinezen met de rest van de mensheid en dat alle mensen afstammen van een groep Homo sapiens sapiens van enkele honderden individuen.

.

;700.000 jaar terug

.

* Op Java zijn versierde schelpen te vinden.

.

;600.000 jaar terug

.

* De [[Homo Sapiens]] splitst zich af van de [[Neanderthaler]]. De mens krijgt niet alleen een 'vriendelijker' gezicht, hij wordt ook vriendelijker. Het gezicht verkleint, verplat en de ogen zijn uitgesproken. Zware wenkbrauwen verdwijnen. Sommige onderzoekers (in dit geval de Belgische [[antropoloog]] Cederic Boeckx aan de universiteit van Barcelona) leiden hieruit een verhoogde samenwerkingsvaardigheid af.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Opzij hond, kat en paard: de mens was de eerste die werd getemd.'' In: ''De Standaard'', 6.12.2019, p. D4.&lt;/ref&gt; Ze vergelijken deze ontwikkeling met het [[Williams-Beuren syndroom|syndroom van Williams-Beuren]].

.

;500.000 jaar terug

.

* De genetische basis van wat wij nu de mens noemen, komt tot stand.

.

* De oudste getuigen van menselijke aanwezigheid in de omgeving van [[Luik (provincie)|Luik]]. Het gaat om enkele stenen werktuigen, gebruikt door nomadische jager-verzamelaars die het toendrawild volgen.

.

;500.000-200.000 jaar geleden

.

* De [[Homo heidelbergensis]]

.

;450.000-160.000 jaar terug

.

* Calais en Dover vormen één smalle bergrug van kalksteen. Na de ijstijden vindt het smeltwater van Scandinavië tot Schotland en de noordelijke Noordzee zijn uitweg langs deze bergrug. Golven werken zich uit op de zachte kalksteen en doet kalkkliffen en een zeestraat, het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontstaan. De kloofvorming gaat door tot op vandaag.

.

;400.000-300.000 jaar terug

.

* De vuurdomesticatie is gekend en verbreid.

.

* Neanderthalers evolueren in het Midden-Oosten en Europa.

.

* Homo Sapiens evolueert in [[Oost-Afrika]], een gebied dat nu [[Ethiopië]] noemt.

.

;300.000-150.000 jaar terug

.

* Vroeg ''moderne'' [[homo sapiens]], de recente vondst van een schedel in Marokko toont aan dat Homo sapiens niet 'plots' ontstond in een kerngebied zoals vaak aangenomen, maar zich geleidelijk ontwikkelt. 'Er is geen tuin van Eden in Afrika', zegt onderzoeker Jean-Jacques Hublin van het [[Max Planck Instituut]] voor Evolutionaire Antropologie in [[Leipzig]] aan [https://www.volkskrant.nl/wetenschap/verrassing-oudste-homo-sapiens-ooit-leefde-in-marokko-niet-ethiopie~b36faa34/ De Volkskrant]. 'De tuin van Eden ís Afrika.' De moderne mensen verschenen in heel Afrika, van de Kaap tot Marokko. Sommige populaties bleven tot honderdduizenden jaren van elkaar gescheiden, andere vermengen zich. 'Het &quot;volledig pakketje&quot; van wat volgens ons specifieke kenmerken van homo sapiens zijn, begin pas echt vorm te krijgen tussen 100.000 en 40.000 jaar geleden. (...) We hebben dus geen vertakkende lineaire stamboom met één enkele stam, maar verdeelde Afrikaanse wortels.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 128-129.&lt;/ref&gt; 

.

;150.000-120.000 jaar terug

.

* De mens (de [[homo sapiens sapiens]]) verspreidt zich uit Afrika naar het noordoosten naar Azië en Europa. Tussen 125.000 - 60.000 komt hij aan in Eurazië, 40.000 jaar geleden in Australië, en 15.000 jaar geleden in Amerika. Meer afgelegen eilanden zoals Hawaï, Paaseiland, Madagaskar en Nieuw-Zeeland raakten bevolkt tussen de jaren 300 en 1280.

.

;140.000 jaar terug

.

* De [[Homo Erectus]] verdwijnt. Hij ontstond 1,9 miljoen jaar geleden.

.

;110.000 jaar terug

.

* De mens verspreidt zich uit Afrika naar het zuidwesten, naar Oceanië.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Australopithecus sediba.JPG|[[Australopithecus]], 4,3 tot 2 miljoen jaar geleden.
Bestand:Homo habilis.jpg|Homo Habilis, 2,2 tot 1,5 miljoen jaar geleden, Oost-Afrika.
Bestand:Homme de Tautavel.jpg|Homo erectus 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden.|Homo erectus, reconstructie.
Bestand:Pithecanthropus-erectus.jpg|Vondsten van [[Eugène Dubois]] waarbij hij de ''Pithecanthropus erectus'' of de [[Javamens]] beschrijft.
Bestand:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|Homo Heidelbergensis, 500.000 tot 200.000 jaar geleden.
Bestand:Biface de St Acheul MHNT.jpg|Vuistbijl uit het [[Acheuléen]].
Bestand:Neanderthal and homo sapiens sapiens.jpg|Een [[Neanderthaler]] en een [[homo sapiens sapiens]].
Bestand:Spy_Skull.jpg|[[Mens van Spy|De mens van Spy]], 40.000 jaar geleden.
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late Pleistoceen.
Bestand:Skull_pekingman.jpg|De [[Pekingmens|Pekingman]]
&lt;/gallery&gt;

.

== Het Midden-Paleoliticum (100.000 tot 37.000 jaar terug) ==
.

;100.000 jaar terug

.

* De eerste sporen van wat we cultuur noemen duiken op. 

.

;80.000 jaar terug

.

* Sporen op een strand in [[Normandië]] in [[Le Rozel]] tonen voetsporen van Neanderthalers en hun kinderen en vuurresten. De Neanderthal-voeten blijken breder dan die van mensen, vooral in het midden. Hun lichaamslengte wordt geschat tot 185 centimeter. De groep bestond uit maximaal 14 Neanderthalers. 

.

;80-73.000 jaar terug

.

* De oudste grotkunst ter wereld is te vinden in het zuidelijkste punt van Zuid-Afrika. In de [[Blombosgrot]] is niet figuratieve kunst gevonden, er is niets afgebeeld. In deze grot kwam de oudste halsketting van vijfenzestig druppelvormige strandschelpen aan het licht. De laatste dragers deden dat 75.000 jaar geleden, dat wijzen de okersporen uit.

[[Bestand:Reproduction_cave_of_Altamira_01.jpg|thumb|550px|Deze tekeningen in [[Altamira (grot)|Altamira]] zijn in 1879 ontdekt. Schildertekeningen zoals deze zijn uitzonderlijk en hebben functies om te overleven op cultureel, sociaal, didactisch en economisch vlak. In 1890 onderzocht de eigenaar de grot en vond er vuistbijlen, pijlpunten, stenen messen en naalden en bewees dat de tekeningen geen namaak zijn, maar 15.000 jaar oud. In 2017 vond een internationaal onderzoeksteam op het [[Indonesisch|Indonesische]] eiland [[Sulawesi]] (in het [[Maros-Pangkep-karstgebergte]]) een schilderij van een jachtpartij van minstens 43.900 jaar geleden. Eerder vonden ze op [[Kalimantan]] op [[Borneo]] 40.000 jaar oude afdrukken. Op hun vondst van 2017 is te zien hoe mensen twee wrattenzwijnen en vier dwergbuffels in het nauw drijven met touwen en speren. Is dit meer dan vier meter brede jachttafereel het oudste ter wereld? In Europa zijn de oudste grotschilderijen 40.000 jaar tot 65.000 jaar oud. De [[Löwe-mann]], een mythisch wezen van dertig centimeter dat een mens met een leeuwenkop voorstelt, gaat terug op 40.000 jaar geleden. De geschilderde ladders, stippen en contouren van handafdrukken op Spaanse grotten, gaan terug op 65.000 jaar geleden, kort nadat de [[Neanderthaler]] Europa is binnengewandeld (op de Homo Sapiens is het in Europa nog 20.000 jaar wachten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ROBERT MACFARLANE, vertaald door Nico Groen en Jan Willem Reitsma. ''Benedenwereld. Reizen in de diepe tijd'', Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2019, p. 25.&lt;/ref&gt; Lang zijn ze voorgesteld als simpele, ruw, gebolsterde verwanten van de moderne mens. Niettemin beschikken de neanderthalers over een vergelijkbaar brein dat hen in staat stelt tot cultuur. Ze maken handige stenen en bijlen, messen, beschilderen hun juwelen. Onderzoekers leiden hieruit een religieus bewustzijn af. Evengoed kan het om primitieve camouflagetechnieken bij de jacht gaan. De oudste grotkunst is te vinden in de [[Zuid-Afrika|Zuid-Afrikaanse]] [[Blombosgrot]]. Ze is niet figuratief (er is niets afgebeeld) maar ze dateert van 73.000 jaar geleden.]]

.

;70.000 jaar terug

.

* Intrede [[Homo Sapiens]]. Start hier de ''geschiedenis'' van de mens, zoals [[Yuval Noah Harari]] beweert? [[Yuval Noah Harari]] bespreekt drie revoluties: 1. De cognitieve revolutie (70.000 jaar geleden); 2. De agrarische revolutie (12.000 jaar terug) en de; 3. Wetenschappelijke (500 jaar geleden). Het is mijn ambitie om de cognitieve revolutie vroeger dan Harari te dateren en in verband te brengen met de vuurdomesticatie die teruggaat op bijna één miljoen jaar terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HARARI, YUVAL NOAH, vertaald door Inge Pieters. ''Sapiens. Een kleine geschiedenis van de mensheid.'' Thomas Rap, Amsterdam, 2018, p. 11-12.&lt;/ref&gt;

.

* De [[Toba (vulkaan)|Toba]]-uitbarsting zorgt voor een jarenlange vulkanische winter.

.

* De eerst vertelde verhalen werken als een cognitieve revolutie die een culturele geheugenbank mogelijk maakt. Het verhaal werkt in de hersenen als  een 'contextuele infrastructuur' om feiten te ordenen, te begrijpen, te delen en vooral te herinneren. Info in verhaalvorm is tweeëntwintig keer beter te onthouden dan een opsomming omdat een verhaal alle relevante hersendelen activeert, niet alleen de taalcentra.

.

;70.000 tot 12.000 jaar terug

.

* De laatste ijstijd zorgt voor een lage zeespiegel. Het Kanaal en de Noordzee liggen er voor de laatste keer droog bij. Tussen Engeland en het Europese vasteland is geen barrière. Het Kanaal is een uitgestrekte ijzige toendra met een zuidwestwaarts stromende rivier die uitmondt in de Atlantische Oceaan. 

.

;64.000 jaar terug

.

* Een grottencomplex in het Noord Spaanse Baskenland - Cantabrië tonen de El Castillo-grotten decoratieve sporen (grotschilderingen en stempelwerk) van de Neanderthaler en de mens. Tijdens de laatste ijstijd is de labyrintische grot hun toevluchtsoord. 

.

;60.000 jaar terug

.

* In een grot aan de kust van Kenia, Panga ya Saidi gebruiken mensen pigmenten en maken ze schelpkralen.

.

;60.000 - 45.000 jaar terug

* De menselijke migratie uit Afrika naar Europa en Eurazië start (andere bronnen beweren dat dit veel vroeger gebeurden). Daar stuitten ze daar op andere bevolkingsgroepen zoals Neanderthalers die er al tienduizenden jaren wonen en de [[Denisovamens|Denisovamensen]]. Die verschillen weinig van het Afrikaanse menstype maar ze zijn toch anders. Na het uitsterven van die bevolkingsgroepen is slechts nog één enkel menselijk ‘wij' op aarde. Het Europese continent blijft dunbevolkt. 

.

;50.000 jaar terug
* In het Spaanse [[El Sidron]] zijn er sporen gevonden van een Neanderthalgroep van zeven volwassenen en drie kinderen.
* Sapiens koloniseren Australië, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;45.000 jaar terug
* Een stamoudste voorziet zijn verhaal van een illustratie: het [[Celebeswrattenzwijn]].

.

;40.000 jaar terug
* De [[Neanderthalers]] zijn duidelijk aanwezig in in Europa en in het [[West-Vlaams Heuvelland|Heuvelland]]. Op de [[Kemmelberg]] in [[Heuvelland (gemeente)|Heuvelland]] en in [[Veldwezelt-Hezerwater]] laten ze meer dan 200 artefacten liggen: [[vuistbijl|vuistbijlen]] in [[vuursteen]], messen, boordschrabbers, [[Levalloistechniek|Levalloisspitsen]], [[Le Moustier |Moustierspitsen]]. Wilde [[mammoeten]], oerrunderen, [[rendieren]] en wilde paarden, de [[wolharige neushoorn]] jaagden ze op en verneden ze waarschijnlijk ter plekke om in hun tijdelijke, nomadische kamp klaar te maken. Van de tentenkampen zijn geen sporen gevonden.
* Spy Skull, een Neanderthalerschedel uit [[Spy]] nabij Namen.
* De Homo Sapiens doorkruist onze regio en produceert kunst.

.

;40.000 - 35.000 jaar terug

.

* De paleolithische kunst en de &quot;culturele explosie&quot; van de [[Homo sapiens]] stimuleren het taalvermogen en brengen hem op een (wat dat ook moge zijn) 'hogere graad van beschaving'.


.

;40.000 - 30.000 jaar terug

.

* Het semi-nomadisme ontstaat waarbij diverse jagers-verzamelaars zoeken naar nieuwe organisatievormen: de kleinschalige stam functioneert tijdens het jachtseizoen of bij overvloed. Dan jagen kleine groepen op steppebizons, rendieren of mammoeten, oogsten ze noten oogsten, vangen ze vis. In het tussenseizoen komen ze samen met andere groepen in dichtbevolkte nederzettingen waar feesten gebruikelijk is. Gewassen planten doen ze niet. Seizoensrituelen met maskerades markeren het begin en het einde van de beide periodes. Graven met giften en monumentale architectuur suggereren dit seizoensdualisme dat zijn oorsprong vindt in de sterk wisselende seizoenen van de laatste ijstijd. Deze institutionele flexibiliteit doet hen bewegen tussen stadsstructuren met (tijdelijke?) heersers enerzijds en de meer egalitaire stam anderzijds. Het doet hen beseffen dat de sociaal politieke realiteit veranderlijk en cyclisch kan zijn. Deze verre voorouders kennen tot op dit moment ook een andere lichamelijke realiteit. Afhankelijk van hun biotoop (kust, bos, bergen, woestijn, regenwoud savanne…) zijn ze een fysiek ook een divers allegaartje vergelijkbaar met hobbits, reuzen, dwergen, elfen. Dit zal steeds uniformer worden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022.p.94-95, 119, 122 &amp; 127..&lt;/ref&gt;

.

;38.000 jaar terug

.

* Eerste mensen verschijnen / zetten voet aan grond in onze regio: in Zuid Limburg, van de Maasvallei tot het Scheldebekken. In hun omgeving: de [[wolharige neushoorn]], [[reuzenhert|reuzenherten]], [[Holenbeer|holenberen]] en [[Mammoeten|mammoeten]], tot vijf ton zwaar.

.

* In een grot in de Zwabische Jura is een tekening van een kat-mens met wijd open armen en benen en een zwaard (?) dat lijkt op het sterrenbeeld [[Orion (sterrenbeeld)|Orion]]. 

.

;35.000 jaar terug

.

* Op het Indonesiche eiland [[Sulawesi]] zijn er handafdrukken van vrouwen.

== Het Jong-Paleoliticum (37.000-12.500 jaar terug) ==
[[Bestand:Goddess_gif_small_10.gif|thumb|550px| (...)]]

.

♣ 

.

;37.000-30.000 jaar terug 

.

* De [[Neanderthaler]] sterft uit (is er een verband met de uitvinding van de boog door de mens?). De Neanderthaler is geen voorloper van de mens. 

.

* Vanaf nu start een koudegolf die bewoning in onze regio onmogelijk maakt.

.

;33.000 jaar terug

.

Grotte Chauvet Pont d'Arc in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] is wellicht de oudst gekende beschilderde grot in de wereld. De schilderingen tonen [[apen]], [[leeuw (dier)|leeuwen]], [[neushoorn]]s, [[oeros]]sen, [[paard (dier)|paarden]] en [[Bison (geslacht)|bizon]]s ter instructie van de jacht. Er zijn ongeveer driehonderd dieren afgebeeld. In andere grotten komen de [[panter]], de [[uilen (vogelfamilie)|uil]]), de neushoorn nauwelijks voor. De [[Holenbeer|holenberen]] is er ook. Abstracte tekens en afdrukken van handen komen voor. Jean-Marie Chauvet, Éliette Brunel en Christian Hillaire ontdekken de grot in 1994 die voorlopig niet toegankelijk is. Sedert 2015 is er een kopie, een 'kunstgrot' die de grotschilderingen tot leven wekt. De Duitse cineast [[Werner Herzog]] maakte in 2010 een 3D-documentaire over de grot: 'Cave of Forgotten Dreams'.

.

;32.000 jaar terug

.

* [[Pijl en boog]]

.

* In de [https://en.wikipedia.org/wiki/Coliboaia_Cave Coliboaia-grot] in [[Roemenië]] worden bizons, beren en neushoorns in zwarte kleuren, waarschijnlijk houtskool op de wand geschilderd. De ontdekking gebeurde in 2009.

.

;Ca. 32.000-27.000 jaar terug

.

[[Venus van Willendorf]] &amp; Man van Brno
 
.

;31.700 jaar terug

.

* In de [[grotten van Goyet]] zijn sporen gevonden van een vroege domesticatie van een prehistorische hond. (De mens nam de wolf onder zijn hoede en de soort evolueerde in de richting van wat we nu een hond noemen. Het gevonden exemplaar is geen voorouder van de huidige hond maar een uitgestorven zustergroep). De hond is het enige dier dat zich laat domesticeren voor de [[Neolithische revolutie|Neolitihsche revolutie]].

.

;30.000 jaar terug

.

* In een rijk beschilderde grot in de Franse Dordogne is een maankalender achtergelaten. Het arendsbotje toont ingekraste cirkels, bogen en halvemanen die het tweewekelijkse wassen en het afnemen van de maan illustreren.

.

;27.000 jaar terug

.

* Cro-Magnon mens; ontdekt in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]] in 1868.


.

;23.000-20.000 jaar terug

* Nomaden steken de [[Beringstraat]] over en zullen Amerika bevolken als indianen. 

.

;20.000-15.000 jaar terug

.

* De [[Homo erectus soloensis]], een ondersoort van de Homo Erectus die leeft op Java sterft als laatste Homo Erectus uit.

.

* Het is met artefacten en fossielen gedocumenteerd hoe mensen uit Azië naar Amerika migreren. Een landmassa verbindt de noordwestelijke punt van Noord-Amerika met de noordoostelijke punt van Azië. Over die bovenzeese landmassa (nu Rusland en Alaska) lopen mensen en dieren. Het gaat om zo'n 900 kilometer.

.


;17.000 jaar terug

.

* Grotschilderijen in [[Lascaux (grotten)|Lascaux]] tonen astronomische hemelkaarten die de maancyclus in punten en vierkanten illustreren. Erboven is een rij van 13 kwartieren te zien die het tijdstip tonen waarop de paarden drachtig zijn en makkelijk te vangen zijn. Diende Lascaux als prehistorisch planetarium?  

.

* De grotinscripties en - schilderijen van [[Altamira (grot)|Altamira]] kent een bestaan van 27.000 geleden tot 17.000 geleden.

.

;16.000 jaar terug

.

* Sapiens koloniseren Amerika, de [[megafauna]] sterf er uit.

.

;15.000 jaar terug

.

* De aarde warmt geleidelijk weer op. Oerbossen ontstaan.

.

;13.000 jaar terug

.

* [[Cueva de las Manos]], een grottenstelsel in Argentinië bij de rivier [[Río Pinturas]] toont meer dan tweeduizend mensen handen, lama's en jachttaferelen.

.

*  Grot van [[Niaux]] in Zuid Frankrijk. De grot lijkt niet bewoond, hoewel bewoonde grotten in de regio bekend zijn. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:RioPinturas-003.jpg|(..)
Bestand:RioPinturas-004.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-005.jpg|Groep B
Bestand:RioPinturas-006.jpg|Groep C
Bestand:Niaux,_bisons.JPG|Replica uit Niaux met bizons.
&lt;/gallery&gt;

.

= '''MESOLITICUM (12.500 jaar tot 10.000 jaar terug)''' =

.

{{Citaat|'''We weten niet waar hij zich bevond en ook niet waar hij mee bezig was, die eerste mens die op het idee kwam om de schaduw van een in de grond gestoken stok te gebruiken. Hij hoefde als referentie alleen maar een los op de grond liggende kei te gebruiken om een tamelijk nauwkeurige voorstelling te krijgen van de tijd die hij nog had. Misschien was hij een jager-verzamelaar die zich te ver van de grot had verwijderd waarin zijn clan woonde. Of een veeboer op zoek naar nieuwe weidegronden, ban bij het vallen van de nacht de weg naar zijn onderdak kwijt te raken. Naar alle waarschijnlijkheid keek men al sinds onheugelijke tijden hoe hoog de zon aan de hemel stond, om te kunnen inschatten hoeveel muonen het nog zou duren voor het donker werd. Met de duisternis begonnen immers de gevaren. Het struikgewas was het rijk van de grote nachtroofdieren en op de weg naar de schuilplaats konden zich vijandige, op de loer liggende individuen verborgen houden.'''|[[Desmond Morris]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. ''Tijd. Een reis van vroeger naar later,'' Bezige Bij, Antwerpen, 2022, p. 45.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''Er bestaan op dit ogenblik honderddrieënnegentig soorten apen. Honderdtweeënnegentig ervan zijn bedekt met haar. De uitzondering is de naakte mensaap die zich zelf ''Homo Sapiens'' noemt. Deze ongewone en zeer succesvolle soort besteedt een heleboel tijd aan de bestudering van zijn hogere motieven en even veel tijd aan het negeren van zijn fundamentele motieven. Hij is er trots op dat hij de grootste hersens heeft van alle primaten, maar is geneigd het feit te verhelen dat hij ook de grootste penis heeft en staat deze eer liever, ten onrechte af aan de machtige gorilla. Hij is een buitengewoon vocale, scherpzinnig onderzoekende aap, wiens wereld overbevolkt is, en het is de hoogste tijd dat wij zijn basisgedrag aan onderzoek onderwerpen.'''|[[Desmond Morris]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DESMOND MORRIS, vertaald door Thomas Nicolaas. ''De naakte aap.'' A.W. Bruna &amp; Zoon, Antwerpen, 1968, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

.

Het [[Mesolithicum]] is een periode die moeilijk te grijpen is. Als overgangsperiode bouwden archeologen en historici deze periode in vanuit een evolutionair perspectief. Het lijkt op de Renaissance, die verhoudt zich even paradoxaal ten aanzien van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijden. Veel van het oude is in het nieuwe herkenbaar. En omgekeerd. Voor de jagers-verzamelaar tot de landbouw overgaat, komt er eerst een periode van gedurfde sociale experimenten.


[[Bestand:White cliffs of dover 09 2004.jpg|thumb|550px|Krijtrotsen van Dover]]

[[Bestand:0 Escalles - Le Cap Blanc-Nez (2).JPG|thumb|550px|Cap Blanc-Nez]]

.

* In Kortrijk zijn op de Pottelberg en in de buurt van de wijk 't Hoge ongeveer 250 artefacten uit deze periode ontdekt: wapenspitsen, lemmers, schrabbers, stekers, vuurstenen, [[burijn]]en.

.

* Het [[Nauw van Calais (zeestraat)|Nauw van Calais]] ontwikkelt zich tussen 12 en 8.000 jaar geleden opnieuw tot een zeestraat met de Atlantische Oceaan.

.

* Agrarische revolutie, planten en dieren worden (beginnend) gedomesticeerd: vooral de hond.

.

[[Bestand:E28_p26.jpg|thumb|550px|Een hut als een extensie van de kledij. Verschillende soorten hutten van de inheemse bevolking in Brazilië, 1834.]]

[[Bestand:Göbekli_Tepe,_Urfa.jpg|thumb|550px|Opgravingen bij Göbekli Tepe. Het is niet altijd duidelijk wat er eerst was: de bouw van een tempel door samenwerkende nomadengroepen of de komst van de landbouw die aan de tempelbouw vooraf gaat.]]

[[Bestand:The_archaeological_site_of_Göbekli_Tepe_-_main_excavation_area.png|thumb|550px|Luchtfoto van de site Göbekli Tepe.]]

.

=== Wat gaat de sedentatie vooraf? ===
.

Zo'n twaalf- tot tienduizend jaar geleden eigenen diverse nomadische groepen zich - overal ter wereld - een vaste locatie toe. Veel ontwikkelingen en uitvindingen gaan die definitieve sedentatie vooraf. Met andere woorden: vooraleer de nomadische groepen zich een vaste woonplek vinden, zijn er al veel uitvindingen in ontwikkeling. Dit 'seminomadisme' kenmerkt zich door het feit dat nomaden steeds langer ter plekke blijven maar niet definitief. Dat komt tot uiting in:


.
 
 1. Experimenten met het ontginnen (en de kweek?) van wilde granen en de veredeling ervan kunnen rond 20.000 v.Chr. begonnen zijn. Daarbij begint de mens met plannen en vooruitdenken: (onbewaakte?) opslag ontstaat.
 
 .
 
 2. De [[Sikkel (werktuig)|sikkel]] laat een efficiënte oogst toe; speren en bogen met stenen pijlpunten penetreren beter, maalstenen, mortieren en stampers malen granen en mineralen. Touw en draad zetten aan tot weven en de naald maakt het naaien van huiden mogelijk.
 
 .
 
 3. De oudste rotsschilderingen uit {{Wp|Grotten van Lascaux|Lascaux}} zijn gedateerd op 17.000 jaar geleden, die van {{Wp|Altamira (grot)|Altamira}} in Spanje schat men op 15.000 jaar terug. Het beschilderen van stenen is de voorganger van het latere schrift (ruim 10.000 jaar later). De tekeningen in de Spaanse grot Altamira hebben een documentaire, exploratieve en culturele functie. Vroeger interpreteerden historici deze afbeeldingen vaak als eenzijdig religieus. Dat zal mede zo zijn, niettemin hebben deze afbeeldingen meerdere functies. Door de dieren te tekenen vonden deze nomadische groepen enige afleiding, konden ze communiceren met andere groepen, gaven ze kennis over de jacht door: aan soortgenoten én aan het nageslacht. De beelden kennen interpretaties. Die interpretaties zijn niet oneindig. Afhankelijk van de voorkennis, opleiding, cultuur en religie begrijpt de kijker de beelden anders. De eenzijdige religieuze interpretatie is een product van de archeologie uit de negentiende eeuw. Toen, in 1879 vond Marcelino Sanz de Sautuola in Altamira de veelkleurige laat-paleolithische rotstekeningen met herten, stieren, bizons, everzwijnen en paarden. De grot - 270 meter lang telt honderdvijftig tekeningen. Mensen komen niet voor, de handdrukken van de makers des te meer. Was dit een vroeg zelfportret dat aangeeft dat handen belangrijker zijn dan een gezicht? Het is een historische hypothese waard. De kleuren van de afbeeldingen: zwart, oker en rood. De welvingen in de rots geven het schilderwerk een extra dimensie. Zijn Lascaux en Altamira kenniscentra die onze voorouders informeerde over het gedrag van dieren en hoe ze te vangen? (Ook dit is weer een eigentijdse interpretatie uit de 21ste eeuw, die vol is van AI en kenniscentra.)
 
 .
 
 4. ♣ 12.500 jaar terug: [[Yi-fu Tuan]], een Chinees-Amerikaanse humanistisch geograaf drukt het zo uit: 'Place is security. Space is Freedom. Zijn uitspraak gaat terug tot 12.500 jaar geleden. In Japan verschijnen potten en kommen. De betekenis? Vaatwerk vervangt en zijn een uitbreiding op de handen van de jager-verzamelaar. Manden en vlechtwerk doen hetzelfde: ze beginnen de transportrevolutie. Het bewaren van voedsel maakt voorraden mogelijk, schept orde en structureert de omgeving. De ''leegte'' van de klei scheidt de buitenwereld van de binnenwereld. Die ruimtelijke ordening verandert het begrip tijd en breekt het eeuwige nu van de jager-verzamelaar. Het adagio is niet langer 'er is voedsel te over, we eten alles op.' De pot construeert de toekomst, een plan waarbij een groep zijn 'morgen' organiseert. Zo introduceert het vat de begrippen tijd én veiligheid: hoe lang valt iets te bewaren of te beschermen (tegen ongedierte bijvoorbeeld)? En tijd resoneert met témenos, wat staat voor een omheinde, heilige en veilige ruimte. Vluchtelingen genieten er de goddelijke bescherming. Een &quot;waterbassin&quot; aan de ingang maakt hen rein. Homeros vermeldt een ''temenos'' als een afgebakend landgoed. De vorst of de god geniet er de vruchten van. In het Griekse Attica lijken er veel dergelijke gronden voor te komen sinds de sedentatie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GUIDO TONELLI, vertaald door Hans van den Berg. Tijd. Een reis van vroeger naar later, De Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 30-31.&lt;/ref&gt; 
 
 .
 
 5. De kano en andere vroege boten, daar zijn sporen van.
 
 .
 
 6. Het bakken van brood en het maken van ovens gaat de sedentatie vooraf.
 

.

De nomadische jagers-verzamelaar ontwikkelt semipermanente nederzettingen van palmbladeren, hout en bamboe. Tekeningen van vijf tenten van rendierhuid van zo'n vijftienduizend jaar oud zijn gevonden in een grot bij Pincevent in de Seinevallei. Generaties lang onderhouden deze seminomaden hun kampen om er maandenlang te wonen, handel te drijven, te feesten en rituelen uit te voeren. Archeologen treffen tegenwoordig sporen aan van dit soort openluchtkampen in West-Europa. Tijdens de zomer bewonen kleine groepjes jagers de kampen, 's winters groeit de groep aan in meer permmnente bouwsels, zoals grotten. Sommige zijn tienduizend jaar lang bewoond en verfraaid met tekeningen.

=== Gevonden broodkruimels: inleefoefening III ===
.

{{Citaat|'''Het moet een mooie dag geweest zijn in Bilad al-Sham, aka het Morgenland, de Levant of het historisch-geografisch gebied dat grotendeels Israël, Palestina, Jordanië, Syrië en delen van Turkije beslaat. Zo’n 14.000 jaar geleden woonde daar Uk-Uk, de vernuftige Natufiër. Of Uk-Uk een man was of een vrouw, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in genderstudies binnen semi-sedentaire voedsel-verzamelaarssamenlevingen. Maar laten we er even van uitgaan dat hij een man was. Uk-Uk, nakomeling van Ug Ug, was altijd al een bijzondere jongeling geweest. Of de naam Uk-Uk een veelvoorkomende naam was binnen de Natufische samenleving, laat ik in het midden, ik ben geen specialist in laat-epipaleolithische nomenclatuur. Uk-Uk was nieuwsgierig van aard. Als kind was hij meermaals ernstig ziek geworden door onbekende besjes te eten. Het was die nieuwsgierigheid die hem te dicht bij een wild zwijn had gedreven. Wat Uk-Uk dacht toen hij het zwijn aaide, blijft een mysterie voor ons. Wat we wel weten, is dat het zwijn zijn gebaar niet apprecieerde. Tijdens de schermutseling na de ongewenste aai verloor Uk-Uk het merendeel van zijn gebit. Daarom droeg hij sinds die dag steeds een maalsteen mee. Daarmee maakte hij gevonden voedsel verteerbaarder, verbrijzelde hij vezels en maakte hij knapperig fruit papperig. Het was die omslachtige manier van vreten die Uk-Uk bracht tot een van de belangrijkste ontdekkingen van de menselijke geschiedenis. In de buurt van de grot waar zijn stam zich had nedergezet, groeiden indrukwekkende groene tarwehalmen die makkelijk boven zijn 1,44 meter uittorenden. Meerdere leden van zijn stam hadden al eens een aartje afgeknapt en de korrels van hun kafjes gewreven. Maar meestal negeerden ze de halmen, want ze beleefden weinig plezier aan de smaak. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Dat was buiten de maag van Uk-Uk gerekend. Hij had zin in een snack. De opbrengst van de jacht was mager de laatste tijd en de vruchten lieten op zich wachten. Uk-Uk bedacht zich met de emmer tarwe en verzamelde een buidel vol. De geplette korrels waren droog en de poederpulp deed hem hoesten. Water. Water was altijd al een goede vriend geweest in zijn tandeloze bestaan. Uk-Uk maakte de pap, maar zeggen dat die een ‘smaakbommetje’ was, zou een overstatement zijn. Vuur. Het was de gewoonte in die tijd om alles eens boven het vuur te houden. Het had een goede reputatie opgebouwd met betrekking tot vlees. Zonder dat Uk-Uk erbij stilstond, had hij de basis gelegd voor een grijs boerenbrood, wit gesneden, naan en pita, volkoren en ciabatta, challah en pretzels, knäckebröd en roti, en paradoxaal genoeg glutenvrij brood. Of er iets waar is van de historie van Uk-Uk, weet ik niet, ik ben geen culinaire paleontoloog. Wat ik wel weet, is dat er vijftien broodkruimels werden gevonden op de Shubayqa 1 archeologische site in Jordanië. Die bleken zo’n 14.400 jaar oud te zijn, ouder dan de eerste sedentaire agrarische samenlevingen. Als iemand het verdient om te verrijzen en erkenning te krijgen voor zijn verwezenlijking, is het Uk-Uk wel. Aan de basis van menselijke kennisverwerving ligt trial-and-error. Proberen en falen. Hoeveel Uk-Uks zijn er geweest die niet tot aan het stadium van pap zijn geraakt? Hoeveel Uk-Uks hebben de pap laten aanbranden? Hoeveel stamgenoten vonden de ontdekking van het brood niet de moeite waard om verder te onderzoeken? Native Americans beschouwden een berg als een gebeurtenis. Niet als een onveranderlijk resultaat. De berg is in wording. Brood is een gebeurtenis en geen evidentie. Dankjewel Uk-Uk.'''|Rashif El Kaoul}}

.

;12.000-11.600 jaar terug
* In {{Wp|Göbekli Tepe}} (Navelberg, in het zuidoosten van Turkije) slaan nomadengroepen de handen in elkaar en besluiten tot de bouw van een gigantisch monument die in de archeologie geen precedent kent. De gebouwen bestaan uit T-vormige pilaren in cirkels. De stenen wegen vele tonnen, losgehakt en de heuvel opgevoerd. De ontdekking ervan in 1994 zette het idee dat nomadengroepen langs elkaar leven, op zijn kop. De site toont aan dat nomaden op behoorlijk grote schaal samenwerken, hun krachten bundelen en zich laten zich leiden 'een' idee. Vijfhonderd werklieden waren, naar schatting nodig om dit indrukwekkende bouwwerk te creëren, zonder een boerderij in de buurt. Wie zorgde voor het voedsel? Nog meer werklieden? Of een overdaad aan wild en voedsel? Aanwijzingen dat er ooit een sedentaire bewoning was op de Navelberg zijn er niet. Het lijkt een nomadisch bedevaartsoord als een soort experiment voorafgaand aan de sedentatie. Dit maakt de tempel uitzonderlijk: ze ging de boerderij vooraf. Althans dit is de interpretatie van {{Wp|Klaus Schmidt}}. Die stelt dat bij de bouw van dit complex de {{Wp|Neolithische revolutie}} niet was begonnen. Schmidt denkt dat de nomaden overvloedige wilde granen gebruikten dat de bescherming ervan tegen wilde gazelleskuddes en ezels tot samenwerking leidde die vervolgens grootschalige landbouw deed ontstaan, en een dorp nabij de bouwplaats. De bouw van de tempel zou dus voorafgaan aan het {{Wp|Neolithicum}} en niet andersom.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;KLAUS-DIETER LINSMEIER. ''Eine Revolution im großen Stil.'' Interview mit Klaus Schmidt. In: ''Abenteuer Archäologie. Kulturen, Menschen, Monumente.'' Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2006; HUGH HONOUR &amp; JOHN FLEMING, vertaald door Sjoerd de Vries. ''Algemene kunstgeschiedenis.'' Meulenhof, Amsterdam, 2016, p. 36.&lt;/ref&gt; Latere publicaties stellen dat in deze regio en deze periode het Neolithicum al stevig ingang vond, dat verklaart waarom sommigen het Neoliticum reeds 12.000 jaar geleden laten starten en niet 10.000 jaar geleden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRIS S.M. TURNEYA &amp; HEIDI BROWN. ''Catastrophic early Holocene sea level rise, human migration and the Neolithic transition in Europe.'' In: ''Quaternary Science Reviews'', 26, 2007, p. 2036–2041.&lt;/ref&gt; Dat betekent dat prille neolithische boeren de tempel bouwden nadat ze eerder voor hun eigen profijt kozen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Göbekli_Tepe_Pillar.JPG|Göbekli Tepe, pijler
Bestand:GobeklitepeHeykel.jpg|Detail
File:Urfa_museum_Animal_relief_sept_2019_4772.jpg|Detail
File:Göbekli2012-22.jpg|Detail
File:Göbekli_Tepe_-_100525.jpg|Opgravingen 2010
File:Göbekli2012-16.jpg|
File:Göbekli2012-19.jpg|
File:Stratigraphy_of_Göbekli_Tepe.png|Doorsnede
File:UrfaMuseumGöbekli.jpg|Museum
&lt;/Gallery&gt;

.

= '''VAN NEOLITISCHE ECOSYSTEMEN TOT DE OUDHEID: 10.000-5.000 jaar terug''' =

.

{{Citaat|'''De landbouw - waarbij mensen zich door allerlei moeilijkheden heen slaan en tijd en energie besteden aan grote projecten, in de verwachting daar uiteindelijk voor beloond te worden met een oogst - leidde tot grote veranderingen in de levens van de mensen, want een dergelijke vorm van langdurig vertraagde wederkerigheid vereist geloof, en bij geloof speelt schoonheid een grote rol.'''|Gaia Vince&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, , schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 258.&lt;/ref&gt;}}

.

== Neolitische ecologie (12.000 jaar terug tot de [[kopertijd]]) ==
.

=== Neolitische revolutie of neolitische ecologie? ===
.

De [[neolithische revolutie|neolithische revolutie]], een begrip van [[Vere Gordon Childe]], duidt de overgang aan van het nomadische naar het sedentaire bestaan, waarbij de economie of het overleven van het plukken, het jagen, het vangen van vis en het verzamelen, inruilt voor een maatschappij gebaseerd op landbouw en veeteelt. Recent is dit verhaal terecht bekritiseerd en genuanceerd. Landbouw en revolutie zijn twee woorden die het proces dat toen plaatvond nodeloos uitvergroten. Met andere woorden: het liep allemaal niet zo'n vaart. En die vaart verliep niet in één richting. 'Wat als we het accent zouden verleggen van landbouw en domesticatie naar, laten we zeggen plantkunde of zelfs maar tuinieren', vragen David Graeber en David Wengrow zich af in ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid''.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, p. 260-264.&lt;/ref&gt; Deze neolitische ecologie had weinig revolutionairs noch landbouwkundig. 

.

;Hoe liep het dan wel? 

.

11.000 jaar terug dwingt de [[klimaatsverandering]] bij het einde van de [[laatste ijstijd|(voor)laatste ijstijd]] mens, dier en omgeving tot aanpassing. Het einde van dit [[Pleistoceen]] valt dus samen met het ontstaan van sedentaire gemeenschappen op alle continenten. De opwarming treft de hele aarde en zorgt voor meer regen, fauna en flora. Waar weinig begroeiing is, komt die er. In minder dan 5.000 jaar duiken in Zuidwest-Azië, China, drie Amerikaanse gebieden en in Papoea-Nieuw-Guinea sedentaire kernen op. De jacht waarbij de mens (een kudderoofdier) de wijfjesdieren spaart, is niet langer mogelijk en overbejaging leidt tot het uitsterven van de [[Mammoet]]. Andere diersoorten trekken weg door de opwarming. Jager-verzamelaars die vertrouwd raken met de groeicyclus van planten beginnen met het verbouwen van wilde gewassen dat mogelijks leidt tot (het zeer langzame) veredelen. Hun jacht en verzamelactiviteit zetten ze niet on hold. Er komen nieuwe jachtmethodes die zich richten op petieterige en snelle prooien. Mannen leren betere [[pijl]]en en [[Boog (wapen)|bogen]] hanteren, domesticeren de [[wolf]] als voorloper van de [[hond]] en vrouwen laten zich in met het verbouwen van planten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LINDA R. OWEN. ''Gender, crafts, and the reconstruction of tool use.'' Helinium, 1994, 186–200, geciteerd in DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 263.&lt;/ref&gt; Die vrouwelijke kennis sorteert niet uitsluitend effect in de voedselproductie. Bij het aanleggen van kunstmatige, tijdelijke habitats die eerder op tuinen dan akkers lijken, laat een tuinvrouw of -man de ecologische balans doorslaan in het voordeel van de mens. Er komt een onderscheidt tussen onkruid, verdovende planten, kruiden en voedsel. Het gaat niet om de exploitatie van vaste, uitgestrekte landerijen maar om kleinschalige en variabele gronden bij oevers of bronnen waar vloedvlakte-irrigatie een landbouwsysteem is dat de bodembewerking vooral aan de natuur overlaat. Seizoensgebonden overstromingen zuiveren en verversen de grond met slib. Ontbossing of onkruid wieden is onnodig. De enige inspanning die deze kleinschalige tuinbouw vraagt, is de bouw van een dam om het water te sturen. In dit soort habitat vleien en verleiden de tuinvrouw en -man de natuur. Ze buigen en verzorgen haar, ze leiden en of misleiden ze zoekend naar een gunstig resultaat. Als er al over een revolutie te spreken is, dan vindt die niet haar oorsprong in een snelle economische overgang van het jagers-verzamelaarsbestaan naar de sedentaire landbouw. Wat revolutionair is aan dit nieuwe tuinieren, is het potentieel van een nieuw kwartet: koren, stengel, de klei waarin ze groeien en de menselijke regie.

.

1. VOEDSEL. Behalve het oogsten van wilde granen dat leidt tot het bakken van brood, krijgen deze tijdgenoten oog voor onkruid, de domesticatie van specerijen, kruiden, voedselgewassen en dieren, experimenteren ze in de kweek van geneeskrachtige planten die ze op hun strooptochten leerden kennen. Verfijnde kleuren verschijnen. Rituelen en priesterlijke -zowel mannelijke als vrouwelijke- gebruiken dragen deze economische kennis intergenerationeel over. Met het stichten van branden maken ze terreinen vrij voor de kweek van de gewenste soorten zoals fruit- en notenbomen. Een effectieve ongediertebestrijding met weinig of geen middelen werpt de vroege tuinvrouw of -man terug op observaties van het gedrag van het plaagdier en de studie van de biologie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVE GOULSON, vertaald door Nico Groen. ''De tuinjungle. Tuinieren om de wereld te redden'', Atlas Contact, Antwerpen, 2019, p. 70.&lt;/ref&gt;

.

2. AMBACHTEN. Ambachtslui laten zich met het overschot van het graan in: de vezels en de stengels. Parallel met het voedsel produceren ambachtslieden een ongezien aantal uitvindingen: alle soorten touwen, netten, matten, kledij, manden. De combinaties van deze uitvindingen duwen de innovaties: rugzakken, vlotten, zeilen, schoeisel... 

.

3. KLEI. Klei herdefinieert de relatie tussen het nu en de toekomst, tussen het verleden en het heden. Kleitabletten nemen de functie aan van fiches of dagboeken zijn een extensie van het onbetrouwbare geheugen en lenen zich voor berekeningen en redeneringen. Naast het 'kampvuurverhaal' en de mythische legenden komt een vaste drager die het verleden vast beitelt. Geboetseerd beeldend werk bereidt de stam voor op de jacht, het paren, de oogst... Er komen veranderingen in de architectuur, in de bouw van ovens en de warmteleer. 

.

4. LEEFPATROON. Tenslotte zijn er de nieuwe leefpatronen die dit alles combineren: zoals kaas op brood leggen en dat op een bord presenteren. Er komen rituele feesten verbonden aan de zaai- en oogsttijd. In dit vroege Neolithicum lijkt alles op een speels, ontspannen proces: niet afgedwongen of gedetermineerd door het einde van de laatste ijstijd. Die zette het proces in gang en liet mensen de keuze. 

.

5. KEUZES. Dat het verloop geleidelijk aanvoelt, heeft te maken met het kleine aantal mensen in die dagen. Ondanks een zeespiegelstijging met zeven (!) centimeter per jaar, biedt de opwarming hen de kans zich aan de nieuwe omstandigheden en omgevingen aan te passen en hen keuzes te laten om op verschillende wijzen te reageren. A/Sommige groepen volgen de [[Rendieren]] in hun noordwaartse trek. Daar, in Noord-Europa, Azië en Amerika houden ze vast aan die traditionele jacht en visvangst. Nu treft de recente klimaatcrisis hen. B/Andere groepen wijzen de sedentatie af en houden om hun vrijheid vast aan het nomadisch bestaan, sommigen tot op heden: de [[Bedoeïenen]], de [[Roma (volk)|Roma]], de [[Sinti]], de [[Toeareg]], [[Mongolië|Mongoolse]] veehouders, de [[Moken]] en de [[Masai (volk)|Masai]]. Daarbij ging niet altijd om een gebrekkige technische kennis, het ging om een maatschappelijke keuze.

.

Is de [[Vruchtbare Sikkel]] het meest succesrijke gebied? Alleen zeker is dat dit gebied het meest onderzocht is. Daar worden de eerste nomaden sedentair. [[Jericho]], nu Tell es-Sultan, is één van de oudste steden ter wereld. Het sedentair worden is een geleidelijk proces met verschillende snelheden: In westelijk Iran en in Palestina begint het omstreeks 10.500 jaar geleden, Egypte volgt en in de Balkan en Griekenland komt de sedentatie er 8.000 jaar terug. Midden-Amerika en China volgen 7.000 jaar terug. In Noord-Europa zijn de oudste sporen van sedentaire gemeenschappen zes- tot vijfduizend jaar oud. Dat noemen we de neolithische (r)evolutie. Het proces verschilt dus van regio tot regio en uiteraard bleven groepen nomaden rondtrekken zonder dat ze het nodig vonden land te bebouwen. In sommige regio's gaan de veranderingen snel, elders spreekt men liever van een [[evolutie]] dan over een [[revolutie]]. Landbouwsamenlevingen staan voor onveiligheid: hongerdood en hongersnood zijn nooit ver weg. Als de graandominantie van gierst, gerst of tarwe het in een regio overneemt van de andere teelten, kan het gebied tot koninkrijk ontwikkelen. Omdat graan bovengronds groeit is het zichtbaar, concreet en te bezitten. En omdat granen de tijd kunnen torsen en in draagbare porties te verpakken zijn, is het te kwantificeren en kan het aldus dienen als ruimmiddel of als belasting.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 481-482.&lt;/ref&gt;

.

Het langzame verdwijnen van de ijskappen leidt voor de jager-verzamelaar niet per definitie tot sedentarisatie. In kustgebieden duiken kliffen op die onder het ijs zaten en verdwijnen kliffen omdat de zeespiegel hen overspoelt. Dit soort gebieden zijn een schatkist met oesters, mosselen, zeevogels, walvissen, krabben, garnalen... Landinwaarts voeden gletsjers zoetwatermeren en -rivieren en de nomade plukt er de vruchten van: snoek, [[brasem]] en watervogels aan de zeezijde, noten, fruit, bessen en paddenstoelen landinwaarts... In dit soort productieve omgevingen schiet de demografie omhoog. Terwijl een jager-verzamelaarsfamilie/clan 100.000 hectare nodig heeft om te fourageren stijgt de bevolking nu met drie mensen per 100 hectare.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VACLAV SMIL, vertaald door Joost Pollmann &amp; Koos Mebius. ''Zo zit de wereld in elkaar. Wat de wetenschap ons leert over het verleden, het heden en de toekomst,'' Nieuw Amsterdam, sp., 2022, p. 63.&lt;/ref&gt; Aan de noordwestkust in Amerika profiteren de kustbewoners van de jaarlijkse vistrek en jagen ze op zeezoogdieren. Hun hoogwaardige eiwitten en vetten neigen hen naar een sedentaire levenswijze in houten gemeenschapshuizen omgeven door totempalen. Al snel volstaat één hectare om één mond te voeden. 5200 jaar geleden brengt Egypte dit cijfer op 1,3 en als Egypte deel uitmaakt van het Romeinse Rijk - in de eeuwen na Christus - komt het cijfer op 2,5.   

.

.

=== Wie velde een konijn? ===
[[Bestand:O.0173_color-sharpen_obv.jpg|Spijkerschift op een tablet uit het 3de millennium VC.|thumb|550px|[[Spijkerschrift]] op een tablet uit het 3de millennium voor Christus. Steen is de oudst bewaarde drager van het schrift. Andere dragers die minder bestand waren tegen de tand des tijd, gingen verloren.]]

.

{{Citaat|'''Ik weet zeker dat ze me kippen leerde slachten of me opdroeg het lijk van het meisje te helpen wassen om me erop te wijzen dat een mens niet eeuwig aan de poort van de eindeloosheid en haar stralende panorama’s kan blijven dralen.'''|Terugblik op een kindertijd [[1914]].}}&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Erwin Mortier|ERWIN MORTIER]]. ''Godenslaap.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2009, p. 212.&lt;/ref&gt;

.

;Terug in de tijd

.

Achttien zijn ze. Een aula vol, ergens begin oktober. Het jaartal maakt niet zoveel uit. Onwennig, net als het weer. “Wie in deze klas kan een kip slachten?” “Een konijn vellen?” “Wie zag dode mensen?” “Lijken?” “Kadavers?” “Wie maakte ooit een geboorte mee?” Bij de vragen waarmee hij de les opent, laat hij de studenten handen opsteken. Ze vinden de vragen even fascinerend als schokkend en raken er even het noorden bij kwijt. De eenentwintigste-eeuwse rationele westerling, die ongeveer één derde van zijn leven op schoolbanken plaatsneemt en studeert onder [[kunstlicht]] via [[internet]] en [[satelliet]]beelden op pc-schermen, logische verklaringen gebruikt, sociologische modellen en fysische wetten bestudeert in een [[globalisering|globaliserende]] airco- en netwerkomgeving, heeft weinig benul hoe het leven is in de oude, [[agrarische samenleving]], die drijft op het ritme van dagen en nachten, weken, maanden en seizoenen, een wereld waar de natuurelementen zowel een kans als een bedreiging zijn, een wereld waar de natuurelementen de enige constante zijn.

.

.

=== Waarom priesters voor krijgers komen ===
[[Bestand:Yuval_Noah_Harari.jpg|thumb|550px|Yuval Noah Harari (1976) is een Israëlisch historicus, filosoof, futuroloog. Tot 2014 was hij een onbekende mediëvist. Drie boeken gaven hem wereldfaam: ''Sapiens'', ''Homo Deus'' en ''21 lessen voor de 21e eeuw''. Zijn boodschap gaat over de samensmelting van biotechnologie en informatietechnologie. De mens kan ingehaald worden door zijn eigen creaties en het valt niet uit te sluiten dat de mens zoals die nu bestaat, binnen een eeuw verdwenen is.]]

.

{{Citaat|'''De religie is de zucht van de in benauwenis verkerende creatuur, het gemoed van een harteloze wereld, zoals zij de geest van de geestloze toestanden is. {{Wp|Opium van het volk|Zij is de opium van het volk.}}'''|Karl Marx}}

.

[[Bestand:Gordon_Childe.jpg|thumb|550px|[[Vere Gordon Childe]] (1892-1957) was een Australische filoloog en archeoloog. Zijn visie op de prehistorie is marxistisch georiënteerd. Hij bedacht de term 'Neolithic Revolution' en de 'Urban Revolution'. Childe combineert zijn ontdekkingen en de theorie van de prehistorie.]]

{{Citaat|'''Het lijkt erop dat de agrarische revolutie samenging met een religieuze revolutie. Jager-verzamelaars plukten en achtervolgden wilde planten en dieren, die beschouwd konden worden als gelijkwaardig aan de ''Homo sapiens''. Het feit dat de mens op schapen joeg maakte schapen niet inferieur aan de mens, net zomin als het feit dat tijgers op mensen joegen de mens inferieur maakte aan tijgers. Wezens communiceerden rechtstreeks met elkaar en kwamen met het nodige geven en nemen uit op de regels die golden in hun gedeelde leefgebied. Maar boeren bezaten en manipuleerden planten en dieren en konden zich natuurlijk niet verlagen tot onderhandelingen met hun bezittingen. Het eerste religieuze effect van de agrarische revolutie was dus dat planten en dieren van gelijkwaardige leden van een spirituele Ronde Tafel veranderden in bezit. Dat creëerde echter wel een groot probleem. Boeren wilden misschien de absolute controle over hun schapen, maar ze wisten maar al te goed dat die controle beperkt bleef. Ze konden de schapen opsluiten binnen omheiningen, rammen castreren en selectief te werk gaan bij het fokken van ooien, maar ze konden niet zorgen dat hun beesten gezonde lammeren verwekten en ze konden ook de uitbraak van de dodelijke dierziekten niet tegengaan. Hoe moesten ze de productiviteit van hun kuddes dan waarborgen? Een theorie over de oorsprong van de goden voert aan dat goden er kwamen omdat ze het probleem oplosten. Goden zoals de vruchtbaarheidsgodin, de hemelgod en de medicijn-god traden op de voorgrond toen planten en dieren hun uitdrukkingsvermogen verloren, en de belangrijkste rol van de goden was die van tussenpersoon tussen mensen en de woordeloze planten en dieren. Oude mythologieën vormen in wezen een juridisch contract waarin mensen eeuwige toewijding aan de goden beloofden in ruil voor heerschappij over planten en dieren, waarbij de eerste hoofdstukken van het Genesis  een perfecte illustratie vormen.'''|Yuval Noah Harari, ''Sapiens'', p. 228}}

.

.

== Overleven? ==
[[Bestand:Lier Zimmertoren dial lossless crop.jpg|thumb|550px|Na de Middeleeuwen krijgt de mens steeds meer grip op de werkelijkheid én ja, het ongrijpbare, de tijd. Galilei (1564-1642) gebruikte bij zijn eerste experimenten zijn pols om de tijd te meten. Eind zeventiende eeuw doen de minuten- en secondewijzers hun intrede. De &quot;Jubelklok&quot; in de [[Zimmertoren]] symboliseert de tijd met de [[klok (tijd)]], de [[maanfase|fasen van de maan]], de [[cyclus van Meton]], de [[epacta]] en de [[tijdsvereffening]], de [[dierenriem|zodiac]], de [[zonnecyclus]] en de [[zondagsletter]], de week, de [[globe]], de maanden, de [[Datum (dagtekening)|datum]], de seizoenen, de [[Getijde (waterbeweging)|getijden]] en de [[schijngestalten|schijngestalten]] van de [[maan]].]]

.

[[Abram de Swaan]] noemt zes voorwaarden die een veilig sedentair overleven mogelijk maken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ABRAHAM DE SWAAN. ''De mensenmaatschappij, een inleiding''. Bert Bakker, Amsterdam, 1996, p. 13-24.&lt;/ref&gt; Hij komt hiermee in de buurt van de [[Piramide van Maslow]], voor het eerst geformuleerd tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Alle mensen hebben nood aan:

.

;Harde, tastbare noden

.

1. '''Voedsel'''; waar mensen in de huidige samenleving volledig afhankelijk zijn van onbekende anderen (met lange interdependentie-ketens), is men dat 10.000 jaar geleden veel minder (en met korte ketens).

.

2. '''Beschutting'''; het weer dwingt mensen tot kledij en behuizing.

.

3.  '''Bescherming'''; rovers en roofdieren (ook microben) zorgden ervoor dat er omwallingen en ommuringen kwamen en leidden tot militair agrarische samenlevingen.

.

;Zachte, niet materiële noden

Op het eerste zicht lijken zachte noden een bijzaak, ondergeschikt aan de harde noden. Niets is minder waar. Zonder affectie, kennis en sturing gaan de voedselproductie en -verdeling, de beschutting en de bescherming van de dorpsgenoten de mist in.

1. '''Affectie'''; is een noodzakelijke voorwaarde om te overleven en kan een zaak van leven of dood zijn. Mensen zien zichzelf door de ogen van anderen. Zonder de ander heeft een mens schaamte noch trots.

.

2. '''Kennis'''; wie niet over de kennis over de wereld om hen heen beschikt, is zwaar in het nadeel. Over welke kennis men dient te beschikken, is afhankelijk van samenleving tot samenleving en van tijd tot tijd; 

.

3. '''Sturing'''; Lichamelijke, natuurlijke neigingen zoals ontlasten, eten, slapen worden onder externe dwang omgevormd tot aanvaardbare gewoonten en zelfdwang. 

.

.

=== Zaaien, oogsten noch tuinieren zijn instinctgedrag ===
.

[[Bestand:Monolito_de_la_Piedra_del_Sol.jpg|thumb|550px|Kalendersteen van de [[Azteken]], Mexico.]]

[[Bestand:Hieronymus_Bosch-_The_Seven_Deadly_Sins_and_the_Four_Last_Things.JPG|thumb|550px|De Zeven Hoofdzonden van [[Jheronimus Bosch]] hangt, net als zijn [[Tuin der lusten]] in het Museo del Prado in Madrid. De binnenste cirkel bestaat uit zeven vlakken met evenveel hoofdzonden. Ze omringen een halfnaakte Jezus, Man der Smarten, met: 'Pas op, pas op, de heer ziet'. De hoekcirkels geven taferelen over de dood en wat daarna.]]

[[Bestand:Le_combat_de_Carnaval_et_de_Carême_Pieter_Brueghel_l'Ancien.jpg|thumb|550px|Het gevecht tussen [[Carnaval]] en [[Vastentijd]], [[Pieter Bruegel de Oude]], 1559.]]

Zo opent de vroeg antieke wereld haar dorpspoorten. Het [[gehucht]] plaatst zich midden in de wilde natuur als een landbouwgemeenschap. Waarschijnlijk ontstaan de eerste dorpen in gebieden met wilde granen. Die hebben een vergelijkbare plantdichtheid als de gecultiveerde variant en zijn rijker aan proteïnen. In West-Azië en Europa gaat het om [[graan]], in Afrika is dit [[sorghum]], in Amerika [[maïs]], in Azië [[rijst]]. De landbouw beïnvloedt de sociale samenwerking. Graanboeren - een Europees gewas - zijn afhankelijk van de regen. Samenwerking is er niet nodig en leidt tot een individuele, kapitalistische instelling. 

Jaren met een goede oogst én voedseloverschotten zorgen voor afvalbergen. Oude granen, overschotten van groenten en fruit(pitten) worden in de nabije omgeving gedumpt, zo luidt de redenering. Die afvalhopen vormen een prima biotoop om een jaar later onbedoeld een nieuwe opbrengst te zien opduiken. Duizend jaar later zijn deze planten genetisch gewijzigd. Omstreeks 10.500 jaar geleden zijn niet alleen plantensoorten gedomesticeerd, het verhaal geldt evenzeer voor de dieren: de gecontroleerde kudde maakt plaats voor de veeteelt. 

Gewassen verbouwen gebeurt niet instinctmatig. Mensen 'kweken' evenmin. Het is een langzaam leren op het ritme van [[seizoenen]] en jaren, en dat in een tijd zonder klok, schrift of jaartelling. Die oude, intuïtieve tijdsbepaling is aanvankelijk niets anders dan een zich herhalende ervaring, gemeten met de zon, de maan en de sterren die uiteindelijk tot een [[kalender]] leiden. De kennis behoort toe tot getalenteerde groep met een goed waarnemingsvermogen en enkel hun geheugen als kennisdrager. Soms zijn het onaangepaste, zonderlinge figuren, vreemd of misvormd, travestie- figuren of dorpsgekken die met ontzag en minachting tegelijk bekeken worden. Hun excentrieke uiterlijk en/of karakter maakt ze uitverkoren: ze waren aangeraakt door God. De gemeenschap beseft zo dat deze schijnbaar onproductieve leden een reservetalent kunnen vormen door anders te denken. En dat kan van pas komen bij een crisis of bij onvoorziene gebeurtenissen. Omwille van hun charisma, overtuigingskracht of hun spiritualiteit groeien ze tot leider uit, dat was al zo vanaf het semi-nomadisme en de lijn is door te trekken tot bij het begin van de 20ste eeuw. De profeet van de Nuer – een veetelers volk in Zuid Soedan geldt als voorbeeld. Die kwijlt met lege blik in de ogen en gedraagt zich als een epilepticus in trance. Onverstaanbare klanken, tijdrovende en (schijnbaar) zinloze bezigheden: vasten, veren dragen, ’s nachts op daken zitten, urenlang puzzelen met schelpen... Zijn overtuigingskracht bestaat niet uit een rationele argumentatie. De profeet speelt in op gevoelens, wekt hartstochten op, hij gebruikt poëzie, spreekwoorden en metaforen, vertelt oerverhalen. Ironie en dubbelzinnigheden, humor en belediging zijn hem niet vreemd. Hij voorspelt en doet openbaringen. Hoe de profeet deze middelen inzet is afhankelijk van zijn culturele traditie en de verwachtingen van zijn gemeenschap.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 57, 58 &amp; 112.&lt;/ref&gt; Die groep groeit uit tot de priesterkaste. In oorsprong zijn [[hiërarchie]] en ‘priesterbestuur’ synoniemen. Hun tempels lijken meer op fabrieken en magazijnen dan op kerken. De aanwezigheid en het meten van menselijke arbeid (tempelarbeiders), de voorraden, de grondstoffen, de werkplaatsen staan ten dienste van diverse bedrijfstakken: zuivelproductie, textielproductie, het bakken van zuurdesembrood, het maken van olie, bier en wijn, de standaardverpakkingen. In de Soemerische tempelmagazijnen zijn tachtig soorten vis te vinden. Ambtenaren tellen er alles en zetten het uit op een tijdlijn: dagen, maanden, jaren. In hun kalendermatige boekhouding leggen ze de basis voor het huidige geldwezen, de bureaucratie en de industrialisatie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid, Maven, Amsterdam, 2022,p. 338-340.&lt;/ref&gt;
Als centrale figuren interesseren priesters zich in het gedrag van planten, dieren én mensen en hoe die het best gedijen. De oogst is afhankelijk van de natuur en nauwelijks te beïnvloeden. De arbeid en de menselijke voortplanting daarentegen zijn wel beïnvloedbaar. Presbyters, πρεσβύτερος of presbuteros - het woord komt uit het Grieks - betekent de oudste of ouderling. Die priesters en heksen, aardpriesters en profeten, [[sjamanen]] en druïdes, medicijnmannen en tovenaars zien in dat de mens meer beheersbaar is dan de natuur. Alleen via de beheersing van de mens zijn de de natuurlijke en de menselijke gevaren onder controle te houden. Hun priesterlijke kennis en inzichten focussen zich op ziektes bij planten en dieren, hoe ze te voorkomen of ze te genezen, ze leren periodes van droogte of regen voorspellen, wijzen parasieten en onkruid aan en leggen uit hoe het te verdelgen. Ze instrueren, beïnvloeden en dwingen mensen één en ander te vermijden: de pijnlijke gevolgen van het fout zaaien of het te vroeg oogsten, het slecht bewaren of het fout verdelen. Hun landbouwtechnieken passen ze toe op de mens. Nomadische stammen nemen een pauze tussen twee bevallingen in, in de sedentaire samenleving baren vrouwen vaak om het jaar een kind. Om economische en militaire redenen bemoeien mannen zich in toenemende mate met het reproductievermogen van hun vrouw. Kinderen kunnen kuddes leiden, op de akker werken of krijger worden. Om hun vaderschap en hun eigen bestaan te verzekeren, controleren mannen de seksualiteit van hun vrouw. Komt daar bij kijken dat er zich uit egalitaire dorpen/steden geen krijgerskaste ontwikkelde, wat hen vatbaar maakt voor nederlagen. Vrouwen en kinderen worden bijgevolg slaaf en de mannen afgemaakt. Mannenbezit dus.


.

=== [[Tien geboden]] ===
[[Bestand:MCC-31231_Mozes_toont_de_wetstafelen_(1).tif|thumb|550px|Anoniem (Noord-Nederland), gedateerd tussen 1600 en 1624. ''Mozes toont de wetstafelen'', Olie op canvas. De tien geboden uit Exodus 20 van de Deus-Aesbijbel Tekst linkertafel: EXO: XX: CAP / HOORT TOE ISRAEL: / Ick ben d¬e[n] Heere vwen Godt: die v wt / Egypten landt: wt de[n) diensthuÿse[n] gheleyt hebbe: / I / GHŸ EN SULT GEEN ANDER / GODEN BENEVEN MŸ HEBBEN : / II / GHŸ EN SULT V GEEN BEELDE[N]: / noch geen ghelÿckenisse maeken noch vant geene dat / Boven inden Hemel is: noch vant´ geene dat onder: / op der aerden is noch vant geene dat inde waeteren on: / der der aerden is En buÿcht v voor die niet: noch en / dientse niet want ick ben den Heere vwen Godt starck / en[de] jeeloers die der vaederen misdaet besoeke aende kindere[n]: / tot int derde ende int vierde lidt der geene die my haete[n] / Ende ick doen barmhartichs aen veel duysenden die: / my lieff hebben ende mÿn Gheboden onderhouden / III / GHŸ EN SULT DEN NAEME / des Heeren uws Gods: niet te vergeefs: ofte licht / veerdichlyck ghebruycken: want den Heere en sal / hem niet onghestraft laeten die syne[n] naeme misbruÿckt / IIII / GHEDENCKT DES SABBATHDACH / dat ghy dien heÿlighet: Ses daeghen sult ghÿ arbeÿden / ende al uwe wercken doen: maer oen sevensten dach is / den Sabbathdach des Heeren uws Gods: dan en sult: / Ghy geen arbeÿdt doen noch v soone: noch v dochter: / noch v knecht: noch v dienstmaeght: noch v vee: noch / den vremdelinck die binnen uwer stadtpoorten is: want / in ses daeghen heeft den Heere Hemel en[de] aerden ghe : / maect ende de see met alles watter inne is: Ende / rustende den sevensten dach : daeromme segende de[n] Heere / den Sabbathdach : ende heÿlichde den selven: Tekst rechtertafel: DEUT: V: CAP / V / GHŸ SULT V VAEDER / Ende uwe Moeder eeren op dat ghÿ langhe / leeft op der aerden: ende dattet v wel gae inde / landen d´welck v den Heere vwen Godt geven sall / VI / GHŸ EN SULT NIET DOODEN / VII / GHŸ EN SULT NIET EEBREKE[N] / VIII / GHŸ EN SULT NIET STELEN / IX / GHŸ EN SULT GEEN VALS GHETUŸ / GHENISSE SPREKE[N] TEGEN UWE[N] NAESTE[N]: / X / GHŸ EN SULT NIET BEGEERE[N] / uws naesten huÿs Ghÿ en sult niet begeeren uws / Naesten wÿff: noch sÿn knecht noch sÿn dienstmaegt / noch synen osse: noch synen Eesel: noch eenich / dinck dat uwen naesten toebehoort / DE SOMMA VANDE GHEHEELE WETH GODS / Ghy sult den Heere uwen Godt lieff hebben / van ganscher harten: van ganscher Sielen: Ende / van ganscher ghemoeden: Dit is het eerste ende / dat grootste ghebodt ende het tweede den selven ghe / lÿcke is: Ghy sult vwen naesten lieff hebben als / v selven. In deese twee Gheboden hangt de gansche / Weth ende de propheten: S: matt: 22 capp.]]

.

{{Citaat|'''En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.'''|[[Decaloog]]}}

.

Exodus 34:28 en Deuteronomium 4:13 en 10:4 noemen de regels de Tien woorden, geboden of rondregels. Exodus 20 deelt ze in in drie. In de proloog maakt God zich bekend en motiveert hij de geboden. Daarna volgen vier regels over de omgang met God: tegen polytheïsme, tegen beeldenverering, tegen het misbruik van zijn naam en over de de sjabbat. Zes geboden gaan over de mens en de omgang met zijn naaste: eerbied voor de ouders, tegen moord, overspel, diefstal, tegen valse getuigenissen en tegen hebzucht. 

.

=== [[Hoofdzonde|Zeven hoofdzonden]] ===
.

En dan is er de mens als gevaar. De zeven hoofdzonden gaan zeker terug op de Oude Grieken. Hoofdzonden veroorzaken andere zonden zijn sinds de vierde eeuw gesystematiseerd onder meer in de acht verleidingen van woestijnvader [[Evagrius van Pontus]]. In 590 reduceert paus Gregorius I tot ze tot zeven en stelt ze op schrift: Superbia (hoogmoed, hovaardigheid, ijdelheid), Avaritia (hebzucht, gierigheid), Luxuria (onkuisheid, lust, wellust), Invidia (nijd, jaloezie, afgunst), Gula (onmatigheid, gulzigheid, vraatzucht), Ira (woede, toorn, wraak, gramschap), Acedia (gemakzucht, traagheid, luiheid, vadsigheid, nalatigheid). De hoofdzonden houden iedereen aan het werk, voorkomen dat de gulzige na de oogst niets overlaat. Collectieve [[rituelen]] starten en beëindigen de gulzigheid: een oogstfeest in één van de twee oogstmaanden (augustus of september). 

=== Feesten, heiligen en rituelen ===
.

De ijsduivels waarschuwen de boer dat de planten die niet vorstbestendig zijn nu dringend van het land moeten. Het feest van [[Sint-Maarten (feest)|Sint-Maarten]] (de Kortrijkse patroonheilige) komt er op 11 november, als de runderen terug op stal staan en de eerste wijn klaar is. Dit bedelfeest laat de armen toe om van huis tot huis te gaan en een extra graantje mee te pikken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In het [[Keltische]] [[Ierland (land)|Ierland]] - een uithoek van het [[Romeinse rijk]] - viert men [[Samhain]], een [[winterfeest]] dat het einde van de oogst en de laatste slacht viert. Tegenwoordig kennen we het als [[Halloween]].&lt;/ref&gt; Andere bedelfeesten zijn [[Sint Nicolaas|Sinterklaas]] en [[Driekoningen]], soms gevolgd door een vastenperiode, de [[vasten]] in het voorjaar (als de voorraden bijna op zijn), voorafgegaan door een ander feest: [[Carnaval]]. De betekenis gaat terug op het Italiaanse ''carne levare'' wat het 'wegnemen van het vlees' betekent. En bij de geboorte van de jonge malse lammeren, na de vasten volgt het [[paasfeest]]. De [[IJsheiligen]] kondigen begin mei de zaaitijd aan. Het verbod op schaars voedsel (runderen in het [[Hindoeïsme]], varkens in het [[Jodendom]] en de [[islam]]) kadert in deze context. Godsdienstige rituelen disciplineren planten, dieren én mensen. De [[Offer (religie)|offerande]] vindt zijn oorsprong in het feit dat priesters afhankelijk zijn van de gelovigen. Het offer verdwijnt in hun maag. De priesters zijn in de ogen van de boeren een onproductieve kaste. In onze streken komt die priesterfiguur als [[druïde]] ten tonele. [[Julius Caesar|Caesars]] maakt er melding van. In [[Gallië]], zo schrijft hij, zijn alle mannen met enig aanzien ofwel druïde of van [[adel]], of met andere woorden ze zijn priester of krijger. De druïden zijn geleerden die over het ongeschreven [[gewoonterecht]] waken. Door het verbod om druïdische kennis neer te schrijven zijn er geen druïdische documenten. Caesar vermeldt dat de Galliërs een geschreven taal hebben maar vergist zich in het alfabet. Dat was niet [[Grieks alfabet|Grieks]] maar het [[Latijns alfabet|Latijns]]. 'Dé stelling in hun leer,' zegt Caesar, 'is dat de ziel niet sterft en na de dood overgaat in een ander lichaam'. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Vestalin-11.jpg|Een Vestaalse maagd is een Romeinse priesteres. Hun college laat het vuur in de Vestatempel nooit uitdoven.
File:Shaman02.jpg|Kopergravure: sjamaan en zijn trommel, 1767
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een shamaan op Zuid-Boeroe bezweert boze geesten de kinderen te verlaten waarbij hij een geldstuk en een sirihnoot offert TMnr 10001031.jpg|Een sjamaan op Zuid-[[Buru (eiland)|Boeroe]] beveelt boze geesten de kinderen te verlaten.
File:Doña ramona.jpg|Doña Ramona, een Mexicaanse sjamaan
File:Sami shamanic drum.JPG|Trommel van een sjamaan, museum in Finland
File:Thor or Thoragales Sami Rune drum Norway.jpg|[[Thor]], een [[runen|rune]] op een rituele trommel uit Noorwegen, 1871
File:Sami Thunder god as doble hammer red on drum Finnmark Norway described by Knud Leem.jpg|[[Thor]] op een trommel, eind 17de eeuw
File:Nordic Sami Naero Runic Shaman Drum Mythology from Friis 1871.jpg|Saami-runentrommel 
Bestand:Mapuche_Machis.jpg|De Mapuche kennen de machi, 1903
Bestand:Shaman_Buryatia.jpg|Sjamaan uit Boerjatië, 1904
Bestand:Edward_Atkinson_Hornel_-_Druids_Bringing_In_The_Mistletoe.jpg|Druïde door [[Edward_Atkinson_Hornel]]
Bestand:Two_Druids.PNG|Druïde
Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|Albrecht Durer schildert vier heksen
Bestand:Hutschelhexen_Bad_Bergzabern.JPG|Heksenmasker uit Duitsland
&lt;/gallery&gt;

Het [[Druïde|druïdeschap]] is niet erfelijk, het is vrijgesteld van belastingen en vraagt een lange opleidingstijd die twintig jaar kan duren. Daarna functioneren de druïdes als beschermer van de stam, dat kan diplomatisch (oorlog en vrede, de externe veiligheid) en als politiek (interne veiligheid) raadsheer. Hun raad en voorspellingen baseren ze op kennis over de natuur en de astronomie. Ze fungeren als het geheugen van de clan, houden kalenders bij over gunstige en ongunstige dagen en voeren rituelen in een eikenwoud.

.

[[Gallisch|Gallische]] of [[Keltische]] tuinen of heidense tuinen van voor de [[kerstening]] zijn net als hun geschriften moeilijk te vinden, met de bomen gaat dat iets makkelijker. De oudste evergreens in België zijn doorgaans Keltische eiken of linden. Voor de Romeinse historici uit de eerste eeuw voor Christus zijn 'Kelten' en 'Galli' synoniem. Caesar: 'We noemen hen Galliërs, in hun taal noemen ze zich Kelten.' Voor deze Kelten is de lindeboom een heilig monument dat ze planten in het centrum van hun nederzettingen. De godin [[Freya (godin)|Freya]] huist er. Ze beschermt bron, bezit en bidplaats. Bij de linde spreekt de [[Vierschaar]] recht en geliefden duwen duimen in de bast om hun huwelijk te bezegelen. Een lindetak jaagt heksen en geesten op de vlucht. Vaak staat er bij de linde of de eik een jonger Mariakapelletje. De kerstenende monniken krijgen de heidense boomverering in de Middeleeuwen er niet uit, de pas gekerstende bleef knielen voor wortel en tak. Met een kapelletje erbij lijkt het alsof ze Maria vereren.

[[Bestand:Liernu_JPG01c.jpg|thumb|right|550px|Deze [[zomereik]] in het centrum van [[Liernu]] zou zevenhonderd jaar oud zijn. De Orde van de Dikke Eik zorgt voor zijn voortbestaan met toga's en wapenschilden. De abt van Liernu bouwde in 1838 in de holle stam een kapel voor de [[Sint-Antonius|heilige Antonius]]. De kapel groeit traag dicht en enkel de voeten van Antonius zijn nog zichtbaar. Is de boom even oud als de kerk of is het een overlever uit het '[[Kolenwoud]]' een [[oerbos]] dat [[Julius Caesar]] beschreef in zijn [[De Bello Gallico]]?]]

;Hier en daar kan je ze vinden

.

* De marktlinde in [[Westerlo (België)|Westerlo]], geplant in 1630 op de fundamenten van de vernielde halle.

.

* De [[duizendjarige eik]] van [[Lummen]] in het gehucht [[Mellaar]] ten noorden van de Dikke Eikstraat;

.

* De [[zomerlinde van Maibelle]] (een gehucht in [[Florée]], op de grens tussen Namen en Luik) is rond [[1272]] geplant en beschreven door de [[botanicus]] [[Jean Chalon]] in zijn [[''1.134 Arbres Remarquables de la Belgique'']] uit 1909 of 1910. 'Ik ben teruggekeerd naar de Linde van Maibelle' schrijft hij. 'Het is niet meer de holle cilinder met een toegangsbres zoals in [[1871]], maar een muur die evenwijdig loopt met de weg.' De holle binnenkant was berookt. Werden hier gerechten klaargemaakt of was het een werkplek voor voorbijtrekkende [[ketellapper|ketellappers]]? Wellicht is de boom er geplant om de grens te markeren na de [[Guerre de la Vache]], een zes jaar durende strijd die 15.000 doden koste omwille van een gestolen koe tussen het graafschap Namen en het prinsbisdom Luik.

.

* De [[Linde van Conjoux]] in een landschap vol kastelen, 400 jaar oud en mogelijks de dikste van België. 

.

.

== Mythische en magische gedachten ==
.

Het magisch en symbolisch denken staat dialectisch tegenover het rationeel en het empirisch denken; het gaat om een geloof dat de werkelijkheid met bezweringen en rituelen te beheersen is, via een vertrouwen in associaties in plaats van de rede of observatie. De magisch denkende mens ziet een verband tussen een mensengestalte en de vorm van een mandragora. Magie karakteriseert prewetenschappelijke samenlevingen. Godsdiensten, bijgeloof en sektes doen hetzelfde: ze geloven in [[voodoo]], [[sjamanen]] of [[Orakel|orakels]]. 

.

;Taboe
Magie kenmerkt alle samenlevingen van voor de industrialisatie. Tussen magie en 'het' taboe is er een verband. De angst die het taboe opwekt, maakt overtreden (denk aan kindermoord, incest, verkrachting, roof) tot de machtigen der aarde. Toverboeken puilen uit van getaboeëerde ingrediënten: nagels, haar, fragmenten van lijken, vleermuizen, slangen.

== Een kwetsbaar en noest bestaan ==
[[Bestand:Heinrich_Hermanns_Sankt-Martins-Zug_vor_dem_Düsseldorfer_Rathaus_1905.jpg|thumb|550px|Stoockt vier, maeckt vier: / Sinte Marten komt hier / Met syne bloote armen / Hij soude hem gheerne warmen? De Duitse kunstschilder [[Heinrich Hermanns]] (1862-1942) schilderde dit tafereel bij het Düsseldorfer Rathaus in 1905. In Kortrijk is het bedelfeest van Sint Maarten (Kortrijk is een Sint-Maartensstad) nauwelijks aanwezig.]]

.

 Sociaal-religieus gedrag zoals vlijt, zuinigheid en gemeenschapszin garanderen de voedselproductie, de conservering en de consumptie. De opgedreven graan- en vleesproductie (via domesticatie) resulteren in:
 
 1. een dieetvariatie (zuivel, fruit, groenten). In een eerste fase is er een dieetreductie. Voedselverzamelaars hebben een menukaart met ingrediënten van 150 planten en zes dieren. Boeren doen het met acht planten en twee dieren. De voedingswaarde van graan is lager dan die van fruit, knollen, noten of vlees.
 
 .
 
 2. een textielvariatie (wol, linnen, katoen).
 
 .
 
 3. de ontwikkeling van [[keramiek]] (bewaren en koken).
 
 .
 
 4. specialisaties (weven, pottenbakken, boeren, jagen).
 
 .
 
 5. handel (door het zoutarme dieet).
 
 .
 
 6. eigendom zoals land, vee, huis en gerief en de tegenstelling daarvan: armoede. Het contrast tussen de twee noemen we hiërarchie.
 

.

.

Zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan [[Jager-verzamelaar|nomadische gemeenschappen]]? Aanvankelijk niet. De eerste steden ontstaan niet op verdedigbare bergtoppen. Ze ontstaan waar de landbouw het goed doet: in het laagland langs de Nijl, de Eufraat of de Gele rivier (China). Zoetwaterrivieren bieden voor de komst van het wiel transportmogelijkheden. De eerste steden ontstaan niet uit een militaire noodzaak. Ze zijn het resultaat van landbouwoverschotten die nieuwe beroepen doen ontstaan: onderwijs, bestuur, religie en handel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PHILIP MATYSZAK. ''Verdwenen steden''. Omniboek, Utrecht, 2023, p. 9.&lt;/ref&gt; Collega [[Philip Matyszak]] stelt de vraag: 'Wat was er eerst (...); de stad of de boerderij.' Met deze vraag doorprikt hij de gebruikelijk aanname, namelijk dat de jager-verzamelaar zich landbouwtechnieken eigen maakt en zich vestigt. En daarna breidt het boerenerf zich uit tot een stad, met mensen die de landbouw niet als hoofdverdienste zagen en zich ontwikkelden tot handelaar, priester of ambachtsman/vrouw. 'Het zou kunnen dat mensen geen steden hebben gevormd als gevolg van landbouwoverschotten' zo schrijft hij. 'Mensen die in steden woonden, zouden weleens de landbouw kunnen hebben ontwikkeld zodat ze er konden blijven.' Boeren zijn afhankelijk van het weer, dus hebben ze tempels nodig. Organiseren, coördineren, irrigeren, overschotten verdelen en het beslechten van geschillen is wat koningen vanuit hun paleizen aansturen. Handelslui ontsluiten hulpbronnen... 

.

In een volgende fase, als de wereld dichtbevolkter geraakt zal het overleven in (soms door de mens gecreëerde) schaarste de sedentaire gemeenschappen kenmerken of zal de natuur (woestijnvorming of het stijgen van het waterpeil) hen tot verhuizen dwingen. Het productieniveau van de sedentair moet in die optiek groter zijn dan zijn directe behoefte. Dit vraagt planning, opslag, bewaring en verdeling, een systeem. De voedseltoename heeft een [[demografisch]] effect: ze veroorzaakt een bevolkingsstijging en een samenleving kwetsbaarder dan voorheen. De [[Malthusiaanse spanning]] treedt op. Gemeenschappen die een misoogst kennen, zoeken individueel of collectief hun toevlucht tot [[bedelarij]], [[plundering]], [[diefstal]] of [[banditisme]]. Bij het sedentair worden stijgt de voorspelbaarheid van de voedselproductie terwijl de voedselkwaliteit daalt. In droge omgevingen hebben jagers-verzamelaars ongeveer honderd vierkante kilometer om een clan/familie in leven te houden. Dat is een gebied zo groot als Brussel, een wandelroute van [[Train World]] in het Noordelijke [[Schaarbeek]] naar de [[Gevangenis van Sint-Gillis|gevangenis van Sint Gillis]] en de [[Marollen]] in het Zuiden, een wandeling van het [[Jubelpark]] in het Oosten naar [[Sint-Jans-Molenbeek]] in het westen en het [[Park van Laken]] en het [[Atomium]] in het Noordwesten. 

.

=== Honger ===
.

[[Bestand:Thomas Robert Malthus.jpg|thumb|550px|In [[1798|1798]] publiceert de [[misantroop]] [[Thomas Malthus|Thomas Malthus]] zijn ''Essay over het Principe van Bevolking'' waarin hij de [[demografische transitie]] beschrijft hoe de bevolkingsgroei de voedseltoelevering altijd opnieuw overtreft. Hij gebruikt daarvoor het beeld dat bevolking meetkundig stijgt (2 x 2 x 2 x 2) terwijl de voedselcapaciteit rekenkundig (2 + 2 + 2 + 2) groeit in dezelfde tijd. De daling van de hoeveelheid voedsel per persoon leidt altijd tot catastrofes. De graan-koninkrijken lopen binnen hun grenzen het risico te bezwijken aan de overbevolking die niet in staat is om de elementaire behoeften te bevredigen. Als de eigen markt te krimpt, start het zoeken naar nieuwe territoria om verder te groeien. Een conflict met andere koninkrijken die hetzelfde proberen is niet uit te sluiten. Deze landbouwvalstrik / klimaatveranderingen leiden bovendien tot andere risico's: een ecologische kaalslag, de endemische ziekten en de parasieten die opduiken in groepen met gedomesticeerde dieren. In Griekenland zijn er van 7.000 tot 5.500 V.C dorpen en handelsnederzettingen, de paleiscultuur en de verdedigingswerken komen er later: van 5.000 tot 3.000 V.C. De bronstijd die daarna ontstaat maakt alleen meer wapengekletter mogelijk.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PHILIPP BLOM, vertaald door W. Hansen. ''De opstand van de natuur. Een geschiedenis van de kleine ijstijd (1570-1700) en het ontstaan van het moderne Europa,'' De Bezige Bij, Antwerpen, 2017, p. 261; DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p.481-482.&lt;/ref&gt; Volgens Malthus kan zelfdwang, [[contraceptie|contraceptie]] en [[abortus|abortus]] de [[catastrofe|catastrofe]] vermijden. Is dit een recept voor de toekomst? Zowel Charles Darwin als A.C. Wallace die hier geciteerd zijn, kenden Malthus' ''An Essay on the Principle of Poulation'' uit 1798. Het is voor beiden een eyeopener en het brengt hen ertoe, los van elkaar om de theorie van Malthus en de dualiteit van overdaad en weelde versus het schaarsteprincipe toe te passen op de evolutie van de dieren- en plantenwereld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijke wereld'', Amo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 137-138.&lt;/ref&gt;]]

Canada en de V.S. kenden in de jaren '30 de [[Dust Bowl]], een droogteperiode vol stofstormen op de prairie. Het fenomeen ontstaat na decennia intensieve landbouw zonder vruchtwissel. Diep ploegen doet de natuurlijke begroeiing verdwijnen en maakt het landschap stoffig. Stormen blazen de bovenlaag weg in fijn stof tot in de steden Chicago, New York en Boston. De Dust Bowl veroorzaakt schade aan landbouw en milieu. Hele families migreren van Texas en Oklahoma naar Californië. Het is een migratie-type dat is aangeduid als 'duwen-trekken'. Ongunstigheden zoals honger of dorst duwen locals weg naar gunstige gebieden. De Argentijnse journalist [[Martin Caparros]] reisde de wereld af op zoek naar de oorzaken en de gevolgen van hongersnoden. Zijn conclusies publiceerde hij in zijn vuistdikke boek 'Honger'. Sommige samenlevingen hebben vandaag te kampen met problemen die sommige nederzettingen zo'n 10.000 geleden overwonnen. Hoe dat komt? [[Thomas Malthus]] beschreef dat proces en Caparros actualiseert... Elke dag hebben we honger, drie of vier keer zelfs, maar voor wie er helemaal niets is, is de honger er continu. De beschrijving van Caparros toont dat er de laatste tienduizend jaar, wat dat betreft, weinig veranderde. Zijn historisch inzicht kan veel uit de actualiteit verklaren en omgekeerd. Het boek past wonderwel bij de lessen over de eerste nederzettingen en de vraag wie er nu eerst kwam: de priester of de krijger. Misschien is er één element dat nu niet meer voorkomt bij hongersnoden, ik weet het niet. De gruwelijke en verbijsterende getuigenissen die Caparros aankaart uit de jaren 1030 en 1729 spreken nu in alle geval tot de fantasie. Of zijn we naïef en gebeuren dit soort dingen tot op heden? Het antwoord laat ik in het midden. Op de achterflap van het boek: 'Met zijn weergaloze schrijfstijl maakt hij invoelbaar wat het is om hoger te lijden.' Luister naar de fragmenten die Benedict Wydooghe voorleest. Het kost je een half uurtje.

.

.

.

=== Productieve gemeenschappen ===
.

Gemeenschappen die productief zijn, kunnen kinderhuwelijken als legitiem beschouwen om sneller tot een demografisch overschot te komen en aldus krijgers te produceren. Jongens laten huwen als ze vijftien zijn, verkleint de generatiekloof en vergroot de jonge, beïnvloedbare en strijdbare bevolking. [[Mohammed]] huwt een meisje van zes en consumeerde het huwelijk toen ze negen was. Hij legitimeerde zodoende de kinderhuwelijken die bij IS en in het huidige Irak en Jemen gebruikelijk zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HIRSI ALI A. ''Ketters. Pleidooi voor een hervorming van de Islam,'' Augustus, Antwerpen, 2015, p. 97 &amp; 114.&lt;/ref&gt;  Aanvankelijk, als de eerste sedentaire gemeenschappen ontstaan, valt er niet veel te plunderen en er zijn weinig gemeenschappen. Dat maakt het aannemelijk dat de priesters voor de krijgers komen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997.&lt;/ref&gt; Bovendien regelt religie de prille eigendomsverhoudingen. Het [[Tien geboden|tiende gebod]] van de [[decaloog]] inventariseert het vroege bezit en hoe er mee om te gaan: ‘En gij zult niet begeeren uws naasten vrouw, en zult u niet laten gelusten uws naastens huis, noch zijnen dienstknecht noch zijne dienstmaagd, zijnen os noch zijnen ezel, noch iets dat uws naasten is.’ De plicht de buren in het oog te houden, helpt hierbij. ‘Geen zedenmeester zo effectief als de mening van de buren’ schrijft een predikant.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOOP GOUDSBLOM. ''Het regime van de tijd.'' Meulenhoff, Amsterdam, 1997, p. 187.&lt;/ref&gt; In die tijd is er weinig plaats voor [[privacy]] overdag: mensen leven dicht op elkaar. Privacy behoort toe aan de nacht.

.

.

== Angst voor het duister: ‘A good darkie’ ==
.

{{Citaat|'''De eerste persoon die ik ontmoet, zal sterven of zijn geld afgeven, want de nachten zijn nu duister; en ik ben vastbesloten dat voordeel te benutten'''.|'''Philip Thomas'''}}

.

{{Citaat|'''De goede mensen houden van de dag, de slechte van de nacht.'''|'''Frans spreekwoord'''.}}

.

{{Citaat|'''De hekken en muren dienen vaak vooral een politiek en psychologisch doel. Alleen als ze zwaar worden bewaakt, slagen ze erin om migranten of terroristen te weren. Zo nam het aantal zelfmoordaanslagen in Israël sinds de bouw van de muur op de Westelijke Jordaanoever sterk af, wat volgens de Israëliërs duidt op het succes ervan. Maar veel grensafscheidingen maken het mensen hooguit moeilijk om de andere kant te bereiken. Ze gaan toch. De bestormingen door Afrikanen van de gemiddeld zes meter hoge hekken rond de Spaanse [[enclaves]] [[Ceuta]] en [[Melilla]] in Marokko zijn bekend. Vaak slagen ze er toch in om Spaans grondgebied te bereiken, weliswaar met flinke verwondingen. De hekken tussen Botswana en Zimbabwe worden nauwelijks bewaakt en liggen door rondtrekkende kuddes olifanten deels alweer plat. Zijn hekken en muren wél een grote belemmering, dan verleggen mensensmokkelaars simpelweg hun routes. Waarna ook daar de bewaking weer wordt opgeschroefd. Hongarije bouwt nu een vier meter hoge muur aan de grens met Servië. Als dat gat is gedicht, kan het land beginnen aan een muur aan de grens met Roemenië. Eerder trokken Bulgarije en Griekenland hekwerken op langs hun grenzen met [[Turkije]]. Zo keren ruim 25 jaar na de val van de [[Berlijnse Muur]], de muren en hekken langzaam weer terug in Europa. Met weinig effect. Het aantal asielaanvragen na illegaal rondreizen in de EU stevent dit jaar af op een record.'''|'''[[Henk van Houtum]]''', deskundige in de politieke geografie van het Centre for Border Research.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Tekstfragment uit ''De comeback van de muur'' van [[Henk van Houtum]], in: ''De Standaard'', 20.08.2015, p. 21.&lt;/ref&gt;}}

.

.

=== Spoken en nachtspreuken ===
.

{{Citaat|'''Dat de duivel bestaat, daar twijfel ik niet aan: mijn opvoeders hebben me dat ingeprent en tot op heden is zelfs de grootste rationalist er niet in geslaagd me te bewijzen dat dat geloof, of dat dogma, slechts een bakersprookje is. Of ik in de duivel geloof? Allicht! En op een standvastiger manier dan in God en zijn Heiligen.'''|[[Michel de Ghelderode]]&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 94.&lt;/ref&gt;}}

.

In deze agrarische, onzekere en gewelddadige wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en is er een radicale scheiding tussen dag en nacht. Heggen, hekken en bomen - natuurlijke oriëntatiepunten - leiden 's nachts een eigen leven. Mensen en meubels zien er anders uit. Honden en wolven lijken op elkaar. [[Nachtwakersstaat|Nachtwakers]] en torenwachters roepen op hun ronde rituele nachtspreuken, een gebruik dat tot op vandaag ritueel doorgaat in de Duitse stad [[Münster]] in [[Noordrijn-Westfalen]]. Vanop de 75 meter hoge [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Lambetikirche]] waakt de Türmerin von Münster over de nachtelijke stadsgemeenschap. Om haar aanwezigheid te benadrukken blaast de torenwachter elk half uur op een koperen hoorn, telkens in andere windrichtingen, behalve naar het oosten, want daar lag het vroegere kerkhof. Doden stoort men niet. Martje Saljé, zo heet de torenwachtster is sinds 2014 de enige permanente torenwachter in Duitsland. Eén keer merkte ze als eerste een brand op. In plaats van het traditionele [[staccato]] alarm te blazen, gebruikte ze haar telefoon. Deze nachtelijke traditie is er al sinds 1383 in Münster, na de stadsbranden van 1127, 1197 en 1383. Niet dat elke cultuur nachtangst heeft, [[Vikingen|Vikingen]] houden van nachtelijke aanvallen, maar de Westerse afkeer van het donker duurt tot het [[rationalisme]] en de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]], de professionele [[politie]] en het gaslicht in de [[19de eeuw]] en het [[elektrisch licht]] in de {{Wp|20ste eeuw|20ste eeuw}} opduiken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;EKIRCH R. ''Nacht en ontij. Een geschiedenis van het duister.'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2006.&lt;/ref&gt; In dit vroege magische en symbolische tijdvak houdt de controle van het centrale gezag op als de schaduwen langer worden en de zon onder de horizon zinkt. Geestelijke en seculiere functionarissen stoppen hun arbeid. Het kerkelijke en statelijke toezicht is in de nachtelijke duisternis buiten werking. Uilen klapwieken als voorbode van de [[dood]] over bos en akker, scheren langs [[stadswallen]] en door dorpsstegen. Ze krijsen als samenzweerders en jagen muizen en mensen de daver op het lijf. De nacht valt niet, hij overvalt. Hij berooft de reiziger van het zintuig waar hij het meest beroep op doet. De ochtend brengt verkwikking maar is somber, stinkend en mistig. 'Groezelig' zo noemt [[Michel de Ghelderode]] de handelswijk waar hij soms doorheen dwaalt. Het was een 'verstekkende doolhof langs de slijkerige [[Theems]]. Het miezerde.' Tijdgenoten die hij langs de weg ontmoet, hebben boeventronies, of ze lijken op leverlijders. De Ghelderode vraagt zich af of hij zijn 'zwerftocht over de glibberige straatkeien, te midden van een mist die wel zwanger scheen van de dampen van alle pestepidemieën uit de wereldgeschiedenis, nog een wandeling kunnen noemen? Michel de Ghelderode werd geboren in 1898 en stierf in 1962.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MICHEL DE GHELDERODE, vertaald door Chris van de Poel &amp; Hilde Rits. ''Reis door mijn Vlaanderen en andere verhalen.'' Houtekiet, Antwerpen, 2008, p. 91.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:2_ème_enceinte,_Porte_de_Hal.JPG|thumb|550px|De Brusselse Hallepoort luidt de avondklok, la cloche, voor de stadspoorten sluiten. Reizigers of vreemdelingen kunnen zich maar beter reppen. Het woord clochard is ervan afgeleid, net als het woord [[Paspoort|passpoort]] en het woord [[poorter]]. Het woord burger of [[Burgerij|bourgeois]] komt [[Etymologie|etymologisch]] van het Oudhoogduitse woord [[Burcht (kasteel)|burcht]], en het Engelse burhs en borough, een versterking tegen invallende Vikingen. Borghette is Italiaans voor een klein stadje: dat leidt wellicht naar het woord [[getto]].]]

[[Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg|thumb|550px|Behalve op dinsdag beklimt een van de laatste Europese torenwachters de kerktoren van  de Sint-Lambertuskerk om er van negen uur tot middernacht elk half uur op de hoorn te blazen. Let op de drie kooien boven de klok: dat is een verhaal uit de zestiende eeuw, meer bepaald in [[1536]].]]

.

=== ♣ Omheining ===
.

Omheinen is aanvankelijk geen constante in de zo'n boosaardige, moorddadige wereld, maar bij momenten wordt er meer omheind dan op andere. De Kretenzische paleizen waren niet versterkt en de Minoïsche kunst verwijst nauwelijks naar oorlog. Toch komt het omheinen ons over als eigen aan de mens. Na 9/11 steeg het omheinen spectaculair - de gedachte dat de [[Mondiaal dorp|wereld een dorp]] zou worden had afgedaan. Hekken, barrières en de muren verrezen om te beschermen, aanslagen te voorkomen en om migranten te stoppen. Dat was tienduizend jaar geleden niet anders. Met het ontstaan van de vroege, vaste verblijfskernen, verschijnen veldjes en akkers. Om vernieling en vraat te vermijden, vijandig vee en vreemde, vijandige nomadengroepen voor te zijn, vlecht men er een dichte, stekelige beplanting rond. En zo verschijnt de tuin in de [[Wildernis (natuur)|wildernis]].

.

;Van tuin naar stad, van Jericho naar Jerusalem
[[Jericho]] ([[Kanaän (gebied)|Kanaän]]) is de oudste (gevonden) stad ter wereld. Jericho is ouder dan de beschavingen langs de [[Tigris]] en de [[Eufraat]], met een ongeschreven geschiedenis die teruggaat tot tienduizend jaar geleden. De oase is een trekpleister die twintig keer is opgebouwd en verlaten, vernietigd en heropgebouwd. De eerste huizen waren rond, later rechthoekig en stonden in een wallen omheining.
Als de opvolger van [[Mozes]], de krijgszuchtige en wrede [[Jozua (persoon)|Jozua]] en de [[Israëlieten]] voor Jericho staan, doet hun kabaal de stadsmuren instorten. Wat de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] niet vertelt, is dat de muren toen wellicht drie millennia oud zijn en bovenop nog oudere stenen muren staan. Jozua's verovering van [[Kanaän (gebied)|Kanaän]] begint in Jericho. Hij brengt alle inwoners en het vee om, wat in strijd is met Mozes' instructie om de jonge maagden te sparen. Wellicht komt de koning van Jericho levend bij Jozua. Die laat hem aan een boom hangen tot de avond valt. Steden hebben de kenmerken van tuinen.

De Hebreeën of de vroege Israëlieten en de voorouders van de Joden gebruiken de woorden 'gan' (גן) en 'ganah' (גנה) als concept van bescherming en beschutting. De term 'Hebreeën' (de nakomelingen van de bijbelfiguur Eber kan verwijzen naar zij die 'van over de rivier' komen, migranten of vreemden. Ze leven als nomade en dus buiten de 'gevestigde' orde. Vest, vestigen en vestingen slaan in deze context op het sedentaire bestaan, het nederzetten en het verdedigen van de nederzetting. Als er een bron of een waterstroom is in de tuin/omheinde omgeving, dan is dit een ongeziene rijkdom, zeker voor de woestijnvolkeren. De Hebreeën maken in de late bronstijd in het Midden-Oosten de overgang van herder naar landbouwer. Het verhaal van Kaïn en Abel is er de illustratie van. Ze geloven dat ze uitverkorenen zijn om het beloofde land (Israël) te bewonen. 'Gan' betekent 'tuin' of 'omheinde plaats' en verwijst naar beschermd gebied. Een bekende is de 'Tuin van Eden' (Gan Eden, in het boek Genesis), een paradijselijk afgesloten plek. 'Ganah' is actiever en betekent beschutten/beschieten, beschermen, omheinen, afschermen/schermen, veilig houden. Een goddelijke zorg als het ware. Tuin en stad zijn geen tegengestelden. Beiden ontwikkelen zich tot cultus- en cultuurruimtes tot ongenoegen van sommige vroege profeten. Jesaja (1:29-30) beschrijft tussen 750 en 700 voor Christus over de tuinverering in Jerusalem als afgoderij. Tuinen staan het contact met god in de weg. De heilige boomaanbidding stelt Jesaja gelijk met de afkering of de vervreemding van god. Een tuin is een verderfelijk oord. God gruwelt als Israël zich daar ophoudt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;C.J. DEN HEYER &amp; P. SCHELLING. ''Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis,'' Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 453-455.&lt;/ref&gt; Tuinen zijn het decor voor provocerende offers op bakstenen altaren (65:3), onreine rituele reinigingen en het verwerpelijke eten van varkensvlees (66:17). Wie zich in de tuin ophoudt, gaat ten onder als eikenbladeren die verwelken in een tuin zonder water. In de eerste eeuw na Christus is dit verderfelijke stads- en tuinbeeld verdwenen. De visioenen van Johannes (Openbaring 21-22) beschrijven Jeruzalem die als stad uit de hemel is neergedaald ter illustratie van de volmaakte gemeenschap. De rivier die er met het levenswater doorheen stroomt is omzoomd met levensbomen die maandelijks vruchten dragen en de bladeren dragen die genezen.

.

;Defence versus offence
Een omheining hoeft niet van steen te zijn. De in onze contreien veel voorkomende de [[wilg]], de [[Hazelaar (plant)|hazelaar]] en de [[meidoorn]] vormen een vlechtbare omheining met twee- of driejarige takken, soepel en buigzaam. Zo'n omheining noemt een '''tuun''' of een '''tuin''', in het Duits ''Zaun'' of [[omheining]]. Fence is dan weer Engels voor hek of omheining, afgeleid van 'defence' of het verdedigen en het beschermen (defensie). Dat kon op diverse wijzen: met greppels en houten structuren, met heuvels of gestapelde keien. Vandaar gaat de naam over op een omwalling, vestingswerken die de ruimtelijke ordening vorm geven. Het tegengestelde van defensie is het [[offensief (militair)]] of het verlaten van de stellingen (of). Een schild of een draagbare 'muur' kon dan van pas komen. Het werkwoord 'bevestigen' betekent niet alleen het creëren van een vesting, het duidt vooral op de sociale context die hierdoor ontstaat. Bevestigen is het erkennen van iemands identiteit, zijn positie of waardigheid, in tegenstelling tot zij die van buiten komen, de vreemdelingen of 'de buitenlui' zoals [[Auke van der Woud]] hen noemt in zijn proefschrift uit 1987 ''Het lege land''. Buitenlui vielen op. Hun kledij, hun spraak, hun bagage of handelswaar... alles verraadde hen. Zelfs hun gebaren en hun houding maakte hen herkenbaar. [https://commons.wikimedia.org/wiki/City_wall Tot de industrialisatie begrenst elke stad zich fysiek met een voelbare overgangszone.]

.

;Francesco Guicciardini
De oorlogskunst en de defensie zijn noodzakelijke ingrediënten als een dorp, een stad of een stadstaat wil blijven bestaan. De Italiaanse staatsman [[Francesco Guicciardini]] (1483–1540) uit [[Florence (stad)|Florence]], zag in zijn dagen hoe kanonnen en vuurkracht aan belang wonnen om een stad te veroveren en schrijft over de interne en externe beveiliging van de Renaissancestad. 'Binnenlandse orde en rechtsregels zijn van weinig nut als de stad met geweld zou worden ingenomen.' Steden konden altijd rekenen op rivalen, klaar om toe te slaan. De republiek Florence was voortdurend in oorlog met naburige steden zoals [[Milaan (stad)|Milaan]], [[Pisa (stad)|Pisa]] en [[Siena (stad)|Siena]]. Veel naburige stadstaten slokte Florence op voordat ze tot rivaal uitgroeiden. Om dit te realiseren tastte de stad diep in haar geldbuidel. [[Huursoldaat|Huurlingen]] vroegen handen vol geld om hun diensten als (kruis)boogschutter, [[lansier]], [[Cavalerie|cavalerist]] of [[Infanterie|infanterist]] ter beschikking te stellen. De Italiaanse stadstaten liepen in deze dagen voorop in de vestingbouw en de bijhorende gevechtstactieken. 

.

;Poortgeld
De tocht van exterieur naar interieur loopt langs de wal, de gracht en de poort. Ze zorgen dat de buitenlui niet onopgemerkt blijven. Hun poortgeld betaald aan de 'poortier' en hun naam in het register bij overnachting in een herberg zorgen ervoor dat ze buiten de gaststad staan, ook al zijn ze binnen. De stad vormde een entiteit en een symbolisch bewustzijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;AUKE VAN DER WOUT. ''Het lege land. De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848'', Contact, Antwerpen, 1987, p. 308-309.&lt;/ref&gt;''The Young Farmer's Manual'' van S. Edwards Todd uit [[1860]] geeft de Amerikaanse kolonisten, zes jaar voor de burgeroorlog en een ruim decennium voor de geboorte van de prikkeldraad raad. 'Het maakt niet uit waar de boerderij zich bevindt, het maakt niet uit wat ze teelt: de eerste, tweede en laatste zorg voor de dagelijkse bedrijfsbezigheden is afrastering, afrastering en nog eens afrastering.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DICK WITTENBERG. ''Prikkeldraad. Een geschiedenis van goed en kwaad'', Atlas Contact, Antwerpen, 2015, p. 46-47, 52-53.&lt;/ref&gt; Het deed hen experimenteren met doornen heggen zoals de [[oranjeappel]]. Er verschenen advertenties die de plant prezen als 'horse  high', 'bull strong' en zo nesteldicht dat geen varken er door drong. De nadelen bleven gecamoufleerd: de trage groeitijd, de waterzucht en haar asielfunctie voor insecten, ongedierte en onkruid. [[Jacob Haish]] (1826-1926) uit Duitsland emigreerde naar de V.S. toen hij zes was en zou zich toeleggen op omheiningen, eerst als zadenverkoper van de oranjeappel, later als mede-uitvinder van de prikkeldraad. Hij wist hoe belangrijk afsluitingen waren voor de boeren op de prairie. Het is zoals de journalist [[Dick Wittenberg]], de auteur van 'Prikkeldraad' zegt: dat kon alleen maar in de V.S. worden uitgevonden.

[[Bestand:Double-sided ha-ha, Melford Hall, Suffolk.JPG|thumb|550px|Dubbele ha-ha in Suffolk, VK]]

.

;Ha-ha
Een merkwaardige esthetische 'muur'-constructie is de '''ha-ha''' die in de achttiende eeuw (dus vóór de introductie van afrasteringen) in de Engelse tuin . In dit soort romantische tuinen willen aristocraten wel schapen zien, maar dan enkel in de verte. Hun keutels willen ze op afstand houden. De ha-ha is een constructie die dit toelaat zonder dat er een omheining te zien is. Het gaat om een muur of omheining die verborgen is in een droge gracht. Ook als militaire constructie is de ha-ha bekend.

[[Bestand:Aha-garden arch-Dutch.jpg|thumb|550px|Enkelvoudige ha-ha: '''1''' op een helling; '''2''' vlak terrein. De kijker staat telkens links. Richard Sennett: 'De Engelse tuinontwerpers zagen geen conflict tussen het natuurlijke en het kunstmatige, en het kunstmatige hoefde niet meer te zijn dan een doorzichtige truc. Schaapjes graasden bijvoorbeeld in de verte, maar toch kwamen ze nooit dichtbij genoeg om het pad met uitwerpselen te besmeuren. De schaapjes werden met ha-ha's op afstand gehouden: onzichtbare greppels die dienden als omheining.]]

.

.

[[Bestand:Klokklein.jpg|thumb|550px|Kerktorens hebben door hun beschutting en hun uitzicht ook een militaire functie. De 13e-eeuwse luidklok van de kluiskerk te [[Warfhuizen]], een van de oudste van Nederland, waarschuwde de bevolking voor onraad. De klok was de stem van het haantje op de toren (kippen en ganzen helpen vanouds een bij de bewaking van het erf). Klokken zijn kostbare symbolen, gegoten door klokkengieters, die in tijden van oorlog de klokken konden omsmelten en er kanonnen van maken.]]

[[Bestand:Ávila_24-8-2002.jpg|thumb|550px|De Spaanse stad [[Ávila]] is sinds 1090 omringd door een stadsmuur van twee en een halve kilometer.]]

[[Bestand:Binche_JPG02.jpg|thumb|550px|Dichter bij huis vind je de stad [[Binche]], sinds de veertiende eeuw omringd door deze muur.]]

;Historische hekken en muren weren mensen

.

* [[Berlijnse muur]]

.

* [[Chinese muur]]

.

* [[Gazastrook]]

.

* [[Grens tussen Mexico en de Verenigde Staten|Mexicaanse grens]]

.

* [[Israëlische Gazastrookbarrière]]

.

* [[Israëlische Westoeverbarrière]]

.

* [[Klaagmuur]]

.

* [[DMZ Korea|Koreaanse muur]]

.

* [[Marokkaanse barrière]]

.

* [[Muren van Belfast]]

.

* [[Muur van Anastasius]]

.

* [[Muur van Antoninus]]

.

* [[Muur van Hadrianus]]

.

* [[Muur van schande]]

.
.

;Minder bekend zijn:

.

* Het hekwerk tussen Turkije en Griekenland;

.

* Het hekwerk tussen [[Oezbekistan]] en [[Turkmenistan]];

.

* Het hekwerk tussen Botswana en Zimbabwe;

.

* Het hekwerk tussen India en Birma;

.

* Het hekwerk tussen Maleisië en [[Brunei]]...

.

.

=== Avondklok ===
.

De [[avondklok]] of een luide bel, ook wel 'la cloche' kondigt het sluiten van de poorten of het barricaderen van de straten aan. Het woord '[[clochard]]' (wie geen onderdak vindt, of te laat de stad bereikt) kent er zijn oorsprong, net zoals het woord [[passport]]: reizigers die de poort passeren omdat zij over een document beschikten van hogerhand. Grendels en [[Slot (sluiting)|sloten]] schuiven dicht. Kaarsen flakkeren en spetteren, roken en stinken in kleine halfduistere binnenkamers en worden gedoofd. Immers, [[Brand]] ligt op de loer en wapens binnen handbereik. Met een couvrefeu, een bolle aardewerken pot dekt men de vuren af. Voor de biddende en slapende massa begint de kwelling. De onvermijdelijke angst is een overlevingsstrijd: de boer biedt het hoofd aan dieven, soldaten en bestrijdt het onbekende met hardhandig en verbaal geweld. Wapendracht (messen, spiesen, bogen, zwaarden), [[vreemdelingenhaat]] (of is het dorpspatriottisme?) en schunnig taalgebruik, [[magie]] en [[toverij]] maken deel uit van het dagelijks leven als water en brood, de vuiligheid en de stank. Voor spoken, heksen en demonen, voor indringers, dieven en struikrovers, voor plunderaars, kinderlokkers en moordenaars begint ‘a good darkie’, de ideale nacht om te roven, te bezweren en te stelen, om de [[sabbat]] te vieren of te moorden. In deze magische, agrarische, onzekere, gewelddadige en symbolische wereld heeft de mens nauwelijks greep op de dingen en zeker niet op 'de tijd'. Tot diep in de middeleeuwen is er geen klok die de tijd ‘minutieus’ indeelt, er is enkel het gebed: de [[Metten (gebed)|metten]] rond middernacht, het [[Lof_(plechtigheid)|lof]] om drie uur 's morgens, de [[Metten (gebed)|metten]] bij het ochtendgloren, de [[vespers]] om zes uur ’s avonds en de [[completen]] tegen bedtijd. Het zijn de “getijden des daags” zoals de mediëvist [[Johan Huizinga]] het in zijn ‘[[Herfsttij der middeleeuwen]]’ uitdrukt. De zes weekdagen en een rustdag structureren het [[scheppingsverhaal]] en verklaren de weekcycli. Achter die indeling steekt ervaring en observatie van geleerde enkelingen waarvan de ongeschoolde de herkomst nauwelijks kent. De tijdsmeting en de geschiedenis baseren zich op de cyclus. Zon en sterren zijn de wijzers op het uurwerk van de natuur, ze wijzen naar kerkelijke sacramenten, jaarfeesten of heiligendagen. Daardoor heeft de middeleeuwse geschiedenis een praktische component. De geschiedenisstudie beperkt zich tot de lezende en schrijvende elite: adel, geestelijkheid en niet te vergeten de tovenaars of tovenaressen (het begrip heks is van latere oorsprong). Zij verzamelen kennis en beslissen op basis van hun ervaring en hun inzichten (die alleen bij te houden zijn door het geschreven woord) wanneer boeren bijvoorbeeld mogen zaaien of oogsten.

.

.


=== KRONIEK ===
.

==== EERSTE KRONIEK: 12.000 tot de bronstijd ====
.

;11.000 jaar terug

.

*  [[Jericho]] is de oudste, bewoonde stad ter wereld. De permanente bewoning gaat 11.000 jaar terug en begint met een nederzetting met een stenen muur, een toren en ronde woningen van lemen tegels. De stad was vier hectaren groot en cultiveerde graan en vee.

.

;10.000 jaar terug

.

* Begin van de voorgeschiedenis van het schrift: kleitabletten tellen voorraden en fungeren als kalender. 

.

* De [[Holenbeer]] sterft uit.

.

;9.400 jaar terug

[[Bestand:Catalhöyük, erste Großsiedlung der Menschheit (CC by 4.0).webm|thumb||550px|Animatie van Çatalhöyük. Geloof niet alles uit de animatie. Zo is [[Tell es-Sultan|Jericho]] de oudste gevonden nederzetting en denken andere bronnen dat Çatalhöyük tot 10.000 inwoners telde.]]

.

De nederzetting Çatalhöyük of Çatal Hüyük ontstaat in het zuiden van [[Centraal-Anatolië]]. Het dorp zal in de loop van het komende millennium uitgroeien tot een oppervlakte van 13 hectare. Rond 8.000 jaar geleden vervalt de site door sociale onenigheid, bodemuitputting en/of migratiestromen uit de ondergelopen gebieden rond de [[Zwarte Zee, overstroming na de ijstijd|Zwarte Zee]]. De stad kent alleen woonhuizen en afvalgronden. Verwijzingen naar de landbouw zijn er niet en gebouwen met een openbare functie, straten of pleinen en een arbeidsdeling zijn er niet. Het betreden van de huizen verloopt via gaten in de de plafonds en met ladders. De bewoners begraven hun doden in het dorp. Van de honderden skeletten die ter plaatse zijn opgegraven, vertoont er geen enkel tekenen van een gewelddadige dood.

.

;9.200 jaar terug

.

* Oudste sporen van de mens in Griekenland.

.

;9.100-8000 jaar terug

.

* In Anatolië is er een snelle bevolkingsgroei in de dorpen: de gezondheid leidt onder de sedentatie. De toenemende zetmeelopname en het tekort aan eiwit leidt tot tandbederf en botinfecties stellen archeologen vast. Handelsnederzettingen brengen hier verandering in.

.

; 9.000 jaar terug

.

* De vroegste bewoning in [[Knossos]] in een neolithisch dorp.

.

;8.500 jaar terug

.

* In het Middellandse Zeegebied en de Balkan begint de sedentatie.

.

;8200 jaar terug

[[Bestand:Excavations_of_Tell_Sabi_Abyad.jpg|thumb|550px|In Tell Sabi Abyad zijn alle woningen ongeveer even groot en van dezelfde kwaliteit. De inboedel bleef bewaard. Dit wijst op kleine families met een ingewikkelde arbeidsverdeling en samenwerking tussen huishoudens. Archeologen leiden de aanwezigheid af van grazende kuddes, graangewassen, vlas, steenhouwers, eenvoudige metallurgie, handelscontacten en het pottenbakken.]]

* Een brand vernietigt het dorp [[Tell Sabi Abyad]] in de Balikh-vallei in Syrië. Het dorp is een hectare groot en beschikt over graanschuren en pakhuizen, kent een administratief archief in de vorm van geometrische kleifiches en miniatuurzegels.

.

;8.000 jaar terug

.

* Ontstaan van de mijnbouw. Op Kreta doen boeren aan landbouw.

.

* De verbinding tussen de Noordzee en Het Kanaal ontstaat.

.

;8.000-7.500 jaar terug

.

* In Noordwest-Europa start de sedentatie, net als in [[Limburg (Nederland)|Limburg]]. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

;7.000 jaar terug

.

* Het smelten van de gletsjers stabiliseert, net als de zeespiegel. De zeespiegelstijging in onze streken remt tot 1 à 0,7 centimeter per jaar. De zeespiegel daalt, het debiet van de grote rivieren eveneens, de aanleg van 'kanalen' intensiveert. Steden die hun schaarse middelen het best gebruiken houden stand. Tot nu toe waren de grootste rivieren wild en onvoorspelbaar, gezien de opwarming na de laatste ijstijd. Overstromingsregimes worden voorspelbaarder. Langs de Gele Rivier, de Mississippi, de Tigris, de Eufraat, de Nijl en de Indus (en andere rivieren die we associëren met de vroege beschavingen) ontstaan brede, vruchtbare overstromingsgebieden vol vruchtbaar slip dat niet wegspoelt. Deze gebieden groeien uit tot trekpleister omdat: 1. mensen de delta te bewerken; 2. ze wild en watervogels aantrekt; 3. over een vruchtbare filter beschikt.

.

* De Afrikaanse domesticatie van de ezel, als werk-, last- en transportdier in de landbouw en in moeilijk toegankelijke streken, is tot op heden historisch onderschat.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RUUD CONENS &amp; ANNET VAN WIECHEN. ''De ezel. Archeologie, geschiedenis, cultuur, kunst, literatuur.'' Conens &amp; van wiechelen, 2014.&lt;/ref&gt; 

.

;6.500 jaar terug

.

* [[Megalieten]] in [[Carnac]]. 

.

* Vanuit het [[Donaudelta|Donaugebied]] introduceert men de landbouw en de veeteelt tot in onze gewesten.

.

;6.000 jaar terug

.

* Domesticatie van het [[Paard (dier)|paard]]. 

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan uit de landbouwersamenlevingen de eerste stadstaten: [[Oer (Soemer)|Ur]] en [[Uruk]].

.

* Eerste mensen in Australië.

.

;5.500 jaar terug

.

* De uitvinding van het [[Wiel (voortbeweging)|wiel]]. Er is een verband met de uitvinding van het schrift en de daling van de waterspiegel (waardoor vervoer over land is aangewezen).

.

[[Bestand:Ötzi_while_being_constructed_by_the_Kennis_Brothers,_2011_(2).jpg|thumb|550px|[[Oetzi]], een man van circa 45 en 1,60 m lang met 61 [[tatoeage]]'s, is een [[IJsmummie|ijsmummie]] uit de [[Kopertijd]]. Bergbeklimmers vonden hem in [[1991]] in de [[Ötztaler Alpen]]. Hun vondst leverde kennis op over voeding, kleding, uitrusting en bewapening van 5300 jaar geleden. Sinds de Oetzi in [[Bozen (stad)|Bozen]] is tentoongesteld, trekt het museum 300.000 bezoekers per jaar. Met zijn ouderdom zorgde 'Ötzi' voor onwaarschijnlijke info over de Europese prehistorie. Hij is ouder dan de [[piramide van Cheops]] en dan alle andere gletsjermummies. In tegenstelling tot Egyptische mummies is Ötzi samen met zijn kledij en zijn voorwerpen intact. ♠ '''BEELDFRAGMENT OTZI DE IJSMUMMIE'''] ]]

;5.300-5.200 jaar terug

.

* [[Uruk]] is een stad van tweehonderd hectare, de eerste stad ter wereld en telt tussen de 20 en 50.000 inwoners. Op zijn hoogtepunt is de hoofdstad van de Soemerische beschaving twee keer zo groot als klassiek Athene. Hier is het spijkerschrift uitgevonden.

.

* De uitvinding van het [[spijkerschrift]] in [[Mesopotamië]] (in Uruk?). Kleitabletten en stenen dienen als drager, bedrukt of gebeiteld. Parallel ontwikkelend de [[Egyptenaren]] hun [[hiërogliefen]]. Voor het eerst in de geschiedenis zijn er geschreven bronnen, bestaande uit duizenden tekens. Enkel een daar toe opgeleide elite (een equivalent van priesters) begrijpt ze. Schrijven gebeurt in tempels en dient veel doelen: boekhouding, voorraadbeheer, gebeurtenissen bijhouden, identificatie, literatuur en communicatie over lange afstanden en doorheen de tijd, wetten...

.

* Leidt het krassen op kleitabletten tot het krassen op het land, m.a.w. het ploegen?

.

[[Bestand:Heinrich_Schliemann_(HeidICON_28763)_(cropped).jpg|thumb|550px|De Duitse archeoloog [[Heinrich Schliemann]] (1822-1890) ontdekt in 1871 het oude Troje en geldt als een archeologisch pionier. Hij ontdekte dat aardewerkstijlen een sleutel zijn om tot chronologie te komen.]]

;5.100 jaar terug

.

* De [[Minoïsche beschaving]] loopt vrijwel parallel met de beschavingen van [[Anatolië]], [[Kanaänitische oudheid|Kanaän]], het [[oude Egypte]], [[Mesopotamië |Mesopotamië]] en de [[Indusvallei]]. Het nooit ontcijferde [[Lineair A]] ontwikkelt zich tijdens de Minoïsche beschaving als eerste Europese schrift. Archeologen hebben het over de Pre-Paleisperiode en die loopt van 5100 tot 1925. 

.

;5.000 jaar terug

.

* Dieren trekken een ploeg in Egypte; schapenfok voor wol.

.

* Eerste koningen, geld en schrift; paleiscultuur en verdedigingswerken.

.

* Stichting [[Troje]].

.

* [[Ötzi]].


.

==== TWEEDE KRONIEK: Bronstijd (5000-3400 jaar terug) ====
.

;5.000-4.500 jaar terug, de smelterijen

.

Ambachtelijke smelterijen in het [[Midden Oosten]], [[Anatolië]] en op [[Egeïsche Zee|Egeïsche eilanden]] smelten tin of arseen en mengen het met koper. De uitvinding is een harde [[legering]] en heet [[brons]]. Het is sterker dan koper, ideaal voor handwapens, helmen, scheenplaten of de ramstevens voor oorlogsbodems, munten, keukengerief, sculpturen, eenvoudige spiegels... De [[Brons|bronsproductie]] prefereert [[Tin (element)|tin]] in plaats van het giftige arseen. In de beroemde [[Laurion|mijnen van Laurion]] bij [[Athene (stad)|Athene]] is er koper in overvloed, tin niet. Het schaarse tin komt uit de omgeving van [[Cornwall]] en doet grootschalige handelsroutes over land ontstaan tot in de regio [[Badachsjan (provincie)|Badachsjan]] in Afghanistan. Westwaards komen tinlagen voor in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], het Franse [[Centraal Massief]], op het [[Iberisch schiereiland]] en in Engeland. De handel beperkt zich niet tot tin: andere handelswaren, ideeën, kennis en vaardigheden verspreiden zich mee.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9; GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 98; ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 v.Chr. Het einde van de beschaving,'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014, p. 13.&lt;/ref&gt; [[Kreta]] treedt toe tot de bronstijd zo'n 4.800 jaar geleden.

.

.

;De gevolgen van de brons-revolutie 

.

1. Economisch metalen voorwerpen hebben technische voordelen op benen, stenen en houten voorwerpen die de mens miljoenen jaren gebruikt. Ontbossing gaat sneller, de ploeg zorgt voor meer oogst. 

.

2. De handelsroutes die voor de bronstijd als bestaan, komen nu echt tot ontwikkeling. 

.

3. Militair zorgt de ontwikkeling van het zwaard voor slagkracht. 

.

4. Wie in de aanvangsfase het schaarse brons bezit, verwerft prestige. Vuursteen is makkelijk verkrijgbaar, brons niet. Vroege bronzen voorwerpen zijn vaak prestigestukken die men nauwelijks gebruikt - net zoals sommigen vandaag hun dure auto's uitstallen op de oprit in plaats van die te gebruiken. Status dus. 

.

5. Handelaars, smeden en andere metaalbewerkers staan hoog op de maatschappelijke ladder omwille van de complexiteit van hun beroep en de vraag naar hun producten. Hun beschermende kleding tegen brandwonden vraagt specialisatie: leren schorten en handschoenen, hun gereedschap eveneens: lange tangen en hamers. De werkplaats (de smesse) is zo ingericht dat het vuur en de blaasbalg op een veilige afstand van de werkbank staan. Hun kennis geven ze door van generatie op generatie. In sommige culturen geloven smeden in beschermende rituelen tegen ongeluk. Smeden nemen maatregelen tegen diefstal en moeten zich meer dan andere beroepsgroepen beschermen. Smederijen in het centrum bij andere ambachten maken sociale controle mogelijk, andere smederijen hadden een meer geheim karakter. Ze maken zelf hun sloten en wapens.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 88-91.&lt;/ref&gt; 4.500 jaar terug verspreidt brons zich dankzij handel in West- en Noord-Europa.

.

.

;Minoïsche of Kretenzische periode

[[Bestand:Antwerpen Monument Schelde Vrij 2437.jpg||thumb|550px|In Antwerpen is '''Schelde Vrij''' een monument op de [[Marnixplaats]], ontworpen door vier kunstenaars en in 1883 opgeleverd. In 1863 kwam er een einde aan de '[[Sluiting van de Schelde]]', die sinds 1587 tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] was ingesteld. Het afkopen van de Scheldetol in 1863 gaf in 1873 de aanleiding tot een wedstrijd voor een monument. Het monument is twintig meter hoog en beslaat een oppervlak van 15,5 bij 15,5 meter. Op een piramidevorm staat een vierkante sokkel met aan elke zijde watergoden die water spuwen door de gebroken ketting van de Schelde. Boven elk masker zit een medaillon: aan de noordzijde staat de vermelding 'Door de stad Antwerpen opgericht 1883', de teksten op de andere zijden vermelden relevante personen: minister [[Charles Rogier|Karel Rogier]], baron [[Auguste Lambermont]] en burgemeester [[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde]]. Op de sokkel staat een obelisk, een naakte vrouw schrijft '1863 Schelde vrij'. De obelisk bevat de portretten van Rogier, Lambermont en Sint-Aldegonde; aan de bovenzijde steekt de boeg van een schip aan weerszijden uit de obelisk. Op de obelisk staat een beeldengroep van zeven meter hoog. Deze bestaat uit de zeegod [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]] met drietand, geflankeerd door de god van de handel [[Mercurius (mythologie)|Mercurius]] (die ook op het Kortrijkse belfort te zien is) en de stedenmaagd.]]

.

De bronstijd gaat samen met de Minoïsche periode op [[Kreta]] en die is op haar hoogtepunt rond 3.500 jaar terug. Twee steden zijn van belang: [[Knossos]] en [[Faistos]]. Hun paleizen zijn het centrum voor de omliggende gebieden. Paleizen zijn een betere omschrijving dan 'steden'. Het eiland ontwikkelt zich tot een gecompliceerde en luxueuze neolithische maatschappij. Dorpen zijn er niet, wel steden vol villa's en paleizen met twee tot drie woonlagen. Havens, aquaducten, irrigatiesystemen, riolen, latrines, badhuizen, wegen, tempels en begraafplekken. Het niet versterkte eiland beschikt over wapens en mogelijk een klasse van krijgers en leeft 1.500 jaar in vrede. Het verval komt omstreeks 1.200 V.C. Dat weten we uit archeologische bronnen. Wat veel minder zeker is, is dat de Minoïsche cultuur genoemd is naar [[Minos|Koning Minos]], een legendarische figuur en de zoon van [[Zeus]] en [[Europa (mythologie)|Europa]]. Hij huwde [[Pasiphaë]]. Eén van hun kinderen draagt de naam [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]]. Minos regeerde Kreta wijs en rechtvaardig en verdeelde het eiland in drie delen met hoofdsteden in [[Knossos]], [[Phaistos]] en Kydonia (?). Kreta beschikt over troeven: vruchtbare akkers brengen olijven, graan en druiven. De landbouwoverschotten bewaren ze in kelders en drijven ze handel met Egypte en Afrika en de eilanden in de Egeïsche zee. De [[Kretenzische wilde geit|Kri-kri geit]] is een specialiteit en er is de handel in ertsen: koper, tin, goud en zilver ruilen ze om werktuigen en sieraden te maken. De gunstige ligging maakt het eiland tot een kruispunt van culturen. De Kretenzers beheersen de Middellandse-zee als een [[thalassocratie]]. Dat is een [[Oudgrieks]]e samentrekking. {{Polytonic|Θαλασσοκρατία}} / thalassokratía verwijst naar {{Polytonic|θάλασσα}} / thálassa (« zee ») en {{Polytonic|κρατείν}} / krateín (« macht hebben over, heersen »). Het duidt een maatschappij aan met macht op [[zee]]. Essentieel voor een thalassocratie was een [[vloot]], die zowel een [[handel (economie)|handels]]- als piraten of oorlogsvloot. Het [[antoniem]] van thalassocratie is [[tellurocratie]], een landinwaarts gerichte macht. De [[Minoïsche beschaving]] op [[Kreta]] isde eerste thalassocratie van de [[westerse wereld]]. De kleitabletten zijn niet ontcijferd. Zeker dat de Minoïsche paleizen een uitgebreid handelsnetwerk hadden in het [[Egeïsche Zee]]gebied. Een andere vroege thalassocratie is die van de [[Feniciërs]] in [[Tyrus]], [[Sidon]] en de kolonie van Tyrus [[Carthago]].

.

Het beroemdste verhaal is dat van het labyrint dat hij laat bouwen om de Minotaurus, een wezen dat half mens en half stier, op te sluiten. De Minotaurus was het resultaat van een straf van de zeegod Poseidon, omdat Minos een stier die hij had moeten offeren, had gehouden. Minos vraagt [[Poseidon (mythologie)|Poseidon]] ten teken dat hij een rechtmatig heerser is. Poseidon stuurt hem een prachtige witte stier, met de voorwaarde dat [[Minos]] deze offert. Minos houdt de stier voor zich en Poseidon raakt boos. Als straf zorgt Poseidon dat Minos’ vrouw verliefd raakt op de stier. De architect [[Daedalus (mythologie)|Daedalus]] bouwt een holle houten koe zodat Pasiphaë gemeenschap kan hebben met de stier. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een mannenlijf en een stierenkop. De Minotaurus blijkt een gevaarlijk wezen en Daedalus bouwt een labyrint als gevangenis onder het paleis van [[Knossos]]. Elke Griekse stad diende om de negen jaar zeven jongens en zeven meisjes naar Kreta te sturen als offer voor de Minotaurus. Theseus, de prins van Athene maakt een einde aan deze offers. Hij gaat vrijwillig mee met de volgende groep offers. Ariadne, Minos' dochter raakt verliefd op hem, geeft hem een zwaard en een kluwen wol, [[draad van Ariadne|de draad van Ariadne]]. Die helpt Theseus om zijn weg terug te vinden nadat hij de Minotaurus doodde.

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Minoan fresco, showing a fleet and settlement Akrotiri.jpg|thumb|475px|Deze Minoïsche fresco verwijst naar de Minoïsche thalassocratie.
Bestand:Tondo Minotaur London E4 MAN.jpg|thumb|Minotauros
Bestand:Kylix Theseus Minotauros Louvre F83.jpg|thumb|Theseus tegen de Minotauros
Bestand:Theseus Minotaur Mosaic.jpg|thumb|Theseus in het Labyrint tegen de Minotauros
Bestand:GeorgeF.Watts-Minotauros.png|thumb|George Frederic Watts&lt;br&gt; The Minotaur
Bestand:Minosse.jpg|Koning Minos zittend op een draak. Detail of the Monument to Dante in Trento by Cesare Zocchi
Bestand:Lateran Poseidon.jpg|thumb|Marmeren kopie van een bronzen origineel van [[Lysippus van Sicyon|Lysippos]], dat op de isthmus van Korinthe stond ([[Vaticaanse musea]])
Bestand:Paestum BW 2013-05-17 15-01-57.jpg|thumb|left|Tempel van Poseidon in de Dorische kolonie [[Paestum|Poseidonia]].
Bestand:SNGANS 606.jpg|thumb|Zilveren ''nomos'' of ''[[stater]]'' van Poseidonia met aan de voorzijde Poseidon die zijn drietand heft in zijn rechthand met een ''[[chlamys]]'' over zijn beide armen gedrapeerd en in de [[legende (numismatiek)|legende]] ΠΟΜ (= ΠΟΣ) en een [[incuse]] versie aan de keerzijde (ca. 530-500 v.Chr.).&lt;u&gt;'''Bron:'''&lt;/u&gt; [https://www.cngcoins.com/ CNGCoins].
Bestand:Sea thiasos Amphitrite Poseidon Glyptothek Munich 239 front n3.jpg|thumb|Zee[[thiasos]] voor het huwelijk van Poseidon en Amphitrite, die in een huwelijkswagen zitten getrokken door musicerende Tritons (detail van het zogenaamde &quot;altaar van Domitius Ahenobarbus&quot;, 2e helft 2e eeuw n.Chr.).
Bestand:NAMA Poséidon.jpg|thumb|left|De [[Poseidon van Artemision]] ([[Nationaal Archeologisch Museum van Athene]]).
[[Bestand:Marnixplaats vanuit de Geuzenstraat.jpg|miniatuur|De Marnixplaats]]
[[Bestand:Antwerpen Schelde Vrij 17-10-2022 12-13-38.jpg|miniatuur|Monument Schelde Vrij]]
&lt;/gallery&gt;

.

;4800 jaar terug

.

* In [[Mesopotamië]] ontstaan [[monarchie|monarchieën]]. Steden - die al sinds het vierde en derde millennium bestaan, ommuren zich en voorzien zich van gewapende milities. Er komen paleizen, koninklijke inscripties en aristocratische begrafenissen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 328.&lt;/ref&gt;

.

;4.600 jaar terug

.

* De stad [[Mohenjodaro]] in Pakistan (Hindi:मोएन-जोदड़ो) uit de Indusbeschaving ontstaat. 3.700 jaar geleden wordt de stad verlaten.

.

* De Egyptenaren kweken bijen. 

.

;4500 jaar terug

.

* Tamme ezels voor het eerst in Europa en Azië. 

.

* Eerste sporen van bewoning in de regio Kortrijk.

.

;4.300 jaar terug

.

* [[Stonehenge]]. Is dit een observatorium om de beweging van de maan en de sterren en de zon te registreren? De bouwers zijn ervaren architecten, wiskundigen en astronomen. De positie van de stenen zorgen ervoor dat de hoofdas bij de zomerzonnewende in één lijn staat met de zonsopgang.

.

;4.300-2.300 jaar terug

.

* Vuursteenmijnen in [[Spiennes]] in [[Henegouwen]] ontginnen [[silex]] om bijlen en klingen te maken. Half-afgewerkte werktuigen uit deze mijn zijn tot vijftig kilometer ver te vonden. Verderop tot 160 kilometer zijn enkel afgewerkte producten te vinden. Deze groeven zijn opgemerkt door arbeiders in 1842, het blootleggen gebeurde in 1867 (bij de aanleg van het spoor tussen [[Frameries]] en [[Chimay (stad)|Chimay]]) en de opgravingen in 1889 en 1912. In de buurt zijn er sporen van een omheind neolithisch dorp. Deze prehistorische mijnen ([[Michelsbergcultuur]]) staan op de [[UNESCO]] [[Werelderfgoedlijst]].

.

;4.250 jaar terug

.

* Het [[Akkadische rijk]] van [[Sargon van Akkad|Sargon]] is het eerste keizerrijk.

.

;4.000 jaar terug

.

* De [[Mammoeten]] sterven uit.

.

* De [[Bronstijd]] start in onze streken - elders is die al een [[millennium]] bezig. 

.

* In Griekenland start de [[Midden-Helladisch]] periode tot 3.550 jaar geleden. Mannelijke goden vervangen de vrouwelijke, dat is een trend in de hele Westerse wereld. Op het onversterkte Kreta start de Midden-Minoïsche periode of de eerste paleistijd (2.000-1.700 V.C.) die zich kenmerkt door een centraal bestuur. Communicatie gebeurt met [[Hiëroglief|hiëroglyfen]] en het tot nu toe niet ontcijferde [[Lineair A]]. De hoofdstad Knossos telt 100.000 inwoners. De oudst geplaveide weg (van Europa) verbindt de stad met havens. De stadswegen zijn geplaveid. De huizen laten privacy toe, hebben een natuurlijke lichtinval en zijn omringd door tuinen. Sporen van armoede zijn er niet te vinden. Wandschilderijen tonen dieren en planten en afbeeldingen met priesteressen (op de voorgrond) die slangen en vlinders in hun handen hebben. Mannen assisteren hen op de achtergrond. Jonge vrouwen en mannen springen over stieren, een sport waarbij iemand de hoorns van de stier grijpt, een ander een salto maakt over de stier en opgevangen wordt door een derde. Dames dragen sieraden, een jasje dat de borsten vrijlaat, een lange rok van schapenleer en een metalen gordel om de middel. Het mannenkostuum accentueert de penis. Beide geslachten hebben lang haar. Vrouwen werken op het land of zijn kapitein op een boot, ze mennen paarden en jagen. 

.

;3950 jaar terug

.

* Oude paleisperiode start op en rond Kreta. Deze periode duurt tot 1725 VC. 

.

;3.750 jaar terug

.

* Op Kreta start de nieuwe of de tweede paleisperiode. Die duurt tot ca. 1.400 V.C.

.

;3.700 tot 3.500 jaar terug

.

* In [[India]] komen de [[nomaden]] van het Iraanse plateau aan en installeren er de wortels van het [[hindoeïsme]].

.
[[Bestand:Louisiana_-_Poverty_Point_-_Karte_(English_version).png|thumb|550px|♣ '''3.700 jaar terug.''' Als in Eurazië de eerste steden ontstaan, ontwikkelen Amerikaanse jagers-verzamelaars bij [[Poverty Point]] (nu in de staat [[Louisiana (staat)|Louisiana]]) een megalomaan en monumentaal aardwerk dat op een reusachtig amfitheater lijkt. De omgeving is voedselrijk, stenen zijn er niet. Een toestroom van ornamenten en bulkgoederen, ze leggen soms honderd kilometer af, begeleidt het bouwproject. De wapens, vaten, vuurstenen, gewichtjes, decoratieve [[klei]] en [[Pijp (rookgerei)|pijpen]], [[Kraal (versiering)|kralen]], [[Talk (mineraal)|speksteen]], [[hematiet]]en, [[hanger]]s en koperwerk, [[keramiek]], [[aardewerk]], gereedschap uit [[Been (materiaal)|been]], kwartskristal, pijlen en allerlei speerpunten in evenveel kleuren die de archeologen hier vinden, zijn niet ter plekke geproduceerd. Ze zijn aangevoerd langs de benedenloop van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]]. Sporen van activiteit op [[Poverty Point]] gaan 13.000 jaar terug. Geleidelijk groeit de plek uit tot een 'seizoenmetropool' van jager-verzamelaars met stedelijke functies. Ontbreken: permanente sedentatie, gebouwen, begrafenisrituelen, een boerenleven of geschreven bronnen. Of Poverty Point een textiel-handelscentrum was, is moeilijk te achterhalen. Wat de heilige geometrie wel bewijst is de aanwezigheid van kennis: astronomie, kalender- en meetsystemen, mythologie, [[Numerologie|numerologisch]], wiskunde, bouwtechniek en 'arbeidsethos'. Een miljoen kubiek grond transformeren tot een gecultiveerd gebied zo groot als een Mesopotamische stadstaat, vraagt een samenwerking van honderden, misschien wel duizend groepen jagers-verzamelaars, enorme mensenaantallen dus die een strikt arbeidsregime vooruitziend ondergaan. Rituelen en liederen, dansen en beelden hebben het project en de kennisuitwisseling wellicht ondersteund. Tegenwoordig is Poverty Point werelderfgoed dat de landschapsverandering en de monumentale grondwerken van jager-verzamelaars illustreert. De zes concentrische half-elliptische heuvelruggen en de paalcirkels in het centrale plein zijn uniek. Net zoals [[Göbekli Tepe]], [[Hopewellcultuur|Hopewell]], Sannai Maruyama en [[Stonehenge]] komt dit prehistorisch bouwproject nauwelijks voor in de stedenbouwkundige geschiedenis.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid,'' Maven, Amsterdam, 2022, p. 159 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;3550 jaar terug

.

* Handel op aanzienlijke schaal in rond de Middellandse zee.

.

* De havenstad [[Ugarit]] aan de Syrische kust beschermt de kooplui tegen diefstal. Wetten bepalen wanneer hun schepen beter niet binnenvaren.

.

;3.500 jaar terug

.

* ♣ Egypte tuiniert. Een graftombe toont een farao en zijn vrouw die een tuin bezichtigen. Opgravingen bewijzen de aanwezigheid van tuinen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PENELOPE LIVELY, vertaald door Nadia Ramer. ''Leven in de tuin.'' De Geus, Amsterdam, 2019, p. 40.&lt;/ref&gt;

.

* Domesticatie van de kip in Zuidoost-Azië. Het dier zoekt de mens op omwille van de rijst- en gierstkorrels.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geen auteur. ''Voorouder van kip kwam veel later dan gedacht uit de bossen om bij de mens te gaan wonen.'' In: ''De Morgen'', 10.06.2022, p. 2.&lt;/ref&gt;

.

* Schepen met tinbaren uit Zuid West Engeland vergaan voor de kust van [[Haifa]]. Deze archeologische ontdekkingen tonen een bloeiend handelsnetwerk tussen [[Cornwall]] en de Middellandse zee. De ineenstorting van het [[Hettieten|Hettitische rijk]] in het Oosten zou hiermee verband houden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SENNE STARCKX. ''Bron van brons lag bij ons''. In: ''De Standaard'', 17.09.2019, p. D9.&lt;/ref&gt; We zijn in de Midden bronstijd, die zich kenmerkt door de opkomst en ontwikkeling van het zwaard en de strijdwagen.

.

* De Kretenzische beschaving houdt op te bestaan volgens sommige bronnen tussen 1.500 en 1.400 V.C. De [[Mycene|Myceners]] nemen in 1.450 de controle over het eiland over.

.

==== DERDE KRONIEK: Donkere eeuwen na een eruptie? De val van Troje====
.

;3.400 jaar terug (1.628 v.C)

.

* Dit is de late bronstijd. Elites domineren en tonen hun status met mantelspelden, harnassen en helmen en [[Mesopotamië]] ontwikkelt energie uit [[watermolen|waterschoepraderen]]. Mycene gebruikt het [[lineair B]], een vroeg schriftsysteem voor administratie op kleitabletten. Hun cultuurgebied strekt zich uit tot in India en er zijn internationale contacten tussen Minoërs, Myceners, Hittieten, Assyriërs, Babyloniërs, Mitanniërs, Kanaänieten, Cyprioten en Egyptenaren. Dit soort kosmopolitisme is uniek in de wereldgeschiedenis en zal waarschijnlijk het abrupte einde betekenen van de bronstijd omstreeks 1.200 V.C. In 1177 V.C. zijn deze culturen zo verweven en afhankelijk dat ze 'elkaar wel moesten meeslepen in hun val, toen de bloeiende beschavingen één voor één ten onder gingen door mensenhand, door natuurrampen of door een dodelijke combinatie' schrijft Eric H. Cline.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie p. 217.&lt;/ref&gt; Of is het de vulkaanuitbarsting van de Thera op [[Santorini]] die [[Knossos]] teistert en een definitief einde maakt aan de [[Minoïsche beschaving|Menoïsche]] beschaving? De vulkaan blaast omstreeks 1.628 V.C. zestig kubieke kilometer puin in de lucht. Stof schermt het zonlicht af, de zwaveldioxide veroorzaakt zure regens en jaagt volkeren op de vlucht. Het is moeilijk te geloven dat er een verband is met de gebeurtenissen omstreeks 1177 V.C. Omstreeks 1.477 V.C. geeft farao [[Thoetmosis III|Thoetmoses III]] nog Minoïsche kunstenaars de opdracht om fresco's te maken in zijn paleis dat hij in Peru-nefer in de Nijldelta van Beneden-Egypte laat bouwen. Ze schilderen iets wat nog nooit in Egypte was te zien: taferelen van mannen die over stieren springen. Het einde van de bronstijd is nog veraf. Omstreeks 1.400 V.C. koloniseren de Myceners de regio rond [[Milete]] en de [[Anatolië|Anatolische bodem]]. Deze eeuw en de komende is een bloeiperiode voor Mycene. Hun paleizen op het Griekse vasteland, de bruggen, de drainage- en weginfrastructuur zijn ongezien. In de vlakte van Argos verbinden wegen dorpen en steden met Mycene. 

.

Wat 476 is voor de val van het West-Romeinse rijk, is 1177 V.C. voor de bronstijd: een eindpunt en de overgang naar de ijzertijd. De inwoners van de klassieke wereld spreken over de [[Hyksos]], de barbaarse en mysterieuze zeevolken die voor een economische neergang van eeuwen zorgen. Wellicht zijn het klimaatvluchtelingen. In deze jaren plunderen en verwoesten ze alle steden. Het machtige Egypte met natuurlijke verdedigingslinies van zee en woestijn ontkomt niet, de [[Hettieten]] kwijnen weg. De Myceense beschaving in Griekenland raakt verwoest, er is brandschatting en Griekenland gaat failliet. Lijken worden niet begraven, overlevenden trekken naar afgelegen valleien of beschermde heuveltoppen. De Griekse bevolking verandert van samenstelling. De [[Doriërs]] - de zonen van [[Hercules (mythologie)|Hercules]] - trekken vanuit de Balkan naar het zuiden en nemen delen van de [[Peloponnesos]] in bezit. Ze stichten de stad [[Argos (stad)|Argos]] en later identificeren de Spartanen zich graag met deze stam. Andere Grieken gaan zich identificeren met de [[Ioniërs]] en de [[Acadië|Arcadiërs]]. De chaos verstoort de handelsroutes voor de bronsproductie tussen Cornwall en Afghanistan. Er zijn opstanden in Syrië, de Perzen zijn op oorlogspad, waar nu Irak is, is het een puinhoop. Dit is een keerpunt in de geschiedenis: het bronzen tijdperk houdt op te bestaan. Dit is het einde van de Bronstijd. De kennis van het brons en hoe het te maken gaat verloren. Historici spreken hier van de duisterE periode en de overgang van de prehistorie naar de ARCHAÏSCHE PERIODE. In enkele decennia vallen de rijken van de Troje en Babylon.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ERIC H. CLINE, vertaald door Corrie van den Berg &amp; Carola Kloos. ''1177 V.CHR. Het einde van de beschaving'' Ambo|Anthos, Amsterdam, 2014; MARILN FRENCH. ''Een vrouwelijke geschiedenis van de wereld.'' Meulenhof|Kritak, Amsterdam, 1995, p. 43-46; PHILIP MATYSZAK. ''Grieken. Hoe een cultuur zich over de wereld verspreidde,'' Athenaeum - Polak &amp; Van Gennep, Amsterdam, 2018, p. 23-26.&lt;/ref&gt;

.

Later zoeken mensen actief naar een alternatief voor het brons. Daarover schrijft Gaia Vince: 'En dat vonden ze overal om zich heen - vrijwel elke steen bevat wel wat ijzer; het is het meest democratische metaal dat er is. Zo begon de ijzertijd en die duurt tot op heden voort.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd, Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 99.&lt;/ref&gt; De ijzertijd begint rond 1200 v.Chr. in het oostelijke Middellandse Zeegebied, zoals in Griekenland, de Levant en Anatolië. In Midden-Europa begint die rond 800 V.C. In de Lage Landen rond 700 V.C.

.

Natuurrampen, een reeks aardbevingen en invasies doen de Grieken leven tussen de vroege ruïnes van hun bloeiende beschaving. Lezen en schrijven kunnen ze niet langer. Als de nevel van de donkere periode verdwijnt, hebben de Grieken zich uitgezaaid tot in Klein-Azië, de Zwarte zee en in de Egeïsche eilanden, Sicilië en Zuid-Italië. Er zijn honderden Griekse koloniën tot op het Iberisch schiereiland. Napels is Nea Polis, de nieuwe stad en het Franse Massalia kennen we nu als Marseille. Ze vormen 'een Griekse zoom op een barbaarse mantel' schreef Cicero in [[De re publica]]. Hierbij liepen ze voorop in het uitdragen van hun cultuur en handel langs de kusten van de Middellandse zee. Het zorgt ervoor dat de Griekse beschaving een gebied omvat van duizenden kilometers: Syrië, Egypte en Babylonië zijn Grieks. [[Herodotus]], [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], [[Pythagoras]] en [[Archimedes]] komen zelden of nooit in het huidige Griekenland. [[Plato]] vergelijkt de Griekse steden met 'kikkers om een vijver' die op het gepaste moment met hun tong een vlieg uit de lucht halen en omzichtig wachten voor ze springen. De Grieken, geleerd om te gaan met rampspoed, kiezen eerst een eiland voor de kust waar ze een versterkte basis maken. Daarna doen ze zaken met de locals. Eenmaal ze elkaar gewoon zijn, komt er een nederzetting op het vasteland en het eiland dient als een appel voor de dorst. 

Vanaf hier rekenen we in eeuwen en jaren voor en na Christus.

.

;1.274 jaar V.C.

.

* ♣ Het [[Verdrag van Kadesh]] - het Eeuwige verdrag - gesloten tussen de [[Hettitisch|Hettiten]] en Egypte is een vroeg voorbeeld dat (in vage termen) de invloedssfeer van twee strijdende partijen bepaalt. Gaandeweg krijgen grenzen een gedetailleerdere omschrijvingen in [[Verdrag|verdragen]]. Het Zilveren of Eeuwige Verdrag is een akkoord tussen het oude Egypte en de Hettieten. Hun botsing leidde tot de slag bij Kadesh, waarbij Ramses II de grootste verliezen telde.

.

;1.250 V.C.

[[Bestand:Lion Gate Mykene with Wilhelm Dörpfeld 1891.jpg|thumb|550px|Leeuwenpoort in de 19e eeuw met [[Heinrich Schliemann]] en [[Wilhelm Dörpfeld]]]]

De [[Leeuwenpoort (Mycene)|Leeuwenpoort]] geeft toegang tot de citadel van Mycene. De compositie is waarschijnlijk ontleend aan voorbeelden van de Hettieten. Twee leeuwinnen (hun koppen die de bezoeker recht aankeken zijn verdwenen) zijn het wapen van de Myceense dynastie. De zuil op het altaar symboliseert het paleis. 

.

;1.200 V.C

.

* In de late 13de eeuw is er de verwoesting van de Myceense paleizen en omstreeks 1.200 belegert een Griekse liga van krijgers en koningen de [[Trojaanse Oorlog|stad Troje (nu Turkije)]] waarna Troje valt. In de Ilias beschrijft [[Homerus|Homeros]] - zo'n vier eeuwen later de laatste weken van het conflict. Een nieuwe technologie stelt hem daartoe in staat: het [[Grieks alfabet|Griekse alfabet]]. Het epos begint met de wrok van de Griekse held Achilles, die boos is op [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] omdat deze hem zijn krijgsbuit, [[Briseïs]], heeft afgenomen. Als Achilles weigert te vechten leidt dit tot grote verliezen voor de Grieken. Volgens de mythologie begint de oorlog met een conflict tussen drie godinnen: [[Hera]], [[Athena]] en [[Aphrodite]] tijdens een huwelijksfeest, waar de godin van de twist, [[Eris (mythologie)|Eris]] een gouden appel met de inscriptie “voor de mooiste” op de tafel legt. De drie godinnen claimen de appel en Zeus besluit dat [[Paris (mythologie)|Paris]], de [[Trojaanse Oorlog|Trojaanse]] prins, zal oordelen wie de mooiste is. Hera belooft hem macht, Athena wijsheid en roem, en Aphrodite de liefde van de mooiste vrouw ter wereld: Helena. Paris kiest Aphrodite met als gevolg dat Helena, de vrouw van de Spartaanse koning verliefd wordt op Paris en met hem meegaat naar Troje. Dit leidt tot de woede van de Spartaanse koning [[Menelaüs|Menelaos]], die met zijn broer [[Agamemnon (mythologie)|Agamemnon]] en helden zoals [[Odysseus]] en Achilles een expeditie organiseert om Helena terug te halen. Het resulteert in tien jaar oorlog. Na tien jaar van vruchteloze belegering bedenkt Odysseus een list. Een gigantisch houten paard waarin een groep Grieken zich verstopt geven ze na een zogezegde overgeven aan de stad. De Grieken doen alsof ze de belegering opgeven en varen weg. Het paard is geschenk aan de Athena, om hun veilige terugkeer te garanderen. De Griekse soldaat Sinon blijft en vertelt de Trojanen dat het paard een offer is. Het binnenhalen zal hen de gunst van Athena brengen. Die nacht komen de Grieken uit het paard, openen de stadspoorten voor het teruggekeerde leger en veroveren Troje. Achilles vindt de dood door een pijl van Paris die hem in zijn hiel treft. Dit was zijn enige kwetsbare plek, omdat zijn moeder hem als baby in een rivier dompelde om hem onkwetsbaar te maken terwijl ze hem bij de hiel vasthield. In sommige versies helpt [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] Paris de pijl te richten. De term “achilleshiel” is sindsdien een metafoor voor een fatale zwakte, ondanks algehele kracht. 'De Illias is een orgie van moord en doodslag' schrijft Bettany Hughes in ''De schone Helena''.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BETTANY HUGHES. ''De schone Helena. De biografie van Helena van Troje, de vrouw voor wie duizend schepen uitvoeren'', Mouria, Amsterdam, 2006, p. 259-260.&lt;/ref&gt; 'Homerus' poëzie paart hartverscheurende gedichten aan plezier in de details van dood en lijden. Het lezen kan beangstigend zijn. In een lange verhalende scène die een aantal papyrus- of perkamentbladen moet hebben gevuld, baant de Griek [[Diomedes (Argos)|Diomedes]] zich een weg door de Trojaanse gelederen: ''De eerste werd boven de tepel geraakt met het brons van de speerpunt, de ander in 't sleutelbeen, dicht bij de schouder, waar hem zijn zwaard en houw gaf zo hard dat zijn schouder van nek en rug werd geslagen.'' Meer dan honderd regels gaat de slachting voort... ''Zo sprak de held en hij wierp. Het wapen, gestuurd door Athene, raakte zijn neus bij het oog en doorboorde zijn blinkende tanden. 't Onzacht brond van de speer, de tong bij de wortel verscheurend, schoot naar omlaag en kwam er bij zijn kin weer naar buiten.'' De beenderen uit de late bronstijd steunen Homerus' stelling dat er veel manieren zijn om in gewapende strijd te sneuvelen. Uit forensisch onderzoek blijken de verschrikkelijke verwondingen die Anatoliërs en Grieken uit de bronstijd hebben opgelopen.'

.

.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De Holenbeer sterft tienduizend jaar geleden uit.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] sterft vierduizend jaar geleden uit.
File:Homo_floresiensis.jpg|Niet alle mensensoorten overleven de laatste IJstijd. Van de Homo Floresiensis (de &quot;Hobbit&quot;) zijn acht skeletten en één schedel ontdekt. De soort werd niet groter dan 1 meter.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in 1835.
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 VC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
File:Ice_age_fauna_of_northern_Spain_-_Mauricio_Antón.jpg|[[Megafauna]] van het late [[Pleistoceen]].
File:Ursus_spelaeus_Sergiodlarosa.jpg|De [[Holenbeer]] stierf tienduizend jaar geleden uit.
Bestand:Wheel Iran.jpg|[[Wiel]], uit het 2de millennium voor Christus.
File:WLANL_-_thedogg_-_Mammoet_(2).jpg|De [[Mammoeten|Mammoet]] hield het langer dan de [[Holenbeer]] vol en stierf vierduizend jaar geleden uit.
File:John_Constable_Stonehenge.jpg|[[Stonehenge]] (2.300 VC.) door [[John Constable]] in [[1835]].
Bestand:Poignard 0.188.1 2 fond.jpg|Neolitische dolk, ca. 1.800 vC.
Bestand:Préforme de hache 223.1 (5).jpg|Neolitische bijl
Bestand:Vruchtbare sikkel.svg|De uitbreiding van de '[[Vruchtbare Sikkel]]'
Bestand:Vruchtbare sikkel.JPG|Situering van de 'Vruchtbare Sikkel'
Bestand:Berlin_Wall_(June_1989).jpg
Bestand:Great_wall_of_china-mutianyu_4.JPG
Bestand:Hadrian's_wall_at_Greenhead_Lough.jpg
Bestand:Carcassonne_2.jpg
Bestand:Gambian_village.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= '''EXAMEN''' =

.

== A-vragen ==
.

Leg uit, wie of wat zijn: (S&amp;V).Homo erectus, Homo sapiens, Lucy in the Sky with Diamonds, Lucy, Neanderthaler, Neolitische revolutie, Pleistoceen, Prometheus, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles, vuurdomesticatie, Vruchtbare sikkel, A good darkie, angst, avondklok, Berlijnse muur, Chinese muur, clochard, decaloog, domesticatie, Gazastrook, grens tussen Mexico en de Verenigde Staten, jager-verzamelaar, klimaatsverandering, muur van Hadrianus, neolitische revolutie, Oetzi, piramide van Maslow, tijdsmeting, wilde granen, Martin Caparros, Thomas Maltus, kalender, [[Jonathan Swift]], ijsduivels, ijsheiligen, gulzigheid.

.

.

== B-vragen ==
.

* (S&amp;V).Hoe onderscheiden mensachtigen zich van de mensaap?

.

* (S&amp;V).Rangschik chronologisch en vertel wat je weet over: Oetzi, pijl en boog, de vuurdomesticatie, Lucy, Homo erectus, Neolithische revolutie.

.

* (S&amp;V).Leg uit. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Wat zijn de gevolgen van de vuurdomesticatie?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Abram de Swaan noemt zes belangrijke voorwaarden die het veilig sedentair overleven tot een sociaal gegeven maken en komt hiermee in de buurt van de Piramide van Maslow. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wat is het belang van klokken en kalenders? Wat weet je over de Zimmertoren of de Kalendersteen van de Azteken? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Hoe paradoxaal ook, de toenemende beheersing van vuur en technologie, de beheersing van planten- en dierenwereld, verhoogt de menselijke afhankelijkheid en kwetsbaarheid. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Gewassen verbouwen (zaaien en oogsten) gebeurt niet instinctmatig. Betrek deze woorden in je antwoord: seizoenen, zon, priester, kalender, het schrift, hiërarchie, oogst, gulzigheid, rituelen , vasten.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tienduizend jaar geleden resulteert sociaal-religieus gedrag in voedselproductie, conservering en consumptie.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De [[misantroop]] Thomas Robert Malthus beweert in 1798 dat bevolkingsgroei de voedseltoelevering zou overtreffen. Hij baseerde zich op het idee dat de bevolking meetkundig stijgt terwijl de voedselproductie rekenkundig groeit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Begin van het Pleistoceen. 2. Berlijnse muur. 3. Domesticatie van het paard. 4. Muur van Hadrianus. 5. Ötzi. 6. Noordwest-Europa sedenteert, net als in Limburg. De Neolithische revolutie voltrekt zich er snel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste stadstaten: Ur en Uruk. 2. In het Middellandse Zeegebied, Griekenland en de Balkan begint de sedentatie. 3. Spijkerschrift. 4. Uitvinding van het Wiel. 5. Geboorte van Christus. 6. De muur van Hadrianus.


.

.

== C-vragen ==
.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer de neolitische revolutie. Met ander woorden: wat zijn de voornaamste kenmerken van deze overgangsperiode. Welke problemen kent de jager-verzamelaar en hoe lost hij die op? Welke problemen kent de sedentaire mens? Wat zijn de belangrijkste uitdagingen?

.

* (S&amp;V).Wie was er eerst? De priester of de krijger?

.

* (S&amp;V).Het aantal ontwikkelingen en uitvindingen in de aanloop naar het Neoliticum is indrukwekkend. Wat ging aan de sedentatie van de mens vooraf?

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen Evolutie en Revolutie? Illustreer met voorbeelden.

.

* (S&amp;V).Wat weet je over de eerste potten en kommen, manden en vlechtwerk. Wat is hun betekenis?

.

* (S&amp;V).Verduidelijk: De mens reageert op verschillende wijzen op de klimaatswijziging van 10.000 jaar geleden. 

.

* (S&amp;V).Waarom zijn sedentaire gemeenschappen arbeidsintensiever én kwetsbaarder dan nomadische gemeenschappen? Welke verschillen zie je tussen beide?

.

* (S&amp;V).Wat is de vroege betekenis van carnaval, de vastentijd, het oogstfeest, het verbod op gulzigheid, Pasen, ijsheiligen, het bedelfeest van Drie Koningen en het bedelfeest van Sint-Maarten?

.

.

= '''BIBLIOGRAFIE &amp; REFERENTIES''' =
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>pocfzi5l6lu12mx0zozj8ae7gk469sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel 3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46779</id>
    <revision>
      <id>431735</id>
      <parentid>431651</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* De Middellandse zee */</comment>
      <origin>431735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100047" sha1="ccmip9n7ngqadzf4nrbudvbesl0odsq" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK III. KLASSIEKE OUDHEID&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1.200 VC - 476 NA'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb|550px|Oswald Spengler (1880-1936) was een Duits geschiedfilosoof en cultuurhistoricus. Hij schreef tussen 1918 en 1922 zijn tweedelige ''De ondergang van het Avondland'' vol pessimisme over de westerse geschiedenis. Het maakte hem tot een grondlegger van het {{Wp|cultuurpessimisme}}. Spengler zag af van elk {{Wp|Vooruitgangsgeloof|vooruitgangsidee}}, wat de nationaalsocialisten hem kwalijk namen.]]

[[Bestand:Traijan's_Column_2013-2.jpg|thumb|550px|De bas-reliëfs van de {{Wp|zuil van Trajanus}} zijn erg gedetailleerd met hun vijf centimeter diepte. Er zijn 2500 mensen afgebeeld die geen 'realistische' oorlog maar een episch spel tonen. De keizer is zestig keer te zien, echter nooit tijdens een gevecht. De zuil is een topbron voor de Romeinse legerkennis. ♠ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/6xCiAHRIn8zwZB05IeV87Y De Romeinen I: Wie legde de eerste stenen van de Eeuwige Stad?] ]]

.

{{Citaat|'''Bestaat er een logica in de geschiedenis? Bestaat er naast al het toevallige en onberekenbare van de afzonderlijke gebeurtenissen een metafysische structuur van de historische mensheid, die in essentie onafhankelijk is van de alom zichtbare, populaire, geestelijk-politieke oppervlaktestructuren?'''|Oswald Spengler}}

.

{{Citaat|'''De geschiedenis herhaalt zichzelf, maar nooit op dezelfde manier. Er zit een bepaalde regelmaat in, een zeker cyclisch patroon, maar elke golfslag is net anders, elke ronde heeft toch telkens zijn eigen karakteristieken. Zoals een voetbalwedstrijd steeds dezelfde regels volgt (hoewel de regels af en toe veranderen) maar geen enkele wedstrijd exact hetzelfde verloop kent, laat staan dat hij voorspelbaar zou zijn.'''|Luc Goeteyn &amp; Chris Jacobson}}

.

{{Citaat|'''De Romeinen, die vanaf het begin hun invloed over heel Italië uitbreidden, konden zich nooit beroepen op de waanbeelden van raszuiverheid die later de wijze gingen besmetten waarop de Germanen over zichzelf dachten.'''|Robert Hughes, in: ''Rome: A culural, visual, and personal history'' (2011).}}

.

{{Citaat|'''Het is vrij gemakkelijk het verleden in een vorm te gieten die ons goed uitkomt en dat verleden dan toegankelijk maakt. Maar de oude wereld zat veel ingewikkelder in elkaar en kende veel meer dwarsverbindingen dan we soms geneigd zijn te denken. Als men Rome beschouwt als de progenitor of 'stamvader' van West-Europa, dan vergeet men dat de stad verbonden was met het oosten en in veel opzichten was gevormd door oosterse invloeden. De wereld van de oudheid heeft in sterke mate de wereld bepaald zoals we die tegenwoordig kennen - dynamisch, strijdvaardig, efficiënt en energiek.'''|Peter Frankopan}}


= Cultuurpessimist Oswald Spengler =

.
== De pessimist ==
.

De prehistorie eindigt met de komst van een nieuw Grieks alfabet omstreeks 800 voor Christus. De klassieke oudheid laat zich opsplitsen in de '''archaïsche periode''' (van 800 tot 500), '''de klassieke periode''' (als Athene een democratische staat wordt met een grondwet, van 500 tot 350), de '''Hellenistische periode''' (350-280) en de '''Romeinse periode''' (280-476). Wat gebeurt er in de rest van de wereld?

* China: bouw van de muur;
* India: ontstaan van het kastenstelsel;
* Meso-Amerika: Maya's bouwen steden;
* Afrika: koninkrijken met piramides;
* Egypte: blijft een invloedrijk religieus centrum;
* Perzië: ontwikkelt zich tot een wereldrijk tot de komst van Alexander;
* West-Europa: de Kelten, later door de Romeinen Galliërs genoemd;
* Noord-Europa: de Germanen.

{{Wp|Oswald Spengler}}s vergelijkt culturen met individuen: ze groeien op, worden volwassen en sterven. Aan de hand van de evolutie van beschavingen zoals de Egyptische, de Chinese, de Indiaans-Mexicaanse en de klassieke of Grieks-Romeinse illustreert hij die theorie. Zijn theorie is een reactie tegen de traditionele 'maakbare' Europese cultuur- en geschiedsopvattingen van de Verlichting, de Renaissance en het Christendom. De rationele samenleving zal stuk lopen, voorspelt Spengler. Spengler leefde de laatste jaren van zijn leven vereenzaamd in Hitlers favoriete stad München. Kort voor zijn dood in 1936 schreef hij dat het Duitse rijk binnen het decennium zou verdwijnen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;OSWALD SPENGLER, vertaald door Mark Wildschut. ''De ondergang van het avondland. Schets van een morfologie van de wereldgeschiedenis'', Boom, Amsterdam, 2017.&lt;/ref&gt;

.

.

== Beschavingen komen en gaan ==
Nederzettingen groeien uit tot dorpen of ze verdwijnen. Dorpen groeien uit tot steden of ze verdwijnen. Steden groeien uit tot stadstaten of ze verdwijnen. Stadstaten groeien uit tot rijken. Of ze verdwijnen.

.

&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;'''(Niet compleet overzicht.)'''&lt;/span&gt;

.

* Mesopotamië

.

* Zuidwest-Azië:
** Israëlieten|Hebreeën
** Hettieten
** Meden
** Perzen
** Feniciërs

.

* Afrika:
** Oude Egypte
** Carthago

.

* Oost-Azië:
** Chinese oudheid
** Jomonperiode (Japan) 

.

* Noord-Amerika
** Mississippicultuur

.

* Meso-Amerika:
** Teotihuacán (historische stad)
** Azteken
** Maya's

.

* Zuid-Amerika:
** Inca's

.

* Europa:
** Griekenland
** Etrusken
** Oude Rome

.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=YTsYe_pb2e4 '''BEELDFRAGMENT HET OUDE EGYPTE''']

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=yEfRadZ1CXs '''BEELDFRAGMENT HET OUDE GRIEKENLAND''']

.

♦ [https://radio1.be/coronalessen-uit-de-oudheid '''GELUIDSFRAGMENT PANDEMIEËN IN HET OUDE ROME''']

.

= Fernand Braudel over het ontstaan van een beschaving =

[[Bestand:Plaque Fernand Braudel, 59 rue Brillat-Savarin, Paris 13.jpg|thumb|right|550px|Gedenkplaat in Parijs, Rue Brillat-Savarin 59.]]

[[Bestand:Mediterranean_Relief.jpg|thumb|550px|Het relief van de Middelandse zee vraagt toch enige studie...]]

[[Bestand:Treaty_of_Kadesh.jpg|thumb|550px|Het verdrag van Kadesh in 1258 is mogelijks de oudste grensbepaling die we kennen.]]

== De Middellandse zee ==
De historicus {{Wp|Fernand Braudel}} was zijn leven lang begaan met de geschiedenis van de Middellandse zee. Die leverde hem zijn '''drietrapsmodel''' op, bestaande uit structuur, conjunctuur en evenement. Met andere woorden: de geografie bepaalt de economie en de economie bepaalt het sociale, zo klinkt zijn redenering. De theorie is in tijden van klimaatsverandering misschien beter van onder het stof te halen. In de opening van zijn bekende trilogie uit 1949 benadrukt Braudel dat de Middellandse Zee - daar waar 'onze' Oudheid ontstaat - een door hoge, brede en lange bergen omsloten zee is, op een paar open plekken en de Saharawoestijn na, een relatief voorspelbare binnenzee overigens, met weinig getij die haar bevaarbaar maakt. Historici merken dit feit nauwelijks op.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In de {{Wp|Straat van Gibraltar}}, de verhoging van Naurouze, het [[Rhônedal]] en de zeestraten die de [[Zwarte Zee]] met de [[Egeïsche Zeeregio|Egeïsche]] verbinden, zijn er open plekken en tussen [[Syrië]] en [[Tunesië|Zuid-Tunesië]] zijn er geen bergen, daar grenst de [[Sahara|Saharawoestijn]] over duizenden kilometers aan de zee.&lt;/ref&gt; Het gaat om de Spaanse [[Betische cordillera|Cordillera]], de bergen van [[Libanon]], de [[Anatolië|Anatolische]] bergen, de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]], de [[Atlas (gebergte)|Atlas]], het [[Dinarische Alpen|Dinarische gebergte]], de [[Apennijnen]], de [[Pyreneeën]] en de [[Alpen]]. Hij schrijft het zo: 'Het landschap van de Middellandse Zee bestaat dus niet alleen uit wijngaarden, olijfgaarden en tot steden uitgegroeide dorpen - dit is louter franje. Dichtbij, als het ware tegen de zee aangeplakt, liggen de hoge, opeengepakte bergen, een wereld met weinig huizen of gehuchten, maar met talloze hoge moeren en steile noordwanden waar niets meer doet denken aan dat deel van de Middelandse Zee waar de sinaasappelbomen groeien. De winters zijn er streng. Sneeuw valt er in overvloed, ook toen {{Wp|Leo Africanus}} in de winter door de Marokaanse Atlasgebergte trok en ongelukkigerwijze van al zijn bagage en kleren werd beroofd.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 36.&lt;/ref&gt;

== Sneeuwwater ==
Het sneeuwwater en het ijs, zo ontdekte Braudel liet men niet onbenut. 'In het zestiende-eeuwse Turkije was sneeuwwater niet louter aan de rijken voorbehouden. In [[Konstantinopel]], maar ook elders zoals in het Syrische [[Tripoli (Libië)|Tripoli]], schreven reizigers over kooplieden die voor weinig geld sneeuwwater, stukken ijs en waterijs verkochten. (...) In het hart van het warme Middelandse-Zeegebied vormen deze besneeuwde gebieden een uniek fenomeen.' Een tegenstelling die met een wantrouwen gepaard gaat, ontstaat tussen de mensen in de laagvlakte en die in de hoger gelegen gebieden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 38.&lt;/ref&gt; Lichtvoetig als berggeiten zakken ze de heuvels af om te stelen, schrijft een reiziger in de twaalfde eeuw. Het bergleven bleef achter op dat in de vlakte, de beschaving drong er niet door. Als bewijs haalt Braudel het gemak aan waarmee de nieuwe religies terrein winnen en hoe de bergen een paradijs blijven voor het boerenbijgeloof. De bergen zijn een geliefd oord voor een afwijkende cultuur uit een ver verleden. Die cultuur in de laagvlakte plukte de vruchten van haar centrale ligging tussen Europa, Azië en Afrika en hield stand tot na de [[renaissance]] en de [[reformatie]]. Toen verschoof het machtscentrum (daar waar beslissingen worden genomen en waar de rijkdom zich verzamelt) van de wereld aan de noordelijke Atlantische oceaan komt te liggen: Brugge, Antwerpen, Amsterdam met de  gouden eeuw van de Hollanders, de Fransen onder [[Lodewijk XIV]], het Engelse imperium in de negentiende eeuw. De twintigste eeuw hoorde Duits te worden, maar het liep anders en de Verenigde Staten domineerden de twintigste eeuw. 

.

.

= Griekenland en Rome; de [[archaïsche periode]] =

[[Bestand:0_Lupa_Capitolina_(2).JPG|thumb|550px|Rome is volgens de legende gesticht door de tweeling [[Romulus en Remus]] in [[753 v.Chr.]]. De [[Legende (volksverhaal)|legende]] komt van [[Marcus Terentius Varro]] (116-27 v.Chr.). De werkelijke geschiedenis over [[Ontstaan van Rome|het ontstaan van Rome]] is complexer.]] 

[[Bestand:The_Intervention_of_the_Sabine_Women.jpg|thumb|550px|[[Jacques Louis David]] schildert in [[1799]] de [[Sabijnse maagdenroof]]. Deze een [[mythe|mythisch]] van net na de stichting van de stad [[Rome (stad)|Rome]] stelt dat de stad een toevluchtsoord was voor wie een nieuw leven wilde opbouwen. Bannelingen, vreemden, moordenaars, criminelen en gevluchte slaven deden Rome zo groeien dat de stad zich over vijf van de zeven heuvels uitbreidde. Romulus zag dat onder hen weinig vrouwen waren en organiseerde daarom de [[consualia]] ter ere van [[Consus]]. Hij nodigde het naburige [[Sabijnen|Sabijnse]] volk uit. Die kwamen massaal, met hun dochters. Romulus' plan om de vrouwen mee te nemen naar Rome lukte. De Sabijnse mannen ontsnapten en bereiden zich voor op een oorlog. Bij hun terugkeer waren Sabijnse vrouwen niet langer maagden. Ze leefden in harmonie met hun nieuwe echtgenoot en hun kroost. Romeinen en Sabijnen legden hun geschil bij en Rome bleef groeien.
 ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel V: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/14WvdVs9OQNan3lanN874j Waren dat echt rare jongens, die Romeinen?] ]]

[[Bestand:Hannibal_in_Italy_by_Jacopo_Ripanda_-_Sala_di_Annibale_-_Palazzo_dei_Conservatori_-_Musei_Capitolini_-_Rome_2016_(2).jpg|thumb|550px|Hannibal, een briljant succesvol tegenstander van de Romeinen in de [[Tweede Punische Oorlog]] trok met zijn olifantenleger uit [[Iberisch Schiereiland|Iberia]] naar Italië over de Pyreneeën, de Rhône en de Alpen en behaalde er veel overwinningen. Uiteindelijk maakte Hannibal een eind aan zijn leven om niet aan Rome te worden uitgeleverd. ♣ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: Rome deel II: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/5PwpMhXdmvozEWC9GdColE Hoe lanceerde Hannibal Rome als supermacht?] ]]

[[Bestand:Corvus.svg|thumb|550px|Corvus]]

.

== Tiende eeuw ==
'''Omstreeks 1.000 V.C. zijn er in de mediterrane wereld een duizendtal gemeenschappen met een eigen politiek en cultuur. Duizend jaar later zal deze regio onder het militaire, culturele en politieke gezag staan van één volk: de Romeinen. De Romeinen plukken hun geschiedenis en hun tradities in de [[Helleense talen|Helleense]] wereld, passen ze aan en verspreiden het Griekse erfgoed verder.'''
.

* 999
** Eerste nederzettingen in Rome.

.

* 900
** Griekenlang heeft het over de [[Geometrische periode]]. De Dorische steden [[Argos (stad)|Argos]] en [[Sparta (Griekenland)|Sparta]] ontstaan. 

.

== Negende eeuw (899-800) ==
.

* 899
** Een uitzonderlijk natte periode zorgt ervoor dat de Assyriërs voor de komende twee eeuwen gronden bewerken in een voordien onvruchtbaar gebied en tot een bloeiende landbouweconomie en een compleet rijk komen.
 
.

* 880
** [[Feniciërs|Fenicische]] kolonisten vertrekken uit Syrië en Libanon naar Noord-Afrika en stichten er [[Cartago (stad)|Cartago]] en monopoliseren de zeehandel in de Middelandse zee. 
** Europese [[domesticatie]] van de kip.

.

* 800
** Vermelding van kaneel in het kruidboek van de Chinese [[Shennong|Keizer Shennung]] en in het oude Egypte als ingrediënt van parfum.
** De Grieken ontwikkelen een nieuw alfabet. De letter a symboliseert een rund, de letter b een huis. Het [[alfabet|alphabet]] is gebaseerd op het [[Fenicisch alfabet|Fenicisch]].
** [[Homerus]], [[Hesiodos|Sesiodus]] en het [[orakel van Delphi]] zijn populair.

.

== Achtste eeuw (799-700) ==
.

;776

.

* De eerste [[Olympische Spelen in de Klassieke Oudheid|olympische spelen]] in de Griekse stad Olympia. Meer dan een millennium zullen ze mensen sportief samenbrengen.

.

;770

.

* China kent het muntgeld.

.

;753

.

* Mythologische stichtingsdatum van Rome door [[Romulus en Remus]]. De Romeinse schrijver [[Marcus Terentius Varro]] legt deze datum in de eerste eeuw V.C. vast. Eveneens in de achtste eeuw: de [[Sabijnse maagdenroof]]. Het vrouwentekort bij de volgelingen van koning [[Romulus]] leidt tot de uitnodiging van de [[Sabijnen]] naar het [[Circus Maximus (Rome)|Circus Maximus]] en de roof van hun dochters.

;750 jaar

.

* [[Kelten]] trekken het huidige Frankrijk binnen en vestigen zich. De [[ijzertijd]] start er met wapens en voorwerpen, een stijgende aanwezigheid van ruiters en vorsten. Dit is de [[Hallstattcultuur|Hallstatt-periode]].

.

;745

.

* De beroemde veldheer [[Tiglat-Pileser III]] creëert een professionele (betaalde en permanente) oorlogsmachine. Deze Assyrische koning is organiseert de samenwerking tussen de ruiterij en het voetvolk. Hij is berucht om zijn martelwerk en zijn executies, de verwoesting van stedelijke centra van opstandige vorstendommen en deportaties. Hij liet die steden in Assyrische stijl herbouwen met forten en een uniform belastingstelsel en dito dienstplicht, maten, gewichten en een religieuze cultus en het Aramees als taal. Zo verliezen de voormalige vorstendommen hun eigenheid.

.

;743-732

.

* [[Tiglat-Pileser III|Tiglat-Pileser]] onderneemt drie veldtochten in Syrië en Palestina. Hij verovert Arvad en Damascus en schenkt zo de stad Assur een wereldrijk.

.


;733-690

* [[Magna Graecia]]

.

;727

*


&lt;gallery&gt;
Bestand:Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Zevende eeuw (699-600) ==
.

* Griekse steden gebruiken munten om te kopen en te verkopen.

.

* 681
** Aan de heerschappij van koning [[Sennacherib]] die sinds ca. 704 over het Assyrische rijk heerst, komt een einde. Hij leidde het rijk vanuit de stad [[Nineveh]] met een bevolking die meer dan 100.000 mensen telt - een van de grootste steden ter wereld. Hier liet hij ondergrondse aquaducten ([[Qanat|qanaten]]) aanleggen om akkers, tuinen  en parken te besproeien. Sommige assyriologen beweren dat het wereldwonder van de [[hangende tuinen]] van [[Babylon (stad)|Babylon]] in Nineveh lagen. Het irrigatiesysteem is noodzakelijk, want de natte periode die omstreeks 900 aanbrak, loopt in deze jaren ten einde. Deze megadroogte zal voor de ondergang van het Assyrische rijk zorgen.

.

* 668
** Grieken stichten Byzantium en vestigen zich rond de Zwarte Zee.

.

* 650
** Het [[Assyrische rijk]] kent zijn topdagen. Het heerst over [[Egypte (land)|Egypte]], de [[Levant]] en [[Mesopotamië]]. Al driehonderd jaar lang leiden militaire overwinningen vanuit Noord-Irak tot de gebiedsuitbreiding. Vanaf nu gaat het bergaf: de opwarming van de streek leidt tot vee-sterfte en mislukte oogsten. De Assyrische [[Vazalstaat|vazallen]], de [[Meden]] en de [[Babyloniërs]], zetten druk.

.

*621
** Eerste geschreven wetgeving door [[Draco (wetgever)|Draco]]

.

* 616
** De [[Etrusken|Etruskische]] koning van Rome [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]] legt de [[Cloaca Maxima]] aan om vuil water af te voeren naar [[Tiber]]. De stadsuitbreiding maakt dat de natuurlijke afvoer niet volstaat. In de eerste eeuw zal de Cloaca Maxima overdekt worden als  riool van Rome.

.

* 612
** Vijandelijke legers nemen de hoofdstad van het Assyrische rijk, [[Assoer]], in. Het rijk verdwijnt.

.

* Omstreeks 600
** Domesticatie van de kip in het stroomgebied van de Rijn.

.

== Zesde eeuw (599-500) ==
;571

* Geboorte van [[Pythagoras]] op het eiland [[Samos (eiland)|Samos]].

.

;525

* De Perzen zijn wereldheersers van de Middellandse zee tot in het centrum van Azië. In hun land van overvloed beschikken ze over een wegennetwerk dat de kust van Klein-Azië verbindt met [[Babylon (stad)|Babylon]] en [[Persepolis]]. In één week tijd overbrugt een bericht 2.500 kilometer. [[Herodotus]] is er niet goed van, een ongeziene prestatie: hitte, sneeuw, regen of duisternis zijn geen hindernis voor de couriers. De religieuze verdraagzaamheid van de nieuwe leiders, de handelsakkoorden en het overnemen van gebruiken en gewoontes van lokale bevolkingen spelen een rol in de uitbreiding van het rijk.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PETER FRANKOPAN, vertaald door George Pape. ''De zijderoutes. Een nieuwe wereldgeschiedenis,'' Het Spectrum, Antwerpen, 2016, p. 20-21.&lt;/ref&gt;

.

* Perzië kampt met zijn nomadische Noorden en zijn wrede rituelen. Ze drinken vijandig bloed en kleden zich met hun scalpen. Als handelspartner zijn ze chaotisch en onvoorspelbaar. Ze leveren goede paarden. 

.

;510

.

* De laatste koning van Rome wordt verbannen. [[Lucius Tarquinius Superbus|Tarquinius Superbus]] is niet meer.

.

;509

.

* Stichting [[Romeinse republiek]] door [[Marcus Junius Brutus]] die de laatste [[Etrusken|Etruskische]] koning [[Tarquinius Superbus]] verdrijft. Tot dusver regeerden zeven koningen over Rome: [[Romulus]], [[Numa Pompilius]] (recht en religie), [[Tullus Hostilius]], [[Ancus Marcius]], [[Tarquinius Priscus]], [[Servius Tullius]] en [[Tarquinius Superbus]]. Twee consuls besturen één jaar lang de republiek. Er is een senaat, stemrecht en de militarisering van de politiek. Het systeem blijft duren tot het Keizerrijk, na de moorde op Caesar in 44 voor Christus. 

.

== Vijfde eeuw (499-400) ==
[[Bestand:Herodotos_Met_91.8.jpg|thumb|550px|Herodotos, de vader van de geschiedschrijving.]]

[[Bestand:Confucius_Tang_Dynasty.jpg|thumb|550px|Conficius: 'Het is beter een mijl te reizen dan duizend boeken te lezen.']]

* Ca. 499-450
** In Vlaanderen komen minstens vier hoogteversterkingen of La Tène-forten. In Kessel-Lo bij Leuven, in Kester bij Brussel, in Kooigem bij Kortrijk en aan de Kemmelberg bij Ieper. De laatste nederzetting met een plateau van zes hectare domineert de omgeving en de IJzermonding en controleert de handel tussen kust en binnenland. De streek is rijk, geschikt voor landbouw, er is wijn, ijzererts- en zoutwinning. Ze blijft bewoond tot omstreeks 350. Op de Kemmelberg ligt een heuvelfort met grachten, wallen en houten omheiningen. Er is een grafheuvel, een ambachtszone voor pottenbakkers, het zogenaamde Kemmelaardewerk. De spectaculairste hoogteversterkingen zijn in Wallonië te vinden. In eentje ervan, in Buzenol (Montauban) is een grafmonument gevonden met op de achterkant een Gallo-Romeinse maaimachine, die door Plinius de Oudere beschrijft en gebruikt is bij de Trevieren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''De Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 159.&lt;/ref&gt;

* Ca. 480
** Geboorte van [[Herodotos]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;420), 'de vader van de geschiedschrijving'. Waarom is Herodotos de vader van de geschiedschrijving?  1. Hij schrijft als eerste een geschiedenis van de toenmalige wereld. Zijn Historiën of het 'Verslag van mijn onderzoek' gaat over zijn reizen door Griekenland, Anatolië, Opper-Egypte, Noord-Afrika, het Midden-Oosten, de Oekraïne en de Krim en West-Europa, Sicilië en Italië. 2. Herodotus doet beroep op en breekt met zijn voorgangers: hij onderscheidt de mythe van het 'menselijke' om tot een correcte geschiedschrijving te komen. Deze kritische analyse baseert hij op relevante mondelinge overleveringen én de toenmalige literatuur van de [[logografen]] zoals [[Hekataios van Milete]] die aardrijkskundige en antropologische invalshoeken hebben. 3. Herodotos wil oorzaken vinden en feiten verklaren. 4. Zijn werk houdt het midden tussen een reisverhaal met anekdoten en novellen en een objectievere geschiedschrijving waarbij 5. hij de Grieken en niet-Grieken vergelijkt als een etnoloog (comparatieve methode). 6. Dat alles verpakt hij in een verhaal, Herodotus is een begaafd verteller. In de Hellenistische periode structureren grammatici de Historiën in negen boeken, genoemd naar de negen Muzen. 

.

* 479
** De Chinese filosoof [[Confucius]] (°551 VC) overlijdt.

.

* Ca. 460
** Staatsman [[Pericles]], een leider van de stad [[Athene (stad)|Athene]] hervormt de stad tot een [[democratie]].
** Geboorte van [[Thucydides (historicus)|Thucydides]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;395), een historiograaf die de feiten aanschouwt als een gevolg van iets. De wil tot verklaren en begrijpen doet zijn intrede in de geschiedenis. Voor hem en voor Herodotos blijft de geschiedschrijving beperkt tot het pure beschrijven. 


* 450
** ♣ [[La Tène-periode]]. Kelten verspreiden zich over Europa. Ambachtelijke bloei, introductie van de pottenbakkersschijf en munten en steden in Europa ten Noorden van de Alpen. De [[Ketel van Gundestrup]] is misschien het bekendste gedecoreerd vat uit deze periode (2de of 1e eeuw v.Chr.). De vondst (1891) in een veen nabij Gundestrup in het Deense Himmerland is te zien in Kopenhagen en toont volgens sommigen het hallucinerende [[Bilzekruid]]. Brouwers mengen het in hun bier omwille van het effect. Het keteltafereel toont de zaaddoosjes tussen een ruiter en een soldaat en naast muzikanten. Diende het als basis voor een toverdrank die krijgers moed geeft, de angst onderdrukt en ongevoelig maakt voor hun verwondingen?

.

* Ca. 445
** Herodotos vestigt zich in Athene waar hij lezingen houdt over zijn reizen en opgenomen wordt in de kring van intellectuelen rond de kring van Perikles en zijn vriend, de tragedieschrijver Sofocles. Geschiedenis en fictie, het blijft een eigenaardig duo, tot op heden.

.

* 427
** Geboorte [[Plato]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;347)

.

* 400
** Uitvinding van de [[katapult]].

.

== Vierde eeuw (399-300) ==
* 399
** [[Socrates (filosoof)|Socrates]] drinkt de gifbeker in aanwezigheid van zijn vrienden. Hij is ter dood veroordeeld. Verbanning is de enige optie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fLJBzhcSWTk FILM]'''

.

* Ca. 396
** Rome verwoest de [[Etrusken|Etruskische]] stad [[Veji]].

.

* 390
** [[Kelten|Keltische Galliërs]] plunderen Rome.

.

* 384
** Geboorte van [[Aristoteles]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;322)

.

* [https://www.youtube.com/watch?time_continue=11&amp;v=id5WJmCaTG4 356]
** [[Alexander de Grote]] is koning van [[Macedonië (oudheid)|Macedonië]] en regeert over een van de grootste rijken.

.

* 347
** [[Plato]] sterft. '''[https://www.youtube.com/watch?v=VDiyQub6vpw FILM]'''

.

* 323
** [[Alexander de Grote]] sterft op 11 juli in [[Babylon (stad)|Babylon]] aan plotse koorts. Geen enkele bron bleef over. Als de jonge dertiger sterft, ontstaat een mythevorming. Zijn regionale gouverneurs krijgen zijn rijk in eigen handen.

.

* 322
** [[Aristoteles]], een van de invloedrijkste klassieke filosofen sterft op 62 jarige leeftijd. Hij was leraar van [[Alexander de Grote]] van 342 tot 340. '''[https://www.youtube.com/watch?v=csIW4W_DYX4 FILM]'''

.

* 312
** Opening van de [[Via Appia]] tussen [[Capua]] en Rome.
** Het Romeinse [[Aquaduct (watergang)|aquaduct]] voorziet Rome van water. Dit is het eerste aquaduct van Rome, er zullen er nog tien volgen. Het woord is een samentrekking tussen het Latijnse 'aqua' (water) en 'ducere' (leiden). De Griekse historicus en geograaf [[Strabo (historicus)|Strabo]] vermeldt de verwaarloosde Griekse infrastructuur die de Romeinen innemen. De aanvoer van helder, stromend water voorziet Rome van een hygiënische infrastructuur, geavanceerde toiletten en hydraulica. Alhoewel daar niet altijd euforisch over te doen is. Keizer [[Marcus Aurelius]] (121-180) woorden liegen er niet om: 'Zoals jij het baden ervaart - olie, zweet, viezigheid, troebel water, alles walgelijk - zo is ieder stuk leven.' Op het hoogtepunt van het rijk kunnen 60.000 inwoners van Rome die inmiddels een miljoenenstad is - op het zelfde moment baden. Water maakte mensen in die context niet altijd schoon. De duizenden badgasten per dag wentelden zich in een bacteriebrij vol eitjes van parasieten en ziektekiemen. Archeologische vondsten laten zien dat Romeinen evenveel last hebben van luizen, vlooien en darmparasieten als de niet-bad culturen. De loodvergiftiging (veroorzaakt door het waterdicht maken van de aquaducten) ondermijnt het Romeinse immuunsysteem, dysenterie is nooit veraf en het warme water tast mogelijks de spermakwaliteit aan. Op een Romeins grafschrift staat te lezen 'baden, drank en venus, zij slopen onze lichamen, maar ze vormen de essentie van het leven.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens.'' Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 139-145.&lt;/ref&gt; Behalve de aanvoer van vers water heeft een stad uiteraard behoefte aan de afvoer van vuil water. De [[Cloaca Maxima]] of de Grootste Riool biedt het water uit Rome een uitweg naar de Tiber. Die is in de 7e eeuw v.Chr. aangelegd als open riool en in de 1e eeuw v.Chr. overdekt om het terrein rond het Circus Maximus toegankelijk te houden. Sommige delen van Cloaca Maxima zijn nog in gebruik en de monding in de Tiber is nog te zien. 

.

;Kijken

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Pont du gard.jpg|[[Pont du Gard]] in [[Frankrijk]] bouw tussen [[38]] en [[52]] n.Chr.
Bestand:Segovia Aqueduct.JPG|[[Aquaduct van Segovia]].
Bestand:Acueducto de Segovia 01.jpg|Aquaduct van Segovia.
Bestand:Rome.Aqueduct.Tunnel.png|Doorsnede Romeins aquaduct met controlepunten.
Bestand:Roemerkanal buschhoven.jpg|[[Eifelaquaduct]]
Bestand:RomaAcquedottoTraCelioePalatino.JPG|De [[Aqua Claudia]], gebouwd tussen [[38]] en [[52]]. Het rechterdeel is gerestaureerd.
Bestand:Roman aqueduct Tarragona.jpg|Romeins aquaduct in [[Tarragona (stad)|Tarragona]] ([[Spanje]])
Bestand:Caesarea Maritima aqueduct.jpg|Aquaduct van [[Caesarea (Maritima)|Caesarea]] in [[Israël]].
Bestand:63 Oued ELLIL 08.JPG|[[Zaghouan Aquaduct]] bij Tunis.
Bestand:View_of_the_Cloaca_Maxima_Rome_1814.jpg|Een zicht op de Cloaca Maxima uit 1814.
Bestand:040227_tevere16CloacaMaxima.jpg|De Cloaca mondt uit in de Tiber. 
&lt;/gallery&gt;

.

== Derde eeuw (299-200) ==
* 264-241
** [[Eerste Punische oorlog]] in een reeks van drie tegen [[Carthago]]. Inzet is de hegemonie over de Middelandse zee. Tot nu toe vermijden de Romeinen de zeevaart. Het is de uitvinding en de ontwikkeling van de [[Corvus (krijgskunde)|corvus]] die de Romeinen succesrijk ten strijde doet trekken tegen Carthago.

.

* 250
** De Romeinen zorgen voor luchtvervuiling met [[Lood (element)|lood]] en [[antimoon]]. De vervuiling zal pieken tot 120 na Christus. Met de langzame val van het Romeinse Rijk, verdwijnen de loodtoepassingen en de kennis over lood (het wordt gebruikt om vers water aan te voeren, in rioleringen, bij het maken van drinkbekers, kannen, borden, cosmetica, potloden en email op aardewerk).

.

* 230
** De eerste (zelfbenoemde) Chinese keizer, [[Shi Huangdi]] introduceert in zijn veroverde gebieden een standaard inzake het schrift, de maten en de gewichten.

.

* 218-201
** Hannibal Barkas (247-183), de Carthaagse generaal valt Italië binnen en begint de [[tweede Punische oorlog]]. Rome kent verschillende nederlagen.

.

== Tweede eeuw (199-100) ==
;Ca.160
* ♣ De Romeinse consul en grootgrondbezitter Cato de Oude (234-149) publiceert De Agri Cultura een werkje ‘Over de landbouw’. 

.

;Ca.140
* De Griekse dichter [[Antipater van Sidon]] maakt een lijst zeven wereldwonderen. Deze lijst is later overgenomen door schrijvers en historici. De keuze voor zeven wonderen is symbolisch als een getal van perfectie en volledigheid. Het gaat om 1. [[Piramide van Cheops|de piramide van Cheops]] (in Gizeh, Egypte, gebouwd ca. 2580-2560 V.C.) dat het enige wereldwonder is dat nog bestaat; 2. [[hangende tuinen van Babylon|de hangende tuinen van Babylon]] (in Irak, mogelijk rond 600 V.C. mogelijk legendarisch, gebouwd door Nebukadnezar II; 3. de [[Tempel van Artemis in Efeze|tempel van Artemis]] ([[Efeze]], Turkije 550 V.C.); 4. het [[Beeld van Zeus te Olympia|beeld van Zeus]] (Olympia, Griekenland, ca. 435 V.C.); 5. het [[mausoleum van Halicarnassus]] (Bodrum, Turkije, ca. 350 V.C.); 5. de [[Kolossus van Rodos|kolossus van Rhodos]] (Griekenland, ca. 292-280 V.C.) en de [[Pharos van Alexandrië|vuurtoren van Alexandrië]] (Egypte, ca. 280 V.C).

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Kheops-Pyramid.jpg
Bestand:Hanging_Gardens_of_Babylon.jpg
Bestand:Miniaturk_009.jpg
Bestand:Artemis_of_Ephesus.jpg
Bestand:Mausoleum_of_Halicarnassus.jpg
Bestand:Colosse_de_Rhodes_(Barclay).jpg
Bestand:Phare_d'Alexandrie_(Barclay).jpg
Bestand:Statue_of_Zeus.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

;146
* Tijdens de [[derde Punische oorlog]] verwoesten de Romeinen [[Carthago]].

.

;142
* De [[Pons Aemilius]] (ook: Ponte Rotto) is de eerste stenen brug over de [[Tiber]]. Ze vervangt een houten brug uit 179.

.

;100
* ♣ Uitvinding van het [[waterrad]].

.

== Eerste eeuw (99-1) ==
[[Bestand:Retrato_de_Julio_César_(26724093101).jpg|thumb|550px|Buste van [[Tusculum (Latium)|Tusculum]] van [[Julius Caesar]], waarschijnlijk het enige portret uit zijn tijd. Archeologisch Museum, Turijn, Italië. Caesar is de eerste levende Romeinse keizer die zichzelf portretteert op een munt. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel III: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/0rTnKiYRXze6SuM7eFd4FZ Hoe bezegelde Caesar het lot van de republiek?] ]]

;Rome, strijdvaardig en het oorlogsgeweld verheerlijkend, neemt kust-stadstaten in en beheerst halverwege de eerste eeuw de Westelijke Middellandse zee. Het leger perfectioneert en disciplineert zich. De ambitie richt zich op het Perzische oosten (dat blijft een moeilijke), de Egyptische graanschuur van [[Cleopatra VII|Cleopatra]] en het Gallische Noorden waar Alexander de Grote twee eeuwen eerder zijn neus voor ophaalt omdat er niets te winnen is. Toen toonde onze regio de kenmerken van de 'pre-Romeinse [[La Tène-periode|La Tène]]-cultuur' zonder heuvelforten (gezien het vlakke land) en zonder verstedelijking (gezien het ontbreken van edel metaal waaruit men munten slaat). De economie bestaat uit landbouw, schapenteelt en visserij. De Vlaamse vissauzen zijn zo gegeerd dat handelaars ze naar alle windstreken uitvoeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de Middeleeuwen'', Overamstel, Schoten, 2015, p. 10.&lt;/ref&gt; Toch loopt het scenario stilaan anders. In 52 haalt Rome de buit uit onze streek binnen en onderwerpt ze steden, handelslui en vakmensen in het huidige Noord-Frankrijk, België, Nederland en West-Duitsland. De belastingen zijn zo lucratief dat Rome zijn goudprijs aanpast. Halverwege de eerste eeuw zijn er in Italië twee miljoen slaven, twintig procent van de totale populatie. Als in het eerste keizerlijke tijdperk iemand op het idee komt om hen tot een uniform te verplichten, wijst de senaat dat geschrokken af. Niemand wil - de [[Spartacusopstand]] indachtig - dat de slaven zouden beseffen hoe talrijk ze zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.&lt;/ref&gt; In diezelfde periode valt Egypte als rijp fruit in hun handen. De graanprijs keldert en de Romeinse koopkracht stijgt. De veroveringen leiden tot meer inkomen voor Rome en maken de veroverde gebieden armer. Roomse rijken lopen met de gestolen welvaart weg, de politieke deelname is een zaak voor rijkelui die hun wereldbeeld danken aan gladiatorengevechten. Die tonen de Romeinse microkosmos met wilde dieren uit de veroverde gebieden, de heerschappij over naburige en verre volkeren en verheerlijken het gevecht, de eerzucht en de vernedering als ingrediënten in het idee van '[[Panem et circenses|brood en spelen]]'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PETER FRANKOPAN. ''De zijderoutes'', p. 32-34.&lt;/ref&gt; 

.

;82

.

* Rome telt 400.000 inwoners.

.

;73-71

.

* [[Spartacusopstand]].

.

;63

.

* [[Catilina]] plant een moord op [[Cicero]] en inspireert die tot zijn [[Catilinarische redevoeringen|Catilinarische rede]]: 'Hoe lang nog, Catilina, zult u misbruik maken van ons geduld?'


;60

.

* Eerste [[Triumviraat]] van [[Crassus]], [[Pompeius]] en [[Julius Caesar|Caesar]].

.

;58-57

.

* In 58 voor Christus leiden Caesars eerste veldtochten in Gallië tot weerstand in het land van de Belgae. [[Ambiorix (persoon)|Ambiorix]] vernedert de Romeinen door een anderhalf plunderend legioen uit te moorden ter bescherming van zijn graan. Hij redt zo zijn volk van de hongerdood, tot woede van een wraakzuchtige [[Julius Caesar]]. 

* In 57 onderwerpt Julius Caesar de Veneti en de andere Gallische stammen aan de Atlantische kust. De Veneti is een zeevarend volk dat in het huidige Bretagne en in de stad [[Vannes]] (Darioritum) woonde. Hun stevige zeilschepen weerstaan de Atlantische winden en golven.

.

'''ᛩ''' [[Abraham Ortelius|ABRAHAM ORTELIUS]]. ''Belgii veteris typus'', Amsterdam, 1584. 

.

;55
* [[Julius Caesar]] valt Engeland binnen.

.

;54
* Caesar heeft het moeilijk om de regio van de [[Menapii]] in te nemen, de stam is hem te machtig en voert een guerrillaoorlog. Caesar verslaat hen in 52. Genocide vat zijn actie samen. De periode tot 70 na Christus heet in onze streken de vroeg Romeinse tijd. Van [[Romanisatie]] (het overnemen van de taal, de cultuur en de Romeinse gewoonten) is weinig sprake. De bloei van de Romeinse tijd situeert zich een eeuw later, tussen 70 en 275. Van dan af nemen de [[Menapii]] (de Gallische/Keltische stam uit het moerasgebied achter de Schelde) de Romeinse cultuur over. De periode na 275 is de Laat Romeinse tijd. 

.

[[Bestand:Map_Gallia_Tribes_Towns.png|thumb|550px|Belgica vlak vóór de inlijving van 52 voor Christus.]] 

;52
* [[Julius Caesar]] verovert de rest van [[Gallië]], het land van de Kelten. In zijn ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum]]'', beter bekend als ''[[de bello Gallico]]'' deelt Caesar Gallia in drie: het gebied van de [[Aquitaniërs]], dat van de [[Galliërs]] en Gallia Belgica. 'In hun eigen taal noemen ze zich Kelten, wij noemen hen Galliërs. Ze verschillen in taal, instellingen en wetten. De Galliërs worden door de rivier de Garonne van de Aquitanieërs en door de Marne en de Seine gescheiden. De Belgen zijn het moedigst van allemaal omdat ze het verst van de cultuur en bevolking van de provincie verwijderd zijn, omdat er weinig handelaars hen bezoeken (waardoor hun geest verwijfd zou raken) en omdat ze zich het dichtst bevinden bij de Germani, die over de Rhenus ([[Rijn]]) wonen en met wie ze oorlog voeren.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Julius Caesar]] - ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum|Commentarii de bello Gallico]]'' Boek I: 1-3; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.&lt;/ref&gt; In het noordelijke deel wonen de [[Belgae|Belgen]]. [[Germanen|Germaanse stammen]] bevolken het gebied. De [[Morini (stam)|Morini]] zijn een zeevolk dat langs de [[Noordzeekust]] en [[Pas-de-Calais|Pas de Calais]] leeft. Caesar heeft interesse in hun grondgebied omdat de overtocht naar Brittannië korter is dan in Bretagne. De [[Menapiërs]] leven in het noordwesten, rond de Schelde-, de Maas- en de Rijndelta. De [[Eburonen]] leven in de Maasvallei, de [[Nerviërs]] en de [[Atuatuci]] in de Maas- de Sambervallei, de [[Trevieren]] in het zuidoosten en de [[Frisii]] in het noorden. Nadien ontwikkelen de [[Lage Landen]] zich tot een uithoek van het [[Romeinse Rijk]] met de provincia Belgica tot aan de Rijn als een natuurlijke verdedigingslinie met Germania. In Belgica leggen de Romeinen een heerwegennetwerk voor hun troepen en de handel met als oost-westas de [[heirbaan Boulogne-Keulen]]. Hierlangs komen [[Romeinse villa]]s en dorpen.

.

;49
* Burgeroorlog tussen Caesaer (Rome) en [[Pompeius]] (Pompeii). Als Caesar de [[Rubicon (Italiaanse rivier)|Rubicon]] oversteekt spreekt hij de woorden [[Alea iacta est]]. De rivier vormt de grens tussen de Italiaanse gebieden en en Gallië.

.

;48
* In [[Alexandrië]] schaart Caesar zich aan de zijde van Cleopatra en strijdt tegen haar echtgenoot die tevens haar broer is, [[Ptolemaeus XIII]]. 

.

;47
* Uit de relatie van Caesar en Cleopatra komt een zoon: Caesarion.

.

;45
* De [[Juliaanse kalender]] vervangt de [[Egyptische kalender]]. Een jaar telt gemiddeld 365,25 dagen met om de vier jaar een schrikkeldag. In 1582 zal de [[gregoriaanse kalender]] de tijd astronomisch nauwkeuriger berekenen door de jaren 1700, 1800, 1900, 2100, 2200 en 2300 als schrikkeljaren te schrappen (eeuwjaren die geen veelvoud zijn van 400). Caesar wordt alleenheerser of 'dictator perpetuus' en legt de basis voor de monarchie.

.

;44

[[Bestand:Vincenzo_Camuccini_-_La_morte_di_Cesare.jpg|thumb|550px|Moord op [[Julius Caesar]], 44 VC. Stervend strekt hij zijn hand uit naar Brutus die als laatste zijn mes gebruikt, en roept 'Ook gij, Brutus, mijn zoon?' Brutus twijfelt of de moord gerechtvaardigd is. Schilderij van [https://en.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_Camuccini Vincenzo Camuccini]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel IV: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/3TsfNZ9JZhOrxSQf9TdoeL Hoe hield Cleopatra de Romeinen in de ban?] ]].

.

* Republikeinse senatoren waaronder Cassius en Brutus vermoorden Caesaer op 15 maart. Caesar spreekt zijn laatste woorden: 'Tu quoque fili mi' tot Brutus.

.

;43
* Tweede [[triumviraat]] van [[Lepidus]], [[Marcus Antonius]] en Augustus.

.

;31
* Ocavianus (later Augustus) laat zich [[princeps]] noemen en start het [[Principaat]]. Opvolgers nemen de titel over tot 284.

.

;29
* Vergilius publiceert Het boerenbedrijf.

.

;27
* [[Marcus Agrippa]] bouwt het eerste [[Pantheon (Rome)|Pantheon]]. Het huidige Pantheon is gebouwd onder Hadrianus tussen 120 en 124.
* Augustus, de geadopteerde zoon van Caesar, wordt keizer tot 14 N.C.


.

;19
* De Romeinse dichter [[Vergilius]] (°70VC) overlijdt. In zijn heldendicht [[Aeneis]] bezong hij Rome's oorsprong en verleden, het maakt hem even beroemd als [[Homerus]] met de [[Ilias]] en de [[Odyssee]]. De middeleeuwer zal Vergilius magische eigenschappen toekennen en van hem een tovenaar maken. Vergilius in de mand is een vaak terugkerend tafereel dat mannen moet waarschuwen tegen de verlokkingen van de vrouw. Volgens de legende verleidt de dochter van de Romeinse keizer Vergilius. Ze lokt hem haar torenkamer binnen door hem in een mand naar boven te hijsen. Halverweg laat ze hem bungelen, tot jolijt van de passanten.

.

;17
* Keizer Augustus kiest voor brood en spelen met offers, wagenrennen, jacht en toneel.

.

;10
* De Romeinen leggen oost-westheirbaan aan in Gallia Belgica van [[Boulogne-sur-Mer]] via Doornik, Valenciennes, Tongeren en Maastricht naar Keulen, de Via Belgica. Bij het latere [[Castellum (Maastricht)|Castellum Maastricht]] bouwen ze in het eerste kwart van de eerste eeuw (na C.) een brug over de Maas. 

.

;5-2
* Geboorte van [[Jezus Christus]].

.

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=jApGu7Lr9Ic Beeldfragment: De universiteit van Vlaanderen. Heeft Jezus echt bestaan?]'''

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Uluburun1.jpg|Voor de Turkse kust vinden archeologen een wrak uit 1550-1200. De lading bekijk je in [https://www.youtube.com/watch?v=7IZWOdY7fEk deze reportage.]]
Bestand:Thucydides_pushkin02.jpg|[[Thucydides|Thucydides]]
Bestand:Socrates_Louvre.jpg|Socrates
Bestand:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|De dood van Socrates door David.
Bestand:Plato_Silanion_Musei_Capitolini_MC1377.jpg|Plato
Bestand:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|Aristoteles
Bestand:Aristoteles_Louvre.jpg|Aristoteles in het Louvre
Bestand:AlexanderTheGreat Bust Transparent.png|Alexander de Grote
Bestand:Portrait_of_Alexander_the_Great,_most_likely_of_the_sculptor_Leochares,_340-330_BC,_New_Arcropolis_Museum,_Athens_(14053483565).jpg|Alexander de Grote
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Rome na Christus =

[[Bestand:Map_of_ancient_Rome.jpg|thumb|550px|Het oude Rome. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIa: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/2JAPaSBLDG2JjPHOBwwdm7 Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]]

== Eerste eeuw ==
[[Bestand:Roman_fresco_Villa_dei_Misteri_Pompeii_004.jpg|thumb|550px|Op de buiten van [[Pompeï|Pompeii]] staan Romeinse villa’s vol luxe. 'Villa dei Misteri', waarvan de eigenaar van de wijnbouw leeft, is genoemd naar de fresco’s die de inwijding tonen van een meisje in de mysteriën van [[Dionysus]]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIb: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/299XpNQOvYekhtJPJ7Ieee Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]]

[[Bestand:Fedor_Bronnikov_002.jpg|thumb|550px|Gekruisigde slaven in Rome van [[Fyodor Bronnikov]], geschilderd in [[1878]]. De Romeinen gebruiken de kruisiging bij niet-Romeinen, slaven, geminachte vijanden en criminelen als een oneervolle stervenswijze. Gekruisigden bleven aan het kruis hangen als dierenvoedsel. De invoering van het christendom als staatsgodsdienst schaft de kruisiging af. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/22a2btfl31EEVByCzCBPNF Hoe bekeerden christenen het heidense Rome?] ]] 

.

'''De eerste eeuw kenmerkt zich door de prille ontwikkeling van het Christendom, de uitbreiding en de hoogconjunctuur van het Romeinse Rijk. De politieke transformatie van republiek naar keizerrijk gaat gepaard met de Romanisering van onze streken en de oriëntatie op Azië. Daar, in een onbenullige provincie waar een gouverneur [[Pontius Pilatus]] zich te schande maakt, duikt een fel nieuw geloof op. De verbaasde Romeinse autoriteiten laten de vroege christenen gedijen. Hun verhalen gaan over woestijnen en hongersnood, overstromingen en droogte. Een politieke investering in dit geloof is (voorlopig) niet aan de orde. Geloofsovertuigingen installeren zich samen met militaire of diplomatische successen. Culturele superioriteit is simpel omdat ze de goddelijke goedkeuring geniet. Valse goden zorgen alleen voor ellende.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Merkwaardig toch dat dit soort verhalen zal doordringen tot Noordelijk Europa dat deze fenomenen nooit kende, stelt Peter Frankopan (p. 49-57).&lt;/ref&gt;'''

.

.

;5

.

* [[Tiberius]] is de eerste Romein die overwintert in Germania en de [[Longobarden]] bevecht door met zijn vloot de [[Elbe (rivier)|Elbe]] op te schuimen.

.

* ♣ In de Metamorfosen (een gedicht van vijftien boeken) beschrijft [[Ovidius|Oevidius]]  of voluit Publius Ovidius Naso (43 v.Chr. - 17) de schepping en geschiedenis van de Griekse en Romeinse wereld. Hij voltooide het vermoedelijk in het jaar één. Daarin beschrijft hij de onmogelijke liefde tussen Pyramus en Thisbe uit [[Babylon (Babel)|Babylon]] waarbij een tuinmuur hen scheidt. De Romeinse schrijver [[Gaius Iulius Hyginus|Hyginus]], een vriend van Ovidius beschreef hen eerder in de ([[1e eeuw v.Chr.]]). Het verhaal eindigt met de [[dood]] van de helden waarbij hun bloed de witte moerbeiboom bespat en de metamorfose ondergaat tot de rode moerbei.

.

;12

.

* De grens van het rijk breidt uit tot aan de [[Donau]].

.

;14

.

* [[Tiberius]] is de tweede keizer tot 37. Onder zijn bewind kruisigen de Romeinen Christus.

.

;30 (Ca.)

.

* Terechtstelling van de Joodse prediker Jezus van Nazareth in Jerusalem in de hoofdstad van het Romeinse protectoraat in Palestina.

.

;37

* Het terreurbewind van [[Caligula]] duurt tot hij in 41 vermoord wordt nadat hij zijn paard tot consul wou benoemen. Als princeps van Rome begint zijn regering hoopvol. Na enige persoonlijke tegenslagen wordt hij een autocraat die vele senatoren willekeurig ter dood te veroordelen. 

.

;38
** De werken aan de [[Pont du Gard]] starten.

.

* 41
** Een geslaagde moordaanslag van de [[Praetoriaanse garde]] beëindigt het schrikbewind van [[Caligula]]. [[Claudius (keizer)|Claudius]] volgt hem op.

.

* 43
** Romeinen veroveren Zuid-Engeland. Ze gebruiken de kruising van twee heerbanen als uitvalsbasis: de [[Heerbaan|heerbaan]] van Doornik naar Oudenburg (het voorportaal naar Engeland) en die van Tongeren naar Boulogne om hun troepen en logistiek aan te voeren. Dit is het machtigste leger ter wereld en de keizer is van de partij. De krijgsolifanten, de cavalier, de artillerie moeten indruk gemaakt hebben op de streekbewoners. Tegenwoordig heet dit kruispunt [[Kortrijk]]. Tot de opgravingen van 1950 en 1988 wist men nauwelijks iets over de Romeinse aanwezigheid in Kortrijk. In de jaren negentig laten laat-Romeinse bouwmaterialen uitschijnen dat op de site van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] ooit een badhuis stond. Archeologen stoten er op een strooizone van Romeins puin uit de vierde eeuw. Dat het grafelijk domein hier sinds de negende eeuw tot 1297 grote sier hield, dat er hier een enorme Franse dwangburcht stond omstreeks 1302, dat er een gravenkapel aangelegd werd en dat er een kerkhof was tot 1784, hield de archeologen niet tegen om bijna 32.000 Romeinse vondsten te registreren: dakpannen, verwarmingselementen, betonresten, frescofragmenten, hete luchtbuizen... Bevond er zich in Kortrijk een [[castellum]]? Voorlopig is daar geen antwoord op. Eenmaal in Engeland starten de Romeinen de bouw van de eerste stad op het eiland: [[Colchester (Essex)|Colchester]]. Over de eetgewoontes van de Romeinen die Engeland veroveren, schrijft Regula Ysewijn enkele erg interessante bladzijden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie: REGULA ISEWIJN. ''Pride and Pudding. De geschiedenis van de Britse pudding in hartige en zoete recepten'', Carrera Culinair / Davidsfonds, Overamstel / Tielt, 2020 / 2015, p. 21-22.&lt;/ref&gt;

.

* 44
** [[Jakobus de Meerdere]], een apostel van Jezus Christus, een van &quot;de twaalf&quot; wordt in Palestina onthoofd. Volgens de legende kwamen zijn stoffelijk resten in een stenen boot terecht waarin twee discipelen meereisden. Hun boot bereikte vanzelf de Galicische kust, waarna ze het lichaam begroeven in de berg Libredón. Over zijn graf verrees een basiliek.

.

* Ca. 50
** In boek XVI beschrijft [[Plinius de Oudere|Plinius de oudere]] het landschap van de [[Chauken]] tussen de Noordzee en de wouden waar bomen noch struiken groeien. Ze wonen er op terpen en gebruiken aarde als brandstof, volgens Plinius 'miserabele ras'. Het is een vroege beschrijving van Nederland. De Chauken vluchten voor de snel opkomende vloed op zelfgemaakte heuvels, ze lijden kou, houden geen vee en drinken regenwater uit kuilen. In die onmetelijke vlakte leven ze in hutten en 'lijken zij op zeelieden in schepen als het water het omringende land bedekt, maar op schipbreukelingen als het getij zich heeft teruggetrokken, en rond hun hutten vangen ze vis die probeert te ontsnappen met het aflopende getij. Het is voor hen niet mogelijk om kuddes te houden en te leven op melk zoals de omringende stammen, ze kunnen zelfs niet met wilde dieren vechten, omdat al het bosland ver weg ligt. Ze vlechten touwen van zegge en biezen van de moerassen om daarmee netten te kunnen uitzetten om vis te vangen, en zij graven modder op met hun handen en drogen het meer in de wind dan in de zon, en met aarde als brandstof verwarmen zij hun voedsel en hun eigen lichamen, bevroren in de noordenwind.'

.

* 52
** Het 50 kilometer lange aquaduct, de [[Pont du Gard]], is klaar en start zijn waterlevering aan [[Nîmes]]. Met een verval van meer dan tien meter stroomt 35.000 kubiek water per dag de badhuizen, de bronnen en de fonteinen in. De kunstmatige waterloop steekt de rivier de [[Gardon (rivier)|Gardon]] over. 1000 arbeiders verplaatsten hiervoor 50.000 ton kalksteen.

{{Panorama|Pont du gard panoramique depinched.jpg|1000px|Panoramisch zicht}}

 
.

* 54
** De zeventienjarige [[Nero (keizer)|Nero]] komt aan de macht nadat Agrippina Claudius liet vermoorden.

.

* 62
** In Jeruzalem sterft [[Jacobus de Oudere|Jacobus]], de &quot;broer van Jezus&quot;, Jakobus de Rechtvaardige, de Mindere of de jongere genoemd ter onderscheiding van [[Jakobus de Meerdere]]. Beiden worden genoemd als één van &quot;de twaalf&quot;. De traditie van de Rooms-Katholieke Kerk neemt &quot;broers en zussen van Jezus&quot; niet letterlijk. De katholieke kerk aanvaardt het dogma dat Maria maagd bleef en interpreteert &quot;broer&quot; als &quot;neef&quot;. Jakobus wordt niet meegeteld in de Heilige Familie.
** [[Plinius de jongere]] (Ca. &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;113) wordt geboren in [[Comomeer|Como]] in Noord-Italië. Hij wordt een leerling van de pedagoog [[Quintilianus]].

.

* 64
** [[Nero (keizer)|Nero's]] brand verwoest Rome.

.

* 67 (mogelijks)
** Kruisiging van Petrus in het [[Caligula|Circus van Caligula]], naast de [[Sint-Pietersbasiliek]].

.

* 69
** Het [[vierkeizersjaar]]: [[Galba (keizer)|Galba]], [[Otho]], [[Vitellius (keizer)|Vitellius]] en [[Vespasianus]].

.

* 72
** Start bouw [[Colosseum]]. De werken duren acht jaar.

.

* [https://pompeiimovie.tumblr.com/post/69013391954 79]
** De [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] vernietigt [[Pompeji]]. Dankzij de geschriften van [[Plinius de Jongere]] weten we de historiek hierover. Zijn adoptievader Plinius de oudere, eveneens Romeins letterkundige en amateur-wetenschapper kwam om het leven in de buurt door een aandoening aan zijn luchtwegen.

.

* 70-100
** In onze streken zorgt de Romeinse stabiliteit voor een dichtere bewoning en een demografische boom.
** De Romeinse invloed ten gunste van het bevolkingscijfer zal een eeuw aanhouden en leidt tot een dichte bewoning, grafvelden en nederzettingen van Oudenburg in de richting van (het nog niet bestaande) Brugge. Er is intensieve akkerbouw, veeteelt, veen- en zoutwinning. 
** Bij deze romanisering vermengt de oorspronkelijke bevolking zich met de Romeinse immigranten. Tongeren (Atuatuca Tungrorum), Doornik (Turnacum) en Aarlen (Orolaunum) zijn steden met de burgerlijke en militaire functies. De aristocratie neemt er de Romeinse levenswijze over en verwerft burgerrechten. De macht van de [[Druïde|druïdes]] krimpt en de Keltische goden krijgen een romaanse of christelijke (?) variant.

.

* 80
** Het [[Colosseum]] opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers.

{{Panorama|Panorama Kolosseum in Rom (Originalgröße).jpg|1200px}}

.

* 97
** Onder de nieuwe keizer [[Trajanus]] bereikt het rijk zijn voorlopige grootste omvang. Eind eerste eeuw, begin tweede eeuw bouwen christenen de eerste [[catacomben]]: de oudste zijn de catacombe van Domitilla en de catacombe van Priscilla.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Europa_Germanen_50_n_Chr.svg|Onze streken omstreeks 50.
File:Europa60AD.jpeg|thumb|550px|Europa omstreeks 60.
Exercitus_romanus_80AD_png.png|Het Romeinse legioen omstreeks 80.
Bestand:Claudius_Pio-Clementino_Inv243.jpg|Claudius I
Bestand:Colosseum_in_Rome-April_2007-1-_copie_2B.jpg|[[Colosseum|Colossseum]]
&lt;/gallery&gt;

== Tweede eeuw ==
[[Bestand:Pline le Jeune, Caius Plinius Caecilius Secundus (61-114) CIPB1135.jpg|right|550px]]

'''Christenen leven in de afgelegen gebieden van het Romeinse Rijk. De staat wantrouwt hen omdat ze de cultus van de goddelijke keizer afwijzen. Als volwassene laten ze zich dopen en zweren ze hun Griekse en Romeinse goden af. Wrede vervolgingen - de Romeinse tegenreactie - dienen het volksvermaak en brengen duizenden Christenen om. [[Plinius de Jongere]] (Ca. 62 - Ca. 113) vraagt de keizer raad nadat hij enkelen van hen executeerde. [[Trajanus]] (53-117), raadt verdraagzaamheid aan. Tegen het einde van de eeuw komen er kinderdopen. De Romeinse [[vici]] in onze streken ervaren welvaart. Ze ontstaan tussen het jaar vijftig en het jaar 250. Het gaat om Kortrijk, Harelbeke, Wervik, Aardenburg en Gent. In Oudenburg, Brugge en Wenduine is er industriële activiteit. In [[Born (Nederland)|Born]], Nederlands-Limburg maakt een ambachtsman een bronzen beeldje met glaspasta van een haan. Althans, daar is hij gevonden. Het opschrift 'Arcuana' klinkt als een kraaiende haan en betekent in het Keltisch aankondiger en zanger.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfond, Leuven, 2005, p. 81.&lt;/ref&gt; In het Gallische Lyon moppert de eerste bisschop in de late eeuw dat hij Keltisch moet spreken en dat hij zijn Griekse moedertaal kwijt is. Nu overstromen de Vlaamse kust en Zeeland, dit is de [[Duinkerke-transgressies|tweede Duikerkse transgressie]]. Honderd jaar later, eind derde eeuw is het gebied ontvolkt. De overstromingen (en vreemde invasies) houden aan tot het begin van de zevende eeuw.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen''. Horizon, Schoten, 2015, p. 13-14.&lt;/ref&gt;'''

.

.

* 98-117: Tijdens de regeerperiode van keizer [[Trajanus]] verovert het leger [[Dacië]]. De [[Romanisering]] is zo indringend dat het land er zijn naam aan overhoudt: [[Roemenië]]. De [[zuil van Trajanus]] die in Rome te zien is, illustreert de veldtocht.

.

* 117: [[Hadrianus]] wordt keizer (tot 138) na het overlijden van [[Trajanus]] en stoot [[Dacië]], het gebied ten Noorden van de [[Donau]] af en bouwt een muur van bijna vijfhonderd kilometer tussen de Donau en de [[Rijn]].

.

* 122: Hadrianus start de bouw van [[Muur van Hadrianus|de muur in het noorden van Britannia]]. Andere bouwwerken onder zijn naam zijn de [[Engelenburcht]] als zijn [[mausoleum]], de restauratie van het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] en [[Villa Hadriana]] in [[Tivoli (Italië)|Tivoli]].

.

* 150-175: Langs de kust ontwikkelen het castellum [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] en [[Oudenburg]] zich tot belangrijke militaire centra met een weg ertussen. Oudenburg is het voorportaal naar Brittannia. Andere steunpunten bevinden zich in [[Maldegem]], [[Aalter]], [[Kortrijk]] en mogelijks [[Torhout]]. Ze moeten het hoofd bieden aan de instabiele regio. De legerkampen liggen nabij getijdengeulen aan de zee of aan waterwegen. Archeologen zien een verband tussen een bevolkingsdaling, het verlaten van de boerderijen en de komst van deze legerkampen.  

.

* 165: Rome verovert [[Mesopotamië]].

.

* 165-180: Miljoenen Romeinen sterven aan de Plaag van Antionus, een pokkenepidemie.

.

* Eind tweede eeuw: Langs een hoge zandrug en strategischer dan Brugge groeit Oudenburg als een schiereiland uit tot een omvangrijke agglomeratie met een Romeinse legereenheid van 500 manschappen. De houten kazerne is op een lange dagmars verwijderd van Aardenburg en moet de zeehandel beschermen. De houten constructies van de kazerne kennen vanaf 260 stenen versterkingen. De Romeinen jagen in de omgeving op bevers, boom- en steenmarters, ree, edelhert, oerrunderen en everzwijn, de monniksgier, de raaf en uitzonderlijk oerrunderen en een bruine beer. Het zijn sporen die archeologen terugvonden in een waterput die getuigen van een ongerepte wildernis rond het Brugse.


.

.

== Derde eeuw ==
'''In de derde eeuw zouden de Franken Tongeren hebben vernietigd.'''

[[Bestand:Heiliger_Cornelius.jpg|thumb|550px|De Heilige Cornelius, slachtoffer van de christenvervolgingen.]]

.

* 235
** In de komende halve eeuw volgen 31 keizers elkaar op.

.

* 248
** Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend [[gladiatoren]], nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het [[Colosseum]] omkomen.

.

* 249-251
** Eerste systematische [[Christenvervolgingen]] onder [[Decius]].

.

* 251
** [[Mazelenvirus|Mazelenepidemie]] in het Romeinse Rijk.

.

* 253
** Paus [[Paus Cornelius |Cornelius]] wordt doodgemarteld als 21ste paus van de Katholieke Kerk. Hij was twee jaar in functie. De vervolging van de Christenen staan op scherp. Het is niet duidelijk of Cornelius omkwam door onthoofding of ontbering. Als attribuut draagt hij een hoorn (een Cornetje) wat wil zeggen 'sterk als een hoorn'. Men roept hem aan ter bescherming van boeren, rundvee en tegen epilepsie en overspel.

.

* 258-59
** De Franken steken de Rijn over nabij Keulen en zullen voor het jaar 275 door het huidige België trekken.

.

* 260
** De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van wallen en forten tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is een eeuw oud en gaat voor de bijl. 
** In onze streek zorgt [[Postumus]] (260-274, door zijn legioenen bij de Rijn tot keizer van het Gallische rijk benoemd) voor een kustverdedigingssysteem tegen Germaanse invasies en piraterij. In de kazerne van Oudenburg, die nu in steen versterkt wordt, is er geen bemanning meer buiten de muren. Ook de vrouwen en de kinderen gaan binnen de muren van het Castellum wonen.

.

* 270
** De Goten vormen niet langer één stam. De [[Visigoten]] of Westgoten onderscheiden zich van de [[Ostrogoten]] of Oostgoten. Of de namen verwijzen naar hun territoria is niet zeker. Voor de Goten symboliseert de plaats waar de zon ondergaat (het westen) de dood. Het is onwaarschijnlijk om dat in de naamgeving op te nemen. 'Visi' betekent waarschijnlijk 'dapper' of 'wijs'. Het 'Oosten' daarentegen, de plaats van de zonsopgang symboliseert leven en is dus wel geschikt.

.

* 270-275
** Nadat [[Aurelianus]] de [[Vandalen]] en de [[Alemannen]] heeft verjaagt, bouwt hij een muur rond Rome: de [[Aureliaanse muur]] met 16 stadspoorten. 

.

* 273
** Oudenburg helemaal verwoest. In deze periode, het laatste kwart van de derde eeuw, wordt de vicus van Ganda (Gent) verlaten.

.

* 275
** Invallen van de Franken in onze streken hebben (voorlopig) geen invloed op de militaire bezetting van de Romeinse legerkampen in [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] (een Romeins legerkamp sinds 174) en Oudenburg. De invallen leiden wel tot politieke ontwrichting, het op de vlucht slaan van de burgerbevolking en een verarming van de boeren en de militairen buiten het kamp. Ze worden [[Bagaudae]] genoemd en zullen de streek een decennium teisteren, wat ertoe leidt dat de Romeinen hun forten verlaten in 285.

.

* 284
** [[Diocletianus]], ooit een Romeins soldaat, wordt keizer tot 305. Hij zal de keizerlijke macht verdelen en herstelt (samen met de latere keizer Constantijn) het gezag in onze streken.

.

* 285
** Door de verwaarlozing van de dijkinfrastructuur die de zee reguleren, komt de Noordzee het binnenland in. Storm en springtij zetten de kustregio onder water: watergeulen leiden de zee tot in [[Koolkerke]] en de [[Rije]] in een Brugge dat nog niet bestaat. Doorheen de jaren raken de geulen dieper ingesneden en vergroten ze. Er komen slikken en schorren, eilandjes en getijdengeulen rond het voorheen geciviliseerde gebied. Het boslandschap herstelt zich na een eeuw ontbossing. Bewoonbaarheid en toegankelijkheid in onze streken (West-Vlaanderen) verdwijnen op enkele Romeinse en Germaanse kernen na. Het duurt tot de zevende eeuw voor er stabiliteit komt en de eerste kustnederzettingen zoals [[Dudzele]], Mikhem en Cathem ontstaan.
** De Romeinen verlaten hun forten in onze streek.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=th3UQ_jyZh0 '''BEELDFRAGMENT SPOREN IN HET LANDSCHAP''']

.

;286

.

* Scheiding [[Oost-Romeins Rijk|Oost]] en [[West Romeinse Rijk]] door [[Diocletianus]]. Diocletianus neemt de oostelijke gebieden, (zijn vriend) [[Maximianus]] de westelijke. Bij het begin van de vierde eeuw stelt hij twee onderkeizers aan. Dit is de periode van het viermanssysteem of de [[tetrarchie]]. In Rouen roept [[Carausius]] - een [[Menapii|Menapiër]] uit Oost of West-Vlaanderen zichzelf uit tot keizer en laat munten slaan. In 293 wordt hij vermoord. 

.

;Eind derde eeuw

.

* Het fort van Oudenburg is levenloos. Omstreeks 350 komen er nieuwe versterkingen onder [[Constantijn I]], aan beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]].

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Celio - le mura tra porta san Sebastiano e porta Ardeatina 1974.JPG|De [[Aureliaanse Muur]]
Bestand:O.SJ0157.V MUS060731 01.jpg|[[Heilige Cornelius]], [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint Janshospitaal Brugge]], ca. 1400
Bestand:DiocletianusFollis-transparent.png|[[Diocletianus]] (244-311)
Bestand:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|Het [[paleis van Diocletianus]] in [[Split]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Vierde eeuw ==
[[Bestand:Diocletian's_Palace_(original_appearance).jpg|thumb|550px|♣ [[Diocletianus]] de oude keizer, treedt af en trekt zich terug. In zijn paleis aan de Kroatische kust vindt hij in de jaren tot zijn dood in 311 rust in zijn moestuin.  Bij het uitbreken van een burgeroorlog, vragen burgers hem zijn macht weer op te nemen. De zelf geplante boerenkool weerhoudt hem ervan. 'Ik zou willen dat je naar Salona kwam', schrijft hij aan een collega 'om te kijken naar de kool die ik plantte. Die is zo geweldig dat macht je nooit meer gaat verleiden.' De inspanning om het rijk te versterken, hebben hem uitgeput. Tuinieren is therapie. Twee eeuwen eerder liet keizer Augustus zich presenteren als een krijger, Diocletianus is tevreden met het imago van een boer. Is dit de symbolische aankondiging van een soldatenrijk dat transformeert? De reconstructie van het paleis van Diocletianus toont vier hoektorens, muurtorens (tot 22 meter hoog) en poorten. Het lijkt op de Romeinse [[castra]] en [[Castellum|castella]] met een vierkant grondplan. De zuidelijke zeemuur is niet versterkt. De buitenmuren zijn 2,1 meter dik, gebouwd met blokken van een halve meter. [[Muuranker|Muurankers]] houden ze bij elkaar.]]

'''Het marginale Christendom in een zich uitbreidend rijk, is lang niet relevant. Het is hoogstens een protestbeweging of een sekte. Vanaf de vierde eeuw groeit de beweging dankzij de grensdreigingen. Het einde der tijden is voelbaar. Constantijn - de invloedrijke kerstende keizer - bekeert zich tot het Christendom nadat hij in 312 zijn rivaal Maxentius in centraal Italië aanvalt. Voor hij het slagveld opgaat, ziet hij 'kruisvormig licht'. Een jaar later, in 313 legaliseert het [[Edict van Milaan |Edict van Milaan]] het christendom en komen er bisdommen met een militaire functie. Een decennium later wijst de keizer een havenstadje bij de oevers van de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan om er het nieuwe Rome te vestigen. Daar, op het kruispunt van Europa en Azië komt er een stad die aangeeft wat er op het verlanglijstje het rijk staat: Perzië Op de muren van het oude [[Byzantium (stad)|Byzantium]] verrijst een metropool vol paleizen en een hippodroom, bestuurslichamen, instellingen en een senaat en vooral een stad die niet is bezoedeld door het heidendom. Het verbod op heidense altaren, beelden, tempels, waarzeggerij en orakels - de hoofdingrediënten van de Romeinse godsdienst - geven de vastberaden keizer de zegen van Gods. Nova Roma groeit uit tot Constantinopel en een strategische plek en een luisterpost met de blik en het oor op het welvarende Aziatische Oosten. De stad Rome richt zich op het Europese Westen. Beide steden zijn het politieke hart van het West- en het Oost Romeinse rijk. Hun spirituele centrum is Jerusalem. De stad ondergaat verbouwingen en opgravingen om de vroeg christelijke plekken aan het publiek te tonen en de duivelse oorden te verwijderen. Zo ontwikkelt het Christendom zich twee eeuwen na het hoogtepunt van het Romeinse Rijk. Dat kende tijdens de regeerperiode van Trajanus, van 98 tot 117 zijn grootste omvang. Het prille geloof vindt zijn sterkte in de Apocalypsgedachte. De naderende ondergang van het rijk stuurt de beweging. Het einde der tijden zal het West-Europese denken motiveren om zich bij de beweging aan te sluiten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In het Oosten schiet de nieuwe religie geen wortel. Daar is geen ondergangscultuur.&lt;/ref&gt; Vanaf de vierde eeuw doen de grensdreigingen het Christendom groeien. In Kortrijk verrijst een stenen castellum met de vermelding van de legereenheid Cortoriacenses. Zijn de soldaten Romeinse troepen of in de streek geronseld? Ze wonen waarschijnlijk op een zand-lemige helling bij de Leie aan de monding van de Groeningebeek en Klakkaersbeek. Ook de vesting in Harelbeke zal later uitgroeien tot grafelijke site.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;W. DHAEZE, A. VANDERHOEVEN EN S. VANHOUTTE. M. ''Militaire nederzettingen''. In: https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie/romeinse_tijd/bronnen/archeologisch/militaire_nederzettingen.&lt;/ref&gt; Na de Germaanse invallen - een zeer sinds Caesar - tijdens de tweede helft van de derde eeuw, herbouwen de Romeinen hun fort in [[Oudenburg]]. Hun [[Litus Saxonicum]] is een vloot-ondersteunde kampenverdediging langs de Noordzeekust. Defensiekosten lopen stilaan uit de hand, de inkomsten uit belastingen nemen af en Rome lijkt niet langer geschikt als hoofdstad van een rijk dat in alle windrichtingen uitdijt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, p. 46-47.&lt;/ref&gt; De angst, de onzekerheid en de nervositeit zorgen ervoor dat op het einde van de eeuw de scheiding van het Oost en het West Romseinse rijk een feit is en dat het christelijke geloof Oosterse en een Westerse vorm krijgt.'''

.

;300

.

* De werken aan [[Paleis van Diocletianus]] in de Kroatische stad [[Split]] starten. Het is onzeker wanneer de bouw begint. De twaalf sfinxen in het complex suggereren 298, het jaar dat Diocletianus kunst uit Egypte overbrengt. 

.

;303

.

* Diocletianus verwoest kerken en vervolgt Christenen. 

.

;305

.

* [[Margaretha van Antiochië]] (Sint-Margriet) sterft. Nu is ze een heilige martelares van de Rooms-Katholieke Kerk.

.

;306

.

* [[Constantijn de Grote]] komt aan de macht.

.

* Heilig. Barbara, een christelijke martelares en een van de [[Noodhelpers|veertien Noodhelpers]], sterft de marteldood. Wanneer is onduidelijk. Sommige bronnen hebben het over de regeerperiode van [[Maximinus I Thrax|keizer Maximinus I Thrax]], (235-238). Volgens de Gulden legende sterft ze onder [[Maximianus|keizer Maximianus]] (286-305).

[[Bestand:IMG_6735_-_Milano_-_S._Giorgio_al_Palazzo_-_Lapide_1978_x_Editto_di_Milano_-313-._-_Foto_Giovanni_Dall'Orto_-_8-Mar-2007.jpg|right|thumb|550px|[[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer, gedoopt op zijn sterfbed.]]

.

;307

.

* [[Catharina van Alexandrië]] overlijdt op 25 november. Ze is een heilige die in de zesde eeuw populair wordt.

.

;313

.

* [[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt als keizer van het Westen, samen met [[Licinius]], de keizer van het Oosten, met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer en gedoopt op zijn sterfbed. Missionarissen gaan de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] verkondigen bij (vaak schriftloze) volkeren die het Latijn - nu dominanter dan het Grieks - niet begrijpen. Constantijn en Licinius zijn familie en streven de alleenheerschappij na. Vijf tot tien procent van de Romeinse bevolking is Christen, 250 jaar na de kruisiging. 

.

;314

.

* Een gevecht tussen troepen de troepen van de beide keizers eindigt in het voordeel van Constantijn. In de jaren van de wapenstilstand bemoeiden beide keizers zich niet met elkaar. Constantijn, heeft zijn hoofdstad in Trier, houdt zich bezig met veldtochten tegen de Germanen. Licinius strijdt in Sirmium tegen de Goten. Beiden leggen zich toe op elkaar te verslaan.

.

;317

.

* De legers van Constantijn en Licinius raken in gevecht. Constantijn wint. Licinius mag keizer blijven (...).

.

;324

.

* Constantijn wijst het havenstadje [[Byzantium (stad)|Byzantium]] bij de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen.

.

;325

.

* Een eerste [[Hagia Sophia]] is klaar.

.

* Het [[Eerste Concilie van Nicea]] legt datum van [[Pasen]] vast op de zondag ná de volle maan ná de [[Lentepunt|lente-equinox]]. Bisschoppen uit het hele rijk zoeken een oplossing voor de tegenstrijdig ervaren relatie tussen God en zijn zoon en komen tot de [[geloofsbelijdenis]] (het credo van Nicea) als compromis.

.

;326

.

* De Franken nemen [[Carcassonne (stad)]] in en paus [[Silvester I]] wijdt de allereerste [[Sint-Pietersbasiliek]] in.

.

;330

.


.

Constantijn de Grote verplaatst op 11 mei de hoofdstad van het Romeinse rijk van Rome naar Byzantium (Constantinopel). Constntijn  stelt zijn stedenbouwkundige ingreep voor als een goddelijke ingeving. Het strooit zout in de wonde die de Romeinse ondergang en die van de stad aan de Tiber begeleidt. Munten wijden [[Nova Roma]] in als een Christelijke kopie van het oude Rome dat grootser en rijker is dan haar voorbeeld. 

.

;333

.

* Romeinen bouwen een [[Castellum (Maastricht)|vesting in Maastricht]].

.

;335

.

* In [[Jeruzalem]] bouwt Constantijn de [[Heilig Grafkerk]] daar waar Jezus is begraven.

.

;343

.

* 
Britannia krijgt aanvallen te verwerken van Picten, Schotten, Attacotti, Saksen en Friezen. Keizer Constans I versterkt aan hoofd van een troepenmacht de Britse linies. 

.

;350

.

* [[Constantijn I]] versterkt beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. Oudenburg maakt hier deel van uit. Na een korte onderbreking van bewoning in 380, zullen hier manschappen wonen die gaan vechten in Oost-Europa. Vanaf nu worden er paarden (duur!) gehouden. Geleidelijk aan zullen de Germanen, de Romeinen en de reizigers uit Brittannnia zich vermengen. In de late vierde eeuw is deze militaire post een geïsoleerd eilandje, de Franken bezetten de omliggende gebieden, Oudenburg Germaniseert en de vestingsbevolking eindigt als een dievenbende. Omstreeks 430 is het fort een ruïne.  

.

;354
* Geboorte van [[Augustinus van Hippo]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;430)


.

;357-358

.

De [[Salische Franken]] sluiten vrede met Rome en krijgen Taxandria (nu de Kempen) als woongebied.

.

;360

.

Bouw van de eerste [[Hagia Sophia]] in Constantinopel onder keizer Constantius II.

.

;361-363
* Onder het bewind van keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] 'de afvallige' zijn er heropflakkeringen van de Christenvervolgingen. Julianus wil het heidense geloof nieuw leven inblazen.

.

;364 en 367
* Meldingen van zware aanvallen op Romeins Engeland. Deze barbaria conspiratio vernietigt de Romeinse troepen bijna. In het noorden zijn er bestormingen en doorbraken bij de muur, in het centrum komen foederati in opstand en Saksen vernietigen de oostelijke kustforten. Scottii vallen vanuit Ierland de westelijke kust aan.

.

;368
* Generaal Theodosius brengt Engeland onder controle en herstelt de orde. Ondanks de versterkingen krijgen Engeland en de Romeinse troepen daar de komende drie decennia te maken met politieke troebelen en onenigheid die leiden tot een kat en muisspel van strooptochten versus het Romeinse rust. 

.

;369 (Ca.)

.

* [[Ulfilas]] vertaalt de bijbel naar het Gotische alfabet dat hij zelf bedacht om de [[Visigoten]] te kerstenen.

.

;[https://www.youtube.com/watch?v=1QItxtgh1Do 370]
* Hunnen vallen de Germaanse landen binnen.

.

;372

.

* De [[Hunnen]] verslaan de [[Ostrogoten]].

.

* De Oost-Romeinse keizer [[Flavius Julius Valens]] neemt drie Latijnse en vier Griekse kalligrafen in dienst om de Griekse literatuur te kopiëren in het scriptorium van de [[Keizerlijke Bibliotheek van Constantinopel]]. De meeste klassiekers zijn zo geconserveerd.  [[Constantius II]] die regeerde van 337 tot 361 richtte de bibliotheek op.

.

;375
* De bijzonder koude winter duwt de Hunnen Westwaarts: een mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]] boven (huidig) [[Roemenië]].

.

;376
* [[Visigoten]] vestigen zich binnen de grenzen van het Oost-Romeinse rijk. Twee jaar later komen ze in opstand en doden ze keizer [[Flavius Julius Valens]].

.

;378

.

* De steppenstammen nabij Mongolië en in de Centraal-Europese vlakten leven sinda het midden van de eeuw in chaos. De Hunnen gaan de steppe - de beste graslanden en de watervoorraden - beheersen. Er volgen volksverhuizingen die druk zetten op de Romeinse grens aan de Donau. De Hunnen hakken een Romeins leger en de keizer in de pan in 378 in de vlaktes van Thracië. Rome is bedreigd. 

.

;379-395

.

* Keizer Theodosius I zorgt voor de administratieve scheiding van het West- en Oost-Romeinse Rijk en Rome en Perzië gaan een alliantie aan. Ze willen vermijden dat nomaden via de Kaukasus afzakken. Er komen Perzische fortificaties tussen de Zwarte en de Kaspische Zee. Een muur van tweehonderd kilometer lang en een vijf meter diepe gracht, dertig forten en dertigduizend soldaten moeten het Perzische binnenland beschermen. Rome stuurt geld en soldaten om het project te verwezenlijken. De Perzische muur zet druk op de Romeinse Rijngrens.  

.

;391

.

* Het Christendom is de enige staatsgodsdienst onder [[Theodosius I|Theodosius]]. De keizer verbiedt heidense tempels. Een jaar later komt een verbod op heidense godsdiensten en is er een korte hereniging van de oostelijke en westelijke delen.

.

;392

.

* Priesters die de hiëroglyfen als het oude schrift blijven gebruiken krijgen een Romeins verbod. De laatste hiëroglyfische inscriptie dateert van 24 augustus 394. De kennis van het schrift verdween voor 1400 jaar, tot en met de ontdekking van de [[Steen van Rosetta|steen van Rosetta]].

.

;395

.

* Theodosius verdeelt het rijk definitief onder zijn zonen: Honorius krijgt het westelijk, Arcadius het oostelijk deel. Het Oost- en het West-Romeinse rijk zijn nu definitief gescheiden.

.

;398

.

* Aanval van de Picten op Britannia. De legeraanvoerder Stilicho trekt op om de aanval af te slaan.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Augustine_Lateran.jpg|Augustinus
Bestand:Maastricht,_maquette_laat-Romeins_Maastricht_(F_Schiffeleers,_1992)_05.JPG|Het laat-Romeinse castellum (hypotetisch). 
Bestand:Heerlen2013,_Thermenmuseum,_Romeinse_brug_Maastricht1.jpg|Model van de Romeinse brug in Maastricht.
Bestand:Siege_of_Constantinople_BnF_MS_Fr_9087.jpg|Bibliotheek van Constantinopel 
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Vijfde eeuw ==
.

'''Aan de vooravond van de vijfde eeuw voltrekt zich de definitieve scheiding tussen Oost en West. De volksverhuizingen duwen de Germaanse stammen de Rijn over. Tegenover hen vinden ze een uitgeleefde staat met een zwakke grensverdediging die ten onder gaan aan interne tegenstellingen, een zwakke economie en onveiligheid. Het is trendy om de tijd omstreeks Romes plundering te beschrijven als een periode van transformatie én continuïteit in plaats van die te duiden als donker, warrig en woelig. En toch zijn de anarchie, de plunderingen en verkrachtingen die de eeuw typeren, als Goten, Alanen, Vandalen en Hunnen Europa en Noord Afrika verwoesten, niet te onderschatten. Het analfabetisme stijgt, stenen huizen en de langeafstandshandel verdwijnen. Voor de Germanen is het bij het begin van de eeuw moeilijk uit te maken voor wie ze vechten, voor of tegen de keizer. De invasies van 406 en 407 zijn geen strijd van Romeinen tegen de 'barbaren'. De infiltraties zijn al twee eeuwen bezig en het Romeinse leger is intussen sterk gegermaniseerd. De Germanen nemen met andere woorden het imperium van binnenuit over. In de tweede helft van de eeuw verdringen de Franken de Gallo-Romeinen uit Gallië en laten het terugvallen tot de prehistorie: geschreven bronnen verdwijnen. Tijdgenoten zijn in de war van de ondergang van de eeuwige wereldorde. De kerkelijke [[Salvianus]] ziet er een straffe gods in, de Byzantijnse historicus [[Zosimus (historicus)|Zosimus]] wijt het aan de foute keuze van de nieuwe Christelijke god.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;|PETER FRANKOPAN, p. 73; RAOUL BAUER, p. 27, p. 28.&lt;/ref&gt;

[[Bestand:Celio_-_le_mura_tra_porta_san_Sebastiano_e_porta_Ardeatina_1974.JPG|thumb|550px|In Rome versterkt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de [[Aureliaanse muur]]. De muur hoogt hij op tot elf meter en hij verstevigt de stadspoorten. De vijfde eeuw is begonnen. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/7qyBYXOYw9bzuxMf3H2rDF Hoe viel het doek over het rijk?] ]]

.

;401

.

* De aanval op Italië evacueert een deel van de troepenmacht uit Britannia. Alanen, Vandalen en Sueven dringen Gallië binnen en de overgebleven legeronderdelen in Britannia komen in opstand. De Angelen en de Friezen, de Juten en de Saksen gebruiken de chaos om de Noordzee over te steken en zich in Zuid-Engeland te vestigen.

.

;401-403

.

* De Visigoten en Vandalen staan aan de Noord-Italiaanse grens. Bevelhebber [[Flavius Stilicho]] (ca. 365-408) stuurt hen weg. Als hij in 408 omkomt, stopt niemand de Visigoten. In Rome bouwt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de Engelenburcht (het [[Mausoleum van Hadrianus]]) om tot een stadsfort, hij verstevigt de stadspoorten en de [[Aureliaanse muur]] door ze op te hogen tot elf meter. De negentien kilometer lange muur is nauwelijks te verdedigen wegens een demografische krimp. Er zijn onvoldoende soldaten om ze te bemannen. Niettemin slagen de Goten en de Vandalen niet in doorbraakpogingen. Hun sloop van de aquaducten die de Romeinen van drinkwater voorzien, is listig en efficiënter. Even later zet de stad zijn poorten open.

.

;402

.

* [[Ravenna (stad)|Ravenna]] in Noord-Oost Italië vervangt [[Rome (stad)|Rome]] als hoofdstad uit voorzorgsmaatregel. Ravenna is door zijn water, beter te beschermen

.

;405

.

* [[Hiëronymus]], een opvliegende monnik voltooit de [[vulgaat]], een bijbel geschreven in het [[Vulgair Latijn|volkse Latijn]]. Het [[Nieuwe Testament]] baseert zich op Griekse teksten, het Oude Testament is vertaald uit het [[Hebreeuws]] en niet uit de Griekse [[Septuagint]] die de christenen bij het begin gebruiken.

.

;406

.

* [[Mesrop Majstots]] heeft zijn [[Armeense alfabet]] klaar. Later sticht hij scholen om te alfabetiseren en te evangeliseren. Hij vertaalt de Bijbel en missioneert en alfabetiseert [[Georgië]] en Kaukasisch [[Albanië]] die hij een aangepast alfabet geeft.

.

* Germanen ([[Vandalen]], [[Alanen]], [[Bourgondiërs]], [[Sueben]]) steken de bevroren Rijn over. De Romeinen trekken hun troepen terug en het contact met onze streken verdwijnt.

.

;407

.

* [[Constantijn III van Rome|Constantijn II]] trekt zich terug uit Engeland en neemt de meeste Romeinse troepen mee. Zonder dat er een precies jaartal bekend is, verbergen ze hun metallurgische toptechnologie. In Schotland is een verstopte Romeinse ijzervoorraad ontdekt van zeven ton aan stalen en ijzeren spijkers. Hiermee zijn schepen en aquaducten te maken. De kennis over de ijzerproductie en hoe onbreekbare zwaarden te maken valt zo niet in vijandelijke handen. De ijzer-schaarste in Engeland leidt tot de legende van het onbreekbare zwaard van koning Arthur: Excalibur.  

.

;408

.

* Alarik en de Visigoten bestormen Rome.

.

;409

.

* Volgens de berichten bevinden zich geen Romeinse troepen meer in Britannia. Achtergebleven Romeinen raken in afzondering, verdedigen zich of mengen zich met Saksen, Juten en Angelen die nu in grote aantallen de Noordzee oversteken en er zich vestigden. Steden en versterkingen vervallen. 

.

;410
* [[Alarik I|Alarik]] en de [[Visigoten]] bestormen en plunderen Rome tijdens een driedaagse bezetting. De keizerlijke residentie is niet langer Rome maar Ravenna. De Romeinen ontruimen Brittannia. Vervolgens komen onze gewesten aan bod.
.

;410-413
* Keizer Theodosius II verdedigt Constantinopel met een dubbele muur. De buitenmuur is 2 meter dik, de binnenmuur 5 meter dikte met een lengte van 6,5 kilometer. In 439 volgt een zee-kering als extra verdediging. Rond 493 bouwt keizer Anastasios I zo’n 65 kilometer ten westen van Constantinopel de zogenoemde Lange Muur van Thracië of Lange Muur van Anastasios bouwen, als extra bescherming.

.

;413-426
* Kerkvader Augustinus schrijft 22 boeken, de Civitas Dei als antwoord op een vaak voorkomende klacht, namelijk dat het Christendom verantwoordelijk is voor de ondergang van het Romeinse Rijk. De overtuiging dat het einde der tijden in zicht is, leeft hard. Augustinus ontleent zijn idee onder meer aan de [[apostel Paulus]] en [[Ambrosius van Milaan]]. Voor Augustinus is God diegene die het verloop en de duur van de geschiedenis bepaalt. Geschiedenis heeft een doel, aldus Augustinus. We noemen dit [[teleologisch]].

.

;430
* [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] (°354-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;430) overlijdt op hoge leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=hBAxUBeVfsk FILM]'''

.

;435
* De Hunnen zorgen ervoor dat de Bourgondiërs Gallia Belgica niet veroveren.

.

;439
* [[Vandalen]] bezetten Noord-Afrika.

.

;441
* Hunnen vallen het Oost-Romeinse rijk aan.

.

;445
* Attila doodt zijn broer en leidt de Hunnen als koning.

.

;447
* Attila verovert gebieden ten zuiden van de [[Donau]] in het Oost-Romeinse rijk, zijn poging om Constantinopel te veroveren mislukt. 

.

;450
* [[Ostrogoten]] vestigen zich in [[Hongarije]] ([[Pannonië]]).

.

* In onze steken leven de [[Merovingers]] (Salische Franken) op goede voet met Romeinen. Over hun leider [[Merovech]] is weinig geweten. Was hij de leider van de Salische Franken in het decennium van 447 tot 457, na [[Chlodio]]? In elk geval geeft hij zijn naam aan deze dynastie. Volgens de legende is hij verwekt bij de ontmoeting van zijn moeder met een zee- of watermonster. De uitdrukking '[[Blauw bloed (adel)|blauw bloed hebben]]' gaat hierop terug. Waar de plek waar de [[Merwede]], Meerwege of Merowe in de Maas vloeit zou Merovech zijn naam ontlenen.

.

;451
* Salische Franken, Bourgondiërs en Visigoten helpen de Romeinse generaal [[Aëtius]] als bondgenoot tegen de Hunnen in de [[slag op de Catalaunische velden]] bij Châlon-sur-Marne. [[Merovech]] voert de Frankische hulptroepen aan en geeft zijn naam aan de Merovingische dynastie. Geleidelijk aan ontwikkelen deze stammen zich tot zelfstandige politieke machten. Hun ondergeschiktheid aan Rome verdwijnt definitief na 476. De kleinzoon, van Merovech, Chlodovech verwerft bekendheid als [[Clovis I|Clovis]]. Die verovert het grootste deel van Gallië ten noorden van de Loire en laat zich meermaals dopen. 

.

;451-452
* Attila trekt Italië binnen, plundert [[Aquileia]] en laat Rome links liggen. Vandalen trekken op naar Spanje en Noord-Afrika, de Franken richten zich op België en Noord-Frankrijk en de Visigoten en de Ostrogoten naar Italië.

.

[[Bestand:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|thumb|550px|De route van de Hunnen en hun bondgenoten bij de invasie van Gallië, eindigend in [[Slag op de Catalaunische velden|de Slag op de Catalaunische velden]]. De eerste Hunnen gaan terug op een of meerdere steppenvolkeren die vanaf 300 voor Christus China bedreigt. In de vijfde eeuw onderwerpen ze in de Russische steppe en in Oost-Europa de [[Ostrogoten]], trekken Europa binnen en duwen de Germaanse stammen het verzwakte West-Romeinse Rijk in. [[Attila de Hun|Attila]] kroont zich rond 433 tot Hunnenkoning. In Rusland komen de Slaven, de Goten en de Alanen onder zijn bevel en domineren een rijk van [[Hongarije]] tot de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]] en de Rijn. Er volgt een reeks plundertochten in het West-Romeinse Rijk tot een leger van Romeinen, Franken en Visigoten onder leiding van [[Flavius Aetius]] ze in 451 verslaat in de Slag op de Catalaunische velden. Attila wreekt zich met een aanval op Rome. Uiteindelijk trekt hiij zich terug, waarschijnlijk door een ziekte in zijn leger. Na Attila's dood in 453 valt het rijk uiteen. Het succes van de Hunnen danken ze aan hun organisatie als  ruiternomaden. Omdat ze geen vaste verblijf kennen, moeten ze geen logistiek of infrastructuur verdedigen. De kleine groepen bekwame krijgers konden snel verplaatsen nadat ze buit maakten. Hun stijgbeugel maakt het mogelijk om in het zadel te blijven tijdens het gevecht. Het Romeinse leger, gebaseerd op infanterie, zou zich moeten aanpassen aan deze de nieuwe militaire tactiek of ten ondergaan. De cavalerie was geboren, de riddertijd zou volgen.]]

;453
** [[Attila de Hun]] sterft.

.

;455
* De Vandalen nemen Rome in en zorgen voor een ware ravage tijdens hun plundertocht die twee weken duurt.

.

;457
* De zoon van [[Merovech]], de stamvader van de [[Merovingers]] en de latere Franken volgt zijn vader op: [[Childerik I]].

.

;469
* [[Odoaker]] en de [[Skiren]] arriveren in Italië.

.

;476
* Laatste West-Romeinse keizer afgezet: [[Romulus Augustulus]] of de kleine Romulus is een jongen. Enkele keizers schakelden Germaanse generaals in om hun zwakke positie te ondersteunen. Eén van die generaals is [[Odoacer]]. Hij beëindigt de lange geschiedenis van het (West) Romeinse rijk. Frankrijk verliest de band met Rome en het Latijn ontwikkelt zich zelfstandig. De taal die tot de negende eeuw gesproken wordt, is het [[Romaanse talen|Romaans]], waaruit het Frans voortkomt. De ondergang van Rome veroorzaakt in West-Europa een instabiliteit die de Germaanse volkeren doet verhuizen, de zogenaamde [[volksverhuizingen]] waarbij de [[Goten]] naar Duitsland gaan, de [[Angelen]], de [[Saksen (volk)|Saksen]] en de [[Juten (volk)|Juten]] naar Engeland, de [[Alamannen]] naar Zwitserland. De [[Franken (volk)|Franken]] trekken Gallië binnen, de [[Beieren (volk)|Beieren]] trekken zuidwaarts en [[Langobarden]] naar Italië. In onze gebieden vestigen zich Franken, Saksen en Friezen. De Friezen breiden hun gebied uit na het vertrek van de Angelen en Saksen en vormen een rijk van de Duits-Deense grens tot de Frans-Belgische. In de loop van de Middeleeuwen nemen de Franken het gebied steeds meer in en gaan ze in confrontatie met de 'Flamen'.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Portrait_Roi_de_france_Mérovée.jpg|Bronzen Merovech uit 1720.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Hoe gaat een machtig rijk ten onder? =

[[Bestand:Roman_Republic_Empire_map.gif|thumb|right|550px|753 v.Chr – 476. Voor een uitbreiding tot op heden, [https://www.youtube.com/watch?v=UY9P0QSxlnI klik hier].]]

.

== Machtig Rome ==
.

De Romeinse samenleving geniet ongeziene macht in het vroege Europa en is een culturele en economische magneet voor volkeren aan de buitengrens. '''Intern''' laat Rome [[Kelten]], [[Grieken]], [[Joden]], [[Arabieren]] en een massa anderen zich vestigen en geeft hen [[civis Romanus sum|staatsburgerschap]] los van hun origine, ras of geloof. '''Extern''' conflicteert de Romeinse uitbreidingsdrift met diezelfde volkeren, de [[Etrusken]], de [[Germanen]] en de [[Steppevolk|steppenomaden]]. Tegen de tweede eeuw voor Christus bereikt Rome het toppunt van zijn macht, die ze behoudt tot de tweede eeuw na.

.
 
== Afkoeling ==
Daarna, tussen het jaar [[200]] en [[400]] koelt de wereld af. De grenzen zijn zo omvangrijk dat ze een loden last zijn, nauwelijks te verdedigen. [[Germanen]] duwen op de grenzen vanuit het Zuiden, net zoals de Mongoolse, nomadische Hunnen (Hung-Nu) dat doen op de grenzen van het Chinese Han-Rijk. De [[Chinese muur]] houdt stand en weerstaat hun zoektocht naar een milder klimaat. Het bouwwerk doet de [[Hunnen]] Westwaarts trekken. De Hunnen beschikken sinds de tweede eeuw over een [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en een overaanbod aan paarden. Al rijdend hanteren ze de [[reflexboog]] en in de derde eeuw pantseren ze hun paard. Hun verschijning boezemt overal angst in en in de bijzonder koude winter van [[375]]. Die duwt de Hunnen nog meer Westwaarts. Een steeds grotere mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]], boven het huidige [[Roemenië]]. In die jaren raakt men het er over eens dat het rijk te groot is om het efficiënt te besturen en te verdedigen; de belastingen kunnen dit niet dragen. [[Diocletianus]] deelt het rijk op in een Oostelijk en een Westelijk deel: we schrijven het jaar [[286]]. 

.

== Burgeroorlogen en stammenbonden ==
Het Romeinse Rijk worstelt tussen 250 en 275, met burgeroorlogen, onrust en anarchie. Verschillende heersers strijden er om de macht en halen - om zich te versterken - de legertroepen weg aan de grensposten. Aan de rijksgrens in [[Germanië]] gebeurt het omgekeerde: kleine stammen sluiten aaneen. De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van vijfhonderd kilometer aan wallen, forten, wachttorens en loopgraven tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is inmiddels een eeuw oud en gaat in [[260]] voor de bijl. Voor het eerst gaat een uitgestrekt gebied verloren. Omstreeks 275 zijn onze streken ook vrijwel volledig verwoest. Mensen graven hun geld in potten in de grond, getuige daarvan is de in 1970 ontdekte Romeinse muntschat op de plek 'Hoge dijken' tussen Oudenburg en Brugge. De jongste munt in de pot dateert uit 238 met de prent van keizer [[Balbinus]]. Rond het jaar [[400]] veroveren de [[Franken (volk)|Franken]] [[Keulen (stad)|Keulen]] en in de winter van [[406]] verliest de [[Rijn]] haar natuurlijke grensverdediging: ze vriest dicht. [[Vandalenrijk|Vandalen]] trekken via de [[Pyreneeën]] naar Spanje en noemen de plaats (V)[[Andalusië]]. Van daaruit gaat het verder naar de [[Straat van Gibraltar]] en veroveren ze [[Carthago]]. Rome verliest zo zijn graanschuur en in [[455]] voelt het Vandalenvolk zich zo sterk dat ze veertien dagen Rome plunderen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC GOETEYN &amp; CHRIS JACOBSON. ''In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en [[klimaatverandering|klimaatveranderingen]]'', ASP, Brussel, 2012, p. 135.&lt;/ref&gt; [[476]] is niet zo ver af meer. 

. 

Omdat de centrale overheid er niet in slaagt om de wet, de veiligheid en de orde te waarborgen, strijden burgers en keuterboeren voor zichzelf: ze zoeken steun bij grootgrondbezitters of ridders die de roversbendes op een afstand houden. Het is kiezen tussen de Germaanse plundering of de eigendomsoverdracht aan een heer in ruil voor bescherming. En zo ontstaat het [[leenstelsel]] en verdwijnt de slavernij: van de Romeinse veroveringen is immers geen sprake meer. Het lot van de horige is echter schrijnender dan die van een Romeinse slaaf. 

.

Wat bij de Romeinen eeuwenlang duurde – een rijk van een ongezien formaat omverwerpen – kan tegenwoordig in enkele decennia.

. 
 
== Interpretatie ==
Tegenwoordig focussen historici op de toenmalige [[Klimaatverandering|klimaatwijziging]]. Achter de val van Rome ontwaren auteurs vaak het vraagstuk van de eigen tijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Jeroen Wijnendaele, [https://www.apache.be/gastbijdragen/2017/02/28/the-neverending-story-de-val-van-rome-en-onze-crisis-in-het-westen/De val van Rome en onze crisis in het westen], ''Apache'', 28 februari 2017&lt;/ref&gt; Zo stelde [[Edward Gibbon]] in de achttiende eeuw dat de Romeinen hun vechtlust en discipline langzaam aan verloren wegens de komst van een nieuwe religie, het [[Christendom]]. Vond hij hier een parallel met het Engeland van zijn tijd? Alexander Demandt verzamelde 210 oorzaken die leidden tot de ondergang.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ALEXANDER DEMANDT. ''Der Fall Roms. Die Auflösung des römischen Reiches im Urteil der Nachwelt'', München, Beck, 1984.&lt;/ref&gt; De ondergang van het Romeinse Rijk is een complexe zaak die overal tot nadenken aanzette.

* '''Militair''': het zwakke leger en invallen van de [[Hunnen]].

.

* '''Religieus''': het [[christendom]] dat eerder op vrede gericht is.

.

* '''Politiek''': De splitsing in Oost en West, de evolutie van [[republiek]] naar [[dictatuur]], burgeroorlogen, corruptie en afnemende belastingen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zonder inkomsten kan het leger niet op sterkte gehouden worden, wordt wegenonderhoudt onmogelijk.&lt;/ref&gt;

.

* '''Economie''': [[inflatie (hoofdbetekenis)|Inflatie]] en de [[crisis van de derde eeuw]].

.

* '''Geografie''': Het West-Romeinse Rijk is begrensd door rivieren, het Oost-Romeinse Rijk door bergen.

.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=0c9pEbHFEtw BEELDFRAGMENT MET VRAGEN]'''
Na het lezen van bovenstaande tekst en na het bekijken van deze lezing beantwoord je vragen:

.

* Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk?

.

* Welke theorieën zijn naïef of onjuist?

.

* Welke verschillen leer je kennen tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid?

.

* Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan?

.

* Welke elementen dragen volgens de spreker wel bij tot de degradatie van het rijk?

.

* Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden bestaan?

.

* Hoe absoluut of relatief is de datum 476?

.

.

== Hoe vergaat het de Romeinen in Vlaanderen? ==
[[Bestand:Bronzenmaquette2.jpg|thumb|550px|In het Limburg an der Lahnpark, rond de kerk van Oudenburg staat een bronzen maquette van het Romeinse castellum.]]

.

In de Romeinse tijd zijn onze streken niet meer dan een boerengat tussen de diep ingesneden kust met [[Torhout]] en [[Oudenburg]] als centrum. De Romeinen maken er omstreeks het jaar 200 een [[Castellum]] met een vierkant stratenpatroon. Oudenburg ontstaat (zoals Tongeren) uit een Romeinse militaire versterking. Het castellum is een onderdeel van de Noordzee-fortificaties, de [[Litus Saxonicum]] ter bescherming tegen piraten ([[Chauken]] en [[Friezen]]). In onze streken vergaat het de Romeinen niet anders dan elders. [[Saksen (volk)|Saksen]] koloniseren het gebied rond [[Brugge]] met tussenpozen in de vierde en de vijfde eeuw en doen de Romeinen wijken. Het Romeinse garnizoen keert terug naar Italië om het hoofd te bieden aan de Germaanse invallen. De Saksen noemen het gebied Flaumdra – wat vloed betekent. De naam verbastert tot Flaundra en Flandria. Dit [[Vlaanderen]] betrof een verzopen kustlandschap, een onherbergzaam zeegebied met inhammen en eilanden verscholen achter duinengordels. De zee dringt sinds het begin van de tijdrekening het achterliggende veen- en moerasgebied binnen. Als het [[Merovingische rijk]] in de achtste eeuw het toppunt van zijn macht bereikt, is de Pagus Flandriensis nog altijd een gat. De vesting Oudenburg raakt in verval en zal vanaf de elfde eeuw dienen als steengroeve: graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] laat stenen overbrengen naar Brugge voor de bouw van de Burg en de [[Sint-Pieterskerk (Brugge)|Sint-Pieterskerk]] (1056-1070). Vanaf 1956 graven archeologen allerlei spullen op in Oudenburg.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Litus_Saxonicum.png|[[Litus Saxonicum]].
File:Milecastle_39_on_Hadrian%27s_Wall.jpg|Resten van een burcht bij de muur van Hadrianus.
File:Split-Roman_walls.jpg|Muren van het Romeinse paleis in Split.
File:Europa60AD.jpeg
File:SPQRomani.svg|[[SPQR]]
File:Pont_du_gard.jpg|Zuiver drinkwater, daar kennen de Romeinen alles van.
File:Via_appia.jpg|De [[Via Appia]], de bekendste Romeinse heirbaan.
File:Ruins_of_Pompeii_with_the_Vesuvius.jpg|Natuurrampen zijn de Romeinen niet vreemd.
File:Greatwall-SA14.jpg|Gebeurtenissen in China, bespoedigen de ondergang van Rome.
File:Map_of_the_Great_Wall_of_China.jpg|De Chinese muur duwt de Hunnen in richting Europa.
File:Hadrian%27s_wall2.jpg|Romeinen bouwen muren: die van [[muur van Hadrianus|Hadrianus]] staat in Engeland.
File:Sant%27Angelo-SB.jpg|De [[Engelenburcht]] in Rome. [[Hadrianus]] ligt er begraven en een decor voor [[Dan Brown]].
File:Hadrianus_1.jpg|Bustes van Hadrianus en [[Antinoüs]] in het [[British Museum]], Londen.
File:Plinio il Giovane.jpg|Een Romeins historicus: [[Plinius de Jongere]].
File:Plinyelder.jpg|[[Plinius de Oudere]] kwam om in 79, bij de uitbarsting van de [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] 
File:Germanic_Groups_ca._0CE.jpg|Verspreiding van vijf Germaanse groepen tot de 1ste eeuw.
File:Ulpiano_Checa_La_invasión_de_los_bárbaros.jpg|Barbaren en hun invallen. 
File:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|Attila in Gaul
File:Huns_empire.png|Hunnenrijk met als centrum Hongarije, omstreeks 450.
File:Heinrich_Leutemann,_Plünderung_Roms_durch_die_Vandalen_(c._1860–1880).jpg|De Vandalen plunderen Rome, [[Heinrich Leutemann]] (1824-1904)
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

;A-vragen

.

(S&amp;V).313, 476, aquaduct, Cloaca Maxima, Caesar, Chinese muur, Colosseum, Edict van Milaan, geboorte van Jezus Christus, Fernand Braudel, Germanen, Hadrianus, Hunnen, Juliaanse kalender, laatste West-Romeinse keizer afgezet, muur van Hadrianus, Oswald Spengler, Pompeji, Ravenna, stijgbeugel.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Hoe gaat het machtige Romeinse Rijk ten onder? Hoe kan je dit verklaren?

.

* (S&amp;V).Hoe vergaat het de Romeinen en hun opvolgers in Vlaanderen?

.

* (V).Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan?

.

* (V).Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden?

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Alexander de Grote is koning van Macedonië en schept van een van de grootste rijken; 2. Christendom wordt staatsgodsdienst bij de Romeinen; 3. Colosseum opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers; 4. Constantijn beëindigt met het Edict van Milaan de Christenvervolging; 5. Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend gladiatoren, nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het Colosseum ter dood werden gebracht; 6. Geboorte van Jezus Christus.

.

* (V).Plaats in chronologisch volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Constantijn wijst het havenstadje Byzantium bij de Bosporus aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen; 2. De door Hadrianus aangelegde gordel van wallen en forten tussen de Donau en de Rijn is een eeuw oud en gaat voor de bijl; 3.Diocletianus laat de kerken verwoesten en de Christenen vervolgen; 4. Eerste nederzettigen in Rome; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6.Scheiding Oost en West Romeinse Rijk door Diocletianus.

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Germanen steken de bevroren Rijn over; 2. Hadrianus start de bouw van de muur in het noorden van Britannia; 3. Hannibal valt Italië binnen en begint de tweede Punische oorlog; 4. Hunnen vallen de Germaanse landen binnen; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6. Eerste nederzettingen in Rome. 

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Uitvinding van de katapult; 2. Het Romeinse aquaduct; 3. Het waterrad. Plaats in chronologische volgorde: 1. De Juliaanse kalender; 2. De Egyptische kalender; 3. De Gregoriaanse kalender. 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Laatste West-Romeinse keizer afgezet; 2. Mythologische stichtingsdatum van Rome door Romulus en Remus; 3. Onder keizer Trajanus bereikt het rijk zijn grootste omvang; 4. Ravenna vervangt Rome als hoofdstad; 5. Julius Caesar valt Engeland binnen; 6. Julius Caesar verovert Noord Gallië.

.

.

;C-Vragen

.

* (S&amp;V).Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? En, welke theorieën zijn naïef of onjuist betreffende de ondergang van het Romeinse Rijk?

.

* (S&amp;V).Leg het drietrapsmodel uit van Fernand Braudel en pas het toe op de Middellandse Zee. 

.

* (V).Waarom beslist keizer Diocletianus tot de scheiding tussen het Oost-Romeins Rijk en West Romeinse Rijk? Welke verschillen ken je tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid?

{{Sub}}</text>
      <sha1>ccmip9n7ngqadzf4nrbudvbesl0odsq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431736</id>
      <parentid>431735</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Achtste eeuw (799-700) */</comment>
      <origin>431736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100203" sha1="kafxtc27zk8cnvdm2iny04hpgqorqtg" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK III. KLASSIEKE OUDHEID&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1.200 VC - 476 NA'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb|550px|Oswald Spengler (1880-1936) was een Duits geschiedfilosoof en cultuurhistoricus. Hij schreef tussen 1918 en 1922 zijn tweedelige ''De ondergang van het Avondland'' vol pessimisme over de westerse geschiedenis. Het maakte hem tot een grondlegger van het {{Wp|cultuurpessimisme}}. Spengler zag af van elk {{Wp|Vooruitgangsgeloof|vooruitgangsidee}}, wat de nationaalsocialisten hem kwalijk namen.]]

[[Bestand:Traijan's_Column_2013-2.jpg|thumb|550px|De bas-reliëfs van de {{Wp|zuil van Trajanus}} zijn erg gedetailleerd met hun vijf centimeter diepte. Er zijn 2500 mensen afgebeeld die geen 'realistische' oorlog maar een episch spel tonen. De keizer is zestig keer te zien, echter nooit tijdens een gevecht. De zuil is een topbron voor de Romeinse legerkennis. ♠ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/6xCiAHRIn8zwZB05IeV87Y De Romeinen I: Wie legde de eerste stenen van de Eeuwige Stad?] ]]

.

{{Citaat|'''Bestaat er een logica in de geschiedenis? Bestaat er naast al het toevallige en onberekenbare van de afzonderlijke gebeurtenissen een metafysische structuur van de historische mensheid, die in essentie onafhankelijk is van de alom zichtbare, populaire, geestelijk-politieke oppervlaktestructuren?'''|Oswald Spengler}}

.

{{Citaat|'''De geschiedenis herhaalt zichzelf, maar nooit op dezelfde manier. Er zit een bepaalde regelmaat in, een zeker cyclisch patroon, maar elke golfslag is net anders, elke ronde heeft toch telkens zijn eigen karakteristieken. Zoals een voetbalwedstrijd steeds dezelfde regels volgt (hoewel de regels af en toe veranderen) maar geen enkele wedstrijd exact hetzelfde verloop kent, laat staan dat hij voorspelbaar zou zijn.'''|Luc Goeteyn &amp; Chris Jacobson}}

.

{{Citaat|'''De Romeinen, die vanaf het begin hun invloed over heel Italië uitbreidden, konden zich nooit beroepen op de waanbeelden van raszuiverheid die later de wijze gingen besmetten waarop de Germanen over zichzelf dachten.'''|Robert Hughes, in: ''Rome: A culural, visual, and personal history'' (2011).}}

.

{{Citaat|'''Het is vrij gemakkelijk het verleden in een vorm te gieten die ons goed uitkomt en dat verleden dan toegankelijk maakt. Maar de oude wereld zat veel ingewikkelder in elkaar en kende veel meer dwarsverbindingen dan we soms geneigd zijn te denken. Als men Rome beschouwt als de progenitor of 'stamvader' van West-Europa, dan vergeet men dat de stad verbonden was met het oosten en in veel opzichten was gevormd door oosterse invloeden. De wereld van de oudheid heeft in sterke mate de wereld bepaald zoals we die tegenwoordig kennen - dynamisch, strijdvaardig, efficiënt en energiek.'''|Peter Frankopan}}


= Cultuurpessimist Oswald Spengler =

.
== De pessimist ==
.

De prehistorie eindigt met de komst van een nieuw Grieks alfabet omstreeks 800 voor Christus. De klassieke oudheid laat zich opsplitsen in de '''archaïsche periode''' (van 800 tot 500), '''de klassieke periode''' (als Athene een democratische staat wordt met een grondwet, van 500 tot 350), de '''Hellenistische periode''' (350-280) en de '''Romeinse periode''' (280-476). Wat gebeurt er in de rest van de wereld?

* China: bouw van de muur;
* India: ontstaan van het kastenstelsel;
* Meso-Amerika: Maya's bouwen steden;
* Afrika: koninkrijken met piramides;
* Egypte: blijft een invloedrijk religieus centrum;
* Perzië: ontwikkelt zich tot een wereldrijk tot de komst van Alexander;
* West-Europa: de Kelten, later door de Romeinen Galliërs genoemd;
* Noord-Europa: de Germanen.

{{Wp|Oswald Spengler}}s vergelijkt culturen met individuen: ze groeien op, worden volwassen en sterven. Aan de hand van de evolutie van beschavingen zoals de Egyptische, de Chinese, de Indiaans-Mexicaanse en de klassieke of Grieks-Romeinse illustreert hij die theorie. Zijn theorie is een reactie tegen de traditionele 'maakbare' Europese cultuur- en geschiedsopvattingen van de Verlichting, de Renaissance en het Christendom. De rationele samenleving zal stuk lopen, voorspelt Spengler. Spengler leefde de laatste jaren van zijn leven vereenzaamd in Hitlers favoriete stad München. Kort voor zijn dood in 1936 schreef hij dat het Duitse rijk binnen het decennium zou verdwijnen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;OSWALD SPENGLER, vertaald door Mark Wildschut. ''De ondergang van het avondland. Schets van een morfologie van de wereldgeschiedenis'', Boom, Amsterdam, 2017.&lt;/ref&gt;

.

.

== Beschavingen komen en gaan ==
Nederzettingen groeien uit tot dorpen of ze verdwijnen. Dorpen groeien uit tot steden of ze verdwijnen. Steden groeien uit tot stadstaten of ze verdwijnen. Stadstaten groeien uit tot rijken. Of ze verdwijnen.

.

&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;'''(Niet compleet overzicht.)'''&lt;/span&gt;

.

* Mesopotamië

.

* Zuidwest-Azië:
** Israëlieten|Hebreeën
** Hettieten
** Meden
** Perzen
** Feniciërs

.

* Afrika:
** Oude Egypte
** Carthago

.

* Oost-Azië:
** Chinese oudheid
** Jomonperiode (Japan) 

.

* Noord-Amerika
** Mississippicultuur

.

* Meso-Amerika:
** Teotihuacán (historische stad)
** Azteken
** Maya's

.

* Zuid-Amerika:
** Inca's

.

* Europa:
** Griekenland
** Etrusken
** Oude Rome

.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=YTsYe_pb2e4 '''BEELDFRAGMENT HET OUDE EGYPTE''']

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=yEfRadZ1CXs '''BEELDFRAGMENT HET OUDE GRIEKENLAND''']

.

♦ [https://radio1.be/coronalessen-uit-de-oudheid '''GELUIDSFRAGMENT PANDEMIEËN IN HET OUDE ROME''']

.

= Fernand Braudel over het ontstaan van een beschaving =

[[Bestand:Plaque Fernand Braudel, 59 rue Brillat-Savarin, Paris 13.jpg|thumb|right|550px|Gedenkplaat in Parijs, Rue Brillat-Savarin 59.]]

[[Bestand:Mediterranean_Relief.jpg|thumb|550px|Het relief van de Middelandse zee vraagt toch enige studie...]]

[[Bestand:Treaty_of_Kadesh.jpg|thumb|550px|Het verdrag van Kadesh in 1258 is mogelijks de oudste grensbepaling die we kennen.]]

== De Middellandse zee ==
De historicus {{Wp|Fernand Braudel}} was zijn leven lang begaan met de geschiedenis van de Middellandse zee. Die leverde hem zijn '''drietrapsmodel''' op, bestaande uit structuur, conjunctuur en evenement. Met andere woorden: de geografie bepaalt de economie en de economie bepaalt het sociale, zo klinkt zijn redenering. De theorie is in tijden van klimaatsverandering misschien beter van onder het stof te halen. In de opening van zijn bekende trilogie uit 1949 benadrukt Braudel dat de Middellandse Zee - daar waar 'onze' Oudheid ontstaat - een door hoge, brede en lange bergen omsloten zee is, op een paar open plekken en de Saharawoestijn na, een relatief voorspelbare binnenzee overigens, met weinig getij die haar bevaarbaar maakt. Historici merken dit feit nauwelijks op.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In de {{Wp|Straat van Gibraltar}}, de verhoging van Naurouze, het [[Rhônedal]] en de zeestraten die de [[Zwarte Zee]] met de [[Egeïsche Zeeregio|Egeïsche]] verbinden, zijn er open plekken en tussen [[Syrië]] en [[Tunesië|Zuid-Tunesië]] zijn er geen bergen, daar grenst de [[Sahara|Saharawoestijn]] over duizenden kilometers aan de zee.&lt;/ref&gt; Het gaat om de Spaanse [[Betische cordillera|Cordillera]], de bergen van [[Libanon]], de [[Anatolië|Anatolische]] bergen, de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]], de [[Atlas (gebergte)|Atlas]], het [[Dinarische Alpen|Dinarische gebergte]], de [[Apennijnen]], de [[Pyreneeën]] en de [[Alpen]]. Hij schrijft het zo: 'Het landschap van de Middellandse Zee bestaat dus niet alleen uit wijngaarden, olijfgaarden en tot steden uitgegroeide dorpen - dit is louter franje. Dichtbij, als het ware tegen de zee aangeplakt, liggen de hoge, opeengepakte bergen, een wereld met weinig huizen of gehuchten, maar met talloze hoge moeren en steile noordwanden waar niets meer doet denken aan dat deel van de Middelandse Zee waar de sinaasappelbomen groeien. De winters zijn er streng. Sneeuw valt er in overvloed, ook toen {{Wp|Leo Africanus}} in de winter door de Marokaanse Atlasgebergte trok en ongelukkigerwijze van al zijn bagage en kleren werd beroofd.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 36.&lt;/ref&gt;

== Sneeuwwater ==
Het sneeuwwater en het ijs, zo ontdekte Braudel liet men niet onbenut. 'In het zestiende-eeuwse Turkije was sneeuwwater niet louter aan de rijken voorbehouden. In [[Konstantinopel]], maar ook elders zoals in het Syrische [[Tripoli (Libië)|Tripoli]], schreven reizigers over kooplieden die voor weinig geld sneeuwwater, stukken ijs en waterijs verkochten. (...) In het hart van het warme Middelandse-Zeegebied vormen deze besneeuwde gebieden een uniek fenomeen.' Een tegenstelling die met een wantrouwen gepaard gaat, ontstaat tussen de mensen in de laagvlakte en die in de hoger gelegen gebieden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 38.&lt;/ref&gt; Lichtvoetig als berggeiten zakken ze de heuvels af om te stelen, schrijft een reiziger in de twaalfde eeuw. Het bergleven bleef achter op dat in de vlakte, de beschaving drong er niet door. Als bewijs haalt Braudel het gemak aan waarmee de nieuwe religies terrein winnen en hoe de bergen een paradijs blijven voor het boerenbijgeloof. De bergen zijn een geliefd oord voor een afwijkende cultuur uit een ver verleden. Die cultuur in de laagvlakte plukte de vruchten van haar centrale ligging tussen Europa, Azië en Afrika en hield stand tot na de [[renaissance]] en de [[reformatie]]. Toen verschoof het machtscentrum (daar waar beslissingen worden genomen en waar de rijkdom zich verzamelt) van de wereld aan de noordelijke Atlantische oceaan komt te liggen: Brugge, Antwerpen, Amsterdam met de  gouden eeuw van de Hollanders, de Fransen onder [[Lodewijk XIV]], het Engelse imperium in de negentiende eeuw. De twintigste eeuw hoorde Duits te worden, maar het liep anders en de Verenigde Staten domineerden de twintigste eeuw. 

.

.

= Griekenland en Rome; de [[archaïsche periode]] =

[[Bestand:0_Lupa_Capitolina_(2).JPG|thumb|550px|Rome is volgens de legende gesticht door de tweeling [[Romulus en Remus]] in [[753 v.Chr.]]. De [[Legende (volksverhaal)|legende]] komt van [[Marcus Terentius Varro]] (116-27 v.Chr.). De werkelijke geschiedenis over [[Ontstaan van Rome|het ontstaan van Rome]] is complexer.]] 

[[Bestand:The_Intervention_of_the_Sabine_Women.jpg|thumb|550px|[[Jacques Louis David]] schildert in [[1799]] de [[Sabijnse maagdenroof]]. Deze een [[mythe|mythisch]] van net na de stichting van de stad [[Rome (stad)|Rome]] stelt dat de stad een toevluchtsoord was voor wie een nieuw leven wilde opbouwen. Bannelingen, vreemden, moordenaars, criminelen en gevluchte slaven deden Rome zo groeien dat de stad zich over vijf van de zeven heuvels uitbreidde. Romulus zag dat onder hen weinig vrouwen waren en organiseerde daarom de [[consualia]] ter ere van [[Consus]]. Hij nodigde het naburige [[Sabijnen|Sabijnse]] volk uit. Die kwamen massaal, met hun dochters. Romulus' plan om de vrouwen mee te nemen naar Rome lukte. De Sabijnse mannen ontsnapten en bereiden zich voor op een oorlog. Bij hun terugkeer waren Sabijnse vrouwen niet langer maagden. Ze leefden in harmonie met hun nieuwe echtgenoot en hun kroost. Romeinen en Sabijnen legden hun geschil bij en Rome bleef groeien.
 ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel V: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/14WvdVs9OQNan3lanN874j Waren dat echt rare jongens, die Romeinen?] ]]

[[Bestand:Hannibal_in_Italy_by_Jacopo_Ripanda_-_Sala_di_Annibale_-_Palazzo_dei_Conservatori_-_Musei_Capitolini_-_Rome_2016_(2).jpg|thumb|550px|Hannibal, een briljant succesvol tegenstander van de Romeinen in de [[Tweede Punische Oorlog]] trok met zijn olifantenleger uit [[Iberisch Schiereiland|Iberia]] naar Italië over de Pyreneeën, de Rhône en de Alpen en behaalde er veel overwinningen. Uiteindelijk maakte Hannibal een eind aan zijn leven om niet aan Rome te worden uitgeleverd. ♣ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: Rome deel II: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/5PwpMhXdmvozEWC9GdColE Hoe lanceerde Hannibal Rome als supermacht?] ]]

[[Bestand:Corvus.svg|thumb|550px|Corvus]]

.

== Tiende eeuw ==
'''Omstreeks 1.000 V.C. zijn er in de mediterrane wereld een duizendtal gemeenschappen met een eigen politiek en cultuur. Duizend jaar later zal deze regio onder het militaire, culturele en politieke gezag staan van één volk: de Romeinen. De Romeinen plukken hun geschiedenis en hun tradities in de [[Helleense talen|Helleense]] wereld, passen ze aan en verspreiden het Griekse erfgoed verder.'''
.

* 999
** Eerste nederzettingen in Rome.

.

* 900
** Griekenlang heeft het over de [[Geometrische periode]]. De Dorische steden [[Argos (stad)|Argos]] en [[Sparta (Griekenland)|Sparta]] ontstaan. 

.

== Negende eeuw (899-800) ==
.

* 899
** Een uitzonderlijk natte periode zorgt ervoor dat de Assyriërs voor de komende twee eeuwen gronden bewerken in een voordien onvruchtbaar gebied en tot een bloeiende landbouweconomie en een compleet rijk komen.
 
.

* 880
** [[Feniciërs|Fenicische]] kolonisten vertrekken uit Syrië en Libanon naar Noord-Afrika en stichten er [[Cartago (stad)|Cartago]] en monopoliseren de zeehandel in de Middelandse zee. 
** Europese [[domesticatie]] van de kip.

.

* 800
** Vermelding van kaneel in het kruidboek van de Chinese [[Shennong|Keizer Shennung]] en in het oude Egypte als ingrediënt van parfum.
** De Grieken ontwikkelen een nieuw alfabet. De letter a symboliseert een rund, de letter b een huis. Het [[alfabet|alphabet]] is gebaseerd op het [[Fenicisch alfabet|Fenicisch]].
** [[Homerus]], [[Hesiodos|Sesiodus]] en het [[orakel van Delphi]] zijn populair.

.

== Achtste eeuw (799-700) ==
.

;776

.

* De eerste [[Olympische Spelen in de Klassieke Oudheid|olympische spelen]] in de Griekse stad Olympia. Meer dan een millennium zullen ze mensen sportief samenbrengen.

.

;770

.

* China kent het muntgeld.

.

;753

.

* Mythologische stichtingsdatum van Rome door [[Romulus en Remus]]. De Romeinse schrijver [[Marcus Terentius Varro]] legt deze datum in de eerste eeuw V.C. vast. Eveneens in de achtste eeuw: de [[Sabijnse maagdenroof]]. Het vrouwentekort bij de volgelingen van koning [[Romulus]] leidt tot de uitnodiging van de [[Sabijnen]] naar het [[Circus Maximus (Rome)|Circus Maximus]] en de roof van hun dochters.

;750 jaar

.

* [[Kelten]] trekken het huidige Frankrijk binnen en vestigen zich. De [[ijzertijd]] start er met wapens en voorwerpen, een stijgende aanwezigheid van ruiters en vorsten. Dit is de [[Hallstattcultuur|Hallstatt-periode]].

.

;745

.

* De beroemde veldheer [[Tiglat-Pileser III]] creëert een professionele (betaalde en permanente) oorlogsmachine. Deze Assyrische koning is organiseert de samenwerking tussen de ruiterij en het voetvolk. Hij is berucht om zijn martelwerk en zijn executies, de verwoesting van stedelijke centra van opstandige vorstendommen en deportaties. Hij liet die steden in Assyrische stijl herbouwen met forten en een uniform belastingstelsel en dito dienstplicht, maten, gewichten en een religieuze cultus en het Aramees als taal. Zo verliezen de voormalige vorstendommen hun eigenheid.

.

;743-732

.

* [[Tiglat-Pileser III|Tiglat-Pileser]] onderneemt drie veldtochten in Syrië en Palestina. Hij verovert Arvad en Damascus en schenkt zo de stad Assur een wereldrijk.

.


;733-690

* [[Magna Graecia]]

.

;727

*

&lt;gallery&gt;
Bestand:Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

;700

* {Wp|Menapiërs} vestigen zich in de regio Kortrijk. De {Wp|Nerviërs} vestigen zich ten Oosten van de Schelde. Beiden zijn Keltische stammen.

.

== Zevende eeuw (699-600) ==
.

* Griekse steden gebruiken munten om te kopen en te verkopen.

.

* 681
** Aan de heerschappij van koning [[Sennacherib]] die sinds ca. 704 over het Assyrische rijk heerst, komt een einde. Hij leidde het rijk vanuit de stad [[Nineveh]] met een bevolking die meer dan 100.000 mensen telt - een van de grootste steden ter wereld. Hier liet hij ondergrondse aquaducten ([[Qanat|qanaten]]) aanleggen om akkers, tuinen  en parken te besproeien. Sommige assyriologen beweren dat het wereldwonder van de [[hangende tuinen]] van [[Babylon (stad)|Babylon]] in Nineveh lagen. Het irrigatiesysteem is noodzakelijk, want de natte periode die omstreeks 900 aanbrak, loopt in deze jaren ten einde. Deze megadroogte zal voor de ondergang van het Assyrische rijk zorgen.

.

* 668
** Grieken stichten Byzantium en vestigen zich rond de Zwarte Zee.

.

* 650
** Het [[Assyrische rijk]] kent zijn topdagen. Het heerst over [[Egypte (land)|Egypte]], de [[Levant]] en [[Mesopotamië]]. Al driehonderd jaar lang leiden militaire overwinningen vanuit Noord-Irak tot de gebiedsuitbreiding. Vanaf nu gaat het bergaf: de opwarming van de streek leidt tot vee-sterfte en mislukte oogsten. De Assyrische [[Vazalstaat|vazallen]], de [[Meden]] en de [[Babyloniërs]], zetten druk.

.

*621
** Eerste geschreven wetgeving door [[Draco (wetgever)|Draco]]

.

* 616
** De [[Etrusken|Etruskische]] koning van Rome [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]] legt de [[Cloaca Maxima]] aan om vuil water af te voeren naar [[Tiber]]. De stadsuitbreiding maakt dat de natuurlijke afvoer niet volstaat. In de eerste eeuw zal de Cloaca Maxima overdekt worden als  riool van Rome.

.

* 612
** Vijandelijke legers nemen de hoofdstad van het Assyrische rijk, [[Assoer]], in. Het rijk verdwijnt.

.

* Omstreeks 600
** Domesticatie van de kip in het stroomgebied van de Rijn.

.

== Zesde eeuw (599-500) ==
;571

* Geboorte van [[Pythagoras]] op het eiland [[Samos (eiland)|Samos]].

.

;525

* De Perzen zijn wereldheersers van de Middellandse zee tot in het centrum van Azië. In hun land van overvloed beschikken ze over een wegennetwerk dat de kust van Klein-Azië verbindt met [[Babylon (stad)|Babylon]] en [[Persepolis]]. In één week tijd overbrugt een bericht 2.500 kilometer. [[Herodotus]] is er niet goed van, een ongeziene prestatie: hitte, sneeuw, regen of duisternis zijn geen hindernis voor de couriers. De religieuze verdraagzaamheid van de nieuwe leiders, de handelsakkoorden en het overnemen van gebruiken en gewoontes van lokale bevolkingen spelen een rol in de uitbreiding van het rijk.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PETER FRANKOPAN, vertaald door George Pape. ''De zijderoutes. Een nieuwe wereldgeschiedenis,'' Het Spectrum, Antwerpen, 2016, p. 20-21.&lt;/ref&gt;

.

* Perzië kampt met zijn nomadische Noorden en zijn wrede rituelen. Ze drinken vijandig bloed en kleden zich met hun scalpen. Als handelspartner zijn ze chaotisch en onvoorspelbaar. Ze leveren goede paarden. 

.

;510

.

* De laatste koning van Rome wordt verbannen. [[Lucius Tarquinius Superbus|Tarquinius Superbus]] is niet meer.

.

;509

.

* Stichting [[Romeinse republiek]] door [[Marcus Junius Brutus]] die de laatste [[Etrusken|Etruskische]] koning [[Tarquinius Superbus]] verdrijft. Tot dusver regeerden zeven koningen over Rome: [[Romulus]], [[Numa Pompilius]] (recht en religie), [[Tullus Hostilius]], [[Ancus Marcius]], [[Tarquinius Priscus]], [[Servius Tullius]] en [[Tarquinius Superbus]]. Twee consuls besturen één jaar lang de republiek. Er is een senaat, stemrecht en de militarisering van de politiek. Het systeem blijft duren tot het Keizerrijk, na de moorde op Caesar in 44 voor Christus. 

.

== Vijfde eeuw (499-400) ==
[[Bestand:Herodotos_Met_91.8.jpg|thumb|550px|Herodotos, de vader van de geschiedschrijving.]]

[[Bestand:Confucius_Tang_Dynasty.jpg|thumb|550px|Conficius: 'Het is beter een mijl te reizen dan duizend boeken te lezen.']]

* Ca. 499-450
** In Vlaanderen komen minstens vier hoogteversterkingen of La Tène-forten. In Kessel-Lo bij Leuven, in Kester bij Brussel, in Kooigem bij Kortrijk en aan de Kemmelberg bij Ieper. De laatste nederzetting met een plateau van zes hectare domineert de omgeving en de IJzermonding en controleert de handel tussen kust en binnenland. De streek is rijk, geschikt voor landbouw, er is wijn, ijzererts- en zoutwinning. Ze blijft bewoond tot omstreeks 350. Op de Kemmelberg ligt een heuvelfort met grachten, wallen en houten omheiningen. Er is een grafheuvel, een ambachtszone voor pottenbakkers, het zogenaamde Kemmelaardewerk. De spectaculairste hoogteversterkingen zijn in Wallonië te vinden. In eentje ervan, in Buzenol (Montauban) is een grafmonument gevonden met op de achterkant een Gallo-Romeinse maaimachine, die door Plinius de Oudere beschrijft en gebruikt is bij de Trevieren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''De Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 159.&lt;/ref&gt;

* Ca. 480
** Geboorte van [[Herodotos]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;420), 'de vader van de geschiedschrijving'. Waarom is Herodotos de vader van de geschiedschrijving?  1. Hij schrijft als eerste een geschiedenis van de toenmalige wereld. Zijn Historiën of het 'Verslag van mijn onderzoek' gaat over zijn reizen door Griekenland, Anatolië, Opper-Egypte, Noord-Afrika, het Midden-Oosten, de Oekraïne en de Krim en West-Europa, Sicilië en Italië. 2. Herodotus doet beroep op en breekt met zijn voorgangers: hij onderscheidt de mythe van het 'menselijke' om tot een correcte geschiedschrijving te komen. Deze kritische analyse baseert hij op relevante mondelinge overleveringen én de toenmalige literatuur van de [[logografen]] zoals [[Hekataios van Milete]] die aardrijkskundige en antropologische invalshoeken hebben. 3. Herodotos wil oorzaken vinden en feiten verklaren. 4. Zijn werk houdt het midden tussen een reisverhaal met anekdoten en novellen en een objectievere geschiedschrijving waarbij 5. hij de Grieken en niet-Grieken vergelijkt als een etnoloog (comparatieve methode). 6. Dat alles verpakt hij in een verhaal, Herodotus is een begaafd verteller. In de Hellenistische periode structureren grammatici de Historiën in negen boeken, genoemd naar de negen Muzen. 

.

* 479
** De Chinese filosoof [[Confucius]] (°551 VC) overlijdt.

.

* Ca. 460
** Staatsman [[Pericles]], een leider van de stad [[Athene (stad)|Athene]] hervormt de stad tot een [[democratie]].
** Geboorte van [[Thucydides (historicus)|Thucydides]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;395), een historiograaf die de feiten aanschouwt als een gevolg van iets. De wil tot verklaren en begrijpen doet zijn intrede in de geschiedenis. Voor hem en voor Herodotos blijft de geschiedschrijving beperkt tot het pure beschrijven. 


* 450
** ♣ [[La Tène-periode]]. Kelten verspreiden zich over Europa. Ambachtelijke bloei, introductie van de pottenbakkersschijf en munten en steden in Europa ten Noorden van de Alpen. De [[Ketel van Gundestrup]] is misschien het bekendste gedecoreerd vat uit deze periode (2de of 1e eeuw v.Chr.). De vondst (1891) in een veen nabij Gundestrup in het Deense Himmerland is te zien in Kopenhagen en toont volgens sommigen het hallucinerende [[Bilzekruid]]. Brouwers mengen het in hun bier omwille van het effect. Het keteltafereel toont de zaaddoosjes tussen een ruiter en een soldaat en naast muzikanten. Diende het als basis voor een toverdrank die krijgers moed geeft, de angst onderdrukt en ongevoelig maakt voor hun verwondingen?

.

* Ca. 445
** Herodotos vestigt zich in Athene waar hij lezingen houdt over zijn reizen en opgenomen wordt in de kring van intellectuelen rond de kring van Perikles en zijn vriend, de tragedieschrijver Sofocles. Geschiedenis en fictie, het blijft een eigenaardig duo, tot op heden.

.

* 427
** Geboorte [[Plato]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;347)

.

* 400
** Uitvinding van de [[katapult]].

.

== Vierde eeuw (399-300) ==
* 399
** [[Socrates (filosoof)|Socrates]] drinkt de gifbeker in aanwezigheid van zijn vrienden. Hij is ter dood veroordeeld. Verbanning is de enige optie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fLJBzhcSWTk FILM]'''

.

* Ca. 396
** Rome verwoest de [[Etrusken|Etruskische]] stad [[Veji]].

.

* 390
** [[Kelten|Keltische Galliërs]] plunderen Rome.

.

* 384
** Geboorte van [[Aristoteles]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;322)

.

* [https://www.youtube.com/watch?time_continue=11&amp;v=id5WJmCaTG4 356]
** [[Alexander de Grote]] is koning van [[Macedonië (oudheid)|Macedonië]] en regeert over een van de grootste rijken.

.

* 347
** [[Plato]] sterft. '''[https://www.youtube.com/watch?v=VDiyQub6vpw FILM]'''

.

* 323
** [[Alexander de Grote]] sterft op 11 juli in [[Babylon (stad)|Babylon]] aan plotse koorts. Geen enkele bron bleef over. Als de jonge dertiger sterft, ontstaat een mythevorming. Zijn regionale gouverneurs krijgen zijn rijk in eigen handen.

.

* 322
** [[Aristoteles]], een van de invloedrijkste klassieke filosofen sterft op 62 jarige leeftijd. Hij was leraar van [[Alexander de Grote]] van 342 tot 340. '''[https://www.youtube.com/watch?v=csIW4W_DYX4 FILM]'''

.

* 312
** Opening van de [[Via Appia]] tussen [[Capua]] en Rome.
** Het Romeinse [[Aquaduct (watergang)|aquaduct]] voorziet Rome van water. Dit is het eerste aquaduct van Rome, er zullen er nog tien volgen. Het woord is een samentrekking tussen het Latijnse 'aqua' (water) en 'ducere' (leiden). De Griekse historicus en geograaf [[Strabo (historicus)|Strabo]] vermeldt de verwaarloosde Griekse infrastructuur die de Romeinen innemen. De aanvoer van helder, stromend water voorziet Rome van een hygiënische infrastructuur, geavanceerde toiletten en hydraulica. Alhoewel daar niet altijd euforisch over te doen is. Keizer [[Marcus Aurelius]] (121-180) woorden liegen er niet om: 'Zoals jij het baden ervaart - olie, zweet, viezigheid, troebel water, alles walgelijk - zo is ieder stuk leven.' Op het hoogtepunt van het rijk kunnen 60.000 inwoners van Rome die inmiddels een miljoenenstad is - op het zelfde moment baden. Water maakte mensen in die context niet altijd schoon. De duizenden badgasten per dag wentelden zich in een bacteriebrij vol eitjes van parasieten en ziektekiemen. Archeologische vondsten laten zien dat Romeinen evenveel last hebben van luizen, vlooien en darmparasieten als de niet-bad culturen. De loodvergiftiging (veroorzaakt door het waterdicht maken van de aquaducten) ondermijnt het Romeinse immuunsysteem, dysenterie is nooit veraf en het warme water tast mogelijks de spermakwaliteit aan. Op een Romeins grafschrift staat te lezen 'baden, drank en venus, zij slopen onze lichamen, maar ze vormen de essentie van het leven.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens.'' Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 139-145.&lt;/ref&gt; Behalve de aanvoer van vers water heeft een stad uiteraard behoefte aan de afvoer van vuil water. De [[Cloaca Maxima]] of de Grootste Riool biedt het water uit Rome een uitweg naar de Tiber. Die is in de 7e eeuw v.Chr. aangelegd als open riool en in de 1e eeuw v.Chr. overdekt om het terrein rond het Circus Maximus toegankelijk te houden. Sommige delen van Cloaca Maxima zijn nog in gebruik en de monding in de Tiber is nog te zien. 

.

;Kijken

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Pont du gard.jpg|[[Pont du Gard]] in [[Frankrijk]] bouw tussen [[38]] en [[52]] n.Chr.
Bestand:Segovia Aqueduct.JPG|[[Aquaduct van Segovia]].
Bestand:Acueducto de Segovia 01.jpg|Aquaduct van Segovia.
Bestand:Rome.Aqueduct.Tunnel.png|Doorsnede Romeins aquaduct met controlepunten.
Bestand:Roemerkanal buschhoven.jpg|[[Eifelaquaduct]]
Bestand:RomaAcquedottoTraCelioePalatino.JPG|De [[Aqua Claudia]], gebouwd tussen [[38]] en [[52]]. Het rechterdeel is gerestaureerd.
Bestand:Roman aqueduct Tarragona.jpg|Romeins aquaduct in [[Tarragona (stad)|Tarragona]] ([[Spanje]])
Bestand:Caesarea Maritima aqueduct.jpg|Aquaduct van [[Caesarea (Maritima)|Caesarea]] in [[Israël]].
Bestand:63 Oued ELLIL 08.JPG|[[Zaghouan Aquaduct]] bij Tunis.
Bestand:View_of_the_Cloaca_Maxima_Rome_1814.jpg|Een zicht op de Cloaca Maxima uit 1814.
Bestand:040227_tevere16CloacaMaxima.jpg|De Cloaca mondt uit in de Tiber. 
&lt;/gallery&gt;

.

== Derde eeuw (299-200) ==
* 264-241
** [[Eerste Punische oorlog]] in een reeks van drie tegen [[Carthago]]. Inzet is de hegemonie over de Middelandse zee. Tot nu toe vermijden de Romeinen de zeevaart. Het is de uitvinding en de ontwikkeling van de [[Corvus (krijgskunde)|corvus]] die de Romeinen succesrijk ten strijde doet trekken tegen Carthago.

.

* 250
** De Romeinen zorgen voor luchtvervuiling met [[Lood (element)|lood]] en [[antimoon]]. De vervuiling zal pieken tot 120 na Christus. Met de langzame val van het Romeinse Rijk, verdwijnen de loodtoepassingen en de kennis over lood (het wordt gebruikt om vers water aan te voeren, in rioleringen, bij het maken van drinkbekers, kannen, borden, cosmetica, potloden en email op aardewerk).

.

* 230
** De eerste (zelfbenoemde) Chinese keizer, [[Shi Huangdi]] introduceert in zijn veroverde gebieden een standaard inzake het schrift, de maten en de gewichten.

.

* 218-201
** Hannibal Barkas (247-183), de Carthaagse generaal valt Italië binnen en begint de [[tweede Punische oorlog]]. Rome kent verschillende nederlagen.

.

== Tweede eeuw (199-100) ==
;Ca.160
* ♣ De Romeinse consul en grootgrondbezitter Cato de Oude (234-149) publiceert De Agri Cultura een werkje ‘Over de landbouw’. 

.

;Ca.140
* De Griekse dichter [[Antipater van Sidon]] maakt een lijst zeven wereldwonderen. Deze lijst is later overgenomen door schrijvers en historici. De keuze voor zeven wonderen is symbolisch als een getal van perfectie en volledigheid. Het gaat om 1. [[Piramide van Cheops|de piramide van Cheops]] (in Gizeh, Egypte, gebouwd ca. 2580-2560 V.C.) dat het enige wereldwonder is dat nog bestaat; 2. [[hangende tuinen van Babylon|de hangende tuinen van Babylon]] (in Irak, mogelijk rond 600 V.C. mogelijk legendarisch, gebouwd door Nebukadnezar II; 3. de [[Tempel van Artemis in Efeze|tempel van Artemis]] ([[Efeze]], Turkije 550 V.C.); 4. het [[Beeld van Zeus te Olympia|beeld van Zeus]] (Olympia, Griekenland, ca. 435 V.C.); 5. het [[mausoleum van Halicarnassus]] (Bodrum, Turkije, ca. 350 V.C.); 5. de [[Kolossus van Rodos|kolossus van Rhodos]] (Griekenland, ca. 292-280 V.C.) en de [[Pharos van Alexandrië|vuurtoren van Alexandrië]] (Egypte, ca. 280 V.C).

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Kheops-Pyramid.jpg
Bestand:Hanging_Gardens_of_Babylon.jpg
Bestand:Miniaturk_009.jpg
Bestand:Artemis_of_Ephesus.jpg
Bestand:Mausoleum_of_Halicarnassus.jpg
Bestand:Colosse_de_Rhodes_(Barclay).jpg
Bestand:Phare_d'Alexandrie_(Barclay).jpg
Bestand:Statue_of_Zeus.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

;146
* Tijdens de [[derde Punische oorlog]] verwoesten de Romeinen [[Carthago]].

.

;142
* De [[Pons Aemilius]] (ook: Ponte Rotto) is de eerste stenen brug over de [[Tiber]]. Ze vervangt een houten brug uit 179.

.

;100
* ♣ Uitvinding van het [[waterrad]].

.

== Eerste eeuw (99-1) ==
[[Bestand:Retrato_de_Julio_César_(26724093101).jpg|thumb|550px|Buste van [[Tusculum (Latium)|Tusculum]] van [[Julius Caesar]], waarschijnlijk het enige portret uit zijn tijd. Archeologisch Museum, Turijn, Italië. Caesar is de eerste levende Romeinse keizer die zichzelf portretteert op een munt. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel III: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/0rTnKiYRXze6SuM7eFd4FZ Hoe bezegelde Caesar het lot van de republiek?] ]]

;Rome, strijdvaardig en het oorlogsgeweld verheerlijkend, neemt kust-stadstaten in en beheerst halverwege de eerste eeuw de Westelijke Middellandse zee. Het leger perfectioneert en disciplineert zich. De ambitie richt zich op het Perzische oosten (dat blijft een moeilijke), de Egyptische graanschuur van [[Cleopatra VII|Cleopatra]] en het Gallische Noorden waar Alexander de Grote twee eeuwen eerder zijn neus voor ophaalt omdat er niets te winnen is. Toen toonde onze regio de kenmerken van de 'pre-Romeinse [[La Tène-periode|La Tène]]-cultuur' zonder heuvelforten (gezien het vlakke land) en zonder verstedelijking (gezien het ontbreken van edel metaal waaruit men munten slaat). De economie bestaat uit landbouw, schapenteelt en visserij. De Vlaamse vissauzen zijn zo gegeerd dat handelaars ze naar alle windstreken uitvoeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de Middeleeuwen'', Overamstel, Schoten, 2015, p. 10.&lt;/ref&gt; Toch loopt het scenario stilaan anders. In 52 haalt Rome de buit uit onze streek binnen en onderwerpt ze steden, handelslui en vakmensen in het huidige Noord-Frankrijk, België, Nederland en West-Duitsland. De belastingen zijn zo lucratief dat Rome zijn goudprijs aanpast. Halverwege de eerste eeuw zijn er in Italië twee miljoen slaven, twintig procent van de totale populatie. Als in het eerste keizerlijke tijdperk iemand op het idee komt om hen tot een uniform te verplichten, wijst de senaat dat geschrokken af. Niemand wil - de [[Spartacusopstand]] indachtig - dat de slaven zouden beseffen hoe talrijk ze zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.&lt;/ref&gt; In diezelfde periode valt Egypte als rijp fruit in hun handen. De graanprijs keldert en de Romeinse koopkracht stijgt. De veroveringen leiden tot meer inkomen voor Rome en maken de veroverde gebieden armer. Roomse rijken lopen met de gestolen welvaart weg, de politieke deelname is een zaak voor rijkelui die hun wereldbeeld danken aan gladiatorengevechten. Die tonen de Romeinse microkosmos met wilde dieren uit de veroverde gebieden, de heerschappij over naburige en verre volkeren en verheerlijken het gevecht, de eerzucht en de vernedering als ingrediënten in het idee van '[[Panem et circenses|brood en spelen]]'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PETER FRANKOPAN. ''De zijderoutes'', p. 32-34.&lt;/ref&gt; 

.

;82

.

* Rome telt 400.000 inwoners.

.

;73-71

.

* [[Spartacusopstand]].

.

;63

.

* [[Catilina]] plant een moord op [[Cicero]] en inspireert die tot zijn [[Catilinarische redevoeringen|Catilinarische rede]]: 'Hoe lang nog, Catilina, zult u misbruik maken van ons geduld?'


;60

.

* Eerste [[Triumviraat]] van [[Crassus]], [[Pompeius]] en [[Julius Caesar|Caesar]].

.

;58-57

.

* In 58 voor Christus leiden Caesars eerste veldtochten in Gallië tot weerstand in het land van de Belgae. [[Ambiorix (persoon)|Ambiorix]] vernedert de Romeinen door een anderhalf plunderend legioen uit te moorden ter bescherming van zijn graan. Hij redt zo zijn volk van de hongerdood, tot woede van een wraakzuchtige [[Julius Caesar]]. 

* In 57 onderwerpt Julius Caesar de Veneti en de andere Gallische stammen aan de Atlantische kust. De Veneti is een zeevarend volk dat in het huidige Bretagne en in de stad [[Vannes]] (Darioritum) woonde. Hun stevige zeilschepen weerstaan de Atlantische winden en golven.

.

'''ᛩ''' [[Abraham Ortelius|ABRAHAM ORTELIUS]]. ''Belgii veteris typus'', Amsterdam, 1584. 

.

;55
* [[Julius Caesar]] valt Engeland binnen.

.

;54
* Caesar heeft het moeilijk om de regio van de [[Menapii]] in te nemen, de stam is hem te machtig en voert een guerrillaoorlog. Caesar verslaat hen in 52. Genocide vat zijn actie samen. De periode tot 70 na Christus heet in onze streken de vroeg Romeinse tijd. Van [[Romanisatie]] (het overnemen van de taal, de cultuur en de Romeinse gewoonten) is weinig sprake. De bloei van de Romeinse tijd situeert zich een eeuw later, tussen 70 en 275. Van dan af nemen de [[Menapii]] (de Gallische/Keltische stam uit het moerasgebied achter de Schelde) de Romeinse cultuur over. De periode na 275 is de Laat Romeinse tijd. 

.

[[Bestand:Map_Gallia_Tribes_Towns.png|thumb|550px|Belgica vlak vóór de inlijving van 52 voor Christus.]] 

;52
* [[Julius Caesar]] verovert de rest van [[Gallië]], het land van de Kelten. In zijn ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum]]'', beter bekend als ''[[de bello Gallico]]'' deelt Caesar Gallia in drie: het gebied van de [[Aquitaniërs]], dat van de [[Galliërs]] en Gallia Belgica. 'In hun eigen taal noemen ze zich Kelten, wij noemen hen Galliërs. Ze verschillen in taal, instellingen en wetten. De Galliërs worden door de rivier de Garonne van de Aquitanieërs en door de Marne en de Seine gescheiden. De Belgen zijn het moedigst van allemaal omdat ze het verst van de cultuur en bevolking van de provincie verwijderd zijn, omdat er weinig handelaars hen bezoeken (waardoor hun geest verwijfd zou raken) en omdat ze zich het dichtst bevinden bij de Germani, die over de Rhenus ([[Rijn]]) wonen en met wie ze oorlog voeren.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Julius Caesar]] - ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum|Commentarii de bello Gallico]]'' Boek I: 1-3; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.&lt;/ref&gt; In het noordelijke deel wonen de [[Belgae|Belgen]]. [[Germanen|Germaanse stammen]] bevolken het gebied. De [[Morini (stam)|Morini]] zijn een zeevolk dat langs de [[Noordzeekust]] en [[Pas-de-Calais|Pas de Calais]] leeft. Caesar heeft interesse in hun grondgebied omdat de overtocht naar Brittannië korter is dan in Bretagne. De [[Menapiërs]] leven in het noordwesten, rond de Schelde-, de Maas- en de Rijndelta. De [[Eburonen]] leven in de Maasvallei, de [[Nerviërs]] en de [[Atuatuci]] in de Maas- de Sambervallei, de [[Trevieren]] in het zuidoosten en de [[Frisii]] in het noorden. Nadien ontwikkelen de [[Lage Landen]] zich tot een uithoek van het [[Romeinse Rijk]] met de provincia Belgica tot aan de Rijn als een natuurlijke verdedigingslinie met Germania. In Belgica leggen de Romeinen een heerwegennetwerk voor hun troepen en de handel met als oost-westas de [[heirbaan Boulogne-Keulen]]. Hierlangs komen [[Romeinse villa]]s en dorpen.

.

;49
* Burgeroorlog tussen Caesaer (Rome) en [[Pompeius]] (Pompeii). Als Caesar de [[Rubicon (Italiaanse rivier)|Rubicon]] oversteekt spreekt hij de woorden [[Alea iacta est]]. De rivier vormt de grens tussen de Italiaanse gebieden en en Gallië.

.

;48
* In [[Alexandrië]] schaart Caesar zich aan de zijde van Cleopatra en strijdt tegen haar echtgenoot die tevens haar broer is, [[Ptolemaeus XIII]]. 

.

;47
* Uit de relatie van Caesar en Cleopatra komt een zoon: Caesarion.

.

;45
* De [[Juliaanse kalender]] vervangt de [[Egyptische kalender]]. Een jaar telt gemiddeld 365,25 dagen met om de vier jaar een schrikkeldag. In 1582 zal de [[gregoriaanse kalender]] de tijd astronomisch nauwkeuriger berekenen door de jaren 1700, 1800, 1900, 2100, 2200 en 2300 als schrikkeljaren te schrappen (eeuwjaren die geen veelvoud zijn van 400). Caesar wordt alleenheerser of 'dictator perpetuus' en legt de basis voor de monarchie.

.

;44

[[Bestand:Vincenzo_Camuccini_-_La_morte_di_Cesare.jpg|thumb|550px|Moord op [[Julius Caesar]], 44 VC. Stervend strekt hij zijn hand uit naar Brutus die als laatste zijn mes gebruikt, en roept 'Ook gij, Brutus, mijn zoon?' Brutus twijfelt of de moord gerechtvaardigd is. Schilderij van [https://en.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_Camuccini Vincenzo Camuccini]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel IV: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/3TsfNZ9JZhOrxSQf9TdoeL Hoe hield Cleopatra de Romeinen in de ban?] ]].

.

* Republikeinse senatoren waaronder Cassius en Brutus vermoorden Caesaer op 15 maart. Caesar spreekt zijn laatste woorden: 'Tu quoque fili mi' tot Brutus.

.

;43
* Tweede [[triumviraat]] van [[Lepidus]], [[Marcus Antonius]] en Augustus.

.

;31
* Ocavianus (later Augustus) laat zich [[princeps]] noemen en start het [[Principaat]]. Opvolgers nemen de titel over tot 284.

.

;29
* Vergilius publiceert Het boerenbedrijf.

.

;27
* [[Marcus Agrippa]] bouwt het eerste [[Pantheon (Rome)|Pantheon]]. Het huidige Pantheon is gebouwd onder Hadrianus tussen 120 en 124.
* Augustus, de geadopteerde zoon van Caesar, wordt keizer tot 14 N.C.


.

;19
* De Romeinse dichter [[Vergilius]] (°70VC) overlijdt. In zijn heldendicht [[Aeneis]] bezong hij Rome's oorsprong en verleden, het maakt hem even beroemd als [[Homerus]] met de [[Ilias]] en de [[Odyssee]]. De middeleeuwer zal Vergilius magische eigenschappen toekennen en van hem een tovenaar maken. Vergilius in de mand is een vaak terugkerend tafereel dat mannen moet waarschuwen tegen de verlokkingen van de vrouw. Volgens de legende verleidt de dochter van de Romeinse keizer Vergilius. Ze lokt hem haar torenkamer binnen door hem in een mand naar boven te hijsen. Halverweg laat ze hem bungelen, tot jolijt van de passanten.

.

;17
* Keizer Augustus kiest voor brood en spelen met offers, wagenrennen, jacht en toneel.

.

;10
* De Romeinen leggen oost-westheirbaan aan in Gallia Belgica van [[Boulogne-sur-Mer]] via Doornik, Valenciennes, Tongeren en Maastricht naar Keulen, de Via Belgica. Bij het latere [[Castellum (Maastricht)|Castellum Maastricht]] bouwen ze in het eerste kwart van de eerste eeuw (na C.) een brug over de Maas. 

.

;5-2
* Geboorte van [[Jezus Christus]].

.

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=jApGu7Lr9Ic Beeldfragment: De universiteit van Vlaanderen. Heeft Jezus echt bestaan?]'''

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Uluburun1.jpg|Voor de Turkse kust vinden archeologen een wrak uit 1550-1200. De lading bekijk je in [https://www.youtube.com/watch?v=7IZWOdY7fEk deze reportage.]]
Bestand:Thucydides_pushkin02.jpg|[[Thucydides|Thucydides]]
Bestand:Socrates_Louvre.jpg|Socrates
Bestand:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|De dood van Socrates door David.
Bestand:Plato_Silanion_Musei_Capitolini_MC1377.jpg|Plato
Bestand:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|Aristoteles
Bestand:Aristoteles_Louvre.jpg|Aristoteles in het Louvre
Bestand:AlexanderTheGreat Bust Transparent.png|Alexander de Grote
Bestand:Portrait_of_Alexander_the_Great,_most_likely_of_the_sculptor_Leochares,_340-330_BC,_New_Arcropolis_Museum,_Athens_(14053483565).jpg|Alexander de Grote
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Rome na Christus =

[[Bestand:Map_of_ancient_Rome.jpg|thumb|550px|Het oude Rome. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIa: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/2JAPaSBLDG2JjPHOBwwdm7 Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]]

== Eerste eeuw ==
[[Bestand:Roman_fresco_Villa_dei_Misteri_Pompeii_004.jpg|thumb|550px|Op de buiten van [[Pompeï|Pompeii]] staan Romeinse villa’s vol luxe. 'Villa dei Misteri', waarvan de eigenaar van de wijnbouw leeft, is genoemd naar de fresco’s die de inwijding tonen van een meisje in de mysteriën van [[Dionysus]]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIb: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/299XpNQOvYekhtJPJ7Ieee Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]]

[[Bestand:Fedor_Bronnikov_002.jpg|thumb|550px|Gekruisigde slaven in Rome van [[Fyodor Bronnikov]], geschilderd in [[1878]]. De Romeinen gebruiken de kruisiging bij niet-Romeinen, slaven, geminachte vijanden en criminelen als een oneervolle stervenswijze. Gekruisigden bleven aan het kruis hangen als dierenvoedsel. De invoering van het christendom als staatsgodsdienst schaft de kruisiging af. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/22a2btfl31EEVByCzCBPNF Hoe bekeerden christenen het heidense Rome?] ]] 

.

'''De eerste eeuw kenmerkt zich door de prille ontwikkeling van het Christendom, de uitbreiding en de hoogconjunctuur van het Romeinse Rijk. De politieke transformatie van republiek naar keizerrijk gaat gepaard met de Romanisering van onze streken en de oriëntatie op Azië. Daar, in een onbenullige provincie waar een gouverneur [[Pontius Pilatus]] zich te schande maakt, duikt een fel nieuw geloof op. De verbaasde Romeinse autoriteiten laten de vroege christenen gedijen. Hun verhalen gaan over woestijnen en hongersnood, overstromingen en droogte. Een politieke investering in dit geloof is (voorlopig) niet aan de orde. Geloofsovertuigingen installeren zich samen met militaire of diplomatische successen. Culturele superioriteit is simpel omdat ze de goddelijke goedkeuring geniet. Valse goden zorgen alleen voor ellende.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Merkwaardig toch dat dit soort verhalen zal doordringen tot Noordelijk Europa dat deze fenomenen nooit kende, stelt Peter Frankopan (p. 49-57).&lt;/ref&gt;'''

.

.

;5

.

* [[Tiberius]] is de eerste Romein die overwintert in Germania en de [[Longobarden]] bevecht door met zijn vloot de [[Elbe (rivier)|Elbe]] op te schuimen.

.

* ♣ In de Metamorfosen (een gedicht van vijftien boeken) beschrijft [[Ovidius|Oevidius]]  of voluit Publius Ovidius Naso (43 v.Chr. - 17) de schepping en geschiedenis van de Griekse en Romeinse wereld. Hij voltooide het vermoedelijk in het jaar één. Daarin beschrijft hij de onmogelijke liefde tussen Pyramus en Thisbe uit [[Babylon (Babel)|Babylon]] waarbij een tuinmuur hen scheidt. De Romeinse schrijver [[Gaius Iulius Hyginus|Hyginus]], een vriend van Ovidius beschreef hen eerder in de ([[1e eeuw v.Chr.]]). Het verhaal eindigt met de [[dood]] van de helden waarbij hun bloed de witte moerbeiboom bespat en de metamorfose ondergaat tot de rode moerbei.

.

;12

.

* De grens van het rijk breidt uit tot aan de [[Donau]].

.

;14

.

* [[Tiberius]] is de tweede keizer tot 37. Onder zijn bewind kruisigen de Romeinen Christus.

.

;30 (Ca.)

.

* Terechtstelling van de Joodse prediker Jezus van Nazareth in Jerusalem in de hoofdstad van het Romeinse protectoraat in Palestina.

.

;37

* Het terreurbewind van [[Caligula]] duurt tot hij in 41 vermoord wordt nadat hij zijn paard tot consul wou benoemen. Als princeps van Rome begint zijn regering hoopvol. Na enige persoonlijke tegenslagen wordt hij een autocraat die vele senatoren willekeurig ter dood te veroordelen. 

.

;38
** De werken aan de [[Pont du Gard]] starten.

.

* 41
** Een geslaagde moordaanslag van de [[Praetoriaanse garde]] beëindigt het schrikbewind van [[Caligula]]. [[Claudius (keizer)|Claudius]] volgt hem op.

.

* 43
** Romeinen veroveren Zuid-Engeland. Ze gebruiken de kruising van twee heerbanen als uitvalsbasis: de [[Heerbaan|heerbaan]] van Doornik naar Oudenburg (het voorportaal naar Engeland) en die van Tongeren naar Boulogne om hun troepen en logistiek aan te voeren. Dit is het machtigste leger ter wereld en de keizer is van de partij. De krijgsolifanten, de cavalier, de artillerie moeten indruk gemaakt hebben op de streekbewoners. Tegenwoordig heet dit kruispunt [[Kortrijk]]. Tot de opgravingen van 1950 en 1988 wist men nauwelijks iets over de Romeinse aanwezigheid in Kortrijk. In de jaren negentig laten laat-Romeinse bouwmaterialen uitschijnen dat op de site van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] ooit een badhuis stond. Archeologen stoten er op een strooizone van Romeins puin uit de vierde eeuw. Dat het grafelijk domein hier sinds de negende eeuw tot 1297 grote sier hield, dat er hier een enorme Franse dwangburcht stond omstreeks 1302, dat er een gravenkapel aangelegd werd en dat er een kerkhof was tot 1784, hield de archeologen niet tegen om bijna 32.000 Romeinse vondsten te registreren: dakpannen, verwarmingselementen, betonresten, frescofragmenten, hete luchtbuizen... Bevond er zich in Kortrijk een [[castellum]]? Voorlopig is daar geen antwoord op. Eenmaal in Engeland starten de Romeinen de bouw van de eerste stad op het eiland: [[Colchester (Essex)|Colchester]]. Over de eetgewoontes van de Romeinen die Engeland veroveren, schrijft Regula Ysewijn enkele erg interessante bladzijden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie: REGULA ISEWIJN. ''Pride and Pudding. De geschiedenis van de Britse pudding in hartige en zoete recepten'', Carrera Culinair / Davidsfonds, Overamstel / Tielt, 2020 / 2015, p. 21-22.&lt;/ref&gt;

.

* 44
** [[Jakobus de Meerdere]], een apostel van Jezus Christus, een van &quot;de twaalf&quot; wordt in Palestina onthoofd. Volgens de legende kwamen zijn stoffelijk resten in een stenen boot terecht waarin twee discipelen meereisden. Hun boot bereikte vanzelf de Galicische kust, waarna ze het lichaam begroeven in de berg Libredón. Over zijn graf verrees een basiliek.

.

* Ca. 50
** In boek XVI beschrijft [[Plinius de Oudere|Plinius de oudere]] het landschap van de [[Chauken]] tussen de Noordzee en de wouden waar bomen noch struiken groeien. Ze wonen er op terpen en gebruiken aarde als brandstof, volgens Plinius 'miserabele ras'. Het is een vroege beschrijving van Nederland. De Chauken vluchten voor de snel opkomende vloed op zelfgemaakte heuvels, ze lijden kou, houden geen vee en drinken regenwater uit kuilen. In die onmetelijke vlakte leven ze in hutten en 'lijken zij op zeelieden in schepen als het water het omringende land bedekt, maar op schipbreukelingen als het getij zich heeft teruggetrokken, en rond hun hutten vangen ze vis die probeert te ontsnappen met het aflopende getij. Het is voor hen niet mogelijk om kuddes te houden en te leven op melk zoals de omringende stammen, ze kunnen zelfs niet met wilde dieren vechten, omdat al het bosland ver weg ligt. Ze vlechten touwen van zegge en biezen van de moerassen om daarmee netten te kunnen uitzetten om vis te vangen, en zij graven modder op met hun handen en drogen het meer in de wind dan in de zon, en met aarde als brandstof verwarmen zij hun voedsel en hun eigen lichamen, bevroren in de noordenwind.'

.

* 52
** Het 50 kilometer lange aquaduct, de [[Pont du Gard]], is klaar en start zijn waterlevering aan [[Nîmes]]. Met een verval van meer dan tien meter stroomt 35.000 kubiek water per dag de badhuizen, de bronnen en de fonteinen in. De kunstmatige waterloop steekt de rivier de [[Gardon (rivier)|Gardon]] over. 1000 arbeiders verplaatsten hiervoor 50.000 ton kalksteen.

{{Panorama|Pont du gard panoramique depinched.jpg|1000px|Panoramisch zicht}}

 
.

* 54
** De zeventienjarige [[Nero (keizer)|Nero]] komt aan de macht nadat Agrippina Claudius liet vermoorden.

.

* 62
** In Jeruzalem sterft [[Jacobus de Oudere|Jacobus]], de &quot;broer van Jezus&quot;, Jakobus de Rechtvaardige, de Mindere of de jongere genoemd ter onderscheiding van [[Jakobus de Meerdere]]. Beiden worden genoemd als één van &quot;de twaalf&quot;. De traditie van de Rooms-Katholieke Kerk neemt &quot;broers en zussen van Jezus&quot; niet letterlijk. De katholieke kerk aanvaardt het dogma dat Maria maagd bleef en interpreteert &quot;broer&quot; als &quot;neef&quot;. Jakobus wordt niet meegeteld in de Heilige Familie.
** [[Plinius de jongere]] (Ca. &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;113) wordt geboren in [[Comomeer|Como]] in Noord-Italië. Hij wordt een leerling van de pedagoog [[Quintilianus]].

.

* 64
** [[Nero (keizer)|Nero's]] brand verwoest Rome.

.

* 67 (mogelijks)
** Kruisiging van Petrus in het [[Caligula|Circus van Caligula]], naast de [[Sint-Pietersbasiliek]].

.

* 69
** Het [[vierkeizersjaar]]: [[Galba (keizer)|Galba]], [[Otho]], [[Vitellius (keizer)|Vitellius]] en [[Vespasianus]].

.

* 72
** Start bouw [[Colosseum]]. De werken duren acht jaar.

.

* [https://pompeiimovie.tumblr.com/post/69013391954 79]
** De [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] vernietigt [[Pompeji]]. Dankzij de geschriften van [[Plinius de Jongere]] weten we de historiek hierover. Zijn adoptievader Plinius de oudere, eveneens Romeins letterkundige en amateur-wetenschapper kwam om het leven in de buurt door een aandoening aan zijn luchtwegen.

.

* 70-100
** In onze streken zorgt de Romeinse stabiliteit voor een dichtere bewoning en een demografische boom.
** De Romeinse invloed ten gunste van het bevolkingscijfer zal een eeuw aanhouden en leidt tot een dichte bewoning, grafvelden en nederzettingen van Oudenburg in de richting van (het nog niet bestaande) Brugge. Er is intensieve akkerbouw, veeteelt, veen- en zoutwinning. 
** Bij deze romanisering vermengt de oorspronkelijke bevolking zich met de Romeinse immigranten. Tongeren (Atuatuca Tungrorum), Doornik (Turnacum) en Aarlen (Orolaunum) zijn steden met de burgerlijke en militaire functies. De aristocratie neemt er de Romeinse levenswijze over en verwerft burgerrechten. De macht van de [[Druïde|druïdes]] krimpt en de Keltische goden krijgen een romaanse of christelijke (?) variant.

.

* 80
** Het [[Colosseum]] opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers.

{{Panorama|Panorama Kolosseum in Rom (Originalgröße).jpg|1200px}}

.

* 97
** Onder de nieuwe keizer [[Trajanus]] bereikt het rijk zijn voorlopige grootste omvang. Eind eerste eeuw, begin tweede eeuw bouwen christenen de eerste [[catacomben]]: de oudste zijn de catacombe van Domitilla en de catacombe van Priscilla.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Europa_Germanen_50_n_Chr.svg|Onze streken omstreeks 50.
File:Europa60AD.jpeg|thumb|550px|Europa omstreeks 60.
Exercitus_romanus_80AD_png.png|Het Romeinse legioen omstreeks 80.
Bestand:Claudius_Pio-Clementino_Inv243.jpg|Claudius I
Bestand:Colosseum_in_Rome-April_2007-1-_copie_2B.jpg|[[Colosseum|Colossseum]]
&lt;/gallery&gt;

== Tweede eeuw ==
[[Bestand:Pline le Jeune, Caius Plinius Caecilius Secundus (61-114) CIPB1135.jpg|right|550px]]

'''Christenen leven in de afgelegen gebieden van het Romeinse Rijk. De staat wantrouwt hen omdat ze de cultus van de goddelijke keizer afwijzen. Als volwassene laten ze zich dopen en zweren ze hun Griekse en Romeinse goden af. Wrede vervolgingen - de Romeinse tegenreactie - dienen het volksvermaak en brengen duizenden Christenen om. [[Plinius de Jongere]] (Ca. 62 - Ca. 113) vraagt de keizer raad nadat hij enkelen van hen executeerde. [[Trajanus]] (53-117), raadt verdraagzaamheid aan. Tegen het einde van de eeuw komen er kinderdopen. De Romeinse [[vici]] in onze streken ervaren welvaart. Ze ontstaan tussen het jaar vijftig en het jaar 250. Het gaat om Kortrijk, Harelbeke, Wervik, Aardenburg en Gent. In Oudenburg, Brugge en Wenduine is er industriële activiteit. In [[Born (Nederland)|Born]], Nederlands-Limburg maakt een ambachtsman een bronzen beeldje met glaspasta van een haan. Althans, daar is hij gevonden. Het opschrift 'Arcuana' klinkt als een kraaiende haan en betekent in het Keltisch aankondiger en zanger.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfond, Leuven, 2005, p. 81.&lt;/ref&gt; In het Gallische Lyon moppert de eerste bisschop in de late eeuw dat hij Keltisch moet spreken en dat hij zijn Griekse moedertaal kwijt is. Nu overstromen de Vlaamse kust en Zeeland, dit is de [[Duinkerke-transgressies|tweede Duikerkse transgressie]]. Honderd jaar later, eind derde eeuw is het gebied ontvolkt. De overstromingen (en vreemde invasies) houden aan tot het begin van de zevende eeuw.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen''. Horizon, Schoten, 2015, p. 13-14.&lt;/ref&gt;'''

.

.

* 98-117: Tijdens de regeerperiode van keizer [[Trajanus]] verovert het leger [[Dacië]]. De [[Romanisering]] is zo indringend dat het land er zijn naam aan overhoudt: [[Roemenië]]. De [[zuil van Trajanus]] die in Rome te zien is, illustreert de veldtocht.

.

* 117: [[Hadrianus]] wordt keizer (tot 138) na het overlijden van [[Trajanus]] en stoot [[Dacië]], het gebied ten Noorden van de [[Donau]] af en bouwt een muur van bijna vijfhonderd kilometer tussen de Donau en de [[Rijn]].

.

* 122: Hadrianus start de bouw van [[Muur van Hadrianus|de muur in het noorden van Britannia]]. Andere bouwwerken onder zijn naam zijn de [[Engelenburcht]] als zijn [[mausoleum]], de restauratie van het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] en [[Villa Hadriana]] in [[Tivoli (Italië)|Tivoli]].

.

* 150-175: Langs de kust ontwikkelen het castellum [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] en [[Oudenburg]] zich tot belangrijke militaire centra met een weg ertussen. Oudenburg is het voorportaal naar Brittannia. Andere steunpunten bevinden zich in [[Maldegem]], [[Aalter]], [[Kortrijk]] en mogelijks [[Torhout]]. Ze moeten het hoofd bieden aan de instabiele regio. De legerkampen liggen nabij getijdengeulen aan de zee of aan waterwegen. Archeologen zien een verband tussen een bevolkingsdaling, het verlaten van de boerderijen en de komst van deze legerkampen.  

.

* 165: Rome verovert [[Mesopotamië]].

.

* 165-180: Miljoenen Romeinen sterven aan de Plaag van Antionus, een pokkenepidemie.

.

* Eind tweede eeuw: Langs een hoge zandrug en strategischer dan Brugge groeit Oudenburg als een schiereiland uit tot een omvangrijke agglomeratie met een Romeinse legereenheid van 500 manschappen. De houten kazerne is op een lange dagmars verwijderd van Aardenburg en moet de zeehandel beschermen. De houten constructies van de kazerne kennen vanaf 260 stenen versterkingen. De Romeinen jagen in de omgeving op bevers, boom- en steenmarters, ree, edelhert, oerrunderen en everzwijn, de monniksgier, de raaf en uitzonderlijk oerrunderen en een bruine beer. Het zijn sporen die archeologen terugvonden in een waterput die getuigen van een ongerepte wildernis rond het Brugse.


.

.

== Derde eeuw ==
'''In de derde eeuw zouden de Franken Tongeren hebben vernietigd.'''

[[Bestand:Heiliger_Cornelius.jpg|thumb|550px|De Heilige Cornelius, slachtoffer van de christenvervolgingen.]]

.

* 235
** In de komende halve eeuw volgen 31 keizers elkaar op.

.

* 248
** Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend [[gladiatoren]], nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het [[Colosseum]] omkomen.

.

* 249-251
** Eerste systematische [[Christenvervolgingen]] onder [[Decius]].

.

* 251
** [[Mazelenvirus|Mazelenepidemie]] in het Romeinse Rijk.

.

* 253
** Paus [[Paus Cornelius |Cornelius]] wordt doodgemarteld als 21ste paus van de Katholieke Kerk. Hij was twee jaar in functie. De vervolging van de Christenen staan op scherp. Het is niet duidelijk of Cornelius omkwam door onthoofding of ontbering. Als attribuut draagt hij een hoorn (een Cornetje) wat wil zeggen 'sterk als een hoorn'. Men roept hem aan ter bescherming van boeren, rundvee en tegen epilepsie en overspel.

.

* 258-59
** De Franken steken de Rijn over nabij Keulen en zullen voor het jaar 275 door het huidige België trekken.

.

* 260
** De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van wallen en forten tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is een eeuw oud en gaat voor de bijl. 
** In onze streek zorgt [[Postumus]] (260-274, door zijn legioenen bij de Rijn tot keizer van het Gallische rijk benoemd) voor een kustverdedigingssysteem tegen Germaanse invasies en piraterij. In de kazerne van Oudenburg, die nu in steen versterkt wordt, is er geen bemanning meer buiten de muren. Ook de vrouwen en de kinderen gaan binnen de muren van het Castellum wonen.

.

* 270
** De Goten vormen niet langer één stam. De [[Visigoten]] of Westgoten onderscheiden zich van de [[Ostrogoten]] of Oostgoten. Of de namen verwijzen naar hun territoria is niet zeker. Voor de Goten symboliseert de plaats waar de zon ondergaat (het westen) de dood. Het is onwaarschijnlijk om dat in de naamgeving op te nemen. 'Visi' betekent waarschijnlijk 'dapper' of 'wijs'. Het 'Oosten' daarentegen, de plaats van de zonsopgang symboliseert leven en is dus wel geschikt.

.

* 270-275
** Nadat [[Aurelianus]] de [[Vandalen]] en de [[Alemannen]] heeft verjaagt, bouwt hij een muur rond Rome: de [[Aureliaanse muur]] met 16 stadspoorten. 

.

* 273
** Oudenburg helemaal verwoest. In deze periode, het laatste kwart van de derde eeuw, wordt de vicus van Ganda (Gent) verlaten.

.

* 275
** Invallen van de Franken in onze streken hebben (voorlopig) geen invloed op de militaire bezetting van de Romeinse legerkampen in [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] (een Romeins legerkamp sinds 174) en Oudenburg. De invallen leiden wel tot politieke ontwrichting, het op de vlucht slaan van de burgerbevolking en een verarming van de boeren en de militairen buiten het kamp. Ze worden [[Bagaudae]] genoemd en zullen de streek een decennium teisteren, wat ertoe leidt dat de Romeinen hun forten verlaten in 285.

.

* 284
** [[Diocletianus]], ooit een Romeins soldaat, wordt keizer tot 305. Hij zal de keizerlijke macht verdelen en herstelt (samen met de latere keizer Constantijn) het gezag in onze streken.

.

* 285
** Door de verwaarlozing van de dijkinfrastructuur die de zee reguleren, komt de Noordzee het binnenland in. Storm en springtij zetten de kustregio onder water: watergeulen leiden de zee tot in [[Koolkerke]] en de [[Rije]] in een Brugge dat nog niet bestaat. Doorheen de jaren raken de geulen dieper ingesneden en vergroten ze. Er komen slikken en schorren, eilandjes en getijdengeulen rond het voorheen geciviliseerde gebied. Het boslandschap herstelt zich na een eeuw ontbossing. Bewoonbaarheid en toegankelijkheid in onze streken (West-Vlaanderen) verdwijnen op enkele Romeinse en Germaanse kernen na. Het duurt tot de zevende eeuw voor er stabiliteit komt en de eerste kustnederzettingen zoals [[Dudzele]], Mikhem en Cathem ontstaan.
** De Romeinen verlaten hun forten in onze streek.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=th3UQ_jyZh0 '''BEELDFRAGMENT SPOREN IN HET LANDSCHAP''']

.

;286

.

* Scheiding [[Oost-Romeins Rijk|Oost]] en [[West Romeinse Rijk]] door [[Diocletianus]]. Diocletianus neemt de oostelijke gebieden, (zijn vriend) [[Maximianus]] de westelijke. Bij het begin van de vierde eeuw stelt hij twee onderkeizers aan. Dit is de periode van het viermanssysteem of de [[tetrarchie]]. In Rouen roept [[Carausius]] - een [[Menapii|Menapiër]] uit Oost of West-Vlaanderen zichzelf uit tot keizer en laat munten slaan. In 293 wordt hij vermoord. 

.

;Eind derde eeuw

.

* Het fort van Oudenburg is levenloos. Omstreeks 350 komen er nieuwe versterkingen onder [[Constantijn I]], aan beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]].

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Celio - le mura tra porta san Sebastiano e porta Ardeatina 1974.JPG|De [[Aureliaanse Muur]]
Bestand:O.SJ0157.V MUS060731 01.jpg|[[Heilige Cornelius]], [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint Janshospitaal Brugge]], ca. 1400
Bestand:DiocletianusFollis-transparent.png|[[Diocletianus]] (244-311)
Bestand:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|Het [[paleis van Diocletianus]] in [[Split]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Vierde eeuw ==
[[Bestand:Diocletian's_Palace_(original_appearance).jpg|thumb|550px|♣ [[Diocletianus]] de oude keizer, treedt af en trekt zich terug. In zijn paleis aan de Kroatische kust vindt hij in de jaren tot zijn dood in 311 rust in zijn moestuin.  Bij het uitbreken van een burgeroorlog, vragen burgers hem zijn macht weer op te nemen. De zelf geplante boerenkool weerhoudt hem ervan. 'Ik zou willen dat je naar Salona kwam', schrijft hij aan een collega 'om te kijken naar de kool die ik plantte. Die is zo geweldig dat macht je nooit meer gaat verleiden.' De inspanning om het rijk te versterken, hebben hem uitgeput. Tuinieren is therapie. Twee eeuwen eerder liet keizer Augustus zich presenteren als een krijger, Diocletianus is tevreden met het imago van een boer. Is dit de symbolische aankondiging van een soldatenrijk dat transformeert? De reconstructie van het paleis van Diocletianus toont vier hoektorens, muurtorens (tot 22 meter hoog) en poorten. Het lijkt op de Romeinse [[castra]] en [[Castellum|castella]] met een vierkant grondplan. De zuidelijke zeemuur is niet versterkt. De buitenmuren zijn 2,1 meter dik, gebouwd met blokken van een halve meter. [[Muuranker|Muurankers]] houden ze bij elkaar.]]

'''Het marginale Christendom in een zich uitbreidend rijk, is lang niet relevant. Het is hoogstens een protestbeweging of een sekte. Vanaf de vierde eeuw groeit de beweging dankzij de grensdreigingen. Het einde der tijden is voelbaar. Constantijn - de invloedrijke kerstende keizer - bekeert zich tot het Christendom nadat hij in 312 zijn rivaal Maxentius in centraal Italië aanvalt. Voor hij het slagveld opgaat, ziet hij 'kruisvormig licht'. Een jaar later, in 313 legaliseert het [[Edict van Milaan |Edict van Milaan]] het christendom en komen er bisdommen met een militaire functie. Een decennium later wijst de keizer een havenstadje bij de oevers van de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan om er het nieuwe Rome te vestigen. Daar, op het kruispunt van Europa en Azië komt er een stad die aangeeft wat er op het verlanglijstje het rijk staat: Perzië Op de muren van het oude [[Byzantium (stad)|Byzantium]] verrijst een metropool vol paleizen en een hippodroom, bestuurslichamen, instellingen en een senaat en vooral een stad die niet is bezoedeld door het heidendom. Het verbod op heidense altaren, beelden, tempels, waarzeggerij en orakels - de hoofdingrediënten van de Romeinse godsdienst - geven de vastberaden keizer de zegen van Gods. Nova Roma groeit uit tot Constantinopel en een strategische plek en een luisterpost met de blik en het oor op het welvarende Aziatische Oosten. De stad Rome richt zich op het Europese Westen. Beide steden zijn het politieke hart van het West- en het Oost Romeinse rijk. Hun spirituele centrum is Jerusalem. De stad ondergaat verbouwingen en opgravingen om de vroeg christelijke plekken aan het publiek te tonen en de duivelse oorden te verwijderen. Zo ontwikkelt het Christendom zich twee eeuwen na het hoogtepunt van het Romeinse Rijk. Dat kende tijdens de regeerperiode van Trajanus, van 98 tot 117 zijn grootste omvang. Het prille geloof vindt zijn sterkte in de Apocalypsgedachte. De naderende ondergang van het rijk stuurt de beweging. Het einde der tijden zal het West-Europese denken motiveren om zich bij de beweging aan te sluiten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In het Oosten schiet de nieuwe religie geen wortel. Daar is geen ondergangscultuur.&lt;/ref&gt; Vanaf de vierde eeuw doen de grensdreigingen het Christendom groeien. In Kortrijk verrijst een stenen castellum met de vermelding van de legereenheid Cortoriacenses. Zijn de soldaten Romeinse troepen of in de streek geronseld? Ze wonen waarschijnlijk op een zand-lemige helling bij de Leie aan de monding van de Groeningebeek en Klakkaersbeek. Ook de vesting in Harelbeke zal later uitgroeien tot grafelijke site.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;W. DHAEZE, A. VANDERHOEVEN EN S. VANHOUTTE. M. ''Militaire nederzettingen''. In: https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie/romeinse_tijd/bronnen/archeologisch/militaire_nederzettingen.&lt;/ref&gt; Na de Germaanse invallen - een zeer sinds Caesar - tijdens de tweede helft van de derde eeuw, herbouwen de Romeinen hun fort in [[Oudenburg]]. Hun [[Litus Saxonicum]] is een vloot-ondersteunde kampenverdediging langs de Noordzeekust. Defensiekosten lopen stilaan uit de hand, de inkomsten uit belastingen nemen af en Rome lijkt niet langer geschikt als hoofdstad van een rijk dat in alle windrichtingen uitdijt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, p. 46-47.&lt;/ref&gt; De angst, de onzekerheid en de nervositeit zorgen ervoor dat op het einde van de eeuw de scheiding van het Oost en het West Romseinse rijk een feit is en dat het christelijke geloof Oosterse en een Westerse vorm krijgt.'''

.

;300

.

* De werken aan [[Paleis van Diocletianus]] in de Kroatische stad [[Split]] starten. Het is onzeker wanneer de bouw begint. De twaalf sfinxen in het complex suggereren 298, het jaar dat Diocletianus kunst uit Egypte overbrengt. 

.

;303

.

* Diocletianus verwoest kerken en vervolgt Christenen. 

.

;305

.

* [[Margaretha van Antiochië]] (Sint-Margriet) sterft. Nu is ze een heilige martelares van de Rooms-Katholieke Kerk.

.

;306

.

* [[Constantijn de Grote]] komt aan de macht.

.

* Heilig. Barbara, een christelijke martelares en een van de [[Noodhelpers|veertien Noodhelpers]], sterft de marteldood. Wanneer is onduidelijk. Sommige bronnen hebben het over de regeerperiode van [[Maximinus I Thrax|keizer Maximinus I Thrax]], (235-238). Volgens de Gulden legende sterft ze onder [[Maximianus|keizer Maximianus]] (286-305).

[[Bestand:IMG_6735_-_Milano_-_S._Giorgio_al_Palazzo_-_Lapide_1978_x_Editto_di_Milano_-313-._-_Foto_Giovanni_Dall'Orto_-_8-Mar-2007.jpg|right|thumb|550px|[[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer, gedoopt op zijn sterfbed.]]

.

;307

.

* [[Catharina van Alexandrië]] overlijdt op 25 november. Ze is een heilige die in de zesde eeuw populair wordt.

.

;313

.

* [[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt als keizer van het Westen, samen met [[Licinius]], de keizer van het Oosten, met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer en gedoopt op zijn sterfbed. Missionarissen gaan de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] verkondigen bij (vaak schriftloze) volkeren die het Latijn - nu dominanter dan het Grieks - niet begrijpen. Constantijn en Licinius zijn familie en streven de alleenheerschappij na. Vijf tot tien procent van de Romeinse bevolking is Christen, 250 jaar na de kruisiging. 

.

;314

.

* Een gevecht tussen troepen de troepen van de beide keizers eindigt in het voordeel van Constantijn. In de jaren van de wapenstilstand bemoeiden beide keizers zich niet met elkaar. Constantijn, heeft zijn hoofdstad in Trier, houdt zich bezig met veldtochten tegen de Germanen. Licinius strijdt in Sirmium tegen de Goten. Beiden leggen zich toe op elkaar te verslaan.

.

;317

.

* De legers van Constantijn en Licinius raken in gevecht. Constantijn wint. Licinius mag keizer blijven (...).

.

;324

.

* Constantijn wijst het havenstadje [[Byzantium (stad)|Byzantium]] bij de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen.

.

;325

.

* Een eerste [[Hagia Sophia]] is klaar.

.

* Het [[Eerste Concilie van Nicea]] legt datum van [[Pasen]] vast op de zondag ná de volle maan ná de [[Lentepunt|lente-equinox]]. Bisschoppen uit het hele rijk zoeken een oplossing voor de tegenstrijdig ervaren relatie tussen God en zijn zoon en komen tot de [[geloofsbelijdenis]] (het credo van Nicea) als compromis.

.

;326

.

* De Franken nemen [[Carcassonne (stad)]] in en paus [[Silvester I]] wijdt de allereerste [[Sint-Pietersbasiliek]] in.

.

;330

.


.

Constantijn de Grote verplaatst op 11 mei de hoofdstad van het Romeinse rijk van Rome naar Byzantium (Constantinopel). Constntijn  stelt zijn stedenbouwkundige ingreep voor als een goddelijke ingeving. Het strooit zout in de wonde die de Romeinse ondergang en die van de stad aan de Tiber begeleidt. Munten wijden [[Nova Roma]] in als een Christelijke kopie van het oude Rome dat grootser en rijker is dan haar voorbeeld. 

.

;333

.

* Romeinen bouwen een [[Castellum (Maastricht)|vesting in Maastricht]].

.

;335

.

* In [[Jeruzalem]] bouwt Constantijn de [[Heilig Grafkerk]] daar waar Jezus is begraven.

.

;343

.

* 
Britannia krijgt aanvallen te verwerken van Picten, Schotten, Attacotti, Saksen en Friezen. Keizer Constans I versterkt aan hoofd van een troepenmacht de Britse linies. 

.

;350

.

* [[Constantijn I]] versterkt beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. Oudenburg maakt hier deel van uit. Na een korte onderbreking van bewoning in 380, zullen hier manschappen wonen die gaan vechten in Oost-Europa. Vanaf nu worden er paarden (duur!) gehouden. Geleidelijk aan zullen de Germanen, de Romeinen en de reizigers uit Brittannnia zich vermengen. In de late vierde eeuw is deze militaire post een geïsoleerd eilandje, de Franken bezetten de omliggende gebieden, Oudenburg Germaniseert en de vestingsbevolking eindigt als een dievenbende. Omstreeks 430 is het fort een ruïne.  

.

;354
* Geboorte van [[Augustinus van Hippo]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;430)


.

;357-358

.

De [[Salische Franken]] sluiten vrede met Rome en krijgen Taxandria (nu de Kempen) als woongebied.

.

;360

.

Bouw van de eerste [[Hagia Sophia]] in Constantinopel onder keizer Constantius II.

.

;361-363
* Onder het bewind van keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] 'de afvallige' zijn er heropflakkeringen van de Christenvervolgingen. Julianus wil het heidense geloof nieuw leven inblazen.

.

;364 en 367
* Meldingen van zware aanvallen op Romeins Engeland. Deze barbaria conspiratio vernietigt de Romeinse troepen bijna. In het noorden zijn er bestormingen en doorbraken bij de muur, in het centrum komen foederati in opstand en Saksen vernietigen de oostelijke kustforten. Scottii vallen vanuit Ierland de westelijke kust aan.

.

;368
* Generaal Theodosius brengt Engeland onder controle en herstelt de orde. Ondanks de versterkingen krijgen Engeland en de Romeinse troepen daar de komende drie decennia te maken met politieke troebelen en onenigheid die leiden tot een kat en muisspel van strooptochten versus het Romeinse rust. 

.

;369 (Ca.)

.

* [[Ulfilas]] vertaalt de bijbel naar het Gotische alfabet dat hij zelf bedacht om de [[Visigoten]] te kerstenen.

.

;[https://www.youtube.com/watch?v=1QItxtgh1Do 370]
* Hunnen vallen de Germaanse landen binnen.

.

;372

.

* De [[Hunnen]] verslaan de [[Ostrogoten]].

.

* De Oost-Romeinse keizer [[Flavius Julius Valens]] neemt drie Latijnse en vier Griekse kalligrafen in dienst om de Griekse literatuur te kopiëren in het scriptorium van de [[Keizerlijke Bibliotheek van Constantinopel]]. De meeste klassiekers zijn zo geconserveerd.  [[Constantius II]] die regeerde van 337 tot 361 richtte de bibliotheek op.

.

;375
* De bijzonder koude winter duwt de Hunnen Westwaarts: een mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]] boven (huidig) [[Roemenië]].

.

;376
* [[Visigoten]] vestigen zich binnen de grenzen van het Oost-Romeinse rijk. Twee jaar later komen ze in opstand en doden ze keizer [[Flavius Julius Valens]].

.

;378

.

* De steppenstammen nabij Mongolië en in de Centraal-Europese vlakten leven sinda het midden van de eeuw in chaos. De Hunnen gaan de steppe - de beste graslanden en de watervoorraden - beheersen. Er volgen volksverhuizingen die druk zetten op de Romeinse grens aan de Donau. De Hunnen hakken een Romeins leger en de keizer in de pan in 378 in de vlaktes van Thracië. Rome is bedreigd. 

.

;379-395

.

* Keizer Theodosius I zorgt voor de administratieve scheiding van het West- en Oost-Romeinse Rijk en Rome en Perzië gaan een alliantie aan. Ze willen vermijden dat nomaden via de Kaukasus afzakken. Er komen Perzische fortificaties tussen de Zwarte en de Kaspische Zee. Een muur van tweehonderd kilometer lang en een vijf meter diepe gracht, dertig forten en dertigduizend soldaten moeten het Perzische binnenland beschermen. Rome stuurt geld en soldaten om het project te verwezenlijken. De Perzische muur zet druk op de Romeinse Rijngrens.  

.

;391

.

* Het Christendom is de enige staatsgodsdienst onder [[Theodosius I|Theodosius]]. De keizer verbiedt heidense tempels. Een jaar later komt een verbod op heidense godsdiensten en is er een korte hereniging van de oostelijke en westelijke delen.

.

;392

.

* Priesters die de hiëroglyfen als het oude schrift blijven gebruiken krijgen een Romeins verbod. De laatste hiëroglyfische inscriptie dateert van 24 augustus 394. De kennis van het schrift verdween voor 1400 jaar, tot en met de ontdekking van de [[Steen van Rosetta|steen van Rosetta]].

.

;395

.

* Theodosius verdeelt het rijk definitief onder zijn zonen: Honorius krijgt het westelijk, Arcadius het oostelijk deel. Het Oost- en het West-Romeinse rijk zijn nu definitief gescheiden.

.

;398

.

* Aanval van de Picten op Britannia. De legeraanvoerder Stilicho trekt op om de aanval af te slaan.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Augustine_Lateran.jpg|Augustinus
Bestand:Maastricht,_maquette_laat-Romeins_Maastricht_(F_Schiffeleers,_1992)_05.JPG|Het laat-Romeinse castellum (hypotetisch). 
Bestand:Heerlen2013,_Thermenmuseum,_Romeinse_brug_Maastricht1.jpg|Model van de Romeinse brug in Maastricht.
Bestand:Siege_of_Constantinople_BnF_MS_Fr_9087.jpg|Bibliotheek van Constantinopel 
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Vijfde eeuw ==
.

'''Aan de vooravond van de vijfde eeuw voltrekt zich de definitieve scheiding tussen Oost en West. De volksverhuizingen duwen de Germaanse stammen de Rijn over. Tegenover hen vinden ze een uitgeleefde staat met een zwakke grensverdediging die ten onder gaan aan interne tegenstellingen, een zwakke economie en onveiligheid. Het is trendy om de tijd omstreeks Romes plundering te beschrijven als een periode van transformatie én continuïteit in plaats van die te duiden als donker, warrig en woelig. En toch zijn de anarchie, de plunderingen en verkrachtingen die de eeuw typeren, als Goten, Alanen, Vandalen en Hunnen Europa en Noord Afrika verwoesten, niet te onderschatten. Het analfabetisme stijgt, stenen huizen en de langeafstandshandel verdwijnen. Voor de Germanen is het bij het begin van de eeuw moeilijk uit te maken voor wie ze vechten, voor of tegen de keizer. De invasies van 406 en 407 zijn geen strijd van Romeinen tegen de 'barbaren'. De infiltraties zijn al twee eeuwen bezig en het Romeinse leger is intussen sterk gegermaniseerd. De Germanen nemen met andere woorden het imperium van binnenuit over. In de tweede helft van de eeuw verdringen de Franken de Gallo-Romeinen uit Gallië en laten het terugvallen tot de prehistorie: geschreven bronnen verdwijnen. Tijdgenoten zijn in de war van de ondergang van de eeuwige wereldorde. De kerkelijke [[Salvianus]] ziet er een straffe gods in, de Byzantijnse historicus [[Zosimus (historicus)|Zosimus]] wijt het aan de foute keuze van de nieuwe Christelijke god.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;|PETER FRANKOPAN, p. 73; RAOUL BAUER, p. 27, p. 28.&lt;/ref&gt;

[[Bestand:Celio_-_le_mura_tra_porta_san_Sebastiano_e_porta_Ardeatina_1974.JPG|thumb|550px|In Rome versterkt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de [[Aureliaanse muur]]. De muur hoogt hij op tot elf meter en hij verstevigt de stadspoorten. De vijfde eeuw is begonnen. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/7qyBYXOYw9bzuxMf3H2rDF Hoe viel het doek over het rijk?] ]]

.

;401

.

* De aanval op Italië evacueert een deel van de troepenmacht uit Britannia. Alanen, Vandalen en Sueven dringen Gallië binnen en de overgebleven legeronderdelen in Britannia komen in opstand. De Angelen en de Friezen, de Juten en de Saksen gebruiken de chaos om de Noordzee over te steken en zich in Zuid-Engeland te vestigen.

.

;401-403

.

* De Visigoten en Vandalen staan aan de Noord-Italiaanse grens. Bevelhebber [[Flavius Stilicho]] (ca. 365-408) stuurt hen weg. Als hij in 408 omkomt, stopt niemand de Visigoten. In Rome bouwt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de Engelenburcht (het [[Mausoleum van Hadrianus]]) om tot een stadsfort, hij verstevigt de stadspoorten en de [[Aureliaanse muur]] door ze op te hogen tot elf meter. De negentien kilometer lange muur is nauwelijks te verdedigen wegens een demografische krimp. Er zijn onvoldoende soldaten om ze te bemannen. Niettemin slagen de Goten en de Vandalen niet in doorbraakpogingen. Hun sloop van de aquaducten die de Romeinen van drinkwater voorzien, is listig en efficiënter. Even later zet de stad zijn poorten open.

.

;402

.

* [[Ravenna (stad)|Ravenna]] in Noord-Oost Italië vervangt [[Rome (stad)|Rome]] als hoofdstad uit voorzorgsmaatregel. Ravenna is door zijn water, beter te beschermen

.

;405

.

* [[Hiëronymus]], een opvliegende monnik voltooit de [[vulgaat]], een bijbel geschreven in het [[Vulgair Latijn|volkse Latijn]]. Het [[Nieuwe Testament]] baseert zich op Griekse teksten, het Oude Testament is vertaald uit het [[Hebreeuws]] en niet uit de Griekse [[Septuagint]] die de christenen bij het begin gebruiken.

.

;406

.

* [[Mesrop Majstots]] heeft zijn [[Armeense alfabet]] klaar. Later sticht hij scholen om te alfabetiseren en te evangeliseren. Hij vertaalt de Bijbel en missioneert en alfabetiseert [[Georgië]] en Kaukasisch [[Albanië]] die hij een aangepast alfabet geeft.

.

* Germanen ([[Vandalen]], [[Alanen]], [[Bourgondiërs]], [[Sueben]]) steken de bevroren Rijn over. De Romeinen trekken hun troepen terug en het contact met onze streken verdwijnt.

.

;407

.

* [[Constantijn III van Rome|Constantijn II]] trekt zich terug uit Engeland en neemt de meeste Romeinse troepen mee. Zonder dat er een precies jaartal bekend is, verbergen ze hun metallurgische toptechnologie. In Schotland is een verstopte Romeinse ijzervoorraad ontdekt van zeven ton aan stalen en ijzeren spijkers. Hiermee zijn schepen en aquaducten te maken. De kennis over de ijzerproductie en hoe onbreekbare zwaarden te maken valt zo niet in vijandelijke handen. De ijzer-schaarste in Engeland leidt tot de legende van het onbreekbare zwaard van koning Arthur: Excalibur.  

.

;408

.

* Alarik en de Visigoten bestormen Rome.

.

;409

.

* Volgens de berichten bevinden zich geen Romeinse troepen meer in Britannia. Achtergebleven Romeinen raken in afzondering, verdedigen zich of mengen zich met Saksen, Juten en Angelen die nu in grote aantallen de Noordzee oversteken en er zich vestigden. Steden en versterkingen vervallen. 

.

;410
* [[Alarik I|Alarik]] en de [[Visigoten]] bestormen en plunderen Rome tijdens een driedaagse bezetting. De keizerlijke residentie is niet langer Rome maar Ravenna. De Romeinen ontruimen Brittannia. Vervolgens komen onze gewesten aan bod.
.

;410-413
* Keizer Theodosius II verdedigt Constantinopel met een dubbele muur. De buitenmuur is 2 meter dik, de binnenmuur 5 meter dikte met een lengte van 6,5 kilometer. In 439 volgt een zee-kering als extra verdediging. Rond 493 bouwt keizer Anastasios I zo’n 65 kilometer ten westen van Constantinopel de zogenoemde Lange Muur van Thracië of Lange Muur van Anastasios bouwen, als extra bescherming.

.

;413-426
* Kerkvader Augustinus schrijft 22 boeken, de Civitas Dei als antwoord op een vaak voorkomende klacht, namelijk dat het Christendom verantwoordelijk is voor de ondergang van het Romeinse Rijk. De overtuiging dat het einde der tijden in zicht is, leeft hard. Augustinus ontleent zijn idee onder meer aan de [[apostel Paulus]] en [[Ambrosius van Milaan]]. Voor Augustinus is God diegene die het verloop en de duur van de geschiedenis bepaalt. Geschiedenis heeft een doel, aldus Augustinus. We noemen dit [[teleologisch]].

.

;430
* [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] (°354-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;430) overlijdt op hoge leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=hBAxUBeVfsk FILM]'''

.

;435
* De Hunnen zorgen ervoor dat de Bourgondiërs Gallia Belgica niet veroveren.

.

;439
* [[Vandalen]] bezetten Noord-Afrika.

.

;441
* Hunnen vallen het Oost-Romeinse rijk aan.

.

;445
* Attila doodt zijn broer en leidt de Hunnen als koning.

.

;447
* Attila verovert gebieden ten zuiden van de [[Donau]] in het Oost-Romeinse rijk, zijn poging om Constantinopel te veroveren mislukt. 

.

;450
* [[Ostrogoten]] vestigen zich in [[Hongarije]] ([[Pannonië]]).

.

* In onze steken leven de [[Merovingers]] (Salische Franken) op goede voet met Romeinen. Over hun leider [[Merovech]] is weinig geweten. Was hij de leider van de Salische Franken in het decennium van 447 tot 457, na [[Chlodio]]? In elk geval geeft hij zijn naam aan deze dynastie. Volgens de legende is hij verwekt bij de ontmoeting van zijn moeder met een zee- of watermonster. De uitdrukking '[[Blauw bloed (adel)|blauw bloed hebben]]' gaat hierop terug. Waar de plek waar de [[Merwede]], Meerwege of Merowe in de Maas vloeit zou Merovech zijn naam ontlenen.

.

;451
* Salische Franken, Bourgondiërs en Visigoten helpen de Romeinse generaal [[Aëtius]] als bondgenoot tegen de Hunnen in de [[slag op de Catalaunische velden]] bij Châlon-sur-Marne. [[Merovech]] voert de Frankische hulptroepen aan en geeft zijn naam aan de Merovingische dynastie. Geleidelijk aan ontwikkelen deze stammen zich tot zelfstandige politieke machten. Hun ondergeschiktheid aan Rome verdwijnt definitief na 476. De kleinzoon, van Merovech, Chlodovech verwerft bekendheid als [[Clovis I|Clovis]]. Die verovert het grootste deel van Gallië ten noorden van de Loire en laat zich meermaals dopen. 

.

;451-452
* Attila trekt Italië binnen, plundert [[Aquileia]] en laat Rome links liggen. Vandalen trekken op naar Spanje en Noord-Afrika, de Franken richten zich op België en Noord-Frankrijk en de Visigoten en de Ostrogoten naar Italië.

.

[[Bestand:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|thumb|550px|De route van de Hunnen en hun bondgenoten bij de invasie van Gallië, eindigend in [[Slag op de Catalaunische velden|de Slag op de Catalaunische velden]]. De eerste Hunnen gaan terug op een of meerdere steppenvolkeren die vanaf 300 voor Christus China bedreigt. In de vijfde eeuw onderwerpen ze in de Russische steppe en in Oost-Europa de [[Ostrogoten]], trekken Europa binnen en duwen de Germaanse stammen het verzwakte West-Romeinse Rijk in. [[Attila de Hun|Attila]] kroont zich rond 433 tot Hunnenkoning. In Rusland komen de Slaven, de Goten en de Alanen onder zijn bevel en domineren een rijk van [[Hongarije]] tot de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]] en de Rijn. Er volgt een reeks plundertochten in het West-Romeinse Rijk tot een leger van Romeinen, Franken en Visigoten onder leiding van [[Flavius Aetius]] ze in 451 verslaat in de Slag op de Catalaunische velden. Attila wreekt zich met een aanval op Rome. Uiteindelijk trekt hiij zich terug, waarschijnlijk door een ziekte in zijn leger. Na Attila's dood in 453 valt het rijk uiteen. Het succes van de Hunnen danken ze aan hun organisatie als  ruiternomaden. Omdat ze geen vaste verblijf kennen, moeten ze geen logistiek of infrastructuur verdedigen. De kleine groepen bekwame krijgers konden snel verplaatsen nadat ze buit maakten. Hun stijgbeugel maakt het mogelijk om in het zadel te blijven tijdens het gevecht. Het Romeinse leger, gebaseerd op infanterie, zou zich moeten aanpassen aan deze de nieuwe militaire tactiek of ten ondergaan. De cavalerie was geboren, de riddertijd zou volgen.]]

;453
** [[Attila de Hun]] sterft.

.

;455
* De Vandalen nemen Rome in en zorgen voor een ware ravage tijdens hun plundertocht die twee weken duurt.

.

;457
* De zoon van [[Merovech]], de stamvader van de [[Merovingers]] en de latere Franken volgt zijn vader op: [[Childerik I]].

.

;469
* [[Odoaker]] en de [[Skiren]] arriveren in Italië.

.

;476
* Laatste West-Romeinse keizer afgezet: [[Romulus Augustulus]] of de kleine Romulus is een jongen. Enkele keizers schakelden Germaanse generaals in om hun zwakke positie te ondersteunen. Eén van die generaals is [[Odoacer]]. Hij beëindigt de lange geschiedenis van het (West) Romeinse rijk. Frankrijk verliest de band met Rome en het Latijn ontwikkelt zich zelfstandig. De taal die tot de negende eeuw gesproken wordt, is het [[Romaanse talen|Romaans]], waaruit het Frans voortkomt. De ondergang van Rome veroorzaakt in West-Europa een instabiliteit die de Germaanse volkeren doet verhuizen, de zogenaamde [[volksverhuizingen]] waarbij de [[Goten]] naar Duitsland gaan, de [[Angelen]], de [[Saksen (volk)|Saksen]] en de [[Juten (volk)|Juten]] naar Engeland, de [[Alamannen]] naar Zwitserland. De [[Franken (volk)|Franken]] trekken Gallië binnen, de [[Beieren (volk)|Beieren]] trekken zuidwaarts en [[Langobarden]] naar Italië. In onze gebieden vestigen zich Franken, Saksen en Friezen. De Friezen breiden hun gebied uit na het vertrek van de Angelen en Saksen en vormen een rijk van de Duits-Deense grens tot de Frans-Belgische. In de loop van de Middeleeuwen nemen de Franken het gebied steeds meer in en gaan ze in confrontatie met de 'Flamen'.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Portrait_Roi_de_france_Mérovée.jpg|Bronzen Merovech uit 1720.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Hoe gaat een machtig rijk ten onder? =

[[Bestand:Roman_Republic_Empire_map.gif|thumb|right|550px|753 v.Chr – 476. Voor een uitbreiding tot op heden, [https://www.youtube.com/watch?v=UY9P0QSxlnI klik hier].]]

.

== Machtig Rome ==
.

De Romeinse samenleving geniet ongeziene macht in het vroege Europa en is een culturele en economische magneet voor volkeren aan de buitengrens. '''Intern''' laat Rome [[Kelten]], [[Grieken]], [[Joden]], [[Arabieren]] en een massa anderen zich vestigen en geeft hen [[civis Romanus sum|staatsburgerschap]] los van hun origine, ras of geloof. '''Extern''' conflicteert de Romeinse uitbreidingsdrift met diezelfde volkeren, de [[Etrusken]], de [[Germanen]] en de [[Steppevolk|steppenomaden]]. Tegen de tweede eeuw voor Christus bereikt Rome het toppunt van zijn macht, die ze behoudt tot de tweede eeuw na.

.
 
== Afkoeling ==
Daarna, tussen het jaar [[200]] en [[400]] koelt de wereld af. De grenzen zijn zo omvangrijk dat ze een loden last zijn, nauwelijks te verdedigen. [[Germanen]] duwen op de grenzen vanuit het Zuiden, net zoals de Mongoolse, nomadische Hunnen (Hung-Nu) dat doen op de grenzen van het Chinese Han-Rijk. De [[Chinese muur]] houdt stand en weerstaat hun zoektocht naar een milder klimaat. Het bouwwerk doet de [[Hunnen]] Westwaarts trekken. De Hunnen beschikken sinds de tweede eeuw over een [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en een overaanbod aan paarden. Al rijdend hanteren ze de [[reflexboog]] en in de derde eeuw pantseren ze hun paard. Hun verschijning boezemt overal angst in en in de bijzonder koude winter van [[375]]. Die duwt de Hunnen nog meer Westwaarts. Een steeds grotere mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]], boven het huidige [[Roemenië]]. In die jaren raakt men het er over eens dat het rijk te groot is om het efficiënt te besturen en te verdedigen; de belastingen kunnen dit niet dragen. [[Diocletianus]] deelt het rijk op in een Oostelijk en een Westelijk deel: we schrijven het jaar [[286]]. 

.

== Burgeroorlogen en stammenbonden ==
Het Romeinse Rijk worstelt tussen 250 en 275, met burgeroorlogen, onrust en anarchie. Verschillende heersers strijden er om de macht en halen - om zich te versterken - de legertroepen weg aan de grensposten. Aan de rijksgrens in [[Germanië]] gebeurt het omgekeerde: kleine stammen sluiten aaneen. De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van vijfhonderd kilometer aan wallen, forten, wachttorens en loopgraven tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is inmiddels een eeuw oud en gaat in [[260]] voor de bijl. Voor het eerst gaat een uitgestrekt gebied verloren. Omstreeks 275 zijn onze streken ook vrijwel volledig verwoest. Mensen graven hun geld in potten in de grond, getuige daarvan is de in 1970 ontdekte Romeinse muntschat op de plek 'Hoge dijken' tussen Oudenburg en Brugge. De jongste munt in de pot dateert uit 238 met de prent van keizer [[Balbinus]]. Rond het jaar [[400]] veroveren de [[Franken (volk)|Franken]] [[Keulen (stad)|Keulen]] en in de winter van [[406]] verliest de [[Rijn]] haar natuurlijke grensverdediging: ze vriest dicht. [[Vandalenrijk|Vandalen]] trekken via de [[Pyreneeën]] naar Spanje en noemen de plaats (V)[[Andalusië]]. Van daaruit gaat het verder naar de [[Straat van Gibraltar]] en veroveren ze [[Carthago]]. Rome verliest zo zijn graanschuur en in [[455]] voelt het Vandalenvolk zich zo sterk dat ze veertien dagen Rome plunderen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC GOETEYN &amp; CHRIS JACOBSON. ''In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en [[klimaatverandering|klimaatveranderingen]]'', ASP, Brussel, 2012, p. 135.&lt;/ref&gt; [[476]] is niet zo ver af meer. 

. 

Omdat de centrale overheid er niet in slaagt om de wet, de veiligheid en de orde te waarborgen, strijden burgers en keuterboeren voor zichzelf: ze zoeken steun bij grootgrondbezitters of ridders die de roversbendes op een afstand houden. Het is kiezen tussen de Germaanse plundering of de eigendomsoverdracht aan een heer in ruil voor bescherming. En zo ontstaat het [[leenstelsel]] en verdwijnt de slavernij: van de Romeinse veroveringen is immers geen sprake meer. Het lot van de horige is echter schrijnender dan die van een Romeinse slaaf. 

.

Wat bij de Romeinen eeuwenlang duurde – een rijk van een ongezien formaat omverwerpen – kan tegenwoordig in enkele decennia.

. 
 
== Interpretatie ==
Tegenwoordig focussen historici op de toenmalige [[Klimaatverandering|klimaatwijziging]]. Achter de val van Rome ontwaren auteurs vaak het vraagstuk van de eigen tijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Jeroen Wijnendaele, [https://www.apache.be/gastbijdragen/2017/02/28/the-neverending-story-de-val-van-rome-en-onze-crisis-in-het-westen/De val van Rome en onze crisis in het westen], ''Apache'', 28 februari 2017&lt;/ref&gt; Zo stelde [[Edward Gibbon]] in de achttiende eeuw dat de Romeinen hun vechtlust en discipline langzaam aan verloren wegens de komst van een nieuwe religie, het [[Christendom]]. Vond hij hier een parallel met het Engeland van zijn tijd? Alexander Demandt verzamelde 210 oorzaken die leidden tot de ondergang.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ALEXANDER DEMANDT. ''Der Fall Roms. Die Auflösung des römischen Reiches im Urteil der Nachwelt'', München, Beck, 1984.&lt;/ref&gt; De ondergang van het Romeinse Rijk is een complexe zaak die overal tot nadenken aanzette.

* '''Militair''': het zwakke leger en invallen van de [[Hunnen]].

.

* '''Religieus''': het [[christendom]] dat eerder op vrede gericht is.

.

* '''Politiek''': De splitsing in Oost en West, de evolutie van [[republiek]] naar [[dictatuur]], burgeroorlogen, corruptie en afnemende belastingen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zonder inkomsten kan het leger niet op sterkte gehouden worden, wordt wegenonderhoudt onmogelijk.&lt;/ref&gt;

.

* '''Economie''': [[inflatie (hoofdbetekenis)|Inflatie]] en de [[crisis van de derde eeuw]].

.

* '''Geografie''': Het West-Romeinse Rijk is begrensd door rivieren, het Oost-Romeinse Rijk door bergen.

.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=0c9pEbHFEtw BEELDFRAGMENT MET VRAGEN]'''
Na het lezen van bovenstaande tekst en na het bekijken van deze lezing beantwoord je vragen:

.

* Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk?

.

* Welke theorieën zijn naïef of onjuist?

.

* Welke verschillen leer je kennen tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid?

.

* Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan?

.

* Welke elementen dragen volgens de spreker wel bij tot de degradatie van het rijk?

.

* Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden bestaan?

.

* Hoe absoluut of relatief is de datum 476?

.

.

== Hoe vergaat het de Romeinen in Vlaanderen? ==
[[Bestand:Bronzenmaquette2.jpg|thumb|550px|In het Limburg an der Lahnpark, rond de kerk van Oudenburg staat een bronzen maquette van het Romeinse castellum.]]

.

In de Romeinse tijd zijn onze streken niet meer dan een boerengat tussen de diep ingesneden kust met [[Torhout]] en [[Oudenburg]] als centrum. De Romeinen maken er omstreeks het jaar 200 een [[Castellum]] met een vierkant stratenpatroon. Oudenburg ontstaat (zoals Tongeren) uit een Romeinse militaire versterking. Het castellum is een onderdeel van de Noordzee-fortificaties, de [[Litus Saxonicum]] ter bescherming tegen piraten ([[Chauken]] en [[Friezen]]). In onze streken vergaat het de Romeinen niet anders dan elders. [[Saksen (volk)|Saksen]] koloniseren het gebied rond [[Brugge]] met tussenpozen in de vierde en de vijfde eeuw en doen de Romeinen wijken. Het Romeinse garnizoen keert terug naar Italië om het hoofd te bieden aan de Germaanse invallen. De Saksen noemen het gebied Flaumdra – wat vloed betekent. De naam verbastert tot Flaundra en Flandria. Dit [[Vlaanderen]] betrof een verzopen kustlandschap, een onherbergzaam zeegebied met inhammen en eilanden verscholen achter duinengordels. De zee dringt sinds het begin van de tijdrekening het achterliggende veen- en moerasgebied binnen. Als het [[Merovingische rijk]] in de achtste eeuw het toppunt van zijn macht bereikt, is de Pagus Flandriensis nog altijd een gat. De vesting Oudenburg raakt in verval en zal vanaf de elfde eeuw dienen als steengroeve: graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] laat stenen overbrengen naar Brugge voor de bouw van de Burg en de [[Sint-Pieterskerk (Brugge)|Sint-Pieterskerk]] (1056-1070). Vanaf 1956 graven archeologen allerlei spullen op in Oudenburg.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Litus_Saxonicum.png|[[Litus Saxonicum]].
File:Milecastle_39_on_Hadrian%27s_Wall.jpg|Resten van een burcht bij de muur van Hadrianus.
File:Split-Roman_walls.jpg|Muren van het Romeinse paleis in Split.
File:Europa60AD.jpeg
File:SPQRomani.svg|[[SPQR]]
File:Pont_du_gard.jpg|Zuiver drinkwater, daar kennen de Romeinen alles van.
File:Via_appia.jpg|De [[Via Appia]], de bekendste Romeinse heirbaan.
File:Ruins_of_Pompeii_with_the_Vesuvius.jpg|Natuurrampen zijn de Romeinen niet vreemd.
File:Greatwall-SA14.jpg|Gebeurtenissen in China, bespoedigen de ondergang van Rome.
File:Map_of_the_Great_Wall_of_China.jpg|De Chinese muur duwt de Hunnen in richting Europa.
File:Hadrian%27s_wall2.jpg|Romeinen bouwen muren: die van [[muur van Hadrianus|Hadrianus]] staat in Engeland.
File:Sant%27Angelo-SB.jpg|De [[Engelenburcht]] in Rome. [[Hadrianus]] ligt er begraven en een decor voor [[Dan Brown]].
File:Hadrianus_1.jpg|Bustes van Hadrianus en [[Antinoüs]] in het [[British Museum]], Londen.
File:Plinio il Giovane.jpg|Een Romeins historicus: [[Plinius de Jongere]].
File:Plinyelder.jpg|[[Plinius de Oudere]] kwam om in 79, bij de uitbarsting van de [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] 
File:Germanic_Groups_ca._0CE.jpg|Verspreiding van vijf Germaanse groepen tot de 1ste eeuw.
File:Ulpiano_Checa_La_invasión_de_los_bárbaros.jpg|Barbaren en hun invallen. 
File:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|Attila in Gaul
File:Huns_empire.png|Hunnenrijk met als centrum Hongarije, omstreeks 450.
File:Heinrich_Leutemann,_Plünderung_Roms_durch_die_Vandalen_(c._1860–1880).jpg|De Vandalen plunderen Rome, [[Heinrich Leutemann]] (1824-1904)
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

;A-vragen

.

(S&amp;V).313, 476, aquaduct, Cloaca Maxima, Caesar, Chinese muur, Colosseum, Edict van Milaan, geboorte van Jezus Christus, Fernand Braudel, Germanen, Hadrianus, Hunnen, Juliaanse kalender, laatste West-Romeinse keizer afgezet, muur van Hadrianus, Oswald Spengler, Pompeji, Ravenna, stijgbeugel.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Hoe gaat het machtige Romeinse Rijk ten onder? Hoe kan je dit verklaren?

.

* (S&amp;V).Hoe vergaat het de Romeinen en hun opvolgers in Vlaanderen?

.

* (V).Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan?

.

* (V).Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden?

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Alexander de Grote is koning van Macedonië en schept van een van de grootste rijken; 2. Christendom wordt staatsgodsdienst bij de Romeinen; 3. Colosseum opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers; 4. Constantijn beëindigt met het Edict van Milaan de Christenvervolging; 5. Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend gladiatoren, nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het Colosseum ter dood werden gebracht; 6. Geboorte van Jezus Christus.

.

* (V).Plaats in chronologisch volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Constantijn wijst het havenstadje Byzantium bij de Bosporus aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen; 2. De door Hadrianus aangelegde gordel van wallen en forten tussen de Donau en de Rijn is een eeuw oud en gaat voor de bijl; 3.Diocletianus laat de kerken verwoesten en de Christenen vervolgen; 4. Eerste nederzettigen in Rome; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6.Scheiding Oost en West Romeinse Rijk door Diocletianus.

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Germanen steken de bevroren Rijn over; 2. Hadrianus start de bouw van de muur in het noorden van Britannia; 3. Hannibal valt Italië binnen en begint de tweede Punische oorlog; 4. Hunnen vallen de Germaanse landen binnen; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6. Eerste nederzettingen in Rome. 

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Uitvinding van de katapult; 2. Het Romeinse aquaduct; 3. Het waterrad. Plaats in chronologische volgorde: 1. De Juliaanse kalender; 2. De Egyptische kalender; 3. De Gregoriaanse kalender. 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Laatste West-Romeinse keizer afgezet; 2. Mythologische stichtingsdatum van Rome door Romulus en Remus; 3. Onder keizer Trajanus bereikt het rijk zijn grootste omvang; 4. Ravenna vervangt Rome als hoofdstad; 5. Julius Caesar valt Engeland binnen; 6. Julius Caesar verovert Noord Gallië.

.

.

;C-Vragen

.

* (S&amp;V).Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? En, welke theorieën zijn naïef of onjuist betreffende de ondergang van het Romeinse Rijk?

.

* (S&amp;V).Leg het drietrapsmodel uit van Fernand Braudel en pas het toe op de Middellandse Zee. 

.

* (V).Waarom beslist keizer Diocletianus tot de scheiding tussen het Oost-Romeins Rijk en West Romeinse Rijk? Welke verschillen ken je tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid?

{{Sub}}</text>
      <sha1>kafxtc27zk8cnvdm2iny04hpgqorqtg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431737</id>
      <parentid>431736</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Achtste eeuw (799-700) */</comment>
      <origin>431737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100207" sha1="1xaitsms5qokwiibqieq9egwg5nqbqt" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK III. KLASSIEKE OUDHEID&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1.200 VC - 476 NA'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb|550px|Oswald Spengler (1880-1936) was een Duits geschiedfilosoof en cultuurhistoricus. Hij schreef tussen 1918 en 1922 zijn tweedelige ''De ondergang van het Avondland'' vol pessimisme over de westerse geschiedenis. Het maakte hem tot een grondlegger van het {{Wp|cultuurpessimisme}}. Spengler zag af van elk {{Wp|Vooruitgangsgeloof|vooruitgangsidee}}, wat de nationaalsocialisten hem kwalijk namen.]]

[[Bestand:Traijan's_Column_2013-2.jpg|thumb|550px|De bas-reliëfs van de {{Wp|zuil van Trajanus}} zijn erg gedetailleerd met hun vijf centimeter diepte. Er zijn 2500 mensen afgebeeld die geen 'realistische' oorlog maar een episch spel tonen. De keizer is zestig keer te zien, echter nooit tijdens een gevecht. De zuil is een topbron voor de Romeinse legerkennis. ♠ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/6xCiAHRIn8zwZB05IeV87Y De Romeinen I: Wie legde de eerste stenen van de Eeuwige Stad?] ]]

.

{{Citaat|'''Bestaat er een logica in de geschiedenis? Bestaat er naast al het toevallige en onberekenbare van de afzonderlijke gebeurtenissen een metafysische structuur van de historische mensheid, die in essentie onafhankelijk is van de alom zichtbare, populaire, geestelijk-politieke oppervlaktestructuren?'''|Oswald Spengler}}

.

{{Citaat|'''De geschiedenis herhaalt zichzelf, maar nooit op dezelfde manier. Er zit een bepaalde regelmaat in, een zeker cyclisch patroon, maar elke golfslag is net anders, elke ronde heeft toch telkens zijn eigen karakteristieken. Zoals een voetbalwedstrijd steeds dezelfde regels volgt (hoewel de regels af en toe veranderen) maar geen enkele wedstrijd exact hetzelfde verloop kent, laat staan dat hij voorspelbaar zou zijn.'''|Luc Goeteyn &amp; Chris Jacobson}}

.

{{Citaat|'''De Romeinen, die vanaf het begin hun invloed over heel Italië uitbreidden, konden zich nooit beroepen op de waanbeelden van raszuiverheid die later de wijze gingen besmetten waarop de Germanen over zichzelf dachten.'''|Robert Hughes, in: ''Rome: A culural, visual, and personal history'' (2011).}}

.

{{Citaat|'''Het is vrij gemakkelijk het verleden in een vorm te gieten die ons goed uitkomt en dat verleden dan toegankelijk maakt. Maar de oude wereld zat veel ingewikkelder in elkaar en kende veel meer dwarsverbindingen dan we soms geneigd zijn te denken. Als men Rome beschouwt als de progenitor of 'stamvader' van West-Europa, dan vergeet men dat de stad verbonden was met het oosten en in veel opzichten was gevormd door oosterse invloeden. De wereld van de oudheid heeft in sterke mate de wereld bepaald zoals we die tegenwoordig kennen - dynamisch, strijdvaardig, efficiënt en energiek.'''|Peter Frankopan}}


= Cultuurpessimist Oswald Spengler =

.
== De pessimist ==
.

De prehistorie eindigt met de komst van een nieuw Grieks alfabet omstreeks 800 voor Christus. De klassieke oudheid laat zich opsplitsen in de '''archaïsche periode''' (van 800 tot 500), '''de klassieke periode''' (als Athene een democratische staat wordt met een grondwet, van 500 tot 350), de '''Hellenistische periode''' (350-280) en de '''Romeinse periode''' (280-476). Wat gebeurt er in de rest van de wereld?

* China: bouw van de muur;
* India: ontstaan van het kastenstelsel;
* Meso-Amerika: Maya's bouwen steden;
* Afrika: koninkrijken met piramides;
* Egypte: blijft een invloedrijk religieus centrum;
* Perzië: ontwikkelt zich tot een wereldrijk tot de komst van Alexander;
* West-Europa: de Kelten, later door de Romeinen Galliërs genoemd;
* Noord-Europa: de Germanen.

{{Wp|Oswald Spengler}}s vergelijkt culturen met individuen: ze groeien op, worden volwassen en sterven. Aan de hand van de evolutie van beschavingen zoals de Egyptische, de Chinese, de Indiaans-Mexicaanse en de klassieke of Grieks-Romeinse illustreert hij die theorie. Zijn theorie is een reactie tegen de traditionele 'maakbare' Europese cultuur- en geschiedsopvattingen van de Verlichting, de Renaissance en het Christendom. De rationele samenleving zal stuk lopen, voorspelt Spengler. Spengler leefde de laatste jaren van zijn leven vereenzaamd in Hitlers favoriete stad München. Kort voor zijn dood in 1936 schreef hij dat het Duitse rijk binnen het decennium zou verdwijnen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;OSWALD SPENGLER, vertaald door Mark Wildschut. ''De ondergang van het avondland. Schets van een morfologie van de wereldgeschiedenis'', Boom, Amsterdam, 2017.&lt;/ref&gt;

.

.

== Beschavingen komen en gaan ==
Nederzettingen groeien uit tot dorpen of ze verdwijnen. Dorpen groeien uit tot steden of ze verdwijnen. Steden groeien uit tot stadstaten of ze verdwijnen. Stadstaten groeien uit tot rijken. Of ze verdwijnen.

.

&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;'''(Niet compleet overzicht.)'''&lt;/span&gt;

.

* Mesopotamië

.

* Zuidwest-Azië:
** Israëlieten|Hebreeën
** Hettieten
** Meden
** Perzen
** Feniciërs

.

* Afrika:
** Oude Egypte
** Carthago

.

* Oost-Azië:
** Chinese oudheid
** Jomonperiode (Japan) 

.

* Noord-Amerika
** Mississippicultuur

.

* Meso-Amerika:
** Teotihuacán (historische stad)
** Azteken
** Maya's

.

* Zuid-Amerika:
** Inca's

.

* Europa:
** Griekenland
** Etrusken
** Oude Rome

.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=YTsYe_pb2e4 '''BEELDFRAGMENT HET OUDE EGYPTE''']

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=yEfRadZ1CXs '''BEELDFRAGMENT HET OUDE GRIEKENLAND''']

.

♦ [https://radio1.be/coronalessen-uit-de-oudheid '''GELUIDSFRAGMENT PANDEMIEËN IN HET OUDE ROME''']

.

= Fernand Braudel over het ontstaan van een beschaving =

[[Bestand:Plaque Fernand Braudel, 59 rue Brillat-Savarin, Paris 13.jpg|thumb|right|550px|Gedenkplaat in Parijs, Rue Brillat-Savarin 59.]]

[[Bestand:Mediterranean_Relief.jpg|thumb|550px|Het relief van de Middelandse zee vraagt toch enige studie...]]

[[Bestand:Treaty_of_Kadesh.jpg|thumb|550px|Het verdrag van Kadesh in 1258 is mogelijks de oudste grensbepaling die we kennen.]]

== De Middellandse zee ==
De historicus {{Wp|Fernand Braudel}} was zijn leven lang begaan met de geschiedenis van de Middellandse zee. Die leverde hem zijn '''drietrapsmodel''' op, bestaande uit structuur, conjunctuur en evenement. Met andere woorden: de geografie bepaalt de economie en de economie bepaalt het sociale, zo klinkt zijn redenering. De theorie is in tijden van klimaatsverandering misschien beter van onder het stof te halen. In de opening van zijn bekende trilogie uit 1949 benadrukt Braudel dat de Middellandse Zee - daar waar 'onze' Oudheid ontstaat - een door hoge, brede en lange bergen omsloten zee is, op een paar open plekken en de Saharawoestijn na, een relatief voorspelbare binnenzee overigens, met weinig getij die haar bevaarbaar maakt. Historici merken dit feit nauwelijks op.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In de {{Wp|Straat van Gibraltar}}, de verhoging van Naurouze, het [[Rhônedal]] en de zeestraten die de [[Zwarte Zee]] met de [[Egeïsche Zeeregio|Egeïsche]] verbinden, zijn er open plekken en tussen [[Syrië]] en [[Tunesië|Zuid-Tunesië]] zijn er geen bergen, daar grenst de [[Sahara|Saharawoestijn]] over duizenden kilometers aan de zee.&lt;/ref&gt; Het gaat om de Spaanse [[Betische cordillera|Cordillera]], de bergen van [[Libanon]], de [[Anatolië|Anatolische]] bergen, de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]], de [[Atlas (gebergte)|Atlas]], het [[Dinarische Alpen|Dinarische gebergte]], de [[Apennijnen]], de [[Pyreneeën]] en de [[Alpen]]. Hij schrijft het zo: 'Het landschap van de Middellandse Zee bestaat dus niet alleen uit wijngaarden, olijfgaarden en tot steden uitgegroeide dorpen - dit is louter franje. Dichtbij, als het ware tegen de zee aangeplakt, liggen de hoge, opeengepakte bergen, een wereld met weinig huizen of gehuchten, maar met talloze hoge moeren en steile noordwanden waar niets meer doet denken aan dat deel van de Middelandse Zee waar de sinaasappelbomen groeien. De winters zijn er streng. Sneeuw valt er in overvloed, ook toen {{Wp|Leo Africanus}} in de winter door de Marokaanse Atlasgebergte trok en ongelukkigerwijze van al zijn bagage en kleren werd beroofd.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 36.&lt;/ref&gt;

== Sneeuwwater ==
Het sneeuwwater en het ijs, zo ontdekte Braudel liet men niet onbenut. 'In het zestiende-eeuwse Turkije was sneeuwwater niet louter aan de rijken voorbehouden. In [[Konstantinopel]], maar ook elders zoals in het Syrische [[Tripoli (Libië)|Tripoli]], schreven reizigers over kooplieden die voor weinig geld sneeuwwater, stukken ijs en waterijs verkochten. (...) In het hart van het warme Middelandse-Zeegebied vormen deze besneeuwde gebieden een uniek fenomeen.' Een tegenstelling die met een wantrouwen gepaard gaat, ontstaat tussen de mensen in de laagvlakte en die in de hoger gelegen gebieden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 38.&lt;/ref&gt; Lichtvoetig als berggeiten zakken ze de heuvels af om te stelen, schrijft een reiziger in de twaalfde eeuw. Het bergleven bleef achter op dat in de vlakte, de beschaving drong er niet door. Als bewijs haalt Braudel het gemak aan waarmee de nieuwe religies terrein winnen en hoe de bergen een paradijs blijven voor het boerenbijgeloof. De bergen zijn een geliefd oord voor een afwijkende cultuur uit een ver verleden. Die cultuur in de laagvlakte plukte de vruchten van haar centrale ligging tussen Europa, Azië en Afrika en hield stand tot na de [[renaissance]] en de [[reformatie]]. Toen verschoof het machtscentrum (daar waar beslissingen worden genomen en waar de rijkdom zich verzamelt) van de wereld aan de noordelijke Atlantische oceaan komt te liggen: Brugge, Antwerpen, Amsterdam met de  gouden eeuw van de Hollanders, de Fransen onder [[Lodewijk XIV]], het Engelse imperium in de negentiende eeuw. De twintigste eeuw hoorde Duits te worden, maar het liep anders en de Verenigde Staten domineerden de twintigste eeuw. 

.

.

= Griekenland en Rome; de [[archaïsche periode]] =

[[Bestand:0_Lupa_Capitolina_(2).JPG|thumb|550px|Rome is volgens de legende gesticht door de tweeling [[Romulus en Remus]] in [[753 v.Chr.]]. De [[Legende (volksverhaal)|legende]] komt van [[Marcus Terentius Varro]] (116-27 v.Chr.). De werkelijke geschiedenis over [[Ontstaan van Rome|het ontstaan van Rome]] is complexer.]] 

[[Bestand:The_Intervention_of_the_Sabine_Women.jpg|thumb|550px|[[Jacques Louis David]] schildert in [[1799]] de [[Sabijnse maagdenroof]]. Deze een [[mythe|mythisch]] van net na de stichting van de stad [[Rome (stad)|Rome]] stelt dat de stad een toevluchtsoord was voor wie een nieuw leven wilde opbouwen. Bannelingen, vreemden, moordenaars, criminelen en gevluchte slaven deden Rome zo groeien dat de stad zich over vijf van de zeven heuvels uitbreidde. Romulus zag dat onder hen weinig vrouwen waren en organiseerde daarom de [[consualia]] ter ere van [[Consus]]. Hij nodigde het naburige [[Sabijnen|Sabijnse]] volk uit. Die kwamen massaal, met hun dochters. Romulus' plan om de vrouwen mee te nemen naar Rome lukte. De Sabijnse mannen ontsnapten en bereiden zich voor op een oorlog. Bij hun terugkeer waren Sabijnse vrouwen niet langer maagden. Ze leefden in harmonie met hun nieuwe echtgenoot en hun kroost. Romeinen en Sabijnen legden hun geschil bij en Rome bleef groeien.
 ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel V: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/14WvdVs9OQNan3lanN874j Waren dat echt rare jongens, die Romeinen?] ]]

[[Bestand:Hannibal_in_Italy_by_Jacopo_Ripanda_-_Sala_di_Annibale_-_Palazzo_dei_Conservatori_-_Musei_Capitolini_-_Rome_2016_(2).jpg|thumb|550px|Hannibal, een briljant succesvol tegenstander van de Romeinen in de [[Tweede Punische Oorlog]] trok met zijn olifantenleger uit [[Iberisch Schiereiland|Iberia]] naar Italië over de Pyreneeën, de Rhône en de Alpen en behaalde er veel overwinningen. Uiteindelijk maakte Hannibal een eind aan zijn leven om niet aan Rome te worden uitgeleverd. ♣ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: Rome deel II: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/5PwpMhXdmvozEWC9GdColE Hoe lanceerde Hannibal Rome als supermacht?] ]]

[[Bestand:Corvus.svg|thumb|550px|Corvus]]

.

== Tiende eeuw ==
'''Omstreeks 1.000 V.C. zijn er in de mediterrane wereld een duizendtal gemeenschappen met een eigen politiek en cultuur. Duizend jaar later zal deze regio onder het militaire, culturele en politieke gezag staan van één volk: de Romeinen. De Romeinen plukken hun geschiedenis en hun tradities in de [[Helleense talen|Helleense]] wereld, passen ze aan en verspreiden het Griekse erfgoed verder.'''
.

* 999
** Eerste nederzettingen in Rome.

.

* 900
** Griekenlang heeft het over de [[Geometrische periode]]. De Dorische steden [[Argos (stad)|Argos]] en [[Sparta (Griekenland)|Sparta]] ontstaan. 

.

== Negende eeuw (899-800) ==
.

* 899
** Een uitzonderlijk natte periode zorgt ervoor dat de Assyriërs voor de komende twee eeuwen gronden bewerken in een voordien onvruchtbaar gebied en tot een bloeiende landbouweconomie en een compleet rijk komen.
 
.

* 880
** [[Feniciërs|Fenicische]] kolonisten vertrekken uit Syrië en Libanon naar Noord-Afrika en stichten er [[Cartago (stad)|Cartago]] en monopoliseren de zeehandel in de Middelandse zee. 
** Europese [[domesticatie]] van de kip.

.

* 800
** Vermelding van kaneel in het kruidboek van de Chinese [[Shennong|Keizer Shennung]] en in het oude Egypte als ingrediënt van parfum.
** De Grieken ontwikkelen een nieuw alfabet. De letter a symboliseert een rund, de letter b een huis. Het [[alfabet|alphabet]] is gebaseerd op het [[Fenicisch alfabet|Fenicisch]].
** [[Homerus]], [[Hesiodos|Sesiodus]] en het [[orakel van Delphi]] zijn populair.

.

== Achtste eeuw (799-700) ==
.

;776

.

* De eerste [[Olympische Spelen in de Klassieke Oudheid|olympische spelen]] in de Griekse stad Olympia. Meer dan een millennium zullen ze mensen sportief samenbrengen.

.

;770

.

* China kent het muntgeld.

.

;753

.

* Mythologische stichtingsdatum van Rome door [[Romulus en Remus]]. De Romeinse schrijver [[Marcus Terentius Varro]] legt deze datum in de eerste eeuw V.C. vast. Eveneens in de achtste eeuw: de [[Sabijnse maagdenroof]]. Het vrouwentekort bij de volgelingen van koning [[Romulus]] leidt tot de uitnodiging van de [[Sabijnen]] naar het [[Circus Maximus (Rome)|Circus Maximus]] en de roof van hun dochters.

;750 jaar

.

* [[Kelten]] trekken het huidige Frankrijk binnen en vestigen zich. De [[ijzertijd]] start er met wapens en voorwerpen, een stijgende aanwezigheid van ruiters en vorsten. Dit is de [[Hallstattcultuur|Hallstatt-periode]].

.

;745

.

* De beroemde veldheer [[Tiglat-Pileser III]] creëert een professionele (betaalde en permanente) oorlogsmachine. Deze Assyrische koning is organiseert de samenwerking tussen de ruiterij en het voetvolk. Hij is berucht om zijn martelwerk en zijn executies, de verwoesting van stedelijke centra van opstandige vorstendommen en deportaties. Hij liet die steden in Assyrische stijl herbouwen met forten en een uniform belastingstelsel en dito dienstplicht, maten, gewichten en een religieuze cultus en het Aramees als taal. Zo verliezen de voormalige vorstendommen hun eigenheid.

.

;743-732

.

* [[Tiglat-Pileser III|Tiglat-Pileser]] onderneemt drie veldtochten in Syrië en Palestina. Hij verovert Arvad en Damascus en schenkt zo de stad Assur een wereldrijk.

.


;733-690

* [[Magna Graecia]]

.

;727

*

&lt;gallery&gt;
Bestand:Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

;700

* {{Wp|Menapiërs}} vestigen zich in de regio Kortrijk. De {{Wp|Nerviërs}} vestigen zich ten Oosten van de Schelde. Beiden zijn Keltische stammen.

.

== Zevende eeuw (699-600) ==
.

* Griekse steden gebruiken munten om te kopen en te verkopen.

.

* 681
** Aan de heerschappij van koning [[Sennacherib]] die sinds ca. 704 over het Assyrische rijk heerst, komt een einde. Hij leidde het rijk vanuit de stad [[Nineveh]] met een bevolking die meer dan 100.000 mensen telt - een van de grootste steden ter wereld. Hier liet hij ondergrondse aquaducten ([[Qanat|qanaten]]) aanleggen om akkers, tuinen  en parken te besproeien. Sommige assyriologen beweren dat het wereldwonder van de [[hangende tuinen]] van [[Babylon (stad)|Babylon]] in Nineveh lagen. Het irrigatiesysteem is noodzakelijk, want de natte periode die omstreeks 900 aanbrak, loopt in deze jaren ten einde. Deze megadroogte zal voor de ondergang van het Assyrische rijk zorgen.

.

* 668
** Grieken stichten Byzantium en vestigen zich rond de Zwarte Zee.

.

* 650
** Het [[Assyrische rijk]] kent zijn topdagen. Het heerst over [[Egypte (land)|Egypte]], de [[Levant]] en [[Mesopotamië]]. Al driehonderd jaar lang leiden militaire overwinningen vanuit Noord-Irak tot de gebiedsuitbreiding. Vanaf nu gaat het bergaf: de opwarming van de streek leidt tot vee-sterfte en mislukte oogsten. De Assyrische [[Vazalstaat|vazallen]], de [[Meden]] en de [[Babyloniërs]], zetten druk.

.

*621
** Eerste geschreven wetgeving door [[Draco (wetgever)|Draco]]

.

* 616
** De [[Etrusken|Etruskische]] koning van Rome [[Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus]] legt de [[Cloaca Maxima]] aan om vuil water af te voeren naar [[Tiber]]. De stadsuitbreiding maakt dat de natuurlijke afvoer niet volstaat. In de eerste eeuw zal de Cloaca Maxima overdekt worden als  riool van Rome.

.

* 612
** Vijandelijke legers nemen de hoofdstad van het Assyrische rijk, [[Assoer]], in. Het rijk verdwijnt.

.

* Omstreeks 600
** Domesticatie van de kip in het stroomgebied van de Rijn.

.

== Zesde eeuw (599-500) ==
;571

* Geboorte van [[Pythagoras]] op het eiland [[Samos (eiland)|Samos]].

.

;525

* De Perzen zijn wereldheersers van de Middellandse zee tot in het centrum van Azië. In hun land van overvloed beschikken ze over een wegennetwerk dat de kust van Klein-Azië verbindt met [[Babylon (stad)|Babylon]] en [[Persepolis]]. In één week tijd overbrugt een bericht 2.500 kilometer. [[Herodotus]] is er niet goed van, een ongeziene prestatie: hitte, sneeuw, regen of duisternis zijn geen hindernis voor de couriers. De religieuze verdraagzaamheid van de nieuwe leiders, de handelsakkoorden en het overnemen van gebruiken en gewoontes van lokale bevolkingen spelen een rol in de uitbreiding van het rijk.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PETER FRANKOPAN, vertaald door George Pape. ''De zijderoutes. Een nieuwe wereldgeschiedenis,'' Het Spectrum, Antwerpen, 2016, p. 20-21.&lt;/ref&gt;

.

* Perzië kampt met zijn nomadische Noorden en zijn wrede rituelen. Ze drinken vijandig bloed en kleden zich met hun scalpen. Als handelspartner zijn ze chaotisch en onvoorspelbaar. Ze leveren goede paarden. 

.

;510

.

* De laatste koning van Rome wordt verbannen. [[Lucius Tarquinius Superbus|Tarquinius Superbus]] is niet meer.

.

;509

.

* Stichting [[Romeinse republiek]] door [[Marcus Junius Brutus]] die de laatste [[Etrusken|Etruskische]] koning [[Tarquinius Superbus]] verdrijft. Tot dusver regeerden zeven koningen over Rome: [[Romulus]], [[Numa Pompilius]] (recht en religie), [[Tullus Hostilius]], [[Ancus Marcius]], [[Tarquinius Priscus]], [[Servius Tullius]] en [[Tarquinius Superbus]]. Twee consuls besturen één jaar lang de republiek. Er is een senaat, stemrecht en de militarisering van de politiek. Het systeem blijft duren tot het Keizerrijk, na de moorde op Caesar in 44 voor Christus. 

.

== Vijfde eeuw (499-400) ==
[[Bestand:Herodotos_Met_91.8.jpg|thumb|550px|Herodotos, de vader van de geschiedschrijving.]]

[[Bestand:Confucius_Tang_Dynasty.jpg|thumb|550px|Conficius: 'Het is beter een mijl te reizen dan duizend boeken te lezen.']]

* Ca. 499-450
** In Vlaanderen komen minstens vier hoogteversterkingen of La Tène-forten. In Kessel-Lo bij Leuven, in Kester bij Brussel, in Kooigem bij Kortrijk en aan de Kemmelberg bij Ieper. De laatste nederzetting met een plateau van zes hectare domineert de omgeving en de IJzermonding en controleert de handel tussen kust en binnenland. De streek is rijk, geschikt voor landbouw, er is wijn, ijzererts- en zoutwinning. Ze blijft bewoond tot omstreeks 350. Op de Kemmelberg ligt een heuvelfort met grachten, wallen en houten omheiningen. Er is een grafheuvel, een ambachtszone voor pottenbakkers, het zogenaamde Kemmelaardewerk. De spectaculairste hoogteversterkingen zijn in Wallonië te vinden. In eentje ervan, in Buzenol (Montauban) is een grafmonument gevonden met op de achterkant een Gallo-Romeinse maaimachine, die door Plinius de Oudere beschrijft en gebruikt is bij de Trevieren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''De Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 159.&lt;/ref&gt;

* Ca. 480
** Geboorte van [[Herodotos]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;420), 'de vader van de geschiedschrijving'. Waarom is Herodotos de vader van de geschiedschrijving?  1. Hij schrijft als eerste een geschiedenis van de toenmalige wereld. Zijn Historiën of het 'Verslag van mijn onderzoek' gaat over zijn reizen door Griekenland, Anatolië, Opper-Egypte, Noord-Afrika, het Midden-Oosten, de Oekraïne en de Krim en West-Europa, Sicilië en Italië. 2. Herodotus doet beroep op en breekt met zijn voorgangers: hij onderscheidt de mythe van het 'menselijke' om tot een correcte geschiedschrijving te komen. Deze kritische analyse baseert hij op relevante mondelinge overleveringen én de toenmalige literatuur van de [[logografen]] zoals [[Hekataios van Milete]] die aardrijkskundige en antropologische invalshoeken hebben. 3. Herodotos wil oorzaken vinden en feiten verklaren. 4. Zijn werk houdt het midden tussen een reisverhaal met anekdoten en novellen en een objectievere geschiedschrijving waarbij 5. hij de Grieken en niet-Grieken vergelijkt als een etnoloog (comparatieve methode). 6. Dat alles verpakt hij in een verhaal, Herodotus is een begaafd verteller. In de Hellenistische periode structureren grammatici de Historiën in negen boeken, genoemd naar de negen Muzen. 

.

* 479
** De Chinese filosoof [[Confucius]] (°551 VC) overlijdt.

.

* Ca. 460
** Staatsman [[Pericles]], een leider van de stad [[Athene (stad)|Athene]] hervormt de stad tot een [[democratie]].
** Geboorte van [[Thucydides (historicus)|Thucydides]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;395), een historiograaf die de feiten aanschouwt als een gevolg van iets. De wil tot verklaren en begrijpen doet zijn intrede in de geschiedenis. Voor hem en voor Herodotos blijft de geschiedschrijving beperkt tot het pure beschrijven. 


* 450
** ♣ [[La Tène-periode]]. Kelten verspreiden zich over Europa. Ambachtelijke bloei, introductie van de pottenbakkersschijf en munten en steden in Europa ten Noorden van de Alpen. De [[Ketel van Gundestrup]] is misschien het bekendste gedecoreerd vat uit deze periode (2de of 1e eeuw v.Chr.). De vondst (1891) in een veen nabij Gundestrup in het Deense Himmerland is te zien in Kopenhagen en toont volgens sommigen het hallucinerende [[Bilzekruid]]. Brouwers mengen het in hun bier omwille van het effect. Het keteltafereel toont de zaaddoosjes tussen een ruiter en een soldaat en naast muzikanten. Diende het als basis voor een toverdrank die krijgers moed geeft, de angst onderdrukt en ongevoelig maakt voor hun verwondingen?

.

* Ca. 445
** Herodotos vestigt zich in Athene waar hij lezingen houdt over zijn reizen en opgenomen wordt in de kring van intellectuelen rond de kring van Perikles en zijn vriend, de tragedieschrijver Sofocles. Geschiedenis en fictie, het blijft een eigenaardig duo, tot op heden.

.

* 427
** Geboorte [[Plato]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;347)

.

* 400
** Uitvinding van de [[katapult]].

.

== Vierde eeuw (399-300) ==
* 399
** [[Socrates (filosoof)|Socrates]] drinkt de gifbeker in aanwezigheid van zijn vrienden. Hij is ter dood veroordeeld. Verbanning is de enige optie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fLJBzhcSWTk FILM]'''

.

* Ca. 396
** Rome verwoest de [[Etrusken|Etruskische]] stad [[Veji]].

.

* 390
** [[Kelten|Keltische Galliërs]] plunderen Rome.

.

* 384
** Geboorte van [[Aristoteles]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;322)

.

* [https://www.youtube.com/watch?time_continue=11&amp;v=id5WJmCaTG4 356]
** [[Alexander de Grote]] is koning van [[Macedonië (oudheid)|Macedonië]] en regeert over een van de grootste rijken.

.

* 347
** [[Plato]] sterft. '''[https://www.youtube.com/watch?v=VDiyQub6vpw FILM]'''

.

* 323
** [[Alexander de Grote]] sterft op 11 juli in [[Babylon (stad)|Babylon]] aan plotse koorts. Geen enkele bron bleef over. Als de jonge dertiger sterft, ontstaat een mythevorming. Zijn regionale gouverneurs krijgen zijn rijk in eigen handen.

.

* 322
** [[Aristoteles]], een van de invloedrijkste klassieke filosofen sterft op 62 jarige leeftijd. Hij was leraar van [[Alexander de Grote]] van 342 tot 340. '''[https://www.youtube.com/watch?v=csIW4W_DYX4 FILM]'''

.

* 312
** Opening van de [[Via Appia]] tussen [[Capua]] en Rome.
** Het Romeinse [[Aquaduct (watergang)|aquaduct]] voorziet Rome van water. Dit is het eerste aquaduct van Rome, er zullen er nog tien volgen. Het woord is een samentrekking tussen het Latijnse 'aqua' (water) en 'ducere' (leiden). De Griekse historicus en geograaf [[Strabo (historicus)|Strabo]] vermeldt de verwaarloosde Griekse infrastructuur die de Romeinen innemen. De aanvoer van helder, stromend water voorziet Rome van een hygiënische infrastructuur, geavanceerde toiletten en hydraulica. Alhoewel daar niet altijd euforisch over te doen is. Keizer [[Marcus Aurelius]] (121-180) woorden liegen er niet om: 'Zoals jij het baden ervaart - olie, zweet, viezigheid, troebel water, alles walgelijk - zo is ieder stuk leven.' Op het hoogtepunt van het rijk kunnen 60.000 inwoners van Rome die inmiddels een miljoenenstad is - op het zelfde moment baden. Water maakte mensen in die context niet altijd schoon. De duizenden badgasten per dag wentelden zich in een bacteriebrij vol eitjes van parasieten en ziektekiemen. Archeologische vondsten laten zien dat Romeinen evenveel last hebben van luizen, vlooien en darmparasieten als de niet-bad culturen. De loodvergiftiging (veroorzaakt door het waterdicht maken van de aquaducten) ondermijnt het Romeinse immuunsysteem, dysenterie is nooit veraf en het warme water tast mogelijks de spermakwaliteit aan. Op een Romeins grafschrift staat te lezen 'baden, drank en venus, zij slopen onze lichamen, maar ze vormen de essentie van het leven.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens.'' Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 139-145.&lt;/ref&gt; Behalve de aanvoer van vers water heeft een stad uiteraard behoefte aan de afvoer van vuil water. De [[Cloaca Maxima]] of de Grootste Riool biedt het water uit Rome een uitweg naar de Tiber. Die is in de 7e eeuw v.Chr. aangelegd als open riool en in de 1e eeuw v.Chr. overdekt om het terrein rond het Circus Maximus toegankelijk te houden. Sommige delen van Cloaca Maxima zijn nog in gebruik en de monding in de Tiber is nog te zien. 

.

;Kijken

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Pont du gard.jpg|[[Pont du Gard]] in [[Frankrijk]] bouw tussen [[38]] en [[52]] n.Chr.
Bestand:Segovia Aqueduct.JPG|[[Aquaduct van Segovia]].
Bestand:Acueducto de Segovia 01.jpg|Aquaduct van Segovia.
Bestand:Rome.Aqueduct.Tunnel.png|Doorsnede Romeins aquaduct met controlepunten.
Bestand:Roemerkanal buschhoven.jpg|[[Eifelaquaduct]]
Bestand:RomaAcquedottoTraCelioePalatino.JPG|De [[Aqua Claudia]], gebouwd tussen [[38]] en [[52]]. Het rechterdeel is gerestaureerd.
Bestand:Roman aqueduct Tarragona.jpg|Romeins aquaduct in [[Tarragona (stad)|Tarragona]] ([[Spanje]])
Bestand:Caesarea Maritima aqueduct.jpg|Aquaduct van [[Caesarea (Maritima)|Caesarea]] in [[Israël]].
Bestand:63 Oued ELLIL 08.JPG|[[Zaghouan Aquaduct]] bij Tunis.
Bestand:View_of_the_Cloaca_Maxima_Rome_1814.jpg|Een zicht op de Cloaca Maxima uit 1814.
Bestand:040227_tevere16CloacaMaxima.jpg|De Cloaca mondt uit in de Tiber. 
&lt;/gallery&gt;

.

== Derde eeuw (299-200) ==
* 264-241
** [[Eerste Punische oorlog]] in een reeks van drie tegen [[Carthago]]. Inzet is de hegemonie over de Middelandse zee. Tot nu toe vermijden de Romeinen de zeevaart. Het is de uitvinding en de ontwikkeling van de [[Corvus (krijgskunde)|corvus]] die de Romeinen succesrijk ten strijde doet trekken tegen Carthago.

.

* 250
** De Romeinen zorgen voor luchtvervuiling met [[Lood (element)|lood]] en [[antimoon]]. De vervuiling zal pieken tot 120 na Christus. Met de langzame val van het Romeinse Rijk, verdwijnen de loodtoepassingen en de kennis over lood (het wordt gebruikt om vers water aan te voeren, in rioleringen, bij het maken van drinkbekers, kannen, borden, cosmetica, potloden en email op aardewerk).

.

* 230
** De eerste (zelfbenoemde) Chinese keizer, [[Shi Huangdi]] introduceert in zijn veroverde gebieden een standaard inzake het schrift, de maten en de gewichten.

.

* 218-201
** Hannibal Barkas (247-183), de Carthaagse generaal valt Italië binnen en begint de [[tweede Punische oorlog]]. Rome kent verschillende nederlagen.

.

== Tweede eeuw (199-100) ==
;Ca.160
* ♣ De Romeinse consul en grootgrondbezitter Cato de Oude (234-149) publiceert De Agri Cultura een werkje ‘Over de landbouw’. 

.

;Ca.140
* De Griekse dichter [[Antipater van Sidon]] maakt een lijst zeven wereldwonderen. Deze lijst is later overgenomen door schrijvers en historici. De keuze voor zeven wonderen is symbolisch als een getal van perfectie en volledigheid. Het gaat om 1. [[Piramide van Cheops|de piramide van Cheops]] (in Gizeh, Egypte, gebouwd ca. 2580-2560 V.C.) dat het enige wereldwonder is dat nog bestaat; 2. [[hangende tuinen van Babylon|de hangende tuinen van Babylon]] (in Irak, mogelijk rond 600 V.C. mogelijk legendarisch, gebouwd door Nebukadnezar II; 3. de [[Tempel van Artemis in Efeze|tempel van Artemis]] ([[Efeze]], Turkije 550 V.C.); 4. het [[Beeld van Zeus te Olympia|beeld van Zeus]] (Olympia, Griekenland, ca. 435 V.C.); 5. het [[mausoleum van Halicarnassus]] (Bodrum, Turkije, ca. 350 V.C.); 5. de [[Kolossus van Rodos|kolossus van Rhodos]] (Griekenland, ca. 292-280 V.C.) en de [[Pharos van Alexandrië|vuurtoren van Alexandrië]] (Egypte, ca. 280 V.C).

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Kheops-Pyramid.jpg
Bestand:Hanging_Gardens_of_Babylon.jpg
Bestand:Miniaturk_009.jpg
Bestand:Artemis_of_Ephesus.jpg
Bestand:Mausoleum_of_Halicarnassus.jpg
Bestand:Colosse_de_Rhodes_(Barclay).jpg
Bestand:Phare_d'Alexandrie_(Barclay).jpg
Bestand:Statue_of_Zeus.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

;146
* Tijdens de [[derde Punische oorlog]] verwoesten de Romeinen [[Carthago]].

.

;142
* De [[Pons Aemilius]] (ook: Ponte Rotto) is de eerste stenen brug over de [[Tiber]]. Ze vervangt een houten brug uit 179.

.

;100
* ♣ Uitvinding van het [[waterrad]].

.

== Eerste eeuw (99-1) ==
[[Bestand:Retrato_de_Julio_César_(26724093101).jpg|thumb|550px|Buste van [[Tusculum (Latium)|Tusculum]] van [[Julius Caesar]], waarschijnlijk het enige portret uit zijn tijd. Archeologisch Museum, Turijn, Italië. Caesar is de eerste levende Romeinse keizer die zichzelf portretteert op een munt. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel III: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/0rTnKiYRXze6SuM7eFd4FZ Hoe bezegelde Caesar het lot van de republiek?] ]]

;Rome, strijdvaardig en het oorlogsgeweld verheerlijkend, neemt kust-stadstaten in en beheerst halverwege de eerste eeuw de Westelijke Middellandse zee. Het leger perfectioneert en disciplineert zich. De ambitie richt zich op het Perzische oosten (dat blijft een moeilijke), de Egyptische graanschuur van [[Cleopatra VII|Cleopatra]] en het Gallische Noorden waar Alexander de Grote twee eeuwen eerder zijn neus voor ophaalt omdat er niets te winnen is. Toen toonde onze regio de kenmerken van de 'pre-Romeinse [[La Tène-periode|La Tène]]-cultuur' zonder heuvelforten (gezien het vlakke land) en zonder verstedelijking (gezien het ontbreken van edel metaal waaruit men munten slaat). De economie bestaat uit landbouw, schapenteelt en visserij. De Vlaamse vissauzen zijn zo gegeerd dat handelaars ze naar alle windstreken uitvoeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de Middeleeuwen'', Overamstel, Schoten, 2015, p. 10.&lt;/ref&gt; Toch loopt het scenario stilaan anders. In 52 haalt Rome de buit uit onze streek binnen en onderwerpt ze steden, handelslui en vakmensen in het huidige Noord-Frankrijk, België, Nederland en West-Duitsland. De belastingen zijn zo lucratief dat Rome zijn goudprijs aanpast. Halverwege de eerste eeuw zijn er in Italië twee miljoen slaven, twintig procent van de totale populatie. Als in het eerste keizerlijke tijdperk iemand op het idee komt om hen tot een uniform te verplichten, wijst de senaat dat geschrokken af. Niemand wil - de [[Spartacusopstand]] indachtig - dat de slaven zouden beseffen hoe talrijk ze zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.&lt;/ref&gt; In diezelfde periode valt Egypte als rijp fruit in hun handen. De graanprijs keldert en de Romeinse koopkracht stijgt. De veroveringen leiden tot meer inkomen voor Rome en maken de veroverde gebieden armer. Roomse rijken lopen met de gestolen welvaart weg, de politieke deelname is een zaak voor rijkelui die hun wereldbeeld danken aan gladiatorengevechten. Die tonen de Romeinse microkosmos met wilde dieren uit de veroverde gebieden, de heerschappij over naburige en verre volkeren en verheerlijken het gevecht, de eerzucht en de vernedering als ingrediënten in het idee van '[[Panem et circenses|brood en spelen]]'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PETER FRANKOPAN. ''De zijderoutes'', p. 32-34.&lt;/ref&gt; 

.

;82

.

* Rome telt 400.000 inwoners.

.

;73-71

.

* [[Spartacusopstand]].

.

;63

.

* [[Catilina]] plant een moord op [[Cicero]] en inspireert die tot zijn [[Catilinarische redevoeringen|Catilinarische rede]]: 'Hoe lang nog, Catilina, zult u misbruik maken van ons geduld?'


;60

.

* Eerste [[Triumviraat]] van [[Crassus]], [[Pompeius]] en [[Julius Caesar|Caesar]].

.

;58-57

.

* In 58 voor Christus leiden Caesars eerste veldtochten in Gallië tot weerstand in het land van de Belgae. [[Ambiorix (persoon)|Ambiorix]] vernedert de Romeinen door een anderhalf plunderend legioen uit te moorden ter bescherming van zijn graan. Hij redt zo zijn volk van de hongerdood, tot woede van een wraakzuchtige [[Julius Caesar]]. 

* In 57 onderwerpt Julius Caesar de Veneti en de andere Gallische stammen aan de Atlantische kust. De Veneti is een zeevarend volk dat in het huidige Bretagne en in de stad [[Vannes]] (Darioritum) woonde. Hun stevige zeilschepen weerstaan de Atlantische winden en golven.

.

'''ᛩ''' [[Abraham Ortelius|ABRAHAM ORTELIUS]]. ''Belgii veteris typus'', Amsterdam, 1584. 

.

;55
* [[Julius Caesar]] valt Engeland binnen.

.

;54
* Caesar heeft het moeilijk om de regio van de [[Menapii]] in te nemen, de stam is hem te machtig en voert een guerrillaoorlog. Caesar verslaat hen in 52. Genocide vat zijn actie samen. De periode tot 70 na Christus heet in onze streken de vroeg Romeinse tijd. Van [[Romanisatie]] (het overnemen van de taal, de cultuur en de Romeinse gewoonten) is weinig sprake. De bloei van de Romeinse tijd situeert zich een eeuw later, tussen 70 en 275. Van dan af nemen de [[Menapii]] (de Gallische/Keltische stam uit het moerasgebied achter de Schelde) de Romeinse cultuur over. De periode na 275 is de Laat Romeinse tijd. 

.

[[Bestand:Map_Gallia_Tribes_Towns.png|thumb|550px|Belgica vlak vóór de inlijving van 52 voor Christus.]] 

;52
* [[Julius Caesar]] verovert de rest van [[Gallië]], het land van de Kelten. In zijn ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum]]'', beter bekend als ''[[de bello Gallico]]'' deelt Caesar Gallia in drie: het gebied van de [[Aquitaniërs]], dat van de [[Galliërs]] en Gallia Belgica. 'In hun eigen taal noemen ze zich Kelten, wij noemen hen Galliërs. Ze verschillen in taal, instellingen en wetten. De Galliërs worden door de rivier de Garonne van de Aquitanieërs en door de Marne en de Seine gescheiden. De Belgen zijn het moedigst van allemaal omdat ze het verst van de cultuur en bevolking van de provincie verwijderd zijn, omdat er weinig handelaars hen bezoeken (waardoor hun geest verwijfd zou raken) en omdat ze zich het dichtst bevinden bij de Germani, die over de Rhenus ([[Rijn]]) wonen en met wie ze oorlog voeren.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Julius Caesar]] - ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum|Commentarii de bello Gallico]]'' Boek I: 1-3; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.&lt;/ref&gt; In het noordelijke deel wonen de [[Belgae|Belgen]]. [[Germanen|Germaanse stammen]] bevolken het gebied. De [[Morini (stam)|Morini]] zijn een zeevolk dat langs de [[Noordzeekust]] en [[Pas-de-Calais|Pas de Calais]] leeft. Caesar heeft interesse in hun grondgebied omdat de overtocht naar Brittannië korter is dan in Bretagne. De [[Menapiërs]] leven in het noordwesten, rond de Schelde-, de Maas- en de Rijndelta. De [[Eburonen]] leven in de Maasvallei, de [[Nerviërs]] en de [[Atuatuci]] in de Maas- de Sambervallei, de [[Trevieren]] in het zuidoosten en de [[Frisii]] in het noorden. Nadien ontwikkelen de [[Lage Landen]] zich tot een uithoek van het [[Romeinse Rijk]] met de provincia Belgica tot aan de Rijn als een natuurlijke verdedigingslinie met Germania. In Belgica leggen de Romeinen een heerwegennetwerk voor hun troepen en de handel met als oost-westas de [[heirbaan Boulogne-Keulen]]. Hierlangs komen [[Romeinse villa]]s en dorpen.

.

;49
* Burgeroorlog tussen Caesaer (Rome) en [[Pompeius]] (Pompeii). Als Caesar de [[Rubicon (Italiaanse rivier)|Rubicon]] oversteekt spreekt hij de woorden [[Alea iacta est]]. De rivier vormt de grens tussen de Italiaanse gebieden en en Gallië.

.

;48
* In [[Alexandrië]] schaart Caesar zich aan de zijde van Cleopatra en strijdt tegen haar echtgenoot die tevens haar broer is, [[Ptolemaeus XIII]]. 

.

;47
* Uit de relatie van Caesar en Cleopatra komt een zoon: Caesarion.

.

;45
* De [[Juliaanse kalender]] vervangt de [[Egyptische kalender]]. Een jaar telt gemiddeld 365,25 dagen met om de vier jaar een schrikkeldag. In 1582 zal de [[gregoriaanse kalender]] de tijd astronomisch nauwkeuriger berekenen door de jaren 1700, 1800, 1900, 2100, 2200 en 2300 als schrikkeljaren te schrappen (eeuwjaren die geen veelvoud zijn van 400). Caesar wordt alleenheerser of 'dictator perpetuus' en legt de basis voor de monarchie.

.

;44

[[Bestand:Vincenzo_Camuccini_-_La_morte_di_Cesare.jpg|thumb|550px|Moord op [[Julius Caesar]], 44 VC. Stervend strekt hij zijn hand uit naar Brutus die als laatste zijn mes gebruikt, en roept 'Ook gij, Brutus, mijn zoon?' Brutus twijfelt of de moord gerechtvaardigd is. Schilderij van [https://en.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_Camuccini Vincenzo Camuccini]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel IV: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/3TsfNZ9JZhOrxSQf9TdoeL Hoe hield Cleopatra de Romeinen in de ban?] ]].

.

* Republikeinse senatoren waaronder Cassius en Brutus vermoorden Caesaer op 15 maart. Caesar spreekt zijn laatste woorden: 'Tu quoque fili mi' tot Brutus.

.

;43
* Tweede [[triumviraat]] van [[Lepidus]], [[Marcus Antonius]] en Augustus.

.

;31
* Ocavianus (later Augustus) laat zich [[princeps]] noemen en start het [[Principaat]]. Opvolgers nemen de titel over tot 284.

.

;29
* Vergilius publiceert Het boerenbedrijf.

.

;27
* [[Marcus Agrippa]] bouwt het eerste [[Pantheon (Rome)|Pantheon]]. Het huidige Pantheon is gebouwd onder Hadrianus tussen 120 en 124.
* Augustus, de geadopteerde zoon van Caesar, wordt keizer tot 14 N.C.


.

;19
* De Romeinse dichter [[Vergilius]] (°70VC) overlijdt. In zijn heldendicht [[Aeneis]] bezong hij Rome's oorsprong en verleden, het maakt hem even beroemd als [[Homerus]] met de [[Ilias]] en de [[Odyssee]]. De middeleeuwer zal Vergilius magische eigenschappen toekennen en van hem een tovenaar maken. Vergilius in de mand is een vaak terugkerend tafereel dat mannen moet waarschuwen tegen de verlokkingen van de vrouw. Volgens de legende verleidt de dochter van de Romeinse keizer Vergilius. Ze lokt hem haar torenkamer binnen door hem in een mand naar boven te hijsen. Halverweg laat ze hem bungelen, tot jolijt van de passanten.

.

;17
* Keizer Augustus kiest voor brood en spelen met offers, wagenrennen, jacht en toneel.

.

;10
* De Romeinen leggen oost-westheirbaan aan in Gallia Belgica van [[Boulogne-sur-Mer]] via Doornik, Valenciennes, Tongeren en Maastricht naar Keulen, de Via Belgica. Bij het latere [[Castellum (Maastricht)|Castellum Maastricht]] bouwen ze in het eerste kwart van de eerste eeuw (na C.) een brug over de Maas. 

.

;5-2
* Geboorte van [[Jezus Christus]].

.

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=jApGu7Lr9Ic Beeldfragment: De universiteit van Vlaanderen. Heeft Jezus echt bestaan?]'''

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Uluburun1.jpg|Voor de Turkse kust vinden archeologen een wrak uit 1550-1200. De lading bekijk je in [https://www.youtube.com/watch?v=7IZWOdY7fEk deze reportage.]]
Bestand:Thucydides_pushkin02.jpg|[[Thucydides|Thucydides]]
Bestand:Socrates_Louvre.jpg|Socrates
Bestand:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|De dood van Socrates door David.
Bestand:Plato_Silanion_Musei_Capitolini_MC1377.jpg|Plato
Bestand:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|Aristoteles
Bestand:Aristoteles_Louvre.jpg|Aristoteles in het Louvre
Bestand:AlexanderTheGreat Bust Transparent.png|Alexander de Grote
Bestand:Portrait_of_Alexander_the_Great,_most_likely_of_the_sculptor_Leochares,_340-330_BC,_New_Arcropolis_Museum,_Athens_(14053483565).jpg|Alexander de Grote
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Rome na Christus =

[[Bestand:Map_of_ancient_Rome.jpg|thumb|550px|Het oude Rome. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIa: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/2JAPaSBLDG2JjPHOBwwdm7 Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]]

== Eerste eeuw ==
[[Bestand:Roman_fresco_Villa_dei_Misteri_Pompeii_004.jpg|thumb|550px|Op de buiten van [[Pompeï|Pompeii]] staan Romeinse villa’s vol luxe. 'Villa dei Misteri', waarvan de eigenaar van de wijnbouw leeft, is genoemd naar de fresco’s die de inwijding tonen van een meisje in de mysteriën van [[Dionysus]]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIb: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/299XpNQOvYekhtJPJ7Ieee Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]]

[[Bestand:Fedor_Bronnikov_002.jpg|thumb|550px|Gekruisigde slaven in Rome van [[Fyodor Bronnikov]], geschilderd in [[1878]]. De Romeinen gebruiken de kruisiging bij niet-Romeinen, slaven, geminachte vijanden en criminelen als een oneervolle stervenswijze. Gekruisigden bleven aan het kruis hangen als dierenvoedsel. De invoering van het christendom als staatsgodsdienst schaft de kruisiging af. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/22a2btfl31EEVByCzCBPNF Hoe bekeerden christenen het heidense Rome?] ]] 

.

'''De eerste eeuw kenmerkt zich door de prille ontwikkeling van het Christendom, de uitbreiding en de hoogconjunctuur van het Romeinse Rijk. De politieke transformatie van republiek naar keizerrijk gaat gepaard met de Romanisering van onze streken en de oriëntatie op Azië. Daar, in een onbenullige provincie waar een gouverneur [[Pontius Pilatus]] zich te schande maakt, duikt een fel nieuw geloof op. De verbaasde Romeinse autoriteiten laten de vroege christenen gedijen. Hun verhalen gaan over woestijnen en hongersnood, overstromingen en droogte. Een politieke investering in dit geloof is (voorlopig) niet aan de orde. Geloofsovertuigingen installeren zich samen met militaire of diplomatische successen. Culturele superioriteit is simpel omdat ze de goddelijke goedkeuring geniet. Valse goden zorgen alleen voor ellende.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Merkwaardig toch dat dit soort verhalen zal doordringen tot Noordelijk Europa dat deze fenomenen nooit kende, stelt Peter Frankopan (p. 49-57).&lt;/ref&gt;'''

.

.

;5

.

* [[Tiberius]] is de eerste Romein die overwintert in Germania en de [[Longobarden]] bevecht door met zijn vloot de [[Elbe (rivier)|Elbe]] op te schuimen.

.

* ♣ In de Metamorfosen (een gedicht van vijftien boeken) beschrijft [[Ovidius|Oevidius]]  of voluit Publius Ovidius Naso (43 v.Chr. - 17) de schepping en geschiedenis van de Griekse en Romeinse wereld. Hij voltooide het vermoedelijk in het jaar één. Daarin beschrijft hij de onmogelijke liefde tussen Pyramus en Thisbe uit [[Babylon (Babel)|Babylon]] waarbij een tuinmuur hen scheidt. De Romeinse schrijver [[Gaius Iulius Hyginus|Hyginus]], een vriend van Ovidius beschreef hen eerder in de ([[1e eeuw v.Chr.]]). Het verhaal eindigt met de [[dood]] van de helden waarbij hun bloed de witte moerbeiboom bespat en de metamorfose ondergaat tot de rode moerbei.

.

;12

.

* De grens van het rijk breidt uit tot aan de [[Donau]].

.

;14

.

* [[Tiberius]] is de tweede keizer tot 37. Onder zijn bewind kruisigen de Romeinen Christus.

.

;30 (Ca.)

.

* Terechtstelling van de Joodse prediker Jezus van Nazareth in Jerusalem in de hoofdstad van het Romeinse protectoraat in Palestina.

.

;37

* Het terreurbewind van [[Caligula]] duurt tot hij in 41 vermoord wordt nadat hij zijn paard tot consul wou benoemen. Als princeps van Rome begint zijn regering hoopvol. Na enige persoonlijke tegenslagen wordt hij een autocraat die vele senatoren willekeurig ter dood te veroordelen. 

.

;38
** De werken aan de [[Pont du Gard]] starten.

.

* 41
** Een geslaagde moordaanslag van de [[Praetoriaanse garde]] beëindigt het schrikbewind van [[Caligula]]. [[Claudius (keizer)|Claudius]] volgt hem op.

.

* 43
** Romeinen veroveren Zuid-Engeland. Ze gebruiken de kruising van twee heerbanen als uitvalsbasis: de [[Heerbaan|heerbaan]] van Doornik naar Oudenburg (het voorportaal naar Engeland) en die van Tongeren naar Boulogne om hun troepen en logistiek aan te voeren. Dit is het machtigste leger ter wereld en de keizer is van de partij. De krijgsolifanten, de cavalier, de artillerie moeten indruk gemaakt hebben op de streekbewoners. Tegenwoordig heet dit kruispunt [[Kortrijk]]. Tot de opgravingen van 1950 en 1988 wist men nauwelijks iets over de Romeinse aanwezigheid in Kortrijk. In de jaren negentig laten laat-Romeinse bouwmaterialen uitschijnen dat op de site van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] ooit een badhuis stond. Archeologen stoten er op een strooizone van Romeins puin uit de vierde eeuw. Dat het grafelijk domein hier sinds de negende eeuw tot 1297 grote sier hield, dat er hier een enorme Franse dwangburcht stond omstreeks 1302, dat er een gravenkapel aangelegd werd en dat er een kerkhof was tot 1784, hield de archeologen niet tegen om bijna 32.000 Romeinse vondsten te registreren: dakpannen, verwarmingselementen, betonresten, frescofragmenten, hete luchtbuizen... Bevond er zich in Kortrijk een [[castellum]]? Voorlopig is daar geen antwoord op. Eenmaal in Engeland starten de Romeinen de bouw van de eerste stad op het eiland: [[Colchester (Essex)|Colchester]]. Over de eetgewoontes van de Romeinen die Engeland veroveren, schrijft Regula Ysewijn enkele erg interessante bladzijden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie: REGULA ISEWIJN. ''Pride and Pudding. De geschiedenis van de Britse pudding in hartige en zoete recepten'', Carrera Culinair / Davidsfonds, Overamstel / Tielt, 2020 / 2015, p. 21-22.&lt;/ref&gt;

.

* 44
** [[Jakobus de Meerdere]], een apostel van Jezus Christus, een van &quot;de twaalf&quot; wordt in Palestina onthoofd. Volgens de legende kwamen zijn stoffelijk resten in een stenen boot terecht waarin twee discipelen meereisden. Hun boot bereikte vanzelf de Galicische kust, waarna ze het lichaam begroeven in de berg Libredón. Over zijn graf verrees een basiliek.

.

* Ca. 50
** In boek XVI beschrijft [[Plinius de Oudere|Plinius de oudere]] het landschap van de [[Chauken]] tussen de Noordzee en de wouden waar bomen noch struiken groeien. Ze wonen er op terpen en gebruiken aarde als brandstof, volgens Plinius 'miserabele ras'. Het is een vroege beschrijving van Nederland. De Chauken vluchten voor de snel opkomende vloed op zelfgemaakte heuvels, ze lijden kou, houden geen vee en drinken regenwater uit kuilen. In die onmetelijke vlakte leven ze in hutten en 'lijken zij op zeelieden in schepen als het water het omringende land bedekt, maar op schipbreukelingen als het getij zich heeft teruggetrokken, en rond hun hutten vangen ze vis die probeert te ontsnappen met het aflopende getij. Het is voor hen niet mogelijk om kuddes te houden en te leven op melk zoals de omringende stammen, ze kunnen zelfs niet met wilde dieren vechten, omdat al het bosland ver weg ligt. Ze vlechten touwen van zegge en biezen van de moerassen om daarmee netten te kunnen uitzetten om vis te vangen, en zij graven modder op met hun handen en drogen het meer in de wind dan in de zon, en met aarde als brandstof verwarmen zij hun voedsel en hun eigen lichamen, bevroren in de noordenwind.'

.

* 52
** Het 50 kilometer lange aquaduct, de [[Pont du Gard]], is klaar en start zijn waterlevering aan [[Nîmes]]. Met een verval van meer dan tien meter stroomt 35.000 kubiek water per dag de badhuizen, de bronnen en de fonteinen in. De kunstmatige waterloop steekt de rivier de [[Gardon (rivier)|Gardon]] over. 1000 arbeiders verplaatsten hiervoor 50.000 ton kalksteen.

{{Panorama|Pont du gard panoramique depinched.jpg|1000px|Panoramisch zicht}}

 
.

* 54
** De zeventienjarige [[Nero (keizer)|Nero]] komt aan de macht nadat Agrippina Claudius liet vermoorden.

.

* 62
** In Jeruzalem sterft [[Jacobus de Oudere|Jacobus]], de &quot;broer van Jezus&quot;, Jakobus de Rechtvaardige, de Mindere of de jongere genoemd ter onderscheiding van [[Jakobus de Meerdere]]. Beiden worden genoemd als één van &quot;de twaalf&quot;. De traditie van de Rooms-Katholieke Kerk neemt &quot;broers en zussen van Jezus&quot; niet letterlijk. De katholieke kerk aanvaardt het dogma dat Maria maagd bleef en interpreteert &quot;broer&quot; als &quot;neef&quot;. Jakobus wordt niet meegeteld in de Heilige Familie.
** [[Plinius de jongere]] (Ca. &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;113) wordt geboren in [[Comomeer|Como]] in Noord-Italië. Hij wordt een leerling van de pedagoog [[Quintilianus]].

.

* 64
** [[Nero (keizer)|Nero's]] brand verwoest Rome.

.

* 67 (mogelijks)
** Kruisiging van Petrus in het [[Caligula|Circus van Caligula]], naast de [[Sint-Pietersbasiliek]].

.

* 69
** Het [[vierkeizersjaar]]: [[Galba (keizer)|Galba]], [[Otho]], [[Vitellius (keizer)|Vitellius]] en [[Vespasianus]].

.

* 72
** Start bouw [[Colosseum]]. De werken duren acht jaar.

.

* [https://pompeiimovie.tumblr.com/post/69013391954 79]
** De [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] vernietigt [[Pompeji]]. Dankzij de geschriften van [[Plinius de Jongere]] weten we de historiek hierover. Zijn adoptievader Plinius de oudere, eveneens Romeins letterkundige en amateur-wetenschapper kwam om het leven in de buurt door een aandoening aan zijn luchtwegen.

.

* 70-100
** In onze streken zorgt de Romeinse stabiliteit voor een dichtere bewoning en een demografische boom.
** De Romeinse invloed ten gunste van het bevolkingscijfer zal een eeuw aanhouden en leidt tot een dichte bewoning, grafvelden en nederzettingen van Oudenburg in de richting van (het nog niet bestaande) Brugge. Er is intensieve akkerbouw, veeteelt, veen- en zoutwinning. 
** Bij deze romanisering vermengt de oorspronkelijke bevolking zich met de Romeinse immigranten. Tongeren (Atuatuca Tungrorum), Doornik (Turnacum) en Aarlen (Orolaunum) zijn steden met de burgerlijke en militaire functies. De aristocratie neemt er de Romeinse levenswijze over en verwerft burgerrechten. De macht van de [[Druïde|druïdes]] krimpt en de Keltische goden krijgen een romaanse of christelijke (?) variant.

.

* 80
** Het [[Colosseum]] opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers.

{{Panorama|Panorama Kolosseum in Rom (Originalgröße).jpg|1200px}}

.

* 97
** Onder de nieuwe keizer [[Trajanus]] bereikt het rijk zijn voorlopige grootste omvang. Eind eerste eeuw, begin tweede eeuw bouwen christenen de eerste [[catacomben]]: de oudste zijn de catacombe van Domitilla en de catacombe van Priscilla.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Europa_Germanen_50_n_Chr.svg|Onze streken omstreeks 50.
File:Europa60AD.jpeg|thumb|550px|Europa omstreeks 60.
Exercitus_romanus_80AD_png.png|Het Romeinse legioen omstreeks 80.
Bestand:Claudius_Pio-Clementino_Inv243.jpg|Claudius I
Bestand:Colosseum_in_Rome-April_2007-1-_copie_2B.jpg|[[Colosseum|Colossseum]]
&lt;/gallery&gt;

== Tweede eeuw ==
[[Bestand:Pline le Jeune, Caius Plinius Caecilius Secundus (61-114) CIPB1135.jpg|right|550px]]

'''Christenen leven in de afgelegen gebieden van het Romeinse Rijk. De staat wantrouwt hen omdat ze de cultus van de goddelijke keizer afwijzen. Als volwassene laten ze zich dopen en zweren ze hun Griekse en Romeinse goden af. Wrede vervolgingen - de Romeinse tegenreactie - dienen het volksvermaak en brengen duizenden Christenen om. [[Plinius de Jongere]] (Ca. 62 - Ca. 113) vraagt de keizer raad nadat hij enkelen van hen executeerde. [[Trajanus]] (53-117), raadt verdraagzaamheid aan. Tegen het einde van de eeuw komen er kinderdopen. De Romeinse [[vici]] in onze streken ervaren welvaart. Ze ontstaan tussen het jaar vijftig en het jaar 250. Het gaat om Kortrijk, Harelbeke, Wervik, Aardenburg en Gent. In Oudenburg, Brugge en Wenduine is er industriële activiteit. In [[Born (Nederland)|Born]], Nederlands-Limburg maakt een ambachtsman een bronzen beeldje met glaspasta van een haan. Althans, daar is hij gevonden. Het opschrift 'Arcuana' klinkt als een kraaiende haan en betekent in het Keltisch aankondiger en zanger.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfond, Leuven, 2005, p. 81.&lt;/ref&gt; In het Gallische Lyon moppert de eerste bisschop in de late eeuw dat hij Keltisch moet spreken en dat hij zijn Griekse moedertaal kwijt is. Nu overstromen de Vlaamse kust en Zeeland, dit is de [[Duinkerke-transgressies|tweede Duikerkse transgressie]]. Honderd jaar later, eind derde eeuw is het gebied ontvolkt. De overstromingen (en vreemde invasies) houden aan tot het begin van de zevende eeuw.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen''. Horizon, Schoten, 2015, p. 13-14.&lt;/ref&gt;'''

.

.

* 98-117: Tijdens de regeerperiode van keizer [[Trajanus]] verovert het leger [[Dacië]]. De [[Romanisering]] is zo indringend dat het land er zijn naam aan overhoudt: [[Roemenië]]. De [[zuil van Trajanus]] die in Rome te zien is, illustreert de veldtocht.

.

* 117: [[Hadrianus]] wordt keizer (tot 138) na het overlijden van [[Trajanus]] en stoot [[Dacië]], het gebied ten Noorden van de [[Donau]] af en bouwt een muur van bijna vijfhonderd kilometer tussen de Donau en de [[Rijn]].

.

* 122: Hadrianus start de bouw van [[Muur van Hadrianus|de muur in het noorden van Britannia]]. Andere bouwwerken onder zijn naam zijn de [[Engelenburcht]] als zijn [[mausoleum]], de restauratie van het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] en [[Villa Hadriana]] in [[Tivoli (Italië)|Tivoli]].

.

* 150-175: Langs de kust ontwikkelen het castellum [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] en [[Oudenburg]] zich tot belangrijke militaire centra met een weg ertussen. Oudenburg is het voorportaal naar Brittannia. Andere steunpunten bevinden zich in [[Maldegem]], [[Aalter]], [[Kortrijk]] en mogelijks [[Torhout]]. Ze moeten het hoofd bieden aan de instabiele regio. De legerkampen liggen nabij getijdengeulen aan de zee of aan waterwegen. Archeologen zien een verband tussen een bevolkingsdaling, het verlaten van de boerderijen en de komst van deze legerkampen.  

.

* 165: Rome verovert [[Mesopotamië]].

.

* 165-180: Miljoenen Romeinen sterven aan de Plaag van Antionus, een pokkenepidemie.

.

* Eind tweede eeuw: Langs een hoge zandrug en strategischer dan Brugge groeit Oudenburg als een schiereiland uit tot een omvangrijke agglomeratie met een Romeinse legereenheid van 500 manschappen. De houten kazerne is op een lange dagmars verwijderd van Aardenburg en moet de zeehandel beschermen. De houten constructies van de kazerne kennen vanaf 260 stenen versterkingen. De Romeinen jagen in de omgeving op bevers, boom- en steenmarters, ree, edelhert, oerrunderen en everzwijn, de monniksgier, de raaf en uitzonderlijk oerrunderen en een bruine beer. Het zijn sporen die archeologen terugvonden in een waterput die getuigen van een ongerepte wildernis rond het Brugse.


.

.

== Derde eeuw ==
'''In de derde eeuw zouden de Franken Tongeren hebben vernietigd.'''

[[Bestand:Heiliger_Cornelius.jpg|thumb|550px|De Heilige Cornelius, slachtoffer van de christenvervolgingen.]]

.

* 235
** In de komende halve eeuw volgen 31 keizers elkaar op.

.

* 248
** Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend [[gladiatoren]], nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het [[Colosseum]] omkomen.

.

* 249-251
** Eerste systematische [[Christenvervolgingen]] onder [[Decius]].

.

* 251
** [[Mazelenvirus|Mazelenepidemie]] in het Romeinse Rijk.

.

* 253
** Paus [[Paus Cornelius |Cornelius]] wordt doodgemarteld als 21ste paus van de Katholieke Kerk. Hij was twee jaar in functie. De vervolging van de Christenen staan op scherp. Het is niet duidelijk of Cornelius omkwam door onthoofding of ontbering. Als attribuut draagt hij een hoorn (een Cornetje) wat wil zeggen 'sterk als een hoorn'. Men roept hem aan ter bescherming van boeren, rundvee en tegen epilepsie en overspel.

.

* 258-59
** De Franken steken de Rijn over nabij Keulen en zullen voor het jaar 275 door het huidige België trekken.

.

* 260
** De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van wallen en forten tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is een eeuw oud en gaat voor de bijl. 
** In onze streek zorgt [[Postumus]] (260-274, door zijn legioenen bij de Rijn tot keizer van het Gallische rijk benoemd) voor een kustverdedigingssysteem tegen Germaanse invasies en piraterij. In de kazerne van Oudenburg, die nu in steen versterkt wordt, is er geen bemanning meer buiten de muren. Ook de vrouwen en de kinderen gaan binnen de muren van het Castellum wonen.

.

* 270
** De Goten vormen niet langer één stam. De [[Visigoten]] of Westgoten onderscheiden zich van de [[Ostrogoten]] of Oostgoten. Of de namen verwijzen naar hun territoria is niet zeker. Voor de Goten symboliseert de plaats waar de zon ondergaat (het westen) de dood. Het is onwaarschijnlijk om dat in de naamgeving op te nemen. 'Visi' betekent waarschijnlijk 'dapper' of 'wijs'. Het 'Oosten' daarentegen, de plaats van de zonsopgang symboliseert leven en is dus wel geschikt.

.

* 270-275
** Nadat [[Aurelianus]] de [[Vandalen]] en de [[Alemannen]] heeft verjaagt, bouwt hij een muur rond Rome: de [[Aureliaanse muur]] met 16 stadspoorten. 

.

* 273
** Oudenburg helemaal verwoest. In deze periode, het laatste kwart van de derde eeuw, wordt de vicus van Ganda (Gent) verlaten.

.

* 275
** Invallen van de Franken in onze streken hebben (voorlopig) geen invloed op de militaire bezetting van de Romeinse legerkampen in [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] (een Romeins legerkamp sinds 174) en Oudenburg. De invallen leiden wel tot politieke ontwrichting, het op de vlucht slaan van de burgerbevolking en een verarming van de boeren en de militairen buiten het kamp. Ze worden [[Bagaudae]] genoemd en zullen de streek een decennium teisteren, wat ertoe leidt dat de Romeinen hun forten verlaten in 285.

.

* 284
** [[Diocletianus]], ooit een Romeins soldaat, wordt keizer tot 305. Hij zal de keizerlijke macht verdelen en herstelt (samen met de latere keizer Constantijn) het gezag in onze streken.

.

* 285
** Door de verwaarlozing van de dijkinfrastructuur die de zee reguleren, komt de Noordzee het binnenland in. Storm en springtij zetten de kustregio onder water: watergeulen leiden de zee tot in [[Koolkerke]] en de [[Rije]] in een Brugge dat nog niet bestaat. Doorheen de jaren raken de geulen dieper ingesneden en vergroten ze. Er komen slikken en schorren, eilandjes en getijdengeulen rond het voorheen geciviliseerde gebied. Het boslandschap herstelt zich na een eeuw ontbossing. Bewoonbaarheid en toegankelijkheid in onze streken (West-Vlaanderen) verdwijnen op enkele Romeinse en Germaanse kernen na. Het duurt tot de zevende eeuw voor er stabiliteit komt en de eerste kustnederzettingen zoals [[Dudzele]], Mikhem en Cathem ontstaan.
** De Romeinen verlaten hun forten in onze streek.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=th3UQ_jyZh0 '''BEELDFRAGMENT SPOREN IN HET LANDSCHAP''']

.

;286

.

* Scheiding [[Oost-Romeins Rijk|Oost]] en [[West Romeinse Rijk]] door [[Diocletianus]]. Diocletianus neemt de oostelijke gebieden, (zijn vriend) [[Maximianus]] de westelijke. Bij het begin van de vierde eeuw stelt hij twee onderkeizers aan. Dit is de periode van het viermanssysteem of de [[tetrarchie]]. In Rouen roept [[Carausius]] - een [[Menapii|Menapiër]] uit Oost of West-Vlaanderen zichzelf uit tot keizer en laat munten slaan. In 293 wordt hij vermoord. 

.

;Eind derde eeuw

.

* Het fort van Oudenburg is levenloos. Omstreeks 350 komen er nieuwe versterkingen onder [[Constantijn I]], aan beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]].

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Celio - le mura tra porta san Sebastiano e porta Ardeatina 1974.JPG|De [[Aureliaanse Muur]]
Bestand:O.SJ0157.V MUS060731 01.jpg|[[Heilige Cornelius]], [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint Janshospitaal Brugge]], ca. 1400
Bestand:DiocletianusFollis-transparent.png|[[Diocletianus]] (244-311)
Bestand:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|Het [[paleis van Diocletianus]] in [[Split]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Vierde eeuw ==
[[Bestand:Diocletian's_Palace_(original_appearance).jpg|thumb|550px|♣ [[Diocletianus]] de oude keizer, treedt af en trekt zich terug. In zijn paleis aan de Kroatische kust vindt hij in de jaren tot zijn dood in 311 rust in zijn moestuin.  Bij het uitbreken van een burgeroorlog, vragen burgers hem zijn macht weer op te nemen. De zelf geplante boerenkool weerhoudt hem ervan. 'Ik zou willen dat je naar Salona kwam', schrijft hij aan een collega 'om te kijken naar de kool die ik plantte. Die is zo geweldig dat macht je nooit meer gaat verleiden.' De inspanning om het rijk te versterken, hebben hem uitgeput. Tuinieren is therapie. Twee eeuwen eerder liet keizer Augustus zich presenteren als een krijger, Diocletianus is tevreden met het imago van een boer. Is dit de symbolische aankondiging van een soldatenrijk dat transformeert? De reconstructie van het paleis van Diocletianus toont vier hoektorens, muurtorens (tot 22 meter hoog) en poorten. Het lijkt op de Romeinse [[castra]] en [[Castellum|castella]] met een vierkant grondplan. De zuidelijke zeemuur is niet versterkt. De buitenmuren zijn 2,1 meter dik, gebouwd met blokken van een halve meter. [[Muuranker|Muurankers]] houden ze bij elkaar.]]

'''Het marginale Christendom in een zich uitbreidend rijk, is lang niet relevant. Het is hoogstens een protestbeweging of een sekte. Vanaf de vierde eeuw groeit de beweging dankzij de grensdreigingen. Het einde der tijden is voelbaar. Constantijn - de invloedrijke kerstende keizer - bekeert zich tot het Christendom nadat hij in 312 zijn rivaal Maxentius in centraal Italië aanvalt. Voor hij het slagveld opgaat, ziet hij 'kruisvormig licht'. Een jaar later, in 313 legaliseert het [[Edict van Milaan |Edict van Milaan]] het christendom en komen er bisdommen met een militaire functie. Een decennium later wijst de keizer een havenstadje bij de oevers van de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan om er het nieuwe Rome te vestigen. Daar, op het kruispunt van Europa en Azië komt er een stad die aangeeft wat er op het verlanglijstje het rijk staat: Perzië Op de muren van het oude [[Byzantium (stad)|Byzantium]] verrijst een metropool vol paleizen en een hippodroom, bestuurslichamen, instellingen en een senaat en vooral een stad die niet is bezoedeld door het heidendom. Het verbod op heidense altaren, beelden, tempels, waarzeggerij en orakels - de hoofdingrediënten van de Romeinse godsdienst - geven de vastberaden keizer de zegen van Gods. Nova Roma groeit uit tot Constantinopel en een strategische plek en een luisterpost met de blik en het oor op het welvarende Aziatische Oosten. De stad Rome richt zich op het Europese Westen. Beide steden zijn het politieke hart van het West- en het Oost Romeinse rijk. Hun spirituele centrum is Jerusalem. De stad ondergaat verbouwingen en opgravingen om de vroeg christelijke plekken aan het publiek te tonen en de duivelse oorden te verwijderen. Zo ontwikkelt het Christendom zich twee eeuwen na het hoogtepunt van het Romeinse Rijk. Dat kende tijdens de regeerperiode van Trajanus, van 98 tot 117 zijn grootste omvang. Het prille geloof vindt zijn sterkte in de Apocalypsgedachte. De naderende ondergang van het rijk stuurt de beweging. Het einde der tijden zal het West-Europese denken motiveren om zich bij de beweging aan te sluiten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In het Oosten schiet de nieuwe religie geen wortel. Daar is geen ondergangscultuur.&lt;/ref&gt; Vanaf de vierde eeuw doen de grensdreigingen het Christendom groeien. In Kortrijk verrijst een stenen castellum met de vermelding van de legereenheid Cortoriacenses. Zijn de soldaten Romeinse troepen of in de streek geronseld? Ze wonen waarschijnlijk op een zand-lemige helling bij de Leie aan de monding van de Groeningebeek en Klakkaersbeek. Ook de vesting in Harelbeke zal later uitgroeien tot grafelijke site.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;W. DHAEZE, A. VANDERHOEVEN EN S. VANHOUTTE. M. ''Militaire nederzettingen''. In: https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie/romeinse_tijd/bronnen/archeologisch/militaire_nederzettingen.&lt;/ref&gt; Na de Germaanse invallen - een zeer sinds Caesar - tijdens de tweede helft van de derde eeuw, herbouwen de Romeinen hun fort in [[Oudenburg]]. Hun [[Litus Saxonicum]] is een vloot-ondersteunde kampenverdediging langs de Noordzeekust. Defensiekosten lopen stilaan uit de hand, de inkomsten uit belastingen nemen af en Rome lijkt niet langer geschikt als hoofdstad van een rijk dat in alle windrichtingen uitdijt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, p. 46-47.&lt;/ref&gt; De angst, de onzekerheid en de nervositeit zorgen ervoor dat op het einde van de eeuw de scheiding van het Oost en het West Romseinse rijk een feit is en dat het christelijke geloof Oosterse en een Westerse vorm krijgt.'''

.

;300

.

* De werken aan [[Paleis van Diocletianus]] in de Kroatische stad [[Split]] starten. Het is onzeker wanneer de bouw begint. De twaalf sfinxen in het complex suggereren 298, het jaar dat Diocletianus kunst uit Egypte overbrengt. 

.

;303

.

* Diocletianus verwoest kerken en vervolgt Christenen. 

.

;305

.

* [[Margaretha van Antiochië]] (Sint-Margriet) sterft. Nu is ze een heilige martelares van de Rooms-Katholieke Kerk.

.

;306

.

* [[Constantijn de Grote]] komt aan de macht.

.

* Heilig. Barbara, een christelijke martelares en een van de [[Noodhelpers|veertien Noodhelpers]], sterft de marteldood. Wanneer is onduidelijk. Sommige bronnen hebben het over de regeerperiode van [[Maximinus I Thrax|keizer Maximinus I Thrax]], (235-238). Volgens de Gulden legende sterft ze onder [[Maximianus|keizer Maximianus]] (286-305).

[[Bestand:IMG_6735_-_Milano_-_S._Giorgio_al_Palazzo_-_Lapide_1978_x_Editto_di_Milano_-313-._-_Foto_Giovanni_Dall'Orto_-_8-Mar-2007.jpg|right|thumb|550px|[[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer, gedoopt op zijn sterfbed.]]

.

;307

.

* [[Catharina van Alexandrië]] overlijdt op 25 november. Ze is een heilige die in de zesde eeuw populair wordt.

.

;313

.

* [[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt als keizer van het Westen, samen met [[Licinius]], de keizer van het Oosten, met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer en gedoopt op zijn sterfbed. Missionarissen gaan de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] verkondigen bij (vaak schriftloze) volkeren die het Latijn - nu dominanter dan het Grieks - niet begrijpen. Constantijn en Licinius zijn familie en streven de alleenheerschappij na. Vijf tot tien procent van de Romeinse bevolking is Christen, 250 jaar na de kruisiging. 

.

;314

.

* Een gevecht tussen troepen de troepen van de beide keizers eindigt in het voordeel van Constantijn. In de jaren van de wapenstilstand bemoeiden beide keizers zich niet met elkaar. Constantijn, heeft zijn hoofdstad in Trier, houdt zich bezig met veldtochten tegen de Germanen. Licinius strijdt in Sirmium tegen de Goten. Beiden leggen zich toe op elkaar te verslaan.

.

;317

.

* De legers van Constantijn en Licinius raken in gevecht. Constantijn wint. Licinius mag keizer blijven (...).

.

;324

.

* Constantijn wijst het havenstadje [[Byzantium (stad)|Byzantium]] bij de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen.

.

;325

.

* Een eerste [[Hagia Sophia]] is klaar.

.

* Het [[Eerste Concilie van Nicea]] legt datum van [[Pasen]] vast op de zondag ná de volle maan ná de [[Lentepunt|lente-equinox]]. Bisschoppen uit het hele rijk zoeken een oplossing voor de tegenstrijdig ervaren relatie tussen God en zijn zoon en komen tot de [[geloofsbelijdenis]] (het credo van Nicea) als compromis.

.

;326

.

* De Franken nemen [[Carcassonne (stad)]] in en paus [[Silvester I]] wijdt de allereerste [[Sint-Pietersbasiliek]] in.

.

;330

.


.

Constantijn de Grote verplaatst op 11 mei de hoofdstad van het Romeinse rijk van Rome naar Byzantium (Constantinopel). Constntijn  stelt zijn stedenbouwkundige ingreep voor als een goddelijke ingeving. Het strooit zout in de wonde die de Romeinse ondergang en die van de stad aan de Tiber begeleidt. Munten wijden [[Nova Roma]] in als een Christelijke kopie van het oude Rome dat grootser en rijker is dan haar voorbeeld. 

.

;333

.

* Romeinen bouwen een [[Castellum (Maastricht)|vesting in Maastricht]].

.

;335

.

* In [[Jeruzalem]] bouwt Constantijn de [[Heilig Grafkerk]] daar waar Jezus is begraven.

.

;343

.

* 
Britannia krijgt aanvallen te verwerken van Picten, Schotten, Attacotti, Saksen en Friezen. Keizer Constans I versterkt aan hoofd van een troepenmacht de Britse linies. 

.

;350

.

* [[Constantijn I]] versterkt beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. Oudenburg maakt hier deel van uit. Na een korte onderbreking van bewoning in 380, zullen hier manschappen wonen die gaan vechten in Oost-Europa. Vanaf nu worden er paarden (duur!) gehouden. Geleidelijk aan zullen de Germanen, de Romeinen en de reizigers uit Brittannnia zich vermengen. In de late vierde eeuw is deze militaire post een geïsoleerd eilandje, de Franken bezetten de omliggende gebieden, Oudenburg Germaniseert en de vestingsbevolking eindigt als een dievenbende. Omstreeks 430 is het fort een ruïne.  

.

;354
* Geboorte van [[Augustinus van Hippo]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;430)


.

;357-358

.

De [[Salische Franken]] sluiten vrede met Rome en krijgen Taxandria (nu de Kempen) als woongebied.

.

;360

.

Bouw van de eerste [[Hagia Sophia]] in Constantinopel onder keizer Constantius II.

.

;361-363
* Onder het bewind van keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] 'de afvallige' zijn er heropflakkeringen van de Christenvervolgingen. Julianus wil het heidense geloof nieuw leven inblazen.

.

;364 en 367
* Meldingen van zware aanvallen op Romeins Engeland. Deze barbaria conspiratio vernietigt de Romeinse troepen bijna. In het noorden zijn er bestormingen en doorbraken bij de muur, in het centrum komen foederati in opstand en Saksen vernietigen de oostelijke kustforten. Scottii vallen vanuit Ierland de westelijke kust aan.

.

;368
* Generaal Theodosius brengt Engeland onder controle en herstelt de orde. Ondanks de versterkingen krijgen Engeland en de Romeinse troepen daar de komende drie decennia te maken met politieke troebelen en onenigheid die leiden tot een kat en muisspel van strooptochten versus het Romeinse rust. 

.

;369 (Ca.)

.

* [[Ulfilas]] vertaalt de bijbel naar het Gotische alfabet dat hij zelf bedacht om de [[Visigoten]] te kerstenen.

.

;[https://www.youtube.com/watch?v=1QItxtgh1Do 370]
* Hunnen vallen de Germaanse landen binnen.

.

;372

.

* De [[Hunnen]] verslaan de [[Ostrogoten]].

.

* De Oost-Romeinse keizer [[Flavius Julius Valens]] neemt drie Latijnse en vier Griekse kalligrafen in dienst om de Griekse literatuur te kopiëren in het scriptorium van de [[Keizerlijke Bibliotheek van Constantinopel]]. De meeste klassiekers zijn zo geconserveerd.  [[Constantius II]] die regeerde van 337 tot 361 richtte de bibliotheek op.

.

;375
* De bijzonder koude winter duwt de Hunnen Westwaarts: een mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]] boven (huidig) [[Roemenië]].

.

;376
* [[Visigoten]] vestigen zich binnen de grenzen van het Oost-Romeinse rijk. Twee jaar later komen ze in opstand en doden ze keizer [[Flavius Julius Valens]].

.

;378

.

* De steppenstammen nabij Mongolië en in de Centraal-Europese vlakten leven sinda het midden van de eeuw in chaos. De Hunnen gaan de steppe - de beste graslanden en de watervoorraden - beheersen. Er volgen volksverhuizingen die druk zetten op de Romeinse grens aan de Donau. De Hunnen hakken een Romeins leger en de keizer in de pan in 378 in de vlaktes van Thracië. Rome is bedreigd. 

.

;379-395

.

* Keizer Theodosius I zorgt voor de administratieve scheiding van het West- en Oost-Romeinse Rijk en Rome en Perzië gaan een alliantie aan. Ze willen vermijden dat nomaden via de Kaukasus afzakken. Er komen Perzische fortificaties tussen de Zwarte en de Kaspische Zee. Een muur van tweehonderd kilometer lang en een vijf meter diepe gracht, dertig forten en dertigduizend soldaten moeten het Perzische binnenland beschermen. Rome stuurt geld en soldaten om het project te verwezenlijken. De Perzische muur zet druk op de Romeinse Rijngrens.  

.

;391

.

* Het Christendom is de enige staatsgodsdienst onder [[Theodosius I|Theodosius]]. De keizer verbiedt heidense tempels. Een jaar later komt een verbod op heidense godsdiensten en is er een korte hereniging van de oostelijke en westelijke delen.

.

;392

.

* Priesters die de hiëroglyfen als het oude schrift blijven gebruiken krijgen een Romeins verbod. De laatste hiëroglyfische inscriptie dateert van 24 augustus 394. De kennis van het schrift verdween voor 1400 jaar, tot en met de ontdekking van de [[Steen van Rosetta|steen van Rosetta]].

.

;395

.

* Theodosius verdeelt het rijk definitief onder zijn zonen: Honorius krijgt het westelijk, Arcadius het oostelijk deel. Het Oost- en het West-Romeinse rijk zijn nu definitief gescheiden.

.

;398

.

* Aanval van de Picten op Britannia. De legeraanvoerder Stilicho trekt op om de aanval af te slaan.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Augustine_Lateran.jpg|Augustinus
Bestand:Maastricht,_maquette_laat-Romeins_Maastricht_(F_Schiffeleers,_1992)_05.JPG|Het laat-Romeinse castellum (hypotetisch). 
Bestand:Heerlen2013,_Thermenmuseum,_Romeinse_brug_Maastricht1.jpg|Model van de Romeinse brug in Maastricht.
Bestand:Siege_of_Constantinople_BnF_MS_Fr_9087.jpg|Bibliotheek van Constantinopel 
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Vijfde eeuw ==
.

'''Aan de vooravond van de vijfde eeuw voltrekt zich de definitieve scheiding tussen Oost en West. De volksverhuizingen duwen de Germaanse stammen de Rijn over. Tegenover hen vinden ze een uitgeleefde staat met een zwakke grensverdediging die ten onder gaan aan interne tegenstellingen, een zwakke economie en onveiligheid. Het is trendy om de tijd omstreeks Romes plundering te beschrijven als een periode van transformatie én continuïteit in plaats van die te duiden als donker, warrig en woelig. En toch zijn de anarchie, de plunderingen en verkrachtingen die de eeuw typeren, als Goten, Alanen, Vandalen en Hunnen Europa en Noord Afrika verwoesten, niet te onderschatten. Het analfabetisme stijgt, stenen huizen en de langeafstandshandel verdwijnen. Voor de Germanen is het bij het begin van de eeuw moeilijk uit te maken voor wie ze vechten, voor of tegen de keizer. De invasies van 406 en 407 zijn geen strijd van Romeinen tegen de 'barbaren'. De infiltraties zijn al twee eeuwen bezig en het Romeinse leger is intussen sterk gegermaniseerd. De Germanen nemen met andere woorden het imperium van binnenuit over. In de tweede helft van de eeuw verdringen de Franken de Gallo-Romeinen uit Gallië en laten het terugvallen tot de prehistorie: geschreven bronnen verdwijnen. Tijdgenoten zijn in de war van de ondergang van de eeuwige wereldorde. De kerkelijke [[Salvianus]] ziet er een straffe gods in, de Byzantijnse historicus [[Zosimus (historicus)|Zosimus]] wijt het aan de foute keuze van de nieuwe Christelijke god.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;|PETER FRANKOPAN, p. 73; RAOUL BAUER, p. 27, p. 28.&lt;/ref&gt;

[[Bestand:Celio_-_le_mura_tra_porta_san_Sebastiano_e_porta_Ardeatina_1974.JPG|thumb|550px|In Rome versterkt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de [[Aureliaanse muur]]. De muur hoogt hij op tot elf meter en hij verstevigt de stadspoorten. De vijfde eeuw is begonnen. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/7qyBYXOYw9bzuxMf3H2rDF Hoe viel het doek over het rijk?] ]]

.

;401

.

* De aanval op Italië evacueert een deel van de troepenmacht uit Britannia. Alanen, Vandalen en Sueven dringen Gallië binnen en de overgebleven legeronderdelen in Britannia komen in opstand. De Angelen en de Friezen, de Juten en de Saksen gebruiken de chaos om de Noordzee over te steken en zich in Zuid-Engeland te vestigen.

.

;401-403

.

* De Visigoten en Vandalen staan aan de Noord-Italiaanse grens. Bevelhebber [[Flavius Stilicho]] (ca. 365-408) stuurt hen weg. Als hij in 408 omkomt, stopt niemand de Visigoten. In Rome bouwt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de Engelenburcht (het [[Mausoleum van Hadrianus]]) om tot een stadsfort, hij verstevigt de stadspoorten en de [[Aureliaanse muur]] door ze op te hogen tot elf meter. De negentien kilometer lange muur is nauwelijks te verdedigen wegens een demografische krimp. Er zijn onvoldoende soldaten om ze te bemannen. Niettemin slagen de Goten en de Vandalen niet in doorbraakpogingen. Hun sloop van de aquaducten die de Romeinen van drinkwater voorzien, is listig en efficiënter. Even later zet de stad zijn poorten open.

.

;402

.

* [[Ravenna (stad)|Ravenna]] in Noord-Oost Italië vervangt [[Rome (stad)|Rome]] als hoofdstad uit voorzorgsmaatregel. Ravenna is door zijn water, beter te beschermen

.

;405

.

* [[Hiëronymus]], een opvliegende monnik voltooit de [[vulgaat]], een bijbel geschreven in het [[Vulgair Latijn|volkse Latijn]]. Het [[Nieuwe Testament]] baseert zich op Griekse teksten, het Oude Testament is vertaald uit het [[Hebreeuws]] en niet uit de Griekse [[Septuagint]] die de christenen bij het begin gebruiken.

.

;406

.

* [[Mesrop Majstots]] heeft zijn [[Armeense alfabet]] klaar. Later sticht hij scholen om te alfabetiseren en te evangeliseren. Hij vertaalt de Bijbel en missioneert en alfabetiseert [[Georgië]] en Kaukasisch [[Albanië]] die hij een aangepast alfabet geeft.

.

* Germanen ([[Vandalen]], [[Alanen]], [[Bourgondiërs]], [[Sueben]]) steken de bevroren Rijn over. De Romeinen trekken hun troepen terug en het contact met onze streken verdwijnt.

.

;407

.

* [[Constantijn III van Rome|Constantijn II]] trekt zich terug uit Engeland en neemt de meeste Romeinse troepen mee. Zonder dat er een precies jaartal bekend is, verbergen ze hun metallurgische toptechnologie. In Schotland is een verstopte Romeinse ijzervoorraad ontdekt van zeven ton aan stalen en ijzeren spijkers. Hiermee zijn schepen en aquaducten te maken. De kennis over de ijzerproductie en hoe onbreekbare zwaarden te maken valt zo niet in vijandelijke handen. De ijzer-schaarste in Engeland leidt tot de legende van het onbreekbare zwaard van koning Arthur: Excalibur.  

.

;408

.

* Alarik en de Visigoten bestormen Rome.

.

;409

.

* Volgens de berichten bevinden zich geen Romeinse troepen meer in Britannia. Achtergebleven Romeinen raken in afzondering, verdedigen zich of mengen zich met Saksen, Juten en Angelen die nu in grote aantallen de Noordzee oversteken en er zich vestigden. Steden en versterkingen vervallen. 

.

;410
* [[Alarik I|Alarik]] en de [[Visigoten]] bestormen en plunderen Rome tijdens een driedaagse bezetting. De keizerlijke residentie is niet langer Rome maar Ravenna. De Romeinen ontruimen Brittannia. Vervolgens komen onze gewesten aan bod.
.

;410-413
* Keizer Theodosius II verdedigt Constantinopel met een dubbele muur. De buitenmuur is 2 meter dik, de binnenmuur 5 meter dikte met een lengte van 6,5 kilometer. In 439 volgt een zee-kering als extra verdediging. Rond 493 bouwt keizer Anastasios I zo’n 65 kilometer ten westen van Constantinopel de zogenoemde Lange Muur van Thracië of Lange Muur van Anastasios bouwen, als extra bescherming.

.

;413-426
* Kerkvader Augustinus schrijft 22 boeken, de Civitas Dei als antwoord op een vaak voorkomende klacht, namelijk dat het Christendom verantwoordelijk is voor de ondergang van het Romeinse Rijk. De overtuiging dat het einde der tijden in zicht is, leeft hard. Augustinus ontleent zijn idee onder meer aan de [[apostel Paulus]] en [[Ambrosius van Milaan]]. Voor Augustinus is God diegene die het verloop en de duur van de geschiedenis bepaalt. Geschiedenis heeft een doel, aldus Augustinus. We noemen dit [[teleologisch]].

.

;430
* [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] (°354-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;430) overlijdt op hoge leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=hBAxUBeVfsk FILM]'''

.

;435
* De Hunnen zorgen ervoor dat de Bourgondiërs Gallia Belgica niet veroveren.

.

;439
* [[Vandalen]] bezetten Noord-Afrika.

.

;441
* Hunnen vallen het Oost-Romeinse rijk aan.

.

;445
* Attila doodt zijn broer en leidt de Hunnen als koning.

.

;447
* Attila verovert gebieden ten zuiden van de [[Donau]] in het Oost-Romeinse rijk, zijn poging om Constantinopel te veroveren mislukt. 

.

;450
* [[Ostrogoten]] vestigen zich in [[Hongarije]] ([[Pannonië]]).

.

* In onze steken leven de [[Merovingers]] (Salische Franken) op goede voet met Romeinen. Over hun leider [[Merovech]] is weinig geweten. Was hij de leider van de Salische Franken in het decennium van 447 tot 457, na [[Chlodio]]? In elk geval geeft hij zijn naam aan deze dynastie. Volgens de legende is hij verwekt bij de ontmoeting van zijn moeder met een zee- of watermonster. De uitdrukking '[[Blauw bloed (adel)|blauw bloed hebben]]' gaat hierop terug. Waar de plek waar de [[Merwede]], Meerwege of Merowe in de Maas vloeit zou Merovech zijn naam ontlenen.

.

;451
* Salische Franken, Bourgondiërs en Visigoten helpen de Romeinse generaal [[Aëtius]] als bondgenoot tegen de Hunnen in de [[slag op de Catalaunische velden]] bij Châlon-sur-Marne. [[Merovech]] voert de Frankische hulptroepen aan en geeft zijn naam aan de Merovingische dynastie. Geleidelijk aan ontwikkelen deze stammen zich tot zelfstandige politieke machten. Hun ondergeschiktheid aan Rome verdwijnt definitief na 476. De kleinzoon, van Merovech, Chlodovech verwerft bekendheid als [[Clovis I|Clovis]]. Die verovert het grootste deel van Gallië ten noorden van de Loire en laat zich meermaals dopen. 

.

;451-452
* Attila trekt Italië binnen, plundert [[Aquileia]] en laat Rome links liggen. Vandalen trekken op naar Spanje en Noord-Afrika, de Franken richten zich op België en Noord-Frankrijk en de Visigoten en de Ostrogoten naar Italië.

.

[[Bestand:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|thumb|550px|De route van de Hunnen en hun bondgenoten bij de invasie van Gallië, eindigend in [[Slag op de Catalaunische velden|de Slag op de Catalaunische velden]]. De eerste Hunnen gaan terug op een of meerdere steppenvolkeren die vanaf 300 voor Christus China bedreigt. In de vijfde eeuw onderwerpen ze in de Russische steppe en in Oost-Europa de [[Ostrogoten]], trekken Europa binnen en duwen de Germaanse stammen het verzwakte West-Romeinse Rijk in. [[Attila de Hun|Attila]] kroont zich rond 433 tot Hunnenkoning. In Rusland komen de Slaven, de Goten en de Alanen onder zijn bevel en domineren een rijk van [[Hongarije]] tot de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]] en de Rijn. Er volgt een reeks plundertochten in het West-Romeinse Rijk tot een leger van Romeinen, Franken en Visigoten onder leiding van [[Flavius Aetius]] ze in 451 verslaat in de Slag op de Catalaunische velden. Attila wreekt zich met een aanval op Rome. Uiteindelijk trekt hiij zich terug, waarschijnlijk door een ziekte in zijn leger. Na Attila's dood in 453 valt het rijk uiteen. Het succes van de Hunnen danken ze aan hun organisatie als  ruiternomaden. Omdat ze geen vaste verblijf kennen, moeten ze geen logistiek of infrastructuur verdedigen. De kleine groepen bekwame krijgers konden snel verplaatsen nadat ze buit maakten. Hun stijgbeugel maakt het mogelijk om in het zadel te blijven tijdens het gevecht. Het Romeinse leger, gebaseerd op infanterie, zou zich moeten aanpassen aan deze de nieuwe militaire tactiek of ten ondergaan. De cavalerie was geboren, de riddertijd zou volgen.]]

;453
** [[Attila de Hun]] sterft.

.

;455
* De Vandalen nemen Rome in en zorgen voor een ware ravage tijdens hun plundertocht die twee weken duurt.

.

;457
* De zoon van [[Merovech]], de stamvader van de [[Merovingers]] en de latere Franken volgt zijn vader op: [[Childerik I]].

.

;469
* [[Odoaker]] en de [[Skiren]] arriveren in Italië.

.

;476
* Laatste West-Romeinse keizer afgezet: [[Romulus Augustulus]] of de kleine Romulus is een jongen. Enkele keizers schakelden Germaanse generaals in om hun zwakke positie te ondersteunen. Eén van die generaals is [[Odoacer]]. Hij beëindigt de lange geschiedenis van het (West) Romeinse rijk. Frankrijk verliest de band met Rome en het Latijn ontwikkelt zich zelfstandig. De taal die tot de negende eeuw gesproken wordt, is het [[Romaanse talen|Romaans]], waaruit het Frans voortkomt. De ondergang van Rome veroorzaakt in West-Europa een instabiliteit die de Germaanse volkeren doet verhuizen, de zogenaamde [[volksverhuizingen]] waarbij de [[Goten]] naar Duitsland gaan, de [[Angelen]], de [[Saksen (volk)|Saksen]] en de [[Juten (volk)|Juten]] naar Engeland, de [[Alamannen]] naar Zwitserland. De [[Franken (volk)|Franken]] trekken Gallië binnen, de [[Beieren (volk)|Beieren]] trekken zuidwaarts en [[Langobarden]] naar Italië. In onze gebieden vestigen zich Franken, Saksen en Friezen. De Friezen breiden hun gebied uit na het vertrek van de Angelen en Saksen en vormen een rijk van de Duits-Deense grens tot de Frans-Belgische. In de loop van de Middeleeuwen nemen de Franken het gebied steeds meer in en gaan ze in confrontatie met de 'Flamen'.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Portrait_Roi_de_france_Mérovée.jpg|Bronzen Merovech uit 1720.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Hoe gaat een machtig rijk ten onder? =

[[Bestand:Roman_Republic_Empire_map.gif|thumb|right|550px|753 v.Chr – 476. Voor een uitbreiding tot op heden, [https://www.youtube.com/watch?v=UY9P0QSxlnI klik hier].]]

.

== Machtig Rome ==
.

De Romeinse samenleving geniet ongeziene macht in het vroege Europa en is een culturele en economische magneet voor volkeren aan de buitengrens. '''Intern''' laat Rome [[Kelten]], [[Grieken]], [[Joden]], [[Arabieren]] en een massa anderen zich vestigen en geeft hen [[civis Romanus sum|staatsburgerschap]] los van hun origine, ras of geloof. '''Extern''' conflicteert de Romeinse uitbreidingsdrift met diezelfde volkeren, de [[Etrusken]], de [[Germanen]] en de [[Steppevolk|steppenomaden]]. Tegen de tweede eeuw voor Christus bereikt Rome het toppunt van zijn macht, die ze behoudt tot de tweede eeuw na.

.
 
== Afkoeling ==
Daarna, tussen het jaar [[200]] en [[400]] koelt de wereld af. De grenzen zijn zo omvangrijk dat ze een loden last zijn, nauwelijks te verdedigen. [[Germanen]] duwen op de grenzen vanuit het Zuiden, net zoals de Mongoolse, nomadische Hunnen (Hung-Nu) dat doen op de grenzen van het Chinese Han-Rijk. De [[Chinese muur]] houdt stand en weerstaat hun zoektocht naar een milder klimaat. Het bouwwerk doet de [[Hunnen]] Westwaarts trekken. De Hunnen beschikken sinds de tweede eeuw over een [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en een overaanbod aan paarden. Al rijdend hanteren ze de [[reflexboog]] en in de derde eeuw pantseren ze hun paard. Hun verschijning boezemt overal angst in en in de bijzonder koude winter van [[375]]. Die duwt de Hunnen nog meer Westwaarts. Een steeds grotere mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]], boven het huidige [[Roemenië]]. In die jaren raakt men het er over eens dat het rijk te groot is om het efficiënt te besturen en te verdedigen; de belastingen kunnen dit niet dragen. [[Diocletianus]] deelt het rijk op in een Oostelijk en een Westelijk deel: we schrijven het jaar [[286]]. 

.

== Burgeroorlogen en stammenbonden ==
Het Romeinse Rijk worstelt tussen 250 en 275, met burgeroorlogen, onrust en anarchie. Verschillende heersers strijden er om de macht en halen - om zich te versterken - de legertroepen weg aan de grensposten. Aan de rijksgrens in [[Germanië]] gebeurt het omgekeerde: kleine stammen sluiten aaneen. De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van vijfhonderd kilometer aan wallen, forten, wachttorens en loopgraven tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is inmiddels een eeuw oud en gaat in [[260]] voor de bijl. Voor het eerst gaat een uitgestrekt gebied verloren. Omstreeks 275 zijn onze streken ook vrijwel volledig verwoest. Mensen graven hun geld in potten in de grond, getuige daarvan is de in 1970 ontdekte Romeinse muntschat op de plek 'Hoge dijken' tussen Oudenburg en Brugge. De jongste munt in de pot dateert uit 238 met de prent van keizer [[Balbinus]]. Rond het jaar [[400]] veroveren de [[Franken (volk)|Franken]] [[Keulen (stad)|Keulen]] en in de winter van [[406]] verliest de [[Rijn]] haar natuurlijke grensverdediging: ze vriest dicht. [[Vandalenrijk|Vandalen]] trekken via de [[Pyreneeën]] naar Spanje en noemen de plaats (V)[[Andalusië]]. Van daaruit gaat het verder naar de [[Straat van Gibraltar]] en veroveren ze [[Carthago]]. Rome verliest zo zijn graanschuur en in [[455]] voelt het Vandalenvolk zich zo sterk dat ze veertien dagen Rome plunderen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC GOETEYN &amp; CHRIS JACOBSON. ''In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en [[klimaatverandering|klimaatveranderingen]]'', ASP, Brussel, 2012, p. 135.&lt;/ref&gt; [[476]] is niet zo ver af meer. 

. 

Omdat de centrale overheid er niet in slaagt om de wet, de veiligheid en de orde te waarborgen, strijden burgers en keuterboeren voor zichzelf: ze zoeken steun bij grootgrondbezitters of ridders die de roversbendes op een afstand houden. Het is kiezen tussen de Germaanse plundering of de eigendomsoverdracht aan een heer in ruil voor bescherming. En zo ontstaat het [[leenstelsel]] en verdwijnt de slavernij: van de Romeinse veroveringen is immers geen sprake meer. Het lot van de horige is echter schrijnender dan die van een Romeinse slaaf. 

.

Wat bij de Romeinen eeuwenlang duurde – een rijk van een ongezien formaat omverwerpen – kan tegenwoordig in enkele decennia.

. 
 
== Interpretatie ==
Tegenwoordig focussen historici op de toenmalige [[Klimaatverandering|klimaatwijziging]]. Achter de val van Rome ontwaren auteurs vaak het vraagstuk van de eigen tijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Jeroen Wijnendaele, [https://www.apache.be/gastbijdragen/2017/02/28/the-neverending-story-de-val-van-rome-en-onze-crisis-in-het-westen/De val van Rome en onze crisis in het westen], ''Apache'', 28 februari 2017&lt;/ref&gt; Zo stelde [[Edward Gibbon]] in de achttiende eeuw dat de Romeinen hun vechtlust en discipline langzaam aan verloren wegens de komst van een nieuwe religie, het [[Christendom]]. Vond hij hier een parallel met het Engeland van zijn tijd? Alexander Demandt verzamelde 210 oorzaken die leidden tot de ondergang.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ALEXANDER DEMANDT. ''Der Fall Roms. Die Auflösung des römischen Reiches im Urteil der Nachwelt'', München, Beck, 1984.&lt;/ref&gt; De ondergang van het Romeinse Rijk is een complexe zaak die overal tot nadenken aanzette.

* '''Militair''': het zwakke leger en invallen van de [[Hunnen]].

.

* '''Religieus''': het [[christendom]] dat eerder op vrede gericht is.

.

* '''Politiek''': De splitsing in Oost en West, de evolutie van [[republiek]] naar [[dictatuur]], burgeroorlogen, corruptie en afnemende belastingen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zonder inkomsten kan het leger niet op sterkte gehouden worden, wordt wegenonderhoudt onmogelijk.&lt;/ref&gt;

.

* '''Economie''': [[inflatie (hoofdbetekenis)|Inflatie]] en de [[crisis van de derde eeuw]].

.

* '''Geografie''': Het West-Romeinse Rijk is begrensd door rivieren, het Oost-Romeinse Rijk door bergen.

.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=0c9pEbHFEtw BEELDFRAGMENT MET VRAGEN]'''
Na het lezen van bovenstaande tekst en na het bekijken van deze lezing beantwoord je vragen:

.

* Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk?

.

* Welke theorieën zijn naïef of onjuist?

.

* Welke verschillen leer je kennen tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid?

.

* Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan?

.

* Welke elementen dragen volgens de spreker wel bij tot de degradatie van het rijk?

.

* Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden bestaan?

.

* Hoe absoluut of relatief is de datum 476?

.

.

== Hoe vergaat het de Romeinen in Vlaanderen? ==
[[Bestand:Bronzenmaquette2.jpg|thumb|550px|In het Limburg an der Lahnpark, rond de kerk van Oudenburg staat een bronzen maquette van het Romeinse castellum.]]

.

In de Romeinse tijd zijn onze streken niet meer dan een boerengat tussen de diep ingesneden kust met [[Torhout]] en [[Oudenburg]] als centrum. De Romeinen maken er omstreeks het jaar 200 een [[Castellum]] met een vierkant stratenpatroon. Oudenburg ontstaat (zoals Tongeren) uit een Romeinse militaire versterking. Het castellum is een onderdeel van de Noordzee-fortificaties, de [[Litus Saxonicum]] ter bescherming tegen piraten ([[Chauken]] en [[Friezen]]). In onze streken vergaat het de Romeinen niet anders dan elders. [[Saksen (volk)|Saksen]] koloniseren het gebied rond [[Brugge]] met tussenpozen in de vierde en de vijfde eeuw en doen de Romeinen wijken. Het Romeinse garnizoen keert terug naar Italië om het hoofd te bieden aan de Germaanse invallen. De Saksen noemen het gebied Flaumdra – wat vloed betekent. De naam verbastert tot Flaundra en Flandria. Dit [[Vlaanderen]] betrof een verzopen kustlandschap, een onherbergzaam zeegebied met inhammen en eilanden verscholen achter duinengordels. De zee dringt sinds het begin van de tijdrekening het achterliggende veen- en moerasgebied binnen. Als het [[Merovingische rijk]] in de achtste eeuw het toppunt van zijn macht bereikt, is de Pagus Flandriensis nog altijd een gat. De vesting Oudenburg raakt in verval en zal vanaf de elfde eeuw dienen als steengroeve: graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] laat stenen overbrengen naar Brugge voor de bouw van de Burg en de [[Sint-Pieterskerk (Brugge)|Sint-Pieterskerk]] (1056-1070). Vanaf 1956 graven archeologen allerlei spullen op in Oudenburg.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Litus_Saxonicum.png|[[Litus Saxonicum]].
File:Milecastle_39_on_Hadrian%27s_Wall.jpg|Resten van een burcht bij de muur van Hadrianus.
File:Split-Roman_walls.jpg|Muren van het Romeinse paleis in Split.
File:Europa60AD.jpeg
File:SPQRomani.svg|[[SPQR]]
File:Pont_du_gard.jpg|Zuiver drinkwater, daar kennen de Romeinen alles van.
File:Via_appia.jpg|De [[Via Appia]], de bekendste Romeinse heirbaan.
File:Ruins_of_Pompeii_with_the_Vesuvius.jpg|Natuurrampen zijn de Romeinen niet vreemd.
File:Greatwall-SA14.jpg|Gebeurtenissen in China, bespoedigen de ondergang van Rome.
File:Map_of_the_Great_Wall_of_China.jpg|De Chinese muur duwt de Hunnen in richting Europa.
File:Hadrian%27s_wall2.jpg|Romeinen bouwen muren: die van [[muur van Hadrianus|Hadrianus]] staat in Engeland.
File:Sant%27Angelo-SB.jpg|De [[Engelenburcht]] in Rome. [[Hadrianus]] ligt er begraven en een decor voor [[Dan Brown]].
File:Hadrianus_1.jpg|Bustes van Hadrianus en [[Antinoüs]] in het [[British Museum]], Londen.
File:Plinio il Giovane.jpg|Een Romeins historicus: [[Plinius de Jongere]].
File:Plinyelder.jpg|[[Plinius de Oudere]] kwam om in 79, bij de uitbarsting van de [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] 
File:Germanic_Groups_ca._0CE.jpg|Verspreiding van vijf Germaanse groepen tot de 1ste eeuw.
File:Ulpiano_Checa_La_invasión_de_los_bárbaros.jpg|Barbaren en hun invallen. 
File:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|Attila in Gaul
File:Huns_empire.png|Hunnenrijk met als centrum Hongarije, omstreeks 450.
File:Heinrich_Leutemann,_Plünderung_Roms_durch_die_Vandalen_(c._1860–1880).jpg|De Vandalen plunderen Rome, [[Heinrich Leutemann]] (1824-1904)
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

;A-vragen

.

(S&amp;V).313, 476, aquaduct, Cloaca Maxima, Caesar, Chinese muur, Colosseum, Edict van Milaan, geboorte van Jezus Christus, Fernand Braudel, Germanen, Hadrianus, Hunnen, Juliaanse kalender, laatste West-Romeinse keizer afgezet, muur van Hadrianus, Oswald Spengler, Pompeji, Ravenna, stijgbeugel.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Hoe gaat het machtige Romeinse Rijk ten onder? Hoe kan je dit verklaren?

.

* (S&amp;V).Hoe vergaat het de Romeinen en hun opvolgers in Vlaanderen?

.

* (V).Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan?

.

* (V).Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden?

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Alexander de Grote is koning van Macedonië en schept van een van de grootste rijken; 2. Christendom wordt staatsgodsdienst bij de Romeinen; 3. Colosseum opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers; 4. Constantijn beëindigt met het Edict van Milaan de Christenvervolging; 5. Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend gladiatoren, nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het Colosseum ter dood werden gebracht; 6. Geboorte van Jezus Christus.

.

* (V).Plaats in chronologisch volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Constantijn wijst het havenstadje Byzantium bij de Bosporus aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen; 2. De door Hadrianus aangelegde gordel van wallen en forten tussen de Donau en de Rijn is een eeuw oud en gaat voor de bijl; 3.Diocletianus laat de kerken verwoesten en de Christenen vervolgen; 4. Eerste nederzettigen in Rome; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6.Scheiding Oost en West Romeinse Rijk door Diocletianus.

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Germanen steken de bevroren Rijn over; 2. Hadrianus start de bouw van de muur in het noorden van Britannia; 3. Hannibal valt Italië binnen en begint de tweede Punische oorlog; 4. Hunnen vallen de Germaanse landen binnen; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6. Eerste nederzettingen in Rome. 

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Uitvinding van de katapult; 2. Het Romeinse aquaduct; 3. Het waterrad. Plaats in chronologische volgorde: 1. De Juliaanse kalender; 2. De Egyptische kalender; 3. De Gregoriaanse kalender. 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Laatste West-Romeinse keizer afgezet; 2. Mythologische stichtingsdatum van Rome door Romulus en Remus; 3. Onder keizer Trajanus bereikt het rijk zijn grootste omvang; 4. Ravenna vervangt Rome als hoofdstad; 5. Julius Caesar valt Engeland binnen; 6. Julius Caesar verovert Noord Gallië.

.

.

;C-Vragen

.

* (S&amp;V).Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? En, welke theorieën zijn naïef of onjuist betreffende de ondergang van het Romeinse Rijk?

.

* (S&amp;V).Leg het drietrapsmodel uit van Fernand Braudel en pas het toe op de Middellandse Zee. 

.

* (V).Waarom beslist keizer Diocletianus tot de scheiding tussen het Oost-Romeins Rijk en West Romeinse Rijk? Welke verschillen ken je tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid?

{{Sub}}</text>
      <sha1>1xaitsms5qokwiibqieq9egwg5nqbqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel 4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46780</id>
    <revision>
      <id>431739</id>
      <parentid>431649</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Vijfde eeuw na 476 */</comment>
      <origin>431739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327703" sha1="dwlc8d98ebczqr0k7j4n0kxwym1b0ol" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK IV. MIDDELEEUWEN'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''476-1450'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Karl_der_Große_in_der_Chronik_des_Ekkehard_von_Aura.jpg|thumb|550px|[[Karel de Grote]] in de [[Kroniek|Kroniek van Ekkehard van Aura]] (omstreeks 1113, Cambridge Corpus Christi).]]

.

{{Cquote|'''Ik had nog maar korte tijd de leiding van het Frans geschiedkundig museum bij de Archives Nationales toen ik een brief kreeg met de vraag: 'Zoudt u mij de exacte datum kunnen geven van het verdrag dat officeel een einde maakte aan de middeleeuwen?' Daar kwam nog een vraag bij: 'In welke stad kwamen de gevolmachtigden bij elkaar die dit verdrag voorbereidden'?'''|'''[[Régine Pernoud]]'''', een Franse mediëviste in: ''De Middeleeuwen. Een herwaardering.''}}

.

;Tijdsband

.

[https://www.youtube.com/watch?v=-554jLp5SfY '''♥ B. WYDOOGHE PERIODISEERT DE MIDDELEEUWEN, 6 MIN.''']

.

'''De [[Middeleeuwen]] vormen in de Westerse geschiedschrijving een periode van ongeveer duizend jaar. Grofweg zijn ze te periodiseren van [[500]] tot [[1500]], zo leren de schoolkinderen. Tien millenia liggen er tussen de [[Oudheid|Antieke oudheid]] en de [[Renaissance]]. Ondanks het feit dat sommige historici bezwaren opperen tegen de term (omwille van de vooroordelen die er aan kleven en dat de term pas na deze periode tot stand kwam) is ze niet weg te denken in het historische debat of in de geschiedenisboeken. Niettemin kan er in een periode van duizend jaar geen coherentie zijn: dé Middeleeuwen bestaan niet. Daarom delen historici de periode in sub-periodes in: de [[Vroege Middeleeuwen]], de [[Hoge Middeleeuwen]] en de [[Late Middeleeuwen]]. De logica achter deze klassieke indeling ontgaat me en is weinig functioneel. Ik leg uit waarom.'''

.
 
'''Sommige historici drukken zich liever exacter uit en laten de Middeleeuwen beginnen bij van het [[Edict van Milaan]] ([[313]]), de erkenning van het Christendom. Populairder is de [[Val van het West-Romeinse Rijk]] als [[Odoaker]], opgegroeid in het midden van [[Atilla de Hun]] (maar geen Hun is) omstreeks [[470]] de Germaanse troepen in het Romeinse leger aanvoert en in [[476]] de veertienjarige [[Romulus Augustulus]] afzet en de macht grijpt. Laat ons eerlijk zijn. Dit jaartal is eveneens arbitrair: in onze regio gingen de Romeinse nederzettingen of forten zoals het fort [[Oudenburg]] al eerder verloren. Een ander moment dat in aanmerking komt is 525 als [[Dionysius Exiguus]] er in slaagt om de christelijke jaartelling in te voeren. De geboorte van Jezus is de markering, die velen onder ons aannemen zonder te weten waarop de jaartelling is gebaseerd. Vijf jaar na de val van het West Romeinse rijk bouwt de Salische Frank Clovis aan het Frankische rijk. Tussen 481 en 511 verslaat hij de Alemannen, rekent hij af met de Gallo-Romein Syagrius en krijgt hij grip op de Bourgondiërs. Zijn chroniekschrijver? [[Gregorius van Tours]].'''

.

'''Wij verdelen die duizend jaar die daarop volgen in zes fasen, te beginnen bij de donkere Middeleeuwen. Dat is een naam die sommige historici contesteren. We gebruiken de naam omdat ze aangeeft dat er weinig geschreven materiaal is in deze periode. In deze dagen is de band met de Noormannen vriendschappelijk, die met de Islam vijandelijk (na de dood van Mohammed in 632 verbreidt de Islam zich snel) voor zover archeologische vondsten dit tot op vandaag laten uitschijnen. Daarna volgt een periode die de Franse historicus [[Jean-Jacques Ampère]] introduceerde als de '''[[Karolingische Renaissance]]''', evenzeer een gecontesteerde term. We laten deze periode duren tot de '''de vroege Vlaamse graventijd''' - omstreeks 860 - dan worden de vijandelijkheden van de Noormannen intenser en bitser. Het is een reactie op de expansiepolitiek van [[Karel de Grote]] en dankt Vlaanderen er zijn ontstaan aan. Als die strijdbijl met de Denen, de Zweden en de Noren begraven is, volgt er een vierde periode: twee eeuwen vol [[kruistochten]]. Tijdens deze '''kruistochtperiode''' nemen Vlaamse, Franse en Engelse ridderslegers het op tegen de [[Islam]] die sinds de zevende eeuw een veroveringsgodsdienst is in de vroegchristelijke gebieden. Intussen zijn ze tot in Spanje, Portugal en Frankrijk doorgedrongen. Deze periode start bij de oproep tot de eerste kruistocht in [[1095]] en eindigt met de val van Akko, twee eeuwen later. Kort daarop ontstaat wat Barbara Tuchman 'de waanzinnige veertiende eeuw' noemt in haar gelijknamige boek. Voor Vlaanderen volgt een eeuw van oorlog, pest en andere gruwel met de Guldensporenslag in 1302 als hoogtepunt en de slag bij Westrozebeke als een dieptepunt waarover graag gezwegen wordt. Op het einde van die eeuw huwt [[Margaretha van Male]] (dochter van een gehate vader die aanvankelijk in de Kortrijkse gravenkapel zou worden begraven) met de Bourgondische vorst [[Filips de Stoute]] en loodst zo de de dynastie van de Bourgondiërs Vlaanderen binnen, het is de laatste Middeleeuwse fase, die [[Johan Huizinga]] in 1919 als 'herfstij der Middeleeuwen' zou omschrijven.'''

.

'''Het einde der Middeleeuwen is evenmin eenduidig. Populair is het moment dat het [[buskruit]] een einde maakt aan het Middeleeuwse leven van ridders en burchten. Ridders worden verdreven door de [[haakbus]] en de [[Musketier|musketiers]], burchten en kastelen ontwikkelen zich tot [[Lijst_van_vaktermen_in_de_vestingbouwkunde|vestingen]]. In dat geval duren de Middeleeuwen in Japan tot 1542 als de Portugezen er de musketten introduceren: het is het einde van de [[samoerai]]. [[Don Quichot (boek)|Don Quichot]] zoals beschreven door [[Miguel de Cervantes]] geldt als laatste ridder. [[Buskruit]] duikt in de Duitse gebieden op in de 14de eeuw, haakbussen begin 15de eeuw. Met de val van het [[Oost-Romeinse rijk]] in [[1453]], de vinding van de [[boekdrukkunst]] omstreeks 1450, de [[ontdekking van Amerika]] in [[1492]] en de komst van het [[Protestantisme]] in [[1517]] zijn de Middeleeuwen als tijdvak definitief voorbij.'''

= Inleidend =

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-het-einde-der-middeleeuwen '''♣ KLIK VOOR DE POWERPOINT DIE BIJ DE LES HOORT'''].

.

== Johan Huizinga ==
[[Bestand:Professoren Nieuwenhuis en Huizinga, SFA001019999.jpg|thumb|550px|Johan Huizinga (rechts) (1872-1945) is de grondlegger van de cultuur- en mentaliteitsgeschiedenis. Zijn ''[[Herfsttij der Middeleeuwen]]'' (1919) maakte hem wereldberoemd. In 1935 volgde ''In de schaduwen van morgen''. Daarin werkt hij zijn Brusselse voordracht van 8 maart 1935 verder uit. Het is een analyse van de culturele en maatschappelijke situatie van het interbellum met de bekende openingszin: ''Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europese mensheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken.'' De foto is in Leiden genomen. [https://nl.wikisource.org/wiki/Herfsttij_der_Middeleeuwen/Hoofdstuk_I Is online] te lezen.]]

.

{{Cquote|'''Toen de wereld vijf eeuwen jonger was, hadden alle levensgevallen veel scherper uiterlijke vormen dan nu. Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons; al wat men beleefde had nog dien graad van onmiddellijkheid en absoluutheid, dien de vreugd en het leed nu nog hebben in den kindergeest. Elke levensgebeurtenis, elke daad was omringd met nadrukkelijke en uitdrukkelijke vormen, was getild op de verhevenheid van een strakken, vasten levensstijl. De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.'''|[[Johan Huizinga]]. [[Herfsttij der Middeleeuwen]]. Eerste hoofdstuk.}}

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=JNgW2-a7DzA '''♠ BEELDFRAGMENT WILLEM OTTERSPEER VRAAGT ZICH AF HOE JOHAN HUIZINGA TE LEZEN''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=K2RYOEBQtYM '''♠ BEELDFRAGMENT WAAROM JOHAN HUIZINGA EEN PESSIMIST IS''']


.

.

== Duistere Middeleeuwen (476-759) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Edict van Milaan|313]]  -&gt;&gt;  [[Val van het West-Romeinse Rijk|476]]  -&gt;&gt; [[Clovis|486]] -&gt;&gt; [[Geschiedenis van de islam|610]] -&gt;&gt; [[Slag bij Poitiers|732]] -&gt;&gt; [[Narbonne|759]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Karolingische renaissance (759-860) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Karel de Grote|768]] -&gt;&gt; [[Noormannen|799]] -&gt;&gt; [[Lodewijk de Vrome|816]] -&gt;&gt; [[Lotharius|840]] -//- [[Karel de Kale|840]] -&gt;&gt;  [[Verdrag van Verdun|843]] -//- [[Lodewijk de Duitser|843]] -&gt;&gt; [[Judith van West-Francië|844]] &gt;&gt;&gt;''' 

.

.

== De graven worstelen met de Vikingen (860-1095) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Boudewijn I van Vlaanderen|862]] -&gt;&gt; [[Boudewijn II van Vlaanderen|879]] -&gt;&gt; [[Arnulf I van Vlaanderen|918]] -&gt;&gt; [[Boudewijn III van Vlaanderen|958]] -&gt;&gt; [[Arnulf II van Vlaanderen|965]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IV|980]] -&gt;&gt; [[Boudewijn V|1035]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VI|1067]] -&gt;&gt; [[Arnulf III|1070]] -&gt;&gt; [[Robrecht de Fries|1071]] -&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] -&gt;&gt; [[Eerste kruistocht|1096]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VII van Vlaanderen|1111]] -&gt;&gt; [[Karel de Goede|1119]] -&gt;&gt; [[Diederik van de Elzas|1128]] -&gt;&gt; [[Tweede kruistocht|1145]] -&gt;&gt; [[Filips van de Elzas|1168]] -&gt;&gt; [[Derde kruistocht|1189]] -&gt;&gt; [[Margaretha van de Elzas|1191]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IX van Vlaanderen|1194]] -&gt;&gt; [[Vierde kruistocht|1202]] -&gt;&gt; [[Johanna van Constantinopel|1205]] -&gt;&gt; [[Vijfde kruistocht|1213]] -&gt;&gt; [[Zesde kruistocht|1228]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Constantinopel|1244]] -&gt;&gt; [[Zevende kruistocht|1248]] -&gt;&gt; [[Achtste kruistocht|1270]] -&gt;&gt; [[Negende kruistocht|1271]] -&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Val van Akko|1291]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Filips IV van Frankrijk|1285]] -&gt;&gt; [[Vlaamse Opstand (1297-1305)|1297]] -&gt;&gt; [[Guldensporenslag|1302]] -&gt;&gt; [[Robrecht van Béthune|1305]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Nevers|1322]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Male|1346]] -&gt;&gt; [[Slag bij Westrozebeke|1382]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1384]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Bourgondiërs (1382-1500) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1382]] -&gt;&gt; [[Jan zonder Vrees|1405]] -&gt;&gt; [[Filips de Goede|1419]] -&gt;&gt; [[Boekdrukkunst|1450]] -&gt;&gt; [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|1453]] -&gt;&gt; [[Karel de Stoute|1467]] -&gt;&gt; [[Maria van Bourgondië|1477]] -&gt;&gt; [[Filips de Schone|1482]] -&gt;&gt; [[Christoffel Columbus|1492]] -&gt;&gt; [[Keizer Karel V|1500]]

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=9fK86SjFSaw '''♥ B. WYDOOGHE LEIDT DE MIDDELEEUWEN IN MET REGINE PERNOUD, 9 Min.''']


.

.

= De donkere Middeleeuwen =

[[Bestand:St_Remy_Bishop_of_Rheims_begging_of_Clovis_the_restitution_of_the_Sacred_Vase_taken_by_the_Franks_in_the_Pillage_of_Soissons.png|thumb|550px|De 15e-eeuwse tekening toont de bisschop van Reims die [[Clovis I|Clovis]] de teruggave van [[Vaas van Soissons|de Vaas van Soissons]] smeekt. De details kloppen niet: [[Remigius van Reims|Remigius]] vraagt persoonlijk de vaas, geen afgevaardigde en vooral, de Franken dragen laat-middeleeuwse kledij en  [[slagzwaard|slagzwaarden]] in plaats van hun [[Strijdbijl|strijdbijlen]].]]

.

== Vijfde eeuw na 476 ==
[[Bestand:Map_Gaul_divisions_481-nl.svg|thumb|550px|Vijf jaar na de val van het West Romeinse Rijk is Europa verkaveld tot deze constellatie.]]

.

[[Bestand:Verovering_Gallie_door_de_Franken_v2.gif|thumb|550px|Het Frankische territorium in Gallië breidt onder Clovis gevoelig uit. Clovis deelt zijn macht met verwante leiders van naburige Salische stamgroepen. Clovis bouwt samen met zijn echtgenote Clothilde die hem tot het christendom wil bekeren (in 496 en in 506) een rijk uit en consolideert zijn macht in Noord-Gallië met Parijs als zijn residentie en het Seinedal als Merovingisch machtsgebied. Let op de gebieden van Midden Duitsland, de Saksen en de Friesen. Die blijven zelfstandige rijken tot de achtste eeuw, als [[Karel Martel]] en zijn opvolger [[Pepijn de Korte]] de Engelse missionaris [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] (672-754) steunen in zijn agressieve missionering. Samen met zijn gewelddadige tijdgenoot [[Willibrord|Willibrordus]] (658-739) staat hij in voor de tweede missioneringsgolf vanuit Ierland en Engeland naar het vasteland. Als ze erin slagen om deze buurvolkeren te bekeren tot het Christendom, zal het Frankische rijk uitbreiden of zullen de onzekere relaties stabiliseren. Dat is de redenering van Karel en Pepijn, ze gebruiken godsdienst als smeermiddel om hen in het rijk binnen te loodsen. Bonifatius geniet bij zijn brutale missionering soms geen militaire bescherming. Bij [[Dokkum]] vermoorden de Friezen hem in 754. De betekenis van Bonifatius is dat hij, sinds Clovis Rome opnieuw lieert aan de Franken, een link die de westerse geschiedenis zal domineren.]]

.

'''De vijfde eeuw kenmerkt zich door de definitieve ondergang van het West-Romeinse Rijk, een oorzaken daarvan, de [[volksverhuizingen]] houden tot de zesde eeuw aan. Het ontstaan van de [[feodaliteit]] vindt zijn oorsprong in het feit dat de Romeinen de veiligheid niet meer kunnen garanderen. Landsheren, 'ridders' en roofridders nemen die taak over, binden landbouwers en horigen aan hen in ruil voor bescherming en veiligheid. Zo komen deze ridders aan het hoofd van wat men later de feodale piramide noemt. De macht van de feodale heren is recht evenredig met hun vazallen (boeren, [[Leenman|leenmannen]]) die ze mobiliseren. Deze onderdanen zijn krijgsdienst verschuldigd ([[Heerban|heerban]] of landwere). Pas veel later komen de stedelijke milities. ♣ In de West-Europese Romeinse kolonies verdwijnen de pleziertuinen wegens hun associatie met de degeneratie van het Romeinse heidendom. Bloemen zijn niet langer aanwezig in het dagelijkse leven. Hun esthetische functie beperkt zich tot het kerkaltaar of in een kloostertuin waar ze hun praktisch nut als medicijn tonen. Wanneer pakken de Europeanen deze liefde voor de bloem opnieuw op? De grafcultuur van de Merovingers (genoemd naar Merovech, de stichter van deze Frankische dynastie) toont de mix: ze hebben Romeinse en Germaanse kenmerken.''' 

.

.

;476

.

* [[Val van het West-Romeinse Rijk]]: [[Odoaker]] zet de kinderkeizer [[Romulus Augustus]] in [[Ravenna (stad)|Ravenna]] af en sluit de jongen op in de burcht [[Castellum Lucullanum]] op [[Capri (eiland)|Capri]]. 

.

* Als eerste Germaanse koning bestuurt hij vanuit Italië West-Europa dat uit [[Germanen]], [[Goten]] en [[Romeinen]] bestaat. Odoaker groeide op als zoon van een Skirische hertog, waarschijnlijk aan het hof van [[Attila de Hun|Attila]] in [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] als [[vazal]]. Als het [[Hunnen|Hunnenrijk]] na Atilla's dood uiteen valt, verlaten (of worden ze verdreven?) de [[Skiren]] [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] en arriveren ze in 469 in Italië. Zeven jaar later - in 476 - gaat het West-Romeinse rijk voor de bijl.

.

;477

.

* [[Odoaker]] breidt zijn rijk uit en landt op [[Sicilië]] dat hij verovert op de [[Vandalen]]. Aix-en-Provence, voorheen een belangrijk politiek centrum, wordt na onderhandelingen met Odoaker afgestaan en door de Visigoten opnieuw bezet.

.

;480

.

* Het expeditieleger van [[Odoaker]] steekt de [[Adriatische Zee]] over, lijft [[Dalmatië (regio)|Dalmatië]] en zet het onder Gotisch bestuur.

.

* Geboorte [[Benedictus van Nursia]], monnik en heilige (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;547) Hij gaat de geschiedenis in als de vader van het Latijnse kloosterleven en de regel van Benedictus. Sinds 1964 de patroonheilige van Europa.

.

;481

.

* [[Clovis I|Clovis]] volgt zijn vader als koning der Salische Franken op in [[Doornik]]. 

.

* Clovis zal de eerste koning zijn die alle Frankische stammen verenigt. Bij de troonopvolging is hij 15 en hij beschikt over een bescheiden grondgebied in het noorden van [[Gallië]].

.

;486

.

* Slag bij Soissons: [[Clovis I|Clovis]] verslaat [[Syagrius]] in de achtergebleven Romeinse enclave bij [[Soissons (stad)|Soissons]] en wordt leider der Franken als Chlodovech of Lodewijk.

.

* De [[Vaas van Soissons]].

.

;488

.

* Onder leiding van [[Theodorik]] vallen de [[Ostrogoten]] Italië en Ravenna binnen.
.

;489

.

* Als Odoaker zijn koninkrijk uitbreidt, neemt zijn populariteit bij de Romeinen toe, in tegenstelling tot het Oost-Romeinse rijk. Een verbond tussen het Oost-Romeinse rijk en [[Theodorik]] zorgt dat de [[Ostrogoten]] Italië (moeizaam) binnenvallen. 

.

;493

.

* Na vier jaar oorlog drijft [[Theodorik]] [[Odoaker]] in het nauw in de onneembare hoofdstad [[Ravenna (stad)|Ravenna]]. De patstelling leidt tot een overleg op een banket waarbij Theodorik Odoaker van sleutelbeen tot dij doorklieft. [[Theodorik]] is nu alleenheerser over [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] Italië. Als aanhanger van de christelijke sekte, het [[arianisme]] is hij tolerant voor andere belevingen.

.

;496

* ♣ [[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen en maakt het christendom tot de staatsgodsdienst van zijn [[Frankische Rijk|Frankisch]] / [[Merovingische|Merovingisch]] Rijk en Paus Gelasius I roetpt 14 februari uit tot de naamsdag van de heilige Valentijn. Krokussen en viooltjes zijn de bloemen die bij hem horen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Leiden - Doelensteeg 16 (Johan Huizinga).jpg|Plaquette herinnert aan Huizinga in het Leidse Instituut voor Geschiedenis.
File:Herfsttij_der_Middeleeuwen_kaft.gif|[[Herfsttij der Middeleeuwen]] is 
Bestand:Solidus-Odoacer-ZenoRIC_3657cf.jpg|[[Solidus (munt)|Solidus]] met de afbeelding van [[Odoaker]].
Bestand:Gesta_Theodorici_-_Theodoric_the_Great_(455-526).jpg|Theodoric (°455-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;526).
Bestand:Clovis_crop.jpg|[[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen.
File:Clovis Ier et le vase de Soissons.jpg|Clovis en de [[Vaas van Soissons|vaas]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zesde eeuw (501-600) ==
[[Bestand:Hagia-Sophia-Laengsschnitt.jpg|thumb|550px|De Hagia Sophia is een voormalige kathedraal (537-1453) en moskee in de Turkse stad Istanboel en geldt als een van de grootste architectonische prestaties uit de oudheid. Tegenwoordig is het een museum.]]

.

'''In de zesde eeuw gaan in het Westen - ondanks de opkomst van de [[Benedictijnen|Benedictijnenorde]] - de schrijf-, dorps- en stadscultuur verloren. De enige steden zijn bisschopssteden. Het gemeenschapsleven organiseert zich rond boerderijen waar grondbezit weinig tel heeft. Het plattelandsleven is ofwel gevaarlijk, omdat er weinig ordehandhaving is ofwel democratisch wegens het gebrek aan 'eigendom'. Het boslandschap breidt uit. In het Christendom komt er een scheuring tussen de Kerken in het Westen en die in het Oosten. Vooral in het Oosten lijkt het nieuwe geloof een succes. Halverwege de eeuw zijn er ver in Azië bloeiende aartsbisdommen in de steden Basra, Mosul en Tikrit. Hun gemeenschappen zijn succesrijker en groter dan die in het Westen. Dat we dit vergeten zijn, heeft te maken met de dominantie van [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] (570-632). Die broedt op een nieuw geloof: de [[islam]], een woord dat verwijst naar 'veiligheid' en 'vrede'. De Islam die met het Christendom zijn oudtestamentische oorsprong deelt, reageert op het Christendom dat niet meer aangepast is aan de tijd. De Germaanse invallen (met een hoogtepunt in 476) en de komst van de builenpest in 541 - twee grote rampen - doen het orale domineren en vervangen de schrifttraditie. Mohammed is een analfabeet. Op de akkers zijn geen boeren meer te bekennen, in de steden sterven de consumenten uit. Vertellen bij het kampvuur zorgt voor kennisoverdracht, niet het schrift. De kerk ziet zich genoodzaakt om het tweede gebod met de voeten te treden. 'Maak geen godenbeelden, geen enkele afbeelding van iets dat in de hemel hierboven is of van iets beneden op de aarde of in het water onder de aarde. Kniel er niet voor neer en ver eer ze niet' zo schrijft Exodus 20.4-5. De beeldcultuur biedt een alternatief tot samenhorigheid en [[Paus Gregorius I]] (ca. 540-604) is aan het eind van de zesde eeuw een pleitbezorger voor de beeldende kunst. Volgens hem verschilt de beeldaanbidding van het leren van beelden. 'Beelden zijn verhalen over wie en wat we moeten aanbidden. Beelden zijn de taal van de ongeletterden' die hij voor zijn kar wil. Zo ontwikkelt het christendom zich tot een theaterreligie met altaarstukken en drieluiken, badend in een kathedralenakoestiek met standbeelden die processies op praalwagens elke plek bereiken. De privésfeer neemt de beeldtaal over en huizen worden kleine kerken vol thuisdevotie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: SUZANNA IVANIC, vertaald door Jaap Slingerland. ''Katholiek. De beeldcultuur van het katholicisme'', KokBoekencentrum, Utrecht, 2022, p. 13, 24 en 140.&lt;/ref&gt;'''

.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?time_continue=43&amp;v=hAe028QaICk&amp;feature=emb_logo ♠ BEELDFRAGEMENT: BESTOND KONING ARTHUR?]'''

.

.

;Ca. 500 

.

* Als veertienjarige sluit [[Benedictus van Nursia]] aan bij een [[kluizenaar]]sgroep (Ca. 494). Omstreeks 500 verlaat de groep Rome, Benedictus stopt zijn studie en ze belanden in [[Subiaco (Italië)|Subiaco]], ten oosten van Rome, in het klooster [[Santo Speco]]. Benedictus zal zich drie jaar eenzaam opsluiten in de grot onder het klooster. Voor 529 is hij overste in [[Vicovaro]]. Een legende uit de twaalfde eeuw vertelt over zijn ongekende strengheid. Angstige [[monnik (christendom)|monniken]] proberen hem te vergiftigen. Bij zijn zegening breekt de beker. De [[iconografie]] beeldt Benedictus af met een beker en een [[Slangen|slang]], zoals het apothekerslogo. Om verder conflicten te vermijden trekt hij met enkele discipelen naar [[Montecassiano]]. 

.

;506

.

* Doop van Clovis in [[Reims]]. Het doopjaar is niet gekend: bronnen noemen de jaren 496, 497, 498, 499, 507 en 508. Laat Clovis zich meerdere keren dopen als propaganda? Clovis is de eerste die alle Frankische stammen verenigt en de eerste katholieke koning van Frankrijk. Hij wordt gedoopt in een kerkje in de omgeving van de huidige [[kathedraal van Reims]] waar vele toekomstige Franse vorsten gekroond worden. Deze daad zorgt dat Clovis zijn Merovingisch domein uitbreidt over de oude Romeinse provincie Gallië, die ruwweg met het moderne Frankrijk samenvalt. Komende uit het huis van Merovech zal de [[Merovingische]] dynastie de komende twee eeuwen heersen over de Franken. De naam Clovis verbastert naar Lovis, Louis en Lodewijk. Rome en de paus zijn dé afwezigen bij de aanvang van dit christelijk rijk. Het blijft een Frankische aangelegenheid, (een keer uitgevoerd door [[Remigius van Reims|Remigius]], de aartsbisschop van Reims, zonder enige connectie met Rome.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIERRE TROUILLEZ. ''De Germanen en het Christendom. Een bewogen ontmoeting,'' Davidsfonds, Leuven, 2010, p. 191 &amp; 339.&lt;/ref&gt;

.

;507

.

* De Franken verslaan de Visigoten en drijven hen naar Spanje en Portugal waar ze een christelijk rijk stichten.

.

;511

.

* Kort voor zijn dood roept Clovis een kerkconcilie bijeen in Orleans. Hij wijst het arianisme af en verstevigt met zijn chritelijk geloof zijn macht bij de Gallo-Romeinen. Beiden zien zichzelf als de Roomse erfgenamen.

.

* De 45-jarige [[Clovis I|Clovis]] sterft. Zijn vier zonen verdelen zijn koninkrijk volgens de [[Salische wet|Salische wetten]]. In [[Reims]] neemt [[Theuderik I]] de macht, in [[Parijs]] [[Childebert I]], in [[Orléans]] [[Chlodomer]] en in [[Soissons |Soissons]] [[Chlotarius I]]. De onderlinge broederkrijg van zijn opvolgers maakt de grootsheid van het Frankenrijk ongedaan tot in het begin van de achtste eeuw: dat van [[Karel Martel]]. De twee bindmiddelen die blijven zijn het katholicisme en het territorium van Frankisch Gallië dat zich in 534 aansluit met de Bourgondiërs, er is de grensbepaling met de Visigoten, de uitbreiding met de Provence die Ostrogotisch was. 

.

;523

.

* [[Sigismund van Bourgondië|Sigismund]] leidt nederlaag op de [[Merovingers]].

.

;525

.

* [[Dionysius Exiguus]] voert de [[christelijke jaartelling]] in door de jaren te tellen vanaf de geboorte van Jezus.

.

;527-565

.

* Tijdens zijn eerste regeringsperiode boekt Justinianus in het Oost-Romeinse rijk succes. Hij herovert provincies in Noord Afrika, hij boekt succes in Italië. Het succes wordt afgeremd door een gebrek aan manschappen, stijgende kosten, en de pest.

.

;529

.

* [[Benedictus van Nursia|Benedictus]] sticht zijn monnikenorde in Italië in de [[Abdij van Monte Cassino]] op een vervallen Romeinse vesting, 519 meter hoog boven het dorp Cassino tussen Rome en Napels. Daar stelt hij zijn invloedrijke kloosterregel, de [[Regula Benedicti]] op. De monnik legt drie geloften af: armoede, kuisheid en gehoorzaamheid. Ze bidden, werken en slapen in een acht uren ritme. De orde verspreidt zich dankzij &quot;[[ora et labora]]&quot; over Europa. Het 'monniken-werk' is een primeur. 'Werk' is tot dan voorbehouden aan de derde stand: boeren, slaven en lijfeigenen. Adel en geestelijkheid waren vrijgesteld. Sindsdien geniet arbeid status. Als Benedictus de regio tussen Rome en Napels bekeert, breekt hij aldus de legende het [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]]-altaar af om er een kapel te bouwen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;URBAN T. HOLMES. ''De wereld van Bernard van Clairvaux''. In: ''National Geographic Society'', Riddertijd, 1975, p. 30 &amp; 138&lt;/ref&gt; Benedictus biografie in de ''Dialogen'' van [[Paus Gregorius I|paus Gregorius de Grote]] draagt bij tot zijn bekendheid.

.

* De Byzantijnse keizer [[Justinianus I]] verbiedt het heidense denken en beëindigt de academie van [[Plato]].

.

;531

.

* De missionaris [[Eleutherius van Doornik|Eleutherius]] in Doornik vermoord.

.

;532

.

* [[Nika-oproer]] in [[Constantinopel]]. De basilica brandt af. Instabiele periode op de Kaukasus. Rome sluit een vrede met Perzië. Ideeën van bisschoppen staan ter discussie (FRANKOPAN, p. 78).

.

;537

.

* De Byznatijnse [[Justinianus I|keizer Justinianus]] wijdt de [[Haghia Sofia]] in ter vervanging van de vorige [[Basilica (bouwwerk)|basilica]].

.

* Het [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] leger vernietigt de [[Aquaduct (watergang)|aquaducten]] van Rome. De stad beschikt niet langer over stromend water. Zich wassen kan in de Tiber. De pauselijke stad krimpt tot dertigduizend zielen. Twee eeuwen eerder kunnen volgens een raming zestigduizend Romeinen tegelijk baden dankzij de [[thermen]] die [[thermen van Agrippa|Agrippa]] in 25 VC liet aanleggen, gevolgd door de keizers [[Nero (keizer)|Nero]] in 62, [[Titus (keizer)|Titus]] in 81, [[Trajanus]] in 109 en [[Commodus]] in 183 en de eeuwen die volgden door Severus Alexander, Decius, Diocletianus en Constantijn.

.

;539

.

* [[Cassiodorus]], een Romeins staatsman en schrijver trekt zich in het door hem gestichte klooster Vivarium terug (nu [[Squillace]] in [[Calabrië]]) en houdt zich bezig met de bewaring, de vertaling en het kopiëren van oude geschriften om de heilige schrift beter te begrijpen. Hij stierf hier vermoedelijk kort na 580, rond de 100 jaar oud. In die geschriften spreekt hij over zout als goud: het diende deels als wedde voor de Romeinse soldaten, het zorgt voor smaak, helpt bij het bewaren van voedsel (dat raakt in onbruik met de komst van de koelkast na WOII), het heeft medicinale en rituele functies. Wie zoutrijk dieet, leeft langer. In de Middelandsezeegebieden laat men water verdampen om aan zout te komen. In de Romeinse provincies Gallia Belgica en Brittannia lukt dat moeilijker en was er een soort fabricage in de regio Zeebrugge-Dudzele met kanaaltjes die het zeewater landinwaarts brengen en het stoken van veen.

.

;541-545

.

* De [[builenpest]] voor het eerst in Europa en in het gebied rond de Middellandse zee, als de Plaag van Justinianus, spaart niemand. Een tijdgenoot raakt zijn hele familie kwijt. Vooral de steden worden getroffen. In Constantinopel sterven dagelijks tienduizend mensen. 'En niet alleen het Romeinse Rijk had eronder te lijden. Alggauw werden ook steden in het Ooosten geteisterd, want de plaag volgde de verbindngswegen en de handelsnetwerken, en hield onderweg huis in de steden van Perzisch Mesopotamië alvorens China te bereiken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, Zijderoutes, p. 88.&lt;/ref&gt;  

.

;546

.

* Rome ingenomen door de Ostrogoot [[Totila]].

.

;547

.

* Dood [[Benedictus van Nursia]].

.

;550 (ca.)

.

* In Poitiers sticht [[Radegonde]] (518-587), de dochter van koning Berthar van Thüringen van de eerste vrouwenkloosters in Gallië, het abdijklooster van het Heilig Kruis. Zij was door de Frankische koning Chlotarius I gedwongen met hem te trouwen. Radegonde werd begraven in de Sint-Radegondekerk, heilig verklaard en patrones van Poitiers.

.

;563

.

* De Ierse missionaris [[Sint Columba]] vaart naar Schotland om er de [[Picten]], de Schotse Kelten te bekeren.

.

;567

.

* Het [[Concilie van Tours |Concilie van Tours]] ([[Paus Johannes III|Johannes III]]) bepaalt dat elke lokaliteit de armen moet voeden op basis van criteria: ongeschiktheid (het onvermogen om in het levensonderhoud te voorzien), nabijheid (in verblijf en verwantschap, om zwerven te voorkomen) en meegaandheid (fatsoenlijk zonder de orde te verstoren). [https://www.dbnl.org/tekst/swaa005zorg01_01/swaa005zorg01_01_0006.php Meer lezen.]

.

;568

.

* De [[Longobarden]] bedreigen het ontvolkende Rome dat nog 50.000 inwoners telt.

.

* Stichting [[Longobardische Rijk|Longobardische rijk]] (tot 774).

.

;570

.

* Geboorte [[Mohammed]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;632) in het steppenland van [[Arabië]]. Mohammed zal voor de politieke eenmaking van een verbrokkeld land zorgen en sticht een wereldgodsdienst.

.

;577

.

* De [[Longobarden]] verwoesten de [[Abdij van Monte Cassino]]. In de achtste eeuw zal ze heropgebouwd worden.

.

;586

.

* [[Avaarse Rijk|Avaarse]] ruiters veroveren de Donau-vallei. Het gebied behoort tot het [[Oost-Romeinse Rijk]]. Ze hebben hun overwinning te danken aan de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]].

.

;590

.

* De nieuwe Paus [[Gregorius de Grote]] (paus tot 604) ziet boven het Mausoleum van [[Hadrianus]] Engelen tijdens zijn gebed dat de pest moet afwenden. Voortaan heet het monument de [[Engelenburcht]]. Deze paus is [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] genegen en neemt het idee dat God de geschiedenis bepaalt over. God stuurt boodschappen naar de mens via natuurrampen, oorlogen en voorvallen. Dit [[Symbolisme|symbolische]] of [[magisch denken]] laat onverklaarbare fenomenen 'lezen'. De mens kan deze goddelijke boodschappen decoderen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BOONE. ''Historici en hun métier. Een inleiding tot de historische kritiek'', Academia, Gent, 2015, p. 171.&lt;/ref&gt;

.

;Ca. 600

.

* [[Dimpna van Geel|Dimpna]], een Ierse koningsdochter slaat op de vlucht voor de incestueuze intenties van haar vader. De vlucht eindigt in [[Geel (stad)|Geel]], waar hij haar onthoofdt. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Southern Italy and Sicily, with excursions to Malta, Sardinia, Tunis, and Corfu - handbook for travellers (1908) (14740340116).jpg
Montecassino Abbey Cassino Italy Black And White Street Photography (210753965).jpeg
Benedykt dziedziniec Bramantego.jpg
Mura Megalitiche nei pressi dell'Abbazia Benedettina di Montecassino - panoramio.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 011.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 014.jpg
Frans Vervloet Monte Cassino.jpg|
Interno della basilica di Montecassino.jpg|
ITA 1944 MiNr0651Y mt B002.jpg
Italy from the Alps to Mount Etna (1877) (14590346279).jpg
La patria; geografia dell' Italia. Cenni storici, costumi, topografia, prodotti, industria, commercio, mari, fiumi, laghi, canali, strade, ponti, strade ferrate, porti, monumenti, dati statistici; (14769858485).jpg
Le mont Cassin. (18925923263).jpg
Monastero di Montecassino la gradinata.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della chiesa sotterranea o cripta.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della sagrestia.jpg
Montecassino chiostro detto del Priore.jpg
Montecassino il cortile centrale, visto dall’alto della loggia.jpg
Montecassino veduta del monastero.jpg
A British Sherman tank and jeep of 4th Armoured Brigade entering the ruins of Cassino, Italy, 18 May 1944. NA15079.jpg
Abadía de Montecassino.jpg
Abbazia di Monte Cassino.jpg
Abbazia di Montecassino vista dal Cimitero Polacco Militare.jpg
Campana di Montecassino.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 002.jpg
Corridoio d'accesso.jpg
Diocesana di Montecassino.jpg
Giardino - panoramio (4).jpg
Library's yard, Monte Cassino, Province of Frosinone, Italy - panoramio.jpg
Monte Cassino 2010-by-RaBoe-01.jpg
Monte Cassino 4.jpg
Monte Cassino bottle.jpg
Bestand:Gesta Theodorici - Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus (c 485 - c 580).jpg|[[Cassiodorus|Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus]] bekleedt onder [[Odoacer]] en de koning van de Ostrogothen [[Theodorik de Grote]] gewichtige posten zoals praefectus praetorio (eerste minister), secretaris en rechtsgeleerde.
Bestand:François-Louis Dejuinne (1786-1844) - Clovis roi des Francs (465-511).jpg|Clovis zoals die er volgens [[François-Louis Dejuinne]] (1786-1844) uitzag.
Bestand:Clovis crop.jpg|Doop van Clovis. Auteur onbekend.
Bestand:Baptême de Clovis.jpg|Doop van Clovis, Miniatuur uit [[Grandes Chroniques de France]], omstreeks 1375.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zevende eeuw (601-700): de eeuw der heiligen ==
[[Bestand:Giovanni_Paolo_Panini_-_Interior_of_the_Pantheon,_Rome_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|Het Pantheon verwordt tot een christelijke kerk in de zevende eeuw. De koepel van het station [[Antwerpen Centraal]] is op deze architectuur gebaseerd.]]

.

'''In de zevende eeuw onderscheiden drie machtsblokken zich. Door hun polarisatie en het zoeken naar identiteit: 1. promoveert de Oost-Romeinse keizer [[Herakleios|Heraclius]] het Grieks tot de taal van het rijk. De Latijnse traditie gaat er verloren en de hellenistische blik richt zich op Azië. 2. In het Westen gebeurt het omgekeerde, het Grieks verdwijnt, het Latijn en de volkstalen gaan domineren. 3. Beide culturen vervreemden van elkaar en in dat vacuüm ontstaat de Islam.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Henri Pirenne]] beweert het omgekeerde en zegt dat de Islam-expansie de breuk tussen Oost en West veroorzaakt.&lt;/ref&gt; In het decennium tussen 622 en 632 verenigt Mohammed de muzelmannen in één religie. Ze veroveren gebieden in het Oosten en langs de Middellandse zee. In het Oosten roept het weerbare Constantinopel hen halt toe, in het Westen trekken ze zich na de Slag bij Poitiers (732) terug ten zuiden van de Pyreneeën. In dat Europa zijn de stichtingen van kloosters verantwoordelijk voor het kopiëren en het bewaren van de Bijbelse teksten. Ze beschermen het intellectuele leven, bedreigd door de schriftloze en vaak nomadische 'barbaren' zoals de Moslims en de Vikings. [[Dagobert I|Dagobert]] (611-639) steunt de missionering. Het is de 'eeuw der heiligen', verwijzend naar de kerstende missionarissen: [[Sint-Elooi (heilige)|Sint-Elooi]] ([[Schelde (rivier)|Scheldestreek]] en [[Snellegem]]), [[Sint-Lambertus]] ([[Maas (rivier)|Maasstreek]]), [[Sint-Amandus]] (van Gent tot Maastricht). [[Sint Hubertus|Sint-Hubertus]] is bisschop van Maastricht en Luik. De latere [[Karolingers]] zullen de kerstening gebruiken om de oprukkende [[Islam]] tegen te gaan. Islam betekent onderwerping aan God. ♣ Vanaf deze eeuw onderwerpen ze de Middellandse zeegebieden, waaronder ook Spanje en Portugal aan hun invloedsfeer. Hun tuinarchitectuur inspireert zich op het hiernamaals en op de Koran. Andalusië beleeft een culturele bloei en in de centrumstad Cordoba zorgen kanalen en fonteinen voor een doordachte tuinarchitectuur. Op de [[Patio de los Naranjos]] sluiten 856 zuilen aan op sinaasappelbomen waar gelovigen zich ritueel reinigen. Omdat God de natuur van bovenuit aanschouwt, liggen de bloemperken in Sevilla en Granada lager dan de wandelpaden. Zo lijken ze Perzische vloertapijten. En bij de waterpartijen kijken Moslims evenmin naar boven om god te ontmoeten. Het water toont de hemel op aarde, zoals in de Patio de la Acequia. Deze besloten tuin rond een langwerpige vijver ligt bij de Escalera del Agua met trapleuningen waarlangs het water stroomt. We bevinden ons in het [[Alhambra (fort)|Alhambra]] (Granada) een slot van de Nasridendynastie (1231-1491). De fontein met marmeren leeuwen in de Patio de los Leones is een verlengde van het koninklijke buitenverblijf, het hemelse Generalife uit de dertiende eeuw met uitzicht over de beneden- en boventuinen. De Patio de los Cipressos is een geheime plek voor de sultana en haar minnaar. Symmetrie is de perfecte klassieke kruislingse verdeling uit de Charbagh: de vierdelige Korantuin. In het Perzisch staat chār voor vier en bāgh voor tuin. Bruggen en stromend water verbinden de delen. Mohammed heeft het over vier rivieren: één van water, één van melk, één van wijn en één van honing. Dit soort tuinen bestaan nog in Iran, Pakistan en India.'''

.

.

;609

.

Het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] is een christelijke kerk.

.

;610 

.

(Ca.): Na een [[visioen]] - een reeks openbaringen of een stem in zijn hoofd - start de profeet [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] de [[Islam]] te [[prediken]]. De verzen die hij opzegt in naam van de Almachtige, krijgen later in de tweede helft van de eeuw een schriftelijke neerslag in een tekst: de Qur'an. Net zoals de vroege Christenen waarschuwt hij voor de Apocalyps. Het einde der tijden is nabij en zijn prediken zijn niet ver gezocht, ze verwijzen naar een samenleving onder druk. De Romeins-Perzische oorlogen zorgen voor verwarring en traumatisering, de handel in en luxeproducten en militaire attributen stokt. Zadels, laarzen, riemen en schilden worden schaars. De Perzen en de Romeinen speelden eeuwenlang de lokale rivaliteiten van de hen omgevende (nomadische) stammen uit door hen geld toe te stoppen of hen met patronage te bevoordelen. Nu dit door de oorlogen niet langer het geval is, nemen de stammen het touw in eigen handen. Het spreekwoord 'twee honden vechten om een been, een derde lopen er mee heen' kent hier mogelijks zijn oorsprong. In hun zoeken naar een identiteit, eenheid en een taal, vinden ze in de Islam het bindingsmiddel die hun overeenkomsten meer benadrukt dan hun verschillen. De Christenen en de Joden steunen hen hierin.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN spreekt van een co-existentie, p. 106.&lt;/ref&gt; Het is Mohammeds geniale vondst geld, buit en eigendom te koppelen aan de spiritualiteit. Godsvruchtigen, avonturiers of opportunisten zich die goederen toe-eigenen van niet-gelovigen, kunnen ze behouden. Wie de leer van de heer omhelst, ontdekt de vruchtbaarheid van zijn tuin en akker. Het graan groeit er weelderig, in tegenstelling tot wie dat niet doet. Daar verdort de oogst. De geestelijke verlossing gaat hand in hand met de economische cadeaus. Mohammed belooft de stammen Paradijstuinen met vruchten en water dat niet bederft, met smakelijke wijnstromen en rivieren van geklaarde honing.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, p. 101-105.&lt;/ref&gt; Wie niet gelooft wacht een eindeloze kwelling en de uitzetting van het land. Hoe vroeger de bekering, hoe groter de buit. Het systeem van Mohammed lijkt een piramidespel en haalt haar jackpot bij de verovering van de Perzische hoofdstad [[Ctesiphon]] nabij Bagdad in 637 door het Arabische leger van Sa'd ibn Abi Waqqas.

.

;619

.

Perzië richt zijn pijlen op het Oost-Romeinse rijk. In 614 stelen ze (stukken van) het ware kruis van Christus uit Jerusalem en in 619 valt Egypte, de Romeinse graanschuur in hun handen. In 626 staat het Perzische leger voor de muren van Constantinopel. De stad kruipt dankzij zijn massieve muren door het oog van de naald.

.

;622

.

[[Bestand:Maome.jpg|thumb|550px|Een zeventiende-eeuwse kopie van een veertiende-eeuws werk van [[Al-Biruni]] dat de profeet Mohammed illustreert. Mohammed zorgt voor de politieke en religieuze eenwording van de Arabische gebieden en na zijn dood veroveren en islamiseren de Kaliefen gebieden buiten Arabië. Hun succes is te danken aan de oorlogen tussen het aftakelende Oost-Romeinse rijk en de uitgeputte Perzen. De snelheid en de consequenties van de Turkse veroveringen zijn vergelijkbaar met de strooptochten van [[Atilla de Hun]] in Europa, twee eeuwen eerder.]]

[[Mohammed]] vlucht uit [[Mekka]], zijn geboortestad naar Jathrib, het latere [[Medina (Saoedi-Arabië)|Medina]]. Het is de aanvang van de tijdrekening van de [[Islam]]. Hier geven zijn preken de aanzet tot de nieuwe cultus. 

.

;628

.

Na een bedevaart naar Rome krijgt de Aquitaniër Sint-Amandus in Frankrijk de titel van missiebisschop en start zijn kerstening van Vlaanderen langs de oevers van de Schelde (Gent) en Leie (Kortrijk). Na veel tegenslag sticht hij kerken en kloosters. 

.

In de komende vier jaar vervalt het eeuwenoude Perzische rijk tot anarchie. Van de ineenstorting maakt Mohammed een expansie. De Perzische steden zijn het niet gewoon zichzelf te verdedigen. Bij de minste druk bezwijken ze. De Romeinen veroveren Jerusalem in 629 en verliezen het op de Moslims voor 632 (niet in 638, zoals vaak beweerd wordt). Dan hebben de Turken [[Jeruzalem]], de heilige stad in handen. Rome en Perzië reageren laat op deze dreiging.   

.

;632

.

* [[Mohammed]] (°570) overlijdt. De Islamexpansie haalt zijn drijfkracht uit de ''diwan.'' Die verdeelt de veroverde buit. Vroege bekeerlingen krijgen meer dan de nieuwe en twintig procent gaat naar de kalief. 

.

;635

.

* Verovering van [[Damascus]] door de Turken.

.

* Stichting van het klooster [[Lindisfarne]] Priory door de Ierse monnik Aidan.

.

;636

.

* De Turken winnen de slag om [[Al-Qadisiyah|Qadisiyah]]. De Perzische edelen die sneuvelen maakt komend verzet onmogelijk. Een Romeinsleger ondergaat het zelfde lot bij de rivier de [[Jarmuk (rivier)|Jarmuk]]. In datzelfde jaar overmeesteren ze [[Syrië]] na de [[Slag bij Yarmuk]]. 

.

;638

.

* De Arabieren veroveren Jerusalem. Bedevaarten en pelgrimstochten houden niet op. Jerusalem behoudt zijn betekenis in de christelijke wereld. Het was Constantijn de Grote (306-337) die van de stad een christelijk oord maakte. De motieven van de pelgrims wijzigen. Niet langer staat de persoonlijke (toeristische) devotie voorop naar de plekken die Christus frequenteerde. Het gevaar van de reis zorgt ervoor dat vooral boetelingen en gestraften deze reis ondernemen.
 
.

;639

.

* [[Dagobert I|Dagobert]] (le bon roi) die het Frankische rijk verenigt overlijdt. Het rijk valt uiteen - vroeger spraken historici over de 'vadsige koningen', tegenwoordig twijfelt men hieraan, de aristocratie lijkt een rol op te eisen. Dagobert steunde de missie van [[Sint-Amandus]] die op een ongeziene schaal de niet christelijke symbolen en afgodsbeelden vernietigt en onze streek evangeliseert tussen 629 en 639. Amandus maakt zich niet geliefd. Hij sticht abdijen, waaronder de twee grootste van Vlaanderen: de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]], die hij als eerste sticht als een hooggelegen wachtpost ter bescherming tegen de inboorlingen uit de vallei en de [[Sint-Baafsabdij]] (op een Romeinse site) die rijkelijk uitgroeit dankzij de stoffelijke resten van Sint Bavo die men er kwam eren. 

.

* De Arabieren veroveren vanaf nu tot 642 het Christelijke Nijlgebied van de Kopten. 

. 

;[[641]]-[[660]]

.

* Bisschop [[Eligius]] kerstent Vlaanderen tussen de [[IJzermonding]] en het Brugse. Hoofdplaats is het centrale [[Oudenburg]] met imposante Romeinse ruïnes.

.

;642

.

* Irak, Egypte (en de machtige Oost-Romeinse stad [[Alexandrië]]) gaan verloren aan Mohammeds opvolger. Hierna stabiliseert de Turkse opmars wegens een godsdienstige crisis om zich op het einde van de eeuw te hervatten.

.


;650

* De Franse kroon is een Noordelijke gebiedsuitbreiding genegen en stuurt geen militairen maar religieuzen om het gebied te kerstenen. [[Amandus van Maastricht|Sint Amandus]] effent er de weg. Zijn kerstening verloopt er niet van een leien dak. 

.

;657

.

* ♣ Heidenen vallen de Ierse missionaris [[Livinus van Gent|Livinus]], ook Sint Lieven genoemd, aan in Sint-Lievens-Esse (tussen Zottegem en Geraardsbergen). Ze rukken zijn tong uit en maken hem een kopje kleiner. Engelse en Ierse monniken zorgen in onze streken voor de kerstening, maar hun inspanningen kennen weinig appreciatie. Hun levenswandel is beschreven in de zogenaamde 'vitae' die de werkelijke geschiedenis met legendes vermengen. Soms zijn de missionarissen verzonnen, zoals deze Livinus. Vooral op het platteland zijn de diepe wortels van het heidendom moeilijk uit te roeien. Het etymologisch verband tussen heidendom en heide, een afgelegen gebied, kent er zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit, Epo, Berchem, 2012, p. 219.&lt;/ref&gt;

.

;663

.

* ♣ Bij een bezoek aan Rome draagt de Byzantijnse keizer [[Constantijn II]] een roze gewaad van goud en parels met een kunstig labyrint. Daarin is de Minotauros in smaragd afgebeeld en houdt een fluistervinger op de mond. Net zoals het doel van de heerser, is het labyrint ondoorgrondelijk. Non vulganda consilia of verraad je plan niet, maak het niet openbaar. Tot in de zestiende eeuw tonen Italiaanse veldheren zich met een labyrint op de borst, als een zegel dat hun hartsgeheimen beschermt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 56.&lt;/ref&gt;

.

;670

.

* Een nieuwe schrijfstijl duikt op in de [[Abdij van Luxeuil]]: het [[minuskelschrift]] of de onderkast. Deze '[[Karolingische minuskel]]' groeit uit tot de Europese standaard. Om vloeiend en snel te schrijven plaatst de Angelsaksische monnik [[Alcuinus]] de letters aan elkaar in plaats van hun blokvorm (kapitaal).

.

;Ca. 672

.

* De geboorte van de heilige [[Beda Venerabilis]] in [[Koninkrijk Northumbria|Northumbria]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;735). Hij zal in de achtste eeuw bekendheid verwerven als de 'eerbiedwaardige', Angelsaksische monnik, een gespecialiseerd linguïst, bijbelkenner en historicus die vanuit het noordoosten van Engeland met zijn [[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]] de geschriften van de vroege kerkvaders toegankelijk maakt voor zijn landgenoten en het Engelse christendom stimuleert. Beda beschikt over een door [[Benedict Biscop]] uit Rome geïmporteerde bibliotheek, met werk van [[Eusebius van Caesarea|Eusebius]] en [[Orosius]].

.

;675

.

* De Turken wagen zich in het rijk der Westgoten via de Oostkust van Spanje. Het plan mislukt. Een tweede, succesrijke poging komt er in 711.

.

;676

.

* [[Sint-Amandus|Sint Amandus]] overlijdt. 

.

;Voor 684

.

* Voor het eerst is er sprake van Vlamingen (Flanderenses, later in het Latijn Flandrenses) en Vlaanderen (Flandris, later Flandria). De begrippen duiken op in de biografie van [[Sint-Eligius]] (°ca 590-660). Van deze [[Vita sancti Eligii]] is geen exacte datum bekend.

.

;688

.

* [[Waldetrudis van Mons]] overlijdt wellicht in [[Maubeuge]] (geboren in [[Cousolre]] ca. 612) Deze heilige linkt met het ontstaan van de stad [[Bergen (België)|Bergen]] waarvan zij de beschermheilige is.

.

;689

.

Hofmeier [[Pepijn II van Aquitanië|Pepijn II]] verslaat de Friezen bij Dorestad en palmt het zuiden van de Rijn in. [[Willibrord|Willibrordus]] kan er zijn missie uitbouwen. Zijn uitvalsbasis is Utrecht. [[Radboud (koning)|Radboud]] en de opstandelingen trekken zich in het noorden terug. 

.

;694

.

* Oudste vermelding van [[Leie (rivier)|de Leie]] als rivier.

.

;698

.

* [[Carthago]] is in Turkse handen. Eerdere veroveringen situeren zich in de Middellandse zee: [[Cyprus]] en [[Rhodos]].

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Schwabach_Stadtkirche_-_Sippenaltar_Flügel_4a.jpg|Bisschop Eligius, beter bekend als Sint-Elooi.
Bestand:Lect_Luxeuil_144.jpg|Het minuskelschrift.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

= Achtste eeuw =

.

[[Bestand:Raban-Maur_Alcuin_Otgar.jpg|thumb|550px|Alcuinus (midden), gesteund door de schrijver van natuurhistorische teksten [[Rabanus Maurus]] (ca. 780-856), draagt zijn werk op aan aartsbisschop Otgar van Mainz. Alcuinus van York (York ca. 735 - Tours 804) was een Angelsaksische schrijver uit de achtste eeuw, leermeester en raadgever van [[Karel de Grote]]. Hij is bekend als Alcuinus van Tours, waar hij abt werd en overleed. ‘In het begin was het Woord.' Dit is de aanhef van het Johannesevangelie dat verbinding tussen het Christendom en ‘het boek’ en de geschreven cultuur duidelijk maakt. Karel De Grote en Alcuinus zijn zich daar erg van bewust. Zijn eerbied én bezorgdheid voor het correct schrijven en het correct spreken maken deel uit van zijn politiek. Die zet de relatie tussen bestuur en kennis centraal door het bewaren, het vernieuwen en het versterken van de kennis. Bewaren: Bijna de alle klassieke manuscripten die we vandaag kennen, nemen de Karolingische kopiisten onder handen: handboeken over landbouw en geneeskunde, klassiek auteurs zoals Cicero en Vergilius, Augustinus en Hiëronymus. Vernieuwen: Om de schrijfsnelheid op te drijven ontwikkelden ze de [[Karolingische minuskel]]. Versterken: opgeleide leerkrachten hebben oog voor tekstkritiek. In voorgaande eeuwen permitteren monniken en kopiisten zich bijwijlen een eigen interpretatie als ze de gewijde originelen overschrijven. Onder Karel dient elke abdij, elke kerk en elke parochie zich te voorzien van betrouwbare teksten en degelijk onderwijs. Aken, Luik, Sankt Gallen, Tours, Laon, Reims, Salsburg en Metz ontwikkelen zich tot geleerde centra. Even voorbijgaand aan verschil tussen het wettelijke en werkelijke land, is Karels onderwijs en de Karolingische renaissance, niet te loochenen. Hun tekstkritiekmethode is tot op heden belangrijk. Als woorden verschillende interpretaties kennen, leidt dit tot spraakverwarring en polarisatie. Daarom vinden Karel en zijn hofhouding dit zo belangrijk. Correcte taal unificeert, brengt mensen samen en organiseert de gemeenschap. Het brugje naar het heden is snel gemaakt. De taalarmoede, de neergang van het taalonderwijs bij, het feit dat Brussel en Antwerpen bijna tweehonderd verschillende talen spreken, schepen een onzeker en onverdraagzaam klimaat waarin fake news en radicalisering graag gedijen.]]

'''Vanaf 700 is er de introductie van de [[zandloper]] en bereikt de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]], een Chinese uitvinding Europa. De Hunnen gebruikten ze al eerder. De Islamveroveringen dringen door tot op het [[Iberische schiereiland]] (Portugal en Spanje). De druk op het [[Visigotische]] koninkrijk doet de Franken Noordwaarts trekken tot in het relatief onbevolkte Vlaanderen. De zee trekt zich terug en er is plaats. De woorden 'Floem' en 'Flam' duiken op. Flam is een kunstmatige heuvel te midden van moerassen vol aanspoelend en wegtrekkend zeewater. 'Fleming' is Frankisch voor de bewoonde kust tussen Brugge en Calais.'''

.

.

== Aanloop tot de Karolingische Renaissance ==
.

'''Tussen 700 en 730 is de evangelisatie van deze streken door Schotse, Ierse en Franse monniken een feit. [[Lucas (evangelist)|Sint Lucas]] speelt in dit verhaal een prominente propaganda rol. Kunstenaars maken christelijke kunst en verbeelden het heilige voor wie noch kan lezen noch schrijven. Een apocrief vertelt hoe Lucas bij het schilderen van Maria met blindheid geslagen is. Desondanks voltooit hij het werk en toont hij het nageslacht de maagd. Lucas is de tussenpersoon in een schilderij van god. ♣ De kunstheilige symboliseert de samenhang of de tegenstelling tussen beeld en woord. Kunst versus kennis of kunst in samenhang met kennis, het is de eeuwige discussie, beeldtaal en woordtaal. Op dit moment in de geschiedenis zijn de tegengestelden dialectisch complementair en rijzen ze als gevlochten twijgen in de religieboom naar de hemel. Over de beeldtaal voorlopig geen kwaad woord, dat komt nog. In het beeld vinden ongeletterden het verborgene. Voor geletterden is het beeld een exegetisch en heuristiek hulpmiddel. Een eeuw eerder al berispte bisschop Serenus van Marseille (+604) de vernietiging van beelden. Op het einde van de eeuw verschijnt in het Zwitserse [[Sankt Gallen (stad)|Sankt Gallen]] een klooster met een tuin. De kruidentuin is er nog, monniken verbouwen er net zoals toen tijm, venkel, munt, absint en selderij. Zouden er ook bloemen hebben gestaan?'''

.

;705-709

.

Arabische Moslims hebben Noord-Afrika in hun macht.

.

;Ca. 706

.

De missionaris [[Sint Lambertus]] wordt vermoord in Luik.

.

;708

.

De rond 700 gestichte geestelijke gemeenschap start onder leiding van de heilige Aubert, bisschop van [[Avranches]], de bouw van een gebedshuis op een rotspunt dicht bij de kust: de [[Mont Saint-Michel]].

.

;711

.

Een tweede [[Moslim|Moslimaanval]] door Islamistische [[Arabieren]] vanuit [[Noord-Afrika]] op het [[Iberisch schiereiland]]. Een leger van zevenduizend 'muzelmannen' verovert via Gibraltar de steden Sevilla, Cordoba en Toledo. In acht jaar tijd verovert het [[Omajjaden|kalifaat der Omajjaden]] wat we nu Spanje en Portugal noemen die sinds de vijfde eeuw door de [[Visigoten]] (met als hoofdstad [[Toledo (Spanje)|Toledo]]) bewoond zijn, nadat de [[Franken (volk)|Franken]] hen verdreven uit Frankrijk. De [[Omajjaden|Omajjadengeneraal]] [[Tariq ibn Ziyad]] gebruikt de stad [[Ceuta]] als uitvalbasis voor zijn invasie. Ceuta, aan de Noord-Afrikaanse zijde van de Straat van Gibraltar, is tegenwoordig Spaans gebied en grenst aan de Marokkaanse kuststad [[Fnideq]]. Marokko beschouwt Ceuta en de oostelijke vestingstad [[Melilla]] en de [[Plazas de soberanía]] als bezet Marokkaans gebied.

.

;714

.

(Ca.). Moslims bezetten [[Lissabon]], [[Aragón (regio)|Aragon]] en [[Catalonië]]. Lissabon, bijna twee millennia oud, bloeit opnieuw op tot een handelsoord. De macht van de Moslims bereikt de Pyreneeën.

.

;716

.

De [[Friezen]] verzetten zich tegen de bekeringsijver van missionarissen zoals [[Sint-Bonifatius]]. Friesland, een machtig koninkrijk van handelaars en boeren, omvat een stuk van huidig Vlaanderen en grenst aan het Zwin. [[Willibald (priester)|Willibald]] beschrijft hun 'woeste twist' die 'het grootste deel van de christelijke kerken' vernielt en het herstel van de heidense heiligdommen en hun afgoderij. 

.

;717

.

Eerste tocht van de [[Omajjaden]] over de Pyreneeën naar het Visigotische Gallië. Deze Islamitische dynastie (of clan) uit Mekka regeert sinds 661 over het Arabische Rijk. In 750 nemen de Abbasiden hun kalifaat over. Prins [[Abd al-Rahman I]] (731-788) vlucht en zet de Omajjadendynastie verder op het Spaans-Portugese schiereiland (Iberië) tot 1027.

.

;719

.

De islamitische Omajjaden heersen over het Iberische schiereiland en [[Septimanië]] met [[Narbonne]].

.

;718 of 722

.

De Visigoten winnen de [[slag bij Covadonga]]. Het leidt tot oprichting van het christelijk [[koninkrijk Asturië]].
 
.

;727

.

Stichting van de [[Santo Spirito in Sassia]], het eerste ziekenhuis in [[Rome (stad)|Rome]].


.

;731

.

[[Beda|Beda Venerabilis]] (+735) schrijft zijn kerkgeschiedenis van de Angelen en vermeldt dat de oude Saksen geen koning hebben. Elke stam heeft zijn hoofdman en als er oorlog op komst is, loten zij onder hen een leider. Die volgen ze tot de oorlog voorbij is, daarna hebben alle hoofdmannen opnieuw dezelfde macht. 

.

;732

.

De Byzantijnse keizer [[Leo III van Byzantium|Leo III]] de Isauriër, paus van 717 tot 741 beveelt het [[iconoclasme]] en is ervan overtuigd dat de paus hem gehoorzaam moet zijn. Omdat de paus de onderwerping afwijst verovert de keizer het zuiden van Italië. De paus zoekt toenadering tot het Westen dat de optocht van de muzelmannen verhindert. Na 752 is er geen enkele paus meer van Griekse of oosterse oorsprong. 

.


;732-733

.

[[Karel Martel]] verslaat de Moren in de [[Slag bij Poitiers (732)|Slag bij Poitiers]] (of Tours) en wordt de stamvader van de [[Karolingers]]. In de [[Rhônevallei]] slaat hij diverse Moorse plundertochten af. Het dwingt de hertogen in de [[Provence (Frankrijk)|Provence]] en in [[Bourgondië (regio)|Bourgondië]] om zijn gezag te erkennen. Het lukt hem vooral door zijn eigen cavalerie te latan afstappen van het paard en hen te laten werken met schilden en speren.

.

Het [[Iberisch schiereiland]] zal 750 jaar de moslimstaat [[al-Andalus]] zijn met als hoofdstad [[Cordoba]].

.

;Ca. 740

.

Arabieren ontdekken het geheim van de Chinese papiermakers nadat ze enkelen van hen gevangen nemen. Papier is sterker dan papyrus en goedkoper dan perkament en raakt geleidelijk in Europa bekend. Aanvankelijk door de handel met de Arabieren. Later introduceren de kruisvaarders wellicht de papiermolen die ze in Damascus leren kennen en wordt Europa zelfvoorzienend. De eerste vermelding van een papiermolen is die van Hoei, uit 1405.

.

;741

.

[[Karel Martel]] ([[Herstal]], circa 689) overlijdt. Hij gaat de geschiedenis in als hofmeier van het Frankische Rijk en de vader van de Karolingen. Hij was reorganisator van het Frankische leger en bestuur en een succesvol tegenstander van de Arabieren, de Friezen en de Saksen. Zijn macht evenaarde die van de [[Merovingische]] koningen. Zijn twee zonen erven het rijk naar Frankisch gebruik: Karloman en Pepijn de Korte. 

.

;747

.

Karloman trekt zich onduidelijke omstandigheden terug in een klooster en doet afstand van zijn macht. 

.

;751

.

Karolingische koningen regeren over de [[Franken (volk)|Franken]].

.

;753

.

Omdat de Longobarden Rome bedreigen, zoekt [[Stephanus II|de Paus]] steun bij [[Pepijn de Korte]].

.

;754 (Ca.)

.

Heidenen slaan [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]], de Angelsaksische missionaris met stokken dood bij [[Dokkum]] omdat hij hun eiken (heiligdommen) verbrandde. Deze voorchristelijke bewoners zien een eik als een heiligdom.

.

Het Oost Romeinse Rijk verliest Ravenna aan de Franken.

.

;756

.

De Frankische koning [[Pepijn de Korte]] dwingt de [[Longobarden]] in Italië na twee veldtochten hun veroveringen over te dragen aan de paus. Deze 'schenking van Pepijn' legt de basis voor de Kerkelijke Staat.

.

;759

.


[[Pepijn de Korte]] verdrijft de laatste moslims uit Frankrijk.

.

.

== De Karolingische Renaissance (768-860) ==
[[Bestand:Raban-Maur Alcuin Otgar.jpg|thumb|550px|right|Hrabanus Maurus (links), en van de grootste geleerden van de [[vroege middeleeuwen]] ondersteund door [[Alcuinus|Alcuin]] (midden), geeft zijn werk aan zijn voorganger, [[aartsbisschop]] Otgar van Mainz (rechts). In de [[abdij van Fulda]] kreeg onderwijs in de traditie van [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]]. Hij verzamelde een groot aantal [[handschrift (document)|manuscripten]] en onder zijn invloed ontwikkelt Fulda zich tot het culturele en geestelijke centrum van het [[Heilige Roomse Rijk|Oost-Frankenrijk]]. Hrabanus is een veelzijdig schrijver.]]

.

'''Onder Karel de Grote (768-814), Lodewijk de Vrome (814-840) en Karel de Kale (843-877) komt er vernieuwing in de onderwijscultuur die de Karolingische Renaissance heet. Een bloeiperiode voor het onderwijs, bibliotheken en scriptoria, de kunsten en de rechtspraak volgt in Christelijk Europa. Monniken verrichten pionierswerk als ambachtsman, in de landbouw, ze onderhouden de Latijnse liturgie en produceren boeken. Kloosters groeien uit tot landbouwcentra en ze stichten scholen als kenniscentra en leiden leerkrachten op. Zo behouden ze de Romeins-Christelijke traditie. Tijdens deze heropleving schrijft de benedictijner monnik [[Hrabanus Maurus]] (Ca. 780-856) natuurhistorische teksten.'''

.

;768

.

Geboorte van [[Karel de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;814), een kleinzoon van [[Karel Martel]]. Karel maakt het tot alleenheerser over de Franken. In de komende dertig jaar breidt hij zijn rijk uit, verspreidt hij het Christendom en onderneemt hij expedities naar de Pyreneeën en Spanje om er de moslims (zonder succes) te bestrijden.

.

;770

.

De vroegst bewaarde Karolingische minuskel: een bijbel uit de [[Abdij van Corbie]]. Tijdens het abbiaat van Maurdramnus (772-780) ontwikkelden monniken een snelschrift. In 789 maakt Karel de Grote van de minuskel een officieel schrift.

.

;774

.

* Karel de Grote verovert het [[Longobardische Rijk]] en voegt Italië toe aan het Frankische Rijk. Karel kroont zichzelf tot koning der Longobarden.

.

;778

.

* Eerste poging van Karel de Grote om het Iberische schiereiland te heroveren draait uit op een catastrofe. De [[markgraaf]] van [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], Roeland sneuvelt in de [[Roncesvalles (Navarra)|bergpas van Roncevalles]]. 

.

;781

.

* Karel de Grote kroont zijn zoon [[Pepijn van Italië|Pepijn]] tot mede-koning van Italië en creëert zo het koninkrijk Italië als deel van het Frankische Rijk.

.

;782

.

* De Denen (de latere Vikingen) onderhouden handels- en diplomatieke relaties met het [[Karolingische renaissance|Karolingische hof]]. In de negende eeuw zal de sfeer vertroebelen.

.

;785

.

In [[Cordoba]] start de bouw van de [[Mezquita|Grote Moskee]] waar eerder de Visigotische kerk [[Vincentius van Zaragoza]] stond, op de fundamenten van een Romeinse tempel.

.

;786

.

De Franken gaan de Pyreneeën over en vallen Spanje opnieuw binnen. Het graafschap Barcelona krijgt de status van Spaanse mark van hun  Rijk.

.

;789

.

Vikingen in het Engelse [[Dorset]].

.

;793

.

Eerste aanvallen van Vikingschepen op [[Lindisfarne]] of beter 'The Holy Island of Lindisfarne in Northumberland', een eiland met een abdij voor de noordoostelijke kust van Engeland. [[Alcuinus]], een hofgeleerde van [[Karel de Grote]] schrijft: 'Nooit eerder is zulke wreedheid in Brittannië gezien.' Twee eeuwen vol confrontaties met de Vikingen beginnen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen. IJzeren eeuwen om de Noordzee,'' WalburgPers, Zutphen, 2020.&lt;/ref&gt; Voor sommige Denen eindigt de plundertocht in het bouwen van boerderijen en de kolonisatie van Engeland. [[Danegeld]] is de belasting die de bezetter eist aan de oorspronkelijke bevolking (de Engelsen en de later gearriveerde Saksen) om de plundering van hun dorpen te voorkomen.

.

;796

.

De hoofdstad [[Aken (stad)|Aken]] van Karel de Grote ziet in het centrum de [[Paltskapel]] verrijzen. De stad groeit uit tot het nieuwe Rome. De [[Paltskapel (Aken)|Paltskapel]] is het oudste deel van de Dom van Aken waarmee [[Karel de Grote]] de Romeinse cultuur introduceert.

.

;799

.

Eerste aanvallen van Vikingen in onze regio. Karel de Grote verdedigt de kust. Na zijn dood in 814 nemen de aanvallen toe.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Donareiche2.jpg|[[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] hakt een eik om. Schilderij uit 1737.
Bestand:Karl_Martell.JPG|Graf van Karel Martel in de kathedraal van Saint-Denis. Tombe ca. 1260.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Negende eeuw (801-900) ==
[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Emperor_Charlemagne.jpg|thumb|550px|Karel de Grote (geboren in 747 of 748 - Aken 814) is sinds 768 koning der Franken en vanaf 25 december 800 keizer van het Roomse Rijk. Als kleinzoon van [[Karel Martel]] krijgt hij tijdens zijn leven zijn 'grote' bijnaam. Het Frankische Rijk kent onder hem zijn grootste expansie. Zijn kroning door paus [[Paus Leo III |Leo III]] op kerstdag 800 in Rome herstelt het keizerschap in West-Europa. Karel de Grote lijkt het Europees historisch bewustzijn vorm te geven.]]

.

'''De negende eeuw kenmerkt zich door het aanbreken van de riddertijd. Ruiters met wapens krijgen status als keurtroepen. In de vroege eeuw komt het tot troebel contact tussen het hof van [[Karel de Grote]] en de [[Denen]]. Na de verovering van Saksen en Beieren verdient de Noordoostgrens beveiliging. Karel versterkt de Romeinse fortificaties in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en Vlaanderen aan de riviermondingen van de [[Rijn]], de [[Maas]] en de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. Kustwachters, wachtschepen en garnizoenen bewaken de mondingen en verijdelen de Deense raids van koning Godofrid tussen 804 en 810. Na de moord op Godofrid (uit eigen rangen) volgt een vredevolle zoon hem op. In de tweede helft van de eeuw verwoesten Noormannen de bisschoppelijke zetels in Doornik, Kamerijk en Terwaan. Benedictijnenkloosters leggen ze in as: [[Sint-Baafsabdij|Sint-Baafs]] in Gent, Saint-Géry (Kamerijk), [[Sint-Vaast (Frankrijk)|Sint-Vaast]] (Atrecht) en Sint-Bertijn (Sint-Omaars). Een gevolg is dat de kloosterlijke tucht en de regel van Benedictus niet langer na te leven is. Omdat de Franse koninklijke macht in het drassige Vlaanderen beperkt is, leidt dit tot een machtsverschuiving. Kerken, abdijen en kloosters verliezen hun onafhankelijk bestaan en laten zich verdedigen door 'de' graven van Vlaanderen. De graven presenteren zich als 'lekenabt' van de abdijen terwijl monniken om te ontkomen aan de Vikingen op de vlucht gaan. In de meer dan zestig jaar tussen 820 en 883 is van de acht abten slechts één monnik.'''

.

* '''Een systeem van [https://www.youtube.com/watch?v=pJ6xcoY7okI muzieknotatie] ontstaat.'''

.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=8yfhG547two '''BEELDFRAGMENT WIE WAS KAREL DE GROTE?''']

.

;800

.

* [[Karel de Grote]] gekroond als keizer in Rome door paus [[Paus Leo III|Leo III]] op 25 december. Hij is de eerste westelijke leider in drie eeuwen die de [[Keizerskroon van Karel de Grote|keizerskroon]] draagt. Zijn kroning legt de basis voor het [[Roomse Rijk|Heilige Romeinse Rijk]]. Karel en zijn opvolgers nemen de paus en de stad Rome in bescherming. Karel - niet bijzonder ontwikkeld - laat zich omringen door geleerden zoals [[Alcuinus]]. Zijn [[Karolingische Renaissance]] zorgt ervoor dat de erfenis van de antieken tot nieuwe bloei komt, een erfenis die tijdens de Merovingische periode dreigde verloren te gaan. De [[Abdij van Fulda|abdijen van Fulda]], [[Abdij van Reichenau|Reichenau]] en [[abdij van Saint-Denis|Saint-Denis]] nemen hierin een voortrekkersrol.

.

;801

.

* [[Karel de Grote]] herovert [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] op de Turken met de Ebro als de grens tussen het Christelijke Europa en het Turkse Iberia.

.

;802

.

* ♣ [[Karel de Grote]] krijgt de olifant [[Abul-Abbas]] als geschenk uit Bagdad en koestert hem als een vroeg voorbeeld van de [[menagerie]]. Een menagerie verzamelt exotische dieren als de aristocratische of royale voorloper van de dierentuin. Beide tuinen verschillen in doel en publiek. Een dierentuin heeft een wetenschappelijk en educatief doel en richt zich - met tentoonstellingen - naar brede bevolkingslagen. In de negentiende eeuw vervangen dierentuinen de menagerieën. Anno 2016 staat alleen in Schönbrunn een menagerie. In de loop van de twintigste eeuw ontwikkelde die zich tot [[Tiergarten Schönbrunn]].

.

;814

.

* [[Lodewijk de Vrome]] neemt als zoon van [[Karel de Grote]] zijn rijk over. Lodewijks zonen zullen het niet eens raken in de erfopvolging.

.

;820

.

* Om een Vikingaanval af te slaan wordt een versterkte wachtpost georganiseerd met de naam het 'Praesidium'. Lokaliseert de versterking zich in Oudenburg of in Brugge? Het is niet bekend. Tot voor kort waren de Vikingen een vriendelijk en bekend volk zonder vijandige intenties. Vanaf deze eeuw zijn hun uithalen rampzalig voor Frankrijk en onze streek. Geschreven bronnen zijn er niet die hun plunderingen verklaren. Wel enkele hypotheses. 1. De druk van de Karolingen wordt hen te groot; 2. Een bevolkingstoename in Scandinavië leidt tot schaarste; 3. Een Scandinavische machtsstrijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie bijvoorbeeld: BRIGITTE MEIJNS. ''Dreiging uit het noorden.'' In: HARRY DE PAEPE &amp; LIEN LAUWAERT. ''Het verhaal van Vlaanderen. De geschiedenis van de prehistorie tot nu,'' Manteau, Antwerpen, 2022, p. 72-73.&lt;/ref&gt; 

.

;826

.

* Het Oost Romeinse Rijk verliest het eiland Kreta aan de Arabieren.

.

;828

.

* In de [[Javazee]] zinkt het [https://en.wikipedia.org/wiki/Belitung%20shipwreck Belitungschip] op zijn weg naar de grootste wereldstad: [[Bagdad]]. De archeologische vondst uit 1998 bewijst een Middeleeuwse, niet Europese lange afstandshandel en verandert de gebruikelijke blik op de Middeleeuwen. Het vaartuig etaleert de wereldhandel van toen. Het schip was gebouwd in [[Iran]], de spanten van [[Mahonie (hout)|mahonie]] zijn Afrikaans; de mastmontage komt uit Zaïre en de dekbalken vinden hun oorsprong in India. Het bindtouw is van Maleise zeehibiscus, een vervanging van de hennepvezel uit de [[Kaukasus (gebied)|Kaukasus]] of [[India]]. De voorraadkruiken uit [[Vietnam]]. De aan boord aangetroffen persoonlijke spullen kwamen van de bemanning en passagiers uit Arabië, Zuidoost-Azië en China. Er was kookgerei bij dat in Thailand was vervaardigd; andere zaken kwamen uit Sumatra.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON. ''Metropolis'', p. 154.&lt;/ref&gt; Het schip is genoemd naar het eiland in de buurt waar het zonk. 

.

;831

.

* De [[Muzelman]] zet voet aan wal in [[Sicilië]] en verovert [[Palermo (stad)|Palermo]].

.

;835
.

* De relieken van [[Donatianus van Reims|Sint-Donatius van Reims]] worden vanuit [[Reims]] naar Torhout gebracht.

.

;836

.

* De Denen tonen interesse voor de Scheldemonding bij [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en in Vlaanderen. Volgens de [[Annales Fuldenses]] plunderen ze het dorpje Antwerpen en branden het plat. Enkele decennia later komt er op de plaats van het huidige [[Het Steen (Antwerpen)|Steen]] (een hoger gelegen en vooruitgeschoven stuk land in de Schelde-oever) een aarden wal. Het is de aanzet voor de eerste burcht en het latere Steen, gebouwd als in de eerste helft van de dertiende eeuw als poort tot de burcht.

.

;837

.

* 17 juni, de Denen verslaan het garnizoen op [[Walcheren]] en controleren de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. De Vikingen komen niet zomaar. Hun rooftochten zijn een reactie op de insluiting door andere Scandinavische volkeren, door de Slaven en het rijk van Karel de Grote. De offensieve politiek van [[Karel de Grote]] richting Denemarken duurt vier decennia. Karel de Grote maakt een zestigtal veldtochten. In Italië verslaat hij de [[Langobarden]], in Noord-Spanje grenst hij het gebied af van de oprukkende Islam en in het Noorden verslaat hij de [[Saksen (volk)|Saksen]]. Deense krijgsmannen voelen de druk en dringen tot in de lage landen als wespen die hun nest verdedigen. Ze bepalen mee het bestuur, de defensie en de economie van de [[lage landen]] van de kust tot bij Gent.

.

[[Bestand:Duinkerketransgressies.jpg|thumb|550px|De Vlaamse kust is niet altijd een rechte lijn geweest zoals we die nu kennen. De Duinkerketransgressies beschrijven de evolutie van de kustlijn.]]

;838

.

* Op 26 december doet een stormvloed de kustlandwinning teniet. Dijken zijn er (nog) niet en geulen en kreken, dringen het land in tot in [[Brugge]], [[Sint-Winoksbergen]] en [[Sint-Omaars|Sint-Omer]]. Anno 2020 heeft de kust een rechte lijn van zestig kilometer, in deze middeleeuwse jaren lijkt de kust op een [[Wadden|waddenlandschap]] met veel zanderige eilanden. De landinwaartse [[Geul (rivier)|geulen]] slibben met de [[getijden]] langzaam aan dicht: [[slikken]] evolueren tot [[schorren]] die vervolgens zoutweiden worden met grazende schapen. In die jaren is de Vlaamse kust een onherbergzaam gebied: Oostende, Westende en Middelkerke (in het midden tussen de vorige twee) bestaan nog niet. De [[pagus Flandrensis]] gaat etymologisch terug op 'flauma', Germaans voor [[vloed]]. De stap van 'Flandria' en 'Flaumung' naar 'Vlaanderen' en 'Vlaming' is snel gemaakt. 

.

;842

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Messina (stad)|Messina]] op de Turken.

[[Bestand:Treaty_of_Verdun_nl.svg|thumb|550px|De Schelde, de Maas, de Saône en de Rhône vormen de grens tussen Lotharingen en het Franse koninkrijk. De Rijn vormt de grens tussen Lotharingen en het Duitse rijk. Gent is de grensstad tussen Lotharingen en Frankrijk.]] 

.

;843

.

* [[Verdrag van Verdun]]. Het rijk van [[Karel de Grote]] en [[Lodewijk de Vrome]] wordt in drie zelfstandige koninkrijken verdeeld, onder de zonen van Lodewijk de Vrome: 1. [[Lodewijk de Duitser]] krijgt het oostelijke deel (Duitsland), 2. [[Lotharius I|Lotharius]] erft het middendeel ([[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] met inbegrip van Vlaanderen) dat van Noord-Italië tot de Noordzee loopt en 3. [[Karel de Kale]] krijgt het Westen (Frankrijk). Concreet: Vlaanderen maakt officieel deel uit van Frankrijk maar zal een onafhankelijke koers proberen te varen ten aanzien van de Franse kroon.

.

;845

.

* Een Vikingvloot belaagt Parijs. De zogenaamde '[[IJzeren eeuw]]' start en houdt aan tot omstreeks 960. 

.

;846

.

* De Isalmitische 'bende' [[Saracenen]] staan voor Rome. [[Paus Leo IV]] bouwt de Leonische muur met de [[Engelenburcht]] als bastion.

.

;848

.

* De Zuidelijke spits van Italië, de stad [[Bari (stad)|Bari]] valt in Turkse handen.

.

;Vanaf 850

.

* Noormannen verschansen zich op plaatsen met defensieve en bevoorradingsmogelijkheden bij een waterloop met toegang tot een uitgestrekt gebied: Gent, Kortrijk en Condé aan de Schelde, Asselt aan de Maas, Leuven aan de Dijle.

.

* Venetië gooit het Oost-Romeinse juk van zich. Een [[Doge (staatshoofd)|doge]] (de Venetiaanse vorm van het Italiaanse [[duce]] of leider) neemt de leiding over de staatszaken.

.

* Een monnik kopieert de [[Amandus van Maastricht|Vita sancti Amandi]] naar een tekst uit de 7de eeuw over de tocht van Amandus door West- en Oost Vlaanderen omstreeks 650. 

.

;851

* In Brugge staat een burcht. Hoe lang precies is niet bekend, geestelijken van de [[Sint-Baafsabdij]] brengen er een gouden kruis in veiligheid.

.

* De legeraanvoerder [[Aethelwulf van Wessex]] bezorgt de Vikingen een verpletterende nederlaag in [[Surrey (graafschap)|Surrey]]. 

.

;855

.

* Na de dood van [[Lotharius I|Lotharius]] verdelen zijn zonen [[Lodewijk II van Italië|Lodewijk II]], [[Lotharius II]] en [[Karel de Jonge]] het middenrijk. Noord-[[Italië]] en de keizerskroon gaan naar het Duitse rijk. [[Koninkrijk Bourgondië|Bourgondië]], de [[Lage Landen (staatkunde)|Nederlanden]], de [[Elzas]] en [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]]) worden de komende vijftien jaar verdeeld tussen het Duitse en Franse rijk. De zwakte van de gebieden in het middenrijk zijn de oorzaak van de eeuwenlange twist tussen het Duitse en Franse rijk.

.

* 856

.

* De [[Islam]] verovert [[Tarente (stad)|Tarente]] in Zuid-Italië.

.

* [[Vikingen]] branden [[Parijs]] en Tours plat.

.

* De eerste Engelse betaling van [[Danegeld]], een belasting van 3.732 [[Kilogram]] zilver koopt het Viking-geweld af.

.

* De koning van Frankrijk, [[Karel de Kale]] huwelijkt zijn dochter [[Judith van West-Francië]] als twaalfjarige uit aan de 56-jarige, machtige en christelijke koning [[Aethelwulf van Wessex]], (vader van vier zonen). 

.

;858

.

* Aethelwulf sterft in januari. Het huwelijk met Judith blijft kinderloos.

.

;859

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Syracusa]] op de Turken.


.

.

= De vroege graventijd (860-1095) =

[[Bestand:Boudewyn I van Vlaanderen.jpg|thumb|550px|Boudewijn met de ijzeren arm, hier op het [[stadhuis van Brugge]] (ook op het [[stadhuis van Kortrijk]] is hij present) is de eerste graaf van Vlaanderen en de opvolger van de [[Harelbeke-Centrum|Harelbeekse]] [[woudmeester]] of [[forestier]] [[Odoaker]]. Deze Boudewijn start een [[dynastie]] die de negentiende-eeuwse schrijvers en schilders inspireert zoals [[Hendrik Conscience]], [[Guido Gezelle]], [[Hugo Verriest]] en [[Albrecht Rodenbach]]. Hun romantiek van  keert terug op tientallen soortgelijke vorsten en laat de [[Vlaamse Beweging]] met de herinnering aan dit verleden samenvloeien.]]

.

;861

.

* Boudewijn van Vlaanderen (°862-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;879), een twintiger en waarschijnlijk een functionaris van Karel de Kale waagt zich aan een liefdesavontuur en schaakt op kerstmis de 17 jarige prinses [[Judith van West-Francië]], dochter van [[Karel de Kale]], de koning der Franken (of Frankrijk) die al twee keer getrouwd is. Sommige bronnen hebben het over het voorjaar van 862. Volgens de overlevering huwen ze in [[Doornik]] bij de bisschop en vluchten ze naar waar nu het [[kasteel van Rumbeke]] staat. De werkelijkheid is anders. Via [[Utrecht (stad)|Utrecht]] komen ze in [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] terecht waar [[Lotharius II]] zich over hen ontfermt en hen beschermt hen tegen Karel de Kale.

.

;862

.

* [[Cyrillus van Saloniki]] verkondigt met zijn broer [[Methodius van Thessaloniki|Methodius]] het christendom onder de Slavische volkeren. Hij ontwikkelt daarvoor het [[Glagolitisch alfabet]] dat in onbruik raakte. Orthodoxe Slaven gebruiken het [[cyrillische alfabet]], de rooms-katholieke Slaven gebruiken het [[Latijnse alfabet|Latijnse]]. Hun bijbelvertaling brengen ze naar de gebieden die nu Bulgarije, Montenegro, Servië, Roemenië en Rusland zijn. 

.

;863

.

* [[Boudewijn met de IJzeren Arm]], huwt met Judith en wordt lekenabt van de abdij van Torhout en die van de Sint Pietersabdij in Gent en de eerste graaf van Vlaanderen. Zijn 'Pagus Flandriensis' is niet het mooiste huwelijkscadeau dat hij zich kan wensen. De naam zegt dat het om een drassig, nat gebied gaat, een uithoek van het Frankische rijk.

.

* Oudenburg boet in aan belang: het is niet langer met de zee verbonden. De dichtslibbende geulen werken in het voordeel van Brugge.

.

;864

.

* Pauselijke bemiddeling verzoent Karel de Kale en Boudewijn. Als de schoonzoon van de koning van Frankrijk voert Boudewijn het bewint over verschillende Karolingische graafschappen tussen de Schelde en de Noordzee. Boudewijn krijgt de grafelijke titel, een bruidsschat en Brugge ontwikkelt zich tot het centrum van zijn eigendom. Als leenman van de Franse koning voert hij bewind in de [[Pagus Flandrensis]] (de Vlaamse gouw rond Brugge), Waas, Kortrijk en wellicht Gent. Andere bronnen hebben het over een veel kleiner gebied: Torhout, Gistel, Oudenburg en Brugge. Verdedigt de Franse koning zo zijn land tegen de Noormannen? Of zijn de banden nog vriendschappelijk?

.

* Brugge slaat de oudst gedateerde munten. De [[denarius]] of de zilveren penning draagt aan de ene zijde de K, verwijzend naar [[Karel de Kale]] en anderzijds een kruis.

.

;866

.

* Boudewijn I verkrijgt de [[Ternaasgouw]] (Pas de Calais).

.

;867

.

* Na de dood van [[Paus Nicolaas I]] komt het pausdom in een crisis die bijna drie eeuwen, tot 1872 duurt. Tientallen overgangspausen volgen elkaar op, velen van hen sterven geen natuurlijke dood. 

.

;870

[[Bestand:Empire_carolingien_870.svg|thumb|550px|Een nieuwe grens tussen Frankrijk en Duitsland.]]

* Het [[verdrag van Meerssen]] hertekent de Frans-Duitse grens.

.

* Ca. De relieken van [[Donatianus van Reims]] worden naar Brugge gebracht. Mogelijks kwam de hele kloostergemeenschap mee uit veiligheidsoverwegingen. Brugge is een bestuurlijk centrum dat ze zal beschermen tegen de Vikingen die driester te werk gaan.
** Ca. De relieken van [[Sint-Walburga]] worden naar [[Veurne]] gebracht. 

.

;875
* Noormannen plunderen Frankrijk.

.

;877
* Allereerste vermelding van [[Veurne]] als Furnu, een eiland in een zoutwinningsgebied. Veurne ontstond waarschijnlijk bij een burcht die de graaf van Vlaanderen tegen de Vikingen bouwt. In de 10e eeuw vallen Vikingen de plaats aan. De [[terp]] in het Sint-Walburgapark is een restant van de burcht en verklaart het straatpatroon dat cirkelvormig verloopt.
* Karel de Kale gedraagt zich vreemd en laat zich kaalscheren als teken van onderwerping. Hij is 54. In oktober overlijdt hij.

.

;878
* De nederlaag van het Deense Great Viking Army in [[Wessex]] (bekend als de slag bij Edingtum) resulteert in een verdrag tussen de verslagen Denen en [[Alfred de Grote]]. Het dwingt de Vikingen om het gebied te verlaten, waarop ze het [[Kanaal (waterweg)|Kanaal]] oversteken en aangevuld met verse manschappen de [[Lage Landen]] gaan plunderen. Vijfduizend Noormannen slaan hun winterkampen op in [[Gent]], [[Kortrijk]], [[Leuven]] en in de [[Maasvallei Limburg|Maasvallei]]. Brugge, onder leiding van [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] ontsnapt hieraan. (Was Brugge het bruggenhoofd? Argumenten zijn te vinden in de naamgeving van Brugge en de relaties tussen de graaf en de Denen.)

.

;879

.

* [[Boudewijn I van Vlaanderen|Boudewijn met de IJzeren arm]] overlijdt - volgens de overlevering - in de [[Abdij van Sint-Bertinus|abdij van Sint Bertijns]], hét klooster van Vlaanderen. Hij is er begraven, zijn ingewanden en zijn hart brengt men naar de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] in Gent. [[Boudewijn II van Vlaanderen]] (ca. °865-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;918) de Kale neemt als vijftienjarige tot aan zijn dood de titel van graaf van Vlaanderen over. Zijn bijnaam verwijst naar zijn voorvaderen [[Karel de Kale]] en [[Karel de Grote]]. In het begin van zijn regeerperiode zijn er weinig documenten die zijn reilen en zeilen documenteren. Niettemin krijgt hij het hard te verduren met de Vikingen, nu die een serieuze nederlaag leden in Engeland. Daar plunderen ze al jaren. Nu ze lik op stuk kregen, richten ze hun terreur nu volop en definitief op Vlaanderen. Van (mogelijke) handelsonderhandelingen (zoals sommige onderzoekers suggereren) is geen sprake meer. In [[Terwaan]] delft Boudewijn II het onderspit. Het Vikingenleger trekt brandschattend door de streek en overwintert in de [[Sint-Baafsabdij]] in Gent, mogelijks hebben ze er hun kamp voor meerdere jaren. Hun roof- en plundertochten richten zich niet alleen op goederen. Ze nemen mensen mee die ze verhandelen op de Scandinavische slavenmarkten. De monniken van Sint Bavo slaan op de vlucht en nemen het relikwie van Bavo, een volgeling van Sint Amandus en de de stichter van het Sint Baafsklooster mee. Boudewijn II slaagt er in om ringwalburchten te creëren op strategische plaatsen zoals in Brugge, Veurne en [[Oostburg (plaats)|Oostburg]], in [[Sint-Winoxbergen]] en [[Bourbourg]]. Ze slaan de verrassingsaanvallen succesvol af en verhinderen de toegang tot het binnenland. De wallen zijn tegenwoordig enkel nog in het stratenpatroon te zien. De vestingen groeien daarna uit tot steden met een kerk, een adminstratie en een markt. Boudewijn II is een slimme kerel en claimt alles wat leegstaat en geplunderd is en werkt zich zo op tot een West-Europese grootgrondbezitters. Als hij overlijdt heerst hij over het huidige West- en Oost-Vlaanderen en een gebied in Noord-Frankrijk. 

[[Bestand:Boudewijn_II.jpg|thumb|550px|Boudewijns heerschappij geldt aanvankelijk als hard en gewelddadig tot hij omstreeks 900 zijn positie en die van Vlaanderen veilig stelt. Hij overlijdt in 918 en ligt in de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]].]]

.

* 880
** Noormannen in [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]].
** In de kronieken van de [[Sint-Vaastabdij]] bij [[Atrecht]] dat op twee dagmarsen van Kortrijk ligt, rapporteert een monnik over een Deense aanval. &quot;Abt Gozlinus en het leger dat bij hem was besloten tegen de Noormannen ten strijde te trekken. Ze zonden aan hen die aan de overkant van de Schelde woonden een boodschap om op een vaste dag samen te komen, zo dat de enen van hieruit, de anderen van daaruit hen zouden verdelgen. Maar de afloop was niet zoals verhoopt. Niets van wat ze deden liep voorspoedig af, en ze konden maar nauwelijks ontsnappen door schandelijk op de vlucht te slaan. Velen van hen werden gevangen genomen en gedood. De angst en het beven dat de Noormannen verspreidden kwam neer op de inwoners van het land. Uitgelaten over hun overwinning stopten zij niet om dag en nacht kerken in brand te steken en het christelijke volk aan hun juk te onderwerpen. Toen sloegen alle monniken, kanunniken en nonnen, van tussen Schelde en Somme, en van over de Schelde met de relieken van de heiligen op de vlucht, wat ook hun leeftijd of status was. Die Denen spaarden niemand, ook niet wie al van leeftijd was, maar zetten alles te vuur en te zwaard. Gozlinus en zij die bij hem waren zagen dat ze geen weerstand konden bieden. Begin oktober werd het leger ontbonden en ieder keerde naar zijn thuis terug. De Noormannen of Denen echter verwisselden van standplaats en in de maand november bouwden ze in Kortrijk een kamp om er te overwinteren... Een gulzige vlam verteerde het hele land.&quot;
** In de lente gaan de Vikingen naar Doornik en Reims. Ze verwoesten verschillende kloosters langs de Schelde. 
** Overwintering van Vikingen in Kortrijk. Van hieruit strijden ze tegen de Menapii of de West-Vlamingen en de Suevi, de Zeeuwen

.

* 881
** Vikingen in [[Asselt]]. Ze ondernemen rooftochten en [[plundering van Maastricht|plunderen Maastricht]] en Sint Vaast (Atrecht), Kamerijk, Amiens en Terwaan.
** Vikingen in [[Doornik]].
** Aan de monding van de [[Somme (rivier)|Somme]] maken de Vikingen rechtsomkeer en nestelen zich in Condé (bovenloop Schelde). [[Karloman]] en [[Lodewijk III van Frankrijk|Lodewijk III]] stuiten hun opmars bij Saucourt. 8.000 Noormannen laten er het leven. De [[Frankische Rijk|Frankische]] cavalerie schrijft de eer op zijn blazoen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of deze cijfers betrouwbaar zijn is onduidelijk. Zie hiervoor JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen'', p. 115.&lt;/ref&gt;

.

* 882
* [[Belegering van Asselt]]
* Vikingen in [[Cambrai|Kamerijk]]
* Vikingen in [[Arras|Atrecht]]

.

* 883
** Vikingen in [[Brugge]].
** Een 'verschrikkelijke inval' van de Vikingen.
** Vijandigheden in het [[Graafschap Boulogne|Boulogne]], [[Sint-Omaars]], [[Saint-Riquier]], [[Veurne]], [[Terwaan]], Gent en [[Atrecht]]. 
** [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] zoekt zijn toevlucht in de moerassen van [[Sint-Omaars]].


* 884
** Boudewijn II huwt [[Elftrudis]], de jongste dochter van [[Alfred de Grote]], de koning van Engeland, vermoedelijk om steun tegen de Vikingen te zoeken en de lakenhandel te stimuleren. Vlaanderen heeft zo banden met Frankrijk én Engeland.

.

* 885
** Vikingen bouwen een versterking in [[Condé-sur-l'Escaut|Condé]]

.

* 886
** Vikingen bouwen een versterking in [[Kortrijk]]

.

* 887-891
** Boudewijn II wint het verloren terrein in de zes ontwrichte Karolingische gouwen langzaam terug. In 888 erkent de Franse [[Odo I van Frankrijk|koning Odo]] het gezag van de graaf van Vlaanderen in het noorden.

.

* 892
** Koning [[Arnulf van Karinthië]] verslaat de Vikingen voorgoed in Leuven tijdens de slag aan de Dijle. 
** Boudewijn II verjaagt Vikingen na hun nederlaag bij de [[Slag aan de Dijle]].
** Boudewijn versterkt zijn graafschap in [[Ieper]], Kortrijk, [[Sint-Winoksbergen]], Sint-Omaars, [[Brugge]] en Gent.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Boudewyn_I_van_Vlaanderen.jpg|[[Boudewijn met de IJzeren Arm]] arm, stadhuis Brugge.
Bestand:1e_graaf_van_Vlaanderen_-_Boudewijn_I.jpg|Boudewijn I in de [[Flandria illustrata]] uit 1641.
File:Late_Medieval_Trade_Routes.jpg|Middeleeuwse handelsroutes met Brugge als centrum.
Bestand:KyrilMethod.jpg|Methodius (links) en Cyrillus van Saloniki. Icoon uit de 19de eeuw uit [[Boekarest]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Tiende eeuw (901-1000) ==
[[Bestand:Crécy-en-Ponthieu_24-09-2008_12-13-34.JPG|thumb|550px|Europa ontdekt de erg dodelijke kracht van de [[kruisboog]]. Het wapen wordt [[armborst]], [[arbalest]] of voetboog genoemd. Haar nadelen zijn de nauwkeurigheid en haar bereik vergeleken met de [[Handboog|Engelse handboog]]. Die laatste reikt 230 meter ver en is snel te laden. De kruisboog is een Chinese uitvinding uit de vierde eeuw v. Chr. In [[1066]] gebruiken de Normandiërs het bij de verovering van Engeland en in [[1096]] veroordeelt [[Paus Urbanus II]] de kruisboog als 'hatelijk voor God'. In [[1139]] verbiedt de kerk haar gebruik tegen christenen. Als het gaat om islamitische [[Arabieren]], [[moslims]], [[heidenen]] of [[Saracenen]] is de kruisboog geen probleem. De foto toont een 14e-eeuwse replica in het [[museum Emhisarc]] gebruikt tijdens [[Slag bij Crécy|de slag bij Crécy]].]]

;De tiende eeuw kenmerkt zich door:

.

* '''De introductie van de kruisboog in Europa.'''

.

* '''Aan het eind van de eeuw breekt het kasteeltijdperk aan. In het komende halve millennium verrijzen vijftienduizend feodale kastelen in Europa en het Midden Oosten. Een nieuwe beschaving ontstaat die niets van doen heeft met de stadscultuur of het platte land. Het domein brengt de [[Hoofse roman|hoofse]] cultuur voort, daar ontmoet iedereen elkaar, in de [[Hoofse liefde|hof]]. Het kasteel is een cultureel centrum (werken uit de oudheid worden er herlezen zoals in de kloosters) en een toevluchtsoord bij vijandelijkheden.'''

.

* '''Ridders gaan hoge hakken dragen omdat het hen beter vasthoudt in de stijgbeugel. De hoge hak zal een modeverschijnsel zijn voor mannen die willen suggereren dat ze een paard hebben. Vrouwen wachten tot de achttiende eeuw om dit accessoire te dragen, als de rokken ietwat korter worden.'''

.

* '''Eind tiende eeuw wordt de [[klok (tijd)|mechanische klok]] uitgevonden door de Fransman Gerbert, de latere [[paus Silvester II]].'''

.

* '''[[Lorenzo Valla]] en [[Caesar Baronius]] noemen deze eeuw de ijzeren eeuw, een neergang die zich tussen 880 en 960 voordoet: het [[Karolingische Rijk]] en de verworvenheden van haar [[Karolingische renaissance|renaissance]] verdwijnen en in de kerk komt moreel verval. Een tegenbeweging volgt vanuit [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]] en de [[Gregoriaanse hervorming]].'''

.

* '''Boudewijn II (879-918) is zo krachtdadig dat Vlaanderen uitgroeit tot een vorstendom.'''

.

* '''Turkse legers trekken de Alpen over.'''

.

.

;910

.

* Stichting [[Abdij van Cluny]] door [[Willem I van Aquitanië|Willem de Vrome van Aquitanië]]. Willem ziet af van de inkomsten, plaatst de congregatie onder de kerk, zonder dat Rome aanspraak kan maken op de inkomsten. Vanaf 932 richt Cluny nieuwe kloosters op in Europa of plaatst ze kloosters onder haar leiding. Op haar hoogtepunt telt het kloosternetwerk van Cluny meer dan duizend kloosters. De [[Abt (abdij)|abt]] bestuurt Cluny, meerdere [[prior|priors]] besturen de dochterkloosters. 

.

* 911
** [[Normandiërs]], afstammelingen van de [[Vikingen]] krijgen een gebied in Noord-Frankrijk in leen. 
** Richard de Rechtsbrenger verslaat Noorman [[Rollo]] bij [[Chartres]].

.

* 918
** [[Richard I van Bourgondië|Richard I de Rechtsbrenger]] wordt de eerste [[Bourgondische hertogen|Bourgondische hertog]].
** Na de dood van zijn vader Boudewijn II erft [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;965) het grootste (noordelijke) deel van graafschap Vlaanderen, zijn broer Adalolf erft het zuidelijke. Arnulf gaat de geschiedenis in als de stichter van de kerk van Torhout, het Brugse Sint-Donaaskapittel en de Sint-Janskapel in Gent. Hij zal bijna een halve eeuw over Vlaanderen regeren, het kloosterleven en het geestelijk leven stimuleren na de ontreddering die volgde op de strooptochten van de Noormannen. Hij overlijdt in 965 en rust in de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] van Gent.
** Tijdens zijn regeerperiode zal Arnulf I de grens van Vlaanderen met Frankrijk tot aan de rivier de [[Canche]] verleggen en geeft zijn vorstendom zodoende een stevige zuidgrens tot in Pas de Calais.

.

* 939
** In het [[Rhonedal]] branden Turkse soldaten het [[Sint-Mauritius|klooster van Sint-Mauritius]] plat.

.

* 941
** Oudste vermelding van [[Snellegem]] als Snethlingehem.
.

* 944
** [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] laat op de Brugse burg een achthoekige kapel bouwen geïnspireerd op de [[Dom van Aken]] gewijd aan Onze-Lieve-Vrouw. Later wordt dit de Sint-Donaaskerk.


.

* 950
** De zestigjarige [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] bereikt het hoogtepunt van zijn macht. Hij is uitzonderlijk oud.

.

* Ca. 953
** Een nieuwe kerk in [[Snellegem]], de vorige dateerde wellicht uit de zevende eeuw. Snellegem is een [[Merovingen|Merovingisch]] kroondomein met het Oosthof als centraal punt. Van hier uit ontwikkelen zich de parochies [[Jabbeke]], [[Varsenare]], [[Zerkegem]], [[Sint-Andries (Brugge)|Sint-Andries]] en [[Sint-Michiels]]. 

.

* 958
** Boudewijn III (ca. 940-962), de enige zoon van Arnulf I wordt samen met zijn vader medegraaf van Vlaanderen tot aan zijn vroegtijdige dood in 962. Hij stimuleert de lakenweverij en de viltproductie en richt de [[Jaarmarkt|jaarmarkten]] van Brugge en Kortrijk op en sticht [[Duinkerke]]. 

.

* 960
** Priester Witger schrijft de eerste landsheerlijke [[Genealogie (geschiedkunde)|genealogie]] van de [[graven van Vlaanderen]]. De ''Genealogia Arnulfi comtis'' geeft de derde graaf van Vlaanderen [[Arnulf I]] veel aandacht: hij beschikt over koninklijk bloed via zijn oma (de Karolingers) en zijn moeder (de Angelsaksen). 

.

* 962
** [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]] overlijdt in 962 aan de pokken tijdens een veldtocht naar Normandië.

.

* 965
** Het vierjarige wezenkind [[Arnulf II van Vlaanderen|Arnulf II]] (°Ca.960/965–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;988), zoon van [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]], volgt zijn grootvader op als graaf van Vlaanderen onder de voogdij van de koning van Frankrijk. Lotharius beschermt hem tegen en tot ongenoegen van de Vlaamse edelen. Vlaanderen verbrokkelt in kleinere graafschappen. De regent van Arnulf, Boudewijn Baldzo maakt van Kortrijk een graafschap en de regent [[Dirk II van Holland]] wordt graaf van Gent en Waas. 

.

* 970
** De abt van het [[Cluny (Frankrijk)|Clunyklooster]] wordt door de Turken overvallen en gevangen gezet bij de [[Grote Sint-Bernhardpas]].

.

* 976 
** [[Arnulf II van Vlaanderen]] regeert over wat er van het [[graafschap Vlaanderen]] overblijft.

.


* 985
** De bouw van de [[Sint-Baafsabdij]] vangt aan. In 1067 zal ze voltooid zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 109.&lt;/ref&gt;

.

* 987
** [[Hugo Capet]] is de eerste Franse koning en stamvader van de [[Capetingers]]. Zijn naam betekent 'Mantel'. Hij zit op de troon tot 996.

.

* 988
** [[Boudewijn IV van Vlaanderen|Boudewijn IV]] met de Baard (ca. °980-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1035) wordt graaf van Vlaanderen voor een langdurig bewind van bijna een halve eeuw tot aan zijn dood. Als eigenaar van de kust-[[schorren]] fokt hij schapen en is hij wellicht een vroege wolleverancier voor de [[Atrecht|Atrechtse]] [[draperie]]. Tijdens zijn bewind krijgt [[Brugge]] stadsrechten en hij sticht hij [[Rijsel]]. Hij bouwt zijn machtsgebied uit naar de keizerlijke stad Valencijn, naar het Oosten en de rechteroever van de Schelde. Zo gaat hij de verbrokkeling van Vlaanderen tegen.

.

* 989
**
.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Coronation_of_Hugues_Capet_2.jpg|Koning [[Hugo Capet]] op de troon, [[Miniatuur (schilderij)|miniatuur]] uit een 13e- of 14e-eeuws manuscript van de Grandes Chroniques de France, bewaard in de [[Bibliotheque Nationale]] in Parijs.
Bestand:Clocher_abbaye_cluny_3.JPG|De twee overgebleven Romaanse torens van de kloosterkerk in [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]].
Bestand:Dehio_212_Cluny.jpg|Reconstructie van wat Cluny ooit was.
Bestand:Robert_France.jpg|Het zegel van [[Robert II van Frankrijk]] (ca. 997), de zoon en opvolger van Hugo Capet.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|BoudewijnIV met de baard
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Elfde eeuw (1001-1100) ==
[[Bestand:CarminaBurana_wheel.jpg|thumb|550px|De [[Carmina Burana (handschrift)|Carmina Burana]] is de vroegst bekende collectie (11de eeuw) van Latijnse goliardenliederen over wijn, vrouwen en [[Satyr|satyren]]. De goliarden zijn rondtrekkende studenten met een geestelijke roeping, de opvolgers van de [[vaganten]]. De term verwijst mogelijks naar hun gulzigheid. Deze populaire vagebonden maken zich bekend doordat ze de voeten vegen aan de [[regel van Benedictus]] (standvastigheid en nederigheid). Drankgebruik, luidruchtigheid en intellectuele en maatschappijkritische debatten, muziek, jaarmarkten, dorpsfeesten en toneelspel zijn hen niet vreemd.]]

[[Bestand:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|thumb|550px|De wentel of spiltrap ontstaat in de elfde eeuw als kloosterlingen zich in de Nederlanden vestigen en stenen kloostertorens en burchttorens bouwen. Deze trappen maken deel uit van de torenmuur. Wenteltrappen zijn smal of van een versmalling voorzien zodat er maar een indringer tegelijk naar boven kan. Wie de versmalling verdedigt kan de eerstkomende vijand bij verrassing doden en blokkeert zo de trap. Andere voordelen: de verdediger staat hoger en kan zijn zwaard handiger gebruiken als de wenteltrap in klokrichting naar boven draait, als hij rechtshandig is tenminste. De indringer heeft last van de trappenspil en de verdediger niet.]]

.

;In de elfde eeuw vormt het [[graafschap Vlaanderen]] zich economisch en politiek. Omstreeks de millenniumwisseling vervangt de ijzeren ploeg de houten. Het hoefijzer, de water- en windmolens breiden de menselijke en dierlijke spierkracht uit. De stijgende opbrengsten laten zich voelen in de demografie. Een bevolkingsgroei leidt tot verstedelijking en emigratie. Tegen 1050 is Vlaanderen de meest verstedelijkte samenleving in Europa met het laken als moneymaker. Een groeiende groep mensen laat zich niet langer met landbouw in en specialiseert zich als ambachtsman. In het Kortrijkse stadhuis is een brandraam te zien die deze ambachten opsomt. Het gaat om de [[volder|volders]], de ververs... [verder aanvullen]. Aanvankelijk zijn ze onderbetaald en vormen ze een proletarische kaste. Onderaan de sociale ladder is het voorlopig moeilijk om een vuist te maken. Dat verandert de komende twee eeuwen. Zo zal de volder Jan Heem het na de Brugse Metten tot burgemeester schoppen. De landbouwrevolutie en haar demografisch effect zijn in de Zuidelijke Nederlanden erg voelbaar. Daar, bij de Noordzee stromen talloze stromen en rivieren. Gezien die strategische ligging komt er een economische hoogconjunctuur. De lakenuitvoer gaat naar Rusland en naar de Arabieren. Tegen het einde van de eeuw is Vlaanderen één van de rijkste regio's in de omgeving. Met dank aan het zwakke Franse gezag dat er tot de twaalfde eeuw niet in slaagt om de Vlaamse zelfstandigheid in te perken. De kerk voltrekt haar hiërarchische organisatie in bisdommen, aartsdiakonaten, dekenijen en parochies. Vorsten verzekeren via de [[Godsvrede]] veiligheid, orde en rust. Wie ertegen zondigt gaat ter [[penitentie]] op bedevaart naar [[Santiago de Compostella]], [[Rome (stad)|Rome]] of [[Jerusalem]] en financieren zo de bouw van kerken, kathedralen en [[hospita]] langs de [[Pelgrim|pelgrimswegen]]. De mobiliteit vergemakkelijkt met de uitvinding van de vierwielige kar met een meervoudig gespan. Transport over land vereenvoudigt. Een handelaar voert dagelijks ruim een halve ton graan tot veertig kilometer ver. Landsheren en ridders die op het einde van de eeuw hun domein verlaten voor een kruistocht, laten het namens de Godsvrede zorgeloos achter. De godsvrede met een thuisgebleven rivaal schept rechtszekerheid in plaats van het [[Vete|veterecht]]. Niettemin ontwikkelt de [[Ars Amatoria]] zich, de kunst van het liefhebben op basis van [[Ovidius]]' geschriften. De afwezige ridder weze gewaarschuwd! 
.

.

;Ca. 1000

.

* Boudewijn IV deelt Vlaanderen op in [[Kasselrij|kasselrijen]]. Ze hebben een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en (later) fiscale functie en een burcht. Kortrijk hangt af van Doornik tot het in 1071 een zelfstandige kasselrij wordt.

.

* Venetië is de sterkste handelsmacht in de Middellandse zee. 

.

;1007
* Een machtig keizerlijk leger trekt Vlaanderen binnen. De graaf van Vlaanderen, Boudewijn IV met de baard is gevat en gooit het op een akkoord: hij staat Valencijn af (tot hij het opnieuw verwerft in 1015) en verkrijgt het grondgebied van [[De Vier Ambachten|vier ambachten]] (het Boekhouter Ambacht, het Asseneder Ambacht, het Axeler Ambacht en Hulster Ambacht), [[Walcheren]] en de Zeeuwse eilanden.

.

;1008
* Antwerpen verwerft zijn stadszegel.

.

;1018
* [[Slag bij Vlaardingen (1018)]].

.

;1029
* (Ca.) In het kasteel van Wijnendale wordt [[Robrecht I de Fries|Robrecht de Fries]] geboren als de tweede zoon van graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] en van [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]].

.

;1031
* De Franse monnik [[Rudophus Glaber]] vertelt in zijn kroniek over hongersnoden die West-Europa teisteren en hoe mensen zich overgeven aan het kannibalisme. 'O, tegenspoed' zo schrijft hij 'door de vreselijke honger gingen ze mensenvlees eten. Reizigers werden aangevallen door sterke mannen, die hun lichaamsdelen afsneden, kookten en verslonden. Veel mensen die aan de hongersnood ontsnapten en gastvrijheid vroegen voor de nacht, werden door hun gastheren de keel doorgesneden en opgegeten (...) Lichamen van de doden werden op veel plaatsen weer opgegraven om de honger te stillen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARTIN GAPARROS, vertaald door Hendrik Hutter, Marjan Meijer en Corrie Rasink. ''Honger''. Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2015, p.94.&lt;/ref&gt; Leg hier het verband met deel II van deze cursus en luister, indien je dit nog niet deed naar dit fragment.

.

'''♥''' [https://www.youtube.com/watch?v=Pwf_MIM5o2U '''FRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT HONGER VAN MARTIN GAPARROS, DEEL III, 7.20 min.''']

.

;1035

[[Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|thumb|550px|Boudewijn V van Rijsel en [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]]]]

* Boudewijn V van Rijsel (°ca. 1013 - Rijsel? - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1067) volgt zijn vader op als graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn grafelijke gezag verstevigt hij door het bestuur te reorganiseren en de bevoegdheid van de kloostervoogden te beperken. Het dunbevolkte en ongecultiveerde centrale gedeelte van het graafschap verbindt hij met de rijke steden aan de kust en de Schelde via de stedengordel Torhout, Ieper, Mesen, Rijsel, Kassel en Ariën. Deze stichtingen worden hoofdplaatsen van de nieuw gestichte kasselrijen. Hun jaarmarkt moet kooplui aantrekken. Boudewijn V zet de  Oostwaartse veroveringen van zijn vader verder. Vlaanderen verwerft de gebieden tussen de Schelde en de Dender: het land van Aalst, Dendermonde, Bornem.

.

;1047
* Graaf Boudewijn IV neemt de burcht en het havenstadje Ename in bezit.

.

;1050
* Huwelijk [[Willem de Veroveraar]] met [[Mathilde van Vlaanderen]].
* (Ca.). De wellicht oudste beschrijving van [[buskruit]] duikt op in de militaire encyclopedie Wu Ching tsung Yao. Het als lastig te vinden salpeter komt wellicht van China.
 
.

;1051
* Het huwelijk tussen Boudewijn VI van Vlaanderen en Richildis, de weduwe van de graaf van Henegouwen verenigt de twee vorstendommen een eerste keer.

.

;1054
* Het [[Oosters Schisma]] splitst de westerse en de oosters-orthodoxe kerken (Griekenland, Oekraïne, Rusland...). Aanvankelijk erkent het christendom drie patriarchen: de bisschop van [[Rome (stad)|Rome]], de bisschop van [[Alexandrië]] en de bisschop van [[Antiochië]]. In 451 voegt ze daar de bisschop van [[Constantinopel]] en die van [[Jeruzalem]] aan toe. De bisschop van Rome heeft als paus de hoogste status. Factoren die Oost en West uiteendrijven zijn de taal (Latijn versus Grieks), de rituelen, de concurrentie tussen Rome met de paus en het feit dat het Oosten Constantinopel als het &quot;nieuwe Rome&quot; ziet. Het Westen bestrijdt het priesterhuwelijk, het Oosten staat het toe. Alleen de bisschop is er celibatair. Architecturaal komt een andere vormentaal tot stand. In het Westen ontstaat de sobere [[Romaanse architectuur|Romaanse bouwkunst]], de oosters-orthodoxe kerk ontwikkelt de rijke [[Byzantijnse kunst|Byzantijnse stijl]] met goud en mozaïek.

.

;1060
* Het aanzien van Boudewijns V is zo groot dat hij bij de dood van de koning Hendrik I van Frankrijk de voogdij verkrijgt over de minderjarige troonopvolger Filips I.

.

;1063
* [[Boudewijn V van Vlaanderen]] sticht een benedictijnenklooster in [[Ename]]: de [[Sint-Salvatorabdij]]. In deze regio van Scheldemeersen is er op de landtong van een meander sinds 974 een 'buitengewone sterke' burcht, een haven en een handelsnederzetting die samen met Antwerpen en Valenciennes de grens met het Duitse keizerrijk verdedigt. [[Godfried van Verdun]] en zijn vrouw Mathilde van Saksen (weduwe van de Vlaamse graaf [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]]) bouwden eertijds de omwalling en de Onze-Lieve-Vrouwkapel met een kapittel. 

.

;1066
* Veel Vlaamse ridders nemen deel aan de Normandische invasie van Engeland en [[slag bij Hastings]], in beeld gebracht door het [[tapijt van Bayeux]]. Willem de Veroveraar gekroond tot koning van Engeland.
* Boudewijn V steunt zijn schoonzoon Willem de Veroveraar (gehuwd met Mathilde van Vlaanderen).

.

;1067
* [[Boudewijn V]] overlijdt en is begraven in de Gentse Sint-Pietersabdij. Boudewijn VI van Hasnon (ca. 1030–1070) volgt hem voor drie jaar (tot aan diens dood) op. Sinds 1051 is hij Boudewijn I van Henegouwen.

.

;1068
* Op [[Pinksteren]] is er de kroning van [[Mathilde van Vlaanderen]] tot koningin van Engeland in [[Westminster Abbey]]. Ze regeert bij afwezigheid van Willem in zijn naam. Mathilde is in Engeland als Willem in Normandië vertoeft en omgekeerd. 
* Boudewijn VI sticht [[Geraardsbergen]]. 
* Vermoedelijk creatiejaar van het [[Tapijt van Bayeux|tapijt van Bayeux]].
* [[Geraardsbergen]] verwerft zijn stadsrechten.

{{Panorama|Tapisserie de Bayeux 31109.jpg|30000px|Het tapijt is met de schuifbalk te bekijken}}

[[Bestand:Matilda_of_Flanders_Jardin_du_Luxembourg.jpg|thumb|550px|Mathilde van Vlaanderen (beeld in de Jardin du Luxembourg) is begraven in de abbaye aux Dames te [[Caen]].]]

.

;1070
* [[Arnulf III]] (ca. 1055–1071) de Ongelukkige volgt als graaf van Vlaanderen en Henegouwen zijn vader op. Zijn oom, Robrecht de Fries (de broer van Boudewijn VI, gehuwd met Geertrui van Holland) beticht de vijftienjarige Arnulf van tirannie. Bij de Vlaamse onderdanen heerst er ontevredenheid omdat de moeder van Arnulf, [[Richilde van Henegouwen|Richildis]], haar beleid teveel op Henegouwen richt.

.

;1071
* Normandiërs veroveren [[Sicilië]].
* [[Slag bij Kassel (1071)|Slag bij Kassel]] met de confrontatie tussen [[Arnulf III]] en [[Robrecht de Fries]]. De eerste sneuvelt, de tweede krijgt de titel graaf van Vlaanderen en krijgt erkenning door de Franse koning. Henegouwen blijft in handen van Richildis.
* [[Kasselrij Kortrijk|Kortrijk]] wordt een zelfstandige [[Kasselrij|kasselrijen]] met een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en fiscale functie (en een burcht?).

.

;1072
* [[Paus Gregorius VII]] gekroond. Naar hem is de Gregoriaanse hervorming genoemd. Niet dat hij ze op gang bracht, hij is er de motor van door zijn weerstand tegen de verkoop van de kerkelijke ambten en het hernieuwde verplichte [[celibaat]]. 

.

;1073
* [[Robrecht de Fries]] sticht een kapittel in [[Torhout]].
* De monniken van het rijkste klooster van Vlaanderen, de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] maken de relieken van [[Bernulfus van Gent|Sint Bertulfus]] afhandig van het kapittel in [[Harelbeke]].

.

;1081
* [[Arnoldus (heilige)|Sint-Arnoldus]] verkozen tot bisschop van [[Soissons (stad)|Soissons]]. Later predikt hij in Torhout tijdens een vredesmissie. Hij komt in opdracht van de paus naar Vlaanderen als bemiddelaar in het conflict tussen het opstandige volk en de hartvochtige graaf [[Robrecht I de Fries]]. In het museumkasteel van [[Loppem]] hangt een wandschilderij dat de twee belangrijkste momenten uit zijn leven voorstelt: hij bedaart het opgehitste Vlaamse volk en brengt de graaf tot rede.

.

;1084
* Sint-Arnoldus sticht en bouwt (waarschijnlijk) in Oudenburg de Sint-Pietersabdij voor de Benedictijnen. Hij gebruikt hiervoor de zwarte, stevige Doornikse steen die het Romeinse castellum fundeerde en omwalde. Tijdens een pestepidemie laat hij water koken, roert er in met zijn staf en maakt er bier van. Het maakt hem tot beschermheilige van de herbergiers en de brouwers.

.

;1085 
* Paus Gregorius VII overlijdt. De moeilijkheden voor het pausdom zijn niet voorbij. Het behoudsgezinde deel van de clerus verzet zich tegen de [[Gregoriaanse hervorming]].

.

;1087

.

* Moorse invallen in Spanje.

.

* Sint Arnoldus overlijdt.

.

* Na de verloren [[slag bij Hattin]] neemt [[Saladin]] Jerusalem in. De kruisvaarders zijn teruggedrongen tot op een smalle kuststrook.

.

;1088
* Stichting [[universiteit van Bologna]], de oudste van de wereld. [[Theologie]] is er hét vak (dat niet louter religieuze inhouden dekt). De [[scholastiek]] zal de studenten in de komende eeuwen aanmoedigen kennis in andere bronnen te zoeken, met liefde voor [[Aristoteles]]. Deze filosofie heeft een [[metafysisch]] karakter én een [[Logica|logisch]] denken. Scholastici die naam maken zijn [[Petrus Abaelardus]], [[Albertus Magnus]], [[Duns Scotus]], [[Willem van Ockham]], [[Bonaventura]] en [[Thomas van Aquino]]. Het werk [[Summa Theologiae]] van Aquino gaat door het leven als het scholastieke meesterwerk. Hij voltooit het in [[1273]].

.

;1089
* [[Robrecht de Fries]] keert terug van een bedevaart naar het Oosten. In Constantinopel belooft hij de keizer 500 Vlaamse ridders te sturen om de strijd aan te gaan met de Turken. Op dit moment is er nog geen sprake van kruistochten, niettemin zal deze bedevaart veel indruk maken op zijn zoon, de latere [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Jerusalem]], een vroege en succesrijke kruisvaarder die samen met [[Godfried van Bouillon]] Jerusalem zal veroveren.

.


;1091
* [[Bernardus van Clairvaux]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1153) geboren. Hij zal de basis leggen voor de Bernardijnse spiritualiteit, een terugkeer naar de idealen van bekering en armoede en een strikte [[regel van Benedictus]].
* Akko is de nieuwe, veroverde stad van de kruisvaarders die slechts nog over een smalle kuststrook beschikken.

.

;1093
* [[Robrecht II van Jeruzalem]] (°ca. 1065–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1111) wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood.

.

= De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) =

.

;1095

[[Bestand:Robert de flandre croisé.jpg|thumb|550px|Robert II van Vlaanderen trekt samen met Godfried van Bouillon op. De eerste kruistocht is een feit. Dit romantisch tafereel is te zien in de collectie van Versailles en toont een Vlaamse leeuw die op dat moment nog niet als symbool wordt gebruikt.]]

* ♣ In [[Clermont-Ferrand|Clermont]] roept paus [[Urbanus II]] (Ca. 1035/1042–1099) op tot de eerste kruistocht. In 1095 en 1096 reist hij door Frankrijk en spoort iedereen aan zijn 'kruis op te nemen tegen de vijanden van het geloof.' Hij richt zich met een brief tot de graaf van Vlaanderen. Op het moment dat de paus de christenen aanspoort om de heilige plaatsen te heroveren op de Turken, leidt hij een zwervend bestaan, verdreven uit Rome. Bij de opening van zijn kerkvergadering is hij weinig diplomatisch: hij excommuniceert zijn gastheer, de Franse kroon in wiens land hij zich bevindt. Sinds 638 hebben de moslims Jerusalem in bezit en bouwen ze een wereldrijk uit. Europese christenen blijven als pelgrim naar de stad reizen, nu eerder uit boetedoening dan uit persoonlijke contemplatie. Het uiteenvallen van het moslimrijk in deze eeuw ontaardt in moslimstaatjes die elkaar bestrijden en pelgrims afslachten. Eind tiende eeuw is er een toename van het aantal pelgrims, ondanks de gewapende botsingen in de regio. In Europa is het niet anders. De kerk lijkt een corrupt instituut en daar zorgen oorlogszuchtige leenmannen voor versnippering. Om de Europese samenhang en slagkracht te herstellen, de kerk te zuiveren bedenkt de paus een heilige oorlog. In koortsachtig tempo voegen boeren, ridders, leenmannen, edelen en geestelijken zich bij de bestaande legers te voegen en beginnen als bewapende pelgrims een reis naar Jerusalem. Van de 80.000 mensen halen er 12.000 het doel. Ze slachten wie zich binnen de stadsmuren bevindt en maken Jerusalem bijna een eeuw tot kruisvaarders-hoofdstad. In 1187 zal Saladin de stad heroveren. Robertus Monachus noteerde een toespraak van Urbanus II waarmee alles startte. Hij richt zich tot het ras van de Franken die door God zijn uitverkoren en bedreigd zijn. Uit Jerusalem en de Constantinopel komt het 'vreselijke verhaal' dat het 'vervloekte ras' van de Perzen de christenheid binnenviel. Hij heeft het over zwaarden, plunderingen, ontvolking, wrede martelingen, vernietigde kerken en altaars, onreinheid en de besnijdenis van christenen en zijn propaganda werkt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;'Als ze mensen dood willen martelen, perforeren ze hun navel, trekken daar het uiteinde van hun ingewanden doorheen en binden ze dat aan een spies; vervolgens leiden ze het slachtoffer met zweepslagen in het rond tot de ingewanden naar buiten gutsen en het slachtoffer voorover op de grond valt. Anderen binden ze aan een paal en doorboren ze met pijlen. Weer anderen moeten hun net uitsteken en die vallen ze dan aan met getrokken zwaar en proberen met een enkele slag hun nek af te snijden. Wat zal ik zeggen over de allerergste verkrachtig van vrouwen? Erover spreken is erger dan erover zwijgen.' SIMON SEBAG MONTEFIORE, vertaald door Martine Both &amp; Margeet de Boer. ''Gesproken geschiedenis. Toespraken die de wereld hebben veranderd,'' Spectrum, Amsterdam, 2020,  p. 231-233.&lt;/ref&gt; Hij gebruikt hierbij de tuinmetafoor en verwijst naar het aards paradijs: 'Jerusalem is de navel van de wereld, het land is vruchtbaarder dan ieder ander land, als een andere Tuin der Lusten' waarop [[Godfried van Bouillon]] al zijn bezit verkoopt en met [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II van Vlaanderen]] afreist. Zijn Vlaanderen is zo rijk en bekostigt het ridderleger. Er volgen acht kruistochten tot in 1291, negen kruistochten dus in bijna twee eeuwen. Dat is ongeveer één per twintig jaar. Elke generatie lijkt zijn kruistocht te ondernemen.

.

;1096
* De [[Eerste Kruistocht]] duurt tot 1099 onder het bewind van [[Urbanus II]] om de heilige plaatsen in Palestina op de islam te veroveren. 
* Vanaf augustus trekken vier legers naar Constantinopel. De provincalen uit Zuid-Frankrijk onder leiding van [[Raymond IV van Toulouse|Raymond van Toulouse]], de Normandiërs uit Zuid-Italië, het Lotharische leger onder leiding van [[Godfried van Bouillon]] en het leger van de Vlaamse graaf. Eind december bereiken ze het rijk van de Noormannen in Zuid-Italië. 
* Ca. Stichting [[universiteit van Oxford]].

.

;1097
* In mei komen de Vlaamse kruisvaarders aan in Constantinopel. Die van Constantinopel zijn op hun hoede, enkele maanden eerder passeerde een bende stropers onder leiding van [[Pieter de Kluizenaar]] op [[volkskruistocht]].

.

; 1098
* Stichting [[Abdij van Citeaux]].
* De kruisvaarders veroveren met een list [[Antiochië]]. Deze hindernis richting Jerusalem telt 360 wachttorens.

.

;1099

.

[[Slag om Jeruzalem]]. Op 15 juli valt de heilige stad in de handen van de eerste kruisvaarders. De muur rond de stad zit vol ingenieuze schiet- en kijkgaten, ondergrondse en geheime gangen. Die kennis nemen de kruisvaarders mee naar huis. De verovering is aan de legers van [[Godfried van Bouillon]] (de morele leider van de kruistocht) en [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II]] te danken. Het bloedvergieten spaart vrouwen noch kinderen, de wreedaardigheden en de moordpartijen ondermijnen alle kansen op een latere samenwerking met de islam en bedreigen alle christenen in de regio. De expeditie verdrijft de moslims uit een stad waar ze het eeuwenlang voor het zeggen hebben en verdienen zo hun route naar de hemel, die [[Paus Urbanus II]] in 1095 openstelde met de kwijtschelding van alle zonden. De stadstaten in Italië zien in de spirituele verovering een commerciële en materiële opportuniteit. Nog voor de kruisvaarder Jerusalem bereiken, gaan schepen uit Venetië, Genua en Pisa in die richting uit. 

.

Stichting van de [[Orde van Sint-Jan|orde van de Ridders van Sint-Jan]]. De orde is niet erkend.

.

;1100

.

[[Godfried van Bouillon]], de Heerser van Jeruzalem sterft mysterieus (ziekte of vergiftiging?). Zijn broer, de strijdlustige [[Boudewijn I van Constantinopel]] volgt hem op.

.

Robrecht II keert naar Vlaanderen terug en zal nog tien jaar regeren.

.

Ca. Vroeg(st) overgeleverde Nederlandse poëzie, tekst geschreven door een Vlaming in Rochester Abbey 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Vlaardingen_-_Slag_bij_Vlaardingen_(reenactment_2008)_2.jpg|Reconstructie Slag bij Vlaardingen.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|Boudewijn IV met de Baard (ca. 980-1035) was graaf van Vlaanderen van 988.
Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|[[Boudewijn V van Vlaanderen]] (ca. 1013–1067) word in 1035 graaf van Vlaanderen.
Bestand:Balduin_Mons.jpg|Boudewijn VI (ca. 1030–1070) was vanaf 1067 graaf van Vlaanderen. 
Bestand:Arnoul_le_Malheureux.jpg|Arnulf III (ca. 1055–1071) de Ongelukkige, was graaf van Vlaanderen van 1070 tot 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.jpg|Robrecht I de Fries (ca. 1029/32-1093) was graaf van Vlaanderen van 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.png|Robrecht de Fries
Bestand:Robert_de_flandre_croisé.jpg|[[Robrecht II van Jeruzalem]] (ca. 1065–1111) was graaf van Vlaanderen van 1093.
Bestand:Godfrey_of_Bouillon,_holding_a_pollaxe._(Manta_Castle,_Cuneo,_Italy).jpg|[[Godfried van Bouillon]]
File:1099jerusalem.jpg|De inname van [[Jeruzalem]] markeert de succesrijke Eerste Kruistocht.
Bestand:Seal_of_the_University_of_Bologna.svg|ologna heeft de oudste universiteit ter wereld. Zestig tot zeventig jaar later kwam de [[Sorbonne Université|Sorbonne]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Twaalfde eeuw (1101-1200) ==
[[Bestand:1983_CPA_5426_(1).png|thumb|550px|Als het werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (Perzisch: محمد بن موسى الخوارزمي) in het Latijn vertaald wordt doen de algebra met het Indische symbool &quot;[[0]]&quot; en de [[Arabische cijfers]] hun intrede in de Europese wiskunde. Dat telt een stuk makkelijker dan de [[Romeinse cijfers]].]]

.

'''De twaalfde eeuw gaat de geschiedenis in als het [[cisterciënzers|cisterciënzertijdperk]]. [[Johan Huizinga]] omschrijft ze als 'de eeuw van [[Bernard van Clairvaux]] en van [[Abelard|Abaelard]] (1079-1142) van de volgroeide [[feodaliteit]], van de [[lyriek]] van [[goliarden]] en [[troubadours]], van de bloei der steden en van de kruistochten in vollen gang - schitterend, verheven en jammerlijk'. Een tijdgenoot, [[Adelard van Bath]] (1080-1152) schrijft in zijn ''Quaestiones Naturales'' 'Als we de verbazende rationele schoonheid van het heelal waarin we wonen de rug toekeren, verdienden we eruit gezet te worden, als een gast die geen waardering heeft voor het huis dat hij ontvangt.' In Antiochië en in Damasucs zoekt hij in boekhandels naar rekentabellen en zo introduceert hij de wiskunde in Europa. Terug thuis vindt hij 'de vorsten barbaars, de bisschoppen drankzuchtige, de rechters omkoopbaar, de patroons onbetrouwbaar....' een idee die het Oosten hoger aanschrijft dat het Westelijke Christendom. [[Daniël van Morley]] deelt op het einde van de eeuw zijn idee. De Arabische arts Averroes (1126-1198), geboren in het Islamitische Cordoba, introduceert de werken van Aristoteles (384-322) en neemt de vrees weg dat zijn teksten verloren zijn gegaan. Mode doet haar intrede. Schoenen, jassen en kapsels zijn niet langer een gebruiksvoorwerp. Ze maken het mogelijk om zich te onderscheiden van de ander. Een overbevolking in Vlaanderen doet mensen emigreren naar moerasgebieden in Duitsland omdat de landbouw en de grafelijke belastingen geen antwoord bieden op de demografische crisis. Vaak zoeken die migranten streken op die qua fysionomie gelijkaardig zijn met hun thuissituatie. De Romeinse heerweg van Boulogne naar Keulen die in Kortrijk passeert, wordt stilaan minder gebruikt, een nieuwe weg verbindt Keulen met Brugge, Gent en Aalst. Anderen gaan als kruisvaarder naar het Oosten en brengen Oosterse ideeën (zoals het verplegen van zieken in hospitalen) mee naar Europa. Om de ridders te garanderen dat hun gebied of hun vrouw niet wordt ingenomen door een rivaal, zorgt de zogenaamde [[godsvrede]], een vinding uit de 11de eeuw. Wie die overtreedt, wordt gestraft met het [[levend koken]] of met [[Ophanging (levensbeëindiging)|ophanging]].' Wie thuisblijft ziet zijn dorp of stad van structuur veranderen; houten omheiningen maken plaats voor stenen muren. De transportmogelijkheden laten het vervoer van rotsen en stenen sinds de vorige eeuw toe. Tenslotte doet een nieuw fenomeen zijn intrede. Het mannentekort dat de kruistochten veroorzaken, zorgt dat vrouwen vaker apart of in kleine groepen leven. Sommigen onder hen trekken rond om een soort van evangelie te verkondigen. In de volgende eeuw zal dit leiden tot de stichting van de begijnhoven. In de geneeskunde is er tot nu toe geen dominante groep. Verschillende mensen bieden hun hulp aan, vroedvrouwen, heksen, apothekers, barbiers... Na de twaalfde eeuw komt er een opleiding. Tijdens hun Kruistochten (1096-1270) ontdekken de Europeanen de verfijnde beschaving van Muzelmannen in het Nabije Oosten. Hun tuinen bieden zaad en inspiratie voor de Europese tuin die de eigenaar, de kruisvaarder toelaat tot pronken. Het koudere klimaat remt de rage.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
.

;1104

.

Keizer [[Keizer Hendrik V|Hendrik V]] van Duitsland versterkt de Antwerpse burcht en verhoogd de muren van vijf tot twaalf meter en verdikt ze van 1,35 naar twee meter.

.

[[Boudewijn I van Constantinopel]] verovert de havenstad [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1109
** Verovering van [[Tripoli (Libanon)|Tripoli]] door Boudewijn I van Constantinopel.

.

* 1110
** Verovering van [[Beiroet]] en [[Sidon]]. Op deze wijze ontstaan verschillende christelijke rijkjes in het Oosten. Onderling heerst er een 

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Plan.abbaye.Clairvaux.2.png|thumb|550px|Grondplan van de [[abdij van Clairvaux]]. Let op de [[Hortus conclusus|Hortus Conclusus]] die twee of driemaal voorkomt.]]

* 1111
** Robrecht II sneuvelt op het slagveld bij de [[Meaux (stad)|burcht van Meaux]].
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl, wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. 

.

* 1112
** [[Bernardus van Clairvaux]] treedt in, in [[Cîteaux|Cïteaux]]. Zijn [[Predicatie]] focust op het lijden van Christus en menselijkheid. Daarmee fundeert hij de ideologische basis van het [[begijnhoven|begijnhofwezen]] en polimiseert hij de [[Katharen]], tijdgenoten die het dogma van de menswording verwerpen.

.

* 1115
** Bernardus van Clairvaux sticht de abdij van Clairvaux in [[Ville-sous-la-Ferté]]. 

.

* 1118
** Na een ernstige ziekte overlijdt Boudewijn I van Jerusalem. Zijn neef volgt hem op tot 1131.
** Om het [[Koninkrijk Jeruzalem]] te verdedigen worden speciale genootschappen opgericht, waaronder de stichting van de ridderorde der [[Tempeliers]]. Hun naam hebben ze te danken aan hun eerste verblijfsplaats, in de buurt van de [[Tempel van Salomo]].

.

* 1119
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl overlijdt aan zijn kwetsuren in [[Roeselare]]. Zijn dood betekent voor Vlaanderen het verlies van de laatste rechtstreekse nakomeling van Boudewijn I. Op zijn sterfbed duidt de graaf van Vlaanderen zijn neef Karel van Denemarken aan als opvolger.
** [[Karel de Goede]] wordt [[Graaf van Vlaanderen (België)|graaf van Vlaanderen]].

.

;Kijken

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Saint_Bernard_de_Clairvaux_(Eglise_Saint-Pierre,_Bar-sur-Aube,_Aube).jpg|Bernardus van Clairvaux
File:Kloster_von_Clairvaux,_heute_Strafanstalt.jpg|Klooster, nu gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(2).JPG|Hostellerie des Dames.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(4).JPG|Mur d'enceinte (&quot;Haut mur&quot;).
File:Abbaye_de_Clairvaux_(6).JPG|Toegangspoort tot het abdijpaleis. Hoofdingang van de huidige gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_gravure_XVIIIe.jpg|Gravure uit de 18de eeuw.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(3).JPG|Chapelle Saint-Anne.
File:Fauteuil_Alèthe_Clairvaux_04384.jpg|Meubel.
File:Abbey_of_Clairvaux.jpg|Abdij.
File:Clairvaux_(Aube)_-_Hotel_Judey_(R._Rale,_phot._Bar-sur-Aube).jpg|Hotel Bernard
File:Prison_de_Clairvaux_La_maison-centrale_et_la_cour_d'honneur.jpg|Cour d'honneru
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Saint-Denis_(93),_basilique,_abside_2.jpg|thumb|550px|De [[gotiek]] begint in 1122 in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet. [[Abt Suger]] start de verbouwing. Waar hij zijn inspiratie haalt, is onduidelijk. Zijn het kruistochten die de Arabische meetkunde meebrengen en de bouwkunde stimuleren? De Kruisvaarder brengen inderdaad Oosterse ideeën mee naar Europa, waaronder het vier eeuwen oude werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (محمد بن موسى الخوارزمي) dat naar het Latijn wordt vertaald. Zijn [[algebra]] met het Indische symbool &quot;0&quot; en de Arabische cijfers geven de Europese wiskunde een duw in de rug. Al-Chwarizmi of 'de grootvader van de informatica' is een vroege wiskundewetenschapper, geograaf en astroloog die schrijft over de [[mechanische klok]], het [[astrolabium]] en de [[zonnewijzer]]. Het [[algoritme]] is zijn vinding en &quot;algoritme&quot; en &quot;algorisme&quot; zijn van zijn naam afgeleid. Hij is geboren tussen 780 en 800 en sterft tussen 840 en 845. Toch zijn de Gotische kerken geen radicale breuk met hun [[Romaanse architectuur|Romaanse]] tegenhanger. Beiden hebben een plattegrond in de vorm van een Latijns kruis met het altaar in het Oosten. Wat nieuw is, is de combinatie van [[kruisribgewelf]], de [[spitsboog]], de [[steunbeer]], de [[luchtboog]], gewelven en de pilaren. Die zorgen dat dikke, donkere, dragende tussenmuren niet meer nodig zijn. Ze creëren een sterke, verticale skeletconstructie met plaats voor hoge brandramen. De ruime en lichte Saint-Denis maakt indruk en de bouwstijl - die voorlopig geen naam draagt - verspreidt zich over Europa. De term 'gotiek' komt uit de Renaissance en verwijst naar de [[Germanen|Germaanse]] [[Goten]] (hoewel die niets met deze bouwkunst te maken hebben) om te spotten met een bouwstijl die intellectuelen in het algemeen en de Italiaanse architect [[Giorgio Vasari]] in het bijzonder smaakloos, primitief en barbaars vinden. De Renaissancemens kijkt - hoewel hij veel gemeenschappelijk heeft met de Middeleeuwer - neerbuigend op het millennium dat hem scheidt van de [[oudheid]]. Toen [[Vasari]] voor de hertog van Farnese in 1546 een kunststudie maakt, bestempelt hij de laatmiddeleeuwse, verticale kunst als een dwaling. De naam is een scheldwoord: de Goten zorgden voor de val van het [[Romeinse Rijk/Tijdstabel van uitbreiding en inkrimping|Romeinse Rijk]].]]

.

;1121

.
* (Ca.) Publicatie van het [[Liber Floridus]], een encyclopedie geschreven door [[Lambert van Sint-Omaars]].

.

;1122

.

* De [[gotiek]] begint in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet.

.

* De [[investituurstrijd]] eindigt met het [[concordaat van Worms]].

.

;1123

.

* Paus [[Calixtus II]] roept in Rome het eerste [[Concilies van Lateranen|Lateraanse Concilie]] bijeen en stelt dat de kruistochten zich behalve op het Oosten, ook op Spanje en Portugal mogen richten. Het is het eerste Concilie in het Westen sinds 1054. Andere onderwerpen zijn de [[investituurstrijd]] en het [[concordaat van Worms]]. 

.

;1124-1125

.

* Hongersnood in Europa. [[Karel de Goede]] neemt maatregelen die erger voorkomen. [[Galbert van Brugge]] schrijft een verslag over de graaf die in Brugge en in zijn andere steden elke dag honderd armen van eten voorziet en een verbod oplegt op het brouwen van bier, een drank die in tijden van hongersnood contraproductief is.

.
* [[Bernard van Chartres]] is nu kanselier van de kathedraalschool van Chartres. Hij is er sinds 1115. De uitdrukking 'dwergen staan op de schouders van reuzen' komt van hem en betekent dat de waarheid ontdekken alleen kan door verder te bouwen op eerdere ontdekkingen. Een bewijs dat hij na 1124 nog leeft, is er niet. 
.

;1126

.

;1127

.

* Na de moord op [[Karel de Goede]] voor het altaar in de Brugse [[Sint-Donaaskerk |Sint-Donaaskerk]], door de Erembouds, een niet adelijke familie volgen beroerten. De gedachte om de Vlaamse steden [[stadsrechten]] te geven ontstaat. Brugge en Kortrijk zijn kanshebbers.

.

* De afsluiting van de woltoevoer van Engeland naar Vlaanderen veroorzaakt onrust en ontregelt de Vlaamse lakenindustrie. 

.

* Op aandringen van de koning van Frankrijk wordt [[Willem Clito]] (1102– +Aalst 1128) Graaf van Vlaanderen. Vlaanderen belandt in een verwarde politieke crisis. Het ongenoegen van veel Vlaamse edelen is groot omdat anderen aanspraak maken op de troon zoals [[Willem van Ieper]] en Diederik van de Elzas. De eerste wordt in april gevangengezet, de tweede wordt verslagen op 21 juni 1128 in de [[Slag bij Axpoele|slag om Axpoele]] bij [[Ruiselede]]. Diederik vlucht naar het opstandige Aalst waar de burgerij onder leiding van [[Iwein van Aalst]] hem verwelkomt.

.

* [[Kortrijk]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* In de Vlaamse steden - 'nederzettingen' - Ieper, Rijsel, Torhout en Mesen roept de Vlaamse graaf de markt in het leven. Zijn bescherming zorgt dat die kan functioneren. In ruil voor tolheffingen beschermt 'De vrede van de markt' de kooplui onderweg, op weg naar de andere markt. Een marktperiode duurt een maand, ergens tussen eind februari en begin november. Sommige kooplui zijn ook internationaal georiënteerd en reizen in de tussenpozen door naar Engeland, Noord-Frankrijk of de Champagnestreek.

.

;1128

.

* Met [[Godfried I van Leuven]] belegert [[Willem Clito]] eind juli Aalst, hij raakt verwond en sterft. Hij is begraven in de [[Abdij van Sint-Bertinus]] in [[Sint-Omaars]]. 

.

* [[Diederik van de Elzas]] wordt graaf van Vlaanderen voor een periode van veertig jaar, tot aan zijn dood in 1168. Bij zijn burcht laat hij een kapel voor de heilige Basilius (circa 330-379) bouwen, de latere [[Basiliek van het Heilig Bloed|bloedkapel]]. 

.

* [[Brugge]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* 1129

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Clito4.jpg|Willem Clito
Bestand:Thierry.jpg|Diederik van de Elzas.
Bestand:Urkunde_Wormser_Konkordat-bg.png|Oorkonde van het concordaat van Worms.
File:Library_of_Congress,_Rosenwald_4,_Bl._5r.jpg|Dwergen en reuzen
File:South_rose_window_of_Chartres_Cathedral_crop.jpg|Nieuwtestamentische evangelisten op de schouders van hun collega's uit het oude op een roosvenster in Chartres.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium: de duinenabdij groeit ===
[[Bestand:Pieter Pourbus - 1571 Plan for Ten Duin Abbey in Koksijde.jpg|550px|thumb|♣ Dit schilderij van [[Pieter Pourbus]] (ca 1523-1584) toont de Duinenabdij bij Koksijde in de zestiende eeuw. Haar oorsprong gaat terug op de eerste helft van de twaalfde eeuw. De baksteken van het complex zijn van eigen productie. Een zanderig neerhof groeit uit tot een abdij met poort, een omheining, een kerk, een klooster met een monnikenvleugel, een kapittelzaal, een lekenbroedersvleugel met de stapelplaats, een refter en keuken, een infirmerie, een bibliotheek, nuts- en werkgebouwen, een waterhuis, een brouwerij, een gasthuis, twee windmolens en een Rosmolen, boomgaarden en tuinen. Onder impuls van [[Bernardus van Clairvaux|Bernardus]] sluit de abdij aan bij de [[cisterciënzers]] met als leuze 'Maak van de nood een deugd'. Bij het begin van de eeuw vestigde kluizenaar [[Ligerius]] zich in de duinen bij [[Veurne]], een parochie [[Koksijde]]). Daar groeit eind jaren twintig een gemeenschap onder de leiding van de eerste abten [[Fulco (abt)|Fulco]] en [[Robrecht van Brugge]] die in 1153 Bernardus in Clairvaux zal opvolgen. De gemeenschap groeit snel, legt de basis voor het uithof [[Groot-Sinten|Synthe]] bij Duinkerke en heeft Engelse contacten. Abdij [[Ter Doest]] is de dochterabdij en er komt domeinbezit in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]], de [[Vier Ambachten]], er zijn tientallen [[uithof (klooster)|uithoven]], pachthoeven en -gronden, waaronder [[Ten Bogaerde]], [[refugehuis|refugehuizen]]. Er is zelfs een eigen handelsvloot. Midden dertiende eeuw is een hoogtepunt: ongeveer 370 monniken en lekenbroeders beheren een domein van 10.000 ha, in België, Frankrijk, Nederland en Engeland, met  [[Uithof (klooster)|uithoven]] en schuren. Abdijproblemen zijn de steeds terugkerende overstromingen, de droogleggingen en de domeinverbrokkeling. Abten behoren tot de entourage van de Vlaamse graaf. In het conflict bij het begin van de veertiende eeuw kiest de abt de Franse kant. Na de [[Guldensporenslag]] vlucht hij naar [[Parijs]]. In [[1566]] houdt de [[Beeldenstorm]] er lelijk huis. Kunst raakt vernield en de unieke bibliotheek gaat teloor. Na het herstel van het katholiek-Spaanse gezag vestigden de monniken zich in Brugge en in Nieuwpoort. De ''Duinheren'' organiseren de afbraak van de abdij en halen in 1623 een loden kist boven met resten van [[Idesbaldus]]. De devotie houdt tot op heden stand. De handschriften zijn bewaard in het Grootseminarie en de [[Biekorf (cultuurcentrum)|Biekorf]] in Brugge.]]

.

;1130

.

* De kerk kant zich tegen de [[Riddertoernooi|tornooien]] en besluit om ridders die omkomen tijdens deze spelen (tornooi verwijst naar tournez, het draaien van het paard) niet langer in gewijde grond te begraven.

.

;1131

.

* [[Fulco van Jeruzalem]] wordt koning.

.

;1132

.

;1133

.

;1134

.

* Na een overstroming ontstaat het [[Zwin (zeearm)|Zwin]], een zee-arm die Brugge met de Noordzee verbindt. Brugge heeft intussen al een [[ringmuur]].

.

* Diederik van de Elzas huwt zijn tweede vrouw [[Sibylla van Jeruzalem|Sibylla]] en is zo de schoonzoon van de koning van Jerusalem. Drie keer trekt ze met hem naar het Oosten.

.

;1135

.

;1136

.

* Na het eerdere huwelijk van [[Melisende van Jeruzalem|Melisende]] (1105-1161), de dochter van [[Boudewijn II van Jeruzalem]] en [[Fulco van Jeruzalem]], een huwelijk dat aanvankelijk niet zo gesmeerd liep en nadat er een tweede zoon ter wereld komt, krijgt het jonge kruisvaarders koninkrijk Jeruzalem een ander gezicht. De bevolking is een bont amalgaam van de tweede generatie Frankische kolonisten, nieuwkomers uit Europa, Turken, Syriërs, Arabieren, joden en christenen. Deze smeltkroes produceert nieuwe kunst zoals het beroemde [[Melisende Psalter]] en een nieuwe stad wordt letterlijk van de grond af opgebouwd.

.

;1137

.

;1138

.

;1139

.

* In de [[kruisvaarderstaten]] is de toestand kritiek. [[Diederik van de Elzas]] landt met zijn Vlaamse ridders voor de kusten van Palestina als [[pelgrim]], niet als kruisvaarder. In tegenstelling met zijn voorganger [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht II]] aast hij op fortuin. [[Fulco van Jeruzalem|Fulco van Anjou]], Diederiks schoonvader heeft echter met zoveel moeilijkheden te kampen dat hij Diederik verzoekt om met zijn kleine ridderleger de [[Jordaan (rivier)|Jordaan]] over te steken om de Turkse bende aldaar een lesje te leren.  

.

;Kijken
'''Het [[Melisende Psalter]] is een handboekje, [[liturgisch]] en geestelijk van aard met [[psalmen]], gemaakt in het [[scriptorium]] van Basilios (een vijftal kunstenaars werkte er aan) in de [[Heilig Grafkerk|Heilige Grafkerk in Jerusalem]]. Het vakmanschap, gebonden tussen twee [[ivoren]] platten bleef wonderwel bewaard.'''

&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Egerton ms 1139!1 fse005r.jpg|Melisende-Psalter ivoren voorplat
Bestand:Egerton_ms_1139_f023v.jpg|Melisende-Psalter, Initiaal van psalm 1
Bestand:Melisende-Psalter_f12v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Deësis
Bestand:Presentation_of_Christ_in_the_Temple_-_Psalter_of_Queen_Melisende_(1131-1143),_f.3_-_BL_Egerton_MS_1139.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Jezus in de tempel
Bestand:Egerton_ms_1139_f004v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: [[De transfiguratie van Christus|transfiguratie]]
Bestand:Egerton_ms_1139_f017r.jpg|Melisende-Psalter, kalender, augustus
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:The_Blood_Relic.jpg|thumb|550px|Het [[Heilig Bloed (Brugge)|heilig bloed]] in Brugge, meegebracht door [[Diederik van de Elzas]]. De productie van boeken, religieuze kunstvoorwerpen en [[relieken]] in de kruisvaardersstaat [[Jeruzalem]] is een onderdeel Melisendes beleid. De historicus [[Dan Jones]] schrijft dat welstellende pelgrims (of met connecties) deze souvenirs meebrengen. In de vroege dagen van de regering van Melisende en Fulco - bracht het hen op een idee of gaan ze gewoon in op [[Wet van vraag en aanbod|vraag/aanbod]]? - zendt het Duits klooster van Denkenhof (gewijd aan het Heilige Graf) een delegatie die de splinters van het Ware Kruis in handen moet krijgen. De fragmenten, geschonken door patriarch, komen naar [[Beieren]] in een zilveren en vergulde [[reliekhouder]] met [[parels]], [[Amethist|amethisten]] en steentjes van [[Golgotha]]. Andere voorwerpen die de weg de naar het Westen vinden zijn Islamitische stoffen en bekers die lijken op fantasiedieren of wilde beelden. Latijnse ateliers in het Westen maken deze import uit het Heilige Land  na om te aan de (nieuwe) vraag naar religieuze voorwerpen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De kruisvaarder. De strijd om het heilige land'', Omnibook, Utrecht, 2019, 192 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;1140
* (Ca.) Een mogelijke vermelding van het Kortrijkse laken in het Spaanse [[epos]] [[Poema de Mio Cid]].

.

;1141
* Aan de herinwijding van de [[Tempelberg]] gaan renovaties en decoraties vooraf.

.

;1142
* Een poging om Lissabon te heroveren op de Islamisten door [[Alfonso Henriques]] mislukt, ondanks de hulp van de zeventig schepen uit het land van de Galliërs.
* Ca. Geboorte [[Filips van de Elzas]].

.

;1143
* [[Zamora (Spanje)|Verdrag van Zamora]]
* [[Fulco van Jeruzalem]] komt om bij een jachtpartij. Zijn 13 jarige zoon [[Boudewijn III van Jeruzalem|Boudewijn III]] volgt hem op. De Turken gebruiken de situatie om hun gebieden te heroveren.

.

;1144

.

Turken omsingelen Edessa en overmeesteren een uitgestrekt deel van het [[Graafschap Edessa]]. Een tegenslag voor de kruisvaarders. Europa roept op om versterkingen, de expeditie gaat de geschiedenis in als de tweede kruistocht met de charismatische [[Bernardus van Clairvaux]] als animator. Hij beseft dat het kwijtschelden van de zonden niet voldoende is als motivator. 'Laat ik degenen onder u die kooplieden bent - mannen die uit zijn op een handeltje - erop wijzen welke kansen er aan deze grote onderneming zijn verbonden. Laat ze niet lopen.'

.

;1145
* De voorbereidingen voor de [[Tweede Kruistocht]] starten. Die zal duren tot 1149.

.

;1146
* De [[Cisterciënzers|cistercienzermonnik]] [[Bernardus van Clairvaux]] is dé promotor van de [[tweede kruistocht]]. Zijn inspirerende  diplomatische predik in [[Vézelay]] (waar de Vlaamse graaf op dat moment is) brengt eensgezindheid binnen Europa. Behalve Edessa en Jerusalem staat de verovering van Spanje op het programma. Zelf trekt Bernardus niet op kruistocht, zijn gezondheid is te zwak. In tegenstelling tot zijn voorganger ([[Urbanus II]] in Clermont) zakt Bernardus van Clairvaux wel af naar Vlaanderen om de kruistocht te promoten. Hij doet [[Atrecht]] aan en [[Sint-Omaars]] (met de [[Abdij van Sint-Bertinus]]). In Ieper ontmoet hij de graaf van Vlaanderen, Diederik van de Elzas. Daarna gaat zijn tocht naar Veurne, Brugge en [[Affligem]] op de grens met het vorstendom Brabant. De monniken kregen er zijn staf en zijn kruis.

.

;1147
* Moorse invallen in Spanje. In steden zoals [[Cordoba]] leven [[Joden]], [[Christenen]] en [[Moslims]] vreedzaam naast elkaar.
* In mei verlaat Diederik van de Elzas Vlaanderen op weg naar [[Constantinopel]] - de uitvalsbasis voor deze tweede kruistocht - dat hij in oktober bereikt.
* In juli verschijnen er kruisvaarders voor de poorten van [[Lissabon]]. De slag om Lissabon, de rijkste handelsstad in de 12de eeuw start. Een zekere priester Raol schrijft een verslag en laat de geschiedenis van de stad teruggaan op Odysseus.
* [[Poperinge]] verwerft stadsrechten.

[[Bestand:Castelo_de_São_Jorge_-_Lisbon.jpg|thumb|550px|Het hoge [[Castelo de São Jorge]] in Lissabon kijkt uit over de Taag. De fundamenten stammen uit de 6e eeuw voor Christus. In 1147 wordt het op de Moren veroverd. 'Met het oog daarop was [[Lissabon]], de welvarende haven die 300 kilometer ten zuiden van Porto en 13 kilometer ver in de monding van de rivier de [[Taag]] lag, het lucratiefste en strategisch belangrijkste doelwit van allemaal. Het was een zeer goed te verdedigen haven die handelscontacten met West-Afrika onderhield en via het dal van de Taag uitstekende verbindingen landinwaarts had. Een zekere priester Raol, een bijzonder geestdriftige Anglo-Normandische geestelijke schreef een gedetailleerd verslag over de [[Beleg van Lissabon|Slag om Lissabon]] van 1147 en legde de legende vast dat de stad in de oudheid gesticht was door [[Odysseus]]. In zijn eigen dagen produceerde Lissabon een weelderig banket aan natuurlijke voedingswaren: vis en schaaldieren, vogels in overvloed, citrusvruchten en olijven, zout en honing, druiven en granaatappels en meer vijgen dan de zestigduizend families die in de stad woonden konden opeten. De Taag liet in de vroege lente goudkorrels achter op zijn oevers, terwijl de kooplieden nog veel meer van het edele metaal het hele jaar door aanvoerden uit Afrika. Lissabon was, meende Raol, &quot;de rijkste van heel Afrika en een groot deel van Europa.&quot; (...) En zo gebeurde het dat wel tienduizend pelgrim-soldaten van de Britse Eilanden en uit de [[Lage Landen]] op 23 mei 1147 vanuit [[Dartmouth (Devon)|Dartmouth]] aan de zuidkust van Engeland zee kozen met en reusachtige vloot van honderdvierenzestig schepen. Voordat ze vertrokken, spraken ze onderling regels af, bedoeld om de vrede te bewaren in een leger van strijders die veel verschillende talen spraken en uit vele landen kwamen. (...) Het [[beleg van Lissabon]] begon eind juni met voortdurende gevechten tussen moslims die de voorsteden buiten de stadsmuren verdedigden en kruisvaarders die hun schepen in een inham van de Taag aan land brachten en voet aan wal zetten. (...) Op 1 juli bestormden met slingers en bogen gewapende voetsoldaten de voorsteden van Lissabon. Huizen werden platgebrand. Inwoners vluchten. In de kampen van de kruisvaarders begonnen de in belegeringstechniek gespecialiseerde troepen, onder wie een expert die uit Pisa was gehaald, aan de bouw van torens en beschermende kooien die katten en zeugen werden genoemd, alsmede een aantal reusachtige [[mangonel|mangonellen]] die na voltooiing de stadsmuren samen met vijfhonderd stenen per uur konden bombarderen. [[Sappeurs]] groeven een tunnel om de funderingen van de muren te verwoesten. Er werd ernstig nagedacht over de bouw van een drijvend fort van torens, bevestigd op onderling verbonden boten, om de versterkingen vanaf de rivier te kunnen aanvallen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De Kruisvaarders. De strijd om het Heilige Land'', Omniboek, Utrecht, 2019, p. 221-228.&lt;/ref&gt;]]

.

;1148
* De lymfatische [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk  VII]] heeft een jaloers conflict met zijn vrouw, [[Eleonora van Aquitanië]] in... [[Antiochië]]. Zonder dralen beveelt hij zijn leger om de [[tweede kruistocht]] te verlaten. Deze kruistocht bereikt zijn doel niet: de Turkse bedreiging  (het rijk van Nur-el-Din) wordt met rust gelaten en de kruisvaarders bestrijden de bondgenoten van Jeruzalem.
* De Duitse keizer verlaat Palestina in Akko. De Franse koning en Diederik van de Elzas overwinteren in Jeruzalem. Bij zijn afreis ontvangt hij van zijn schoonbroer het Heilig Bloed als relikwie.
* Ca. [[Ysengrimus]] als voorloper van [[Van den vos Reynaerde|Reinaert de Vos]] is een Latijns gedicht dat waarschijnlijk in Gent is geschreven.

.

;1149-50
* De legende wil dat [[Diederik van de Elzas]] het [[Heilig Bloed (Brugge)|Heilig of Kostbaar Bloed]] aan de Zwinstad Brugge schenkt. De [[reliek]] van het Heilig Bloed van Jezus Christus is tot op heden te zien in de daartoe gebouwde [[Basiliek van het Heilig Bloed]] of de Sint-Basiliuskapel. Het is het populairste reliek in Vlaanderen. 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Saint-Bernard_prêchant_la_2e_croisade,_à_Vézelay,_en_1146.jpg|Bernardus roept op tot de kruistocht
Bestand:Siege_of_Lisbon_-_Muslim_surrender.jpg|Het beleg van Lisboa.
Bestand:AfonsoI-P.jpg|[[Alfonso I van Portugal]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

[[Bestand:Brugge_-_Sint_Jan_-_Middeleeuwse_ziekenzaal_rond_1778.jpg|thumb|550px|[[Jan Beerblock]]  (1739-1806) schildert in de achttiende eeuw hoe het middeleeuwse hospitaal er in Brugge uitzag.]] 

;1150 

.

* Brugge krijgt van de graaf van Vlaanderen [[Filips van den Elzas]] [[stadsrechten]] (?). Welstellende handelaars met een eigen rechtbank besturen de stad en verhandelen goederen met [[Engeland]] en de [[Baltische zee]]landen.

.

* (Of vroeger) Het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] in Brugge komt tot stand en is een van de oudste zieken-zorginstellingen in Europa. Het woord hospitaal komt van 'hospes' wat gast wil zeggen. Pelgrims zijn er evenzeer welkom. De conclusies berusten op opgravingen in 1983 en 1997. Die wijzen op een rechthoekige zaal aan de Mariastraat.

.

.

;1151

.

.

* 1152

.

.

;1153

.

* Dood [[Bernardus van Clairvaux]].

.

* [[Harelbeke]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

;1154

.

.

;1155

.

.

;1156

.

.

* Huwelijk van [[Filips van de Elzas]] met [[Elisabeth van Vermandois]], dochter van [[Rudolf de Melaatse]]. 

.

.

;1157

.

* [[Diederik van de Elzas]] trekt opnieuw naar het Oosten en landt in [[Beiroet]]. Zijn vrouw Sibylla en een aantal Vlaamse ridders reizen met hem mee. Het beleid van het graafschap Vlaanderen heeft hij overgedragen aan zijn zoon, [[Filips van de Elzas]]. 

.

.

;1158

.

.

* ♣ [[Winchester]] bouwt zijn Hospital of St Mary Magdalen: rond de tuin komt een muur om veiligheidsredenen.

.

* 1159

.

.

=== Zevende decennium ===
'''[[Bestand:Philip of Alsace.jpg|thumb|550px|[[Filips van de Elzas]] (1142-1191) is Graaf van Vlaanderen van 1168 tot aan zijn dood. Hij gaat de geschiedenis in als dé wetgevende innovator in Vlaanderen. Voor hem zijn veel wetten enkel lokaal. Filips verordent straf- en vervolgingswetten voor zijn graafschap. Grote steden dwingt hij tot uniformiteit, schepenbanken en strenge straffen. De dorpen Veurne, Kortrijk en Oudenaarde ontwikkelen zich tot een tad. In 1163 (?) schenkt hij Nieuwpoort een grondwet met schepenen.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen.'' Horizon, Schoten, 2015, p. 100.&lt;/ref&gt; Zijn vader stelt hem aan tot regent van Vlaanderen tijdens zijn derde reis naar het [[Heilige Land|Heilig Land]] in [[1157]]. In 1175 ontdekt hij dat zijn vrouw overspel pleegt. Uit wraak laat hij haar minnaar doodknuppelen. Zijn huwelijk blijft kinderloos. Filips van de Elzas is een van de de machtigste edelmannen in Frankrijk. Tijdens zijn tweede tocht naar het Heilige Land sterft hij aan een epidemie bij de [[Beleg van Akko (1189-1191)|belegering van Akko]]. Op binnenlands vlak werd Filips' beleid gekenmerkt door een krachtige stedelijke politiek. Zijn voornaamste verwezenlijking was de uitbouw van zijn graafschap tot een moderne staat. Hij verleende eenvormige [[stadskeure|keuren]] aan de grote Vlaamse steden, en voerde ingrijpende wijzigingen door op gerechtelijk gebied (vernieuwing van het [[strafrecht]], instelling van de [[baljuw]]s). Ook steunde hij een reeks opmerkelijke economische initiatieven, onder meer de stichting van de havens [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]], [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]], [[Damme (België)|Damme]] en [[Biervliet]]. In de eerste periode van zijn regering (die samenvalt met deze vernieuwingen) werd graaf Filips geïnspireerd door zijn kanselier, Robrecht van Ariën, bisschop-elect van [[Atrecht]] en [[Oude bisdom Kamerijk|Kamerijk]], maar in de periode nadien ziet het ernaar uit dat hij zelf zijn beleid heeft uitgetekend. Filips van de Elzas was een geletterd vorst en zijn hof groeide uit tot een centrum van cultuur. Het grafelijk hof reisde rond, zoals gebruikelijk in die tijd, en verbleef onder andere in het [[Kasteel van Wijnendale]]. In 1180 liet graaf Filips het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] te [[Gent]] optrekken als verblijfplaats voor het grafelijk geslacht. Ook in de krijgskunst wist hij zich een goede reputatie op te bouwen. Hij bezorgde Vlaanderen het [[Vlag van Vlaanderen|huidige wapenschild]]: de klimmende leeuw van sabel, getongd en genageld van keel, op het gouden veld. Er wordt weleens beweerd dat hij het meebracht uit het Heilige Land, waar hij het in 1177 zou hebben veroverd op een [[Saracenen|Saraceense]] ridder, maar dat is een mythe. Alleen al het feit dat de Leeuw op zijn zegel uit [[1163]] verschijnt, toen hij nog geen voet in de [[Oosten|Oriënt]] had gezet, spreekt dit verhaal tegen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Aut|R. Harmignies}}, Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre, in ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), pp. 24–26.&lt;/ref&gt; In werkelijkheid volgde Filips gewoon een West-Europese mode; ongeveer in dezelfde periode verscheen er ook een leeuw in de wapens van [[hertogdom Brabant|Brabant]], [[graafschap Holland|Holland]], [[hertogdom Limburg|Limburg]] en andere vorstendommen. Hoewel er geen historisch bewijs voor bestaat, vinden we vanaf de [[14e eeuw]] in wapenboeken de bewering dat het [[huis Vlaanderen|huis van Vlaanderen]] vóór de Leeuw een gegeerd schild van twaalf stukken van lazuur en goud voerde, met een hartschild van keel. Dit is toegeschreven aan [[Liederik]], die volgens de [[woudmeesterslegende]] de stamvader was van het Vlaamse grafelijk huis. Het is afgeleid van een verkeerd [[Interpretatie|geïnterpreteerd]] sierbeslag op het schild van de Vlaamse graaf [[Willem Clito]] (1102-1128), zoals het stond afgebeeld op zijn grafmonument in de [[Sint-Bertijnsabdij]] van [[Sint-Omaars]]. Dat schild vertoont centraal een umbo (sierknop) van waaruit enkele stralen naar de schildranden vertrekken. In zijn zoektocht naar het oude wapen van Vlaanderen heeft abt [[Iperius]], biograaf van het Vlaamse gravenhuis, dit geïnterpreteerd als een gegeerd wapen met een hartschild; de kleuren – die hij er zelf aan toevoegde – zijn vermoedelijk van het Franse koningshuis. Zo krachtig was zijn visie dat dit wapen in nauwelijks dertig jaar tijd volkomen ingeburgerd raakte.]]
'''
.

.

;1161

.

;1162/1163

.

* De leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;R. HARMIGIES. ''Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre.'' In: ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), p. 24–26.&lt;/ref&gt;

.

* Diksmuide heeft zijn stadsrechten verworven, een exacte datum is onbekend.

.

.

;1163

.

* Nieuwpoort verwerft stadsrechten.

.

.

;1164

.

* Diederik van de Elzas landt voor de vierde maal in het Heilig land.

.

* Vlaanderen breidt zich uit tot het [[Ile-de-France]].

.

* Thomas Becket reist als aartsbisschop van Canterbury via Vlaanderen naar Bourgondië.

.

.

;1165

.

;1166

.

* [[Thomas Becket]], de aartsbisschop van [[Canterbury (Verenigd Koninkrijk)|Canterbury]], wijdt het [[kasteel van Male]] in aldus een legende. Onder de graaf [[Filips van den Elzas]] zal het uitgroeien tot een bestuurlijk centrum en een grafelijk  domein.

.

* De stad Aat in [[Henegouwen|Henehouwen]] krijgt stadsrechten.

.

.

;1167

.

;1168

.

* [[Filips van de Elzas]] (°1142 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;bij Akko, 1191) een intellectueel, wordt voor twee decennia graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn vader is teruggekomen van een kruistocht en houdt zich ver van regeringszaken. 

.

* Diederik van de Elzas sterft in [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]] en rust in de abdij van [[Waten|Watten]].

.

.

;1169

.

* De 31-jarige [[Saladin]] komt aan de macht (Salah-el-Din).
.

* [[Saladin]] verslaat de vloot van het [[koninkrijk Jeruzalem]] en het [[Byzantijnse Rijk]] bij de havenstad [[Damietta]].

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Graaf_Filips.jpg|thumb|550px|De (Vlaamse) leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]]. Het [[Vlag van Vlaanderen| wapenschild]] met de klimmende leeuw op het gouden veld komt waarschijnlijk niet - zoals soms beweerd wordt - uit het Heilige Land, dat Filips van de Elzas in 1177 bezoekt als pelgrim. Filips volgt de mode; in die dagen verschijnen er leeuwen in de wapens van diverse vorstendommen: het [[hertogdom Brabant|Brabant]], het [[graafschap Holland|Holland]] en het [[hertogdom Limburg|Limburg]]. Bovendien werkte dit beeld combattief: het [[Heilige Roomse Rijk]] voerde een adelaar.]]

.

;1174

.

* [[Saladin]] neemt [[Damascus]] in. De christelijke rijkjes in het heilige land zijn nu langs de kuststrook ingesloten.

.

* De stad [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]] krijgt stadsrechten.

.

* Ieper verwerft zijn stadsrechten.

.

;1175

.

* Het huwelijk van Filips van de Elzas met Elisabeth van Vermandois (in 1159) blijft kinderloos. Het overspel van Elisabeth mondt uit in het doodknuppelen van haar minnaar Walter de Fontaines.

.

* Stichting van de [[ridderorde |ridderorde]] van Santiago. Hun devies is 'Het zwaard is rood van het bloed der Arabieren, hun embleem draagt een rood zwaard met een witte Sint-Jacobsschelp. Sint-Jacobus, gestorven in 44 na Christus krijgt zo zijn bijnaam als de Morendoder; de patroonheilige van de Conquista. In Amerika zal hij - enkele eeuwen later - de bijnaam verwerven van de Indianendoder.  

.

;1177

.

* Filips van de Elzas scheept in te [[Wissant]] als bedevaarder. Vlaamse en Engelse ridders vergezellen hem naar Acco en van daar uit over land naar Jerusalem waar zijn neef, Boudewijn IV aan melaatsheid lijdt. Op de vraag om regent over de stad te worden en de verdediging op zich te nemen wil Filips niet ingaan.

.

;1178

.

* Filips van de Elzas keert via Constantinopel, [[Thracië]], Hongarije en Zuid-Duitsland terug naar Vlaanderen.

.

* Gent verwerft stadsrechten.

.

;1179

.

* [[Hildegard van Bingen]] (°1098) overlijdt. Deze mystieke Duitse benedictijnse abdis liet zich in met kosmologie, filosofie, muziek, poëzie, plantkunde en taalkunde.

.

* Na het overlijden van de Franse koning wordt de Vlaamse graaf tot begeleider en raadgever van de Franse kroonprins. Het bewijst dat [[Filips van de Elzas]] de machtigste edelman in Vlaanderen én Frankrijk is.

.

.

=== Negende decennium ===
[[Bestand:Marie de Blois.jpg|thumb|550px|[[Maria van Champagne]] (ca. 1174-1204) is een dochter van graaf [[Hendrik I van Champagne]] en een kleindochter van de Franse koning [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk VII]]. Volgens een kroniekschrijver verlooft ze zich in 1179 met de zoon van de graaf van Vlaanderen, aan wie ze in 1171 is beloofd.]]

.

;1180

[[Afbeelding:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|550px|&quot;[[Zeven vrije kunsten|Septem artes liberales]]&quot; uit de ''Hortus Deliciarum'' of de 'Tuin der kostelijkheden' is een tussen 1175 en 1195 Latijns en Duits geschreven en geïllustreerde [[encyclopedie]] door [[Herrad von Landsberg]], de eerste door een vrouw samengestelde encyclopedie. 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en wat [[theologie|theologische]] en profane [[kennis]] komen samen ter educatie van de [[novice|novicen]] en [[Zuster (religie)|kloosterzusters]]. Het origineel is in 1870 in Straatsburg, waar het sinds [[1723]] verbleef, als gevolg van de [[Frans-Duitse Oorlog]] verbrand. Alleen kopieën en een [[facsimile]] uit [[1818]] zijn bewaard.]]

.

* Stichting [[Damme (België)|Damme]] als voorhaven van Brugge. Het stadje krijgt vrij snel zijn stadsrechten. De naam verwijst naar de beschermingsdijk die het Zwin 'afdamt' in [[Moerkerke]]. De inpoldering van het Zwin start en Damme roeit uit tot een haven waar havenarbeiders de goederen van grote naar kleine schepen overzetten om ze naar Brugge te verschepen. Brugge is het grootste doorvoercentrum op het kruispunt van Engeland, Champagne, Lombardije, de Baltische staten en het Rijnbekken.

.

* [[Filips van den Elzas]] verbouwt het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] tot zijn verblijfplaats.

.

;1181

.

;1182

.

;1183

.

* [[Torhout]] verwerft stadsrechten.

.

;1184

.

* Paus [[Lucius III]] roept in [[Verona (stad)|Verona]] op tot de actieve opsporing van [[Ketterij|ketters]]. [[Bisschoppen]] moeten onderzoeken ([[inquisitie]] betekent [[Enquête (onderzoek)|enquête]]) in hoeverre de ketterij zich in hun [[bisdom]] heeft verspreid.

.

;1185

.

* [[Boudewijn IV van Jeruzalem|Boudewijn IV]] van Jerusalem sterft aan melaatsheid op 24 jarige leeftijd.

.

;1186

.

* De twaalfjarige [[Maria van Champagne]] huwt [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] in [[Valencijn]]. Hij is veertien. Het is een dynastiek huwelijk dat liefdevol wordt. 

.

;1187

.

* Sultan [[Saladin]] (een [[Koerd]] die zich verplicht tot de Islam van de [[Arabieren]] moest bekeren) proclameert de heilige oorlog en rukt [[Palestina (regio)|Palestina]] binnen. Hij verslaat de christelijke legers bij [[Slag bij Hattin|Hattin]] en Jerusalem capituleert. Alle christenen verlaten de stad, tienduizend van hen worden als slaaf verkocht. De helft van hen gaat in [[Egypte]] verdedigingswerken leveren ten dienste van Saladijn. Wint - op militair vlak - de duimtechniek het van de drievingertechniek? De Kruisvaarders verliezen hun top-[[relikwie]] met- stukken van het kruis van Christus. Die namen ze stom genoeg mee om de strijd in hun voordeel te winnen tijdens de [[Tiberias|slag om Tiberias]].

.

* De Algemene Rekening toont dat [[haver]] (dat goed groeit in zandgrond en woudkapgebied) de voornaamste teelt is in West-Vlaanderen. Daar liggen grote, ommuurde boerderijen. Een halve eeuw eer bakten de Brugse bakkers alleen in noodsituaties haverbrood, aldus een verslag van [[Galbert van Brugge]].

.

;1188

.

* Oudste document dat ons informeert over het [[Sint-Janshospitaal_(Brugge)]], waarvan de geschiedenis wellicht al decennia eerder begint. Tegen het eind van de eeuw hebben veel centrale steden dit soort gasthuizen om arme zieken, zwakken, daklozen en pelgrims op te vangen. Ieper (ca. 1186), Brussel (1195) en de [[Bijloke]] in Gent (1196).

.

* [[Saladin]] is terug in [[Jeruzalem]].

.

* De vier machtigste vorsten van West-Europa besluiten tot de derde kruistocht en leggen hun geloften af: de graaf van Vlaanderen Filips van den Elzas, de koning van Frankrijk [[Filips II August]], de koning van Engeland [[Richard Leeuwenhart]] en de keizer van Duitsland, [[Frederik Barbarossa]].

.

;1189

.

* De [[Derde Kruistocht]] (tot [[1192]]) - 100.000 man onder leiding van [[Frederik Barbarossa]] wil het Heilige Land heroveren op [[Saladin]]. De (succesvolle) kruistocht bereikt zijn doel niet. 

.

* [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] neemt hij deel en zal verantwoordelijk zijn voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. 

.

* [[Oudenaarde]] verwerft stadsrechten.

.

.

=== Laatste decennium ===
[[Bestand:Zuidgevel_Sint-Janshospitaal_Brugge.JPG|thumb|550px|De Romaanse Zuidgevel van het Sint-Janshospitaal, dé middeleeuwse kliniek in Brugge. Sinds 1977 zijn de zalen een museum. Behalve de geschiedenis van de zorg, de apothekersgeschiedenis en de vroedkunde komt [[Hans Memling]] aan bod. Een bezoek waard.]]

.

;1190

.

* Stichting [[Duitse Orde]].

.

* [[Filips van den Elzas]] overwintert in Rome voor hij verder trekt op kruistocht.

.

;1191

.

* Een [[Keure]] geeft de [[Gent|Gentenaars]] hun rechten en vrijheden. Ze moeten de ''vorst trouw zijn en met hem bevriend, boven alle vorsten ter wereld, zolang hij hen rechtvaardig en redelijk wil behandelen.'' Hun stadsrechten hebben ze reeds in 1178 reeds verworven. Wat is de reden van deze 'herbevestiging'?

.

* [[Filips van de Elzas]] trekt van Rome naar Napels en naar Sicilië. In [[Messina (stad)|Messina]] sluit hij aan bij het Engelse en het Franse leger.

.

* [[Richard Leeuwenhart]] concentreert zich op de verovering van [[Cyprus]], de andere twee legers varen naar Akko, de havenstad die nu al twee jaar door de christenen belegerd wordt. De uitstekende werpmachines van Filips van de Elzas leveren uitstekend werk.

.

* [[Filips van de Elzas]] sterft aan een epidemie bij het [[Beleg van Akko (1189-1191)]]. Hij ligt begraven in [[Clairvaux]], in een kapel die hij zelf stichtte.

.

* [[Filips van de Elzas]] overlijdt op 1 juni in Akko aan een besmettelijke ziekte. Op 12 juli valt de stad in de handen van de kruisridders. 

.

* De Franse koning trekt zich uit de strijd terug om het kroonloze Vlaanderen te annexeren. De koerier naar Bergen is sneller dan de koerier naar Parijs waardoor [[Boudewijn V van Henegouwen]] met een leger naar Vlaanderen oprukt en samen met de zus van Filips [[Margaretha van de Elzas]] zijn schoonbroer opvolgt als [[Boudewijn de Moedige]]. Boudewijn VIII van Vlaanderen verankert zo Henegouwen in Vlaanderen.


.

* [[Richard Leeuwenhart]] herovert de kuststreek van Jerusalem en sticht het koninkrijk Akko. Jerusalem blijft in handen van [[Saladin|Saladijn]].

.

;1192

.

;1193

.

* [[Saladin]] overlijdt.

.

;1194

.

* [[Margaretha van de Elzas]] overlijdt na een korte regeerperiode. Ze wordt begraven in de [[Sint-Donaaskathedraal]] in Brugge. Haar man, Boudewijn VIII doet troonsafstand ten gunste van zijn zoon.

.

* [[Boudewijn IX]] (1171- + Bulgarije, 1205) wordt graaf van Vlaanderen tot 1205. In 1204 en 1205 zal hij de eerste keizer zijn van het [[Latijns Keizerrijk van Constantinopel]].

.

* [[Aarschot]] krijgt zijn stadsrechten.

.

;1195

[[Bestand:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|right|550px|♣ De Zeven vrije kunsten in de ''Hortus Deliciarum'' of de ''Tuin der kostelijkheden.'' Deze Latijns/Duitse [[encyclopedie]] is geschreven door [[Herrad von Landsberg]] vanaf [[1175]] en gefinaliseerd is in [[1195]]. Een andere bron - ook op Wikipedia - zegt 'afgewerkt omstreeks 1180, eraan begonnen omstreeks 1159.' De schrijfster is abdis van het Hohenburgklooster op de [[Mont Sainte-Odile|Odilienberg]] in de [[Elzas]]. Deze encyclopedie door een vrouw samengesteld toont 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en synthetiseert de kennis van die tijd. Het origineel verbrandde tijdens de [[Frans-Duitse Oorlog]] in [[1870]] in [[Straatsburg]].]]

.

* Boudewijn VIII overlijdt een jaar na zijn vrouw. Hij is begraven in [[Sint-Waltrudiskerk]] van [[Bergen (België)|Bergen]].

.

* Boudewijn IX is nu ook graaf van Henegouwen.

.

;1196

.

;1197

.

;1198

.

* Oprichting van de Orde der [[Trinitariërs]] in Italië door de priesters Johannes de Matha en Felix Valois om christenen vrij te kopen die om hun geloof tot slaaf zijn gemaakt. De Orde verspreidt zich rond de Middellandse Zee met kloosters in Spanje, Italië, en Zuid-Frankrijk. 

.

;1199

.

* Start bouwwerken van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] door graaf [[Boudewijn IX van Constantinopel]] opgestart (eerste eredienst in 1203).

.

* Ca. geboorte van [[Johanna van Constantinopel]].

.

* Paus [[Paus Innocentius III|Innocentius III]], jong en krachtig stuurt zijn propagandisten voor de vierde kruistocht uit. Pastoor Fulco doet onze regio aan.

.

;1200

.

* Uitvinding van de [[kogge]].

.

* Uitvinding van de [[standaardmolen]].

.

* [[Boudewijn IX]] en [[Maria van Champagne]] leggen in de [[Sint-Donaaskerk]] in Brugge de kruisvaartgelofte af. 

.

* Met het [[verdrag van Peronne]] verwerft Vlaanderen haar Zuidelijke gebieden terug die aan Frankrijk verloren gingen na de dood van Filips van de Elzas.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Kogge_stralsund.jpg|Een [[koggeschip]] is een typisch voor [[Hanze|de Hanze]]-boot die goederen vervoert. Veel Oostzee-steden dragen haar in hun [[Wapenschilden|wapenschild]].
Bestand:Saint-Denis_-_Façade.jpg|Saint-Denis, de façade. Hier ontstaat de [[Gotiek]] in [[1122]].
Bestand:Bruges_basilica_Philip_of_Flanders.JPG|Filips van den Elzas.
File:2nd_Crusade_council_at_Jerusalem.jpg|Koenraad III, Lodewijk VII en Boudewijn III, tijdens het concilie in Jeruzalem.
Bestand:Saint-Denis_-_Basilique_Saint-Denis_et_l'abbaye_-1.JPG|Basilique Saint-Denis en de abdij, hier start in 1122 de [[Gotiek]].
Saint-Denis,_la_ville_et_l'abbaye_(le_cloître_roman).jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Dertiende eeuw (1201-1300) ==
[[Bestand:Begijnhofmuseum_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Het Kortrijkse begijnhofmuseum is 0,7 hectare groot en gaaf. Het combineert plein met een straatarchitectuur en was veilig omringd door het grafelijk kasteel, de stadswal, het Sint-Maartenkerkhof, de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] en de [[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)|Sint-Maartenskerk]]. Het kent verwoestingen in 1302, in 1382 en in 1684. De huidige huisjes, een veertiggtal dateert uit de 17de eeuw. Het laatste [[Begijnen en begarden|begijntje]] ter wereld overlijdt hier: [[Marcella Pattyn]], geboren in [[1920]] in [[Thysville]] in Congo en was niet rijk genoeg om non te worden. Een [[bruidschat]] kon ze niet betalen.]]

.

'''De dertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''De filosofie van [[Aristoteles]] maakt opgang in de West-Europese universiteiten en kloosters. [[Bartholomaeus Anglicus]] (geboren voor 1203-1272) een Engelse geleerde franciscaan en professor aan universiteit van Parijs en Magdeburg schrijft in het midden van de eeuw De proprietatibus rerum, een voorloper van de encyclopedie. De negentien delen hebben het over zowat alles: over god, de engelen, de ziel, de elementen, het menselijk lichaam en de levensstadia, geografie, planten en kruiden, de dieren...'''

.

* '''Een wieltje met punten komt aan de ruitersporen. De [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en de teugels laten toe om het paard volledig in bedwang te houden. Zal deze toptechnologie aan de vooravond van [[1302]] de ruiters straks gunstig gezind zijn?'''

.

* '''Vanaf de tweede helft van de eeuw gaat de landwinning van Vlaanderen op de Noordzeekust een stuk trager, in Vlaanderen gaan er stemmen op over de tomeloze ontbossing en overvloedige regens hinderen Brugge en Ieper als zeehaven. Vanaf de tweede helft van de dertiende eeuw breken de volkstalen door (1250-1500). Dit is de eeuw van [[Jacob van Maerlant]] (Brugse Vrije ca. 1235– ca. 1300). Deze Vlaamse dichter en Middelnederlandse auteur schreef ruim 230.000 verzen en adaptaties uit het Frans en het Latijn. De gevleugelde uitdrukkingen &quot;Walsche valsche poeten&quot; en &quot;Ende omdat ik Vlaminc ben&quot; zijn van Maerlants hand.'''

.

* '''De kruistochten brengen Oosterse kennis en ideeën naar Europa: Europeanen leren ziekenhuizen inrichten en patiënten verzorgen, voorzien hen van een deftig [[dieet]] en leren ze wat [[hygiëne]] is dank zij de [[hospitaalridders]]. Kennis over [[wiskunde]] en meetkunde komt tot uiting in de [[Gotiek]] als bouwkunst. [[Sterrenkunde]] bereikt Europa via boeken, er ontstaat een [[Pelgrimsroute naar Santiago de Compostella (routebeschrijvingen)|pelgrimtoerisme]] en de Italiaanse havens doen gouden zaken met [[pelgrims]] die het heilig graf in de [[Heilig Grafkerk]] bezoeken in [[Jeruzalem]]. Periodes van tolerantie tussen moslims en christenen wisselen elkaar af met bitse oorlogen. Johanna van Constantinopel gaat de geschiedenis in als wilskrachtig en vroom kloosters, abdijen, hospitalen en leprozerieën sticht of ondersteunt (zoals de Hospice Comtesse in Rijsel en het begijnhof in Kortrijk). Onder haar bewind neemt de welvaart van Vlaanderen toe. Haar standbeeld staat in het Kortrijkse begijnhof en in het Gentse Groot Begijnhof Sint-Elisabeth (in een nis boven de ingang van de Dr. Decrolyschool in de Begijnhofdries). De nieuwe welvaart leidt (samen met de pest) tot de Renaissance.'''

.

* '''De [[Mystiek|liefdesmystiek]] is een nieuwe spiritualiteit die in de Franse kloosters, in het hertogdom Brabant en het prinsbisdom Luik ontstaat en leken en vooral vrouwen inspireert. Deze ‘religieuze vrouwenbeweging van de dertiende eeuw’ doet begijnen zoals [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] en [[Margareta Porete]] rondtrekken om 'hun' boodschap te verkondigen. De boodschap van Porete valt in verkeerde aarde. Die komt hier op neer: 'Als mensen één worden met God - iets wat mogelijk is tijdens hun leven - doen ze afstand van hun deugden.' Geletterde vrouwen zoals deze zijn zeldzaam. De stichting van [[begijnhoven]] schijnt een reactie te zijn op het mannentekort sinds de Kruistochten of andere oorlogen.'''

.

* '''Dat de [[guillotine]] een vinding is uit de achttiende eeuw, van [[Joseph-Ignace Guillotin]] is een fabel. Die man houdt ten tijde van de [[Franse Revolutie]] een pleidooi om de doodstraf te humaniseren. Met het ontwerp zelf heeft de dokter niets te maken. Het tuig heet in die dagen 'Louisette', naar een zekere Antoine Louis. In de dertiende eeuw gebruiken [[Brussel (stad)|Brussel]] en [[Dendermonde]] de machine. Guillotin haat de associatie met zijn naam, net zoals zijn familieleden die hun naam veranderden.''' 

.

* '''Alle Vlaamse steden kennen een expansie door een ongeziene bevolkingsgroei. Landbouwgebied fragmenteert (mensen gaan op kleinere lappen grond wonen) en diversifieert in de bebouwing. De stedelingen, de ambachtslui en de handelaars worden politiek en economisch zelfstandig, rijk en mondig. [[Brugge]] wordt de handelsmetropool van West-Europa, textielproductie in [[Leuven]], [[Ieper]] en [[Gent]], [[metallurgie]] in [[Dinant]] en [[Luik (stad)|Luik]]. Tot en met de dertiende eeuw financierden de graven van Vlaanderen de aanleg van kanalen. Grote steden nemen deze taak nu op zich, met Gent en de Lieve als eerste.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
[[Bestand:Jan_Swerts_-_Boudewijn_of_Flanders_leaves_Mary_of_Champagne_and_his_daughter_Jannekin_-_1849-1879_-_City_Hall_of_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Boudewijn IX verlaat Vlaanderen en neemt afscheid in [[Valencijn]] van zijn vrouw en zijn dochter in de steek latend. Het schilderij bevindt zich in het [[Stadhuis van Kortrijk|historische stadhuis van Kortrijk]]. Met Maria van Champagne heeft hij afgesproken dat ze hem achterna reist na de geboorte van hun tweede kind.]]

[[Bestand:Balduino-I-de_Constantinopla.jpg|thumb|550px|De verkiezing en kroning van 33-jarige Boudewijn IX tot keizer Boudewijn I van Constantinopel in de [[Aya Sophia]]. De geestdrift voor deze vierde kruistocht is te danken aan de paus en zijn volkspredikers die aansporen tot geloofsijver en roofzucht. Een tussenstop vooraleer naar Egypte te trekken - het hol van de leeuw en het ware doel van deze tocht - leidt de kruisvaarders van hun plan af. In Venetië (dat zich economisch geschaad ziet door het [[Byzantijnse Rijk|Oost-Romeinse rijk]] en haar hoofdstad [[Constantinopel]]) overhaalt de [[Doge (staatshoofd)|doge]] hen met een ander plan: de verovering van Zara dat ze eind 1202 samen met de Venetianen (ondanks hun onderlinge twisten) veroveren. In Zara maken ze kennis met prins Alexis de Jonge uit Constantinopel die slachtoffer is van een staatsgreep in Byzantium. Samen met de doge overtuigt de prins de kruisvaarders om zich op Constantinopel te richten, in plaats van de dure overtocht naar Egypte te maken. Die kunnen ze immers niet betalen omdat de vereiste sommen geld niet opdagen. Op 13 april 1204 nemen de kruisvaarders Constantinopel in en zo voltrekt zich een eerste val van het Oost-Romeinse rijk. Behalve de menselijke tol is de kunsthistorische tol hoog. Constantinopel - het mekka voor de [[Helleense Republiek|Helleense kunst]]: de kruisvaarders smelten bronzen beelden om tot munten, verbrijzelen het marmeren beeldwerk van [[Praxiteles]], [[Phidias]] en [[Lysippus]] en plunderen heiligdommen, paleizen en schatkamers. Een brand vernietigt de helft van de stad, kinderen sterven op straat en een derde van de inwoners raakt dakloos. Het [[Latijnse keizerrijk]] is de naam voor de [[feodale]] staat die hierop volgt. De verkaveling van het Oost-Romeinse Rijk is een feit dat een halve eeuw duurt: Venetië krijgt [[Kreta]] en [[Gallipoli (schiereiland)|Gallipoli]], de graaf van Blois krijgt [[Nicea]] en [[Saloniki]] wordt een koninkrijkje. Voor de paus is dit een bittere pil omdat 'zijn' kruistocht een oorlog wordt tussen christenen. Voor de Franse koning betekent het keizerschap van Boudewijn een wissel van de macht: de leenman wordt leenheer. De kruisvaarderstaat zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat, die hij sticht na de verovering van [[Constantinopel]]. Hij noemt zichzelf de eerste Latijnse keizer in de [[Hagia Sophia]]. Met de paus [[Innocentius III]] wil hij het [[Groot Schisma]] beëindigen. Veel pluimen steekt Boudewijn niet op zijn helm. Constantinopel ontvolkt en zelf valt Boudewijn in april 1205 in Bulgaarse handen en er komt een halve eeuw historische mist. Na het verdwijnen van Boudewijn IX neemt zijn broer Hendrik van Henegouwen de leiding over tot hij in 1216 op 40 jarige leeftijd overlijdt. Hun zus Yolande zal vanaf 1217 keizerin zijn. In 1261 herovert de keizer van [[Nicea]] Constantinopel en verdwijnt het Latijnse Keizerrijk ten gunste van het [[Byzantijnse Rijk]] dat nog een kleine twee eeuwen te gaan heeft.]]

[[Bestand:Cathars_expelled.JPG|thumb|550px|De katharen worden in 1209 verdreven uit [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]]. De [[Albigenzische Kruistochten]] zijn een wraakoefening van de kerk en de Franse koningen van het huis Capet tegen de katharen in de [[Languedoc-Roussillon (regio)|Languedoc]]. De [[katharen]] of de Albigenzen vormen een populaire religieuze beweging met mystieke, dualistische en afwijkende bijbelkennis die Satan almachtig vindt. Voor de katholieken is dit een ketterij en met de Albigenzische Kruistochten beëindigen ze het katharisme. Hun [[inquisitie]] roeide de katharen uit.]]

.

* 1201
** [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een Franse ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] schopt het tot dertiende grootmeester van de [[Orde van de Tempeliers]]. In [[1189]] nam hij deel aan de [[Derde Kruistocht]] en was verantwoordelijk voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. Onder zijn leiding groeiden de Tempeliers uit tot een machtige orde.
** Zes onderhandelaars worden naar Venetië gestuurd om er te onderhandelen over de vloot die de kruisvaarders nodig hebben voor de overtocht door de Middellandse zee. Ze gooien het op een akkoord met de doge, Hendrik Dandolo. Hij zal tegen betaling 20.000 man aan voetvolk, 9000 stalknechten, 4500 paarden en evenveel ridders naar het Oosten brengen en hen van proviant voorzien.

.

* 1202
** [[Vierde Kruistocht]] tot [[1204]]. 
** Boudewijn IX vertrekt over land (via Clairvaux, Bourgondië, Lombardije), zonder zijn zwangere vrouw, [[Maria van Champagne]] op 14 april. Maria blijft achter als [[Regent (bestuurder)|regentes]]. 
** Vanuit het Zwin vaart de Vlaamse vloot af, geleid door Diederik, een zoon van Filips van de Elzas en de Brugse burggraaf Jan van Nesle. In plaats van naar Venetië te varen, zoals afgesproken, legt zij aan in Marseille. Op die manier kunnen de kruisvaarders de Venetianen niet betalen voor de overzet naar het Heilige land.

.

* 1203
** De kruisvaarders laten zich door de doge van Venetië en prins Alexis de Jonge overtuigen Constantinopel te veroveren in plaats van hun vooropgestelde Egypte. Als ze de wereldstad bereiken vallen hun monden open. De prachtige paleizen, de katholieke kerken en machtige muren maken meer dan indruk. De [[chroniqueur]] [[Godfried van Villehardouin]] schrijft 'Wij konden niet geloven dat er op de wereld zulke machtige stad bestond, als wij de hoge muren en sterke torens gadesloegen, als wij de grote paleizen en de hoge kerken aanschouwden... Niemand zou aan zulk schouwspel geloofd hebben, als hij het niet met eigen ogen had gezien... Er was niemand, hoe moedig ook, die niet beefde in zijn vlees, en geen wonder, want nooit sedert de oorsprong der tijden had zulke kleine hoop mensen zulke grootse onderneming [de belegering van de stad] durven aanpakken. In juli zetten ze de aanval in op een stad die vierhonderdduizend inwoners telt [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2985056 ''La Conquête de Constantinople'', uit 1838 is digitaal beschikbaar]. De [[Frygië|Frygische]] historicus [[Niketas Choniates]] laat vergelijkbare beschrijvingen na eenmaal de stad geplunderd is: 'O stad, stad, oog van alle steden, universele roem, bovenatuurlijk wonder [...] verblijfplaats van al het goede! O stad, dronk gij van de hand van de Heer de beker van zijn woede? O stad, verteerd door vuur.' Venetië raakt in de ban van alles wat oosters is. De Basiliek van San Marco laat zich optutten met friezen, kapitelen en zuilen uit Constantinopel, oorlogsbuit. 
** Op het einde van het jaar scheept [[Maria van Champagne]] in op de Vlaamse vloot die in [[Marseille]] aangemeerd ligt voor een lange overtocht naar [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1204
** De kruisvaardersstaat die zich het [[Latijnse Keizerrijk]] noemt, zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat.
** [[Maria van Champagne]] wordt keizerin van Constantinopel. Het is een titel, de stad zal ze nooit zien. Ze overlijdt op 29 augustus in [[Akko (stad)|Akko]], bij de [[hospitaalridders]], aan de pest, nauwelijks dertig jaar oud (ook [[Filips van de Elzas]] overleed in Akko aan een besmettelijke ziekte). Ze is begraven in de [[Aya Sophia]]. Hierop neemt [[Johanna van Constantinopel]], haar dochter de titel van keizerin van Constantinopel over. Ook zij zal de stad nooit zien. 

.

* [[1205]]
** In april verdwijnt de graaf van Vlaanderen, Boudewijn XI spoorloos. In de Bulgaarse stad Târnovo aan de rivier de [[Jantra]] zal hij overlijden, in een sombere toren op de Tsarevaheuvel. Die draagt op heden de naam 'Boudewijntoren'. Zijn dochter wordt gravin van Vlaanderen. De koning van Frankrijk ziet zijn kans om zijn macht over Vlaanderen en Henegouwen uit te breiden. 

.

* [[1206]]
** [[Djenghis Khan]] verenigt alle [[Mongolen]]. Kort daarna gaan deze krijgers op plundertocht in [[Rusland]], [[Polen]] en [[Hongarije]]. Het scenario is vergelijkbaar met wat de [[Hunnen]] doen in de eerste eeuwen na Christus; Het [[Suske en Wiske]] verhaal [[De krakende carcas]] speelt zich in [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] af.

.

* 1207
** Volgens een kroniekschrijver [[Remmerus Valerius]] ontstaat het (groot) begijnhof in Mechelen. 

.

* 1208

.

* 1209
** Stichting van de [[Universiteit van Cambridge]] door studenten uit Oxford die uit onvrede met de lokale bevolking verhuizen. De universiteiten heten samen [[Oxbridge]]. Intussen, in 2020 heeft Cambridge 82 Nobelprijswinnaars onder haar studenten, 36 komen uit het [[Trinity College (Cambridge)|Trinity College]] komen. Ter vergelijking: Frankrijk telt een 50-tal Nobelprijswinnaars.
** Eerste [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1224). Deze kruistochten van de [[Rooms-Katholieke Kerk|Katholieke Kerk]] en de Franse koningen richten zich tegen de [[katharen]] en beëindigen het katharisme in de [[Languedoc (provincie)|Languedoc]]. Het Franse koningshuis lijft zo het zuiden van Frankrijk stilaan in.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:ConquestOfConstantinopleByTheCrusadersIn1204.jpg|Miniatuur vijftiende eeuw met de inname van [[Constantinopel]] door de kruisvaarders.
Bestand:Baudouin_de_Constantinople.JPG|Boudewijn IX van Vlaanderen in [[Bergen (België)|Bergen]]. 
Bestand:Vlaanderen_maille_Boudewijn_Ieper.jpg|Graafschap Vlaanderen, denarius geslagen in Ieper onder Boudewijn IX.
Bestand:Boudewijn,_Keizer_van_Constantinopel.jpg|Keizer van Constantinopel (uit [[Sanderus]], Flandria illustrata, 1641).
Bestand:Johannavanconstantinopel.jpg|Johanna van Constantinopel. Geboren tussen 1194 en 1200 was gravin van Vlaanderen en Henegouwen van 1205 tot 1244.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Joan_of_Constantinople_001.png|thumb|550px|Na haar moeders overlijden in 1204 en de verdwijning van haar vader in 1205 neemt de Franse vorst haar met haar zus in 1208 onder zijn hoede om te voorkomen dat de prinsessen een Engelse prins huwen. Johanna huwt in januari 1212 [[Ferrand van Portugal]] die zich voor Engeland en voor het Duitse keizerrijk uitspreekt tegen Frankrijk. Terwijl Johanna huwt en zich als jonge tiener onderwerpt aan haar echtgenoot, is Margaretha nog een jong kind, gevoelig voor volksvertellingen, magie en bijgeloof.]]

[[Bestand:University of Salamanca Fray Luis de Leon (cropped).jpg|thumb|550px|De [[universiteit van Salamanca]] is gesticht in 1218. In deze eeuw volgen [[universiteit van Padua|Padua]], [[Universiteit van Napels Federico II|Napels]], [[Universiteit van Siena|Siena]], [[Universiteit van Valladolid|Valladolid]], [[Universiteit van Macerata|Macerata]] en [[universiteit van Coimbra|Coimbra]].]]

.

;1210

.

;1211
* Leuven verwerft stadsrechten.

.

;1212
* Het [[Verdrag van Pont-à-Vendin]], getekend door de koning [[Filips II van Frankrijk]], de graaf (''[[iure uxoris]]'') en [[Johanna van Constantinopel]] kort na haar huwelijk met [[Ferrand van Portugal]] dient om het jonge paar aan de koning van Frankrijk te binden. Bij hun tocht naar Vlaanderen zet kroonprins [[Lodewijk VIII van Frankrijk|Lodewijk]] hen gevangen. Hij eist [[Sint-Omaars]] en [[Ariën aan de Leie|Ariën]] op. Wat gebeurt. De liefde van het paar voor het huis Capet slaat om in wantrouwen. Ferrand wil de gebieden terug en breekt met zijn Franse leenheer. Hij vindt steun bij de Engelse koning [[Jan zonder Land]], de Duitse keizer [[Otto IV (keizer)|Otto IV]] en [[Hendrik I van Brabant]].
* [[Kinderkruistocht]]. De droge zomer is het decor waarin een ongewapend kinderleger biddend en zingend door Frankrijk trekt. In [[Assisi]] noteert een [[chroniqueur]]: 'In de havensteden is een verbazingwekkend schouwspel te zien. Honderden kinderen uit Duitsland en Frankrijk gaan scheep naar het Heilige land met kruisen en vaandels om dat land van de ongelovigen te bevrijden. Ze doen dit omdat de Heer verscheen aan drie jongens van twaalf nabij Keulen.' Na de mislukking van de vierde kruistocht zullen zuiverheid en onschuld voor de overwinning zorgen. De kinderstemmen verstommen en na hun inscheping bij de Middellandse zee wordt niets meer van hen vernomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THERA COPPENS. ''Johanna en Margaretha. Gravinnen van Vlaanderen en prinsessen van Constantinopel'', Meulenhof, Amsterdam, 2019, p. 79.&lt;/ref&gt;
* [[Lier (België)|Lier]] en Turnhout verwerven stadsrechten.

.

[[1213]]
* [[Vijfde Kruistocht]] duurt bijna acht jaar, tot 1221 en leidt naar [[Egypte (land)|Egypte]].
* Verwoesting van Kortrijk door de Franse kroonprins.
* [[Dzjengis Khan]] en de [[Mongolen]] belegeren de niet in te nemen keizersstad [[Peking|Beijing]]. Na een jaar verlaat de keizer zijn stad en openen de stadspoorten. De Mongolen slachten de bevolking af en controleren vanaf nu Noord China. Vanaf nu combineren ze hun stoutmoedige belegeringskunst met een geroofd arsenaal aan hypermoderne belegeringstoestellen. Geen enkele stad blijft veilig voor hen: het Mongoolse leger trekt op tot Moskou (1228), Kief (1240), [[Krakau]], [[Boeda]], [[Pest (stadsdeel)|Pest]], [[Constantinopel]] en [[Bagdad]] in 1258.

.

;[[1214]]
* [[Ferrand van Portugal]] wordt met zijn bondgenoten verslagen in de [[Slag bij Bouvines]] en gevangengenomen. Een Romeins gebruik ketent hem vast aan handen en voeten. In een draagstoel voert men hem door Parijs. Hij wordt bespuwd en weggehoond, met de Franse koning voorop. Zijn vrouw zal dertien jaar Vlaanderen besturen. Haar troon komt even in gevaar als de kluizenaar [[Bertrand van Rains]] zich onterecht uitgeeft voor de teruggekeerde Boudewijn IX. In 2021 publiceerde [[Nico Dros]] (°1956) een historische roman die hij rond de veldslag van Bouvines opbouwde.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NICO DROS. ''Willem die Madoc maakte.'' Van Oorschot, Amsterdam, 2021.&lt;/ref&gt; 

.

;[[1215]]
* De Engelse koning Jan zonder Land tekent in [[Runnymede]] de [[Magna Carta]], een oorkonde over vrijheden en rechtspraak, afgedwongen door zijn leenmannen die vinden dat hij zijn macht misbruikt. Zijn Vlaamse en Brabantse huurlingen worden verbannen uit Engeland. 
* Ontstaan van de [[predikheren]] of de Dominicanen, gesticht  door [[Dominicus de Guzmán]]. Later, in 1231 zal paus [[Gregorius IX]] ze bevelen de [[ketterij]] te bestrijden.

. 

;1216
* Paus [[Innocentius III]] stemt in met de nieuwe beweging van de vrouwen die zich [[begijnen]] (zullen) noemen. 

.

;1217
* De gravin van Vlaanderen (Johanna) kent belastingvoordelen toe aan wie Kortrijk komt bevolken en heropbouwen na de verwoesting van de stad in 1213.

.

;1218
* Stichting [[universiteit van Salamanca]].

.

;1219
* Tijdens de vijfde kruistocht nemen de kruisvaarders de havenstad [[Damiette]] in [[Egypte]] in. Verder raken ze niet. Ze zullen de stad bijna twee jaar houden.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Bataille_de_Bouvines.jpg|Slag bij Bouvines
Bestand:The_Perugia_Altarpiece,_Side_Panel_Depicting_St._Dominic.jpg|Dominicus de Guzmán (Spaans: Domingo) (°1170–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1221)sticht de dominicanen.
Bestand:Gustave_dore_crusades_the_childrens_crusade.jpg|[[Gustave Dore]] schetst de kinderkruistocht van 1212.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Palazzo_Bo_(Padua).jpg|thumb|550px|[[universiteit van Padua|De universiteit van Padua]] in Noord-Italië is gesticht in 1222. Het is de derde universiteit in Italië. In 1238 breidt keizer [[Keizer Frederik II|Frederik II]] die uit. De universiteit wordt beschouwd als de bakermat van het [[humanisme]]. In [[1545]] komt de [[Orto botanico di Padova]], de oudste [[Hortus botanicus]] van Europa/de wereld. [[Galileo Galilei]] bekleedt er het hoogleraarschap van 1590 tot 1610. Zijn ruwe, houten [[katheder]] die hij gebruikte voor zijn colleges en zijn [[anatomisch theater]] is een pronkstuk van de universiteit.]]


.

;1220

.

;1221

.

* Antwerpen krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1222

.

* Stichting [[universiteit van Padua]].

.

;1223

.

* De Dampierres doen hun intrede in Vlaanderen. Tot nu toe waren ze edele stalmeesters aan het hof van Champagne. Het is Johanna van Constantinopel die haar zus Johanna overhaalt om te huwen met [[Willem van Dampierre]]. Hun moeder was Maria van Champagne.

.

;1224

.

* Stichting [[universiteit van Napels]].

.

* In Kortrijk zijn er (opnieuw) wolbewerkers dankzij een akte die hen aantrekt na de Franse furie uit 1213. De maatregelen zijn een succes. Voor het midden van de eeuw beschikt de stad over een lakenhalle. Een eerste vermelding dateert van voor 1248. 

.

;1225

.

* Geboorte van [[Thomas van Aquino]].

.

* Twintig jaar na de dood van [[Boudewijn IX van Vlaanderen]], die in het Heilig lands een mysterieuze dood stierf, verschijnt in Vlaanderen een [[heremiet]] die beweert dat hij de oude Boudewijn IX is. Hij verzamelt een schare volgelingen om zich en wordt ontmaskerd (waarschijnlijk als Bertrand van Rais) en terechtgesteld.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=7dbENpafOew ♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST HET VERHAAL VAN DE VALSE BOUDEWIJN (10 Min.)]'''

.

;1226

.

* Tweede [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1229)

.

;1227

.

;1228

.

* [[Zesde Kruistocht]] tot [[1229]]. Vlaanderen, geleid door Johanna van Constantinopel, houdt zich net zoals bij de vijfde kruistocht op de achtergrond.

.

* De Mongolen verwoesten onder leiding van [[Dzjengis Khan]] Moskou.

.

* Heiligverklaring van [[Franciscus van Assisi]] (Ca. 1181-1226). Hij stierf twee jaar eerder. Franciscus is gekend voor zijn dierenliefde. Die blijkt uit zijn woorden: 'Alle schepselen op aarde voelen als wij, streven naar geluk als wij. God wenst dat wij de dieren bijstaan wanneer ze hulp nodig hebben…We hebben een hogere opdracht ze van dienst te zijn wanneer ze ons nodig hebben. Mensen die enig schepsel Gods uitsluiten van hun compassie en medelijden zullen op soortgelijke wijze handelen tegenover hun medemensen.' Franciscus preekt voor aandachtige vogels en spreekt met een vijandige wolf. Zijn leven symboliseert een verandering in de godsdienstbeleving.

.

;1229

.

* Tijdens de zesde kruistocht, geleid door de Duitse keizer Frederik II, komen [[Jeruzalem]], [[Bethlehem] en [[Nazareth (Israël)|Nazareth]] heel even in de handen van de christenen.

.

* [[Brussel (stad)|Brussel]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:St-thomas-aquinas.jpg|Thomas van Aquino
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium ===
.

;1230

.

* Bouw [[Belfort van Brugge|Belfort Brugge]] en [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle in Ieper]].

.

;1231

.

* Paus [[Gregorius IX]] belast de [[predikheren]] met de [[Inquisitie]]. Ze beoefenen de inquisitie in Italië en in Frankrijk (Avignon, Bourgondië, Champagne, en Noord Frankrijk). Een bekend en berucht inquisiteur - ooit zelf een ketter - is [[Robert le Petit]], ook gekend onder de naam [[Robert le Bougre]].

.

;1232

.

* [[Mongolen]] gebruiken [[buskruit]] bij de belegering van de stad [[Kaifeng]]. 

.

;1233

.

* Paus Gregorius IX voegt de [[predikheren]] toe aan de [[bedelorden]]: de [[minderbroeders]].

.

* Robert le Bougre wordt bevorderd tot inquisiteur en geeft onmiddellijk bevel tot terechtstellingen.

.

* [[Dendermonde]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1234

.

* Na het protest van de aartsbisschoppen ontheft de paus [[Robert le Bougre]] van zijn functie.

.

;1235

[[Bestand:towrlndn.JPG|thumb|550px|De Tower of London in de vijftiende eeuw ♣ [[Hendrik III van Engeland]] krijgt in 1235 drie leeuwen van [[keizer Frederik II]] van het Heilige Roomse Rijk als huwelijkscadeau en sticht een menagerie. Dé dierenverzameling van het middeleeuwse [[Engeland]] is te bewonderen in de [[Tower of London (gebouw)|Tower of London]]. In 1264 verhuist ze naar ‘the Bulwark’ of de ‘Lion Tower’. [[Elizabeth I]] stelt de menagerie open voor publiek.]]

.

* Robert le Bougre gaat opnieuw aan het werk en maakt een 'waanzinnige rondreis'. Hij passeert [[Châlons-sur-Marne]], [[Kamerijk (stad)|Kamerijk]], [[Dowaai]], [[Péronne (Somme)|Péronne]] en [[Rijsel]]. De historica [[Régine Pernoud]] schat dat hij vijftig ketters verbrandt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Fisscher, Judith Chambille &amp; Lucie Dorren. ''De Middeleeuwen. Een herwaardering'', Ambo, Baarn, 1992, p. 111.&lt;/ref&gt;

.

;1236

.

;1237

.

;1238

.

* Stichting van het [[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof]] in Kortrijk door [[Johanna van Constantinopel]].

.

;1239

.

* [[Robert le Bougre]] organiseert een enorme razzia in [[Provins]] op de [[katharen]]. Een ooggetuige heeft het over 183 mensen - vooral kooplui - die op de brandstapel belanden tijdens de jaarmarkt.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;

&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:Lessines1.jpg|thumb|550px|♣ '''MEE BEZIG''' Het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos is opgericht in 1242 door de rechterhand van [[Johanna van Constantinopel]], de gravin van Vlaanderen: [[Arnulf IV van Oudenaarde]], heer van de stad en grootbaljuw van Vlaanderen en zijn echtgenote de [[Frankrijk|Franse]] prinses [[Alix de Rosoit]] om armen en zieken op te vangen. Het kloostercomplex met kloostergang, kapel, kruidentuin en ijshuis, uit de 16e tot de 18e eeuw, is een [[museum]] met ziekenzalen, bedden, medische instrumenten, recepten, tinnen vaatwerk voor de patiënten, [[Doornik]]s [[porselein]] (voor de zusters), een bibliotheek met tweeduizend titels, schilderijen en goud- en zilversmeedwerk. 

langs de [[Dender]] in het hart van de stad Lessen,.

Op het einde van zijn leven wil hij zich grootmoedig tonen en hij voorziet in zijn testament aanzienlijke sommen geld (verscheidene duizend pond) ten voordele van de armen, bedelaars en bezitlozen van de streek.

Bij de dood van Arnulf IV in 1242 zal zijn weduwe, Alix de Rosoit, de wilsbeschikking van haar overleden echtgenoot uitvoeren. Ze investeert die som geld in een stichting die zich wijdt aan de opvang en de verzorging van de noodlijdenden van de stad en haar omgeving. Uiteraard zal daar ook gebeden worden voor de zielenrust van Arnulf en zijn nakomelingen.

Deze liefdadigheidsinstelling ligt volledig in de lijn van de beweging die in de middeleeuwen tot de oprichting van hospitalen heeft geleid: het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] en [[Onze-Lieve-Vrouw ter Potterie]] in Brugge, de [[Bijloke]] in Gent, [[Sint-Elisabethgasthuis (Antwerpen)|Sint-Elisabethgasthuis]] in Antwerpen, het [[Hospice Comtesse]] in Rijsel.


In die dagen is het hospitaal een bescheiden bouw met een dubbele vleugel in L-vorm: één langs de Dender en een tweede loodrecht erop met een ziekenzaal, kapel, refter, slaapzaal en  noviciaat. 

begrippen als geloof, wetenschappen, zaligheid, heil, spiritualiteit, lijden en remedies elkaar raken, elkaar afwisselen en wederzijds beïnvloeden.

Het hospitaal werd bestuurd door de priorin evenals door de meester-directeur die waakte over de juiste spirituele houding in klooster en hospitaal. Deze laatste diende zich te wenden tot de [[bisschop van Kamerijk]], in geval van geschil of enige andere bezorgdheid.

Het was inderdaad het bisdom dat statuten en levensregels toekende aan elke hospitaalinstelling die binnen zijn invloedssfeer gevestigd was.

Met de [[Franse Revolutie]] nam de stad het beheer van het hospitaal op zich via de ‘Commissie der Burgerlijke Hospitiën’ en vervolgens via de ’Commissie van Openbare Onderstand’. In de loop van de 19e eeuw had het hospitaal te kampen met een groeiende vraag naar verzorging ten gevolge van de exploitatie van de lokale [[porfier]]-groeven. De registers van het hospitaal getuigen van het grote aantal gewonde steengroevearbeiders, zieken en invaliden die in die periode in het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos werden verzorgd en geopereerd. Derhalve werd dan ook omstreeks 1830 een tweede ziekenzaal ingericht, waaraan tussen 1860-1870 nog twee bijkomende zalen zullen worden toegevoegd.

En zelfs met de intrede later van lekenpersoneel in de instelling (verpleegsters, verzorgenden, onderhoudspersoneel) is het duidelijk, dat de religieuze gemeenschap een dominerende rol zal blijven spelen tot 1980, het jaar van vertrek van de laatste patiënten uit het hospitaal, dat inmiddels een geriatrische instelling was geworden.

de medische en farmaceutische verzamelingen
Het vierhoekig hoofdgebouw omsluit een binnentuin die op zijn beurt omringd wordt door de kloostergangen. Deze vormen de belangrijkste assen waarlangs de bezoekers naar het geheel van de museumzalen worden geleid.
de werkkamer (die vandaag als ‘Schatkamer’ is ingericht).
ziekenzalen, de apotheek, de kapel, de vreemdelingenzaal e.d.m.

De barokke kapel van het hospitaal klokkentoren tot het orgel, van de glasramen tot de versiering van het gewelf en de vergulde decors van het hoofdaltaar.

de tuinen-, alchemie ]]

[[Bestand:Canon van Zeeland, venster 10 Keur van de Vier Ambachten, 1242.webm|thumb|550px|De Keur van de Vier Ambachten uit 1242. Het gebied behoort sinds het begin van de elfde eeuw tot Vlaanderen.]]

[[Bestand:Marguerite_of_Constantinople,_Countess_of_Flanders,_by_Joannes_Meyssens.jpg|thumb|550px|[[Margaretha van Constantinopel]], wordt in 1244 gravin van Vlaanderen en dat voor bijna 35 jaar, tot ze op hoge leeftijd de fakkel overdraagt aan [[Gwijde van Dampierre]].]]

.

;1240
* Ca. [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] schrijft 45 liederen over de minne, de liefdes tussen de ziel en god. Hadewijch was een spirituele lerares.
* Stichting [[Universiteit van Siena]].
* [[Arabieren]] kennen [[salpeter]] als 'sneeuw van de Chinezen'. Salpeter is een belangrijk ingrediënt van buskruit.
* [[Eeklo]] krijgt zijn stadsrechten.
* Verwoesting van [[Kiev]] door de [[Mongolen]].

.

;1241
* Stichting [[Universiteit van Valladolid]].
* In het Duitse [[Neuss]] sterft een tachtigtal ridders en [[Schildknaap|schildknapen]] tijdens een (uit de hand gelopen, decadent) [[steekspel]].
* [[Deinze]] krijgt zijn stadsrechten.
* [[Lübeck]] en [[Hamburg]] worden grote steden, onder meer dankzij de handel in zout. Ze stemmen hun militaire en commerciële activiteiten op elkaar af. 

.

;1242
* [[Johanna van Constantinopel]] verleent de Vier Ambachten een keur waardoor een samenwerking tot stand komt.
* Mude, zoals [[Sint Anna ter Muiden]] heet, krijgt stadsrechten. Jan Crabbe zal een bekende inwoner worden.

.

;1243
* Derde [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1244).
* [[Tienen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1244
* In [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] lopen de strenge [[Ketterij|kettervervolgingen]] die sinds 1137 aanhouden stilaan op hun einde. De inquisiteur verwerft er de nam 'Hamer der ketters'.
* Jerusalem gaat voor de christenheid verloren: de val van Jerusalem.
* De zwaar zieke [[Lodewijk IX van Frankrijk]] belooft op kruistocht te vertrekken indien hij geneest.
* [[Margaretha van Constantinopel]] volgt op 5 december haar zus Johanna - beiden dochters van [[Boudewijn I van Constantinopel|Boudewijn IX]] - op als gravin van Vlaanderen en Henegouwen. Twee zonen (ze kreeg acht kinderen) zullen kruisvaarders worden, nadat Vlaanderen zich tijdens de vijfde en zesde kruistocht op de vlakte hield: het zijn [[Willem van Dampierre|Willem]] en [[Gwijde van Dampierre]].

.

;1245
* Stichting [[begijnhof Antwerpen]].
* Margaretha van Constantinopel is met haar twee zonen in Parijs en leggen er hun kruisvaardersgeloften af.
* [[Tielt]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1246
* Margaretha van Constantinopel betrekt haar oudste zoon, [[Willem II van Vlaanderen]] bij haar beleid in Vlaanderen en verleent hem het regentschap.

.

;1247

.

;[[1248]]
* [[Zevende Kruistocht]] tot [[1254]], op 12 juni vertrekt een machtig leger uit Parijs. In [[Lyon (stad)]] ontmoeten de troepen de paus en via de [[Rhône (rivier)|Rhone]] raken ze in de havenstad [[Aigues-Mortes]] waar [[Genua (stad)|Genueese]] schepen hen tegen september naar [[Cyprus]] brengen om er te overwinteren. Daar sluit [[Willem II van Vlaanderen|Willem van Dampierre]] zich met aan met zijn Vlaams leger.
* De geleerde [[Roger Bacon]] beschrijft [[buskruit]] '''(? Vgl. 1267)'''.

.

;1249
* De graaf van [[Toulouse (stad)|Toulouse]] laat voor zijn overlijden tachtig ketters verbranden in Berlaigues bij [[Agen]].
* In mei schepen de kruisvaarders zich in naar Egypte. Op 5 juni gaan ze aan land en op 6 juni dwingen ze de islamistische vesting [[Damiette]] tot overgave. Voor de rest is de kruistocht een ramp met een hoge tol aan mensenlevens.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lessines3.jpg
Bestand:Lessines2.jpg
Bestand:Lessines4.jpg
Bestand:Lessines6.jpg
Bestand:Lessines8.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

;1250
* (Ca.) Stichting Klein begijnhof in Mechelen.
* (Ca.) [https://www.youtube.com/watch?time_continue=36&amp;v=SK6Ub9MAGcY&amp;feature=emb_logo De ridderroman Wallewein].
* Willem II van Vlaanderen trekt zijn troepen terug uit de Zevende Kruistocht en is bij het intreden van de herfst terug in Vlaanderen.
* [[Roeselare]] verwerft zijn stadsrechten.
* Eerste vermeldingen van het heilig bloed in Brugge. Het verhaal dat de reliek rond 1150 door Diederik van de Elzas bij de tweede kruistocht is meegebracht naar Brugge is een later verzinsel van een kroniekschrijver dat tot 1964 stand hield. Een monnik uit Zevenkerke bracht in dat jaar de waarheid aan het licht: de reliek komt uit Constantinopel, na de verovering van de stad door Boudewijn IX.  

.

;1251
* De 26-jarige [[Willem II van Vlaanderen]] overlijdt na vertrappeld te zijn in een toernooi in [[Trazegnies]]. Zijn lijk wordt overgebracht naar Vlaanderen en zijn broer [[Gwijde van Dampierre]] wordt voor meer dan een halve eeuw graaf van Vlaanderen. Aanvankelijk is hij een trouwe vazal van de Franse kroon. Dit zal veranderen.
* De stad Gent neemt initiatief om [[de Lieve]] uit te graven, een kanaal dat de stad vanaf het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] met [[Damme (België)|Damme]] verbindt en de stad verbindt met de Noordelijke turfhandelkanalen. Gent controleert zo het omliggende gebied.

.

;1252
* In Brugge bedingen de raadsgezant van Lübeck en de raadsnotaris uit Hamburg handelsprivileges. Zo treedt Brugge toe tot een netwerk van steden en stadstaten - de [[Hanze]] - dat uit meer dan 200 entiteiten zal bestaan. De Vlaamse textielsteden (Brugge, Gent, Ieper, Arras) zijn deels afhankelijk van geconserveerd voedsel: gepekelde haring en kabeljauw, afkomst uit de Oostzee. 
* In Genua en in Florence slaan bankiers gouden munten. Dit was al vijf eeuwen niet meer gebeurd. Het edelmetaal, de aankomende handel en een kredietstelsel, valutakoersen en verhandelbare schulden voorspellen de wedergeboorte van de stadscultuur. De expatbankiers uit Italië zouden zich snel in Brugge vestigen.

.

;1253
* De Gentse [[oorkonden]] opgesteld in het [[Diets]]. De rest van de Nederlanden volgt.
* Vlamingen introduceren de linnenfabricage in Engeland.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 10.&lt;/ref&gt; 

.

;1254
* Bouw van het [[Geeraard de Duivelsteen]] aan de Scheldegrens. Bij de Brabantbrug begint Keizerlijk Vlaanderen.

.

;1258
* Het [[begijnhof van Lier]] dat al een tijdje bestaat, krijgt toestemming om een kerk te bouwen.
* Ieper telt volgens het kapittel van Sint-Maarten 40.000 mensen. Tien jaar eerder, in 1247 liet de stad aan de paus weten dat ze 200.000 inwoners telde, een getal dat weinig betrouwbaar is.

.

;1259
* Een [[leenheer]] van de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] verplicht een pachter om [[Vicia]] te zaaien en te oogsten op een braak gelegen stuk grond. Het is een aanwijzing voor het twee-, drie of vierslagstelsel en dat veevoeder stilaan apart van andere gewassen gekweekt wordt.  De gronden worden niet alleen vruchtbaarder, de veestapel groeit aan, het vee levert meer werkkracht, vlees en melk op.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Walewein.jpg|Walewein
Bestand:Lier_Begijnhof_1.JPG|Het begijnhof van Lier
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zevende decennium ===
[[Bestand:The_Lover_and_Dame_Oyseuse_outside_a_walled_garden_-_Roman_de_la_Rose_(c.1490-1500),_f.12v_-_BL_Harley_MS_4425.jpg|thumb|550px|♣ In de tweede helft van de dertiende eeuw omschrijft de [[Roman de la Rose]] een fictieve tuin. Deze allegorische 'inwijdingsroman' in de Romaanse volkstaal zet de Franse adel aan om tuinen aan te leggen met de beplanting die het boek voorschrijft. Tot in de Renaissance is het boek voelbaar in de Vlaamse tuinaanleg.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JELLE BREUKER. 'Middeleeuwse Franse tuin. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat'', Aspekt, Soesterberg, 2011, p. 29-31.&lt;/ref&gt; Roman de la Rose is een moeilijk te dateren liefdesgedicht waarin een twintigjarige hoveling in een [[locus amoenus]] een dame, gesymboliseerd door de roos, probeert te verleiden of 'het hof' te maken. Van deze Middeleeuwse seculiere bestseller zijn tot de zestiende eeuw meer dan driehonderd handschriften en een twintigtal drukken bewaard. Het is een handleiding in de verleidingskunst en geschreven door [[Jean de Meun]] en [[Guillaume de Lorris]]. Beide delen verschillen stilistisch. Deel één van adellijke de Lorris, met 4.058 verzen over de [[hoofse liefde]] en een [[droomvisioen]], richt zich op een publiek dat vertrouwd is met het ideaal van de hoofse zeden. De Meun breidt het kritisch uit met ongeveer 18.000 verzen die de vrouw voorstellen als prostitué of lustobject: 'De faict ou de volenté pute.' Alles speelt zich af in een nachtelijke tuin in mei, de maand van de vruchtbaarheid. Illustere figuren bewaken de tuin. Hun namen: Armoede en Afgunst, Eedbreuk, Haat en Huichelarij, Lui- en Lelijkheid, Gulzig- en Gierigheid, Jaloezie, Ouderdom en Verdriet. Bij de rozenstruik treft Amors pijl de hoveling en vanaf dan is hij de Amant, de minnaar. Na het kussen van de roos bouwt de Jaloezie een burcht rond de rozen. Met een jammerklacht van de hoveling beëindigt de Lorris zijn verhaal. Jean de Meun schrijft voor een burgerlijk publiek en weidt filosofisch en theologisch met antieke voorbeelden zoals Boëthius en [[Alanus van Rijsel]]. Zijn verhaal eindigt met een slag om de rozenburcht en Amant die zijn rozenknop plukt. De Brabantse [[Hein van Aken]] vertaalde de roman rond 1280 in het Middelnederlands.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.dbnl.org/tekst/aken002ever01_01/aken002ever01_01_0002.php online]&lt;/ref&gt; [[Ernst van Altena]] actualiseerde ''De roman'' in 1991.]]

.

;1260

.

* [https://literairecanon.be/nl/werken/reynaert-media Van den vos Reynaerde]

.

* ♣ Ca. [[Albertus Magnus]] (1193-1280) houdt zich naast filosofie en theologie bezig met tuinarchitectuur en plantkunde. In zijn ''De vegetabilibus et plantis'' beschrijft hij de geheime tuin, de boomgaard met ernaast een begraafplek, de moestuin en de kruidentuin. De geheim tuin bestaat uit kleinere delen om er van de vijf zintuigen te genieten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een voorbeeld in Le Labyrinthe-Jardin des Cing Sens du château d'Yvoire bij het [[Meer van Genève]].&lt;/ref&gt;

.

;1261


.

* Op 25 juli valt [[Constantinopel]] terug in Griekse handen en kan het [[Oost-Romeinse Rijk]] zich herstellen na de schade die het opliep sinds de vierde kruistocht. Michaël Palaiologos is de eerste [[basileus]]. Het Latijnse keizerrijk bestond exact 57 jaar, 3 maand en 13 dagen.

.
 
;1266

.

* Stichting [[Begijnhof Herentals|Begijnhof van Herentals]] 

.

;1267

.

* [?] [[Roger Bacon]] bemachtigt de formule voor [[buskruit]]. [Vgl. 1248]

.

* Vermoedelijke geboorte van [[Giotto di Bondone|Giotto]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1337).

.

* Oostende verwerft stadsrechten.

.

;1269

.

* Gent beschikt over een zeehaven. De Lieve, een kanaal van 47 kilometer naar Damme is klaar. In Damme sluit een zeesluis, de Gentse Speye, het kanaal aan op het Zwin. Het tracé kost een fortuin wegens de onteigeningen, bruggen en afwateringskanalen. 

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Ieper_-_Bellegodshuis_1.jpg|thumb|550px|Christine van Guînes, dochter van [[Boudewijn III van Guînes]] en weduwe van Salomon Belle, laat haar eigendom ombouwen voor liefdadigheid: er komt een ziekenzaal en kapel. Men noemt het Bellegodshuis.]]

.

;[[1270]]
* [[Achtste Kruistocht]]: op 12 april verlaat [[Gwijde van Dampierre]] zijn [[Kasteel van Male|slot in Male]]. Via Gent, Kortrijk en Rijsel trekt hij met een achterhoede van geneeskundige helpers (dienstvolk, geneesheren en een apotheek) en minnestrelen naar [[Flines-lez-Raches]] waar zijn moeder een cisterciënzerinnenabdij, de [[Abdij van Flines]] had gesticht. Verderop sluit hij zich aan bij de troepen van de Franse kruisvaarderskoning Lodewijk IX. Als die op 25 augustus in Noord Afrika bezwijkt aan de buikloop en de pest verdwijnt de bezieling van de troepen. In november blaast Gwijde de aftocht. Hij neemt  - we weten dit uit de rekeningen van zijn klerk - 1862 kippen, 1300 eieren en 7 schapen mee ter ravitaillering. Schepen uit Ieper, Brugge, [[IJzendijke]] en [[Cadzand]] pikken de troepen op aan de Afrikaanse kust. Op 31 mei bereiken ze het kasteel van Wijnendale.
* [[Geel (stad)|Geel]] bouwt bedevaartskerk voor de [[Dimpna van Geel|heilige Dimpna]]. [[Hagiotherapie]] bestaat er in dat de bijstand van heiligen werd aangeroepen om bepaald leed te verhelpen. Dimpna werd de heilige tegen krankzinnigheid omdat ze de krankzinnigheid van haar vader trotseerde, de heilige Elisabeth wordt ingeroepen als heilige van armen en zieken, de heilige Lucia voor oogziekten, Jozef tegen nachtmerries, Rochus en Lazarus voor de pest en lepra, Hubertus bij razernij... Het was logisch: God zorgde voor ziekte en kwetsbaarheid, het voornaamste medicijn is dus het gebed tot de heiligen.
* Blankenberge krijgt stadsrechten.
* Hendrik III wil een Engelse textielindustrie en nodigt Vlaamse ambachtslui uit om zich er te vestigen.

.

;[[1271]]
* [[Negende Kruistocht]] tot 1272. Vlaanderen neemt niet deel aan dit laatste avontuur.
* In deze periode 1270-1274 ontstaat in Ieper het [[Bellegodshuis]] om armen tijdens lakencrisis op te vangen. Het verbod van export van Engelse wol naar Vlaanderen ligt aan de basis van deze crisis.
* In het [[hertogdom Brabant]] schrijft een onbekende auteur het ridderverhaal '[[Karel en de Elegast]]', aldus Wikipedia. De [[literaire canon]] is voorzichtiger en beweert dat het werk geschreven is voor 1325. 
* De Venetiaanse koopman en ontdekkingsreiziger [[Marco Polo]] (°1254–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1324) reist met zijn vader en oom naar het relatief onbekende Perzië, China en Indië. De reis loopt af in 1295.

.

;[[1272]]
* Stichting begijnhof in Brussel nabij de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerk]].

.

;[[1274]]
* [[Thomas van Aquino]] (°± 1225) overlijdt op 49 jarige leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=GJvoFf2wCBU FILM]'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=tHtkml9y3qQ&amp;feature=emb_logo '''BEELDFRAGMENT KAREL EN DE ELEGAST''']

.

;1278
* [[Gwijde van Dampierre]] wordt graaf van Vlaanderen tot 1305.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lg_49.jpg|Titelblad oudst gekende druk van Karel ende Elegast.
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre (Ca. 1226-1305)
Bestand:Tekening_Ruelens.jpg|Begijnhof aan Sint-Goedelekerk, schets door Charles Ruelens.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Negende decennium ===
.

[[Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|thumb|550px|Foto: Stadhuis van Damme, sinds 1241 een houten kunstwerk, in de vijftiende eeuw een stenen monument. In 1280, klagen in diverse Vlaamse steden ambachtslieden, handwerkers en kleinhandelaars bij de pas aangetreden graaf [[Gwijde van Dampierre]] (Ca. 1226-1305) over hun elitaire stadsbesturen. De graaf wil zijn invloed vergroten en heeft oor voor 'het gemeen'. In Damme zelf klaagt een document, gekend als 'de klacht van Damme' de bestuurlijke praktijken aan bij de zoon van de graaf, [[Robrecht van Béthune]] (1249-1322), bijgenaamd De Leeuw van Vlaanderen. Dit vroeg geschreven pamflet in de [[Middelnederlands|Middelnederlandse]] volkstaal en vraagt/eist exact een eeuw na de stichting van de stad in 1180, de participatie van de ambachtslui in en controle op het stedelijke bestuur. In de tweede helft van de dertiende eeuw lijkt het dat de economische toestand van het graafschap achteruit gaat. De termen 'meente', 'gemeente', het 'gemene volk' en 'gemeen' duiken in deze periode op als een niet erkende (stedelijke) belangengroep. Poorters (zij die binnen de poorten wonen), burgers (de bewoners van een burcht) en schepenen (zij die recht scheppen) maken het stadsbestuur uit, het 'gemene volk' niet. De onvrede van het gemeen komt er omdat ze belastingen betalen maar uitgesloten zijn van de besluitvorming. Klacht nummer tien uit het Damse pamflet vraagt 'dat de &quot;ghemeente&quot; voortaan meerdere vertegenwoordigers zou hebben als er beslissingen worden genomen over allerlei bestuurszaken, zoals het heffen van belastingen, het verlenen van charters of het overhevelen van gelden aan de graaf. (...) We hebben geen benul waaraan dit geld gespendeerd werd.'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, citaat op p. 113.&lt;/ref&gt; In veel steden duiken vanaf de komende decennia voor het eerst (en dus de oudste) stadsrekeningen. Ze dienen als 'toetssteen' of controle-garantie op de verworven inspraak. De beleidsmakers zijn te controleren, de afrekening is te maken. Dit [[emancipatie|emancipatieproces]] vindt de komende decennia in het graafschap Vlaanderen en wat later in het hertogdom Brabant plaats. In Vlaanderen krijgt het symbolisch hoogtepunt op het slagveld van 1302. De betekenis van de [[Guldensporenslag]] is in die zin te lezen als het toenemen van de publieke politieke participatie (alhoewel nog velen hiervan uitgesloten blijven), eerder dan het (vermeende) Vlaamse loskomen van de Franse leenheer. Stenen stadhuizen zullen deze en komende eeuwen verrijzen in rijke gotiek om de verworven posities van de corporaties, de ambachten en het gemeen te symboliseren. In Kortrijk wijzen archeologische sporen op een [[Stadhuis van Kortrijk|bakstenen scepenhuus]] uit de 13de eeuw, wellicht vernietigen de Fransen het in 1382. [[Stadhuis van Brugge|Brugge]] start bouwwerken aan haar stadhuis in 1376. In [[Stadhuis van Damme|Damme]] is er sinds 1241 een houten stadhuis, het stenen komt er in 1464. In [[Nieuwerck|Ieper]] functioneert het houten Gulden Halleke naast de [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle]] sinds in 1360 als stadhuis. In 1620 start de bouw van het zogenaamde stenen '[[Nieuwerck]].' Het [[Stadhuis van Gent|Gentse schepenhuis]] van de Keure bij de Botermarkt en de Hoogpoort komt er vanaf 1519 in de flamboyante laatgotiek. Net zoals in Kortrijk tonen de nissen in de gevel beelden van de graven van Vlaanderen. Het [[stadhuis van Oudenaarde]] behoort tot de laatgotiek van het [[hertogdom Brabant]]. De bouwwerken startten in 1526 net zoals die van het [[stadhuis van Mechelen|stadhuis in Mechelen]]. Er zijn wel meer parallellen tussen Mechelen en Oudenaarde. Beide stad- of [[schepenhuis]] waren verbonden was met een veertiende-eeuwse lakenhal. Hendrik van Pede uit Brussel vond inspiratie in Brugge, Leuven en in zijn thuisstad Brussel om dat van Oudenaarde vorm te geven. In Brussel kwam het [[stadhuis van Brussel|stadhuis]] er in 1402, [[stadhuis van Leuven|dat van Leuven]] kwam er in 1439. Zonder de inspraak en de financiële inbreng van het gemeen zouden deze dure gebouwen er wellicht nooit zijn gekomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, p. 111.&lt;/ref&gt; Een stenen bouwwerk is een 'document' dat meer dan papier of de mens tijd trotseert, vandaar dat de meente er belang bij had iets blijvends te creëren, iets wat papier en individu overleeft.]]

;[[1280]] 
* Het klagen van Damme (zie fotokadertekst).

.

;[[1281]]

.

;[[1282]]
* Uitvinding van het [[watermerk]]. [[Bologna (stad)|Bologna]] gebruikt ze voor het eerst. (De boekdrukkunst is nog niet uitgevonden!)Watermerken worden gebruikt door papiermakers als [[Identificatie (recht)|identificatie]] van hun product. Ze worden voor [[postzegel]]s, [[geld|papiergeld]] en officiële documenten ingezet als bescherming tegen [[vervalsing|namaak]].

.

;1283

.

;1284
* In [[Hamelen|Hameln]] leidt een uitbarsting van de pest tot het ontstaan van een volkslegende: de [[Rattenvanger van Hamelen]]. De sage is later gepopulariseerd door de [[gebroeders Grimm]] en verhaalt een gebeurtenis op 26 juni. Veel onderzoekers menen dat de verdwijning historisch is en dat het gaat om een vroeg, volks aanvoelen dat ratten pest verspreiden. De oudste bron is een 15e-eeuwse nota van monnik [[Heinrich von Herford]]. De ontdekking van de [[pestbacil]] laat nog een half millennium op zich wachten, niettemin is er een volks buikgevoel over de oorzaak (de bacil) en hun dragers (vlooien en ratten). Alledaagse ratten hebben 'iets' met de ziekte gemeen en de [[Rattus rattus]] is de drager van de [[Pestbacil|Pasturella pestis]]. Waarom die plots muteert tot een kwaadaardig beest is niet bekend.
.

;1285
* Robbrecht van der Buerse bouwt in op het [[Oude Beursplein]] in [[Brugge]] het huis Ter Ouder Beurse. De [[Van der Beurze|Herberg Ter Beurze]] is samen met het plein genoemd naar deze familie die er sinds het midden van de eeuw een zaak uitbaat. Het huis zal ruim anderhalve eeuw dienst doen, tot Jacob van der Buerse het in 1453 verbouwt.
* Uitvinding van de [[Bril]].
* Het Statuut van Winchester bepaalt dat elke stad of gemeente verantwoordelijk is voor zijn 'politie'.
* De Franse koning Filips III de Stoute overlijdt. Zijn zeventienjarige zoon Filips IV de Schone volgt hem op. Hij verhoogt de druk op Vlaanderen als zijn leengebied.

.

;1286
* Oudste statuten van het begijnhof in Mechelen.
* Voltooiing van het Heilige-Geist-Hospital in [[Lübeck]].

.

;1287
* De zeventienjarige [[Alfons III van Aragon]] verovert [[Minorca]] op de Islamitische [[Moren]]. Het eiland komt bij het koninkrijk [[Majorca]]. Vier jaar later in 1291 overlijdt hij. [[Dante Alighieri]] naar verwijst naar deze vorst in zijn [[La Divina Commedia]], hij ziet hem zitten aan de hellepoort samen met de andere vorsten die van de 13e eeuw een chaos maakten.

.

;1288
* De [[slag bij Woeringen]] op 5 juni. De [[aartsbisschop]] van [[Keulen (stad)|Keulen]] bezet de burcht van [[Woeringen]] en wordt verdreven door hertog [[Jan I van Brabant]]. Deze slag geniet sinds het midden van de negentiende eeuw dezelfde status als de [[Guldensporenslag]] omdat die de Waalse onafhankelijkheid afspiegelt ten aanzien van Duitsland, zoals de Vlaamse ten aanzien van Frankrijk. De kroniekschrijver [[Jan van Heelu]] draagt zijn (rijm?)verslag op aan Margaret van Engeland, de hertogin van Brabant.

.

;1289

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Pied_piper.jpg|De rattenvanger lokt in 1592 de kinderen naar een berggrot. Brandraam.
Bestand:Town_hall_of_Kortrijk_(DSCF9258).jpg|Stadhuis van Kortrijk
Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|Stadhuis van Damme.
Stadhuis,_Damme_(1813).PNG|Stadhuis van Damme in 1813.
Bestand:2013-04-02_Lakenhalle_-_NieuWerck_in_Blue_(2).jpg|Stadhuis Ieper.
Bestand:Grote_Markt,_Ieper.jpg|Stadhuis van Ieper.
Bestand:Gent_-_town_hall_2018.jpg|Stadhuis van Gent.
Bestand:Gent_stadhuis_belfort_1890-1900.jpg|Stadhuis en belfort in Gent.
Bestand:Brugge,_stadhuis_(oeg29238)_gebouwencomplex_foto14_2015-09-27_19.18.jpg|Stadhuis van Brugge.
Bestand:Bruges_Hôtel_de_Ville2.JPG|Stadhuis van Brugge, detail.
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Hôtel_de_Ville_-_01.jpg|Stadhuis van Brussel.
Bestand:HBloemaert.jpg|[[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] op het stadhuis van Brussel.
Bestand:NIND_MVB-1887GrandPlace_ISO200.jpg|Stadhuis van Brussel in 1887.
Bestand:42150_-_België_-_Leuven_-_Stadhuis_-_00.jpg|Stadhuis van Leuven.
Bestand:Erasmus_stadhuis_Leuven.JPG|Erasmus op het stadhuis van Leuven.
Bestand:Stadhuis_Oudenaarde_07.jpg|Stadhuis Oudenaarde.
Bestand:Stadhuis_van_Oudenaarde,_James_Ensor,_Mu.ZEE_Oostende,_SM001376b.jpg|James Ensor tekent het stadhuis van Oudenaarde in 1888.
Bestand:Mechelen_City_Hall_01.JPG|Stadhuis van Mechelen.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) =

De stedelijke ruimte van een stad zoals Gent is in de veertiende eeuw uitgebreider dan Parijs.

.

== Laatste decennium ==
1290 (Ca.)
* [[Koning Arthur]], [[Karel de Grote]] en [[Godfried van Bouillon]] behoren tot de drie helden van het Christendom. [[Jozua (persoon)|Jozua]], [[koning David]] en [[Judas Makkabeüs]] zijn drie Joodse helden en het heidendom draagt [[Hektor (mythologie)|Hektor]], [[Alexander de Grote]] en [[Julius Caesar]] op de schouders. [[Jacob van Maerlant]] schreef waarschijnlijk deze zogenaamde [[Van neghen den besten]].

.

1291 
* (Of vroeger): Vanaf het [[Minnewater]] in Brugge strekt een waterloop zich uit tot in Aalter als voorloper van het [[kanaal Gent-Brugge]].
* De Mammelukken veroveren de laatste van de kruisvaardersgebieden en de stad Akko. De [[Tempeliers]], de elitegroep die de [[pelgrims]] beschermt, vlucht via een ondergrondse tunnel uit het fort, het laatste kruisvaardersbolwerk, naar de Middellandse Zee. Ze vinden een toevluchtsoord op [[Cyprus]] (indertijd herveroverd door Richard Leeuwenhart), net als de [[Johannieterorde]]. Van daar uit verspreiden de Tempeliers zich over bijna alle Europese landen en verwerven ze via bank- en handelsactiviteiten een ongeziene rijkdom, tot afgunst van de koning van Frankrijk, [[Filips de Schone]].

.

[https://www.youtube.com/watch?v=XaHjcwZ8wyg '''♥ BEELDFRAGMENT KRUISTOCHTEN (50 Min.)''']

.

[[1292]]
*

.

1293
* [[Gwijde van Dampierre]] ontvangt op het [[kasteel van Wijnendale]] de Engelse delegatie om het huwelijk van zijn dochter te regelen. Het mag niet zijn. De Franse koning eist haar op.

.

1294
* De koning van Frankrijk verklaart Engeland de oorlog. Vlaanderen kiest partij voor Engeland en om dat te onderstrepen worden er huwelijksplannen gemaakt tussen beide huizen.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]] zet [[Gwijde van Dampierre]] gevangen, samen met zijn oudste zonen, zijn dochter Filipina van Dampierre en vijftig edelen.

.

1295
* In [[Montpellier]] wordt [[Rochus van Montpellier|Rochus]] geboren (°1295-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1327). Hij zal uitgroeien tot een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].

.

1296
* De 'ongehoorzame' graaf van Vlaanderen, Gwijde van Dampierre is aanwezig in het Parijse parlement en wordt vernederd in het bijzijn van zijn onderdanen. Hij wordt verplicht te knielen voor de Franse koning die hij een handschoen (verplicht) aanbiedt. Het is het symbool dat de graaf afstand doet van zijn vijf goede steden: Douai, Rijsel, Ieper, Brugge en Gent. Behalve Gent schenkt de koning hem de steden terug. In elke stad zal een Franse afgevaardigde het grafelijk gedrag in de gaten houden. [[Valenciennes]] is voortaan niet langer Vlaams maar Frans bezit. 

.

1297
* [[Excommunicatie]] van [[Gwijde van Dampierre]] door de paus.
* Heiligverklaring van [[Lodewijk IX van Frankrijk|Lodewijk IX]].
* De graaf van Vlaanderen beseft dat hij geen oorlog tegen Frankrijk kan winnen en zoekt steun bij Engeland. Een nieuw huwelijk en hernieuwde commerciële betrekkingen staan op til. Voor hij de daad uitvoert, zegt de graaf in een lange brief zijn manschap met Frankrijk op waarna de Franse aanhangers het land verlaten.
* Het Koninklijke leger van [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] levert een eerste gevecht met de Vlaamse troepen op 15 juni in Pont-à-Rache bij de versterkte brug over de [[Scarpe]], de toegangspoort naar Vlaanderen. In de streek van het Vlaamse Rijsel voegt de Franse koning zich bij zijn troepen. Drieduizend Vlaamse krijgslui verdedigen de stad met succes. Tijdens het beleg branden de Fransen de dorpen in de omgeving plat, verwoesten ze kloosters en verkrachten ze nonnen. In de buurt van [[Komen (België)|Komen]] steken de Fransen de Leie over en verwoesten de streek rond Ieper en veroveren [[Kassel (Frankrijk)|Kassel]], [[Broekburg]], [[Mardijk]] en Duinkerke. Na de val van [[Rijsel]] vallen Kortrijk, Brugge en Damme - de Vlaamse kuststreek - zonder slag of stoot in Franse handen. Tachtig Vlaamse ridders kiezen het Franse kamp. De graaf van Vlaanderen houdt zich samen met de Engelse koning schuil in Gent. Ieper en Douai zijn in Vlaamse handen. Ongeveer 250 Vlaamse ridders blijven aan zijn zijde. Ze worden [[liebaarts]] genoemd, gesymboliseerd door een klimmende leeuw.
* In oktober veroveren de Vlamingen Damme, wat voor de Fransen in Brugge geen goed nieuws is: de stad is van de zee afgesneden.

.

1298
* De Engelse troepen leven in Gent van een karig loon en gaan regelmatig op rooftocht. Een brandstichting leidt tot een confrontatie met de Gentenaars. Er vallen meer dan honderd doden.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] versterkt zijn greep op Vlaanderen met het verbod op vreemde munten. Vlaanderen leidt economische schade omdat de (wol)handel met Engeland de munten devalueert. 

.

1299
* In [[Montreuil-sur-Mer]] ondertekenen Frankrijk en Engeland een pauselijke, tijdelijke vrede. Ze zou aflopen op driekoningen van het jaar 1300. Van de Engelse bescherming ten aanzien van Vlaanderen is geen sprake meer en de huwelijksplannen tussen Vlaanderen en Engeland worden ingeruild voor een huwelijk tussen Edward II en een Franse prinses. Het Frans-Engelse huwelijk zou een tijdbom blijken. Het is - door de latere Engelse aanspraken op de Franse troon - de rechtstreekse aanleiding tot de honderdjarige oorlog. Die oorlog zal Frankrijk in de komende eeuw in die mate verzwakken dat Vlaanderen uit die ijzeren greep ontsnapt. In Vlaanderen heerst er vanaf nu een soort guerrillastrijd tussen de liebaerts en de leliaerts. 
* De 73-jarige Gwijde van Dampierre is moegestreden, draagt zijn macht over aan zijn oudste zoon [[Robrecht van Bethune]] en trekt zich terug in zijn kasteel in [[Rupelmonde]].

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Johann_von_Brabant_Heidelberger_Liederhandschrift.jpg|Slag bij Woeringen uit Codex Manesse (1305-1340).
Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|Deze illustratie toont hoe Mongolen een bom werpen naar een aanvallende Japanse Samurai tijdens de Mongoolse invasie van Japan in 1281.
File:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|De Magna Carta.
File:John,_Magna_Carta.jpg|Houtsnede (19e eeuw) van de ondertekening door koning Jan.
Bestand:Neun_gute_helden_rathaus_koeln.jpg|[[Van neghen den besten]]
Bestand:Stadhuis_Damme_-_Jacob_van_Maerlant.jpg|Jacob van Maerlants standbeeld voor het stadhuis in [[Damme (België)|Damme]].
Bestand:Die_Heimelicheit_der_heimelicheden_-_KB_76_E_5,_folium_061v.jpg|Begin van Die Heimelicheit der heimelicheden.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Veertiende eeuw (1301-1400) ==
[[Bestand:De_Kist_van_Oxford_a.k.a._the_Courtrai_Chest._On_display_at_the_Kortrijk_1302_museum.jpg|thumb|right|550px|De Kist van Oxford (ook: [[Kist van Kortrijk]], volgens de Engelstalige literatuur: Courtrai Chest) is een eikenhouten kist die in 1909 ontdekt is in het New College in de [[Universiteit van Oxford]]. Op de voorzijde toont de kist de Guldensporenslag en de Brugse Metten. De maker is onbekend. Waarschijnlijk was het een Vlaming of een Bruggeling die gezien de details de slag meemaakte. De bewerkte voorzijde meet 107 centimeter bij 71.]]

.

'''De veertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''Een boek van [[Barbara Tuchman]], [[De waanzinnige veertiende eeuw]].'''

.

* '''Het midden van de eeuw wordt geteisterd door de pest. Vele Vlaamse kerken krijgen hun financiën op orde wegens de bevolkingsafname: kerken geven minder uit aan steun. Ook op andere vlakken komt er ruimte vrij om te investeren.'''

.

* '''De bloei van de [[Hanzesteden]]. De Duitse Hanze was één van de vele stedenverbonden. Opgericht in de dertiende eeuw controleert ze haar netwerk van meer dan 160 steden in een gebied van de [[Oostzee]] tot Engeland. Ze komt tot bloei in de veertiende en verdwijnt in de zestiende eeuw.''' 

.

* '''Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] per toeval het buskruit ontdekte in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt echter niet met de geschriften van Roger Bacon een halve eeuw eerder en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreide over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het buskruit in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in Duitsland en de rest van Europa.'''

.

* '''Ridders gaan [[Harnas|harnassen]] dragen om zich te beschermen tegen krachtige en scherpe pijlen, [[Goedendag (wapen)|goedendags]] en bij [[Zwaard (wapen)|zwaardgevechten]]. Voorheen dragen ze [[maliënkolder|maliënkolders]] (zoals de Kruisridders) en nog daarvoor een geschubd pantser (metalen platen die overlappen op een leren vest).'''

.

* '''♣ Boeren verbouwen tot nu toe bij een klooster, een kasteel of op een landgoed groenten voor wederzijds gebruik met de geestelijken of met de adel. In deze eeuw ontdekken andere (stedelijke) bevolkingsgroepen zoals ambachtslui of geldwisselaars dat tuinieren voor eigen consumptie profijt brengt. Kool is zo populair dat ze haar naam geeft aan deze tuinen: Coeltuinen of Coelghaerden.'''

.

=== 1301-1310 ===
[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|Het Belfort en de kleine Lakenhallen in 1897.|thumb|550px|Ter verdediging beschikken sommige kerken over versterkte torens en een ommuurde ruimte, zoals de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] in Kortrijk en de kerk in Leiden. Daarnaast ontwikkelen zich de slottorens bij de kastelen van de adel. [[Belforten in België en Frankrijk|Belforten]] representeren een derde macht, die van de stad onder leiding van schout en schepenen. In de steden (die zich op het grafelijke domein sinds het einde van de tiende en in de elfde eeuw ontwikkelen) komen er belforten die de [[stadsrechten]] symboliseren en materialiseren. Belforten ontstaan tussen 1099 (Potiers) en 1600. Hun bouwstijl is [[Romaanse architectuur|Romaans]] en [[Gotische architectuur|Gotisch]], [[Renaissancearchitectuur|renaissance]] en [[Barokarchitectuur|barok]]. De meeste belforten zijn gebouwd bij een stadhuis, een kerk of lakenhal. De belforttoren was de veiligste plek in de stad: hij herbergt het archief, de kluis en de gevangenis. Op de oostzijde van de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de 'oudste burgers' van de stad: Manten en Kalle, de klokkenluiders die waarschuwen in tijden van nood. In die tijd ging het om een vernuftig systeem van uurslagers. Het oorspronkelijke beeld van Manten werd in 1382 na de [[slag bij Westrozebeke]] ontvoerd naar de Franse [[Dijon]], waar het de Onze-Lieve-Vrouwekerk siert, samen met de later toegevoegde Kalle en kinderen. De huidige uurslagers zijn in 1961 gemaakt door [[Victor Cassiman]].]]

.

;1300

.

* De wapenstilstand tussen Vlaanderen en Frankrijk is voorbij. Een Frans leger geleid door de broer van de koning rukt op in wat er van Vlaanderen overschiet. [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Béthune]] verdedigt Gent, zijn Broer verdedigt Damme en zijn halfbroer Ieper. Het gaat de Fransen voor de wind. Ze veroveren [[Douai]], [[Béthune]], het Brugse Vrije. In Maldegem hakken ze een Vlaams leger in de pan. Tussen [[Sint-Winoksbergen]] en Ieper (waar de lakenhalle in gebruik wordt genomen na een bouw van 130 jaar en het grootste gebouw ten Noorden van de Alpen is) zijn er hevige gevechten. Een wanhopige bevolking slaat op drift. 

.

* Een vermelding uit 1306 verwijst naar het jaar 1300 waarin een nieuw wapen het licht ziet: de [[Goedendag (wapen)|goedendag]]. Het wapen behoeft weinig instructie en vergt geen training.

.

* De vooraanstaande Dampierres zitten samen met meer dan honderd Vlaamse ridders gevangen op verschillende locaties in Frankrijk.

.

* De hooghartige edelman [[Jacques de Châtillon]] wordt in opdracht van de Franse kroon opperbaljuw van Vlaanderen en voert een repressieve belasting- en boetepolitiek die geen rekening houdt met de behoeften van de ambachts- en kooplui, hij bevoordeelt de patriciërs en voert het (verouderde) lijfeigenschap opnieuw in. De grafelijke baljuws vervangt hij door koninklijke en Brugge is nu een Frans bolwerk van 430 hectare. De stad begon sinds de Franse bezetting in 1297 aan een tweede - zeven kilometer lange - omwalling met een dubbele stadsgracht en negen poorten. In Rijsel en in Kortrijk bouwt hij een dwangburcht waar de Franse garnizoenen een onderkomen vinden.

.

;1301

.

* [[Willem van Gulik de Jongere|Willem van Gulik]], de zoon van de graaf van Vlaanderen ziet de [[Komeet Halley|komeet van Halley]].

.

* Ca. De chirurgijn [[Jan Yperman]] (waarschijnlijk van 1260 tot ongeveer 1332) is verbonden aan het Ieperse [[Belle-Godshuis]] en schrijft twee werken over heelkunde en geneeskunde. Deze manuscripten zijn op het einde van de negentiende eeuw in Londen teruggevonden.

.

* Mei: Blijde intrede van de Franse koning Filips de Schone en zijn echtgenote [[Johanna I van Navarra|Johanna van Navarra]]. Van Douai reist het arrogante gezelschap naar Rijsel, Doornik, Kortrijk, Oudenaarde en Gent waar ze een week verblijven op de kosten van de stad. In Brugge wordt het koppel begroet door Bruggelingen in kostbare gewaden. Tweehonderd jaar na de feiten zou een kroniekschrijver de Franse koningin deze woorden laten spreken: 'Ik dacht hier alleen koningin te zijn en ik zie er zeshonderd rond mij.'

.

* Pieter de Coninck, een Brugse wever, zorgt voor beroering en wordt met zijn kompanen opgesloten in de Brugse gevangenis. Het volk dwingt de bewakers om de deuren te openen en hen te bevrijden, tot ongenoegen van [[Jacob van Châtillon|Jacques de Châtillon]] die de stad onderwerpt aan een ongeziene straf. De uitvoering laat op zich wachten omdat het parlement van Parijs hier over zal beslissen.

.

* [[Mechelen (stad)|Mechelen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1302
* Maart: Het parlement van Parijs beslist dat Brugge zijn straf moet ondergaan: de voorrechten worden afgeschaft en de wallen moeten geslecht worden.
* De [[Guldensporenslag]]. De enige afbeelding van de slag is te zien op de '[[Kist van Oxford|Kortrijkse kist]]', eeuwenlang bewaard door het New College aan de [[universiteit van Oxford]], ontdekt in 1905 en sinds kort in de onze-Lieve-Vrouwekerk in Kortrijk. Of is het een replica? Het hout van de kist komt van bomen die tussen 1240 en 1280 gekapt zijn. Dat betekent dat de kist snel na de veldslag is gemaakt en het detail ervan doet vermoeden dat ze gemaakt is door iemand die betrokken was bij de slag. Hoe ze in [[Oxfordshire]] raakte, blijft een mysterie. De slag bij Kortrijk toont aan dat ridderlegers te verslaan zijn. Philippe Despriet vat het verhaal als volgt samen: 'Kronieken, archiefdocumenten en bodemvondsten bevestigen de aanwezigheid en het gebruik van de ruitersporen in en om het slagveld van Kortrijk in 1302.' Als de oorlogstrofee zullen ze niet lang in de Kortrijkse kerk hangen, gezien de vele Franse bezettingen vanaf 1304. De Fransen blazen het verhaal van de gulden sporen eind 14e eeuw nieuw leven in om hun verwoesting van Kortrijk op 18 december 1382 goed te praten. Het Onze Lieve Vrouwekapittel laat daarop tientallen sporen ophangen om de legende in het collectieve geheugen te verankeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PHILIPPE DESPRIET. '''Kortrijk 1302.' Gulden sporen ontstaan en evolutie, iconografie en mythe'', Archeologische stichting Zuid-West-Vlaanderen, Kortrijk, 2002, p. 73. Voor een heldere en korte beschrijving van de oorzaken van de Guldensporenslag zie: BRIGITTE RASKIN. ''De taalgrens. Of wat de Belgen zowel verbindt als verdeelt'', Davidsfonds, Leuven, 2012, p. 40-41.&lt;/ref&gt; De Engelsen reageren vol leedvermaak en trekken partij voor de Vlaming. Het gedicht 'The Flemish Insurrection' toont dat de Engelsen wat Nederlands kennen met de woordspeling op de rebellenleider Pieter de Coninck. Voor de Fransen is hij een opgejaagd konijn: 'We gaan dat Konijn villen, en zijn lendenen roosteren' klinkt het. Voor de Vlamingen is hij koning: 'De wevers en de volders kwamen allemaal samen en besloten Pieter Conyng uit te roepen tot hun koning.' Taalkundig is er geen speld tussen te steken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 42 ev.&lt;/ref&gt;

.

[https://www.youtube.com/watch?v=kYsIjKOnNeE '''♥ BEELDFRAGMENT AANLEIDING GULDENSPORENSLAG (8 Min.)''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=fInhCD4htH8 '''♥ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR OVER DE GULDENSPORENSLAG''']

.

1303
* [[Bonifatius VIII]] sticht in Rome een universiteit in het [[Sapienzapaleis]].
* Op 11 juli - exact een jaar na de Guldensporenslag staat een Vlaams leger nabij Sint-Omer oog in oog met een Frans leger. Tot verbazing van de Vlamingen slaat het op de vlucht. De Vlamingen wreken zich op de Fransen door [[Terwaan]], de met de Franse koning collaborerende stad, en tachtig dorpen, de mooiste huizen van edelen te plunderen. In de [[Annales Gandenses]] staat te lezen dat ze in [[Artesië (streek)|Artesië]] zoals gebruikelijk vijf dagen lang de fruitbomen omhakken, het graan vernielen samen met alles wat op de akkers groeit. De overvloedige buit slepen ze huiswaarts.

.

1304
* De Fransen verslaan de Vlaamse vloot bij [[Zierikzee]].
* Bij [[Pevelenberg]] nemen de Fransen op 18 augustus wraak op de Vlamingen voor hun overwinning in 1302. Betekende de [[slag bij Pevelenberg]] voor de Franse koning [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] een gewonnen revanche of bleef de uitslag onbeslist? Sommigen zien de gebeurtenis als het sluitstuk van de acht jaar durende Vlaamse Opstand maar de Amerikaanse historicus David Nicholas interpreteert het voorval als volgt: 'Net toen de Bruggelingen en andere eenheden daar aan de winnende hand leken, trokken de troepen van Gent, Ieper en Kortrijk zich terug van het slagveld. Het was een fenomeen dat typerend zou worden voor de Vlaamse militaire prestaties gedurende de rest van de middeleeuwen. De slag eindigde erop dat de Fransen het terrein beheersten maar zelf te uitgedund waren om het Vlaamse leger te kunnen achtervolgen en uit te schakelen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 213.&lt;/ref&gt;
* Op 3 mei is er de eerste plechtige bloedprocessie in Brugge. Het bloed van christus is bewaard in een kristallen flesje uit de 11de eeuw en is bij de vierde kruistocht, in dertiende eeuw naar Brugge gebracht. De processie valt samen met de jaarmarkt, nu de [[meifoor]]. 
* Geboorte [[Lodewijk van Nevers]] (+1346) - een achterkleinzoon van [[Gwijde van Dampierre]] (1226-1305). De man wordt opgevoed aan het Franse hof en zal in de toekomst achter de Franse vorst staan, ten nadele van Vlaanderen. De Vlaamse steden zijn hem niet gunstig gezind en zullen een bondgenootschap met Engeland sluiten om de wol-export veilig te stellen. 

.

1305
* Vlaanderen staat vele [[Kasselrij|kasselrijen]] als onderpand aan Frankrijk af met het [[Verdrag van Athis-sur-Orge]]. De graaf van Vlaanderen blijft een vazal van de Franse koning. Bij het huwelijk van [[Margareta van Male]] en [[Filips de Stoute]] (de jongste broer van de Franse koning en hertog van Bourgondië, meer dan een halve eeuw later, komen de gebieden terug bij Vlaanderen.

.

1306
* Introductie van de [[ridderslag]] door [[Edward I]] van Engeland op [[Pinksteren|Pinksterzondag]].

.

1307
* De Franse koning, [[Filips de Schone]], zet 2000 [Tempeliers]] gevangen om hun rijkdom en hun opgehoopte schatten in te nemen. Hij beschuldigt hen van [[zwarte magie]]. De schuldvraag houdt wetenschappers en de volksfantasie tot op vandaag bezig.
* Vroegste vermelding van het [[belfort van Kortrijk]]. Het onderste gedeelte van de toren dateert uit deze tijd. De rest van de markt ligt hoger en werd opgehoogd met het puin van de bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

.

[[1308]]

.

1309
* Paus [[Clemens V]] verhuist naar [[Avignon]]. Deze [[Babylonische ballingschap der pausen]] duurt tot 1377

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Battle of Courtrai2.jpg|14e-eeuws miniatuur uit de ''Grandes Chroniques de France''
Bestand:Nicaise de Keyser02.jpg||[[Willem van Saeftinghe]] doodt [[Robert II van Artesië]], voorstudie door [[Nicaise De Keyser]]
Bestand:Groeningebeek2.jpg|Het enige stuk Groeningebeek dat rest in Kortrijk (op privéterrein), 27 april 2005
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags in museum [[Kortrijk 1302]]
Bestand:Bézard_-_Philippe_IV_le_bel.jpg|[[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]]
Bestand:Delpech_-_Joan_of_Navarre.jpg|Johanna van Navarra
Bestand:Façade_du_Palais_des_Papes.jpg|Het paleis der pausen in Avignon. Alle zeven Avignonpausen zijn Frans.
File:World_Heritage_belfries_map.svg|Verspreiding van de belforten op de werelderfgoedlijst in België en Frankrijk.
File:Beffroi_de_Courtrai.JPG|In Kortrijk is het Belfort bekend als de Halletoren.
File:Kortrijk.Belfort_002.JPG|[[Manten en Kalle]], de uurslagers op het Kortrijkse Belfort.
Giotto - Legend of St Francis - -01- - Homage of a Simple Man.jpg|''Legende van Sint Franciscus'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone - Legend of St Francis - 2. St Francis Giving his Mantle to a Poor Man - WGA09119.jpg|''Franciscus van Assisi geeft zijn mantel aan een arme man'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone 002.jpg|''Sint-Franciscus ontvangt de stigmata'', Giotto ca. 1300
Giotto. the-crucifix-1310-17. 430х303 cm. Rimini, Tempio Malatestiano.jpg|''Kruis van Rimini'', Giotto ca. 1301
Giotto Scrovegni 26 entry into Jerusalem detail.jpg|''De intocht van Jezus in Jeruzalem'', Giotto ca. 1303-1305
Giotto - Scrovegni - -36- - Lamentation (The Mourning of Christ) adj.jpg|''Bewening van Christus'', Giotto ca. 1303-1305
Injustitia - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|De deugden en ondeugden: ''De onrechtvaardigheid'', Cappella degli Scrovegni, Padua
Giotto di Bondone - Navicella - WGA09363.jpg|Geschilderde kopie uit de 17e eeuw naar het mozaïek ''Navicella'' (verloren gegaan), Giotto ca.1305-1313
GiottoMadonna.jpg|''Maestà van Ognissanti'', Giotto ca. 1310-1311
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1311-1320 ===
[[Bestand:De uitvinding van het buskruit, anoniem, Museum Plantin-Moretus, PK OPB 0186 004.jpg|thumb|550px|De uitvinding van het buskruit, anoniem, [[Museum Plantin-Moretus]], een voorstelling uit de zestiende eeuw. In de loop der jaren worden kanonnen lichter omdat  brons ijzer vervangt en de kwaliteit van het buskruit verbetert.]]

[[Bestand:A chemist creates a strange new form of gunpowder - incombus Wellcome V0011774.jpg|thumb|550px|Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] toevallig het buskruit ontdekt in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt niet met de geschriften van [[Roger Bacon]] een halve eeuw eer en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreidt over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in de rest van Europa. Buskruit bestaat uit [[salpeter]], [[zwavel]] en [[houtskool]]. Omdat de elementen een ander soortelijk gewicht hebben, is het mengsel instabiel: de salpeter zakt, houtskool drijft. Het tijdrovende mengen in het heetst van de strijd is geen optie. Door het mengsel onder te roeren in [[brandewijn]] en het te drogen ontstaan kruitkorrels. Dat was zonde van de alcohol: urine werkte evengoed, zeker als de soldaat de avond vooraf de brandewijn zelf opzoop.]]

.

;1310
* [[Margareta Porete]] sterft op de brandstapel in [[Parijs]]. In haar voorleesboek 'De spiegel der eenvoudige, vernietigde zielen, die enkel in wil en verlangen naar liefde verwijlen' stelt ze dat volmaaktheid te bereiken is voor wie één wordt met God. En paradoxaal genoeg, wie dit niveau bereikt, verzaakt aan de [[deugd]]en. Dat wordt Porete kwalijk genomen.

.

;1311
* Het [[Concilie van Vienne]] roept op om de 'ketterse' Begijnen te straffen.

.

;1312
* Opheffing van de onafhankelijke [[Orde der Tempeliers]].
* Inwijding [[Sint-Romboutskathedraal]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]]

.

;1313
* Het [[belfort van Gent]] verrijst. In 1323 zijn vier van de zes bouwlagen klaar. Tussen 1377 en 1380 wordt de voorlopige houten torenbekroning opgetrokken waarop de legendarische 'Draak van Gent' gehesen wordt.
* Het veengebied tussen [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]], [[Eeklo]] en [[Kaprijke]] wordt verdeeld in percelen van gelijke oppervlakte om er [[Turf (brandstof)|turf]] te winnen. De naam [[Meetjesland]] is geboren, een Middeleeuws [[toponiem]]. 

.

;1314
* Tempeliersleider [[Jacques de Molay]] verbrand.

.

;1315

.

;1316

.

;1315–1317
* [[Hongersnood|Hongersnood in Europa]].

.

;1317
* [[Rochus van Montpellier]] vertrekt op pelgrimstocht naar Rome en verpleegt onderweg verpleegt pestlijders. Hij verwerft naam en wordt op zijn terugreis in [[Piacenza (stad)|Piacenza]] aangetast. De [[iconografie]] beeldt hem met een open beenwonde af. Een engel geneest hem in een bos en als hij in zijn geboortestad [[Montpellier]] terug is laat zijn oom hem arresteren wegens spionage. Hij verblijft tot zijn vroegtijdige dood, in de gevangenis. Tegenwoordig is hij bekend als Sint Rochus, een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].
* Tijdelijke sluiting van het Brusselse grote [[Sint-Jan_Baptist_ten_Begijnhofkerk|begijnhof De Wijngaard]] voor een kerkelijke visitatie. Nieuwe kandidates kunnen niet intreden. In 1324 oordeelt de bisschop van Kamerijk dat er geen ketterij in het spel is. Het intredeverbod blijft tot 1333. De Brussels begijnen zoeken toenadering tot het begijnhof van [[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] aan de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerkt]].

.

;1318
* De Vlaamse piraat [[Jan Crabbe (piraat)|Jan Crabbe]] vestigt zich in [[Berwick-upon-Tweed (plaats)|Berwick-upon-Tweed]] om de stad te verdedigen tegen de Engelsen. 

.

;1319

.

;1320
* [[Venetië (stad)|Venetië]] beschikt over de grootste militair-industriële scheepswerf ter wereld met de naam [[Arsenale Nuovo]] waar 16.000 vaklui elke dag een schip te water laten. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Giotto di Bondone - Scenes from the Life of St John the Baptist - 2. Birth and Naming of the Baptist - WGA09290.jpg|''Geboorte van Johannes de Doper'', Giotto ca. 1318-1322
Giotto di Bondone 086.jpg|''Maria met Kind'', Giotto ca. 1325-1330
Giotto. Polyptych. 1330-35. 91x340cm. Pinacoteca, Bologna..jpg|''Retabel van Bologna'', Giotto ca. 1330-1334
Bestand:De baghine Des dodes dantz Lubeck 1489.jpg|Begijn
Bestand:St-Romboutskathedraal.jpg|St-Romboutskathedraal, Mechelen.
Bestand:Belfry_of_Ghent_(DSCF0247,DSCF0249).jpg|Belfort van Gent.
Bestand:Rochus.jpg|[[Sint-Rochus|Sint Rochus]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1321-1330 ===
[[Bestand:Bombard Marguerite Enragee Drawing.jpg|thumb|550px|Op de hoek van de Gentse [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] staat sinds het einde van de 16de eeuw een zware bombarde: de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]]. De oudste bronnen over kruydt en bussen gaan terug op [[1320]] - even na de [[Guldensporenslag]]. Een eeuw later beschikken steden over dit soort onbetrouwbare, onverplaatsbare ijzeren bombardes. Ze dienen doorgaans ter verdediging - het defensief van de stad, omdat ze te zwaar zijn en enkel te verplaatsen zijn met ossen en koeien. De enige invloed die deze vroege generatie vuurwapens heeft op de middeleeuwse muren beperkt zich tot een aanpassing van de schietgaten: een combinatie van de verticale spleet met een ronde opening voor de draagbare vuurwapens. Met haar gewicht van twaalf ton, een lengte van meer dan vijf meter en een smeedijzeren mondkaliber van 640 millimeter is de Dulle Griet de grootste bombarde die nog bestaat. Als de bombardes dan toch het offensief dienden (deze heeft een reikwijdte van 1.500 meter), was het gebruikelijk om ze zo dicht mogelijk bij het doel te brengen, net buiten het bereik van een kruisboog (200 meter). In tegenstelling tot haar kleine zus, de [[Mons Meg]], is over de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]] nauwelijks historische documentatie te vinden. De naam Griet, Margot, Marguerite en Meggie was gebruikelijk om een donderbus te benoemen: Margaretha was een veel voorkomende naam. Volgens Wikipedia dateert de Dulle Griet uit 1431, gemaakt ten tijde dat [[Jan van Eyk]] aan het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]] werkt. De historicus Marc Beyaert restaureerde de Dulle Griet en gaat in tegen de gebruikelijke verklaring die de bombarde de stad laat verdedigen. Hij schrijft: 'Een zware bombarde als de Dulle Griet is a priori een offensief wapen, dat enkel bij belegeringen nuttig kan worden ingezet. De grote investering voor zo'n wapen wordt enkel gedaan door iemand met een strategische visie én zeer ruime middelen, die meent zo'n wapen nuttig en frequent te kunnen gebruiken over een langere periode. Een wapen als de Dulle Griet past derhalve niet in de beperkte militaire optiek van de stad Gent, maar wel in de strategische langetermijnpolitiek van een Bourgondische hertog.' Na 1450 wegen de nadelen van de bombardes door op haar voordelen: duur, moeilijk te maken, moeilijk te transporteren en op te stellen; ze vereisen veel personeel, veel buskruit en speciale projectielen. De opbouw van de stelling nam dagen in beslag en hun gebrekkige wendbaarheid maakte ze kwetsbaar voor de ontwikkelingen na 1450: lichtere, kleinere en mobielere stukken met een grotere vuurkracht en impact. Het einde van regeerperiode van [[Karel de Stoute]], omstreeks 1477, valt samen met het verdwijnen van de bombardes.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BEYAERT. ''De Dulle Griet in Gent''. in: LUC DE VOS. ''Burchten en forten en andere versterkingen in Vlaanderen''. Davidsfonds, Leuven, 2002, P. 93 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

* 1321

.

* 1322
** [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] wordt graaf van Vlaanderen. Hij is opgevoed in Parijs en was nooit eerder in Vlaanderen. Zijn beleid is, in tegenstelling tot zijn voorgangers gericht op de Franse kroon. Vlaamse stadsrechten en de gunsten die de handelaren en ambachtslui genieten zijn hem vreemd. De Vlaamse alliantie met Engeland (ter waarborg van de zelfstandigheid van de regio, de wolleveringen en handel en de bescherming tegen de Franse veroveringsdrang) is niet naar zijn zin. Engeland was de belangrijkste bron van de Vlaamse rijkdom. Lodewijks politiek conflicteert met zijn onderdanen.

.

* 1323
** Vlaamse Boeren en stedelingen ontketenen in november een [[Opstand van Kust-Vlaanderen]] in het kustgebied. De rellen verspreiden zich in het hele graafschap. De reden is een belastingverhoging ingevoerd door [[Lodewijk van Nevers]] om de betalingen van het Verdrag van Athis-sur-Orge te innen voor de Franse koning. 

.

* 1324
** [[Petrarca]] begint zijn verzameling Latijnse [[manuscripten]].

.

;1325
* Het grootste deel van Vlaanderen is bezet door de opstandelingen die ageren tegen de graaf en de Franse koning die elkaar te hulp schieten.
* De kathedraal van de Engelse bisschopstad Wells heeft een astronomisch uurwerk, waarschijnlijk een creatie van Peter Lightfoot, een monnik uit Glastonbury. Het mechanisme van de klok werd vervangen in de 19e eeuw, het origineel werd verplaatst naar het Science Museum in Londen. De rijkversierde wijzerplaat toont een geocentrische kosmos, de dagen van de maanmaand en de schijngestalten en de kwartieren van de maan. Het meten en de precisie zal zich de komende twee eeuwen enten in alle domeinen van het openbare leven: maten en gewichten, het [[Lijnperspectief|perspectief]] in de schilderkunst, de muzikale polyfonie, geldstandaarden, het [[dubbel boekhouden]]... 

.

* 1326

.

* 1327
** De (pest)heilige [[Rochus]] overlijdt. Als jongeling erft hij net als [[Sint Franciscus]] een som geld die hij verdeelt onder de armen en de ziekenhuizen. Als hij terugkeert van een bedevaart op Rome belandt hij in een epidemie en helpt hij zieken. Hij werd ook ziek en een hond bracht hem dagelijks brood. Hij herstelde, werd een bedelaar, en raakte als spion in de gevangenis. Toen hij er stierf verscheen een schijnsel en Rochus werd samen met andere heiligen gezien als een ommekeer der verwachtingen: zij brengen de pest als een instrument van God die wraak neemt op de menselijke ondeugeden. 
.

* 1328
** De Vlaamse opstand eindigt op 23 augustus met de [[Slag bij Kassel (1328)|Slag bij Kassel]], waarin een Frans leger de Vlaamse rebellen verslaat.

.

* 1329

.

* 1330 (Ca.)
** Het vroege [[humanisme]], een niet religieuze filosofie ontluikt.

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Francesco-Petrarca.jpg|[[Petrarca]]
Bestand:Petrarca01.jpg|Petrarca
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1331-1340 ===
.

* 1331

.

* 1332

.

* 1333
** Duizenden Chinezen sterven door de pest, droogte en hongersnood. Waarschijnlijk begon de pest in de uitlopers van het [[Himalayagebergte]] en verspreidt die zich via de nieuwe handelsroutes. De historica [[Barbara Tuchman]] acht deze epidemies te vroeg om verantwoordelijk te zijn voor de pest die in 1346 in India opduikt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 126-127.&lt;/ref&gt;

.

* 1334
** Een stormvloed overspoelt [[Walcheren]] en [[Wulpen (eiland)|Wulpen]]. Ook de Vlaamse kust kent grote overstromingen.

.

* 1335

.

* 1336

.

* 1337
** [[Honderdjarige Oorlog]] start en duurt tot [[1453]]. De naam suggereert een eeuw flinke strijd. In werkelijkheid gaat het om een aaneenschakeling van gewelddadige conflicten met daartussen [[Vrede|vredeperiodes]] en [[Wapenstilstand|wapenstilstanden]]. De oorlog start met de verovering van het Franse [[Aquitanië]] door [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] op [[Edward III van Engeland]] waarop Edward Frankrijk binnenvalt. Uiteindelijk winnen de Fransen de oorlog in het jaar dat de Turken Constantinopel veroveren omdat Engeland te verzwakt is door haar interne [[Rozenoorlog]].

.

* 1338-45
** [[Jacob van Artevelde]] is dé man in Vlaanderen.

.

* 1339
**  [[Ninove]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

=== 1341-1350: ♣ De bloemen op het veld verwelken ===
[[Bestand:De_uitvinding_van_het_kompas,_Jan_Collaert_II,_Museum_Plantin-Moretus,_PK_OPB_0186_003.jpg|thumb|550px|Deze prent uit het [[Museum Plantin-Moretus]] van [[Jan Collaert II]] (PK.OPB.0186.003) toont de uitvinding van het kompas als een Westers gegeven. Dit is een historische leugen. Het instrument verschijnt voor het eerst in [[China]] als de ''sīnán'' (司南), een zuidwaarts wijzende lepel voor [[geomantiek]]. Zijn bestaan blijkt uit bewaarde exemplaren en uit een tekst uit de eerste eeuw voor onze tijdrekening van [[Liu Xiang (wetenschapper)|Liu Xiang]]. De vaststelling  dat [[zeilsteen]] ijzer aantrekt gaat terug op de [[Guiguzi|Meester uit het Demonendal]] uit de vierde eeuw voor Christus. De oudste navigatiekompassen zijn gemagnetiseerde erts dat op een plankje in water dobbert. De vroegste vermelding van het kompas en de zeenavigatie is in het Chinese boek ''Tafelgesprekken van Pingzhou'' uit [[1117]] van [[Zhu Yu]]. Later in de [[12e eeuw]] verspreidt het instrument zich via de Arabieren naar Europa. Het scheepskompas is hier vanaf 1350 een algemene toepassing.]]

.

;1341
.

* De [[humanist]] [[Petrarca]] gekroond tot Rome's eredichter.

.

;1342

.

;1343

.

* Vestiging van een Engelse [[Stapelplaats|wolstapel]] in Brugge, in 1363 verplaatsing naar Calais.

.

;1344

.

;1345

.

* [[Gent]] is na Parijs met zijn 60.000 inwoners de grootste stad van West-Europa. [[Jacob van Artevelde]]' (±1290–1345), 'de wijze man van Gent' een volksleider en staatsman, een lakenkoopman en leider van de wevers, een makelaar en grootgrondbezitter negeert het Franse verbod om handel te drijven met Engeland vanwege de Honderdjarige Oorlog. Van Artevelde wil een toenadering tot Engeland om de Vlaamse wol-economie veilig te stellen en houdt Vlaanderen uit de [[honderdjarige oorlog]]. Gildetwisten maken een einde aan zijn leven: hij wordt vermoord. Later noemt Gent zich de [[Arteveldestad]]. 

.

;1346

[[Bestand:Battle of crecy froissart.jpg|thumb|550px|Vijftiende-eeuws manuscript van de Kronieken van [[Jean Froissart]] over de slag bij Crécy.]]

.

* De [[Slag bij Crécy]] is een ijkpunt in de [[Honderdjarige oorlog]]. [[Crécy-en-Ponthieu]] ligt ten zuiden van Calais. De graaf van Vlaanderen, [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] overlijdt. Zijn zoon en troonopvolger, [[Lodewijk II van Vlaanderen|Lodewijk van Male]] loopt zware verwondingen op. Eerder sneuvelden [[Robrecht II van Jeruzalem]] en [[Boudewijn VII van Vlaanderen]] in Franse dienst tegen Engeland. De Franse krachtige kruisbogen halen het niet van de Engelse [[longbow]] die snel is, makkelijk laadt en vol precisie is en pijlenlawines kan veroorzaken. De Engelse boogschutters halen alle Franse aanvalsgolven neer en  Frankrijk verliest 15.000 ridders en 10.000 man voetvolk in één dag. Engeland verliest twee ridders en 200 man voetvolk. Na de slag verzwaren de harnassen.

.

* [[Lodewijk van Male]] graaf van Vlaanderen. 

.

* De [[Pest (ziekte)|pest]] duikt voor het eerst op in India en in Europa nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Tot 1351 zal de zwarte dood onze streken teisteren.

 
 '''Barbara Tuchman over de slag bij Crécy'''
 
 Op 26 augustus 1346 stuitten de Engelse legers dertig mijl landinwaarts bij Crécy in Picardië op de Franse troepen. Evenals in een andere augustusmaand, die van 1914, was de strijd het begin van een tijd waarin het geweld steeds toenam en de zaken steeds moeilijker onder controle waren te houden. Het was geen vooropgezet plan van de overwinnaars. Toen Eduard ter ore kwam dat een geweldig leger zich na diens oproep rond de Franse koning verzameld, gaf hij geen blijk behoefte te hebben aan een confrontatie, althans niet voor zich eerst van een veilige aftocht te hebben verzekerd. Hij marcheerde vanaf Parijs in noordwestelijke richting naar het kustgebied langs Het Kanaal, vermoedelijk op weg naar Vlaanderen, waar hij er zeker van kon zijn over schepen te kunnen beschikken. Als dat zijn bedoeling was, had hij weinig kans koning van Frankrijk te worden.
 Het Franse leger haalde in geforceerde marsen de Engelsen in voor deze de zee konden bereiken, evenwel niet voordat Eduard, die zich realiseerde dat hij moest vechten, een goede verdedigingspositie op een brede heuveltop boven het dorp Crécy had ingenomen. Voor de strijd waren de Franse edelen zo vol vertrouwen dat zij er al over spraken wie van hun tegenstanders wier goede naam en wapenfeiten zij kenden uit toernooien, zij gevangen zouden nemen. Alleen koning Filips was besluiteloos. Hij was &quot;treurig en bezorgd&quot; en scheen bang te zijn voor nog meer verraad na de desertie van Bretagne en Harcourt, of voor een of ander verborgen gevaar.
 
 '''Natte boogpezen'''
 
 Omdat zij aan de vooravond van de strijd hun kamp te ver van de vijand hadden opgeslagen, bereikten zijn troepen het slagveld pas om vier uur in de middag, waardoor zij de zon in het gezicht hadden en de vijand de zon in de rug had. De kruisboogschutters waren moe en klaagden na de lange mars. Hun boogpezen waren nat geworden door een plotseling opgekomen onweer, terwijl de Engelse schutters hun pezen beschermd hadden door deze opgerold onder hun helmen te houden. Wat er toen aan Franse zijde volgde was een chaos van zinloze vermetelheid, pech, fouten, gebrek aan discipline en de chronische bravoure-ziekte van de ridders, die vastbesloten waren om hun moed te bewijzen, niet gehinderd door enig tactisch inzicht of een georganiseerd plan.
 
 '''Alles loopt fout'''
 
 Op het laatste nippertje geadviseerd om de aanval tot de volgende dag uit te stellen, gaf Filips de voorhoede het bevel terug te trekken en de achterhoede het bevel halt te houden, maar hij werd niet gehoorzaamd. Zonder de kruisboogschutters de kans te geven de tegenstand in de Engelse gelederen te verzwakken, stormden de ridders in de voorhoede de heuvel op, de vijand tegemoet. De Genuese kruisboogschutters, die buiten schootsafstand van hun doel stonden en door Engelse pijlen werden doorboord, raakten achterop en gooiden hun bogen ter aarde. De koning die bij het zien van de Engelsen van kleur verschoot &quot;omdat hij hen haatte&quot;, kon de situatie niet langer in de hand houden. Bij het zien van de vluchtende Genuezen, schreeuwde hij of zijn broer, de graaf van Alençon: &quot;Dood die schurken die ons in de weg lopen!&quot; terwijl zijn ridders &quot;in haast en in het wilde weg&quot; op de schutters inhakten bij hun poging zich een weg te banen. Vanuit deze verschrikkelijke chaos in hun eigen gelederen bestookten de Fransen de vijand met de ene aanval na de andere, maar de gedisciplineerde slagorde van de Engelse handboogschutters, die gehard waren door de langdurige oefening die hun wapen vereiste, hield stand en zaaide verwarring en dood met hun pijlen. Toen kwamen de Engelse ridders te voet naar voren, voorafgegaan door schutters en versterkt door lansdragers en moordlustige lieden uit Wales met lange messen, die zich onder degenen die waren gevallen begaven en hen op de grond doodstaken. De prins van Wales vocht aan het hoofd van één gevechtseenheid terwijl koning Eduard het commando voerde vanaf een windmolen boven op de heuvel. Het gevecht ging door in de schemering en de duisternis tot middernacht tot koning Filips gewond werd weggeleid door de graaf van Henegouwen, die tot hem zei: &quot;Sire, stel uw leven niet moedwillig in de waagschaal&quot;, zijn paard bij de teugels nam en hem wegtrok van het slagveld.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1980, p. 111-112.&lt;/ref&gt;
 
.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Q05qzubql8Q ♠ BEELDFRAGMENT: Crécy en het ontstaan van de honderdjarige oorlog.]'''

.

;1347

[[Bestand:1349 burning of Jews-European chronicle on Black Death.jpg|thumb|550px|Jodenverbranding na een pestepidemie.]]

* [[Beleg van Calais (1346)|Het Beleg van Calais]]. De Engelsen veroveren [[Calais]], dat tot nu toe deel uit maakte van het [[Graafschap Artesië]]. Calais blijft een Engelse [[exclave]] tot in 1558, na de Franse herrovering.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=yG2v3CoOuIE ♠ BEELDFRAGMENT UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Wat verraadt jouw taal over jou?]'''

.

;1348

.

* Oprichting [[universiteit van Praag]].

.

* In oktober vraagt [[Filips VI van Frankrijk|Filips VI]] de Parijse universiteit een verslag over de pest, een ramp die de mens bedreigt. Na een zorgvuldig onderzoek schrijven de meesters het fenomeen toe aan een drievoudige conjunctie van [[Saturnus (planeet)|Saturnus]], [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] en [[Mars (planeet)|Mars]], een conclusie die de toenmalige wetenschappelijke wereld overneemt.

.

* In [[Florence (stad)|Florence]] sterft de 68-jarige [[Giovanni Villani]]. Hij was historicus, diplomaat en bankier en schreef de kroniek [[Nouva Cronica]] en was een voorloper van het [[humanisme]]. Hij sterf (aan de pest) te midden een onafgemaakte zin: 'midden in deze pestilentie kwam er een eind aan...'

.

;1349

.

* In Gent komt het op 'Goede' dinsdag 13 januari tot een bloedig treffen tussen de volders- en de weversgilde. De volders winnen en herstellen het gezag van de graaf van Vlaanderen [[Lodewijk van Male]]. Begin oktober beklaagt de stad zich dat de uitgewezenen toch in het graafschap verblijven, schippers klagen dat hun vaarwater gesaboteerd is met palen en andere hindernissen. 

.

;1350

.

* Ca. Kerktoren van de Oude Kerk in [[Delft]] voltooid.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Francesco-Petrarca.jpg|[[Francesco Petrarca]]
Bestand:Jacob_van_Artevelde_statue_in_Vrijdagmarkt_square.JPG|[[Jacob van Artevelde|Jacob van Arteveldes]] standbeeld uit 1863 op de [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] in Gent.
Bestand:Map_of_the_route_of_Edward_III's_chevauchée_of_1346.svg|Route van [[Edward III van Engeland|Edward III]].
Bestand:Battle_of_Crécy,_26_August_1346.png|26 augustus 1346.
Bestand:Edward_III_counting_the_dead_on_the_battlefield_of_Crécy.jpg|Edward III telt het aantal doden.
File:Battle of Crecy memorial.jpg|Memoriaal [[Slag bij Crécy]]
File:Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III (4).jpg|Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III 
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1351-1360 ===
[[Bestand:Tommaso_da_modena,_ritratti_di_domenicani_(Ugo_di_Provenza)_1352_150cm,_treviso,_ex_convento_di_san_niccolò,_sala_del_capitolo.jpg|thumb|550px|Een fresco uit 1352 met Hugues de Saint-Cher. Dit is een van de vroegste brilillustraties.]]

.

;1351

.

* Opstanden in Brugge.

.

* [[Menen]] verwerft stadsrechten.

.

* Het [[Verdrag van Fontainebleau]] schenkt [[Lodewijk van Male]] geldsommen en vergeeft de Vlaamse partijdigheid met de Engelsen.

.

.

;1352

.

* De architect [[Jan Appelmans]] en nadien zijn zoon [[Pieter Appelmans]] bouwen de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] in Antwerpen. Na de [[Dom van Keulen]] is dit de tweede hoogste kathedraal van Europa. Op de derde plaats staat de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Brugge)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] in Brugge. De bouw in Antwerpen duurt tot 1521. In het nabijgelegen Papenstraatje is brasserie Appelmans tegenwoordig een prima [[Cocktail|cocktailbar]].

.

.

;1353

.

[[Bestand:Boccaccio - Decameron, MCCCCLXXXXII ad di XX de giugno - 3852856 Scan00015 (cropped) - La brigata.tif|thumb|550px| ♣ In een tumultueuze tijd van epidemie en opstand (in Gent, geleid door wevers en molenaars) publiceert [[Giovanni Boccaccio]] (1313-1375) zijn ''[[Decamerone]]''. Het boek kent, net zoals ''The Canterbury Tales'' van [[Geoffrey Chaucer]] (1343-1400) dat aan het einde van de eeuw verschijnt, de raamstructuur vergelijkbaar met het Arabische [[Duizend-en-een-nacht]]. De titel staat voor het 'Boek der tien dagen' en is een samenstelling van het Griekse  δέκα, (tien), en ἡμέρα (hemera of dag). Zeven jonge dames en drie jonkmans vertellen honderd verhalen op een landgoed met weelderige en paradijselijke tuinen buiten de stad Florence. De tuinen contrasteren met  
de stedelijke epidemische taferelen en de karrenvrachten vol knekels en lijken waar het gezelschap aan wil ontsnappen. Tussen 1348 en 1351 slachtofferen de builenpest, de longpest en andere ziektes 25 procent tot 50 procent van de Europeanen nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Het veroorzaakt een keerpunt in de geschiedenis van de Middeleeuwen. Het tekort aan arbeidskrachten en de vrijgekomen erfenissen maken een einde aan de feodaliteit. Maar daar heeft Boccaccio nog geen weet van. Zijn paleis waar het gezelschap zich terugtrekt doet Middeleeuws aan met zijn 'schoonen en grooten hof in het midden en met terrassen en zalen en kamers, allen afzonderlijk zoo fraai mogelijk en met aanlokkelijke, merkwaardige schilderijen en getooid met weiden daarbuiten en wonderbare tuinen en met zeer frissche waterputten en met gewelven vol kostbare wijnen'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GIOVANNI BOCCACCIA, vertaald door J.K. Rensburg. ''De Decamerone.'', 1905, p. 24.&lt;/ref&gt; Elk personage - de groep noemt zich Brigata - vervult een [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorische]] rol: Pampinea, Filomena, Neifile, Filostrato, Fiammetta, Elissa, Dioneo, Lauretta, Emilia en Panfilo. Vier vrouwen staan voor de kardinale deugden: Prudentia of voorzichtigheid en wijsheid; Justitia of rechtvaardigheid; Temperantia of de gematigde zelfbeheersing en Fortitudo: moed en sterkte. Drie vrouwen zijn de goddelijke deugden: Geloof, Hoop en Liefde. De jongens vertegenwoordigen het Kennen, het Streven en het Begeren, de drie eigenschappen die Plato aan de ziel toekent. Elke dag zorgt de hofmeester voor spijs en drank en opent hij een ommuurde tuin naast het paleis die het gezelschap overdondert. Rondom en in het midden zijn pijlrechte, brede paden met houtwerk vol druiven. De reuk van de bloemen en planten doen denken aan Oosterse specerijen. Langs de paden bloeien rozen en jasmijn. De tuin is zo aangelegd dat hij tijdens elk dagdeel schoonheid en schaduw biedt. De centrale, blanke marmeren fontein toont wonderbaar beeldhouwwerk. Ze stuwt water vol gedruis de hoogte, er is een molen mee te bewegen. Het water stort neer in een spiegel en verdwijnt langs een geheime afvoer en kunstige kanaaltjes. Daarna komen van alle kanten de dieren: talloze vogels, konijnen, hazen, geiten, jonge herten. Naast de fontein komen de tafels waar de donna's en de jonge mannen liederen zingen en dansen, drinken en eten. Het maakt hen vrolijk en wie het verkiest houdt een siësta. De anderen lezen, schaken of dammen. In de namiddag betreden ze de weide met kort, groen gras en wachten ze hun verslavende verhalen af. Eén verhaal gaat over Masetto van Lamporecchio die zich uitgeeft voor een doofstomme, zijn dienst als tuinman aanbiedt in een nonnenklooster en eindigt in het nonnenbed. Een ander vertelt over een geestelijke die de echtgenoot van een mooie vrouw aan het bidden zet en met de huisvrouw in bed duikt. Vanzelfsprekend botst ''De Decamerone'' op tegenstand van latere moraalridders of zedenprekers. De seksuele vrijmoedigheid en hoe de geestelijken hierin een rol in spelen, resulteert in gekuiste versies. Een verhaal dat het niet haalt is dat van [[Alibech en Rusticus]]. Een prent toont hen in een tuin met een boom.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN WILLEM GEERINCK. ''De geschiedenis van de erotiek. Van holbewoner tot markies De Sade,'' Van Halewijk, Leuven, 2011, p. 40-42.&lt;/ref&gt; De oude en ervaren kluizenaar Rusticus neemt de naiëve Alibech in de leer voor het kluizenaarschap. Hij gebiedt haar zijn gedrag te volgen en kleedt zich uit. Ze volgt gewillig en vraagt wat het 'uitsteeksel' is waar zij niet over beschikt. Deze 'verrijzenis van het vlees is de duivel' zegt hij. Zijn duivel pijnigt hem dat hij het amper verdragen kan. Zij is opgelucht. Zo'n duivel heeft ze niet. Rusticus begrijpt haar en vervolgt: 'Jij hebt iets wat ik niet heb.' 'Wat mag dat zijn?', vraagt ze. 'Jij hebt een hellegat en de Lieve Heer stuurt je om mijn smartelijke duivel in jouw hellegat te storten. Je dient er God mee.' De deerne stelt onwetend en bereidwillig haar hellegat ter beschikking op een klein bed. Als hij er zijn duivel naar de verdoemenis stoot, krijgt ze de smaak te pakken. Ze opent zes keer haar hellepoort, in de hoop de duivel te onthoofden. In 1360 zal Boccaccio de Engelse dichter-diplomaat [[Geoffrey Chaucer]] ontmoeten tijdens zijn Italiëreis. Uitgerekend dan slaat de pest in Vlaanderen opnieuw toe. De herinnering aan ''Het grote sterven'' is nog niet koud. Even een terugblik. De jaren 1348-1351 confronteren de wereld met de [[Zwarte dood]]. Als ‘het grote sterven’ [[Constantinopel]] bereikt is er geen houden meer aan. Van daar uit verspreidt de zieke zich naar de [[Balkan (schiereiland)|Balkan]], [[Italië]], [[Spanje]], [[Frankrijk]] en onze regio. De pest eist 75 tot een 100 miljoen levens; andere bronnen hebben het over 25 miljoen mensen in Europa en Azië. Eén op vier Fransen legt het bijltje. Op 14 februari kent [[Straatsburg]] zijn [[Valentinstagmassaker]] en verbrandt de menigte twee- tot drieduizend [[joden]]. De rest verdrijven ze. In de [[Lage Landen]] gaan er [[pogrom]]s door. Joden zijn zondebok. De Europese bevolkingsafname leidt tot de [[Renaissance]]: de overlevenden en hun nabestaanden permitteren zich dankzij erfenissen meer materiële welvaart en wie van arbeid leeft, krijgt beter betaald omdat arbeid schaars is. De besmetting is een mysterie. Gaat het om vergiftigde lucht? Een ongunstige stand van de planeten? Het bekijken van de zieken? Lichtbundels? Satan? Een pauselijke medewerker aan de [[Sint-Donaaskerk]] is een goed observator en schrijft in april 1349 - enkele maanden voor de pest uitbarst - naar [[Avignon]]: als 'één besmette persoon sterft, (...) dat allen die hem zien, hem bezoeken of iets van hem meenemen, of hem naar zijn begraafplaats dragen, hem meteen in de dood achternagaan.' [[Lodewijk van Male]] legt buiten de Brugse stadsmuren een massagraf aan van zes hectare. De pest betekent voor de plichtbewuste zusters, broeders en priesters een ravage: [[Sint-Kruis]], [[Loppem]] en [[Blankenberge]] komen zonder priester te zitten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOREN VERMEERSCH. ''1349. Hoe de Zwarte Dood Vlaanderen en Europa veranderde.'' 2019.&lt;/ref&gt; In de Vlaamse archieven is van de pestepidemie nauwelijks een spoor, terwijl in Europa de sterftecijfers oplopen tot zestig à tachtig procent. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood? Blijkbaar niet. De afwezigheid van de archieven duidt op het feit dat de ontreddering in Vlaanderen extreem is. Het zwijgen van de bronnen is drievoudig: 1. boedelbeschrijvingen en de aankoop van doodskisten worden niet meer geregistreerd. 2. Wellicht heeft de overheid belang om de sterfte te verzwijgen, vergelijkbaar het met het begin van de [[Aids|Aidsepidemie]]. 3. In de overlijdensregisters dagen plots nieuwe handschriften op, soms tot drie keer in hetzelfde boekjaar.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIETER VAN DOOREN. ''Zwarte dood spaarde Vlaanderen niet''. In: ''De Standaard'', maandag 4 februari 2019, p. D8.&lt;/ref&gt; De arme en verzwakte stadsbevolking stierf in een hol en 'door de stank van hun lichamen merkten de buren dat zij gestorven waren' schrijft Giovanni Boccaccio die zelf zijn maîtresse erbij verloor. Wie het zich kan permitteren, vlucht de stad uit. De jonge patriciërs uit [[Florence (stad)|Florence]] die [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] beschrijft, trekken zich terug in een buitenhuis 'ver van de wegen verwijderd' en met 'bronnen vol koel water en kelders gevuld met zeldzame wijnen.' Op het platteland is men evenmin veilig. De historica [[Barbara Tuchman]] omschreef in haar 'De waanzinnige veertiende eeuw' hoe de boeren dood neervielen op de weg, het veld of in hun huis en hoe de overlevenden zich machteloos en apathisch voelen. Het rijpe koren bleef op de akkers staan, het vee verkommert. 'Met de ontzagwekkende kracht die de natuur eigen is overwoekerde het onkruid de ontgonnen gronden, dijken brokkelden af, het zoute water stroomde weer binnen en maakte het laaggelegen land brak.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 122-124.&lt;/ref&gt; De pest nestelt zich in juli 1348 in Normandië. Hun buren van Picardië krijgen een adempauze tot de  zomer van 1349. In de zwaarst getroffen Normandische dorpen wapperen zwarte vlaggen op kerktorens. Ze zijn een teken van rouw of van waarschuwing, tot groot jolijt van de mensen uit Picardië, mensen die even later ook door de ziekte geveld worden. [[Simon van Covino]] vergelijkt het verdwijnen van deze jonge mensen met het verwelken van de bloemen op het veld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: MARK HEIRMAN. ''1347-1772. De zwarte dood, hoe de pest Europa veranderde'', Houtekiet, Antwerpen, 2018.&lt;/ref&gt; Tenslotte nog dit: vooral erg dicht bevolkte gebieden waren slachtoffers van de pest. Geen twee gebieden in de wereld zijn dichter bevolkt dan Italië en Vlaanderen, toen was dat zo, nu is dat ook nog zo. In deze gebieden kan je met een dagreis al stappend van de ene stad naar een andere. Om zich van de vreemde te onderscheiden, ontwikkelt men dialecten. Enkel in Vlaanderen en Noord Italië zijn er zoveel dialecten te vinden. Dank zij het taalgebruik van de andere weten we of hij al dan niet tot de incrowd behoort. Op die manier ontwikkelt er zich een relatie tussen taal en veiligheid. De Engelse romantiek in de negentiende eeuw maakt de Decamerone opnieuw populair. [[John William Waterhouse]] werk uit 1916 -een jaar voor zijn dood- is er de illustratie van en begin jaren zeventig verfilmen de Italiaanse regisseurs [[Pier Paolo Pasolini]] -enkele jaren voor hij vermoord wordt- zijn gewaagde en [[Giuseppe Variwerd]] zijn erotische/pornografische versie.]]

.

.

;1354

.

.

;1355

.

.

;[https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 1356]

.

* [[Slag bij Poitiers (1356)|Slag bij Poitiers]]. Edward de [[Zwarte Prins]] plundert Frankrijk met 8.000 troepen. Vanuit de bossen vernietigen zijn boogschutters een leger van tweemaal zo groot.

.

* Het Grote [[Westers Schisma|kerkschisma]]: Pausen rivaliseren vanuit [[Avignon]] en [[Rome (stad)|Rome]].

.

.

;1357/1358

.

* [[Étienne Marcel (politicus)|Etienne Marcel]] leidt een burgeropstand in [[Parijs]].

.

.

;1359

.

;1360

.

* [[Verdrag van Brétigny]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Franz Xaver Winterhalter - Decamerone.jpg|[[Franz Xaver Winterhalter]] - Decamerone
File:Decameron3.jpg|Een geestelijke zet een echtgenoot aan het bidden en duikt met de huisvrouw in bed. Decamerone
File:Waterhouse decameron.jpg|Vertelsessie uit de Decamerone, John William Waterhouse, 1916
Bestand:Sandro_Botticelli_075.jpg|Het banket in het dennenbos (1482-1483) van Sandro Botticelli. Een edelman, versmaad door zijn geliefde overtuigt haar met bovennatuurlijke hulp en huwt.
Bestand:Appelmans2.jpg|
Bestand:P1010905GroenplaatsAntwerpen.JPG|
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1361-1370 ===
.

* 1361

.

* 1362
** [[Homeros]] en [[Euripides]] in het Latijn vertaald in Florence.

.

* 1363
** [[Jan de Goede]] schenkt Bourgondië aan [[Filips de Stoute]].

.

* 1364

.

* 1365

.

* 1366
** °[[Hubert van Eyck]] - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1426). De geboorte van deze man maakt hem een kwart eeuw ouder dan zijn bekende broer [[Jan van Eyck]] die geboren wordt in 1390.

.

* 1367

.

;1368

.

* De pest duikt opnieuw op in Vlaanderen.

.

.

= De Bourgondiërs (1382-1500): Herfstij der Middeleeuwen =

;1369

.

* Start [[Bourgondische periode]] met het huwelijk van [[Filips de Stoute]] en [[Margaretha van Male|Margaretha Van Vlaanderen]]. Gent is na Parijs de grootste stad in Europa, Amsterdam telt 3000 inwoners.

.

[[Bart Van Loo]] schreef een fenomenaal boek over deze dynastie. Wie wat luistertijd heeft, leert een ongeziene verhalenpracht kennen. Een aanrader. Een niet verplichte must. Wie luistert, vermeldt dit best even op het examen.

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met [[Bart Van Loo]] - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 Aflevering 1]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-2 Aflevering 2]'''

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-3 Aflevering 3]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-4 Aflevering 4]'''

.

.

=== 1371-1380 ===
;1371

.

* Aanhoudende boerenopstanden in Europa.

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]], de latere hertog van [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]] (1404-1419) geboren.

.

;1372

.

* [[Toren van Pisa]] voltooid.

. 

;1373

[[Bestand:Gravenkapel_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Aan de buitenzijde van de Gravenkapel zijn restanten van de Kortrijkse burcht te zien. Werkzaamheden aan de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk voltooien de prestigieuze [[Gravenkapel (Kortrijk)|gravenkapel]]. Ze duurden drie jaar en de kapel is de toekomstige begraafplaats voor [[Lodewijk van Male]].

.

;1374

.

* [[Beatrijs]] met [https://literairecanon.be/nl/werken/media-beatrijs didactische uitleg]

.

* [[Stormvloed van 1374|De Stormvloed]] verwoest in Zuidwest-Nederland.

.

* [[Koudekerke (Walcheren)|Koudekerke]] en [[Elmare]], [[Sint-jansziekte|Epilepsie]] voor het eerst beschreven. (CONTROLE)

.

* Opnieuw een pestjaar in Vlaanderen. Voor het eerst sinds het ontstaan van Vlaanderen daalt het bevolkingsaantal. 'Rond 1300, in volle Frans-Vlaamse oorlog, was de bevolking van Vlaanderen vermoedelijk het hoogst' schrijft Edward De Maesschalck. 'Vlaanderen was toen zelfs het dichtstbevolkte land van West-Europa ten noorden van de Alpen. Sindsdien en vooral vanaf 1350 begon de bevolking echter in grote steden terug te lopen. Ieper telde nog 30.000 inwoners in 1300, maar daarvan bleef een eeuw laters slechts een derde over. Gent telde bijna 60.000 inwoners in 1350, maar daalde tot de helft in 1385. Brugge werd toen de grootste stad van Vlaanderen met meer dan 40.000 inwoners. Andere steden waren altijd al veel minder bevolkt, zoals Dendermonde met ca. 9000 inwoners, Kortrijk met een goede 5000 inwoners, Geraardsbergen met ca. 4500 en Aalst met 3500 inwoners. Het gaat daarbij om zeer ruwe schattingen, maar de algemene trend is duidelijk. De bevolking daalde en zou pas onder Bourgondisch bewind opnieuw toenemen. Heel wat Vlamingen gingen in die jaren op zoek naar een beter leven in het buitenland. Vooral textielarbeiders vestigden zich graag in Engeland, waar ze hun Vlaamse identiteit hoog in ere hielden. In Londen hadden de Vlaamse handwerkers zelfs een eigen begraafplaats, los van de Brabanders, al spraken ze dezelfde taal.

.

;1375

.

;1376

.

* Het [[Stadhuis van Brugge|Brugse stadhuis]] is afgewerkt. Het is een van de oudste [[Stadhuis|stadhuizen]] in [[de Nederlanden]]. Loop er eens binnen voor een bezoek aan de Gotische Zaal met muurschilderingen uit het [[Fin de Siècle]], een [[Polychromie|gepolychormeerd]] gewelf, de historische zaal en de tentoonstelling op het gelijkvloers (die gratis is).

.

;1377

.

* De paus keert terug naar Rome en treft er een stad van amper 15.000 mensen.

.

;1378-1417

.

* Het [[Westers Schisma]], vanaf nu zijn er twee pausen (en soms drie), één in Rome en één in Avignon. Vlaanderen steunt met Engeland en Duitsland de Roomse paus. Spanje, Portugal, Napels, Frankrijk en Schotland die in Avignon. [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het schisma in de jaren 1414-1418.

.

;1379

.

* Frans-Vlaamse crisis duurt tot 1385 en Gent leidt Deze [[Gentse Opstand]] keert zich tegen de koning van Frankrijk en zijn bereidwillige graaf. Leidersfiguren zijn [[Jan Hyoens]], [[Filips van Artevelde]] (de zoon van de vermoorde Jacob van Artevelde en [[Frans Ackerman]]. Ze nemen het op tegen [[Lodewijk van Male]], hertog [[Filips de Stoute]] en koning [[Karel VI van Frankrijk]] en willen een sterke de economische band met Engeland. Die staat door de Honderdjarige Oorlog onder druk. Na zes jaren strijd erkent Gent het vorstelijk gezag.

.

;1380

.

* (Ca.) Geboorte van [[Thomas à Kempis]], Duits kopiist en schrijver.

.

* Het [[begijnhof van Hoogstraten]]

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:StadhuisBrugge.jpg|Stadhuis Brugge
Bestand:Bruges Hôtel de Ville2.JPG|Voorgevel.
Bestand:Gothic Hall - western wall.jpg|Westerzijde
Bestand:Gothic Hall – eastern wall.jpg|Oosterzijde
Bestand:Gothic Hall - southern wall.jpg|Zuiderzijde
Bestand:Gothic Hall - northern wall.jpg|Noorderzijde
Bestand:Graven_van_Vlaanderen.jpg|Gravenkapel met Lodewijk van Male in het derde tafereel.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1381-1390 ===
.

;1381

.

* [[Slag bij Nevele (1381)|Slag bij Nevele]]: troepen van graaf [[Lodewijk van Male]] verslaan de opstandige Gentenaren en plunderen [[Nevele]]. De rellen in Londen gaan de geschiedenis in als De Boerenopstand. Ze zijn gericht tegen de Vlamingen en de Nederlanders.

.

[[Bestand:Kortrijk.Belfort_002.JPG|thumb|550px|Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen Manten. Voor wie het verhaal niet kent: Op de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de klokkenluiders Manten en Kalle. Dit uurwerk is erg high tech en is nu in Dijon te zien op de Onze-Lieve-Vrouwekerk.]]

;1382

.

* De [[slag op het Beverhoutsveld|slag van het Beverhoutsveld]], waar buskruit voor het eerst een succes is, verwoesten de Gentenaars het grafelijk [[kasteel van Male]]. Op 3 mei 1382, op de grens van Beernem, Oostkamp en Assebroek neemt [[Filips van Artevelde]] het op tegen Lodewijk II van Male, de graaf van Vlaanderen. Filips van Artevelde sneuvelt maanden later in een confrontatie met de graaf tijdens de [[Slag bij Westrozebeke]]. Lodewijk II van Male sneuvelde in 1384 in Sint-Omaars.

.

* Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen de oorspronkelijke Manten, een technologisch wonder en waarschijnlijk het eerste mechanische uurwerk met één wijzer, gemaakt in Kortrijk. Manten verhuist naar de klokkentoren van de Notre-Dame in Dijon waar hij nog te zien is. 

.

;1383

[[Bestand:Garden-enclosed-ramiro-koeiman.jpg|thumb|550px|Een pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst in het noorden van Groningen.]]

.

* ♣ De strijd tussen de opstandige Gentenaren en graaf [[Lodewijk van Male]] leidt tot plunderingen in veel Vlaamse steden. Na hun landing bij Calais in mei en nemen de Engelsen Grevelingen, Sint-Winoksbergen, Duinkerke, Poperinge en Nieuwpoort in. Bij Duinkerke volgt een kleine veldslag op 25 mei met Franse en Vlaamse strijdkrachten onder Lodewijk van Male. Daarna gaan 17.000 Engelsen en 20.000 Gentse bondgenoten onverwachts naar Ieper. De Engelse en Gentse belegering doen de uitgehongerde Ieperlingen smeken om Maria's bescherming. Op 8 augustus, na negen weken belegering blazen de belegeraars wonderlijk de aftocht. De Ieperling ziet er een Maria-teken in en een nieuw beeld plaatst haar in een gevlochten paalafsluiting met een 'thune' errond. Deze 'thuine' verwijst naar de stadsverdediging van grachten, wallen en hagen. Sindsdien is Onze-Lieve-Vrouw van Tuine de patrones van Ieper. Jaarlijks gaat het beeld processiegewijs de straat in. Een ander pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst, is het beeld van Onze Lieve Vrouwe van de Besloten Tuin in de kluiskapel van Warfhuizen, beter gekend onder de courante benaming de [[Bedroefde Moeder van Warfhuizen]]. Het genadebeeld trekt sinds 2003 bedevaartgangers naar het noorden van Groningen.

.

;1384

.

* [[Lodewijk van Male]] overlijdt.

.

* [[Filips de Stoute]] wordt graaf van Vlaanderen.

.

;1385

.

* [[Beleg van Damme]]

.

* [[Vrede van Doornik]].

.

;1386

.

* Mislukte invasie van Engeland vanuit [[Sluis (stad)|Sluis]].

.

* Oprichting [[universiteit van Heidelberg]].

.

* Geboorte [[Donatello]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1466)

.

;1387

.

* In de Parijse rue Maubuée is [[prostitutie]] de specialiteit. Hun bijnaam? 'Les pucelles de Marolles'. Het Französisches Etymologisches Wörterbuch omschrijft dit begrip als een 'jeune fille qui n'est plus vièrge.' De curé ontruimt de straat. Een jaar later klaagt de middenstand over inkomstenderving en keren de dames terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC SURDUACOURT. ''De Marollen. Een eeuwenoud misverstand,'' Davidsfonds, Leuven, 2018, p. 141-151;&lt;/ref&gt;

.

* (Ca. - 1400) ♣ [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] schrijft zijn [[The Canterbury Tales|Canterbury Tales]] met verwijzingen naar 'Flaunders' en tuinen. In 'Het verhaal van de nonnenpriester' schrijft hij: 'De eenden schreeuwden alsof men ze wou slachten; Uit angst vlogen de ganzen in de bomen, De zwerm was uit de bijenkorf gekomen. Zo baarlijk was 't lawaai - o Godsellende! Dat Jakke Straw en heel zijn boerenbende / Zoveel geschreeuw zelfs niet konden braken / Toen zij de Vlamingen af wilden maken, Als daar klonk op die wilde vossenjacht.' Hoe brengen we dit in verband met de Boerenopstand in 1381?

.

;1388

.

* [[Everaard t'Serclaes]] overlijdt aan zijn verwondingen op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]], in het huis van de [[Amman (functie)|Amman]], nu huis De Sterre. 

.

* [[Slag op het Merelveld]].

.

;1389

.

* Osmaanse Turken veroveren Zuidoost-Europa. 

.

* [[Klaas Sluter]] beeldhouwer van [[Karel de Stoute]].

.

;1390

.

* Geboorte [[Jan van Eyck]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1441)

.
;KIJKEN
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Begijnhofhoogstraten1.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstratenkerk-2.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstraten4.jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== 1391-1400 ==
.

;1391

.

;1392

.

* [[Filippo Brunelleschi]] wordt op zijn vijftiende leerling van de goudsmid [[Benincasa Lotti]]. Brunelleschi is een talent en creëert klokken en wekkers.

.

;1393
 
.

;1394

.

* Stormvloed: Oostende verhuist landinwaarts.

.

;1395

.

;1396

.

* Bij de [[Slag bij Nicopolis]] verpletteren de Turken de Westerse legers. 

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] gaat op kruistocht. 

.

* De kanselier van [[Florence]], [[Coluccio Salutati]] nodigt de geleerde [[Manuel Chrysoloras]] uit [[Constantinopel]] uit om zijn studenten kennis te laten maken met het Grieks en de klassieke werken.

.

;1397

.

* [[De' Medici]] richt een familiebank op in [[Florence (stad)|Florence]]. 

.

* [[Johan Maelwael]] hofschilder bij [[Filips de Stoute]].

.

;1398

[[Bestand:English_flintlock_blunderbuss.jpeg|thumb|550px|Een donderbus - uitgevonden in 1398 - is een [[vuurwapen]] dat in de [[16e eeuw]] populair wordt op het [[slagveld]] of als zelfverdediging (bij postkoetsen). De vijand op korte afstand bestoken zonder precisie is de kracht van het wapen. De lading bestaat uit een bundel [[Kogel (munitie)|kogel]]s (de ''druiventros'' genoemd) of uit scherven (''kwaad scherp'' gaande naar [[schrapnel]]). Varianten kunnen een bundel [[vuurpijl]]en afschieten om zeilboten in brand te schieten. Soms is de donderbus zo zwaar dat ze tijdens het gebruik op een ''[[Furket|gaffel]]'' (een soort standaard) wordt gezet. Een nadeel is het herladen.]]

* Uitvinding [[donderbus]].
* [[Filippo Brunelleschi]] is 21 en doet zijn meesterproef als goudsmid.

.

;1399

.

* Siena en Pisa laten hun beleid over aan [[Giangaleazzo Visconti]], hertog van Milaan.

.

* Dood [[Richard II van Engeland]].

.

;1400

.

* Ca. Volgens de literair canon vormt [[Lanseloet van Denemerken]] samen met [[Esmoreit]], [[Gloriant]] en [[Vanden winter ende vanden somer]] de ‘[[abele spelen]]’ in het [[handschrift-Van Hulthem]]. Abel betekent verfijnd en staat tegenover de boerse billenkletser. Volgens Wikipedia zijn de vier geschriften omstreeks 1350 ontstaan.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Salutati.jpg|[[Coluccio di Piero dei Salutati]], 1331–1406 
Bestand:Manuel_Chrysoloras_-_Imagines_philologorum.jpg|[[Manuel Chrysoloras]], ca. 1355–1415 
Bestand:Richard_II_of_England.jpg|Richard II
Bestand:Lanseloetensandrijn.gif|Lanseloet en Sandrijn
&lt;/Gallery&gt;

.

.

.

.

== 1401-1410 ==
[[Bestand:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_mars.jpg|thumb|550px|Ploegen omstreeks 1410 in [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]].]]

'''We wandelen de vijftiende eeuw binnen. In Italië, net als Vlaanderen een van de dichts bevolkte gebieden op aard, ontstaat een systeem om lange afstanden te overbruggen. Huur een postpaard tussen twee pleiserplaatsen in. Het systeem zal zich snel over heel Europa verspreiden. De meest comfortabele en veilige wijze om te reizen blijft natuurlijk per boot.'''

.

* 1401

.

* 1402

.

* 1403

.

* 1404
** De lijkstoet van [[Filips de Stoute]] houdt halt op zijn weg van [[Halle (Vlaams-Brabant)|Halle]] naar [[Dijon]] in de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk. Zijn lichaam wordt begraven in de Chartreuse de [[Champmol]], een kartuizerklooster dat hij in 1377 stichtte. Zijn gebalsemde hart is bijgezet in de [[Basiliek van Saint-Denis]] en zijn ingewanden zijn begraven in de [[Sint-Martinusbasiliek (Halle)|Sint-Martinusbasiliek]] in Halle.
** [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] volgt hem op.
** De 'Belgische' kust krijgt zijn definitieve vorm door de rampzalige [[Sint-Elisabethsvloed (1404)|Sint-Elisabethvloed]] die vele eilanden in de Scheldemonding wegvaagt. Er komen dijken die later onder Jan zonder Vrees verbonden worden tot de [[Graaf Jansdijk]] van Duinkerke tot in het Sas van Gent.

.

* 1405
** De komende drie decennia stuurt [[China]] de ene vloot handelsschepen na de andere uit. Hun technologie is wereldtop: ze beschikken over papier, [[buskruit]], het [[kompas]], [[gietijzer]]. Hun schepen hebben een lengte van 100 meter en hun totale bemanning telt meer dan 28.000 matrozen, kapiteins en ander personeel. Ze varen de [[Indische Oceaan]] over tot aan de Afrikaanse oostkust. Waarom bereiken ze Europa niet via de weg die [[Vasco Da Gama]] in tegenovergestelde richting zou ontdekken? Waarom bereiken ze Amerika niet via de [[Stille Oceaan]] voor Columbus dat doet?

.

* 1406

.

* 1407

.

* 1408

.

* 1409
** ♣ Stichting van een hospitaal in [[Zaragoza (stad)|Zaragoza]]. In de 15de eeuw zijn de Spaanse zorginstellingen de meest hygiënische op het continent omdat ze de Arabische traditie volgen. Er zijn tuinen als binnenplaats met groen en verlichte en verluchte ziekenzalen. 

.

* 1410
** [[Jan van Berry]] bestelt [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]], een geïllumineerd getijdenboek bij de miniatuurschilders de [[gebroeders Van Limburg]]. Jean de Berry bestuurde Potiers en liet er een belfort bouwen met een klok, het vijfde openbare uurwerk in Frankrijk.
** Geboorte van Dirk Bouts in Haarlem (Leuven &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1475)

.

* 1410-1418 [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het [[Westers schisma]]. In Rome is de demografische recessie voorbij. De stad telt 20.000 inwoners en groeit gestaag. 

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Anatomical_Man.jpg|thumb|550px|De anatomische man. Vergelijk dit met de mens van Vitruvius.]]
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|'''Januari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry février.jpg|'''Februari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mars.jpg|'''Maart'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry avril.jpg|'''April'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mai.jpg|'''Mei'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|'''Juni'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juillet.jpg|'''Juli'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry aout.jpg|'''Augustus'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry septembre.jpg|'''September'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre.jpg|'''Oktober'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry novembre.jpg|'''November'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry décembre.jpg|'''December'''
Bestand:Philippe_le_Hardi_mg_1694.jpg|Filips de Stoute, mederegent van Vlaanderen van 1384-1404.
Bestand:Lille_Margueritte_de_Flandre.JPG|Margaretha van Male, echtgenote van Filips de Stoute.
Bestand:John_II,_Duke_of_Burgundy.jpg|Jan zonder Vrees, graaf van Vlaanderen van 1404-1419
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1411-1420 ==
.

[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|thumb|550px|In 1411 bouwt [[Kortrijk]] zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]] dat dateert uit de vroege veertiende eeuw. De eerste vermeldingen van het belfort gaan terug op 1307, kort na de [[Gulden Sporenslag]]. De lakenhalle ernaast is in de zestiende eeuw te klein en een grotere op het [[Schouwburgplein (Kortrijk)|schouwburgplein]] zal ze vervangen.]]

* 1410
**

.

* 1411
** [[Kortrijk]] bouwt zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]]. 

.


* 1412
** In deze jaren creëert [[Filippo Brunelleschi]] de regels van het [[lijnperspectief]] na zijn studie van Romeinse ruïnes. In 1415 zal hij een demonstratie geven.

.

* 1413
**

.

* 1414
**

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=fURj4reny6I 1415]
** [[Slag bij Azincourt|De Slag bij Azincourt]], longbowschutters beslissen de [[The hands of man|slag]].
** Einde van het [[Westers Schisma]]. Het [[Concilie van Konstanz]] zet de drie pausen, [[Gregorius XII]], [[Paus Benedictus XIII|Benedictus XIII]] en [[Paus Johannes XXIII|Johannes XXIII]] af.
** [[Johannes Hus]] - een voorloper van de [[reformatie]] - sterft op de [[brandstapel]]. Zijn skelet - zwartgeblakerd - wordt verpulverd en in het [[meer van Konstanz]] gestrooid. Hus' laatste woorden waren wellicht 'de waarheid overwint'.  

.

* De drie [[Gebroeders Van Limburg]] - de bekende miniaturisten - overlijden in dit zelfde jaar. De oudste is begin de veertig, de jongste begin de dertig.

.

* 1417
** In Londen laat burgemeester [[Sir Henry Barton]] tijdens de winter 'lanthorns' hangen.

.

* 1419
** [[Poggio Bracciolini]] ((1380-1459) ontdekt klassieke teksten.

.

* '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-5 Aflevering 5]'''

.

.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Bunelleschi.jpg|Brunelleschi.
File:Brunelleschi,_sacrificio_di_Isacco.JPG
File:View_of_the_Duomo's_dome,_Florence.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1421-1430 ==
[[Bestand:Lenepveu,_Jeanne_d'Arc_au_siège_d'Orléans.jpg|thumb|550px|Het beleg van Orleans en Jeanne D'Ark.]]

.

* 1420 

** (Ca.) [[Filippo Brunelleschi]] ontdekt het [[verdwijnpunt]]. Dit systeem laat toe om perspectief toe te voegen aan twee dimensionale werken.
** [[Verdrag van Troyes]]: [[Hendrik V van Engeland]] erft van  [[Karel VI van Frankrijk]] Frankrijk en trouwt met de Franse prinses [[Catharina van Valois (1401-1437)|Catharina van Valois]]. Na de dood van zijn vader wordt de Engelse koning Henry VI vorst van Frankrijk op zijn vier jaar (?).

.

* 1421
** [[Filippo Brunelleschi]] bouwt de dom van de kathedraal in Florence.

.

* 1422
** Tijdens een extreem strenge winter vriest de [[Seine]] in Parijs dicht. Veel kindersterfte en wolven betreden de stad op zoek naar voedsel.

.

* 1424
** [[Lorenzo Ghiberti]] voltooit de bronzen deuren van het [[baptisterium van Florence]].
** Het eerste deel van [[Thomas a Kempis]] 'De imitatione Christi' verschijnt. De vier traktaten, waarvan het eerste nu verschijnt, zijn het bekendste werk van a Kempis. 

.

[https://librivox.org/de-navolging-van-christus-by-thomas-a-kempis/ '''♣ Luisteren: De vier boeken van Thomas a Kempis in audio.''']

.

* 1425
** Oprichting Universiteit Leuven, met ruime autonomie: de unif betaalt geen belastingen aan de stad en houdt er eigen wetten, een eigen politiemacht (bestaande uit een promotor, diverse sergeanten van hooguit vijftien jaar) en er een gevangenis (nabij de Borchtpoort – de oude stadsomwalling - in de Mechelsestraat) op na.

.

* 1426
** Hubert van Eyck overlijdt tijdens het maken van het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]].

.

* 1428
** [[Beleg van Orleans]]

.

* 1429
** De Franse baron [[Gilles de Rais]] en [[Jeanne d'Arc]] ontzetten Orléans

.

* 1430
** [[Christine de Pizan]] (°Ca. 1364/1365), een Franse schrijfster overlijdt. 
** Ca. 1430-1440: Geboorte [[Hans Memling]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1494).

.


'''♣ De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-6 Aflevering 6]'''

.

.

== ♣ 1431-1440 ==
[[Bestand:Retable de l'Agneau mystique.jpg|thumb|550px|♣ Het Lam Gods, opengeklapt.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=vmwMhjbThKg 1431]
* [[Jeanne d'Arc]] op de brandstapel.
* Jean Cambier, de wapenleverancier van de Bourgondische hertog [[Filips de Goede]], maakt en levert de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]], straks zal het wapen uit de mode zijn.

.

1432

.
[[Bestand:Lamgods closed.jpg|550px|thumb|Het gesloten Lam Gods. Enkel op belangrijke dagen en bij misvieringen gaan de panelen open. ♣ [[Jan van Eyck]] (ca. 1390-1441) realiseert zijn veelluikig altaarstuk [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|het Lam Gods]]. In 2016 focust een tentoonstelling in het Gentse [[Caermersklooster]] in het [[Patershol]] op dit schilderij met als titel 'Een wonderbaarlijke tuin'. Voor de gelegenheid leggen de samenstellers van de expo samen met UGent op de binnenkoer van het klooster een Van Eycktuintje aan. Van Eyk verwerkt 75 hyperrealistische planten en bomen in een weelderig natuurgetrouw decor. De planten komen vooral voor in de paradijstuin op het middenluik. Inspiratie komt uit de middeleeuwse modelboeken en uit de natuur. In 1428 reist Van Eyck in het kielzog van [[Filips de Goede]] naar Iberia waar hij zich buigt over de exotische planten. Jaren later duiken ze op in het Lam Gods: de dadelpalm, de vijgenboom, het onvermijdelijke vijgenblad, de cipres. Eva houdt een citroenhybride vast die de ademsappel symboliseert. Het is een kruising van citroen, limoen en pompelmoes. In haar kroon verwerkt Van Eyck meiklokjes en akelei, lelies en damastrozen. Bloemen zijn niet zomaar bloemen, ze hebben een medicinale of een symbolische betekenis. De eeuwig groene cipres en de madeliefjes verwijzen naar de eeuwigheid, lentebloeiers naar de verrijzenis en de middeleeuwse getallensymboliek komt tot uiting in het lelietje-van-dalen met zijn zeven blaadjes of de zeven smarten. Een blauw gemantelde man heeft een afgerukte olijftak in zijn hand: hij is klaar om (het geloof) te enten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL VAN DEN BREMT &amp; HILDE VAN CROMBRUGGE. ''Een wonderbaarlijke tuin. Flora op het Lam Gods'', Provincie Oost-Vlaanderen, Gent, 2016.&lt;/ref&gt; Curieus is het menselijke schoonheidsstreven van Van Eyck. Is het de christelijke vrouwonvriendelijke moraal? Een weerspiegeling van een nieuw soortige schoonheid? Een esthetische oefening? Zijn naakte vrouwen geeft hij zoals andere gotische schilderijen een knolvormig lichaam en de mannen dat van een wortel. De voorbije oudheid en de komende Renaissance tonen voluptueuze vormen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 1956 merkt de historicus Kenneth Clark dit op.&lt;/ref&gt; Gotische en Germaanse afbeeldingen tonen knolachtige dames en wortelachtige heren. De knolvormen zijn te vinden bij [[Rogier van der Weyden]]s' ''Laatste oordeel'' en in de ''Tuin der Lusten'' van Bosch. Net zoals de groente zijn ze bleek, weerloos en wekken ze lust op als schimmelkaas. Ze benadrukken een beschermd en onderdrukt leven als dat van groeten in de moestuin. Zijn Adam (mager en met korte benen) en Eva (een peervorm) zijn bleek en ongezond met uitgezakte buiken, alsof ze eeuwen als ondergrondse knol en wortel wachten tot iemand ze aan het daglicht blootstelt. Met Eva's uitgezakte bolle buik en daaronder haar hand die het vijgenblad achteloos onder haar schaamstreek laat zakken, beklemtoont Van Eyck een bos vol schaamhaar, de volste in de vroegmoderne Europese kunstgeschiedenis. [[Hans Memling]] schildert omstreeks 1485 zijn ''Triptiek van de aardse ijdelheid'' met zichtbare voor de schaamlippen. Het woord is zo gekozen dat schoonheid en schaamte soms synoniemen zijn.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=2LeQU4ML2lU&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT I JAN VAN EYCK'''].

.

1433

.

* [[Gilles de Rais]] verspeelt zijn vermogen en stort zich in de [[alchemie]], [[magie]], en [[exorcisme]].

.

* 1434

.

* [[Jan van Eyck]] portretteert [[Arnolfini-bruiloft|Arnolfini]] en schildert zichzelf in een spiegel.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=jT7uN6Pj844&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT II JAN VAN EYCK'''].

.

1435

.

* [[Leon Battista Alberti]] staat aan de wieg van de vernieuwingen in de vestingbouw en beschrijft het meetkundig [[Perspectief (meetkunde)|perspectief]].

.

1436

.

* Jan van Eyck realiseert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]]. Het is een vroeg schilderij waarop een bril is afgebeeld.

.

1439

[[Bestand:Madonna_bij_de_fontein,_Jan_van_Eyck,_1439,_Koninklijk_Museum_voor_Schone_Kunsten_Antwerpen,_411.jpg|thumb|550px|De Madonna bij de fontein is het laatst gedateerde werk van Jan van Eyck. Maria staat op de voorgrond van een [[Hortus conclusus]] met een [[zodenbank]] omsloten door een rozenstruik. In een grasperk groeien bloemen en kruiden, rechts staat een koperen fontein met een leeuw en helder water. De elementen symboliseren Maria's maagdelijkheid en haar scheppingskracht van het leven. Op het centrale paneel van het [[Het Lam Gods (Gebroeders van Eyck)|Lam Gods]] is eveneens een fontein te zien. De rozen &quot;Rosa Mystica&quot; en irissen &quot;Lilium Convallis&quot; op de achtergrond verwijzen naar een andere naam voor Maria; die van &quot;Plantatio Rosae in [[Jericho (stad)|Jericho]]&quot;. Het kleine formaat wijst op privédevotie en -contemplatie. Van Eyck liet zich inspireren door de [[Byzantijnse schilderkunst|Byzantijnse]] Maria de Barmhartige, die haar wang zacht, lief en moederlijk naar het het kind beweegt.]]

.

* De [[Raad van Florence]] evacueert Oost-Europese geleerden.

.

* De kustvaart die de Middeleeuwer kenmerkt, krijgt concurrentie van het karveel. Op de terugreis van [[Guinee]] ondervinden de Portugezen zoveel tegenstroom en -wind dat ze experimenteren in de scheepsbouw. Het leidt tot de ontwikkeling van het [[Karveel (scheepstype)|karveel]]. Omwegen over lange afstand zijn niet langer een probleem: via de [[Azoren]] gaat het naar [[Lissabon]].

.

1440

.

* [[Gilles de Rais]] opgehangen voor de misdrijven die hij onder marteling bekent.

.

* In Kortrijk wonen iets meer dan 5.300 mensen (waaronder bijna 10% welgestelden, 45% ambachtslui en een onderlaag van 10%. De rest bestaat uit handarbeiders, stieldoeners, huismeiden...). Dit bevolkingsaantal houdt zeker een kwarteeuw aan, maar het aantal armen stijgt in deze periode tot bijna 20%. Ieper telt in 1440 ongeveer 2.500 inwoners. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Madonna met kanunnik Joris van der Paele
File:Philip_the_good.jpg|Filips de Goede bestelt de Dulle Griet.
File:Dulle Griet 2014.JPG|Dulle Griet
File:Belgique - Gand - canon Dulle Griet - 01.jpg
File:Dulle Griet, by David Ryckaert III.jpg
File:Иллюстрация к статье «Бомбарда». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg
File:Groot Canon from Zuivelbrugstraat.jpg
File:Charles_the_Bold_1460.jpg|Karel de Stoute omstreeks 1460  door [[Rogier van der Weyden]].
File:Dulle_Griet,_by_Pieter_Brueghel_(I).jpg|Dulle Griet uit 1563 van [[Pieter Bruegel de Oude]]: een vrouw verpersoonlijkt het kwade, de oorlog, woede.
&lt;/gallery&gt;

.

{{Panorama|Gent - vrijdagmarkt.jpg|1000px|Panorama van de vrijdagmarkt}}

.

.

== 1441-1453 ==
[[Bestand:Hostel Dieu Beaune.jpg|thumb|550px|Het hospitaal van Beaune is een pronkstuk van de Vlaams-Bourgondische stijl en de laat-gotiek.]] 

* Zware [[ploeg (werktuig)|ploeg]] met wielen doet zijn intrede, net als...
* ... het [[Halster (paard)|paardenhalster]]

.

;1441
* [[Jan van Eyck]], wereldberoemd en vijftiger, overlijdt.

.

;1442
* 

.

;1443
* De schatrijke kanselier [[Nicolas Rolin]] sticht met zijn echtgenote Guigone de Salins het [[Hospices de Beaune]] als een liefdadigheidsinstelling en armenhospitaal in [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]]. 

.

;1444
* Het [[stadhuis van Brussel]] (sinds 1402) bouwt een 96 meter hoge toren bekroond met een vergulde aartsengel Michaël en draak.
* Geboorte van [[Donato Bramante]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1514). Hij wordt een bekend architect van de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome.

.

;1445
* Bourgondische artilleristen vuren met een monsterkanon op binnenvallende Turken. Een hoepelring breekt en toont de kwetsbaarheid van hun kanonnen.
* Geboorte van [[Sandro Botticelli]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1510)

.

;1446
*

.

;1447
* In [[Milaan (stad)|Milaan]] is het afgelopen met de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]].
* Paus [[Paus Nicolaas V|Nicolaas V]] trekt in Rome de renaissancekunstenaars aan. 
* De Engelse vorst [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]] trekt de privileges van de [[Hanze]] in. Het leidt tot een oorlog tussen Engeland en de [[Hanzestad|Hanzesteden]].

.

* 1448

.

1449

.

1450
* De [[Sforza]]'s volgen de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]] op. 

[[Bestand:Siege_constantinople_bnf_fr2691.jpg|thumb|550px|De val van Constantinopel (1453) door een zekere Jean Chartier.]]

.

1451
*

.

1452
*

.

1453
* [[Beleg en val van Constantinopel (1453)]]
* Einde van de [[honderdjarige oorlog]] die in 1337 uitbrak.

.

.

♣ '''PODCAST: DE BOURGONDIËRS MET BART VAN LOO - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-7 Aflevering 7]'''

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Sandro_Botticelli_083.jpg|Mogelijks zelfportret van Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_069.jpg|Portret van jonge vrouw, Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|[[Geboorte van Venus]]
Bestand:Botticelli-primavera.jpg|De lente door Botticelli
File:Kerk als vesting.jpg|Onze Lievevrouwekerk Kortrijk
File:Ommuurde kerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Omwallingkerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Kortrijk 1580.jpg|thumb|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Sacramentstoren.jpg|De Sacramentstoren in de Sint-Maartenskerk in Kortrijk
File:Kortrijk_begijnhof.JPG|[[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof Sint-Elisabeth in Kortrijk]]: bleekweide (links) en Onze-Lieve-Vrouwekerk op de achtergrond
File:Kortrijk_-_Sint-Maartenskerk_2.jpg|[[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)]]
File:Normannen.png|Let op Malta en blader naar het jaar 1565.
File:Le Mont St. Michel - panoramio.jpg
File:Mont_Saint-Michel_augustus_2015.jpg
File:France_location_map-Regions_and_departements-2016.svg
File:Mont_st_michel_aerial.jpg
File:209 of 'Description de l'abbaye du Mont Saint-Michel et de ses abords, précédée d'une notice historique. (With plates.)' (11267059973).jpg
File:Temple_mount.JPG|De tempelberg gaf zijn naam aan de [[Orde der Tempeliers]].
File:Oudekerkdelft2.jpg|Kerktoren Oude Kerk [[Delft]] 
File:635537_Gdańsk_Ratusz_Głównego_Miasta_wnętrza_01.JPG|Trap rechtsstadsraadhuis [[Gdańsk]]
File:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|Spiltrap wijzerzin, kasteel van Usk. De spil en treden zijn één.
File:Spil,_spiltrap_Prinsenhof.jpg|Trap in wijzerzin, Prinsenhof, Delft.
File:Folio_25v_-_The_Garden_of_Eden.jpg|'''Het aards paradijs, Eden'''
File:Chroniques_de_Froissart_(15e_eeuw)_-_Slag_op_het_Beverhoutsveld.png|'''Slag op het Beverhoutsveld, 1382'''
File:Battle_of_Agincourt,_St._Alban%27s_Chronicle_by_Thomas_Walsingham.jpg|'''De slag bij Azincourt, 1415'''
File:The_siege_of_Ypres_(1383).png|Het [[Beleg van Ieper (1383)|beleg van Ieper]] in [[1383]].
File:Maison_de_Jeanne_a_Doremy.jpg
File:Statue_de_Jeanne_d%27Arc,_Basilique_Sainte-Jeanne-d%27Arc,_Paris.jpg
File:JoanOfArcLarge.jpeg
File:Lenepveu,_Jeanne_d%27Arc_au_siège_d%27Orléans.jpg|Jules Eugène Lenepveu schildert in 1886-1890 Het beleg van Orléans.
File:Gillesderais1835.jpg|Gilles de Rais
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Jan van Eyck schildert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]] in 1436. Let op de bril die de kanunnik toont. Het is een vroege afbeelding van de bril.
File:Motte_Oostkapelle_Terra_Maris_Reconstructie_2011_05_29.jpg|Reconstructie van de [[Mottekasteel|motte]] van [[Oostkapelle]]
File:Bayeux_Tapestry_scene19_detail_Castle_Dinan.jpg
File:Gravensteengent22042008.JPG
File:Gravensteen widostraat.jpg
File:Gustave_Doré_-_Miguel_de_Cervantes_-_Don_Quixote_-_Part_1_-_Chapter_1_-_Plate_1_&quot;A_world_of_disorderly_notions,_picked_out_of_his_books,_crowded_into_his_imagination&quot;.jpg
File:Miguel_de_Cervantes_2.jpg
File:Hakenbuechse.png|Een haakbus was een vuurwapen dat van de 15e werd gebruikt als voorganger van het musket.
File:Stadhuisbrussel.jpg|Stadhuis Brussel, met de gotische toren uit [[1444]].
&lt;/gallery&gt;

.

= ♣ Een Middeleeuws besluit =

[[Bestand:Mariatal_Kirche_Stauder_Wandbild_07.jpg|thumb|550px|Let in de Hortus Conclusus op de verzegeling van de waterput, de levensboom, de Engel en Maria.]]

.

{{Cquote|'''Het klooster, hield Basilius de kinderen voor, 'is als een burcht die de godsvrucht cultiveert, zozeer dat God er wel wil wonen. Buiten de kloostermuren woekert het heidendom, zoals in de wouden de wolvenroedel regeert.' In de warme maanden nam Basilius zijn leerlingen mee naar buiten om hen te laten werken in de kloostertuin. Hij gaf hun onderricht over de geneeskrachtige kruiden die in deze herbularius werden gekweekt. Ook werkten de jongens op knieën in de moestuin en koolhof die net als de boomgaard buiten de ommuring lagen. Ze haalden hout uit nabijgelegen bossen, hielpen met het verweiden van de schapen op het brakke land, zetten strikken om hazen en konijnen te vangen of togen met kleine sleepnetten naar het Noordzeestrand om er krabben, garnalen of scharren te vangen. Op deze wijze werden ze voorbereid op een leven dat contemplatie en handenarbeid met elkaar verbond, volgens de regel die Benedictus van Nursia op schrift had gesteld.'''|[[Nico Dros]], ''Willem die Madoc maakte''}}

.

== De tuinmetafoor ==
♣ Niemand minder dan [[Gerrit Komrij]] stelt op een [[Huizingalezing]] (de lezing is genoemd naar de historicus die we bij het begin van dit hoofdstuk ontmoetten) vast dat in de godsdienst en bijgevolg in de samenleving de tuin een aparte plaats in neemt. Geen religie of samenleving zonder Paradijs, stelt Komrij. Het eerste wat de God van de joden en christenen doet is een tuin scheppen, de [[hof van Eden]]. Bij hun verdrijving uit dat Eden schrijft de bijbel niet over de vernietiging ervan, de mens blijft eeuwig zoekend, een verwijzing naar het nomadisme. De sedentatie brengt ons het woord 'paradijs' als het Oud-Iraanse / Perzische paridaeza. [[Etymologisch]] betekent het 'omheining' of ommuurde ruimte: de mens wordt sedentiar. De tuin valt dus samen met een streven naar veiligheid, intimiteit en welzijn. Jezus graf ligt in een tuin op [[Golgotha]], op dezelfde plaats als waar Adam begraven is. Zo schrijft Johannes: 'En daar was in de plaats waar hij gekruist was, een hof, en in den hof een nieuw graf, in hetwelk nog nooit iemand gelegd was geweest: aldaar dan leiden zij Jezus' (Joh. 19: 41-42). Bij de Romeinen en bij de Italiaanse villa's uit de renaissance staan grafmonumenten in de tuin: zo hield men contact met het verleden, je viel er als het ware over je voorouders. Wie kent tegenwoordig drie generaties voorvaders? Wie kent zijn vier overgrootmoeders? Ook de kerkhoven zijn tuinen. Toen in de achttiende en negentiende eeuw de verboden kwamen om rond de kerk te begraven, ontwikkelen de nieuwe begraafplaatsen zich tot tuinen. De tuin als omsloten ruimte dient niet alleen om te begraven. Minder bekend is dat de tuin een plaats is voor banketten. We denken aan [[Banket van de Fazant|het banket van de fasant]]. Ook het liefdesspel vindt zijn weg naar de tuin, de tuin der minne. Het is een plaats voor de heimelijke liefde, het parenspel in de Tuin der Minne of het smachten naar Gods liefde in de [[kloostertuin]]. Zo duikt het oeroude verbond tussen Eros en Thanatos in de tuin op. Wist de Lady of Bath in The [[Canterbury tales]] niet te zeggen dat er bij een geile mond een geile staart hoort? De tuin is een [[microkosmos]], een complete wereld én net zoals god, een autonome menselijke schepping. [[Voltaire]] wist het: had God de mens niet uitgevonden, dan had de mens God uitgevonden. De tuin spiegelt al eeuwenlang de maatschappij en haar spiritueel én rationeel bestel. 

== Hortus Conclusus ==
.

De Hortus Conclusus is een tuin als een middeleeuwse kuisheidsgordel, een maagdenvlies. Waren niet alle beroemde middeleeuwse vrouwen onbevlekt ontvangen? Maria in elk geval wel, net zoals haar moeder Sint-Anna. 

Op de stille zaterdag voor Pasen richten sommige kerken zich overdadig in met boomtakken, bloemen, gras en licht - het contrast met de soberheid van de voorafgaande veertig dagen is groot. De kerk transformeert tot een tuin die Gods schepping symboliseert. Op paasmorgen verschijnt de 'tuinman' om het afgesloten leven te openen. 

.

{{Cquote|'''♣ 1. Zie, gij zijt schoon, Mijn vriendin! zie, gij zijt schoon; uw ogen zijn duiven ogen tussen uw vlechten; uw haar is als een kudde geiten, die het gras van den berg Gileads afscheren. 2. Uw tanden zijn als een kudde schapen, die geschoren zijn, die uit de wasstede opkomen; die al te zamen tweelingen voortbrengen, en geen onder hen is jongeloos. 3. Uw lippen zijn als een scharlaken snoer, en uw spraak is liefelijk; de slaap uws hoofds is als een stuk van een granaatappel tussen uw vlechten. 4. Uw hals is als Davids toren, die gebouwd is tot ophanging van wapentuig, waar duizend rondassen aan hangen, altemaal zijnde schilden der helden. 5. Uw twee borsten zijn gelijk twee welpen, tweelingen van een ree, die onder de lelien weiden. 6. Totdat de dag aankomt, en de schaduwen vlieden, zal Ik gaan tot den mirreberg, en tot den wierookheuvel. 7. Geheel zijt gij schoon, Mijn vriendin, en er is geen gebrek aan u. 8. Bij Mij van den Libanon af, o bruid! kom bij Mij van den Libanon af; zie van den top van Amana, van den top van Senir en van Hermon, van de woningen der leeuwinnen, van de bergen der luipaarden. 9. Gij hebt Mij het hart genomen, Mijn zuster, o bruid! gij hebt Mij het hart genomen, met een van uw ogen, met een keten van uw hals. 10. Hoe schoon is uw uitnemende liefde, Mijn zuster, o bruid! hoeveel beter is uw uitnemende liefde dan wijn, en de reuk uwer olien dan alle specerijen! 11. Uw lippen, o bruid! druppen van honigzeem; honig en melk is onder uw tong, en de reuk uwer klederen is als de reuk van Libanon. 12. Mijn zuster, o bruid! gij zijt een besloten hof, een besloten wel, een verzegelde fontein. 13. Uw scheuten zijn een paradijs van granaatappelen, met edele vruchten, cyprus met nardus; 14. Nardus en saffraan, kalmus en kaneel, met allerlei bomen van wierook, mirre en aloe, mitsgaders alle voornaamste specerijen. 15. O fontein der hoven, put der levende wateren, die uit Libanon vloeien! 16. Ontwaak, noordenwind! en kom, Gij zuidenwind! doorwaai mijn hof, dat zijn specerijen uitvloeien. O, dat mijn Liefste tot Zijn hof kwame, en ate zijn edele vruchten!'''|שִׁיר הַשִּׁירִים&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Hooglied]]&lt;/ref&gt;}}


[[Bestand:Hortus_conclusum_Tapestry.jpg|thumb|1000px|Wandtapijt &quot;Hortus conclusus&quot; (de gesloten tuin) geweven in Bazel in 1554 behoort tot het Sarnen Benediktiner-Kollegium, Zwitserland.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=BLC8DjaZQ0I '''♣ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE OVER DE HORTUS CONCLUSUS EN HET MAGISCH DENKEN''', 12 Min.]

.

{{Cquote|'''♣ Meisjes van Jeruzalem, ik bezweer jullie bij de gazellen, bij de hinden: dwing de liefde niet, je kunt haar niet wekken, niet voor zij het zelf wil. Hoor! Mijn lief! Kijk, daar komt hij aan! Hij springt over bergen, hij huppelt over heuvels als een gazel, als een jong hert, mijn lief. Mijn lief is van mij en ik ben van hem, van hem die graag tussen de lelies weidt. Zo gauw de avondwind komt, zo gauw de schaduwen vervagen, kom dan hierheen mijn lief, en wees een gazel, een jong hert op geurige bergen.'''|[[Hooglied]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Deze liefdesverklaring vergelijkt de geliefde met snelheid en vruchtbaarheid. Oude natuurvolkeren vereren herten omdat hun gewei op zonnestralen lijkt. De zon is een levensbrenger en het afwerpen van vacht en gewei is de overwinning op de dood. Een legende verhaalt hoe het hert met zijn gewei gifslangen uit de grond delft. Het hert eet zonder vrees want het water uit de bron des levens neutraliseert het gif. Het Middeleeuwse graalepos identificeert het hert met Christus. MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven'', Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 102.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:Besloten hofje, Anonieme Meester, Brabants, 16de eeuw, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 5094.jpg|thumb|550px|Besloten hofje, [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen]]]]

== Besloten hofjes ==
Het lezen van het [[Hooglied]], brengt gelukzaligheid. Spreken ‘over’ de tekst is onmogelijk, alleen spreken ‘in’ de tekst kan. Voor de besloten hofjes geldt iets gelijkaardigs. Begrijpen kan alleen door erin te stappen. Omdat ze besloten en klein zijn, kan dat alleen met een toneeltruck waarbij een personage op de stadswal of in een toren klimt om te spreken over wat niet te tonen is omwille van de technische complexiteit, de seksualiteit of de gruwelijkheid. Homerus gebruikt de truck als hij Helena op de muur van Troje plaatst om de Griekse helden te beschrijven. Bij deze hofjes is Helena niet de woordvoerster maar de kunstenares [[Berlinde De Bruyckere]]: ‘Mijn ogen, mijn gedachten zijn wispelturig wanneer ik naar een Besloten Hofje kijk. Ik heb geen vat op het volledige verhaal, vaak zie ik veel verhalen door elkaar. Ik verlies mezelf in de details, in de passie waarmee ze zijn gemaakt. Ik probeer hun geheim te ontrafelen. Bovenal voel ik de vertaling van het Hooglied; vleselijk verlangen gesublimeerd in rijke druiventrossen, weelderige gouden en andere kleurrijke bloemen, bloeiende planten waarin stampers en meeldraden zichtbaar worden en rijpe zaden die openbarsten alsof ze ejaculeren. Dit is wat ik zie. Eigenlijk kijken we naar devoot vrouwelijk handwerk, polychrome beelden en ander ambachtswerk. Deze veelheid aan materialen en technieken verbloemen een verborgen verlangen dat mij nieuwsgierig maakt.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Berlinde De Bruyckere. Geciteerd in: ''It almost seemed a lily. [[Berlinde De Bruyckere]] in dialoog met de Mechelse Besloten Hofjes''. In: ''Museum [[Hof van Busleyden]]'', Mechelen 15.12.2018-12.05.2019.&lt;/ref&gt;

== Tuinieren met de geest ==
Een ondiepe houten bak met wat figuurtjes, devotionele decoratie in een tuindecor. Kenmerken die doen denken aan een rariteitenkabinet. Tegenwoordig zou het mixed media heten. In werkelijkheid zijn het gemonteerde schrijnen die het Mechelse Onze-Lieve-Vrouwegasthuis een half millennium koestert. Een besloten hof is een Hortus Conclusus in miniatuur. Wilde woeker en bloeiende bloemen verwijzen naar het Paradijs. Sommige symbolen komen terug: de eenhoorn, druiventrossen, het Agnus Dei… Een laag hek en een poortje sluiten de tuin af. De besloten hofjes zijn te vinden in Antwerpen, Balen, Bergen, Brecht Brugge, Diest, Geel, Mechelen, Melsbroek, Namen, Herentals en Tongerlo, in Arras in Frankrijk en op diverse plaatsen in Duitsland. De meest coherente verzameling is de Mechelse. Zeven schrijnen van de Augustinessen overleefden de beeldenstorm en de Franse Revolutie. Samen zijn ze een oefening in materieel tuinieren met kleurrijke stoffen, gouddraad, zijde en metaal, glas en perkament, met relieken, medaillons, menselijke botmateriaal, sculpturen, wassen zegels, insignes. Samen zijn ze een oefening in geestelijk tuinieren met herinneringen aan bedevaarten, gesprekken en gezangen in een tuin die herhaaldelijk te verrijken is. Deze intimistische versmelting van verfijnde werkjes en weetjes vervormen de tegenstelling tussen hoge, mannelijke kunst en de vrouwelijke huisvlijt tot een verrassende tussenruimte. In een getuigenis uit 1455 schenkt een man zijn ‘tuin versierd met zijden bloemen’ als erfenis aan een jonkvrouw. De hofjes hebben hun hoogtepunt in de vijftiende en zestiende eeuw, tot aan de vooravond van het Concilie van Trente. Zowel geestelijken als leken, mannen als vrouwen, ambachtslui, adel als burgerij zijn bewonderaars, makers en aanbidders. Voelen ze de bui hangen? Dat het Concilie deze miniatuur die perfect past in de persoonlijke thuisdevotie zal verbieden?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Voor een gedetailleerd overzicht van de Middeleeuwse tuin, zie vooral: JELLE BREUKER. ''Middeleeuwse Franse tuinen. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat,'' ASPEKt, Soesterberg, 2011. Bibliotheek Roeselare.&lt;/ref&gt;

== De eenhoorn ==
Het Mechelse hofje met de jacht op de eenhoorn getuigt hoe Maria het dier temt en zuivert van het zondige gif. Sinds Plinius de Oudere is geweten dat de eenhoorn uit India uiterst wild en niet te vangen is. Isodorus van Sevilla (560-636) weet dat de maagdelijke schoot het dier tam maakt. Het legt er zijn hoofd en slaapt in. Hadewijch interpreteert dit in haar dertiende-eeuwse Mengeldichten als een wijze om god te vangen. Het hofje omschrijft Maria’s maagdelijkheid als ‘een tuin die overvloeit van alle heerlijkheden en van vele kostbaarheden, nooit door enige smetten aangeraakt, die de herstelde bloem voortbrengt van genade.’ Die bloem staat voor het Christuskind. Het hofje legt de relatie tussen de maagd en de verlossing. Zij toont de toegang tot het paradijs, niet het paradijs met de zondeval, maar het paradijs na het einde der tijden: het nieuwe Jerusalem. En hoe dat er uitziet, blijft verborgen tenzij voor de aandachtige kijker. Wie de hofjes goed bekijkt, ziet het ruitmotief als basis. Het raster vol ruiten duikt al vroeg op in de Byzantijnse kunst en staat voor controle en orde, aanwezigheid en afwezigheid, volle en lege ruimten. De rastervormige ruimte gaat samen met de disciplinaire maatschappij en weerspiegelt zich in geweven stoffen, sluiers, kledij, gordijnen en het heilig weefsel dat tegelijk vangnet en membraan is. Het vangnet laat niemand verloren gaan en het membraam onttrekt het goddelijke geheim en het creatieproces aan het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ITERBEKE. ''De Besloten Hofjes in primaire bronnen: de productie en receptie herbekeken''; ROB FAESEN. ''De nieuwe paradijstuin en de eenhoorn''; BARBARA BAERT. ''Groeien, maken, betekenen, met speciale aandacht voor de paperollen''. In: LIEVE WATTEEUW &amp; HANNAH ITERBEKE (Eds.). ''De Besloten Hofjes van Mechelen, Laatmiddeleeuwse paradijstuinen ontrafeld'', Hannibal, sp. 2018, p. 22, p. 66, p. 76-77, p. 83-87. P. VANDENBROECK. ''Hooglied. De beeldwereld van religieuze vrouwen in de zuidelijke Nederlanden, vanaf de 13de eeuw'', In: ''Tentoonstellingscatalogus'', Paleis voor Schone Kunsten Brussel, Snoeck-Ducaju &amp; Zoon, Gent, 1994, 91-104.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Bestand:Besloten Hofje met H Elisabeth, Ursula en Catharina - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. Elisabeth, Ursula en Catharina
Bestand:Besloten Hofje met Madonna - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Maria (moeder van Jezus)|Madonna]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Golgotha|Calvarie]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie H. Maagd en Johannes de Doper - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie, H. Maagd en [[Johannes de Doper]]
Bestand:Besloten Hofje met H. Augustinus, Anna-te-Drieën en Maria en Kind - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. [[Augustinus van Hippo|Augustinus]], [[Anna te Drieën]] en Maria en Kind
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de eenhoorn - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de [[eenhoorn (fabeldier)|eenhoorn]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

= Examen =

.

;A-Vragen

.

(S&amp;V).Akko, alchemie, Begijnhof, begijn, begarde, belfort, Boudewijn met de IJzeren arm, Boudewijn IX, broeltorens, Broelmuseum, Carcassonne, draaitrap, eros, ex voto, feodaliteit, Gilles de Rais, gotiek, Gulden Sporenslag, Groeningemuseum, Guido Gezelle, Gwijde van Dampierre, Heilige Barbara, Heilige Katharina, Heilige Graal, Herfsttij der Middeleeuwen, honderdjarige oorlog, horigheid, Hortus Conclusus, hospitaalridders, Huizingalezing, Johanna &amp; Margaretha van Constantinopel, Jeanne D'Ark, Johan Huizinga, kalender, kampstraat (Pottelberg), katafalk, Karel van Mander, kruistocht, lakenhalle, magisch wereldbeeld, Middeleeuws Kortrijk, Mont Saint Michel, Noormannen, Normandië, Onze Lieve Vrouwekerk, Onze Lieve Vrouwenhospitaal, Romaanse bouwkunst, ronde tafel, Sint-Maartenskerk, Sint-Maarten, slag bij Westrozebeke (1382), stadsomwalling, stadspoort, symbolisch denken, stadsrechten, tanatos, de valse Boudewijn.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Hoe is een kerk georiënteerd en waarom? Vergelijk de Kortrijkse Sint-Maartenskerk met de Onze-Lieve-Vrouwekerk.

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen een begijn en een non. Wie was Marcella Pattyn? Wat is een begarde?

.

* (S&amp;V).In de Vlaamse archieven is van de pest nauwelijks een spoor. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood?

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer 'de Middeleeuwen': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Beleg en val van Constantinopel; 2. Eerste Kruistocht, 3. Guldensporenslag, 4. Maarten Luther, 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichote, 6. Ontdekking van Amerika.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Boekdrukkunst, 2. Christoffel Columbus, 3. De Stijgbeugel (voetsteun), een Chineese uitvinding bereikt Europa, 4. De islam ontstaat, 5. Edict van Milaan, 6. Oudste bronnen over buskruit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde: 1. Keizer Karel V, 2. Gilles de Rais verspeelt zijn vermogen en stort zich in de alchemie, 3. Guldensporenslag, 4. Val van het West-Romeinse Rijk, 5. Val Oost-Romeinse rijk, 6. Franse Revolutie.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Jan van Berry bestelt Les Très Riches Heures du duc de Berry, 2. Karel de Grote, 3. Protestantisme, 4. Eerste Wereldoorlog, 5. Onafhankelijkheid van Amerika, 6. Vietnamoorlog. 

.

.

;C-Vragen

.

* (V).Wat bedoelde Johan Huizinga toen hij in 1919 schreef over de wereld vijf eeuwen jonger dan zijn tijd en het leven scherpe vormen had? 'Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons (...). De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.' Gebruik de taboewoorden in je antwoord: Eros, Thanatos, en kakafonie en [https://www.youtube.com/watch?v=pMoSoXKimUU beluister hier een aanzet tot het antwoord].

.

* (S&amp;V).Toon aan hoe de Hortus Conclusus een typisch Middeleeuwse tuin is en hoe we het denken van 'de' Middeleeuwer erin herkennen. Gebruik het grondplan van de tuin, de okkernoot, rode en witte rozen, de eenhoorn en de evangelies in je antwoord.

.

* (S&amp;V).Hoe zou je de Middeleeuwen periodiseren? Duizend jaar laten zich niet snel behappen. Schets behalve de begin en de eindperiode ook de onderscheiden deelperiodes.
* (S&amp;V).Bespreek het onderscheid tussen Romaanse en Gotische kunst, periodiseer en geef voorbeelden.

= Bronnen =
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>dwlc8d98ebczqr0k7j4n0kxwym1b0ol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431746</id>
      <parentid>431739</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Achtste decennium */</comment>
      <origin>431746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327770" sha1="3fhr0yynt9fqckjyk2bq2pcbdav74vd" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK IV. MIDDELEEUWEN'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''476-1450'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Karl_der_Große_in_der_Chronik_des_Ekkehard_von_Aura.jpg|thumb|550px|[[Karel de Grote]] in de [[Kroniek|Kroniek van Ekkehard van Aura]] (omstreeks 1113, Cambridge Corpus Christi).]]

.

{{Cquote|'''Ik had nog maar korte tijd de leiding van het Frans geschiedkundig museum bij de Archives Nationales toen ik een brief kreeg met de vraag: 'Zoudt u mij de exacte datum kunnen geven van het verdrag dat officeel een einde maakte aan de middeleeuwen?' Daar kwam nog een vraag bij: 'In welke stad kwamen de gevolmachtigden bij elkaar die dit verdrag voorbereidden'?'''|'''[[Régine Pernoud]]'''', een Franse mediëviste in: ''De Middeleeuwen. Een herwaardering.''}}

.

;Tijdsband

.

[https://www.youtube.com/watch?v=-554jLp5SfY '''♥ B. WYDOOGHE PERIODISEERT DE MIDDELEEUWEN, 6 MIN.''']

.

'''De [[Middeleeuwen]] vormen in de Westerse geschiedschrijving een periode van ongeveer duizend jaar. Grofweg zijn ze te periodiseren van [[500]] tot [[1500]], zo leren de schoolkinderen. Tien millenia liggen er tussen de [[Oudheid|Antieke oudheid]] en de [[Renaissance]]. Ondanks het feit dat sommige historici bezwaren opperen tegen de term (omwille van de vooroordelen die er aan kleven en dat de term pas na deze periode tot stand kwam) is ze niet weg te denken in het historische debat of in de geschiedenisboeken. Niettemin kan er in een periode van duizend jaar geen coherentie zijn: dé Middeleeuwen bestaan niet. Daarom delen historici de periode in sub-periodes in: de [[Vroege Middeleeuwen]], de [[Hoge Middeleeuwen]] en de [[Late Middeleeuwen]]. De logica achter deze klassieke indeling ontgaat me en is weinig functioneel. Ik leg uit waarom.'''

.
 
'''Sommige historici drukken zich liever exacter uit en laten de Middeleeuwen beginnen bij van het [[Edict van Milaan]] ([[313]]), de erkenning van het Christendom. Populairder is de [[Val van het West-Romeinse Rijk]] als [[Odoaker]], opgegroeid in het midden van [[Atilla de Hun]] (maar geen Hun is) omstreeks [[470]] de Germaanse troepen in het Romeinse leger aanvoert en in [[476]] de veertienjarige [[Romulus Augustulus]] afzet en de macht grijpt. Laat ons eerlijk zijn. Dit jaartal is eveneens arbitrair: in onze regio gingen de Romeinse nederzettingen of forten zoals het fort [[Oudenburg]] al eerder verloren. Een ander moment dat in aanmerking komt is 525 als [[Dionysius Exiguus]] er in slaagt om de christelijke jaartelling in te voeren. De geboorte van Jezus is de markering, die velen onder ons aannemen zonder te weten waarop de jaartelling is gebaseerd. Vijf jaar na de val van het West Romeinse rijk bouwt de Salische Frank Clovis aan het Frankische rijk. Tussen 481 en 511 verslaat hij de Alemannen, rekent hij af met de Gallo-Romein Syagrius en krijgt hij grip op de Bourgondiërs. Zijn chroniekschrijver? [[Gregorius van Tours]].'''

.

'''Wij verdelen die duizend jaar die daarop volgen in zes fasen, te beginnen bij de donkere Middeleeuwen. Dat is een naam die sommige historici contesteren. We gebruiken de naam omdat ze aangeeft dat er weinig geschreven materiaal is in deze periode. In deze dagen is de band met de Noormannen vriendschappelijk, die met de Islam vijandelijk (na de dood van Mohammed in 632 verbreidt de Islam zich snel) voor zover archeologische vondsten dit tot op vandaag laten uitschijnen. Daarna volgt een periode die de Franse historicus [[Jean-Jacques Ampère]] introduceerde als de '''[[Karolingische Renaissance]]''', evenzeer een gecontesteerde term. We laten deze periode duren tot de '''de vroege Vlaamse graventijd''' - omstreeks 860 - dan worden de vijandelijkheden van de Noormannen intenser en bitser. Het is een reactie op de expansiepolitiek van [[Karel de Grote]] en dankt Vlaanderen er zijn ontstaan aan. Als die strijdbijl met de Denen, de Zweden en de Noren begraven is, volgt er een vierde periode: twee eeuwen vol [[kruistochten]]. Tijdens deze '''kruistochtperiode''' nemen Vlaamse, Franse en Engelse ridderslegers het op tegen de [[Islam]] die sinds de zevende eeuw een veroveringsgodsdienst is in de vroegchristelijke gebieden. Intussen zijn ze tot in Spanje, Portugal en Frankrijk doorgedrongen. Deze periode start bij de oproep tot de eerste kruistocht in [[1095]] en eindigt met de val van Akko, twee eeuwen later. Kort daarop ontstaat wat Barbara Tuchman 'de waanzinnige veertiende eeuw' noemt in haar gelijknamige boek. Voor Vlaanderen volgt een eeuw van oorlog, pest en andere gruwel met de Guldensporenslag in 1302 als hoogtepunt en de slag bij Westrozebeke als een dieptepunt waarover graag gezwegen wordt. Op het einde van die eeuw huwt [[Margaretha van Male]] (dochter van een gehate vader die aanvankelijk in de Kortrijkse gravenkapel zou worden begraven) met de Bourgondische vorst [[Filips de Stoute]] en loodst zo de de dynastie van de Bourgondiërs Vlaanderen binnen, het is de laatste Middeleeuwse fase, die [[Johan Huizinga]] in 1919 als 'herfstij der Middeleeuwen' zou omschrijven.'''

.

'''Het einde der Middeleeuwen is evenmin eenduidig. Populair is het moment dat het [[buskruit]] een einde maakt aan het Middeleeuwse leven van ridders en burchten. Ridders worden verdreven door de [[haakbus]] en de [[Musketier|musketiers]], burchten en kastelen ontwikkelen zich tot [[Lijst_van_vaktermen_in_de_vestingbouwkunde|vestingen]]. In dat geval duren de Middeleeuwen in Japan tot 1542 als de Portugezen er de musketten introduceren: het is het einde van de [[samoerai]]. [[Don Quichot (boek)|Don Quichot]] zoals beschreven door [[Miguel de Cervantes]] geldt als laatste ridder. [[Buskruit]] duikt in de Duitse gebieden op in de 14de eeuw, haakbussen begin 15de eeuw. Met de val van het [[Oost-Romeinse rijk]] in [[1453]], de vinding van de [[boekdrukkunst]] omstreeks 1450, de [[ontdekking van Amerika]] in [[1492]] en de komst van het [[Protestantisme]] in [[1517]] zijn de Middeleeuwen als tijdvak definitief voorbij.'''

= Inleidend =

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-het-einde-der-middeleeuwen '''♣ KLIK VOOR DE POWERPOINT DIE BIJ DE LES HOORT'''].

.

== Johan Huizinga ==
[[Bestand:Professoren Nieuwenhuis en Huizinga, SFA001019999.jpg|thumb|550px|Johan Huizinga (rechts) (1872-1945) is de grondlegger van de cultuur- en mentaliteitsgeschiedenis. Zijn ''[[Herfsttij der Middeleeuwen]]'' (1919) maakte hem wereldberoemd. In 1935 volgde ''In de schaduwen van morgen''. Daarin werkt hij zijn Brusselse voordracht van 8 maart 1935 verder uit. Het is een analyse van de culturele en maatschappelijke situatie van het interbellum met de bekende openingszin: ''Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europese mensheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken.'' De foto is in Leiden genomen. [https://nl.wikisource.org/wiki/Herfsttij_der_Middeleeuwen/Hoofdstuk_I Is online] te lezen.]]

.

{{Cquote|'''Toen de wereld vijf eeuwen jonger was, hadden alle levensgevallen veel scherper uiterlijke vormen dan nu. Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons; al wat men beleefde had nog dien graad van onmiddellijkheid en absoluutheid, dien de vreugd en het leed nu nog hebben in den kindergeest. Elke levensgebeurtenis, elke daad was omringd met nadrukkelijke en uitdrukkelijke vormen, was getild op de verhevenheid van een strakken, vasten levensstijl. De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.'''|[[Johan Huizinga]]. [[Herfsttij der Middeleeuwen]]. Eerste hoofdstuk.}}

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=JNgW2-a7DzA '''♠ BEELDFRAGMENT WILLEM OTTERSPEER VRAAGT ZICH AF HOE JOHAN HUIZINGA TE LEZEN''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=K2RYOEBQtYM '''♠ BEELDFRAGMENT WAAROM JOHAN HUIZINGA EEN PESSIMIST IS''']


.

.

== Duistere Middeleeuwen (476-759) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Edict van Milaan|313]]  -&gt;&gt;  [[Val van het West-Romeinse Rijk|476]]  -&gt;&gt; [[Clovis|486]] -&gt;&gt; [[Geschiedenis van de islam|610]] -&gt;&gt; [[Slag bij Poitiers|732]] -&gt;&gt; [[Narbonne|759]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Karolingische renaissance (759-860) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Karel de Grote|768]] -&gt;&gt; [[Noormannen|799]] -&gt;&gt; [[Lodewijk de Vrome|816]] -&gt;&gt; [[Lotharius|840]] -//- [[Karel de Kale|840]] -&gt;&gt;  [[Verdrag van Verdun|843]] -//- [[Lodewijk de Duitser|843]] -&gt;&gt; [[Judith van West-Francië|844]] &gt;&gt;&gt;''' 

.

.

== De graven worstelen met de Vikingen (860-1095) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Boudewijn I van Vlaanderen|862]] -&gt;&gt; [[Boudewijn II van Vlaanderen|879]] -&gt;&gt; [[Arnulf I van Vlaanderen|918]] -&gt;&gt; [[Boudewijn III van Vlaanderen|958]] -&gt;&gt; [[Arnulf II van Vlaanderen|965]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IV|980]] -&gt;&gt; [[Boudewijn V|1035]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VI|1067]] -&gt;&gt; [[Arnulf III|1070]] -&gt;&gt; [[Robrecht de Fries|1071]] -&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] -&gt;&gt; [[Eerste kruistocht|1096]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VII van Vlaanderen|1111]] -&gt;&gt; [[Karel de Goede|1119]] -&gt;&gt; [[Diederik van de Elzas|1128]] -&gt;&gt; [[Tweede kruistocht|1145]] -&gt;&gt; [[Filips van de Elzas|1168]] -&gt;&gt; [[Derde kruistocht|1189]] -&gt;&gt; [[Margaretha van de Elzas|1191]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IX van Vlaanderen|1194]] -&gt;&gt; [[Vierde kruistocht|1202]] -&gt;&gt; [[Johanna van Constantinopel|1205]] -&gt;&gt; [[Vijfde kruistocht|1213]] -&gt;&gt; [[Zesde kruistocht|1228]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Constantinopel|1244]] -&gt;&gt; [[Zevende kruistocht|1248]] -&gt;&gt; [[Achtste kruistocht|1270]] -&gt;&gt; [[Negende kruistocht|1271]] -&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Val van Akko|1291]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Filips IV van Frankrijk|1285]] -&gt;&gt; [[Vlaamse Opstand (1297-1305)|1297]] -&gt;&gt; [[Guldensporenslag|1302]] -&gt;&gt; [[Robrecht van Béthune|1305]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Nevers|1322]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Male|1346]] -&gt;&gt; [[Slag bij Westrozebeke|1382]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1384]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Bourgondiërs (1382-1500) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1382]] -&gt;&gt; [[Jan zonder Vrees|1405]] -&gt;&gt; [[Filips de Goede|1419]] -&gt;&gt; [[Boekdrukkunst|1450]] -&gt;&gt; [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|1453]] -&gt;&gt; [[Karel de Stoute|1467]] -&gt;&gt; [[Maria van Bourgondië|1477]] -&gt;&gt; [[Filips de Schone|1482]] -&gt;&gt; [[Christoffel Columbus|1492]] -&gt;&gt; [[Keizer Karel V|1500]]

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=9fK86SjFSaw '''♥ B. WYDOOGHE LEIDT DE MIDDELEEUWEN IN MET REGINE PERNOUD, 9 Min.''']


.

.

= De donkere Middeleeuwen =

[[Bestand:St_Remy_Bishop_of_Rheims_begging_of_Clovis_the_restitution_of_the_Sacred_Vase_taken_by_the_Franks_in_the_Pillage_of_Soissons.png|thumb|550px|De 15e-eeuwse tekening toont de bisschop van Reims die [[Clovis I|Clovis]] de teruggave van [[Vaas van Soissons|de Vaas van Soissons]] smeekt. De details kloppen niet: [[Remigius van Reims|Remigius]] vraagt persoonlijk de vaas, geen afgevaardigde en vooral, de Franken dragen laat-middeleeuwse kledij en  [[slagzwaard|slagzwaarden]] in plaats van hun [[Strijdbijl|strijdbijlen]].]]

.

== Vijfde eeuw na 476 ==
[[Bestand:Map_Gaul_divisions_481-nl.svg|thumb|550px|Vijf jaar na de val van het West Romeinse Rijk is Europa verkaveld tot deze constellatie.]]

.

[[Bestand:Verovering_Gallie_door_de_Franken_v2.gif|thumb|550px|Het Frankische territorium in Gallië breidt onder Clovis gevoelig uit. Clovis deelt zijn macht met verwante leiders van naburige Salische stamgroepen. Clovis bouwt samen met zijn echtgenote Clothilde die hem tot het christendom wil bekeren (in 496 en in 506) een rijk uit en consolideert zijn macht in Noord-Gallië met Parijs als zijn residentie en het Seinedal als Merovingisch machtsgebied. Let op de gebieden van Midden Duitsland, de Saksen en de Friesen. Die blijven zelfstandige rijken tot de achtste eeuw, als [[Karel Martel]] en zijn opvolger [[Pepijn de Korte]] de Engelse missionaris [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] (672-754) steunen in zijn agressieve missionering. Samen met zijn gewelddadige tijdgenoot [[Willibrord|Willibrordus]] (658-739) staat hij in voor de tweede missioneringsgolf vanuit Ierland en Engeland naar het vasteland. Als ze erin slagen om deze buurvolkeren te bekeren tot het Christendom, zal het Frankische rijk uitbreiden of zullen de onzekere relaties stabiliseren. Dat is de redenering van Karel en Pepijn, ze gebruiken godsdienst als smeermiddel om hen in het rijk binnen te loodsen. Bonifatius geniet bij zijn brutale missionering soms geen militaire bescherming. Bij [[Dokkum]] vermoorden de Friezen hem in 754. De betekenis van Bonifatius is dat hij, sinds Clovis Rome opnieuw lieert aan de Franken, een link die de westerse geschiedenis zal domineren.]]

.

'''De vijfde eeuw kenmerkt zich door de definitieve ondergang van het West-Romeinse Rijk, een oorzaken daarvan, de [[volksverhuizingen]] houden tot de zesde eeuw aan. Het ontstaan van de [[feodaliteit]] vindt zijn oorsprong in het feit dat de Romeinen de veiligheid niet meer kunnen garanderen. Landsheren, 'ridders' en roofridders nemen die taak over, binden landbouwers en horigen aan hen in ruil voor bescherming en veiligheid. Zo komen deze ridders aan het hoofd van wat men later de feodale piramide noemt. De macht van de feodale heren is recht evenredig met hun vazallen (boeren, [[Leenman|leenmannen]]) die ze mobiliseren. Deze onderdanen zijn krijgsdienst verschuldigd ([[Heerban|heerban]] of landwere). Pas veel later komen de stedelijke milities. ♣ In de West-Europese Romeinse kolonies verdwijnen de pleziertuinen wegens hun associatie met de degeneratie van het Romeinse heidendom. Bloemen zijn niet langer aanwezig in het dagelijkse leven. Hun esthetische functie beperkt zich tot het kerkaltaar of in een kloostertuin waar ze hun praktisch nut als medicijn tonen. Wanneer pakken de Europeanen deze liefde voor de bloem opnieuw op? De grafcultuur van de Merovingers (genoemd naar Merovech, de stichter van deze Frankische dynastie) toont de mix: ze hebben Romeinse en Germaanse kenmerken.''' 

.

.

;476

.

* [[Val van het West-Romeinse Rijk]]: [[Odoaker]] zet de kinderkeizer [[Romulus Augustus]] in [[Ravenna (stad)|Ravenna]] af en sluit de jongen op in de burcht [[Castellum Lucullanum]] op [[Capri (eiland)|Capri]]. 

.

* Als eerste Germaanse koning bestuurt hij vanuit Italië West-Europa dat uit [[Germanen]], [[Goten]] en [[Romeinen]] bestaat. Odoaker groeide op als zoon van een Skirische hertog, waarschijnlijk aan het hof van [[Attila de Hun|Attila]] in [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] als [[vazal]]. Als het [[Hunnen|Hunnenrijk]] na Atilla's dood uiteen valt, verlaten (of worden ze verdreven?) de [[Skiren]] [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] en arriveren ze in 469 in Italië. Zeven jaar later - in 476 - gaat het West-Romeinse rijk voor de bijl.

.

;477

.

* [[Odoaker]] breidt zijn rijk uit en landt op [[Sicilië]] dat hij verovert op de [[Vandalen]]. Aix-en-Provence, voorheen een belangrijk politiek centrum, wordt na onderhandelingen met Odoaker afgestaan en door de Visigoten opnieuw bezet.

.

;480

.

* Het expeditieleger van [[Odoaker]] steekt de [[Adriatische Zee]] over, lijft [[Dalmatië (regio)|Dalmatië]] en zet het onder Gotisch bestuur.

.

* Geboorte [[Benedictus van Nursia]], monnik en heilige (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;547) Hij gaat de geschiedenis in als de vader van het Latijnse kloosterleven en de regel van Benedictus. Sinds 1964 de patroonheilige van Europa.

.

;481

.

* [[Clovis I|Clovis]] volgt zijn vader als koning der Salische Franken op in [[Doornik]]. 

.

* Clovis zal de eerste koning zijn die alle Frankische stammen verenigt. Bij de troonopvolging is hij 15 en hij beschikt over een bescheiden grondgebied in het noorden van [[Gallië]].

.

;486

.

* Slag bij Soissons: [[Clovis I|Clovis]] verslaat [[Syagrius]] in de achtergebleven Romeinse enclave bij [[Soissons (stad)|Soissons]] en wordt leider der Franken als Chlodovech of Lodewijk.

.

* De [[Vaas van Soissons]].

.

;488

.

* Onder leiding van [[Theodorik]] vallen de [[Ostrogoten]] Italië en Ravenna binnen.
.

;489

.

* Als Odoaker zijn koninkrijk uitbreidt, neemt zijn populariteit bij de Romeinen toe, in tegenstelling tot het Oost-Romeinse rijk. Een verbond tussen het Oost-Romeinse rijk en [[Theodorik]] zorgt dat de [[Ostrogoten]] Italië (moeizaam) binnenvallen. 

.

;493

.

* Na vier jaar oorlog drijft [[Theodorik]] [[Odoaker]] in het nauw in de onneembare hoofdstad [[Ravenna (stad)|Ravenna]]. De patstelling leidt tot een overleg op een banket waarbij Theodorik Odoaker van sleutelbeen tot dij doorklieft. [[Theodorik]] is nu alleenheerser over [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] Italië. Als aanhanger van de christelijke sekte, het [[arianisme]] is hij tolerant voor andere belevingen.

.

;496

* ♣ [[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen en maakt het christendom tot de staatsgodsdienst van zijn [[Frankische Rijk|Frankisch]] / [[Merovingische|Merovingisch]] Rijk en Paus Gelasius I roetpt 14 februari uit tot de naamsdag van de heilige Valentijn. Krokussen en viooltjes zijn de bloemen die bij hem horen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Leiden - Doelensteeg 16 (Johan Huizinga).jpg|Plaquette herinnert aan Huizinga in het Leidse Instituut voor Geschiedenis.
File:Herfsttij_der_Middeleeuwen_kaft.gif|[[Herfsttij der Middeleeuwen]] is 
Bestand:Solidus-Odoacer-ZenoRIC_3657cf.jpg|[[Solidus (munt)|Solidus]] met de afbeelding van [[Odoaker]].
Bestand:Gesta_Theodorici_-_Theodoric_the_Great_(455-526).jpg|Theodoric (°455-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;526).
Bestand:Clovis_crop.jpg|[[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen.
File:Clovis Ier et le vase de Soissons.jpg|Clovis en de [[Vaas van Soissons|vaas]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zesde eeuw (501-600) ==
[[Bestand:Hagia-Sophia-Laengsschnitt.jpg|thumb|550px|De Hagia Sophia is een voormalige kathedraal (537-1453) en moskee in de Turkse stad Istanboel en geldt als een van de grootste architectonische prestaties uit de oudheid. Tegenwoordig is het een museum.]]

.

'''In de zesde eeuw gaan in het Westen - ondanks de opkomst van de [[Benedictijnen|Benedictijnenorde]] - de schrijf-, dorps- en stadscultuur verloren. De enige steden zijn bisschopssteden. Het gemeenschapsleven organiseert zich rond boerderijen waar grondbezit weinig tel heeft. Het plattelandsleven is ofwel gevaarlijk, omdat er weinig ordehandhaving is ofwel democratisch wegens het gebrek aan 'eigendom'. Het boslandschap breidt uit. In het Christendom komt er een scheuring tussen de Kerken in het Westen en die in het Oosten. Vooral in het Oosten lijkt het nieuwe geloof een succes. Halverwege de eeuw zijn er ver in Azië bloeiende aartsbisdommen in de steden Basra, Mosul en Tikrit. Hun gemeenschappen zijn succesrijker en groter dan die in het Westen. Dat we dit vergeten zijn, heeft te maken met de dominantie van [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] (570-632). Die broedt op een nieuw geloof: de [[islam]], een woord dat verwijst naar 'veiligheid' en 'vrede'. De Islam die met het Christendom zijn oudtestamentische oorsprong deelt, reageert op het Christendom dat niet meer aangepast is aan de tijd. De Germaanse invallen (met een hoogtepunt in 476) en de komst van de builenpest in 541 - twee grote rampen - doen het orale domineren en vervangen de schrifttraditie. Mohammed is een analfabeet. Op de akkers zijn geen boeren meer te bekennen, in de steden sterven de consumenten uit. Vertellen bij het kampvuur zorgt voor kennisoverdracht, niet het schrift. De kerk ziet zich genoodzaakt om het tweede gebod met de voeten te treden. 'Maak geen godenbeelden, geen enkele afbeelding van iets dat in de hemel hierboven is of van iets beneden op de aarde of in het water onder de aarde. Kniel er niet voor neer en ver eer ze niet' zo schrijft Exodus 20.4-5. De beeldcultuur biedt een alternatief tot samenhorigheid en [[Paus Gregorius I]] (ca. 540-604) is aan het eind van de zesde eeuw een pleitbezorger voor de beeldende kunst. Volgens hem verschilt de beeldaanbidding van het leren van beelden. 'Beelden zijn verhalen over wie en wat we moeten aanbidden. Beelden zijn de taal van de ongeletterden' die hij voor zijn kar wil. Zo ontwikkelt het christendom zich tot een theaterreligie met altaarstukken en drieluiken, badend in een kathedralenakoestiek met standbeelden die processies op praalwagens elke plek bereiken. De privésfeer neemt de beeldtaal over en huizen worden kleine kerken vol thuisdevotie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: SUZANNA IVANIC, vertaald door Jaap Slingerland. ''Katholiek. De beeldcultuur van het katholicisme'', KokBoekencentrum, Utrecht, 2022, p. 13, 24 en 140.&lt;/ref&gt;'''

.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?time_continue=43&amp;v=hAe028QaICk&amp;feature=emb_logo ♠ BEELDFRAGEMENT: BESTOND KONING ARTHUR?]'''

.

.

;Ca. 500 

.

* Als veertienjarige sluit [[Benedictus van Nursia]] aan bij een [[kluizenaar]]sgroep (Ca. 494). Omstreeks 500 verlaat de groep Rome, Benedictus stopt zijn studie en ze belanden in [[Subiaco (Italië)|Subiaco]], ten oosten van Rome, in het klooster [[Santo Speco]]. Benedictus zal zich drie jaar eenzaam opsluiten in de grot onder het klooster. Voor 529 is hij overste in [[Vicovaro]]. Een legende uit de twaalfde eeuw vertelt over zijn ongekende strengheid. Angstige [[monnik (christendom)|monniken]] proberen hem te vergiftigen. Bij zijn zegening breekt de beker. De [[iconografie]] beeldt Benedictus af met een beker en een [[Slangen|slang]], zoals het apothekerslogo. Om verder conflicten te vermijden trekt hij met enkele discipelen naar [[Montecassiano]]. 

.

;506

.

* Doop van Clovis in [[Reims]]. Het doopjaar is niet gekend: bronnen noemen de jaren 496, 497, 498, 499, 507 en 508. Laat Clovis zich meerdere keren dopen als propaganda? Clovis is de eerste die alle Frankische stammen verenigt en de eerste katholieke koning van Frankrijk. Hij wordt gedoopt in een kerkje in de omgeving van de huidige [[kathedraal van Reims]] waar vele toekomstige Franse vorsten gekroond worden. Deze daad zorgt dat Clovis zijn Merovingisch domein uitbreidt over de oude Romeinse provincie Gallië, die ruwweg met het moderne Frankrijk samenvalt. Komende uit het huis van Merovech zal de [[Merovingische]] dynastie de komende twee eeuwen heersen over de Franken. De naam Clovis verbastert naar Lovis, Louis en Lodewijk. Rome en de paus zijn dé afwezigen bij de aanvang van dit christelijk rijk. Het blijft een Frankische aangelegenheid, (een keer uitgevoerd door [[Remigius van Reims|Remigius]], de aartsbisschop van Reims, zonder enige connectie met Rome.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIERRE TROUILLEZ. ''De Germanen en het Christendom. Een bewogen ontmoeting,'' Davidsfonds, Leuven, 2010, p. 191 &amp; 339.&lt;/ref&gt;

.

;507

.

* De Franken verslaan de Visigoten en drijven hen naar Spanje en Portugal waar ze een christelijk rijk stichten.

.

;511

.

* Kort voor zijn dood roept Clovis een kerkconcilie bijeen in Orleans. Hij wijst het arianisme af en verstevigt met zijn chritelijk geloof zijn macht bij de Gallo-Romeinen. Beiden zien zichzelf als de Roomse erfgenamen.

.

* De 45-jarige [[Clovis I|Clovis]] sterft. Zijn vier zonen verdelen zijn koninkrijk volgens de [[Salische wet|Salische wetten]]. In [[Reims]] neemt [[Theuderik I]] de macht, in [[Parijs]] [[Childebert I]], in [[Orléans]] [[Chlodomer]] en in [[Soissons |Soissons]] [[Chlotarius I]]. De onderlinge broederkrijg van zijn opvolgers maakt de grootsheid van het Frankenrijk ongedaan tot in het begin van de achtste eeuw: dat van [[Karel Martel]]. De twee bindmiddelen die blijven zijn het katholicisme en het territorium van Frankisch Gallië dat zich in 534 aansluit met de Bourgondiërs, er is de grensbepaling met de Visigoten, de uitbreiding met de Provence die Ostrogotisch was. 

.

;523

.

* [[Sigismund van Bourgondië|Sigismund]] leidt nederlaag op de [[Merovingers]].

.

;525

.

* [[Dionysius Exiguus]] voert de [[christelijke jaartelling]] in door de jaren te tellen vanaf de geboorte van Jezus.

.

;527-565

.

* Tijdens zijn eerste regeringsperiode boekt Justinianus in het Oost-Romeinse rijk succes. Hij herovert provincies in Noord Afrika, hij boekt succes in Italië. Het succes wordt afgeremd door een gebrek aan manschappen, stijgende kosten, en de pest.

.

;529

.

* [[Benedictus van Nursia|Benedictus]] sticht zijn monnikenorde in Italië in de [[Abdij van Monte Cassino]] op een vervallen Romeinse vesting, 519 meter hoog boven het dorp Cassino tussen Rome en Napels. Daar stelt hij zijn invloedrijke kloosterregel, de [[Regula Benedicti]] op. De monnik legt drie geloften af: armoede, kuisheid en gehoorzaamheid. Ze bidden, werken en slapen in een acht uren ritme. De orde verspreidt zich dankzij &quot;[[ora et labora]]&quot; over Europa. Het 'monniken-werk' is een primeur. 'Werk' is tot dan voorbehouden aan de derde stand: boeren, slaven en lijfeigenen. Adel en geestelijkheid waren vrijgesteld. Sindsdien geniet arbeid status. Als Benedictus de regio tussen Rome en Napels bekeert, breekt hij aldus de legende het [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]]-altaar af om er een kapel te bouwen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;URBAN T. HOLMES. ''De wereld van Bernard van Clairvaux''. In: ''National Geographic Society'', Riddertijd, 1975, p. 30 &amp; 138&lt;/ref&gt; Benedictus biografie in de ''Dialogen'' van [[Paus Gregorius I|paus Gregorius de Grote]] draagt bij tot zijn bekendheid.

.

* De Byzantijnse keizer [[Justinianus I]] verbiedt het heidense denken en beëindigt de academie van [[Plato]].

.

;531

.

* De missionaris [[Eleutherius van Doornik|Eleutherius]] in Doornik vermoord.

.

;532

.

* [[Nika-oproer]] in [[Constantinopel]]. De basilica brandt af. Instabiele periode op de Kaukasus. Rome sluit een vrede met Perzië. Ideeën van bisschoppen staan ter discussie (FRANKOPAN, p. 78).

.

;537

.

* De Byznatijnse [[Justinianus I|keizer Justinianus]] wijdt de [[Haghia Sofia]] in ter vervanging van de vorige [[Basilica (bouwwerk)|basilica]].

.

* Het [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] leger vernietigt de [[Aquaduct (watergang)|aquaducten]] van Rome. De stad beschikt niet langer over stromend water. Zich wassen kan in de Tiber. De pauselijke stad krimpt tot dertigduizend zielen. Twee eeuwen eerder kunnen volgens een raming zestigduizend Romeinen tegelijk baden dankzij de [[thermen]] die [[thermen van Agrippa|Agrippa]] in 25 VC liet aanleggen, gevolgd door de keizers [[Nero (keizer)|Nero]] in 62, [[Titus (keizer)|Titus]] in 81, [[Trajanus]] in 109 en [[Commodus]] in 183 en de eeuwen die volgden door Severus Alexander, Decius, Diocletianus en Constantijn.

.

;539

.

* [[Cassiodorus]], een Romeins staatsman en schrijver trekt zich in het door hem gestichte klooster Vivarium terug (nu [[Squillace]] in [[Calabrië]]) en houdt zich bezig met de bewaring, de vertaling en het kopiëren van oude geschriften om de heilige schrift beter te begrijpen. Hij stierf hier vermoedelijk kort na 580, rond de 100 jaar oud. In die geschriften spreekt hij over zout als goud: het diende deels als wedde voor de Romeinse soldaten, het zorgt voor smaak, helpt bij het bewaren van voedsel (dat raakt in onbruik met de komst van de koelkast na WOII), het heeft medicinale en rituele functies. Wie zoutrijk dieet, leeft langer. In de Middelandsezeegebieden laat men water verdampen om aan zout te komen. In de Romeinse provincies Gallia Belgica en Brittannia lukt dat moeilijker en was er een soort fabricage in de regio Zeebrugge-Dudzele met kanaaltjes die het zeewater landinwaarts brengen en het stoken van veen.

.

;541-545

.

* De [[builenpest]] voor het eerst in Europa en in het gebied rond de Middellandse zee, als de Plaag van Justinianus, spaart niemand. Een tijdgenoot raakt zijn hele familie kwijt. Vooral de steden worden getroffen. In Constantinopel sterven dagelijks tienduizend mensen. 'En niet alleen het Romeinse Rijk had eronder te lijden. Alggauw werden ook steden in het Ooosten geteisterd, want de plaag volgde de verbindngswegen en de handelsnetwerken, en hield onderweg huis in de steden van Perzisch Mesopotamië alvorens China te bereiken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, Zijderoutes, p. 88.&lt;/ref&gt;  

.

;546

.

* Rome ingenomen door de Ostrogoot [[Totila]].

.

;547

.

* Dood [[Benedictus van Nursia]].

.

;550 (ca.)

.

* In Poitiers sticht [[Radegonde]] (518-587), de dochter van koning Berthar van Thüringen van de eerste vrouwenkloosters in Gallië, het abdijklooster van het Heilig Kruis. Zij was door de Frankische koning Chlotarius I gedwongen met hem te trouwen. Radegonde werd begraven in de Sint-Radegondekerk, heilig verklaard en patrones van Poitiers.

.

;563

.

* De Ierse missionaris [[Sint Columba]] vaart naar Schotland om er de [[Picten]], de Schotse Kelten te bekeren.

.

;567

.

* Het [[Concilie van Tours |Concilie van Tours]] ([[Paus Johannes III|Johannes III]]) bepaalt dat elke lokaliteit de armen moet voeden op basis van criteria: ongeschiktheid (het onvermogen om in het levensonderhoud te voorzien), nabijheid (in verblijf en verwantschap, om zwerven te voorkomen) en meegaandheid (fatsoenlijk zonder de orde te verstoren). [https://www.dbnl.org/tekst/swaa005zorg01_01/swaa005zorg01_01_0006.php Meer lezen.]

.

;568

.

* De [[Longobarden]] bedreigen het ontvolkende Rome dat nog 50.000 inwoners telt.

.

* Stichting [[Longobardische Rijk|Longobardische rijk]] (tot 774).

.

;570

.

* Geboorte [[Mohammed]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;632) in het steppenland van [[Arabië]]. Mohammed zal voor de politieke eenmaking van een verbrokkeld land zorgen en sticht een wereldgodsdienst.

.

;577

.

* De [[Longobarden]] verwoesten de [[Abdij van Monte Cassino]]. In de achtste eeuw zal ze heropgebouwd worden.

.

;586

.

* [[Avaarse Rijk|Avaarse]] ruiters veroveren de Donau-vallei. Het gebied behoort tot het [[Oost-Romeinse Rijk]]. Ze hebben hun overwinning te danken aan de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]].

.

;590

.

* De nieuwe Paus [[Gregorius de Grote]] (paus tot 604) ziet boven het Mausoleum van [[Hadrianus]] Engelen tijdens zijn gebed dat de pest moet afwenden. Voortaan heet het monument de [[Engelenburcht]]. Deze paus is [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] genegen en neemt het idee dat God de geschiedenis bepaalt over. God stuurt boodschappen naar de mens via natuurrampen, oorlogen en voorvallen. Dit [[Symbolisme|symbolische]] of [[magisch denken]] laat onverklaarbare fenomenen 'lezen'. De mens kan deze goddelijke boodschappen decoderen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BOONE. ''Historici en hun métier. Een inleiding tot de historische kritiek'', Academia, Gent, 2015, p. 171.&lt;/ref&gt;

.

;Ca. 600

.

* [[Dimpna van Geel|Dimpna]], een Ierse koningsdochter slaat op de vlucht voor de incestueuze intenties van haar vader. De vlucht eindigt in [[Geel (stad)|Geel]], waar hij haar onthoofdt. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Southern Italy and Sicily, with excursions to Malta, Sardinia, Tunis, and Corfu - handbook for travellers (1908) (14740340116).jpg
Montecassino Abbey Cassino Italy Black And White Street Photography (210753965).jpeg
Benedykt dziedziniec Bramantego.jpg
Mura Megalitiche nei pressi dell'Abbazia Benedettina di Montecassino - panoramio.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 011.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 014.jpg
Frans Vervloet Monte Cassino.jpg|
Interno della basilica di Montecassino.jpg|
ITA 1944 MiNr0651Y mt B002.jpg
Italy from the Alps to Mount Etna (1877) (14590346279).jpg
La patria; geografia dell' Italia. Cenni storici, costumi, topografia, prodotti, industria, commercio, mari, fiumi, laghi, canali, strade, ponti, strade ferrate, porti, monumenti, dati statistici; (14769858485).jpg
Le mont Cassin. (18925923263).jpg
Monastero di Montecassino la gradinata.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della chiesa sotterranea o cripta.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della sagrestia.jpg
Montecassino chiostro detto del Priore.jpg
Montecassino il cortile centrale, visto dall’alto della loggia.jpg
Montecassino veduta del monastero.jpg
A British Sherman tank and jeep of 4th Armoured Brigade entering the ruins of Cassino, Italy, 18 May 1944. NA15079.jpg
Abadía de Montecassino.jpg
Abbazia di Monte Cassino.jpg
Abbazia di Montecassino vista dal Cimitero Polacco Militare.jpg
Campana di Montecassino.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 002.jpg
Corridoio d'accesso.jpg
Diocesana di Montecassino.jpg
Giardino - panoramio (4).jpg
Library's yard, Monte Cassino, Province of Frosinone, Italy - panoramio.jpg
Monte Cassino 2010-by-RaBoe-01.jpg
Monte Cassino 4.jpg
Monte Cassino bottle.jpg
Bestand:Gesta Theodorici - Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus (c 485 - c 580).jpg|[[Cassiodorus|Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus]] bekleedt onder [[Odoacer]] en de koning van de Ostrogothen [[Theodorik de Grote]] gewichtige posten zoals praefectus praetorio (eerste minister), secretaris en rechtsgeleerde.
Bestand:François-Louis Dejuinne (1786-1844) - Clovis roi des Francs (465-511).jpg|Clovis zoals die er volgens [[François-Louis Dejuinne]] (1786-1844) uitzag.
Bestand:Clovis crop.jpg|Doop van Clovis. Auteur onbekend.
Bestand:Baptême de Clovis.jpg|Doop van Clovis, Miniatuur uit [[Grandes Chroniques de France]], omstreeks 1375.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zevende eeuw (601-700): de eeuw der heiligen ==
[[Bestand:Giovanni_Paolo_Panini_-_Interior_of_the_Pantheon,_Rome_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|Het Pantheon verwordt tot een christelijke kerk in de zevende eeuw. De koepel van het station [[Antwerpen Centraal]] is op deze architectuur gebaseerd.]]

.

'''In de zevende eeuw onderscheiden drie machtsblokken zich. Door hun polarisatie en het zoeken naar identiteit: 1. promoveert de Oost-Romeinse keizer [[Herakleios|Heraclius]] het Grieks tot de taal van het rijk. De Latijnse traditie gaat er verloren en de hellenistische blik richt zich op Azië. 2. In het Westen gebeurt het omgekeerde, het Grieks verdwijnt, het Latijn en de volkstalen gaan domineren. 3. Beide culturen vervreemden van elkaar en in dat vacuüm ontstaat de Islam.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Henri Pirenne]] beweert het omgekeerde en zegt dat de Islam-expansie de breuk tussen Oost en West veroorzaakt.&lt;/ref&gt; In het decennium tussen 622 en 632 verenigt Mohammed de muzelmannen in één religie. Ze veroveren gebieden in het Oosten en langs de Middellandse zee. In het Oosten roept het weerbare Constantinopel hen halt toe, in het Westen trekken ze zich na de Slag bij Poitiers (732) terug ten zuiden van de Pyreneeën. In dat Europa zijn de stichtingen van kloosters verantwoordelijk voor het kopiëren en het bewaren van de Bijbelse teksten. Ze beschermen het intellectuele leven, bedreigd door de schriftloze en vaak nomadische 'barbaren' zoals de Moslims en de Vikings. [[Dagobert I|Dagobert]] (611-639) steunt de missionering. Het is de 'eeuw der heiligen', verwijzend naar de kerstende missionarissen: [[Sint-Elooi (heilige)|Sint-Elooi]] ([[Schelde (rivier)|Scheldestreek]] en [[Snellegem]]), [[Sint-Lambertus]] ([[Maas (rivier)|Maasstreek]]), [[Sint-Amandus]] (van Gent tot Maastricht). [[Sint Hubertus|Sint-Hubertus]] is bisschop van Maastricht en Luik. De latere [[Karolingers]] zullen de kerstening gebruiken om de oprukkende [[Islam]] tegen te gaan. Islam betekent onderwerping aan God. ♣ Vanaf deze eeuw onderwerpen ze de Middellandse zeegebieden, waaronder ook Spanje en Portugal aan hun invloedsfeer. Hun tuinarchitectuur inspireert zich op het hiernamaals en op de Koran. Andalusië beleeft een culturele bloei en in de centrumstad Cordoba zorgen kanalen en fonteinen voor een doordachte tuinarchitectuur. Op de [[Patio de los Naranjos]] sluiten 856 zuilen aan op sinaasappelbomen waar gelovigen zich ritueel reinigen. Omdat God de natuur van bovenuit aanschouwt, liggen de bloemperken in Sevilla en Granada lager dan de wandelpaden. Zo lijken ze Perzische vloertapijten. En bij de waterpartijen kijken Moslims evenmin naar boven om god te ontmoeten. Het water toont de hemel op aarde, zoals in de Patio de la Acequia. Deze besloten tuin rond een langwerpige vijver ligt bij de Escalera del Agua met trapleuningen waarlangs het water stroomt. We bevinden ons in het [[Alhambra (fort)|Alhambra]] (Granada) een slot van de Nasridendynastie (1231-1491). De fontein met marmeren leeuwen in de Patio de los Leones is een verlengde van het koninklijke buitenverblijf, het hemelse Generalife uit de dertiende eeuw met uitzicht over de beneden- en boventuinen. De Patio de los Cipressos is een geheime plek voor de sultana en haar minnaar. Symmetrie is de perfecte klassieke kruislingse verdeling uit de Charbagh: de vierdelige Korantuin. In het Perzisch staat chār voor vier en bāgh voor tuin. Bruggen en stromend water verbinden de delen. Mohammed heeft het over vier rivieren: één van water, één van melk, één van wijn en één van honing. Dit soort tuinen bestaan nog in Iran, Pakistan en India.'''

.

.

;609

.

Het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] is een christelijke kerk.

.

;610 

.

(Ca.): Na een [[visioen]] - een reeks openbaringen of een stem in zijn hoofd - start de profeet [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] de [[Islam]] te [[prediken]]. De verzen die hij opzegt in naam van de Almachtige, krijgen later in de tweede helft van de eeuw een schriftelijke neerslag in een tekst: de Qur'an. Net zoals de vroege Christenen waarschuwt hij voor de Apocalyps. Het einde der tijden is nabij en zijn prediken zijn niet ver gezocht, ze verwijzen naar een samenleving onder druk. De Romeins-Perzische oorlogen zorgen voor verwarring en traumatisering, de handel in en luxeproducten en militaire attributen stokt. Zadels, laarzen, riemen en schilden worden schaars. De Perzen en de Romeinen speelden eeuwenlang de lokale rivaliteiten van de hen omgevende (nomadische) stammen uit door hen geld toe te stoppen of hen met patronage te bevoordelen. Nu dit door de oorlogen niet langer het geval is, nemen de stammen het touw in eigen handen. Het spreekwoord 'twee honden vechten om een been, een derde lopen er mee heen' kent hier mogelijks zijn oorsprong. In hun zoeken naar een identiteit, eenheid en een taal, vinden ze in de Islam het bindingsmiddel die hun overeenkomsten meer benadrukt dan hun verschillen. De Christenen en de Joden steunen hen hierin.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN spreekt van een co-existentie, p. 106.&lt;/ref&gt; Het is Mohammeds geniale vondst geld, buit en eigendom te koppelen aan de spiritualiteit. Godsvruchtigen, avonturiers of opportunisten zich die goederen toe-eigenen van niet-gelovigen, kunnen ze behouden. Wie de leer van de heer omhelst, ontdekt de vruchtbaarheid van zijn tuin en akker. Het graan groeit er weelderig, in tegenstelling tot wie dat niet doet. Daar verdort de oogst. De geestelijke verlossing gaat hand in hand met de economische cadeaus. Mohammed belooft de stammen Paradijstuinen met vruchten en water dat niet bederft, met smakelijke wijnstromen en rivieren van geklaarde honing.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, p. 101-105.&lt;/ref&gt; Wie niet gelooft wacht een eindeloze kwelling en de uitzetting van het land. Hoe vroeger de bekering, hoe groter de buit. Het systeem van Mohammed lijkt een piramidespel en haalt haar jackpot bij de verovering van de Perzische hoofdstad [[Ctesiphon]] nabij Bagdad in 637 door het Arabische leger van Sa'd ibn Abi Waqqas.

.

;619

.

Perzië richt zijn pijlen op het Oost-Romeinse rijk. In 614 stelen ze (stukken van) het ware kruis van Christus uit Jerusalem en in 619 valt Egypte, de Romeinse graanschuur in hun handen. In 626 staat het Perzische leger voor de muren van Constantinopel. De stad kruipt dankzij zijn massieve muren door het oog van de naald.

.

;622

.

[[Bestand:Maome.jpg|thumb|550px|Een zeventiende-eeuwse kopie van een veertiende-eeuws werk van [[Al-Biruni]] dat de profeet Mohammed illustreert. Mohammed zorgt voor de politieke en religieuze eenwording van de Arabische gebieden en na zijn dood veroveren en islamiseren de Kaliefen gebieden buiten Arabië. Hun succes is te danken aan de oorlogen tussen het aftakelende Oost-Romeinse rijk en de uitgeputte Perzen. De snelheid en de consequenties van de Turkse veroveringen zijn vergelijkbaar met de strooptochten van [[Atilla de Hun]] in Europa, twee eeuwen eerder.]]

[[Mohammed]] vlucht uit [[Mekka]], zijn geboortestad naar Jathrib, het latere [[Medina (Saoedi-Arabië)|Medina]]. Het is de aanvang van de tijdrekening van de [[Islam]]. Hier geven zijn preken de aanzet tot de nieuwe cultus. 

.

;628

.

Na een bedevaart naar Rome krijgt de Aquitaniër Sint-Amandus in Frankrijk de titel van missiebisschop en start zijn kerstening van Vlaanderen langs de oevers van de Schelde (Gent) en Leie (Kortrijk). Na veel tegenslag sticht hij kerken en kloosters. 

.

In de komende vier jaar vervalt het eeuwenoude Perzische rijk tot anarchie. Van de ineenstorting maakt Mohammed een expansie. De Perzische steden zijn het niet gewoon zichzelf te verdedigen. Bij de minste druk bezwijken ze. De Romeinen veroveren Jerusalem in 629 en verliezen het op de Moslims voor 632 (niet in 638, zoals vaak beweerd wordt). Dan hebben de Turken [[Jeruzalem]], de heilige stad in handen. Rome en Perzië reageren laat op deze dreiging.   

.

;632

.

* [[Mohammed]] (°570) overlijdt. De Islamexpansie haalt zijn drijfkracht uit de ''diwan.'' Die verdeelt de veroverde buit. Vroege bekeerlingen krijgen meer dan de nieuwe en twintig procent gaat naar de kalief. 

.

;635

.

* Verovering van [[Damascus]] door de Turken.

.

* Stichting van het klooster [[Lindisfarne]] Priory door de Ierse monnik Aidan.

.

;636

.

* De Turken winnen de slag om [[Al-Qadisiyah|Qadisiyah]]. De Perzische edelen die sneuvelen maakt komend verzet onmogelijk. Een Romeinsleger ondergaat het zelfde lot bij de rivier de [[Jarmuk (rivier)|Jarmuk]]. In datzelfde jaar overmeesteren ze [[Syrië]] na de [[Slag bij Yarmuk]]. 

.

;638

.

* De Arabieren veroveren Jerusalem. Bedevaarten en pelgrimstochten houden niet op. Jerusalem behoudt zijn betekenis in de christelijke wereld. Het was Constantijn de Grote (306-337) die van de stad een christelijk oord maakte. De motieven van de pelgrims wijzigen. Niet langer staat de persoonlijke (toeristische) devotie voorop naar de plekken die Christus frequenteerde. Het gevaar van de reis zorgt ervoor dat vooral boetelingen en gestraften deze reis ondernemen.
 
.

;639

.

* [[Dagobert I|Dagobert]] (le bon roi) die het Frankische rijk verenigt overlijdt. Het rijk valt uiteen - vroeger spraken historici over de 'vadsige koningen', tegenwoordig twijfelt men hieraan, de aristocratie lijkt een rol op te eisen. Dagobert steunde de missie van [[Sint-Amandus]] die op een ongeziene schaal de niet christelijke symbolen en afgodsbeelden vernietigt en onze streek evangeliseert tussen 629 en 639. Amandus maakt zich niet geliefd. Hij sticht abdijen, waaronder de twee grootste van Vlaanderen: de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]], die hij als eerste sticht als een hooggelegen wachtpost ter bescherming tegen de inboorlingen uit de vallei en de [[Sint-Baafsabdij]] (op een Romeinse site) die rijkelijk uitgroeit dankzij de stoffelijke resten van Sint Bavo die men er kwam eren. 

.

* De Arabieren veroveren vanaf nu tot 642 het Christelijke Nijlgebied van de Kopten. 

. 

;[[641]]-[[660]]

.

* Bisschop [[Eligius]] kerstent Vlaanderen tussen de [[IJzermonding]] en het Brugse. Hoofdplaats is het centrale [[Oudenburg]] met imposante Romeinse ruïnes.

.

;642

.

* Irak, Egypte (en de machtige Oost-Romeinse stad [[Alexandrië]]) gaan verloren aan Mohammeds opvolger. Hierna stabiliseert de Turkse opmars wegens een godsdienstige crisis om zich op het einde van de eeuw te hervatten.

.


;650

* De Franse kroon is een Noordelijke gebiedsuitbreiding genegen en stuurt geen militairen maar religieuzen om het gebied te kerstenen. [[Amandus van Maastricht|Sint Amandus]] effent er de weg. Zijn kerstening verloopt er niet van een leien dak. 

.

;657

.

* ♣ Heidenen vallen de Ierse missionaris [[Livinus van Gent|Livinus]], ook Sint Lieven genoemd, aan in Sint-Lievens-Esse (tussen Zottegem en Geraardsbergen). Ze rukken zijn tong uit en maken hem een kopje kleiner. Engelse en Ierse monniken zorgen in onze streken voor de kerstening, maar hun inspanningen kennen weinig appreciatie. Hun levenswandel is beschreven in de zogenaamde 'vitae' die de werkelijke geschiedenis met legendes vermengen. Soms zijn de missionarissen verzonnen, zoals deze Livinus. Vooral op het platteland zijn de diepe wortels van het heidendom moeilijk uit te roeien. Het etymologisch verband tussen heidendom en heide, een afgelegen gebied, kent er zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit, Epo, Berchem, 2012, p. 219.&lt;/ref&gt;

.

;663

.

* ♣ Bij een bezoek aan Rome draagt de Byzantijnse keizer [[Constantijn II]] een roze gewaad van goud en parels met een kunstig labyrint. Daarin is de Minotauros in smaragd afgebeeld en houdt een fluistervinger op de mond. Net zoals het doel van de heerser, is het labyrint ondoorgrondelijk. Non vulganda consilia of verraad je plan niet, maak het niet openbaar. Tot in de zestiende eeuw tonen Italiaanse veldheren zich met een labyrint op de borst, als een zegel dat hun hartsgeheimen beschermt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 56.&lt;/ref&gt;

.

;670

.

* Een nieuwe schrijfstijl duikt op in de [[Abdij van Luxeuil]]: het [[minuskelschrift]] of de onderkast. Deze '[[Karolingische minuskel]]' groeit uit tot de Europese standaard. Om vloeiend en snel te schrijven plaatst de Angelsaksische monnik [[Alcuinus]] de letters aan elkaar in plaats van hun blokvorm (kapitaal).

.

;Ca. 672

.

* De geboorte van de heilige [[Beda Venerabilis]] in [[Koninkrijk Northumbria|Northumbria]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;735). Hij zal in de achtste eeuw bekendheid verwerven als de 'eerbiedwaardige', Angelsaksische monnik, een gespecialiseerd linguïst, bijbelkenner en historicus die vanuit het noordoosten van Engeland met zijn [[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]] de geschriften van de vroege kerkvaders toegankelijk maakt voor zijn landgenoten en het Engelse christendom stimuleert. Beda beschikt over een door [[Benedict Biscop]] uit Rome geïmporteerde bibliotheek, met werk van [[Eusebius van Caesarea|Eusebius]] en [[Orosius]].

.

;675

.

* De Turken wagen zich in het rijk der Westgoten via de Oostkust van Spanje. Het plan mislukt. Een tweede, succesrijke poging komt er in 711.

.

;676

.

* [[Sint-Amandus|Sint Amandus]] overlijdt. 

.

;Voor 684

.

* Voor het eerst is er sprake van Vlamingen (Flanderenses, later in het Latijn Flandrenses) en Vlaanderen (Flandris, later Flandria). De begrippen duiken op in de biografie van [[Sint-Eligius]] (°ca 590-660). Van deze [[Vita sancti Eligii]] is geen exacte datum bekend.

.

;688

.

* [[Waldetrudis van Mons]] overlijdt wellicht in [[Maubeuge]] (geboren in [[Cousolre]] ca. 612) Deze heilige linkt met het ontstaan van de stad [[Bergen (België)|Bergen]] waarvan zij de beschermheilige is.

.

;689

.

Hofmeier [[Pepijn II van Aquitanië|Pepijn II]] verslaat de Friezen bij Dorestad en palmt het zuiden van de Rijn in. [[Willibrord|Willibrordus]] kan er zijn missie uitbouwen. Zijn uitvalsbasis is Utrecht. [[Radboud (koning)|Radboud]] en de opstandelingen trekken zich in het noorden terug. 

.

;694

.

* Oudste vermelding van [[Leie (rivier)|de Leie]] als rivier.

.

;698

.

* [[Carthago]] is in Turkse handen. Eerdere veroveringen situeren zich in de Middellandse zee: [[Cyprus]] en [[Rhodos]].

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Schwabach_Stadtkirche_-_Sippenaltar_Flügel_4a.jpg|Bisschop Eligius, beter bekend als Sint-Elooi.
Bestand:Lect_Luxeuil_144.jpg|Het minuskelschrift.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

= Achtste eeuw =

.

[[Bestand:Raban-Maur_Alcuin_Otgar.jpg|thumb|550px|Alcuinus (midden), gesteund door de schrijver van natuurhistorische teksten [[Rabanus Maurus]] (ca. 780-856), draagt zijn werk op aan aartsbisschop Otgar van Mainz. Alcuinus van York (York ca. 735 - Tours 804) was een Angelsaksische schrijver uit de achtste eeuw, leermeester en raadgever van [[Karel de Grote]]. Hij is bekend als Alcuinus van Tours, waar hij abt werd en overleed. ‘In het begin was het Woord.' Dit is de aanhef van het Johannesevangelie dat verbinding tussen het Christendom en ‘het boek’ en de geschreven cultuur duidelijk maakt. Karel De Grote en Alcuinus zijn zich daar erg van bewust. Zijn eerbied én bezorgdheid voor het correct schrijven en het correct spreken maken deel uit van zijn politiek. Die zet de relatie tussen bestuur en kennis centraal door het bewaren, het vernieuwen en het versterken van de kennis. Bewaren: Bijna de alle klassieke manuscripten die we vandaag kennen, nemen de Karolingische kopiisten onder handen: handboeken over landbouw en geneeskunde, klassiek auteurs zoals Cicero en Vergilius, Augustinus en Hiëronymus. Vernieuwen: Om de schrijfsnelheid op te drijven ontwikkelden ze de [[Karolingische minuskel]]. Versterken: opgeleide leerkrachten hebben oog voor tekstkritiek. In voorgaande eeuwen permitteren monniken en kopiisten zich bijwijlen een eigen interpretatie als ze de gewijde originelen overschrijven. Onder Karel dient elke abdij, elke kerk en elke parochie zich te voorzien van betrouwbare teksten en degelijk onderwijs. Aken, Luik, Sankt Gallen, Tours, Laon, Reims, Salsburg en Metz ontwikkelen zich tot geleerde centra. Even voorbijgaand aan verschil tussen het wettelijke en werkelijke land, is Karels onderwijs en de Karolingische renaissance, niet te loochenen. Hun tekstkritiekmethode is tot op heden belangrijk. Als woorden verschillende interpretaties kennen, leidt dit tot spraakverwarring en polarisatie. Daarom vinden Karel en zijn hofhouding dit zo belangrijk. Correcte taal unificeert, brengt mensen samen en organiseert de gemeenschap. Het brugje naar het heden is snel gemaakt. De taalarmoede, de neergang van het taalonderwijs bij, het feit dat Brussel en Antwerpen bijna tweehonderd verschillende talen spreken, schepen een onzeker en onverdraagzaam klimaat waarin fake news en radicalisering graag gedijen.]]

'''Vanaf 700 is er de introductie van de [[zandloper]] en bereikt de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]], een Chinese uitvinding Europa. De Hunnen gebruikten ze al eerder. De Islamveroveringen dringen door tot op het [[Iberische schiereiland]] (Portugal en Spanje). De druk op het [[Visigotische]] koninkrijk doet de Franken Noordwaarts trekken tot in het relatief onbevolkte Vlaanderen. De zee trekt zich terug en er is plaats. De woorden 'Floem' en 'Flam' duiken op. Flam is een kunstmatige heuvel te midden van moerassen vol aanspoelend en wegtrekkend zeewater. 'Fleming' is Frankisch voor de bewoonde kust tussen Brugge en Calais.'''

.

.

== Aanloop tot de Karolingische Renaissance ==
.

'''Tussen 700 en 730 is de evangelisatie van deze streken door Schotse, Ierse en Franse monniken een feit. [[Lucas (evangelist)|Sint Lucas]] speelt in dit verhaal een prominente propaganda rol. Kunstenaars maken christelijke kunst en verbeelden het heilige voor wie noch kan lezen noch schrijven. Een apocrief vertelt hoe Lucas bij het schilderen van Maria met blindheid geslagen is. Desondanks voltooit hij het werk en toont hij het nageslacht de maagd. Lucas is de tussenpersoon in een schilderij van god. ♣ De kunstheilige symboliseert de samenhang of de tegenstelling tussen beeld en woord. Kunst versus kennis of kunst in samenhang met kennis, het is de eeuwige discussie, beeldtaal en woordtaal. Op dit moment in de geschiedenis zijn de tegengestelden dialectisch complementair en rijzen ze als gevlochten twijgen in de religieboom naar de hemel. Over de beeldtaal voorlopig geen kwaad woord, dat komt nog. In het beeld vinden ongeletterden het verborgene. Voor geletterden is het beeld een exegetisch en heuristiek hulpmiddel. Een eeuw eerder al berispte bisschop Serenus van Marseille (+604) de vernietiging van beelden. Op het einde van de eeuw verschijnt in het Zwitserse [[Sankt Gallen (stad)|Sankt Gallen]] een klooster met een tuin. De kruidentuin is er nog, monniken verbouwen er net zoals toen tijm, venkel, munt, absint en selderij. Zouden er ook bloemen hebben gestaan?'''

.

;705-709

.

Arabische Moslims hebben Noord-Afrika in hun macht.

.

;Ca. 706

.

De missionaris [[Sint Lambertus]] wordt vermoord in Luik.

.

;708

.

De rond 700 gestichte geestelijke gemeenschap start onder leiding van de heilige Aubert, bisschop van [[Avranches]], de bouw van een gebedshuis op een rotspunt dicht bij de kust: de [[Mont Saint-Michel]].

.

;711

.

Een tweede [[Moslim|Moslimaanval]] door Islamistische [[Arabieren]] vanuit [[Noord-Afrika]] op het [[Iberisch schiereiland]]. Een leger van zevenduizend 'muzelmannen' verovert via Gibraltar de steden Sevilla, Cordoba en Toledo. In acht jaar tijd verovert het [[Omajjaden|kalifaat der Omajjaden]] wat we nu Spanje en Portugal noemen die sinds de vijfde eeuw door de [[Visigoten]] (met als hoofdstad [[Toledo (Spanje)|Toledo]]) bewoond zijn, nadat de [[Franken (volk)|Franken]] hen verdreven uit Frankrijk. De [[Omajjaden|Omajjadengeneraal]] [[Tariq ibn Ziyad]] gebruikt de stad [[Ceuta]] als uitvalbasis voor zijn invasie. Ceuta, aan de Noord-Afrikaanse zijde van de Straat van Gibraltar, is tegenwoordig Spaans gebied en grenst aan de Marokkaanse kuststad [[Fnideq]]. Marokko beschouwt Ceuta en de oostelijke vestingstad [[Melilla]] en de [[Plazas de soberanía]] als bezet Marokkaans gebied.

.

;714

.

(Ca.). Moslims bezetten [[Lissabon]], [[Aragón (regio)|Aragon]] en [[Catalonië]]. Lissabon, bijna twee millennia oud, bloeit opnieuw op tot een handelsoord. De macht van de Moslims bereikt de Pyreneeën.

.

;716

.

De [[Friezen]] verzetten zich tegen de bekeringsijver van missionarissen zoals [[Sint-Bonifatius]]. Friesland, een machtig koninkrijk van handelaars en boeren, omvat een stuk van huidig Vlaanderen en grenst aan het Zwin. [[Willibald (priester)|Willibald]] beschrijft hun 'woeste twist' die 'het grootste deel van de christelijke kerken' vernielt en het herstel van de heidense heiligdommen en hun afgoderij. 

.

;717

.

Eerste tocht van de [[Omajjaden]] over de Pyreneeën naar het Visigotische Gallië. Deze Islamitische dynastie (of clan) uit Mekka regeert sinds 661 over het Arabische Rijk. In 750 nemen de Abbasiden hun kalifaat over. Prins [[Abd al-Rahman I]] (731-788) vlucht en zet de Omajjadendynastie verder op het Spaans-Portugese schiereiland (Iberië) tot 1027.

.

;719

.

De islamitische Omajjaden heersen over het Iberische schiereiland en [[Septimanië]] met [[Narbonne]].

.

;718 of 722

.

De Visigoten winnen de [[slag bij Covadonga]]. Het leidt tot oprichting van het christelijk [[koninkrijk Asturië]].
 
.

;727

.

Stichting van de [[Santo Spirito in Sassia]], het eerste ziekenhuis in [[Rome (stad)|Rome]].


.

;731

.

[[Beda|Beda Venerabilis]] (+735) schrijft zijn kerkgeschiedenis van de Angelen en vermeldt dat de oude Saksen geen koning hebben. Elke stam heeft zijn hoofdman en als er oorlog op komst is, loten zij onder hen een leider. Die volgen ze tot de oorlog voorbij is, daarna hebben alle hoofdmannen opnieuw dezelfde macht. 

.

;732

.

De Byzantijnse keizer [[Leo III van Byzantium|Leo III]] de Isauriër, paus van 717 tot 741 beveelt het [[iconoclasme]] en is ervan overtuigd dat de paus hem gehoorzaam moet zijn. Omdat de paus de onderwerping afwijst verovert de keizer het zuiden van Italië. De paus zoekt toenadering tot het Westen dat de optocht van de muzelmannen verhindert. Na 752 is er geen enkele paus meer van Griekse of oosterse oorsprong. 

.


;732-733

.

[[Karel Martel]] verslaat de Moren in de [[Slag bij Poitiers (732)|Slag bij Poitiers]] (of Tours) en wordt de stamvader van de [[Karolingers]]. In de [[Rhônevallei]] slaat hij diverse Moorse plundertochten af. Het dwingt de hertogen in de [[Provence (Frankrijk)|Provence]] en in [[Bourgondië (regio)|Bourgondië]] om zijn gezag te erkennen. Het lukt hem vooral door zijn eigen cavalerie te latan afstappen van het paard en hen te laten werken met schilden en speren.

.

Het [[Iberisch schiereiland]] zal 750 jaar de moslimstaat [[al-Andalus]] zijn met als hoofdstad [[Cordoba]].

.

;Ca. 740

.

Arabieren ontdekken het geheim van de Chinese papiermakers nadat ze enkelen van hen gevangen nemen. Papier is sterker dan papyrus en goedkoper dan perkament en raakt geleidelijk in Europa bekend. Aanvankelijk door de handel met de Arabieren. Later introduceren de kruisvaarders wellicht de papiermolen die ze in Damascus leren kennen en wordt Europa zelfvoorzienend. De eerste vermelding van een papiermolen is die van Hoei, uit 1405.

.

;741

.

[[Karel Martel]] ([[Herstal]], circa 689) overlijdt. Hij gaat de geschiedenis in als hofmeier van het Frankische Rijk en de vader van de Karolingen. Hij was reorganisator van het Frankische leger en bestuur en een succesvol tegenstander van de Arabieren, de Friezen en de Saksen. Zijn macht evenaarde die van de [[Merovingische]] koningen. Zijn twee zonen erven het rijk naar Frankisch gebruik: Karloman en Pepijn de Korte. 

.

;747

.

Karloman trekt zich onduidelijke omstandigheden terug in een klooster en doet afstand van zijn macht. 

.

;751

.

Karolingische koningen regeren over de [[Franken (volk)|Franken]].

.

;753

.

Omdat de Longobarden Rome bedreigen, zoekt [[Stephanus II|de Paus]] steun bij [[Pepijn de Korte]].

.

;754 (Ca.)

.

Heidenen slaan [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]], de Angelsaksische missionaris met stokken dood bij [[Dokkum]] omdat hij hun eiken (heiligdommen) verbrandde. Deze voorchristelijke bewoners zien een eik als een heiligdom.

.

Het Oost Romeinse Rijk verliest Ravenna aan de Franken.

.

;756

.

De Frankische koning [[Pepijn de Korte]] dwingt de [[Longobarden]] in Italië na twee veldtochten hun veroveringen over te dragen aan de paus. Deze 'schenking van Pepijn' legt de basis voor de Kerkelijke Staat.

.

;759

.


[[Pepijn de Korte]] verdrijft de laatste moslims uit Frankrijk.

.

.

== De Karolingische Renaissance (768-860) ==
[[Bestand:Raban-Maur Alcuin Otgar.jpg|thumb|550px|right|Hrabanus Maurus (links), en van de grootste geleerden van de [[vroege middeleeuwen]] ondersteund door [[Alcuinus|Alcuin]] (midden), geeft zijn werk aan zijn voorganger, [[aartsbisschop]] Otgar van Mainz (rechts). In de [[abdij van Fulda]] kreeg onderwijs in de traditie van [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]]. Hij verzamelde een groot aantal [[handschrift (document)|manuscripten]] en onder zijn invloed ontwikkelt Fulda zich tot het culturele en geestelijke centrum van het [[Heilige Roomse Rijk|Oost-Frankenrijk]]. Hrabanus is een veelzijdig schrijver.]]

.

'''Onder Karel de Grote (768-814), Lodewijk de Vrome (814-840) en Karel de Kale (843-877) komt er vernieuwing in de onderwijscultuur die de Karolingische Renaissance heet. Een bloeiperiode voor het onderwijs, bibliotheken en scriptoria, de kunsten en de rechtspraak volgt in Christelijk Europa. Monniken verrichten pionierswerk als ambachtsman, in de landbouw, ze onderhouden de Latijnse liturgie en produceren boeken. Kloosters groeien uit tot landbouwcentra en ze stichten scholen als kenniscentra en leiden leerkrachten op. Zo behouden ze de Romeins-Christelijke traditie. Tijdens deze heropleving schrijft de benedictijner monnik [[Hrabanus Maurus]] (Ca. 780-856) natuurhistorische teksten.'''

.

;768

.

Geboorte van [[Karel de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;814), een kleinzoon van [[Karel Martel]]. Karel maakt het tot alleenheerser over de Franken. In de komende dertig jaar breidt hij zijn rijk uit, verspreidt hij het Christendom en onderneemt hij expedities naar de Pyreneeën en Spanje om er de moslims (zonder succes) te bestrijden.

.

;770

.

De vroegst bewaarde Karolingische minuskel: een bijbel uit de [[Abdij van Corbie]]. Tijdens het abbiaat van Maurdramnus (772-780) ontwikkelden monniken een snelschrift. In 789 maakt Karel de Grote van de minuskel een officieel schrift.

.

;774

.

* Karel de Grote verovert het [[Longobardische Rijk]] en voegt Italië toe aan het Frankische Rijk. Karel kroont zichzelf tot koning der Longobarden.

.

;778

.

* Eerste poging van Karel de Grote om het Iberische schiereiland te heroveren draait uit op een catastrofe. De [[markgraaf]] van [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], Roeland sneuvelt in de [[Roncesvalles (Navarra)|bergpas van Roncevalles]]. 

.

;781

.

* Karel de Grote kroont zijn zoon [[Pepijn van Italië|Pepijn]] tot mede-koning van Italië en creëert zo het koninkrijk Italië als deel van het Frankische Rijk.

.

;782

.

* De Denen (de latere Vikingen) onderhouden handels- en diplomatieke relaties met het [[Karolingische renaissance|Karolingische hof]]. In de negende eeuw zal de sfeer vertroebelen.

.

;785

.

In [[Cordoba]] start de bouw van de [[Mezquita|Grote Moskee]] waar eerder de Visigotische kerk [[Vincentius van Zaragoza]] stond, op de fundamenten van een Romeinse tempel.

.

;786

.

De Franken gaan de Pyreneeën over en vallen Spanje opnieuw binnen. Het graafschap Barcelona krijgt de status van Spaanse mark van hun  Rijk.

.

;789

.

Vikingen in het Engelse [[Dorset]].

.

;793

.

Eerste aanvallen van Vikingschepen op [[Lindisfarne]] of beter 'The Holy Island of Lindisfarne in Northumberland', een eiland met een abdij voor de noordoostelijke kust van Engeland. [[Alcuinus]], een hofgeleerde van [[Karel de Grote]] schrijft: 'Nooit eerder is zulke wreedheid in Brittannië gezien.' Twee eeuwen vol confrontaties met de Vikingen beginnen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen. IJzeren eeuwen om de Noordzee,'' WalburgPers, Zutphen, 2020.&lt;/ref&gt; Voor sommige Denen eindigt de plundertocht in het bouwen van boerderijen en de kolonisatie van Engeland. [[Danegeld]] is de belasting die de bezetter eist aan de oorspronkelijke bevolking (de Engelsen en de later gearriveerde Saksen) om de plundering van hun dorpen te voorkomen.

.

;796

.

De hoofdstad [[Aken (stad)|Aken]] van Karel de Grote ziet in het centrum de [[Paltskapel]] verrijzen. De stad groeit uit tot het nieuwe Rome. De [[Paltskapel (Aken)|Paltskapel]] is het oudste deel van de Dom van Aken waarmee [[Karel de Grote]] de Romeinse cultuur introduceert.

.

;799

.

Eerste aanvallen van Vikingen in onze regio. Karel de Grote verdedigt de kust. Na zijn dood in 814 nemen de aanvallen toe.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Donareiche2.jpg|[[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] hakt een eik om. Schilderij uit 1737.
Bestand:Karl_Martell.JPG|Graf van Karel Martel in de kathedraal van Saint-Denis. Tombe ca. 1260.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Negende eeuw (801-900) ==
[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Emperor_Charlemagne.jpg|thumb|550px|Karel de Grote (geboren in 747 of 748 - Aken 814) is sinds 768 koning der Franken en vanaf 25 december 800 keizer van het Roomse Rijk. Als kleinzoon van [[Karel Martel]] krijgt hij tijdens zijn leven zijn 'grote' bijnaam. Het Frankische Rijk kent onder hem zijn grootste expansie. Zijn kroning door paus [[Paus Leo III |Leo III]] op kerstdag 800 in Rome herstelt het keizerschap in West-Europa. Karel de Grote lijkt het Europees historisch bewustzijn vorm te geven.]]

.

'''De negende eeuw kenmerkt zich door het aanbreken van de riddertijd. Ruiters met wapens krijgen status als keurtroepen. In de vroege eeuw komt het tot troebel contact tussen het hof van [[Karel de Grote]] en de [[Denen]]. Na de verovering van Saksen en Beieren verdient de Noordoostgrens beveiliging. Karel versterkt de Romeinse fortificaties in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en Vlaanderen aan de riviermondingen van de [[Rijn]], de [[Maas]] en de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. Kustwachters, wachtschepen en garnizoenen bewaken de mondingen en verijdelen de Deense raids van koning Godofrid tussen 804 en 810. Na de moord op Godofrid (uit eigen rangen) volgt een vredevolle zoon hem op. In de tweede helft van de eeuw verwoesten Noormannen de bisschoppelijke zetels in Doornik, Kamerijk en Terwaan. Benedictijnenkloosters leggen ze in as: [[Sint-Baafsabdij|Sint-Baafs]] in Gent, Saint-Géry (Kamerijk), [[Sint-Vaast (Frankrijk)|Sint-Vaast]] (Atrecht) en Sint-Bertijn (Sint-Omaars). Een gevolg is dat de kloosterlijke tucht en de regel van Benedictus niet langer na te leven is. Omdat de Franse koninklijke macht in het drassige Vlaanderen beperkt is, leidt dit tot een machtsverschuiving. Kerken, abdijen en kloosters verliezen hun onafhankelijk bestaan en laten zich verdedigen door 'de' graven van Vlaanderen. De graven presenteren zich als 'lekenabt' van de abdijen terwijl monniken om te ontkomen aan de Vikingen op de vlucht gaan. In de meer dan zestig jaar tussen 820 en 883 is van de acht abten slechts één monnik.'''

.

* '''Een systeem van [https://www.youtube.com/watch?v=pJ6xcoY7okI muzieknotatie] ontstaat.'''

.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=8yfhG547two '''BEELDFRAGMENT WIE WAS KAREL DE GROTE?''']

.

;800

.

* [[Karel de Grote]] gekroond als keizer in Rome door paus [[Paus Leo III|Leo III]] op 25 december. Hij is de eerste westelijke leider in drie eeuwen die de [[Keizerskroon van Karel de Grote|keizerskroon]] draagt. Zijn kroning legt de basis voor het [[Roomse Rijk|Heilige Romeinse Rijk]]. Karel en zijn opvolgers nemen de paus en de stad Rome in bescherming. Karel - niet bijzonder ontwikkeld - laat zich omringen door geleerden zoals [[Alcuinus]]. Zijn [[Karolingische Renaissance]] zorgt ervoor dat de erfenis van de antieken tot nieuwe bloei komt, een erfenis die tijdens de Merovingische periode dreigde verloren te gaan. De [[Abdij van Fulda|abdijen van Fulda]], [[Abdij van Reichenau|Reichenau]] en [[abdij van Saint-Denis|Saint-Denis]] nemen hierin een voortrekkersrol.

.

;801

.

* [[Karel de Grote]] herovert [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] op de Turken met de Ebro als de grens tussen het Christelijke Europa en het Turkse Iberia.

.

;802

.

* ♣ [[Karel de Grote]] krijgt de olifant [[Abul-Abbas]] als geschenk uit Bagdad en koestert hem als een vroeg voorbeeld van de [[menagerie]]. Een menagerie verzamelt exotische dieren als de aristocratische of royale voorloper van de dierentuin. Beide tuinen verschillen in doel en publiek. Een dierentuin heeft een wetenschappelijk en educatief doel en richt zich - met tentoonstellingen - naar brede bevolkingslagen. In de negentiende eeuw vervangen dierentuinen de menagerieën. Anno 2016 staat alleen in Schönbrunn een menagerie. In de loop van de twintigste eeuw ontwikkelde die zich tot [[Tiergarten Schönbrunn]].

.

;814

.

* [[Lodewijk de Vrome]] neemt als zoon van [[Karel de Grote]] zijn rijk over. Lodewijks zonen zullen het niet eens raken in de erfopvolging.

.

;820

.

* Om een Vikingaanval af te slaan wordt een versterkte wachtpost georganiseerd met de naam het 'Praesidium'. Lokaliseert de versterking zich in Oudenburg of in Brugge? Het is niet bekend. Tot voor kort waren de Vikingen een vriendelijk en bekend volk zonder vijandige intenties. Vanaf deze eeuw zijn hun uithalen rampzalig voor Frankrijk en onze streek. Geschreven bronnen zijn er niet die hun plunderingen verklaren. Wel enkele hypotheses. 1. De druk van de Karolingen wordt hen te groot; 2. Een bevolkingstoename in Scandinavië leidt tot schaarste; 3. Een Scandinavische machtsstrijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie bijvoorbeeld: BRIGITTE MEIJNS. ''Dreiging uit het noorden.'' In: HARRY DE PAEPE &amp; LIEN LAUWAERT. ''Het verhaal van Vlaanderen. De geschiedenis van de prehistorie tot nu,'' Manteau, Antwerpen, 2022, p. 72-73.&lt;/ref&gt; 

.

;826

.

* Het Oost Romeinse Rijk verliest het eiland Kreta aan de Arabieren.

.

;828

.

* In de [[Javazee]] zinkt het [https://en.wikipedia.org/wiki/Belitung%20shipwreck Belitungschip] op zijn weg naar de grootste wereldstad: [[Bagdad]]. De archeologische vondst uit 1998 bewijst een Middeleeuwse, niet Europese lange afstandshandel en verandert de gebruikelijke blik op de Middeleeuwen. Het vaartuig etaleert de wereldhandel van toen. Het schip was gebouwd in [[Iran]], de spanten van [[Mahonie (hout)|mahonie]] zijn Afrikaans; de mastmontage komt uit Zaïre en de dekbalken vinden hun oorsprong in India. Het bindtouw is van Maleise zeehibiscus, een vervanging van de hennepvezel uit de [[Kaukasus (gebied)|Kaukasus]] of [[India]]. De voorraadkruiken uit [[Vietnam]]. De aan boord aangetroffen persoonlijke spullen kwamen van de bemanning en passagiers uit Arabië, Zuidoost-Azië en China. Er was kookgerei bij dat in Thailand was vervaardigd; andere zaken kwamen uit Sumatra.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON. ''Metropolis'', p. 154.&lt;/ref&gt; Het schip is genoemd naar het eiland in de buurt waar het zonk. 

.

;831

.

* De [[Muzelman]] zet voet aan wal in [[Sicilië]] en verovert [[Palermo (stad)|Palermo]].

.

;835
.

* De relieken van [[Donatianus van Reims|Sint-Donatius van Reims]] worden vanuit [[Reims]] naar Torhout gebracht.

.

;836

.

* De Denen tonen interesse voor de Scheldemonding bij [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en in Vlaanderen. Volgens de [[Annales Fuldenses]] plunderen ze het dorpje Antwerpen en branden het plat. Enkele decennia later komt er op de plaats van het huidige [[Het Steen (Antwerpen)|Steen]] (een hoger gelegen en vooruitgeschoven stuk land in de Schelde-oever) een aarden wal. Het is de aanzet voor de eerste burcht en het latere Steen, gebouwd als in de eerste helft van de dertiende eeuw als poort tot de burcht.

.

;837

.

* 17 juni, de Denen verslaan het garnizoen op [[Walcheren]] en controleren de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. De Vikingen komen niet zomaar. Hun rooftochten zijn een reactie op de insluiting door andere Scandinavische volkeren, door de Slaven en het rijk van Karel de Grote. De offensieve politiek van [[Karel de Grote]] richting Denemarken duurt vier decennia. Karel de Grote maakt een zestigtal veldtochten. In Italië verslaat hij de [[Langobarden]], in Noord-Spanje grenst hij het gebied af van de oprukkende Islam en in het Noorden verslaat hij de [[Saksen (volk)|Saksen]]. Deense krijgsmannen voelen de druk en dringen tot in de lage landen als wespen die hun nest verdedigen. Ze bepalen mee het bestuur, de defensie en de economie van de [[lage landen]] van de kust tot bij Gent.

.

[[Bestand:Duinkerketransgressies.jpg|thumb|550px|De Vlaamse kust is niet altijd een rechte lijn geweest zoals we die nu kennen. De Duinkerketransgressies beschrijven de evolutie van de kustlijn.]]

;838

.

* Op 26 december doet een stormvloed de kustlandwinning teniet. Dijken zijn er (nog) niet en geulen en kreken, dringen het land in tot in [[Brugge]], [[Sint-Winoksbergen]] en [[Sint-Omaars|Sint-Omer]]. Anno 2020 heeft de kust een rechte lijn van zestig kilometer, in deze middeleeuwse jaren lijkt de kust op een [[Wadden|waddenlandschap]] met veel zanderige eilanden. De landinwaartse [[Geul (rivier)|geulen]] slibben met de [[getijden]] langzaam aan dicht: [[slikken]] evolueren tot [[schorren]] die vervolgens zoutweiden worden met grazende schapen. In die jaren is de Vlaamse kust een onherbergzaam gebied: Oostende, Westende en Middelkerke (in het midden tussen de vorige twee) bestaan nog niet. De [[pagus Flandrensis]] gaat etymologisch terug op 'flauma', Germaans voor [[vloed]]. De stap van 'Flandria' en 'Flaumung' naar 'Vlaanderen' en 'Vlaming' is snel gemaakt. 

.

;842

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Messina (stad)|Messina]] op de Turken.

[[Bestand:Treaty_of_Verdun_nl.svg|thumb|550px|De Schelde, de Maas, de Saône en de Rhône vormen de grens tussen Lotharingen en het Franse koninkrijk. De Rijn vormt de grens tussen Lotharingen en het Duitse rijk. Gent is de grensstad tussen Lotharingen en Frankrijk.]] 

.

;843

.

* [[Verdrag van Verdun]]. Het rijk van [[Karel de Grote]] en [[Lodewijk de Vrome]] wordt in drie zelfstandige koninkrijken verdeeld, onder de zonen van Lodewijk de Vrome: 1. [[Lodewijk de Duitser]] krijgt het oostelijke deel (Duitsland), 2. [[Lotharius I|Lotharius]] erft het middendeel ([[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] met inbegrip van Vlaanderen) dat van Noord-Italië tot de Noordzee loopt en 3. [[Karel de Kale]] krijgt het Westen (Frankrijk). Concreet: Vlaanderen maakt officieel deel uit van Frankrijk maar zal een onafhankelijke koers proberen te varen ten aanzien van de Franse kroon.

.

;845

.

* Een Vikingvloot belaagt Parijs. De zogenaamde '[[IJzeren eeuw]]' start en houdt aan tot omstreeks 960. 

.

;846

.

* De Isalmitische 'bende' [[Saracenen]] staan voor Rome. [[Paus Leo IV]] bouwt de Leonische muur met de [[Engelenburcht]] als bastion.

.

;848

.

* De Zuidelijke spits van Italië, de stad [[Bari (stad)|Bari]] valt in Turkse handen.

.

;Vanaf 850

.

* Noormannen verschansen zich op plaatsen met defensieve en bevoorradingsmogelijkheden bij een waterloop met toegang tot een uitgestrekt gebied: Gent, Kortrijk en Condé aan de Schelde, Asselt aan de Maas, Leuven aan de Dijle.

.

* Venetië gooit het Oost-Romeinse juk van zich. Een [[Doge (staatshoofd)|doge]] (de Venetiaanse vorm van het Italiaanse [[duce]] of leider) neemt de leiding over de staatszaken.

.

* Een monnik kopieert de [[Amandus van Maastricht|Vita sancti Amandi]] naar een tekst uit de 7de eeuw over de tocht van Amandus door West- en Oost Vlaanderen omstreeks 650. 

.

;851

* In Brugge staat een burcht. Hoe lang precies is niet bekend, geestelijken van de [[Sint-Baafsabdij]] brengen er een gouden kruis in veiligheid.

.

* De legeraanvoerder [[Aethelwulf van Wessex]] bezorgt de Vikingen een verpletterende nederlaag in [[Surrey (graafschap)|Surrey]]. 

.

;855

.

* Na de dood van [[Lotharius I|Lotharius]] verdelen zijn zonen [[Lodewijk II van Italië|Lodewijk II]], [[Lotharius II]] en [[Karel de Jonge]] het middenrijk. Noord-[[Italië]] en de keizerskroon gaan naar het Duitse rijk. [[Koninkrijk Bourgondië|Bourgondië]], de [[Lage Landen (staatkunde)|Nederlanden]], de [[Elzas]] en [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]]) worden de komende vijftien jaar verdeeld tussen het Duitse en Franse rijk. De zwakte van de gebieden in het middenrijk zijn de oorzaak van de eeuwenlange twist tussen het Duitse en Franse rijk.

.

* 856

.

* De [[Islam]] verovert [[Tarente (stad)|Tarente]] in Zuid-Italië.

.

* [[Vikingen]] branden [[Parijs]] en Tours plat.

.

* De eerste Engelse betaling van [[Danegeld]], een belasting van 3.732 [[Kilogram]] zilver koopt het Viking-geweld af.

.

* De koning van Frankrijk, [[Karel de Kale]] huwelijkt zijn dochter [[Judith van West-Francië]] als twaalfjarige uit aan de 56-jarige, machtige en christelijke koning [[Aethelwulf van Wessex]], (vader van vier zonen). 

.

;858

.

* Aethelwulf sterft in januari. Het huwelijk met Judith blijft kinderloos.

.

;859

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Syracusa]] op de Turken.


.

.

= De vroege graventijd (860-1095) =

[[Bestand:Boudewyn I van Vlaanderen.jpg|thumb|550px|Boudewijn met de ijzeren arm, hier op het [[stadhuis van Brugge]] (ook op het [[stadhuis van Kortrijk]] is hij present) is de eerste graaf van Vlaanderen en de opvolger van de [[Harelbeke-Centrum|Harelbeekse]] [[woudmeester]] of [[forestier]] [[Odoaker]]. Deze Boudewijn start een [[dynastie]] die de negentiende-eeuwse schrijvers en schilders inspireert zoals [[Hendrik Conscience]], [[Guido Gezelle]], [[Hugo Verriest]] en [[Albrecht Rodenbach]]. Hun romantiek van  keert terug op tientallen soortgelijke vorsten en laat de [[Vlaamse Beweging]] met de herinnering aan dit verleden samenvloeien.]]

.

;861

.

* Boudewijn van Vlaanderen (°862-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;879), een twintiger en waarschijnlijk een functionaris van Karel de Kale waagt zich aan een liefdesavontuur en schaakt op kerstmis de 17 jarige prinses [[Judith van West-Francië]], dochter van [[Karel de Kale]], de koning der Franken (of Frankrijk) die al twee keer getrouwd is. Sommige bronnen hebben het over het voorjaar van 862. Volgens de overlevering huwen ze in [[Doornik]] bij de bisschop en vluchten ze naar waar nu het [[kasteel van Rumbeke]] staat. De werkelijkheid is anders. Via [[Utrecht (stad)|Utrecht]] komen ze in [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] terecht waar [[Lotharius II]] zich over hen ontfermt en hen beschermt hen tegen Karel de Kale.

.

;862

.

* [[Cyrillus van Saloniki]] verkondigt met zijn broer [[Methodius van Thessaloniki|Methodius]] het christendom onder de Slavische volkeren. Hij ontwikkelt daarvoor het [[Glagolitisch alfabet]] dat in onbruik raakte. Orthodoxe Slaven gebruiken het [[cyrillische alfabet]], de rooms-katholieke Slaven gebruiken het [[Latijnse alfabet|Latijnse]]. Hun bijbelvertaling brengen ze naar de gebieden die nu Bulgarije, Montenegro, Servië, Roemenië en Rusland zijn. 

.

;863

.

* [[Boudewijn met de IJzeren Arm]], huwt met Judith en wordt lekenabt van de abdij van Torhout en die van de Sint Pietersabdij in Gent en de eerste graaf van Vlaanderen. Zijn 'Pagus Flandriensis' is niet het mooiste huwelijkscadeau dat hij zich kan wensen. De naam zegt dat het om een drassig, nat gebied gaat, een uithoek van het Frankische rijk.

.

* Oudenburg boet in aan belang: het is niet langer met de zee verbonden. De dichtslibbende geulen werken in het voordeel van Brugge.

.

;864

.

* Pauselijke bemiddeling verzoent Karel de Kale en Boudewijn. Als de schoonzoon van de koning van Frankrijk voert Boudewijn het bewint over verschillende Karolingische graafschappen tussen de Schelde en de Noordzee. Boudewijn krijgt de grafelijke titel, een bruidsschat en Brugge ontwikkelt zich tot het centrum van zijn eigendom. Als leenman van de Franse koning voert hij bewind in de [[Pagus Flandrensis]] (de Vlaamse gouw rond Brugge), Waas, Kortrijk en wellicht Gent. Andere bronnen hebben het over een veel kleiner gebied: Torhout, Gistel, Oudenburg en Brugge. Verdedigt de Franse koning zo zijn land tegen de Noormannen? Of zijn de banden nog vriendschappelijk?

.

* Brugge slaat de oudst gedateerde munten. De [[denarius]] of de zilveren penning draagt aan de ene zijde de K, verwijzend naar [[Karel de Kale]] en anderzijds een kruis.

.

;866

.

* Boudewijn I verkrijgt de [[Ternaasgouw]] (Pas de Calais).

.

;867

.

* Na de dood van [[Paus Nicolaas I]] komt het pausdom in een crisis die bijna drie eeuwen, tot 1872 duurt. Tientallen overgangspausen volgen elkaar op, velen van hen sterven geen natuurlijke dood. 

.

;870

[[Bestand:Empire_carolingien_870.svg|thumb|550px|Een nieuwe grens tussen Frankrijk en Duitsland.]]

* Het [[verdrag van Meerssen]] hertekent de Frans-Duitse grens.

.

* Ca. De relieken van [[Donatianus van Reims]] worden naar Brugge gebracht. Mogelijks kwam de hele kloostergemeenschap mee uit veiligheidsoverwegingen. Brugge is een bestuurlijk centrum dat ze zal beschermen tegen de Vikingen die driester te werk gaan.
** Ca. De relieken van [[Sint-Walburga]] worden naar [[Veurne]] gebracht. 

.

;875
* Noormannen plunderen Frankrijk.

.

;877
* Allereerste vermelding van [[Veurne]] als Furnu, een eiland in een zoutwinningsgebied. Veurne ontstond waarschijnlijk bij een burcht die de graaf van Vlaanderen tegen de Vikingen bouwt. In de 10e eeuw vallen Vikingen de plaats aan. De [[terp]] in het Sint-Walburgapark is een restant van de burcht en verklaart het straatpatroon dat cirkelvormig verloopt.
* Karel de Kale gedraagt zich vreemd en laat zich kaalscheren als teken van onderwerping. Hij is 54. In oktober overlijdt hij.

.

;878
* De nederlaag van het Deense Great Viking Army in [[Wessex]] (bekend als de slag bij Edingtum) resulteert in een verdrag tussen de verslagen Denen en [[Alfred de Grote]]. Het dwingt de Vikingen om het gebied te verlaten, waarop ze het [[Kanaal (waterweg)|Kanaal]] oversteken en aangevuld met verse manschappen de [[Lage Landen]] gaan plunderen. Vijfduizend Noormannen slaan hun winterkampen op in [[Gent]], [[Kortrijk]], [[Leuven]] en in de [[Maasvallei Limburg|Maasvallei]]. Brugge, onder leiding van [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] ontsnapt hieraan. (Was Brugge het bruggenhoofd? Argumenten zijn te vinden in de naamgeving van Brugge en de relaties tussen de graaf en de Denen.)

.

;879

.

* [[Boudewijn I van Vlaanderen|Boudewijn met de IJzeren arm]] overlijdt - volgens de overlevering - in de [[Abdij van Sint-Bertinus|abdij van Sint Bertijns]], hét klooster van Vlaanderen. Hij is er begraven, zijn ingewanden en zijn hart brengt men naar de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] in Gent. [[Boudewijn II van Vlaanderen]] (ca. °865-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;918) de Kale neemt als vijftienjarige tot aan zijn dood de titel van graaf van Vlaanderen over. Zijn bijnaam verwijst naar zijn voorvaderen [[Karel de Kale]] en [[Karel de Grote]]. In het begin van zijn regeerperiode zijn er weinig documenten die zijn reilen en zeilen documenteren. Niettemin krijgt hij het hard te verduren met de Vikingen, nu die een serieuze nederlaag leden in Engeland. Daar plunderen ze al jaren. Nu ze lik op stuk kregen, richten ze hun terreur nu volop en definitief op Vlaanderen. Van (mogelijke) handelsonderhandelingen (zoals sommige onderzoekers suggereren) is geen sprake meer. In [[Terwaan]] delft Boudewijn II het onderspit. Het Vikingenleger trekt brandschattend door de streek en overwintert in de [[Sint-Baafsabdij]] in Gent, mogelijks hebben ze er hun kamp voor meerdere jaren. Hun roof- en plundertochten richten zich niet alleen op goederen. Ze nemen mensen mee die ze verhandelen op de Scandinavische slavenmarkten. De monniken van Sint Bavo slaan op de vlucht en nemen het relikwie van Bavo, een volgeling van Sint Amandus en de de stichter van het Sint Baafsklooster mee. Boudewijn II slaagt er in om ringwalburchten te creëren op strategische plaatsen zoals in Brugge, Veurne en [[Oostburg (plaats)|Oostburg]], in [[Sint-Winoxbergen]] en [[Bourbourg]]. Ze slaan de verrassingsaanvallen succesvol af en verhinderen de toegang tot het binnenland. De wallen zijn tegenwoordig enkel nog in het stratenpatroon te zien. De vestingen groeien daarna uit tot steden met een kerk, een adminstratie en een markt. Boudewijn II is een slimme kerel en claimt alles wat leegstaat en geplunderd is en werkt zich zo op tot een West-Europese grootgrondbezitters. Als hij overlijdt heerst hij over het huidige West- en Oost-Vlaanderen en een gebied in Noord-Frankrijk. 

[[Bestand:Boudewijn_II.jpg|thumb|550px|Boudewijns heerschappij geldt aanvankelijk als hard en gewelddadig tot hij omstreeks 900 zijn positie en die van Vlaanderen veilig stelt. Hij overlijdt in 918 en ligt in de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]].]]

.

* 880
** Noormannen in [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]].
** In de kronieken van de [[Sint-Vaastabdij]] bij [[Atrecht]] dat op twee dagmarsen van Kortrijk ligt, rapporteert een monnik over een Deense aanval. &quot;Abt Gozlinus en het leger dat bij hem was besloten tegen de Noormannen ten strijde te trekken. Ze zonden aan hen die aan de overkant van de Schelde woonden een boodschap om op een vaste dag samen te komen, zo dat de enen van hieruit, de anderen van daaruit hen zouden verdelgen. Maar de afloop was niet zoals verhoopt. Niets van wat ze deden liep voorspoedig af, en ze konden maar nauwelijks ontsnappen door schandelijk op de vlucht te slaan. Velen van hen werden gevangen genomen en gedood. De angst en het beven dat de Noormannen verspreidden kwam neer op de inwoners van het land. Uitgelaten over hun overwinning stopten zij niet om dag en nacht kerken in brand te steken en het christelijke volk aan hun juk te onderwerpen. Toen sloegen alle monniken, kanunniken en nonnen, van tussen Schelde en Somme, en van over de Schelde met de relieken van de heiligen op de vlucht, wat ook hun leeftijd of status was. Die Denen spaarden niemand, ook niet wie al van leeftijd was, maar zetten alles te vuur en te zwaard. Gozlinus en zij die bij hem waren zagen dat ze geen weerstand konden bieden. Begin oktober werd het leger ontbonden en ieder keerde naar zijn thuis terug. De Noormannen of Denen echter verwisselden van standplaats en in de maand november bouwden ze in Kortrijk een kamp om er te overwinteren... Een gulzige vlam verteerde het hele land.&quot;
** In de lente gaan de Vikingen naar Doornik en Reims. Ze verwoesten verschillende kloosters langs de Schelde. 
** Overwintering van Vikingen in Kortrijk. Van hieruit strijden ze tegen de Menapii of de West-Vlamingen en de Suevi, de Zeeuwen

.

* 881
** Vikingen in [[Asselt]]. Ze ondernemen rooftochten en [[plundering van Maastricht|plunderen Maastricht]] en Sint Vaast (Atrecht), Kamerijk, Amiens en Terwaan.
** Vikingen in [[Doornik]].
** Aan de monding van de [[Somme (rivier)|Somme]] maken de Vikingen rechtsomkeer en nestelen zich in Condé (bovenloop Schelde). [[Karloman]] en [[Lodewijk III van Frankrijk|Lodewijk III]] stuiten hun opmars bij Saucourt. 8.000 Noormannen laten er het leven. De [[Frankische Rijk|Frankische]] cavalerie schrijft de eer op zijn blazoen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of deze cijfers betrouwbaar zijn is onduidelijk. Zie hiervoor JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen'', p. 115.&lt;/ref&gt;

.

* 882
* [[Belegering van Asselt]]
* Vikingen in [[Cambrai|Kamerijk]]
* Vikingen in [[Arras|Atrecht]]

.

* 883
** Vikingen in [[Brugge]].
** Een 'verschrikkelijke inval' van de Vikingen.
** Vijandigheden in het [[Graafschap Boulogne|Boulogne]], [[Sint-Omaars]], [[Saint-Riquier]], [[Veurne]], [[Terwaan]], Gent en [[Atrecht]]. 
** [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] zoekt zijn toevlucht in de moerassen van [[Sint-Omaars]].


* 884
** Boudewijn II huwt [[Elftrudis]], de jongste dochter van [[Alfred de Grote]], de koning van Engeland, vermoedelijk om steun tegen de Vikingen te zoeken en de lakenhandel te stimuleren. Vlaanderen heeft zo banden met Frankrijk én Engeland.

.

* 885
** Vikingen bouwen een versterking in [[Condé-sur-l'Escaut|Condé]]

.

* 886
** Vikingen bouwen een versterking in [[Kortrijk]]

.

* 887-891
** Boudewijn II wint het verloren terrein in de zes ontwrichte Karolingische gouwen langzaam terug. In 888 erkent de Franse [[Odo I van Frankrijk|koning Odo]] het gezag van de graaf van Vlaanderen in het noorden.

.

* 892
** Koning [[Arnulf van Karinthië]] verslaat de Vikingen voorgoed in Leuven tijdens de slag aan de Dijle. 
** Boudewijn II verjaagt Vikingen na hun nederlaag bij de [[Slag aan de Dijle]].
** Boudewijn versterkt zijn graafschap in [[Ieper]], Kortrijk, [[Sint-Winoksbergen]], Sint-Omaars, [[Brugge]] en Gent.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Boudewyn_I_van_Vlaanderen.jpg|[[Boudewijn met de IJzeren Arm]] arm, stadhuis Brugge.
Bestand:1e_graaf_van_Vlaanderen_-_Boudewijn_I.jpg|Boudewijn I in de [[Flandria illustrata]] uit 1641.
File:Late_Medieval_Trade_Routes.jpg|Middeleeuwse handelsroutes met Brugge als centrum.
Bestand:KyrilMethod.jpg|Methodius (links) en Cyrillus van Saloniki. Icoon uit de 19de eeuw uit [[Boekarest]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Tiende eeuw (901-1000) ==
[[Bestand:Crécy-en-Ponthieu_24-09-2008_12-13-34.JPG|thumb|550px|Europa ontdekt de erg dodelijke kracht van de [[kruisboog]]. Het wapen wordt [[armborst]], [[arbalest]] of voetboog genoemd. Haar nadelen zijn de nauwkeurigheid en haar bereik vergeleken met de [[Handboog|Engelse handboog]]. Die laatste reikt 230 meter ver en is snel te laden. De kruisboog is een Chinese uitvinding uit de vierde eeuw v. Chr. In [[1066]] gebruiken de Normandiërs het bij de verovering van Engeland en in [[1096]] veroordeelt [[Paus Urbanus II]] de kruisboog als 'hatelijk voor God'. In [[1139]] verbiedt de kerk haar gebruik tegen christenen. Als het gaat om islamitische [[Arabieren]], [[moslims]], [[heidenen]] of [[Saracenen]] is de kruisboog geen probleem. De foto toont een 14e-eeuwse replica in het [[museum Emhisarc]] gebruikt tijdens [[Slag bij Crécy|de slag bij Crécy]].]]

;De tiende eeuw kenmerkt zich door:

.

* '''De introductie van de kruisboog in Europa.'''

.

* '''Aan het eind van de eeuw breekt het kasteeltijdperk aan. In het komende halve millennium verrijzen vijftienduizend feodale kastelen in Europa en het Midden Oosten. Een nieuwe beschaving ontstaat die niets van doen heeft met de stadscultuur of het platte land. Het domein brengt de [[Hoofse roman|hoofse]] cultuur voort, daar ontmoet iedereen elkaar, in de [[Hoofse liefde|hof]]. Het kasteel is een cultureel centrum (werken uit de oudheid worden er herlezen zoals in de kloosters) en een toevluchtsoord bij vijandelijkheden.'''

.

* '''Ridders gaan hoge hakken dragen omdat het hen beter vasthoudt in de stijgbeugel. De hoge hak zal een modeverschijnsel zijn voor mannen die willen suggereren dat ze een paard hebben. Vrouwen wachten tot de achttiende eeuw om dit accessoire te dragen, als de rokken ietwat korter worden.'''

.

* '''Eind tiende eeuw wordt de [[klok (tijd)|mechanische klok]] uitgevonden door de Fransman Gerbert, de latere [[paus Silvester II]].'''

.

* '''[[Lorenzo Valla]] en [[Caesar Baronius]] noemen deze eeuw de ijzeren eeuw, een neergang die zich tussen 880 en 960 voordoet: het [[Karolingische Rijk]] en de verworvenheden van haar [[Karolingische renaissance|renaissance]] verdwijnen en in de kerk komt moreel verval. Een tegenbeweging volgt vanuit [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]] en de [[Gregoriaanse hervorming]].'''

.

* '''Boudewijn II (879-918) is zo krachtdadig dat Vlaanderen uitgroeit tot een vorstendom.'''

.

* '''Turkse legers trekken de Alpen over.'''

.

.

;910

.

* Stichting [[Abdij van Cluny]] door [[Willem I van Aquitanië|Willem de Vrome van Aquitanië]]. Willem ziet af van de inkomsten, plaatst de congregatie onder de kerk, zonder dat Rome aanspraak kan maken op de inkomsten. Vanaf 932 richt Cluny nieuwe kloosters op in Europa of plaatst ze kloosters onder haar leiding. Op haar hoogtepunt telt het kloosternetwerk van Cluny meer dan duizend kloosters. De [[Abt (abdij)|abt]] bestuurt Cluny, meerdere [[prior|priors]] besturen de dochterkloosters. 

.

* 911
** [[Normandiërs]], afstammelingen van de [[Vikingen]] krijgen een gebied in Noord-Frankrijk in leen. 
** Richard de Rechtsbrenger verslaat Noorman [[Rollo]] bij [[Chartres]].

.

* 918
** [[Richard I van Bourgondië|Richard I de Rechtsbrenger]] wordt de eerste [[Bourgondische hertogen|Bourgondische hertog]].
** Na de dood van zijn vader Boudewijn II erft [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;965) het grootste (noordelijke) deel van graafschap Vlaanderen, zijn broer Adalolf erft het zuidelijke. Arnulf gaat de geschiedenis in als de stichter van de kerk van Torhout, het Brugse Sint-Donaaskapittel en de Sint-Janskapel in Gent. Hij zal bijna een halve eeuw over Vlaanderen regeren, het kloosterleven en het geestelijk leven stimuleren na de ontreddering die volgde op de strooptochten van de Noormannen. Hij overlijdt in 965 en rust in de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] van Gent.
** Tijdens zijn regeerperiode zal Arnulf I de grens van Vlaanderen met Frankrijk tot aan de rivier de [[Canche]] verleggen en geeft zijn vorstendom zodoende een stevige zuidgrens tot in Pas de Calais.

.

* 939
** In het [[Rhonedal]] branden Turkse soldaten het [[Sint-Mauritius|klooster van Sint-Mauritius]] plat.

.

* 941
** Oudste vermelding van [[Snellegem]] als Snethlingehem.
.

* 944
** [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] laat op de Brugse burg een achthoekige kapel bouwen geïnspireerd op de [[Dom van Aken]] gewijd aan Onze-Lieve-Vrouw. Later wordt dit de Sint-Donaaskerk.


.

* 950
** De zestigjarige [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] bereikt het hoogtepunt van zijn macht. Hij is uitzonderlijk oud.

.

* Ca. 953
** Een nieuwe kerk in [[Snellegem]], de vorige dateerde wellicht uit de zevende eeuw. Snellegem is een [[Merovingen|Merovingisch]] kroondomein met het Oosthof als centraal punt. Van hier uit ontwikkelen zich de parochies [[Jabbeke]], [[Varsenare]], [[Zerkegem]], [[Sint-Andries (Brugge)|Sint-Andries]] en [[Sint-Michiels]]. 

.

* 958
** Boudewijn III (ca. 940-962), de enige zoon van Arnulf I wordt samen met zijn vader medegraaf van Vlaanderen tot aan zijn vroegtijdige dood in 962. Hij stimuleert de lakenweverij en de viltproductie en richt de [[Jaarmarkt|jaarmarkten]] van Brugge en Kortrijk op en sticht [[Duinkerke]]. 

.

* 960
** Priester Witger schrijft de eerste landsheerlijke [[Genealogie (geschiedkunde)|genealogie]] van de [[graven van Vlaanderen]]. De ''Genealogia Arnulfi comtis'' geeft de derde graaf van Vlaanderen [[Arnulf I]] veel aandacht: hij beschikt over koninklijk bloed via zijn oma (de Karolingers) en zijn moeder (de Angelsaksen). 

.

* 962
** [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]] overlijdt in 962 aan de pokken tijdens een veldtocht naar Normandië.

.

* 965
** Het vierjarige wezenkind [[Arnulf II van Vlaanderen|Arnulf II]] (°Ca.960/965–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;988), zoon van [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]], volgt zijn grootvader op als graaf van Vlaanderen onder de voogdij van de koning van Frankrijk. Lotharius beschermt hem tegen en tot ongenoegen van de Vlaamse edelen. Vlaanderen verbrokkelt in kleinere graafschappen. De regent van Arnulf, Boudewijn Baldzo maakt van Kortrijk een graafschap en de regent [[Dirk II van Holland]] wordt graaf van Gent en Waas. 

.

* 970
** De abt van het [[Cluny (Frankrijk)|Clunyklooster]] wordt door de Turken overvallen en gevangen gezet bij de [[Grote Sint-Bernhardpas]].

.

* 976 
** [[Arnulf II van Vlaanderen]] regeert over wat er van het [[graafschap Vlaanderen]] overblijft.

.


* 985
** De bouw van de [[Sint-Baafsabdij]] vangt aan. In 1067 zal ze voltooid zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 109.&lt;/ref&gt;

.

* 987
** [[Hugo Capet]] is de eerste Franse koning en stamvader van de [[Capetingers]]. Zijn naam betekent 'Mantel'. Hij zit op de troon tot 996.

.

* 988
** [[Boudewijn IV van Vlaanderen|Boudewijn IV]] met de Baard (ca. °980-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1035) wordt graaf van Vlaanderen voor een langdurig bewind van bijna een halve eeuw tot aan zijn dood. Als eigenaar van de kust-[[schorren]] fokt hij schapen en is hij wellicht een vroege wolleverancier voor de [[Atrecht|Atrechtse]] [[draperie]]. Tijdens zijn bewind krijgt [[Brugge]] stadsrechten en hij sticht hij [[Rijsel]]. Hij bouwt zijn machtsgebied uit naar de keizerlijke stad Valencijn, naar het Oosten en de rechteroever van de Schelde. Zo gaat hij de verbrokkeling van Vlaanderen tegen.

.

* 989
**
.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Coronation_of_Hugues_Capet_2.jpg|Koning [[Hugo Capet]] op de troon, [[Miniatuur (schilderij)|miniatuur]] uit een 13e- of 14e-eeuws manuscript van de Grandes Chroniques de France, bewaard in de [[Bibliotheque Nationale]] in Parijs.
Bestand:Clocher_abbaye_cluny_3.JPG|De twee overgebleven Romaanse torens van de kloosterkerk in [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]].
Bestand:Dehio_212_Cluny.jpg|Reconstructie van wat Cluny ooit was.
Bestand:Robert_France.jpg|Het zegel van [[Robert II van Frankrijk]] (ca. 997), de zoon en opvolger van Hugo Capet.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|BoudewijnIV met de baard
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Elfde eeuw (1001-1100) ==
[[Bestand:CarminaBurana_wheel.jpg|thumb|550px|De [[Carmina Burana (handschrift)|Carmina Burana]] is de vroegst bekende collectie (11de eeuw) van Latijnse goliardenliederen over wijn, vrouwen en [[Satyr|satyren]]. De goliarden zijn rondtrekkende studenten met een geestelijke roeping, de opvolgers van de [[vaganten]]. De term verwijst mogelijks naar hun gulzigheid. Deze populaire vagebonden maken zich bekend doordat ze de voeten vegen aan de [[regel van Benedictus]] (standvastigheid en nederigheid). Drankgebruik, luidruchtigheid en intellectuele en maatschappijkritische debatten, muziek, jaarmarkten, dorpsfeesten en toneelspel zijn hen niet vreemd.]]

[[Bestand:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|thumb|550px|De wentel of spiltrap ontstaat in de elfde eeuw als kloosterlingen zich in de Nederlanden vestigen en stenen kloostertorens en burchttorens bouwen. Deze trappen maken deel uit van de torenmuur. Wenteltrappen zijn smal of van een versmalling voorzien zodat er maar een indringer tegelijk naar boven kan. Wie de versmalling verdedigt kan de eerstkomende vijand bij verrassing doden en blokkeert zo de trap. Andere voordelen: de verdediger staat hoger en kan zijn zwaard handiger gebruiken als de wenteltrap in klokrichting naar boven draait, als hij rechtshandig is tenminste. De indringer heeft last van de trappenspil en de verdediger niet.]]

.

;In de elfde eeuw vormt het [[graafschap Vlaanderen]] zich economisch en politiek. Omstreeks de millenniumwisseling vervangt de ijzeren ploeg de houten. Het hoefijzer, de water- en windmolens breiden de menselijke en dierlijke spierkracht uit. De stijgende opbrengsten laten zich voelen in de demografie. Een bevolkingsgroei leidt tot verstedelijking en emigratie. Tegen 1050 is Vlaanderen de meest verstedelijkte samenleving in Europa met het laken als moneymaker. Een groeiende groep mensen laat zich niet langer met landbouw in en specialiseert zich als ambachtsman. In het Kortrijkse stadhuis is een brandraam te zien die deze ambachten opsomt. Het gaat om de [[volder|volders]], de ververs... [verder aanvullen]. Aanvankelijk zijn ze onderbetaald en vormen ze een proletarische kaste. Onderaan de sociale ladder is het voorlopig moeilijk om een vuist te maken. Dat verandert de komende twee eeuwen. Zo zal de volder Jan Heem het na de Brugse Metten tot burgemeester schoppen. De landbouwrevolutie en haar demografisch effect zijn in de Zuidelijke Nederlanden erg voelbaar. Daar, bij de Noordzee stromen talloze stromen en rivieren. Gezien die strategische ligging komt er een economische hoogconjunctuur. De lakenuitvoer gaat naar Rusland en naar de Arabieren. Tegen het einde van de eeuw is Vlaanderen één van de rijkste regio's in de omgeving. Met dank aan het zwakke Franse gezag dat er tot de twaalfde eeuw niet in slaagt om de Vlaamse zelfstandigheid in te perken. De kerk voltrekt haar hiërarchische organisatie in bisdommen, aartsdiakonaten, dekenijen en parochies. Vorsten verzekeren via de [[Godsvrede]] veiligheid, orde en rust. Wie ertegen zondigt gaat ter [[penitentie]] op bedevaart naar [[Santiago de Compostella]], [[Rome (stad)|Rome]] of [[Jerusalem]] en financieren zo de bouw van kerken, kathedralen en [[hospita]] langs de [[Pelgrim|pelgrimswegen]]. De mobiliteit vergemakkelijkt met de uitvinding van de vierwielige kar met een meervoudig gespan. Transport over land vereenvoudigt. Een handelaar voert dagelijks ruim een halve ton graan tot veertig kilometer ver. Landsheren en ridders die op het einde van de eeuw hun domein verlaten voor een kruistocht, laten het namens de Godsvrede zorgeloos achter. De godsvrede met een thuisgebleven rivaal schept rechtszekerheid in plaats van het [[Vete|veterecht]]. Niettemin ontwikkelt de [[Ars Amatoria]] zich, de kunst van het liefhebben op basis van [[Ovidius]]' geschriften. De afwezige ridder weze gewaarschuwd! 
.

.

;Ca. 1000

.

* Boudewijn IV deelt Vlaanderen op in [[Kasselrij|kasselrijen]]. Ze hebben een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en (later) fiscale functie en een burcht. Kortrijk hangt af van Doornik tot het in 1071 een zelfstandige kasselrij wordt.

.

* Venetië is de sterkste handelsmacht in de Middellandse zee. 

.

;1007
* Een machtig keizerlijk leger trekt Vlaanderen binnen. De graaf van Vlaanderen, Boudewijn IV met de baard is gevat en gooit het op een akkoord: hij staat Valencijn af (tot hij het opnieuw verwerft in 1015) en verkrijgt het grondgebied van [[De Vier Ambachten|vier ambachten]] (het Boekhouter Ambacht, het Asseneder Ambacht, het Axeler Ambacht en Hulster Ambacht), [[Walcheren]] en de Zeeuwse eilanden.

.

;1008
* Antwerpen verwerft zijn stadszegel.

.

;1018
* [[Slag bij Vlaardingen (1018)]].

.

;1029
* (Ca.) In het kasteel van Wijnendale wordt [[Robrecht I de Fries|Robrecht de Fries]] geboren als de tweede zoon van graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] en van [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]].

.

;1031
* De Franse monnik [[Rudophus Glaber]] vertelt in zijn kroniek over hongersnoden die West-Europa teisteren en hoe mensen zich overgeven aan het kannibalisme. 'O, tegenspoed' zo schrijft hij 'door de vreselijke honger gingen ze mensenvlees eten. Reizigers werden aangevallen door sterke mannen, die hun lichaamsdelen afsneden, kookten en verslonden. Veel mensen die aan de hongersnood ontsnapten en gastvrijheid vroegen voor de nacht, werden door hun gastheren de keel doorgesneden en opgegeten (...) Lichamen van de doden werden op veel plaatsen weer opgegraven om de honger te stillen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARTIN GAPARROS, vertaald door Hendrik Hutter, Marjan Meijer en Corrie Rasink. ''Honger''. Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2015, p.94.&lt;/ref&gt; Leg hier het verband met deel II van deze cursus en luister, indien je dit nog niet deed naar dit fragment.

.

'''♥''' [https://www.youtube.com/watch?v=Pwf_MIM5o2U '''FRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT HONGER VAN MARTIN GAPARROS, DEEL III, 7.20 min.''']

.

;1035

[[Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|thumb|550px|Boudewijn V van Rijsel en [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]]]]

* Boudewijn V van Rijsel (°ca. 1013 - Rijsel? - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1067) volgt zijn vader op als graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn grafelijke gezag verstevigt hij door het bestuur te reorganiseren en de bevoegdheid van de kloostervoogden te beperken. Het dunbevolkte en ongecultiveerde centrale gedeelte van het graafschap verbindt hij met de rijke steden aan de kust en de Schelde via de stedengordel Torhout, Ieper, Mesen, Rijsel, Kassel en Ariën. Deze stichtingen worden hoofdplaatsen van de nieuw gestichte kasselrijen. Hun jaarmarkt moet kooplui aantrekken. Boudewijn V zet de  Oostwaartse veroveringen van zijn vader verder. Vlaanderen verwerft de gebieden tussen de Schelde en de Dender: het land van Aalst, Dendermonde, Bornem.

.

;1047
* Graaf Boudewijn IV neemt de burcht en het havenstadje Ename in bezit.

.

;1050
* Huwelijk [[Willem de Veroveraar]] met [[Mathilde van Vlaanderen]].
* (Ca.). De wellicht oudste beschrijving van [[buskruit]] duikt op in de militaire encyclopedie Wu Ching tsung Yao. Het als lastig te vinden salpeter komt wellicht van China.
 
.

;1051
* Het huwelijk tussen Boudewijn VI van Vlaanderen en Richildis, de weduwe van de graaf van Henegouwen verenigt de twee vorstendommen een eerste keer.

.

;1054
* Het [[Oosters Schisma]] splitst de westerse en de oosters-orthodoxe kerken (Griekenland, Oekraïne, Rusland...). Aanvankelijk erkent het christendom drie patriarchen: de bisschop van [[Rome (stad)|Rome]], de bisschop van [[Alexandrië]] en de bisschop van [[Antiochië]]. In 451 voegt ze daar de bisschop van [[Constantinopel]] en die van [[Jeruzalem]] aan toe. De bisschop van Rome heeft als paus de hoogste status. Factoren die Oost en West uiteendrijven zijn de taal (Latijn versus Grieks), de rituelen, de concurrentie tussen Rome met de paus en het feit dat het Oosten Constantinopel als het &quot;nieuwe Rome&quot; ziet. Het Westen bestrijdt het priesterhuwelijk, het Oosten staat het toe. Alleen de bisschop is er celibatair. Architecturaal komt een andere vormentaal tot stand. In het Westen ontstaat de sobere [[Romaanse architectuur|Romaanse bouwkunst]], de oosters-orthodoxe kerk ontwikkelt de rijke [[Byzantijnse kunst|Byzantijnse stijl]] met goud en mozaïek.

.

;1060
* Het aanzien van Boudewijns V is zo groot dat hij bij de dood van de koning Hendrik I van Frankrijk de voogdij verkrijgt over de minderjarige troonopvolger Filips I.

.

;1063
* [[Boudewijn V van Vlaanderen]] sticht een benedictijnenklooster in [[Ename]]: de [[Sint-Salvatorabdij]]. In deze regio van Scheldemeersen is er op de landtong van een meander sinds 974 een 'buitengewone sterke' burcht, een haven en een handelsnederzetting die samen met Antwerpen en Valenciennes de grens met het Duitse keizerrijk verdedigt. [[Godfried van Verdun]] en zijn vrouw Mathilde van Saksen (weduwe van de Vlaamse graaf [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]]) bouwden eertijds de omwalling en de Onze-Lieve-Vrouwkapel met een kapittel. 

.

;1066
* Veel Vlaamse ridders nemen deel aan de Normandische invasie van Engeland en [[slag bij Hastings]], in beeld gebracht door het [[tapijt van Bayeux]]. Willem de Veroveraar gekroond tot koning van Engeland.
* Boudewijn V steunt zijn schoonzoon Willem de Veroveraar (gehuwd met Mathilde van Vlaanderen).

.

;1067
* [[Boudewijn V]] overlijdt en is begraven in de Gentse Sint-Pietersabdij. Boudewijn VI van Hasnon (ca. 1030–1070) volgt hem voor drie jaar (tot aan diens dood) op. Sinds 1051 is hij Boudewijn I van Henegouwen.

.

;1068
* Op [[Pinksteren]] is er de kroning van [[Mathilde van Vlaanderen]] tot koningin van Engeland in [[Westminster Abbey]]. Ze regeert bij afwezigheid van Willem in zijn naam. Mathilde is in Engeland als Willem in Normandië vertoeft en omgekeerd. 
* Boudewijn VI sticht [[Geraardsbergen]]. 
* Vermoedelijk creatiejaar van het [[Tapijt van Bayeux|tapijt van Bayeux]].
* [[Geraardsbergen]] verwerft zijn stadsrechten.

{{Panorama|Tapisserie de Bayeux 31109.jpg|30000px|Het tapijt is met de schuifbalk te bekijken}}

[[Bestand:Matilda_of_Flanders_Jardin_du_Luxembourg.jpg|thumb|550px|Mathilde van Vlaanderen (beeld in de Jardin du Luxembourg) is begraven in de abbaye aux Dames te [[Caen]].]]

.

;1070
* [[Arnulf III]] (ca. 1055–1071) de Ongelukkige volgt als graaf van Vlaanderen en Henegouwen zijn vader op. Zijn oom, Robrecht de Fries (de broer van Boudewijn VI, gehuwd met Geertrui van Holland) beticht de vijftienjarige Arnulf van tirannie. Bij de Vlaamse onderdanen heerst er ontevredenheid omdat de moeder van Arnulf, [[Richilde van Henegouwen|Richildis]], haar beleid teveel op Henegouwen richt.

.

;1071
* Normandiërs veroveren [[Sicilië]].
* [[Slag bij Kassel (1071)|Slag bij Kassel]] met de confrontatie tussen [[Arnulf III]] en [[Robrecht de Fries]]. De eerste sneuvelt, de tweede krijgt de titel graaf van Vlaanderen en krijgt erkenning door de Franse koning. Henegouwen blijft in handen van Richildis.
* [[Kasselrij Kortrijk|Kortrijk]] wordt een zelfstandige [[Kasselrij|kasselrijen]] met een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en fiscale functie (en een burcht?).

.

;1072
* [[Paus Gregorius VII]] gekroond. Naar hem is de Gregoriaanse hervorming genoemd. Niet dat hij ze op gang bracht, hij is er de motor van door zijn weerstand tegen de verkoop van de kerkelijke ambten en het hernieuwde verplichte [[celibaat]]. 

.

;1073
* [[Robrecht de Fries]] sticht een kapittel in [[Torhout]].
* De monniken van het rijkste klooster van Vlaanderen, de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] maken de relieken van [[Bernulfus van Gent|Sint Bertulfus]] afhandig van het kapittel in [[Harelbeke]].

.

;1081
* [[Arnoldus (heilige)|Sint-Arnoldus]] verkozen tot bisschop van [[Soissons (stad)|Soissons]]. Later predikt hij in Torhout tijdens een vredesmissie. Hij komt in opdracht van de paus naar Vlaanderen als bemiddelaar in het conflict tussen het opstandige volk en de hartvochtige graaf [[Robrecht I de Fries]]. In het museumkasteel van [[Loppem]] hangt een wandschilderij dat de twee belangrijkste momenten uit zijn leven voorstelt: hij bedaart het opgehitste Vlaamse volk en brengt de graaf tot rede.

.

;1084
* Sint-Arnoldus sticht en bouwt (waarschijnlijk) in Oudenburg de Sint-Pietersabdij voor de Benedictijnen. Hij gebruikt hiervoor de zwarte, stevige Doornikse steen die het Romeinse castellum fundeerde en omwalde. Tijdens een pestepidemie laat hij water koken, roert er in met zijn staf en maakt er bier van. Het maakt hem tot beschermheilige van de herbergiers en de brouwers.

.

;1085 
* Paus Gregorius VII overlijdt. De moeilijkheden voor het pausdom zijn niet voorbij. Het behoudsgezinde deel van de clerus verzet zich tegen de [[Gregoriaanse hervorming]].

.

;1087

.

* Moorse invallen in Spanje.

.

* Sint Arnoldus overlijdt.

.

* Na de verloren [[slag bij Hattin]] neemt [[Saladin]] Jerusalem in. De kruisvaarders zijn teruggedrongen tot op een smalle kuststrook.

.

;1088
* Stichting [[universiteit van Bologna]], de oudste van de wereld. [[Theologie]] is er hét vak (dat niet louter religieuze inhouden dekt). De [[scholastiek]] zal de studenten in de komende eeuwen aanmoedigen kennis in andere bronnen te zoeken, met liefde voor [[Aristoteles]]. Deze filosofie heeft een [[metafysisch]] karakter én een [[Logica|logisch]] denken. Scholastici die naam maken zijn [[Petrus Abaelardus]], [[Albertus Magnus]], [[Duns Scotus]], [[Willem van Ockham]], [[Bonaventura]] en [[Thomas van Aquino]]. Het werk [[Summa Theologiae]] van Aquino gaat door het leven als het scholastieke meesterwerk. Hij voltooit het in [[1273]].

.

;1089
* [[Robrecht de Fries]] keert terug van een bedevaart naar het Oosten. In Constantinopel belooft hij de keizer 500 Vlaamse ridders te sturen om de strijd aan te gaan met de Turken. Op dit moment is er nog geen sprake van kruistochten, niettemin zal deze bedevaart veel indruk maken op zijn zoon, de latere [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Jerusalem]], een vroege en succesrijke kruisvaarder die samen met [[Godfried van Bouillon]] Jerusalem zal veroveren.

.


;1091
* [[Bernardus van Clairvaux]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1153) geboren. Hij zal de basis leggen voor de Bernardijnse spiritualiteit, een terugkeer naar de idealen van bekering en armoede en een strikte [[regel van Benedictus]].
* Akko is de nieuwe, veroverde stad van de kruisvaarders die slechts nog over een smalle kuststrook beschikken.

.

;1093
* [[Robrecht II van Jeruzalem]] (°ca. 1065–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1111) wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood.

.

= De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) =

.

;1095

[[Bestand:Robert de flandre croisé.jpg|thumb|550px|Robert II van Vlaanderen trekt samen met Godfried van Bouillon op. De eerste kruistocht is een feit. Dit romantisch tafereel is te zien in de collectie van Versailles en toont een Vlaamse leeuw die op dat moment nog niet als symbool wordt gebruikt.]]

* ♣ In [[Clermont-Ferrand|Clermont]] roept paus [[Urbanus II]] (Ca. 1035/1042–1099) op tot de eerste kruistocht. In 1095 en 1096 reist hij door Frankrijk en spoort iedereen aan zijn 'kruis op te nemen tegen de vijanden van het geloof.' Hij richt zich met een brief tot de graaf van Vlaanderen. Op het moment dat de paus de christenen aanspoort om de heilige plaatsen te heroveren op de Turken, leidt hij een zwervend bestaan, verdreven uit Rome. Bij de opening van zijn kerkvergadering is hij weinig diplomatisch: hij excommuniceert zijn gastheer, de Franse kroon in wiens land hij zich bevindt. Sinds 638 hebben de moslims Jerusalem in bezit en bouwen ze een wereldrijk uit. Europese christenen blijven als pelgrim naar de stad reizen, nu eerder uit boetedoening dan uit persoonlijke contemplatie. Het uiteenvallen van het moslimrijk in deze eeuw ontaardt in moslimstaatjes die elkaar bestrijden en pelgrims afslachten. Eind tiende eeuw is er een toename van het aantal pelgrims, ondanks de gewapende botsingen in de regio. In Europa is het niet anders. De kerk lijkt een corrupt instituut en daar zorgen oorlogszuchtige leenmannen voor versnippering. Om de Europese samenhang en slagkracht te herstellen, de kerk te zuiveren bedenkt de paus een heilige oorlog. In koortsachtig tempo voegen boeren, ridders, leenmannen, edelen en geestelijken zich bij de bestaande legers te voegen en beginnen als bewapende pelgrims een reis naar Jerusalem. Van de 80.000 mensen halen er 12.000 het doel. Ze slachten wie zich binnen de stadsmuren bevindt en maken Jerusalem bijna een eeuw tot kruisvaarders-hoofdstad. In 1187 zal Saladin de stad heroveren. Robertus Monachus noteerde een toespraak van Urbanus II waarmee alles startte. Hij richt zich tot het ras van de Franken die door God zijn uitverkoren en bedreigd zijn. Uit Jerusalem en de Constantinopel komt het 'vreselijke verhaal' dat het 'vervloekte ras' van de Perzen de christenheid binnenviel. Hij heeft het over zwaarden, plunderingen, ontvolking, wrede martelingen, vernietigde kerken en altaars, onreinheid en de besnijdenis van christenen en zijn propaganda werkt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;'Als ze mensen dood willen martelen, perforeren ze hun navel, trekken daar het uiteinde van hun ingewanden doorheen en binden ze dat aan een spies; vervolgens leiden ze het slachtoffer met zweepslagen in het rond tot de ingewanden naar buiten gutsen en het slachtoffer voorover op de grond valt. Anderen binden ze aan een paal en doorboren ze met pijlen. Weer anderen moeten hun net uitsteken en die vallen ze dan aan met getrokken zwaar en proberen met een enkele slag hun nek af te snijden. Wat zal ik zeggen over de allerergste verkrachtig van vrouwen? Erover spreken is erger dan erover zwijgen.' SIMON SEBAG MONTEFIORE, vertaald door Martine Both &amp; Margeet de Boer. ''Gesproken geschiedenis. Toespraken die de wereld hebben veranderd,'' Spectrum, Amsterdam, 2020,  p. 231-233.&lt;/ref&gt; Hij gebruikt hierbij de tuinmetafoor en verwijst naar het aards paradijs: 'Jerusalem is de navel van de wereld, het land is vruchtbaarder dan ieder ander land, als een andere Tuin der Lusten' waarop [[Godfried van Bouillon]] al zijn bezit verkoopt en met [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II van Vlaanderen]] afreist. Zijn Vlaanderen is zo rijk en bekostigt het ridderleger. Er volgen acht kruistochten tot in 1291, negen kruistochten dus in bijna twee eeuwen. Dat is ongeveer één per twintig jaar. Elke generatie lijkt zijn kruistocht te ondernemen.

.

;1096
* De [[Eerste Kruistocht]] duurt tot 1099 onder het bewind van [[Urbanus II]] om de heilige plaatsen in Palestina op de islam te veroveren. 
* Vanaf augustus trekken vier legers naar Constantinopel. De provincalen uit Zuid-Frankrijk onder leiding van [[Raymond IV van Toulouse|Raymond van Toulouse]], de Normandiërs uit Zuid-Italië, het Lotharische leger onder leiding van [[Godfried van Bouillon]] en het leger van de Vlaamse graaf. Eind december bereiken ze het rijk van de Noormannen in Zuid-Italië. 
* Ca. Stichting [[universiteit van Oxford]].

.

;1097
* In mei komen de Vlaamse kruisvaarders aan in Constantinopel. Die van Constantinopel zijn op hun hoede, enkele maanden eerder passeerde een bende stropers onder leiding van [[Pieter de Kluizenaar]] op [[volkskruistocht]].

.

; 1098
* Stichting [[Abdij van Citeaux]].
* De kruisvaarders veroveren met een list [[Antiochië]]. Deze hindernis richting Jerusalem telt 360 wachttorens.

.

;1099

.

[[Slag om Jeruzalem]]. Op 15 juli valt de heilige stad in de handen van de eerste kruisvaarders. De muur rond de stad zit vol ingenieuze schiet- en kijkgaten, ondergrondse en geheime gangen. Die kennis nemen de kruisvaarders mee naar huis. De verovering is aan de legers van [[Godfried van Bouillon]] (de morele leider van de kruistocht) en [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II]] te danken. Het bloedvergieten spaart vrouwen noch kinderen, de wreedaardigheden en de moordpartijen ondermijnen alle kansen op een latere samenwerking met de islam en bedreigen alle christenen in de regio. De expeditie verdrijft de moslims uit een stad waar ze het eeuwenlang voor het zeggen hebben en verdienen zo hun route naar de hemel, die [[Paus Urbanus II]] in 1095 openstelde met de kwijtschelding van alle zonden. De stadstaten in Italië zien in de spirituele verovering een commerciële en materiële opportuniteit. Nog voor de kruisvaarder Jerusalem bereiken, gaan schepen uit Venetië, Genua en Pisa in die richting uit. 

.

Stichting van de [[Orde van Sint-Jan|orde van de Ridders van Sint-Jan]]. De orde is niet erkend.

.

;1100

.

[[Godfried van Bouillon]], de Heerser van Jeruzalem sterft mysterieus (ziekte of vergiftiging?). Zijn broer, de strijdlustige [[Boudewijn I van Constantinopel]] volgt hem op.

.

Robrecht II keert naar Vlaanderen terug en zal nog tien jaar regeren.

.

Ca. Vroeg(st) overgeleverde Nederlandse poëzie, tekst geschreven door een Vlaming in Rochester Abbey 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Vlaardingen_-_Slag_bij_Vlaardingen_(reenactment_2008)_2.jpg|Reconstructie Slag bij Vlaardingen.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|Boudewijn IV met de Baard (ca. 980-1035) was graaf van Vlaanderen van 988.
Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|[[Boudewijn V van Vlaanderen]] (ca. 1013–1067) word in 1035 graaf van Vlaanderen.
Bestand:Balduin_Mons.jpg|Boudewijn VI (ca. 1030–1070) was vanaf 1067 graaf van Vlaanderen. 
Bestand:Arnoul_le_Malheureux.jpg|Arnulf III (ca. 1055–1071) de Ongelukkige, was graaf van Vlaanderen van 1070 tot 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.jpg|Robrecht I de Fries (ca. 1029/32-1093) was graaf van Vlaanderen van 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.png|Robrecht de Fries
Bestand:Robert_de_flandre_croisé.jpg|[[Robrecht II van Jeruzalem]] (ca. 1065–1111) was graaf van Vlaanderen van 1093.
Bestand:Godfrey_of_Bouillon,_holding_a_pollaxe._(Manta_Castle,_Cuneo,_Italy).jpg|[[Godfried van Bouillon]]
File:1099jerusalem.jpg|De inname van [[Jeruzalem]] markeert de succesrijke Eerste Kruistocht.
Bestand:Seal_of_the_University_of_Bologna.svg|ologna heeft de oudste universiteit ter wereld. Zestig tot zeventig jaar later kwam de [[Sorbonne Université|Sorbonne]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Twaalfde eeuw (1101-1200) ==
[[Bestand:1983_CPA_5426_(1).png|thumb|550px|Als het werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (Perzisch: محمد بن موسى الخوارزمي) in het Latijn vertaald wordt doen de algebra met het Indische symbool &quot;[[0]]&quot; en de [[Arabische cijfers]] hun intrede in de Europese wiskunde. Dat telt een stuk makkelijker dan de [[Romeinse cijfers]].]]

.

'''De twaalfde eeuw gaat de geschiedenis in als het [[cisterciënzers|cisterciënzertijdperk]]. [[Johan Huizinga]] omschrijft ze als 'de eeuw van [[Bernard van Clairvaux]] en van [[Abelard|Abaelard]] (1079-1142) van de volgroeide [[feodaliteit]], van de [[lyriek]] van [[goliarden]] en [[troubadours]], van de bloei der steden en van de kruistochten in vollen gang - schitterend, verheven en jammerlijk'. Een tijdgenoot, [[Adelard van Bath]] (1080-1152) schrijft in zijn ''Quaestiones Naturales'' 'Als we de verbazende rationele schoonheid van het heelal waarin we wonen de rug toekeren, verdienden we eruit gezet te worden, als een gast die geen waardering heeft voor het huis dat hij ontvangt.' In Antiochië en in Damasucs zoekt hij in boekhandels naar rekentabellen en zo introduceert hij de wiskunde in Europa. Terug thuis vindt hij 'de vorsten barbaars, de bisschoppen drankzuchtige, de rechters omkoopbaar, de patroons onbetrouwbaar....' een idee die het Oosten hoger aanschrijft dat het Westelijke Christendom. [[Daniël van Morley]] deelt op het einde van de eeuw zijn idee. De Arabische arts Averroes (1126-1198), geboren in het Islamitische Cordoba, introduceert de werken van Aristoteles (384-322) en neemt de vrees weg dat zijn teksten verloren zijn gegaan. Mode doet haar intrede. Schoenen, jassen en kapsels zijn niet langer een gebruiksvoorwerp. Ze maken het mogelijk om zich te onderscheiden van de ander. Een overbevolking in Vlaanderen doet mensen emigreren naar moerasgebieden in Duitsland omdat de landbouw en de grafelijke belastingen geen antwoord bieden op de demografische crisis. Vaak zoeken die migranten streken op die qua fysionomie gelijkaardig zijn met hun thuissituatie. De Romeinse heerweg van Boulogne naar Keulen die in Kortrijk passeert, wordt stilaan minder gebruikt, een nieuwe weg verbindt Keulen met Brugge, Gent en Aalst. Anderen gaan als kruisvaarder naar het Oosten en brengen Oosterse ideeën (zoals het verplegen van zieken in hospitalen) mee naar Europa. Om de ridders te garanderen dat hun gebied of hun vrouw niet wordt ingenomen door een rivaal, zorgt de zogenaamde [[godsvrede]], een vinding uit de 11de eeuw. Wie die overtreedt, wordt gestraft met het [[levend koken]] of met [[Ophanging (levensbeëindiging)|ophanging]].' Wie thuisblijft ziet zijn dorp of stad van structuur veranderen; houten omheiningen maken plaats voor stenen muren. De transportmogelijkheden laten het vervoer van rotsen en stenen sinds de vorige eeuw toe. Tenslotte doet een nieuw fenomeen zijn intrede. Het mannentekort dat de kruistochten veroorzaken, zorgt dat vrouwen vaker apart of in kleine groepen leven. Sommigen onder hen trekken rond om een soort van evangelie te verkondigen. In de volgende eeuw zal dit leiden tot de stichting van de begijnhoven. In de geneeskunde is er tot nu toe geen dominante groep. Verschillende mensen bieden hun hulp aan, vroedvrouwen, heksen, apothekers, barbiers... Na de twaalfde eeuw komt er een opleiding. Tijdens hun Kruistochten (1096-1270) ontdekken de Europeanen de verfijnde beschaving van Muzelmannen in het Nabije Oosten. Hun tuinen bieden zaad en inspiratie voor de Europese tuin die de eigenaar, de kruisvaarder toelaat tot pronken. Het koudere klimaat remt de rage.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
.

;1104

.

Keizer [[Keizer Hendrik V|Hendrik V]] van Duitsland versterkt de Antwerpse burcht en verhoogd de muren van vijf tot twaalf meter en verdikt ze van 1,35 naar twee meter.

.

[[Boudewijn I van Constantinopel]] verovert de havenstad [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1109
** Verovering van [[Tripoli (Libanon)|Tripoli]] door Boudewijn I van Constantinopel.

.

* 1110
** Verovering van [[Beiroet]] en [[Sidon]]. Op deze wijze ontstaan verschillende christelijke rijkjes in het Oosten. Onderling heerst er een 

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Plan.abbaye.Clairvaux.2.png|thumb|550px|Grondplan van de [[abdij van Clairvaux]]. Let op de [[Hortus conclusus|Hortus Conclusus]] die twee of driemaal voorkomt.]]

* 1111
** Robrecht II sneuvelt op het slagveld bij de [[Meaux (stad)|burcht van Meaux]].
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl, wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. 

.

* 1112
** [[Bernardus van Clairvaux]] treedt in, in [[Cîteaux|Cïteaux]]. Zijn [[Predicatie]] focust op het lijden van Christus en menselijkheid. Daarmee fundeert hij de ideologische basis van het [[begijnhoven|begijnhofwezen]] en polimiseert hij de [[Katharen]], tijdgenoten die het dogma van de menswording verwerpen.

.

* 1115
** Bernardus van Clairvaux sticht de abdij van Clairvaux in [[Ville-sous-la-Ferté]]. 

.

* 1118
** Na een ernstige ziekte overlijdt Boudewijn I van Jerusalem. Zijn neef volgt hem op tot 1131.
** Om het [[Koninkrijk Jeruzalem]] te verdedigen worden speciale genootschappen opgericht, waaronder de stichting van de ridderorde der [[Tempeliers]]. Hun naam hebben ze te danken aan hun eerste verblijfsplaats, in de buurt van de [[Tempel van Salomo]].

.

* 1119
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl overlijdt aan zijn kwetsuren in [[Roeselare]]. Zijn dood betekent voor Vlaanderen het verlies van de laatste rechtstreekse nakomeling van Boudewijn I. Op zijn sterfbed duidt de graaf van Vlaanderen zijn neef Karel van Denemarken aan als opvolger.
** [[Karel de Goede]] wordt [[Graaf van Vlaanderen (België)|graaf van Vlaanderen]].

.

;Kijken

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Saint_Bernard_de_Clairvaux_(Eglise_Saint-Pierre,_Bar-sur-Aube,_Aube).jpg|Bernardus van Clairvaux
File:Kloster_von_Clairvaux,_heute_Strafanstalt.jpg|Klooster, nu gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(2).JPG|Hostellerie des Dames.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(4).JPG|Mur d'enceinte (&quot;Haut mur&quot;).
File:Abbaye_de_Clairvaux_(6).JPG|Toegangspoort tot het abdijpaleis. Hoofdingang van de huidige gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_gravure_XVIIIe.jpg|Gravure uit de 18de eeuw.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(3).JPG|Chapelle Saint-Anne.
File:Fauteuil_Alèthe_Clairvaux_04384.jpg|Meubel.
File:Abbey_of_Clairvaux.jpg|Abdij.
File:Clairvaux_(Aube)_-_Hotel_Judey_(R._Rale,_phot._Bar-sur-Aube).jpg|Hotel Bernard
File:Prison_de_Clairvaux_La_maison-centrale_et_la_cour_d'honneur.jpg|Cour d'honneru
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Saint-Denis_(93),_basilique,_abside_2.jpg|thumb|550px|De [[gotiek]] begint in 1122 in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet. [[Abt Suger]] start de verbouwing. Waar hij zijn inspiratie haalt, is onduidelijk. Zijn het kruistochten die de Arabische meetkunde meebrengen en de bouwkunde stimuleren? De Kruisvaarder brengen inderdaad Oosterse ideeën mee naar Europa, waaronder het vier eeuwen oude werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (محمد بن موسى الخوارزمي) dat naar het Latijn wordt vertaald. Zijn [[algebra]] met het Indische symbool &quot;0&quot; en de Arabische cijfers geven de Europese wiskunde een duw in de rug. Al-Chwarizmi of 'de grootvader van de informatica' is een vroege wiskundewetenschapper, geograaf en astroloog die schrijft over de [[mechanische klok]], het [[astrolabium]] en de [[zonnewijzer]]. Het [[algoritme]] is zijn vinding en &quot;algoritme&quot; en &quot;algorisme&quot; zijn van zijn naam afgeleid. Hij is geboren tussen 780 en 800 en sterft tussen 840 en 845. Toch zijn de Gotische kerken geen radicale breuk met hun [[Romaanse architectuur|Romaanse]] tegenhanger. Beiden hebben een plattegrond in de vorm van een Latijns kruis met het altaar in het Oosten. Wat nieuw is, is de combinatie van [[kruisribgewelf]], de [[spitsboog]], de [[steunbeer]], de [[luchtboog]], gewelven en de pilaren. Die zorgen dat dikke, donkere, dragende tussenmuren niet meer nodig zijn. Ze creëren een sterke, verticale skeletconstructie met plaats voor hoge brandramen. De ruime en lichte Saint-Denis maakt indruk en de bouwstijl - die voorlopig geen naam draagt - verspreidt zich over Europa. De term 'gotiek' komt uit de Renaissance en verwijst naar de [[Germanen|Germaanse]] [[Goten]] (hoewel die niets met deze bouwkunst te maken hebben) om te spotten met een bouwstijl die intellectuelen in het algemeen en de Italiaanse architect [[Giorgio Vasari]] in het bijzonder smaakloos, primitief en barbaars vinden. De Renaissancemens kijkt - hoewel hij veel gemeenschappelijk heeft met de Middeleeuwer - neerbuigend op het millennium dat hem scheidt van de [[oudheid]]. Toen [[Vasari]] voor de hertog van Farnese in 1546 een kunststudie maakt, bestempelt hij de laatmiddeleeuwse, verticale kunst als een dwaling. De naam is een scheldwoord: de Goten zorgden voor de val van het [[Romeinse Rijk/Tijdstabel van uitbreiding en inkrimping|Romeinse Rijk]].]]

.

;1121

.
* (Ca.) Publicatie van het [[Liber Floridus]], een encyclopedie geschreven door [[Lambert van Sint-Omaars]].

.

;1122

.

* De [[gotiek]] begint in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet.

.

* De [[investituurstrijd]] eindigt met het [[concordaat van Worms]].

.

;1123

.

* Paus [[Calixtus II]] roept in Rome het eerste [[Concilies van Lateranen|Lateraanse Concilie]] bijeen en stelt dat de kruistochten zich behalve op het Oosten, ook op Spanje en Portugal mogen richten. Het is het eerste Concilie in het Westen sinds 1054. Andere onderwerpen zijn de [[investituurstrijd]] en het [[concordaat van Worms]]. 

.

;1124-1125

.

* Hongersnood in Europa. [[Karel de Goede]] neemt maatregelen die erger voorkomen. [[Galbert van Brugge]] schrijft een verslag over de graaf die in Brugge en in zijn andere steden elke dag honderd armen van eten voorziet en een verbod oplegt op het brouwen van bier, een drank die in tijden van hongersnood contraproductief is.

.
* [[Bernard van Chartres]] is nu kanselier van de kathedraalschool van Chartres. Hij is er sinds 1115. De uitdrukking 'dwergen staan op de schouders van reuzen' komt van hem en betekent dat de waarheid ontdekken alleen kan door verder te bouwen op eerdere ontdekkingen. Een bewijs dat hij na 1124 nog leeft, is er niet. 
.

;1126

.

;1127

.

* Na de moord op [[Karel de Goede]] voor het altaar in de Brugse [[Sint-Donaaskerk |Sint-Donaaskerk]], door de Erembouds, een niet adelijke familie volgen beroerten. De gedachte om de Vlaamse steden [[stadsrechten]] te geven ontstaat. Brugge en Kortrijk zijn kanshebbers.

.

* De afsluiting van de woltoevoer van Engeland naar Vlaanderen veroorzaakt onrust en ontregelt de Vlaamse lakenindustrie. 

.

* Op aandringen van de koning van Frankrijk wordt [[Willem Clito]] (1102– +Aalst 1128) Graaf van Vlaanderen. Vlaanderen belandt in een verwarde politieke crisis. Het ongenoegen van veel Vlaamse edelen is groot omdat anderen aanspraak maken op de troon zoals [[Willem van Ieper]] en Diederik van de Elzas. De eerste wordt in april gevangengezet, de tweede wordt verslagen op 21 juni 1128 in de [[Slag bij Axpoele|slag om Axpoele]] bij [[Ruiselede]]. Diederik vlucht naar het opstandige Aalst waar de burgerij onder leiding van [[Iwein van Aalst]] hem verwelkomt.

.

* [[Kortrijk]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* In de Vlaamse steden - 'nederzettingen' - Ieper, Rijsel, Torhout en Mesen roept de Vlaamse graaf de markt in het leven. Zijn bescherming zorgt dat die kan functioneren. In ruil voor tolheffingen beschermt 'De vrede van de markt' de kooplui onderweg, op weg naar de andere markt. Een marktperiode duurt een maand, ergens tussen eind februari en begin november. Sommige kooplui zijn ook internationaal georiënteerd en reizen in de tussenpozen door naar Engeland, Noord-Frankrijk of de Champagnestreek.

.

;1128

.

* Met [[Godfried I van Leuven]] belegert [[Willem Clito]] eind juli Aalst, hij raakt verwond en sterft. Hij is begraven in de [[Abdij van Sint-Bertinus]] in [[Sint-Omaars]]. 

.

* [[Diederik van de Elzas]] wordt graaf van Vlaanderen voor een periode van veertig jaar, tot aan zijn dood in 1168. Bij zijn burcht laat hij een kapel voor de heilige Basilius (circa 330-379) bouwen, de latere [[Basiliek van het Heilig Bloed|bloedkapel]]. 

.

* [[Brugge]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* 1129

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Clito4.jpg|Willem Clito
Bestand:Thierry.jpg|Diederik van de Elzas.
Bestand:Urkunde_Wormser_Konkordat-bg.png|Oorkonde van het concordaat van Worms.
File:Library_of_Congress,_Rosenwald_4,_Bl._5r.jpg|Dwergen en reuzen
File:South_rose_window_of_Chartres_Cathedral_crop.jpg|Nieuwtestamentische evangelisten op de schouders van hun collega's uit het oude op een roosvenster in Chartres.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium: de duinenabdij groeit ===
[[Bestand:Pieter Pourbus - 1571 Plan for Ten Duin Abbey in Koksijde.jpg|550px|thumb|♣ Dit schilderij van [[Pieter Pourbus]] (ca 1523-1584) toont de Duinenabdij bij Koksijde in de zestiende eeuw. Haar oorsprong gaat terug op de eerste helft van de twaalfde eeuw. De baksteken van het complex zijn van eigen productie. Een zanderig neerhof groeit uit tot een abdij met poort, een omheining, een kerk, een klooster met een monnikenvleugel, een kapittelzaal, een lekenbroedersvleugel met de stapelplaats, een refter en keuken, een infirmerie, een bibliotheek, nuts- en werkgebouwen, een waterhuis, een brouwerij, een gasthuis, twee windmolens en een Rosmolen, boomgaarden en tuinen. Onder impuls van [[Bernardus van Clairvaux|Bernardus]] sluit de abdij aan bij de [[cisterciënzers]] met als leuze 'Maak van de nood een deugd'. Bij het begin van de eeuw vestigde kluizenaar [[Ligerius]] zich in de duinen bij [[Veurne]], een parochie [[Koksijde]]). Daar groeit eind jaren twintig een gemeenschap onder de leiding van de eerste abten [[Fulco (abt)|Fulco]] en [[Robrecht van Brugge]] die in 1153 Bernardus in Clairvaux zal opvolgen. De gemeenschap groeit snel, legt de basis voor het uithof [[Groot-Sinten|Synthe]] bij Duinkerke en heeft Engelse contacten. Abdij [[Ter Doest]] is de dochterabdij en er komt domeinbezit in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]], de [[Vier Ambachten]], er zijn tientallen [[uithof (klooster)|uithoven]], pachthoeven en -gronden, waaronder [[Ten Bogaerde]], [[refugehuis|refugehuizen]]. Er is zelfs een eigen handelsvloot. Midden dertiende eeuw is een hoogtepunt: ongeveer 370 monniken en lekenbroeders beheren een domein van 10.000 ha, in België, Frankrijk, Nederland en Engeland, met  [[Uithof (klooster)|uithoven]] en schuren. Abdijproblemen zijn de steeds terugkerende overstromingen, de droogleggingen en de domeinverbrokkeling. Abten behoren tot de entourage van de Vlaamse graaf. In het conflict bij het begin van de veertiende eeuw kiest de abt de Franse kant. Na de [[Guldensporenslag]] vlucht hij naar [[Parijs]]. In [[1566]] houdt de [[Beeldenstorm]] er lelijk huis. Kunst raakt vernield en de unieke bibliotheek gaat teloor. Na het herstel van het katholiek-Spaanse gezag vestigden de monniken zich in Brugge en in Nieuwpoort. De ''Duinheren'' organiseren de afbraak van de abdij en halen in 1623 een loden kist boven met resten van [[Idesbaldus]]. De devotie houdt tot op heden stand. De handschriften zijn bewaard in het Grootseminarie en de [[Biekorf (cultuurcentrum)|Biekorf]] in Brugge.]]

.

;1130

.

* De kerk kant zich tegen de [[Riddertoernooi|tornooien]] en besluit om ridders die omkomen tijdens deze spelen (tornooi verwijst naar tournez, het draaien van het paard) niet langer in gewijde grond te begraven.

.

;1131

.

* [[Fulco van Jeruzalem]] wordt koning.

.

;1132

.

;1133

.

;1134

.

* Na een overstroming ontstaat het [[Zwin (zeearm)|Zwin]], een zee-arm die Brugge met de Noordzee verbindt. Brugge heeft intussen al een [[ringmuur]].

.

* Diederik van de Elzas huwt zijn tweede vrouw [[Sibylla van Jeruzalem|Sibylla]] en is zo de schoonzoon van de koning van Jerusalem. Drie keer trekt ze met hem naar het Oosten.

.

;1135

.

;1136

.

* Na het eerdere huwelijk van [[Melisende van Jeruzalem|Melisende]] (1105-1161), de dochter van [[Boudewijn II van Jeruzalem]] en [[Fulco van Jeruzalem]], een huwelijk dat aanvankelijk niet zo gesmeerd liep en nadat er een tweede zoon ter wereld komt, krijgt het jonge kruisvaarders koninkrijk Jeruzalem een ander gezicht. De bevolking is een bont amalgaam van de tweede generatie Frankische kolonisten, nieuwkomers uit Europa, Turken, Syriërs, Arabieren, joden en christenen. Deze smeltkroes produceert nieuwe kunst zoals het beroemde [[Melisende Psalter]] en een nieuwe stad wordt letterlijk van de grond af opgebouwd.

.

;1137

.

;1138

.

;1139

.

* In de [[kruisvaarderstaten]] is de toestand kritiek. [[Diederik van de Elzas]] landt met zijn Vlaamse ridders voor de kusten van Palestina als [[pelgrim]], niet als kruisvaarder. In tegenstelling met zijn voorganger [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht II]] aast hij op fortuin. [[Fulco van Jeruzalem|Fulco van Anjou]], Diederiks schoonvader heeft echter met zoveel moeilijkheden te kampen dat hij Diederik verzoekt om met zijn kleine ridderleger de [[Jordaan (rivier)|Jordaan]] over te steken om de Turkse bende aldaar een lesje te leren.  

.

;Kijken
'''Het [[Melisende Psalter]] is een handboekje, [[liturgisch]] en geestelijk van aard met [[psalmen]], gemaakt in het [[scriptorium]] van Basilios (een vijftal kunstenaars werkte er aan) in de [[Heilig Grafkerk|Heilige Grafkerk in Jerusalem]]. Het vakmanschap, gebonden tussen twee [[ivoren]] platten bleef wonderwel bewaard.'''

&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Egerton ms 1139!1 fse005r.jpg|Melisende-Psalter ivoren voorplat
Bestand:Egerton_ms_1139_f023v.jpg|Melisende-Psalter, Initiaal van psalm 1
Bestand:Melisende-Psalter_f12v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Deësis
Bestand:Presentation_of_Christ_in_the_Temple_-_Psalter_of_Queen_Melisende_(1131-1143),_f.3_-_BL_Egerton_MS_1139.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Jezus in de tempel
Bestand:Egerton_ms_1139_f004v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: [[De transfiguratie van Christus|transfiguratie]]
Bestand:Egerton_ms_1139_f017r.jpg|Melisende-Psalter, kalender, augustus
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:The_Blood_Relic.jpg|thumb|550px|Het [[Heilig Bloed (Brugge)|heilig bloed]] in Brugge, meegebracht door [[Diederik van de Elzas]]. De productie van boeken, religieuze kunstvoorwerpen en [[relieken]] in de kruisvaardersstaat [[Jeruzalem]] is een onderdeel Melisendes beleid. De historicus [[Dan Jones]] schrijft dat welstellende pelgrims (of met connecties) deze souvenirs meebrengen. In de vroege dagen van de regering van Melisende en Fulco - bracht het hen op een idee of gaan ze gewoon in op [[Wet van vraag en aanbod|vraag/aanbod]]? - zendt het Duits klooster van Denkenhof (gewijd aan het Heilige Graf) een delegatie die de splinters van het Ware Kruis in handen moet krijgen. De fragmenten, geschonken door patriarch, komen naar [[Beieren]] in een zilveren en vergulde [[reliekhouder]] met [[parels]], [[Amethist|amethisten]] en steentjes van [[Golgotha]]. Andere voorwerpen die de weg de naar het Westen vinden zijn Islamitische stoffen en bekers die lijken op fantasiedieren of wilde beelden. Latijnse ateliers in het Westen maken deze import uit het Heilige Land  na om te aan de (nieuwe) vraag naar religieuze voorwerpen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De kruisvaarder. De strijd om het heilige land'', Omnibook, Utrecht, 2019, 192 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;1140
* (Ca.) Een mogelijke vermelding van het Kortrijkse laken in het Spaanse [[epos]] [[Poema de Mio Cid]].

.

;1141
* Aan de herinwijding van de [[Tempelberg]] gaan renovaties en decoraties vooraf.

.

;1142
* Een poging om Lissabon te heroveren op de Islamisten door [[Alfonso Henriques]] mislukt, ondanks de hulp van de zeventig schepen uit het land van de Galliërs.
* Ca. Geboorte [[Filips van de Elzas]].

.

;1143
* [[Zamora (Spanje)|Verdrag van Zamora]]
* [[Fulco van Jeruzalem]] komt om bij een jachtpartij. Zijn 13 jarige zoon [[Boudewijn III van Jeruzalem|Boudewijn III]] volgt hem op. De Turken gebruiken de situatie om hun gebieden te heroveren.

.

;1144

.

Turken omsingelen Edessa en overmeesteren een uitgestrekt deel van het [[Graafschap Edessa]]. Een tegenslag voor de kruisvaarders. Europa roept op om versterkingen, de expeditie gaat de geschiedenis in als de tweede kruistocht met de charismatische [[Bernardus van Clairvaux]] als animator. Hij beseft dat het kwijtschelden van de zonden niet voldoende is als motivator. 'Laat ik degenen onder u die kooplieden bent - mannen die uit zijn op een handeltje - erop wijzen welke kansen er aan deze grote onderneming zijn verbonden. Laat ze niet lopen.'

.

;1145
* De voorbereidingen voor de [[Tweede Kruistocht]] starten. Die zal duren tot 1149.

.

;1146
* De [[Cisterciënzers|cistercienzermonnik]] [[Bernardus van Clairvaux]] is dé promotor van de [[tweede kruistocht]]. Zijn inspirerende  diplomatische predik in [[Vézelay]] (waar de Vlaamse graaf op dat moment is) brengt eensgezindheid binnen Europa. Behalve Edessa en Jerusalem staat de verovering van Spanje op het programma. Zelf trekt Bernardus niet op kruistocht, zijn gezondheid is te zwak. In tegenstelling tot zijn voorganger ([[Urbanus II]] in Clermont) zakt Bernardus van Clairvaux wel af naar Vlaanderen om de kruistocht te promoten. Hij doet [[Atrecht]] aan en [[Sint-Omaars]] (met de [[Abdij van Sint-Bertinus]]). In Ieper ontmoet hij de graaf van Vlaanderen, Diederik van de Elzas. Daarna gaat zijn tocht naar Veurne, Brugge en [[Affligem]] op de grens met het vorstendom Brabant. De monniken kregen er zijn staf en zijn kruis.

.

;1147
* Moorse invallen in Spanje. In steden zoals [[Cordoba]] leven [[Joden]], [[Christenen]] en [[Moslims]] vreedzaam naast elkaar.
* In mei verlaat Diederik van de Elzas Vlaanderen op weg naar [[Constantinopel]] - de uitvalsbasis voor deze tweede kruistocht - dat hij in oktober bereikt.
* In juli verschijnen er kruisvaarders voor de poorten van [[Lissabon]]. De slag om Lissabon, de rijkste handelsstad in de 12de eeuw start. Een zekere priester Raol schrijft een verslag en laat de geschiedenis van de stad teruggaan op Odysseus.
* [[Poperinge]] verwerft stadsrechten.

[[Bestand:Castelo_de_São_Jorge_-_Lisbon.jpg|thumb|550px|Het hoge [[Castelo de São Jorge]] in Lissabon kijkt uit over de Taag. De fundamenten stammen uit de 6e eeuw voor Christus. In 1147 wordt het op de Moren veroverd. 'Met het oog daarop was [[Lissabon]], de welvarende haven die 300 kilometer ten zuiden van Porto en 13 kilometer ver in de monding van de rivier de [[Taag]] lag, het lucratiefste en strategisch belangrijkste doelwit van allemaal. Het was een zeer goed te verdedigen haven die handelscontacten met West-Afrika onderhield en via het dal van de Taag uitstekende verbindingen landinwaarts had. Een zekere priester Raol, een bijzonder geestdriftige Anglo-Normandische geestelijke schreef een gedetailleerd verslag over de [[Beleg van Lissabon|Slag om Lissabon]] van 1147 en legde de legende vast dat de stad in de oudheid gesticht was door [[Odysseus]]. In zijn eigen dagen produceerde Lissabon een weelderig banket aan natuurlijke voedingswaren: vis en schaaldieren, vogels in overvloed, citrusvruchten en olijven, zout en honing, druiven en granaatappels en meer vijgen dan de zestigduizend families die in de stad woonden konden opeten. De Taag liet in de vroege lente goudkorrels achter op zijn oevers, terwijl de kooplieden nog veel meer van het edele metaal het hele jaar door aanvoerden uit Afrika. Lissabon was, meende Raol, &quot;de rijkste van heel Afrika en een groot deel van Europa.&quot; (...) En zo gebeurde het dat wel tienduizend pelgrim-soldaten van de Britse Eilanden en uit de [[Lage Landen]] op 23 mei 1147 vanuit [[Dartmouth (Devon)|Dartmouth]] aan de zuidkust van Engeland zee kozen met en reusachtige vloot van honderdvierenzestig schepen. Voordat ze vertrokken, spraken ze onderling regels af, bedoeld om de vrede te bewaren in een leger van strijders die veel verschillende talen spraken en uit vele landen kwamen. (...) Het [[beleg van Lissabon]] begon eind juni met voortdurende gevechten tussen moslims die de voorsteden buiten de stadsmuren verdedigden en kruisvaarders die hun schepen in een inham van de Taag aan land brachten en voet aan wal zetten. (...) Op 1 juli bestormden met slingers en bogen gewapende voetsoldaten de voorsteden van Lissabon. Huizen werden platgebrand. Inwoners vluchten. In de kampen van de kruisvaarders begonnen de in belegeringstechniek gespecialiseerde troepen, onder wie een expert die uit Pisa was gehaald, aan de bouw van torens en beschermende kooien die katten en zeugen werden genoemd, alsmede een aantal reusachtige [[mangonel|mangonellen]] die na voltooiing de stadsmuren samen met vijfhonderd stenen per uur konden bombarderen. [[Sappeurs]] groeven een tunnel om de funderingen van de muren te verwoesten. Er werd ernstig nagedacht over de bouw van een drijvend fort van torens, bevestigd op onderling verbonden boten, om de versterkingen vanaf de rivier te kunnen aanvallen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De Kruisvaarders. De strijd om het Heilige Land'', Omniboek, Utrecht, 2019, p. 221-228.&lt;/ref&gt;]]

.

;1148
* De lymfatische [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk  VII]] heeft een jaloers conflict met zijn vrouw, [[Eleonora van Aquitanië]] in... [[Antiochië]]. Zonder dralen beveelt hij zijn leger om de [[tweede kruistocht]] te verlaten. Deze kruistocht bereikt zijn doel niet: de Turkse bedreiging  (het rijk van Nur-el-Din) wordt met rust gelaten en de kruisvaarders bestrijden de bondgenoten van Jeruzalem.
* De Duitse keizer verlaat Palestina in Akko. De Franse koning en Diederik van de Elzas overwinteren in Jeruzalem. Bij zijn afreis ontvangt hij van zijn schoonbroer het Heilig Bloed als relikwie.
* Ca. [[Ysengrimus]] als voorloper van [[Van den vos Reynaerde|Reinaert de Vos]] is een Latijns gedicht dat waarschijnlijk in Gent is geschreven.

.

;1149-50
* De legende wil dat [[Diederik van de Elzas]] het [[Heilig Bloed (Brugge)|Heilig of Kostbaar Bloed]] aan de Zwinstad Brugge schenkt. De [[reliek]] van het Heilig Bloed van Jezus Christus is tot op heden te zien in de daartoe gebouwde [[Basiliek van het Heilig Bloed]] of de Sint-Basiliuskapel. Het is het populairste reliek in Vlaanderen. 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Saint-Bernard_prêchant_la_2e_croisade,_à_Vézelay,_en_1146.jpg|Bernardus roept op tot de kruistocht
Bestand:Siege_of_Lisbon_-_Muslim_surrender.jpg|Het beleg van Lisboa.
Bestand:AfonsoI-P.jpg|[[Alfonso I van Portugal]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

[[Bestand:Brugge_-_Sint_Jan_-_Middeleeuwse_ziekenzaal_rond_1778.jpg|thumb|550px|[[Jan Beerblock]]  (1739-1806) schildert in de achttiende eeuw hoe het middeleeuwse hospitaal er in Brugge uitzag.]] 

;1150 

.

* Brugge krijgt van de graaf van Vlaanderen [[Filips van den Elzas]] [[stadsrechten]] (?). Welstellende handelaars met een eigen rechtbank besturen de stad en verhandelen goederen met [[Engeland]] en de [[Baltische zee]]landen.

.

* (Of vroeger) Het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] in Brugge komt tot stand en is een van de oudste zieken-zorginstellingen in Europa. Het woord hospitaal komt van 'hospes' wat gast wil zeggen. Pelgrims zijn er evenzeer welkom. De conclusies berusten op opgravingen in 1983 en 1997. Die wijzen op een rechthoekige zaal aan de Mariastraat.

.

.

;1151

.

.

* 1152

.

.

;1153

.

* Dood [[Bernardus van Clairvaux]].

.

* [[Harelbeke]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

;1154

.

.

;1155

.

.

;1156

.

.

* Huwelijk van [[Filips van de Elzas]] met [[Elisabeth van Vermandois]], dochter van [[Rudolf de Melaatse]]. 

.

.

;1157

.

* [[Diederik van de Elzas]] trekt opnieuw naar het Oosten en landt in [[Beiroet]]. Zijn vrouw Sibylla en een aantal Vlaamse ridders reizen met hem mee. Het beleid van het graafschap Vlaanderen heeft hij overgedragen aan zijn zoon, [[Filips van de Elzas]]. 

.

.

;1158

.

.

* ♣ [[Winchester]] bouwt zijn Hospital of St Mary Magdalen: rond de tuin komt een muur om veiligheidsredenen.

.

* 1159

.

.

=== Zevende decennium ===
'''[[Bestand:Philip of Alsace.jpg|thumb|550px|[[Filips van de Elzas]] (1142-1191) is Graaf van Vlaanderen van 1168 tot aan zijn dood. Hij gaat de geschiedenis in als dé wetgevende innovator in Vlaanderen. Voor hem zijn veel wetten enkel lokaal. Filips verordent straf- en vervolgingswetten voor zijn graafschap. Grote steden dwingt hij tot uniformiteit, schepenbanken en strenge straffen. De dorpen Veurne, Kortrijk en Oudenaarde ontwikkelen zich tot een tad. In 1163 (?) schenkt hij Nieuwpoort een grondwet met schepenen.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen.'' Horizon, Schoten, 2015, p. 100.&lt;/ref&gt; Zijn vader stelt hem aan tot regent van Vlaanderen tijdens zijn derde reis naar het [[Heilige Land|Heilig Land]] in [[1157]]. In 1175 ontdekt hij dat zijn vrouw overspel pleegt. Uit wraak laat hij haar minnaar doodknuppelen. Zijn huwelijk blijft kinderloos. Filips van de Elzas is een van de de machtigste edelmannen in Frankrijk. Tijdens zijn tweede tocht naar het Heilige Land sterft hij aan een epidemie bij de [[Beleg van Akko (1189-1191)|belegering van Akko]]. Op binnenlands vlak werd Filips' beleid gekenmerkt door een krachtige stedelijke politiek. Zijn voornaamste verwezenlijking was de uitbouw van zijn graafschap tot een moderne staat. Hij verleende eenvormige [[stadskeure|keuren]] aan de grote Vlaamse steden, en voerde ingrijpende wijzigingen door op gerechtelijk gebied (vernieuwing van het [[strafrecht]], instelling van de [[baljuw]]s). Ook steunde hij een reeks opmerkelijke economische initiatieven, onder meer de stichting van de havens [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]], [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]], [[Damme (België)|Damme]] en [[Biervliet]]. In de eerste periode van zijn regering (die samenvalt met deze vernieuwingen) werd graaf Filips geïnspireerd door zijn kanselier, Robrecht van Ariën, bisschop-elect van [[Atrecht]] en [[Oude bisdom Kamerijk|Kamerijk]], maar in de periode nadien ziet het ernaar uit dat hij zelf zijn beleid heeft uitgetekend. Filips van de Elzas was een geletterd vorst en zijn hof groeide uit tot een centrum van cultuur. Het grafelijk hof reisde rond, zoals gebruikelijk in die tijd, en verbleef onder andere in het [[Kasteel van Wijnendale]]. In 1180 liet graaf Filips het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] te [[Gent]] optrekken als verblijfplaats voor het grafelijk geslacht. Ook in de krijgskunst wist hij zich een goede reputatie op te bouwen. Hij bezorgde Vlaanderen het [[Vlag van Vlaanderen|huidige wapenschild]]: de klimmende leeuw van sabel, getongd en genageld van keel, op het gouden veld. Er wordt weleens beweerd dat hij het meebracht uit het Heilige Land, waar hij het in 1177 zou hebben veroverd op een [[Saracenen|Saraceense]] ridder, maar dat is een mythe. Alleen al het feit dat de Leeuw op zijn zegel uit [[1163]] verschijnt, toen hij nog geen voet in de [[Oosten|Oriënt]] had gezet, spreekt dit verhaal tegen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Aut|R. Harmignies}}, Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre, in ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), pp. 24–26.&lt;/ref&gt; In werkelijkheid volgde Filips gewoon een West-Europese mode; ongeveer in dezelfde periode verscheen er ook een leeuw in de wapens van [[hertogdom Brabant|Brabant]], [[graafschap Holland|Holland]], [[hertogdom Limburg|Limburg]] en andere vorstendommen. Hoewel er geen historisch bewijs voor bestaat, vinden we vanaf de [[14e eeuw]] in wapenboeken de bewering dat het [[huis Vlaanderen|huis van Vlaanderen]] vóór de Leeuw een gegeerd schild van twaalf stukken van lazuur en goud voerde, met een hartschild van keel. Dit is toegeschreven aan [[Liederik]], die volgens de [[woudmeesterslegende]] de stamvader was van het Vlaamse grafelijk huis. Het is afgeleid van een verkeerd [[Interpretatie|geïnterpreteerd]] sierbeslag op het schild van de Vlaamse graaf [[Willem Clito]] (1102-1128), zoals het stond afgebeeld op zijn grafmonument in de [[Sint-Bertijnsabdij]] van [[Sint-Omaars]]. Dat schild vertoont centraal een umbo (sierknop) van waaruit enkele stralen naar de schildranden vertrekken. In zijn zoektocht naar het oude wapen van Vlaanderen heeft abt [[Iperius]], biograaf van het Vlaamse gravenhuis, dit geïnterpreteerd als een gegeerd wapen met een hartschild; de kleuren – die hij er zelf aan toevoegde – zijn vermoedelijk van het Franse koningshuis. Zo krachtig was zijn visie dat dit wapen in nauwelijks dertig jaar tijd volkomen ingeburgerd raakte.]]
'''
.

.

;1161

.

;1162/1163

.

* De leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;R. HARMIGIES. ''Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre.'' In: ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), p. 24–26.&lt;/ref&gt;

.

* Diksmuide heeft zijn stadsrechten verworven, een exacte datum is onbekend.

.

.

;1163

.

* Nieuwpoort verwerft stadsrechten.

.

.

;1164

.

* Diederik van de Elzas landt voor de vierde maal in het Heilig land.

.

* Vlaanderen breidt zich uit tot het [[Ile-de-France]].

.

* Thomas Becket reist als aartsbisschop van Canterbury via Vlaanderen naar Bourgondië.

.

.

;1165

.

;1166

.

* [[Thomas Becket]], de aartsbisschop van [[Canterbury (Verenigd Koninkrijk)|Canterbury]], wijdt het [[kasteel van Male]] in aldus een legende. Onder de graaf [[Filips van den Elzas]] zal het uitgroeien tot een bestuurlijk centrum en een grafelijk  domein.

.

* De stad Aat in [[Henegouwen|Henehouwen]] krijgt stadsrechten.

.

.

;1167

.

;1168

.

* [[Filips van de Elzas]] (°1142 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;bij Akko, 1191) een intellectueel, wordt voor twee decennia graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn vader is teruggekomen van een kruistocht en houdt zich ver van regeringszaken. 

.

* Diederik van de Elzas sterft in [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]] en rust in de abdij van [[Waten|Watten]].

.

.

;1169

.

* De 31-jarige [[Saladin]] komt aan de macht (Salah-el-Din).
.

* [[Saladin]] verslaat de vloot van het [[koninkrijk Jeruzalem]] en het [[Byzantijnse Rijk]] bij de havenstad [[Damietta]].

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Graaf_Filips.jpg|thumb|550px|De (Vlaamse) leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]]. Het [[Vlag van Vlaanderen| wapenschild]] met de klimmende leeuw op het gouden veld komt waarschijnlijk niet - zoals soms beweerd wordt - uit het Heilige Land, dat Filips van de Elzas in 1177 bezoekt als pelgrim. Filips volgt de mode; in die dagen verschijnen er leeuwen in de wapens van diverse vorstendommen: het [[hertogdom Brabant|Brabant]], het [[graafschap Holland|Holland]] en het [[hertogdom Limburg|Limburg]]. Bovendien werkte dit beeld combattief: het [[Heilige Roomse Rijk]] voerde een adelaar.]]

.

;1174

.

* [[Saladin]] neemt [[Damascus]] in. De christelijke rijkjes in het heilige land zijn nu langs de kuststrook ingesloten.

.

* De stad [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]] krijgt stadsrechten.

.

* Ieper verwerft zijn stadsrechten.

.

;1175

.

* Het huwelijk van Filips van de Elzas met Elisabeth van Vermandois (in 1159) blijft kinderloos. Het overspel van Elisabeth mondt uit in het doodknuppelen van haar minnaar Walter de Fontaines.

.

* Stichting van de [[ridderorde |ridderorde]] van Santiago. Hun devies is 'Het zwaard is rood van het bloed der Arabieren, hun embleem draagt een rood zwaard met een witte Sint-Jacobsschelp. Sint-Jacobus, gestorven in 44 na Christus krijgt zo zijn bijnaam als de Morendoder; de patroonheilige van de Conquista. In Amerika zal hij - enkele eeuwen later - de bijnaam verwerven van de Indianendoder.  

.

;1177

.

* Filips van de Elzas scheept in te [[Wissant]] als bedevaarder. Vlaamse en Engelse ridders vergezellen hem naar Acco en van daar uit over land naar Jerusalem waar zijn neef, Boudewijn IV aan melaatsheid lijdt. Op de vraag om regent over de stad te worden en de verdediging op zich te nemen wil Filips niet ingaan.

.

;1178

.

* Filips van de Elzas keert via Constantinopel, [[Thracië]], Hongarije en Zuid-Duitsland terug naar Vlaanderen.

.

* Gent verwerft stadsrechten.

.

;1179

.

* [[Hildegard van Bingen]] (°1098) overlijdt. Deze mystieke Duitse benedictijnse abdis liet zich in met kosmologie, filosofie, muziek, poëzie, plantkunde en taalkunde.

.

* Na het overlijden van de Franse koning wordt de Vlaamse graaf tot begeleider en raadgever van de Franse kroonprins. Het bewijst dat [[Filips van de Elzas]] de machtigste edelman in Vlaanderen én Frankrijk is. De regio Vlaanderen en het grafelijk gezag reikt bijna tot Parijs.

.

.

=== Negende decennium ===
[[Bestand:Marie de Blois.jpg|thumb|550px|[[Maria van Champagne]] (ca. 1174-1204) is een dochter van graaf [[Hendrik I van Champagne]] en een kleindochter van de Franse koning [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk VII]]. Volgens een kroniekschrijver verlooft ze zich in 1179 met de zoon van de graaf van Vlaanderen, aan wie ze in 1171 is beloofd.]]

.

;1180

[[Afbeelding:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|550px|&quot;[[Zeven vrije kunsten|Septem artes liberales]]&quot; uit de ''Hortus Deliciarum'' of de 'Tuin der kostelijkheden' is een tussen 1175 en 1195 Latijns en Duits geschreven en geïllustreerde [[encyclopedie]] door [[Herrad von Landsberg]], de eerste door een vrouw samengestelde encyclopedie. 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en wat [[theologie|theologische]] en profane [[kennis]] komen samen ter educatie van de [[novice|novicen]] en [[Zuster (religie)|kloosterzusters]]. Het origineel is in 1870 in Straatsburg, waar het sinds [[1723]] verbleef, als gevolg van de [[Frans-Duitse Oorlog]] verbrand. Alleen kopieën en een [[facsimile]] uit [[1818]] zijn bewaard.]]

.

* Stichting [[Damme (België)|Damme]] als voorhaven van Brugge. Het stadje krijgt vrij snel zijn stadsrechten. De naam verwijst naar de beschermingsdijk die het Zwin 'afdamt' in [[Moerkerke]]. De inpoldering van het Zwin start en Damme roeit uit tot een haven waar havenarbeiders de goederen van grote naar kleine schepen overzetten om ze naar Brugge te verschepen. Brugge is het grootste doorvoercentrum op het kruispunt van Engeland, Champagne, Lombardije, de Baltische staten en het Rijnbekken.

.

* [[Filips van den Elzas]] verbouwt het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] tot zijn verblijfplaats.

.

;1181

.

;1182

.

;1183

.

* [[Torhout]] verwerft stadsrechten.

.

;1184

.

* Paus [[Lucius III]] roept in [[Verona (stad)|Verona]] op tot de actieve opsporing van [[Ketterij|ketters]]. [[Bisschoppen]] moeten onderzoeken ([[inquisitie]] betekent [[Enquête (onderzoek)|enquête]]) in hoeverre de ketterij zich in hun [[bisdom]] heeft verspreid.

.

;1185

.

* [[Boudewijn IV van Jeruzalem|Boudewijn IV]] van Jerusalem sterft aan melaatsheid op 24 jarige leeftijd.

.

;1186

.

* De twaalfjarige [[Maria van Champagne]] huwt [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] in [[Valencijn]]. Hij is veertien. Het is een dynastiek huwelijk dat liefdevol wordt. 

.

;1187

.

* Sultan [[Saladin]] (een [[Koerd]] die zich verplicht tot de Islam van de [[Arabieren]] moest bekeren) proclameert de heilige oorlog en rukt [[Palestina (regio)|Palestina]] binnen. Hij verslaat de christelijke legers bij [[Slag bij Hattin|Hattin]] en Jerusalem capituleert. Alle christenen verlaten de stad, tienduizend van hen worden als slaaf verkocht. De helft van hen gaat in [[Egypte]] verdedigingswerken leveren ten dienste van Saladijn. Wint - op militair vlak - de duimtechniek het van de drievingertechniek? De Kruisvaarders verliezen hun top-[[relikwie]] met- stukken van het kruis van Christus. Die namen ze stom genoeg mee om de strijd in hun voordeel te winnen tijdens de [[Tiberias|slag om Tiberias]].

.

* De Algemene Rekening toont dat [[haver]] (dat goed groeit in zandgrond en woudkapgebied) de voornaamste teelt is in West-Vlaanderen. Daar liggen grote, ommuurde boerderijen. Een halve eeuw eer bakten de Brugse bakkers alleen in noodsituaties haverbrood, aldus een verslag van [[Galbert van Brugge]].

.

;1188

.

* Oudste document dat ons informeert over het [[Sint-Janshospitaal_(Brugge)]], waarvan de geschiedenis wellicht al decennia eerder begint. Tegen het eind van de eeuw hebben veel centrale steden dit soort gasthuizen om arme zieken, zwakken, daklozen en pelgrims op te vangen. Ieper (ca. 1186), Brussel (1195) en de [[Bijloke]] in Gent (1196).

.

* [[Saladin]] is terug in [[Jeruzalem]].

.

* De vier machtigste vorsten van West-Europa besluiten tot de derde kruistocht en leggen hun geloften af: de graaf van Vlaanderen Filips van den Elzas, de koning van Frankrijk [[Filips II August]], de koning van Engeland [[Richard Leeuwenhart]] en de keizer van Duitsland, [[Frederik Barbarossa]].

.

;1189

.

* De [[Derde Kruistocht]] (tot [[1192]]) - 100.000 man onder leiding van [[Frederik Barbarossa]] wil het Heilige Land heroveren op [[Saladin]]. De (succesvolle) kruistocht bereikt zijn doel niet. 

.

* [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] neemt hij deel en zal verantwoordelijk zijn voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. 

.

* [[Oudenaarde]] verwerft stadsrechten.

.

.

=== Laatste decennium ===
[[Bestand:Zuidgevel_Sint-Janshospitaal_Brugge.JPG|thumb|550px|De Romaanse Zuidgevel van het Sint-Janshospitaal, dé middeleeuwse kliniek in Brugge. Sinds 1977 zijn de zalen een museum. Behalve de geschiedenis van de zorg, de apothekersgeschiedenis en de vroedkunde komt [[Hans Memling]] aan bod. Een bezoek waard.]]

.

;1190

.

* Stichting [[Duitse Orde]].

.

* [[Filips van den Elzas]] overwintert in Rome voor hij verder trekt op kruistocht.

.

;1191

.

* Een [[Keure]] geeft de [[Gent|Gentenaars]] hun rechten en vrijheden. Ze moeten de ''vorst trouw zijn en met hem bevriend, boven alle vorsten ter wereld, zolang hij hen rechtvaardig en redelijk wil behandelen.'' Hun stadsrechten hebben ze reeds in 1178 reeds verworven. Wat is de reden van deze 'herbevestiging'?

.

* [[Filips van de Elzas]] trekt van Rome naar Napels en naar Sicilië. In [[Messina (stad)|Messina]] sluit hij aan bij het Engelse en het Franse leger.

.

* [[Richard Leeuwenhart]] concentreert zich op de verovering van [[Cyprus]], de andere twee legers varen naar Akko, de havenstad die nu al twee jaar door de christenen belegerd wordt. De uitstekende werpmachines van Filips van de Elzas leveren uitstekend werk.

.

* [[Filips van de Elzas]] sterft aan een epidemie bij het [[Beleg van Akko (1189-1191)]]. Hij ligt begraven in [[Clairvaux]], in een kapel die hij zelf stichtte.

.

* [[Filips van de Elzas]] overlijdt op 1 juni in Akko aan een besmettelijke ziekte. Op 12 juli valt de stad in de handen van de kruisridders. 

.

* De Franse koning trekt zich uit de strijd terug om het kroonloze Vlaanderen te annexeren. De koerier naar Bergen is sneller dan de koerier naar Parijs waardoor [[Boudewijn V van Henegouwen]] met een leger naar Vlaanderen oprukt en samen met de zus van Filips [[Margaretha van de Elzas]] zijn schoonbroer opvolgt als [[Boudewijn de Moedige]]. Boudewijn VIII van Vlaanderen verankert zo Henegouwen in Vlaanderen.


.

* [[Richard Leeuwenhart]] herovert de kuststreek van Jerusalem en sticht het koninkrijk Akko. Jerusalem blijft in handen van [[Saladin|Saladijn]].

.

;1192

.

;1193

.

* [[Saladin]] overlijdt.

.

;1194

.

* [[Margaretha van de Elzas]] overlijdt na een korte regeerperiode. Ze wordt begraven in de [[Sint-Donaaskathedraal]] in Brugge. Haar man, Boudewijn VIII doet troonsafstand ten gunste van zijn zoon.

.

* [[Boudewijn IX]] (1171- + Bulgarije, 1205) wordt graaf van Vlaanderen tot 1205. In 1204 en 1205 zal hij de eerste keizer zijn van het [[Latijns Keizerrijk van Constantinopel]].

.

* [[Aarschot]] krijgt zijn stadsrechten.

.

;1195

[[Bestand:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|right|550px|♣ De Zeven vrije kunsten in de ''Hortus Deliciarum'' of de ''Tuin der kostelijkheden.'' Deze Latijns/Duitse [[encyclopedie]] is geschreven door [[Herrad von Landsberg]] vanaf [[1175]] en gefinaliseerd is in [[1195]]. Een andere bron - ook op Wikipedia - zegt 'afgewerkt omstreeks 1180, eraan begonnen omstreeks 1159.' De schrijfster is abdis van het Hohenburgklooster op de [[Mont Sainte-Odile|Odilienberg]] in de [[Elzas]]. Deze encyclopedie door een vrouw samengesteld toont 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en synthetiseert de kennis van die tijd. Het origineel verbrandde tijdens de [[Frans-Duitse Oorlog]] in [[1870]] in [[Straatsburg]].]]

.

* Boudewijn VIII overlijdt een jaar na zijn vrouw. Hij is begraven in [[Sint-Waltrudiskerk]] van [[Bergen (België)|Bergen]].

.

* Boudewijn IX is nu ook graaf van Henegouwen.

.

;1196

.

;1197

.

;1198

.

* Oprichting van de Orde der [[Trinitariërs]] in Italië door de priesters Johannes de Matha en Felix Valois om christenen vrij te kopen die om hun geloof tot slaaf zijn gemaakt. De Orde verspreidt zich rond de Middellandse Zee met kloosters in Spanje, Italië, en Zuid-Frankrijk. 

.

;1199

.

* Start bouwwerken van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] door graaf [[Boudewijn IX van Constantinopel]] opgestart (eerste eredienst in 1203).

.

* Ca. geboorte van [[Johanna van Constantinopel]].

.

* Paus [[Paus Innocentius III|Innocentius III]], jong en krachtig stuurt zijn propagandisten voor de vierde kruistocht uit. Pastoor Fulco doet onze regio aan.

.

;1200

.

* Uitvinding van de [[kogge]].

.

* Uitvinding van de [[standaardmolen]].

.

* [[Boudewijn IX]] en [[Maria van Champagne]] leggen in de [[Sint-Donaaskerk]] in Brugge de kruisvaartgelofte af. 

.

* Met het [[verdrag van Peronne]] verwerft Vlaanderen haar Zuidelijke gebieden terug die aan Frankrijk verloren gingen na de dood van Filips van de Elzas.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Kogge_stralsund.jpg|Een [[koggeschip]] is een typisch voor [[Hanze|de Hanze]]-boot die goederen vervoert. Veel Oostzee-steden dragen haar in hun [[Wapenschilden|wapenschild]].
Bestand:Saint-Denis_-_Façade.jpg|Saint-Denis, de façade. Hier ontstaat de [[Gotiek]] in [[1122]].
Bestand:Bruges_basilica_Philip_of_Flanders.JPG|Filips van den Elzas.
File:2nd_Crusade_council_at_Jerusalem.jpg|Koenraad III, Lodewijk VII en Boudewijn III, tijdens het concilie in Jeruzalem.
Bestand:Saint-Denis_-_Basilique_Saint-Denis_et_l'abbaye_-1.JPG|Basilique Saint-Denis en de abdij, hier start in 1122 de [[Gotiek]].
Saint-Denis,_la_ville_et_l'abbaye_(le_cloître_roman).jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Dertiende eeuw (1201-1300) ==
[[Bestand:Begijnhofmuseum_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Het Kortrijkse begijnhofmuseum is 0,7 hectare groot en gaaf. Het combineert plein met een straatarchitectuur en was veilig omringd door het grafelijk kasteel, de stadswal, het Sint-Maartenkerkhof, de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] en de [[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)|Sint-Maartenskerk]]. Het kent verwoestingen in 1302, in 1382 en in 1684. De huidige huisjes, een veertiggtal dateert uit de 17de eeuw. Het laatste [[Begijnen en begarden|begijntje]] ter wereld overlijdt hier: [[Marcella Pattyn]], geboren in [[1920]] in [[Thysville]] in Congo en was niet rijk genoeg om non te worden. Een [[bruidschat]] kon ze niet betalen.]]

.

'''De dertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''De filosofie van [[Aristoteles]] maakt opgang in de West-Europese universiteiten en kloosters. [[Bartholomaeus Anglicus]] (geboren voor 1203-1272) een Engelse geleerde franciscaan en professor aan universiteit van Parijs en Magdeburg schrijft in het midden van de eeuw De proprietatibus rerum, een voorloper van de encyclopedie. De negentien delen hebben het over zowat alles: over god, de engelen, de ziel, de elementen, het menselijk lichaam en de levensstadia, geografie, planten en kruiden, de dieren...'''

.

* '''Een wieltje met punten komt aan de ruitersporen. De [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en de teugels laten toe om het paard volledig in bedwang te houden. Zal deze toptechnologie aan de vooravond van [[1302]] de ruiters straks gunstig gezind zijn?'''

.

* '''Vanaf de tweede helft van de eeuw gaat de landwinning van Vlaanderen op de Noordzeekust een stuk trager, in Vlaanderen gaan er stemmen op over de tomeloze ontbossing en overvloedige regens hinderen Brugge en Ieper als zeehaven. Vanaf de tweede helft van de dertiende eeuw breken de volkstalen door (1250-1500). Dit is de eeuw van [[Jacob van Maerlant]] (Brugse Vrije ca. 1235– ca. 1300). Deze Vlaamse dichter en Middelnederlandse auteur schreef ruim 230.000 verzen en adaptaties uit het Frans en het Latijn. De gevleugelde uitdrukkingen &quot;Walsche valsche poeten&quot; en &quot;Ende omdat ik Vlaminc ben&quot; zijn van Maerlants hand.'''

.

* '''De kruistochten brengen Oosterse kennis en ideeën naar Europa: Europeanen leren ziekenhuizen inrichten en patiënten verzorgen, voorzien hen van een deftig [[dieet]] en leren ze wat [[hygiëne]] is dank zij de [[hospitaalridders]]. Kennis over [[wiskunde]] en meetkunde komt tot uiting in de [[Gotiek]] als bouwkunst. [[Sterrenkunde]] bereikt Europa via boeken, er ontstaat een [[Pelgrimsroute naar Santiago de Compostella (routebeschrijvingen)|pelgrimtoerisme]] en de Italiaanse havens doen gouden zaken met [[pelgrims]] die het heilig graf in de [[Heilig Grafkerk]] bezoeken in [[Jeruzalem]]. Periodes van tolerantie tussen moslims en christenen wisselen elkaar af met bitse oorlogen. Johanna van Constantinopel gaat de geschiedenis in als wilskrachtig en vroom kloosters, abdijen, hospitalen en leprozerieën sticht of ondersteunt (zoals de Hospice Comtesse in Rijsel en het begijnhof in Kortrijk). Onder haar bewind neemt de welvaart van Vlaanderen toe. Haar standbeeld staat in het Kortrijkse begijnhof en in het Gentse Groot Begijnhof Sint-Elisabeth (in een nis boven de ingang van de Dr. Decrolyschool in de Begijnhofdries). De nieuwe welvaart leidt (samen met de pest) tot de Renaissance.'''

.

* '''De [[Mystiek|liefdesmystiek]] is een nieuwe spiritualiteit die in de Franse kloosters, in het hertogdom Brabant en het prinsbisdom Luik ontstaat en leken en vooral vrouwen inspireert. Deze ‘religieuze vrouwenbeweging van de dertiende eeuw’ doet begijnen zoals [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] en [[Margareta Porete]] rondtrekken om 'hun' boodschap te verkondigen. De boodschap van Porete valt in verkeerde aarde. Die komt hier op neer: 'Als mensen één worden met God - iets wat mogelijk is tijdens hun leven - doen ze afstand van hun deugden.' Geletterde vrouwen zoals deze zijn zeldzaam. De stichting van [[begijnhoven]] schijnt een reactie te zijn op het mannentekort sinds de Kruistochten of andere oorlogen.'''

.

* '''Dat de [[guillotine]] een vinding is uit de achttiende eeuw, van [[Joseph-Ignace Guillotin]] is een fabel. Die man houdt ten tijde van de [[Franse Revolutie]] een pleidooi om de doodstraf te humaniseren. Met het ontwerp zelf heeft de dokter niets te maken. Het tuig heet in die dagen 'Louisette', naar een zekere Antoine Louis. In de dertiende eeuw gebruiken [[Brussel (stad)|Brussel]] en [[Dendermonde]] de machine. Guillotin haat de associatie met zijn naam, net zoals zijn familieleden die hun naam veranderden.''' 

.

* '''Alle Vlaamse steden kennen een expansie door een ongeziene bevolkingsgroei. Landbouwgebied fragmenteert (mensen gaan op kleinere lappen grond wonen) en diversifieert in de bebouwing. De stedelingen, de ambachtslui en de handelaars worden politiek en economisch zelfstandig, rijk en mondig. [[Brugge]] wordt de handelsmetropool van West-Europa, textielproductie in [[Leuven]], [[Ieper]] en [[Gent]], [[metallurgie]] in [[Dinant]] en [[Luik (stad)|Luik]]. Tot en met de dertiende eeuw financierden de graven van Vlaanderen de aanleg van kanalen. Grote steden nemen deze taak nu op zich, met Gent en de Lieve als eerste.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
[[Bestand:Jan_Swerts_-_Boudewijn_of_Flanders_leaves_Mary_of_Champagne_and_his_daughter_Jannekin_-_1849-1879_-_City_Hall_of_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Boudewijn IX verlaat Vlaanderen en neemt afscheid in [[Valencijn]] van zijn vrouw en zijn dochter in de steek latend. Het schilderij bevindt zich in het [[Stadhuis van Kortrijk|historische stadhuis van Kortrijk]]. Met Maria van Champagne heeft hij afgesproken dat ze hem achterna reist na de geboorte van hun tweede kind.]]

[[Bestand:Balduino-I-de_Constantinopla.jpg|thumb|550px|De verkiezing en kroning van 33-jarige Boudewijn IX tot keizer Boudewijn I van Constantinopel in de [[Aya Sophia]]. De geestdrift voor deze vierde kruistocht is te danken aan de paus en zijn volkspredikers die aansporen tot geloofsijver en roofzucht. Een tussenstop vooraleer naar Egypte te trekken - het hol van de leeuw en het ware doel van deze tocht - leidt de kruisvaarders van hun plan af. In Venetië (dat zich economisch geschaad ziet door het [[Byzantijnse Rijk|Oost-Romeinse rijk]] en haar hoofdstad [[Constantinopel]]) overhaalt de [[Doge (staatshoofd)|doge]] hen met een ander plan: de verovering van Zara dat ze eind 1202 samen met de Venetianen (ondanks hun onderlinge twisten) veroveren. In Zara maken ze kennis met prins Alexis de Jonge uit Constantinopel die slachtoffer is van een staatsgreep in Byzantium. Samen met de doge overtuigt de prins de kruisvaarders om zich op Constantinopel te richten, in plaats van de dure overtocht naar Egypte te maken. Die kunnen ze immers niet betalen omdat de vereiste sommen geld niet opdagen. Op 13 april 1204 nemen de kruisvaarders Constantinopel in en zo voltrekt zich een eerste val van het Oost-Romeinse rijk. Behalve de menselijke tol is de kunsthistorische tol hoog. Constantinopel - het mekka voor de [[Helleense Republiek|Helleense kunst]]: de kruisvaarders smelten bronzen beelden om tot munten, verbrijzelen het marmeren beeldwerk van [[Praxiteles]], [[Phidias]] en [[Lysippus]] en plunderen heiligdommen, paleizen en schatkamers. Een brand vernietigt de helft van de stad, kinderen sterven op straat en een derde van de inwoners raakt dakloos. Het [[Latijnse keizerrijk]] is de naam voor de [[feodale]] staat die hierop volgt. De verkaveling van het Oost-Romeinse Rijk is een feit dat een halve eeuw duurt: Venetië krijgt [[Kreta]] en [[Gallipoli (schiereiland)|Gallipoli]], de graaf van Blois krijgt [[Nicea]] en [[Saloniki]] wordt een koninkrijkje. Voor de paus is dit een bittere pil omdat 'zijn' kruistocht een oorlog wordt tussen christenen. Voor de Franse koning betekent het keizerschap van Boudewijn een wissel van de macht: de leenman wordt leenheer. De kruisvaarderstaat zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat, die hij sticht na de verovering van [[Constantinopel]]. Hij noemt zichzelf de eerste Latijnse keizer in de [[Hagia Sophia]]. Met de paus [[Innocentius III]] wil hij het [[Groot Schisma]] beëindigen. Veel pluimen steekt Boudewijn niet op zijn helm. Constantinopel ontvolkt en zelf valt Boudewijn in april 1205 in Bulgaarse handen en er komt een halve eeuw historische mist. Na het verdwijnen van Boudewijn IX neemt zijn broer Hendrik van Henegouwen de leiding over tot hij in 1216 op 40 jarige leeftijd overlijdt. Hun zus Yolande zal vanaf 1217 keizerin zijn. In 1261 herovert de keizer van [[Nicea]] Constantinopel en verdwijnt het Latijnse Keizerrijk ten gunste van het [[Byzantijnse Rijk]] dat nog een kleine twee eeuwen te gaan heeft.]]

[[Bestand:Cathars_expelled.JPG|thumb|550px|De katharen worden in 1209 verdreven uit [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]]. De [[Albigenzische Kruistochten]] zijn een wraakoefening van de kerk en de Franse koningen van het huis Capet tegen de katharen in de [[Languedoc-Roussillon (regio)|Languedoc]]. De [[katharen]] of de Albigenzen vormen een populaire religieuze beweging met mystieke, dualistische en afwijkende bijbelkennis die Satan almachtig vindt. Voor de katholieken is dit een ketterij en met de Albigenzische Kruistochten beëindigen ze het katharisme. Hun [[inquisitie]] roeide de katharen uit.]]

.

* 1201
** [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een Franse ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] schopt het tot dertiende grootmeester van de [[Orde van de Tempeliers]]. In [[1189]] nam hij deel aan de [[Derde Kruistocht]] en was verantwoordelijk voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. Onder zijn leiding groeiden de Tempeliers uit tot een machtige orde.
** Zes onderhandelaars worden naar Venetië gestuurd om er te onderhandelen over de vloot die de kruisvaarders nodig hebben voor de overtocht door de Middellandse zee. Ze gooien het op een akkoord met de doge, Hendrik Dandolo. Hij zal tegen betaling 20.000 man aan voetvolk, 9000 stalknechten, 4500 paarden en evenveel ridders naar het Oosten brengen en hen van proviant voorzien.

.

* 1202
** [[Vierde Kruistocht]] tot [[1204]]. 
** Boudewijn IX vertrekt over land (via Clairvaux, Bourgondië, Lombardije), zonder zijn zwangere vrouw, [[Maria van Champagne]] op 14 april. Maria blijft achter als [[Regent (bestuurder)|regentes]]. 
** Vanuit het Zwin vaart de Vlaamse vloot af, geleid door Diederik, een zoon van Filips van de Elzas en de Brugse burggraaf Jan van Nesle. In plaats van naar Venetië te varen, zoals afgesproken, legt zij aan in Marseille. Op die manier kunnen de kruisvaarders de Venetianen niet betalen voor de overzet naar het Heilige land.

.

* 1203
** De kruisvaarders laten zich door de doge van Venetië en prins Alexis de Jonge overtuigen Constantinopel te veroveren in plaats van hun vooropgestelde Egypte. Als ze de wereldstad bereiken vallen hun monden open. De prachtige paleizen, de katholieke kerken en machtige muren maken meer dan indruk. De [[chroniqueur]] [[Godfried van Villehardouin]] schrijft 'Wij konden niet geloven dat er op de wereld zulke machtige stad bestond, als wij de hoge muren en sterke torens gadesloegen, als wij de grote paleizen en de hoge kerken aanschouwden... Niemand zou aan zulk schouwspel geloofd hebben, als hij het niet met eigen ogen had gezien... Er was niemand, hoe moedig ook, die niet beefde in zijn vlees, en geen wonder, want nooit sedert de oorsprong der tijden had zulke kleine hoop mensen zulke grootse onderneming [de belegering van de stad] durven aanpakken. In juli zetten ze de aanval in op een stad die vierhonderdduizend inwoners telt [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2985056 ''La Conquête de Constantinople'', uit 1838 is digitaal beschikbaar]. De [[Frygië|Frygische]] historicus [[Niketas Choniates]] laat vergelijkbare beschrijvingen na eenmaal de stad geplunderd is: 'O stad, stad, oog van alle steden, universele roem, bovenatuurlijk wonder [...] verblijfplaats van al het goede! O stad, dronk gij van de hand van de Heer de beker van zijn woede? O stad, verteerd door vuur.' Venetië raakt in de ban van alles wat oosters is. De Basiliek van San Marco laat zich optutten met friezen, kapitelen en zuilen uit Constantinopel, oorlogsbuit. 
** Op het einde van het jaar scheept [[Maria van Champagne]] in op de Vlaamse vloot die in [[Marseille]] aangemeerd ligt voor een lange overtocht naar [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1204
** De kruisvaardersstaat die zich het [[Latijnse Keizerrijk]] noemt, zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat.
** [[Maria van Champagne]] wordt keizerin van Constantinopel. Het is een titel, de stad zal ze nooit zien. Ze overlijdt op 29 augustus in [[Akko (stad)|Akko]], bij de [[hospitaalridders]], aan de pest, nauwelijks dertig jaar oud (ook [[Filips van de Elzas]] overleed in Akko aan een besmettelijke ziekte). Ze is begraven in de [[Aya Sophia]]. Hierop neemt [[Johanna van Constantinopel]], haar dochter de titel van keizerin van Constantinopel over. Ook zij zal de stad nooit zien. 

.

* [[1205]]
** In april verdwijnt de graaf van Vlaanderen, Boudewijn XI spoorloos. In de Bulgaarse stad Târnovo aan de rivier de [[Jantra]] zal hij overlijden, in een sombere toren op de Tsarevaheuvel. Die draagt op heden de naam 'Boudewijntoren'. Zijn dochter wordt gravin van Vlaanderen. De koning van Frankrijk ziet zijn kans om zijn macht over Vlaanderen en Henegouwen uit te breiden. 

.

* [[1206]]
** [[Djenghis Khan]] verenigt alle [[Mongolen]]. Kort daarna gaan deze krijgers op plundertocht in [[Rusland]], [[Polen]] en [[Hongarije]]. Het scenario is vergelijkbaar met wat de [[Hunnen]] doen in de eerste eeuwen na Christus; Het [[Suske en Wiske]] verhaal [[De krakende carcas]] speelt zich in [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] af.

.

* 1207
** Volgens een kroniekschrijver [[Remmerus Valerius]] ontstaat het (groot) begijnhof in Mechelen. 

.

* 1208

.

* 1209
** Stichting van de [[Universiteit van Cambridge]] door studenten uit Oxford die uit onvrede met de lokale bevolking verhuizen. De universiteiten heten samen [[Oxbridge]]. Intussen, in 2020 heeft Cambridge 82 Nobelprijswinnaars onder haar studenten, 36 komen uit het [[Trinity College (Cambridge)|Trinity College]] komen. Ter vergelijking: Frankrijk telt een 50-tal Nobelprijswinnaars.
** Eerste [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1224). Deze kruistochten van de [[Rooms-Katholieke Kerk|Katholieke Kerk]] en de Franse koningen richten zich tegen de [[katharen]] en beëindigen het katharisme in de [[Languedoc (provincie)|Languedoc]]. Het Franse koningshuis lijft zo het zuiden van Frankrijk stilaan in.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:ConquestOfConstantinopleByTheCrusadersIn1204.jpg|Miniatuur vijftiende eeuw met de inname van [[Constantinopel]] door de kruisvaarders.
Bestand:Baudouin_de_Constantinople.JPG|Boudewijn IX van Vlaanderen in [[Bergen (België)|Bergen]]. 
Bestand:Vlaanderen_maille_Boudewijn_Ieper.jpg|Graafschap Vlaanderen, denarius geslagen in Ieper onder Boudewijn IX.
Bestand:Boudewijn,_Keizer_van_Constantinopel.jpg|Keizer van Constantinopel (uit [[Sanderus]], Flandria illustrata, 1641).
Bestand:Johannavanconstantinopel.jpg|Johanna van Constantinopel. Geboren tussen 1194 en 1200 was gravin van Vlaanderen en Henegouwen van 1205 tot 1244.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Joan_of_Constantinople_001.png|thumb|550px|Na haar moeders overlijden in 1204 en de verdwijning van haar vader in 1205 neemt de Franse vorst haar met haar zus in 1208 onder zijn hoede om te voorkomen dat de prinsessen een Engelse prins huwen. Johanna huwt in januari 1212 [[Ferrand van Portugal]] die zich voor Engeland en voor het Duitse keizerrijk uitspreekt tegen Frankrijk. Terwijl Johanna huwt en zich als jonge tiener onderwerpt aan haar echtgenoot, is Margaretha nog een jong kind, gevoelig voor volksvertellingen, magie en bijgeloof.]]

[[Bestand:University of Salamanca Fray Luis de Leon (cropped).jpg|thumb|550px|De [[universiteit van Salamanca]] is gesticht in 1218. In deze eeuw volgen [[universiteit van Padua|Padua]], [[Universiteit van Napels Federico II|Napels]], [[Universiteit van Siena|Siena]], [[Universiteit van Valladolid|Valladolid]], [[Universiteit van Macerata|Macerata]] en [[universiteit van Coimbra|Coimbra]].]]

.

;1210

.

;1211
* Leuven verwerft stadsrechten.

.

;1212
* Het [[Verdrag van Pont-à-Vendin]], getekend door de koning [[Filips II van Frankrijk]], de graaf (''[[iure uxoris]]'') en [[Johanna van Constantinopel]] kort na haar huwelijk met [[Ferrand van Portugal]] dient om het jonge paar aan de koning van Frankrijk te binden. Bij hun tocht naar Vlaanderen zet kroonprins [[Lodewijk VIII van Frankrijk|Lodewijk]] hen gevangen. Hij eist [[Sint-Omaars]] en [[Ariën aan de Leie|Ariën]] op. Wat gebeurt. De liefde van het paar voor het huis Capet slaat om in wantrouwen. Ferrand wil de gebieden terug en breekt met zijn Franse leenheer. Hij vindt steun bij de Engelse koning [[Jan zonder Land]], de Duitse keizer [[Otto IV (keizer)|Otto IV]] en [[Hendrik I van Brabant]].
* [[Kinderkruistocht]]. De droge zomer is het decor waarin een ongewapend kinderleger biddend en zingend door Frankrijk trekt. In [[Assisi]] noteert een [[chroniqueur]]: 'In de havensteden is een verbazingwekkend schouwspel te zien. Honderden kinderen uit Duitsland en Frankrijk gaan scheep naar het Heilige land met kruisen en vaandels om dat land van de ongelovigen te bevrijden. Ze doen dit omdat de Heer verscheen aan drie jongens van twaalf nabij Keulen.' Na de mislukking van de vierde kruistocht zullen zuiverheid en onschuld voor de overwinning zorgen. De kinderstemmen verstommen en na hun inscheping bij de Middellandse zee wordt niets meer van hen vernomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THERA COPPENS. ''Johanna en Margaretha. Gravinnen van Vlaanderen en prinsessen van Constantinopel'', Meulenhof, Amsterdam, 2019, p. 79.&lt;/ref&gt;
* [[Lier (België)|Lier]] en Turnhout verwerven stadsrechten.

.

[[1213]]
* [[Vijfde Kruistocht]] duurt bijna acht jaar, tot 1221 en leidt naar [[Egypte (land)|Egypte]].
* Verwoesting van Kortrijk door de Franse kroonprins.
* [[Dzjengis Khan]] en de [[Mongolen]] belegeren de niet in te nemen keizersstad [[Peking|Beijing]]. Na een jaar verlaat de keizer zijn stad en openen de stadspoorten. De Mongolen slachten de bevolking af en controleren vanaf nu Noord China. Vanaf nu combineren ze hun stoutmoedige belegeringskunst met een geroofd arsenaal aan hypermoderne belegeringstoestellen. Geen enkele stad blijft veilig voor hen: het Mongoolse leger trekt op tot Moskou (1228), Kief (1240), [[Krakau]], [[Boeda]], [[Pest (stadsdeel)|Pest]], [[Constantinopel]] en [[Bagdad]] in 1258.

.

;[[1214]]
* [[Ferrand van Portugal]] wordt met zijn bondgenoten verslagen in de [[Slag bij Bouvines]] en gevangengenomen. Een Romeins gebruik ketent hem vast aan handen en voeten. In een draagstoel voert men hem door Parijs. Hij wordt bespuwd en weggehoond, met de Franse koning voorop. Zijn vrouw zal dertien jaar Vlaanderen besturen. Haar troon komt even in gevaar als de kluizenaar [[Bertrand van Rains]] zich onterecht uitgeeft voor de teruggekeerde Boudewijn IX. In 2021 publiceerde [[Nico Dros]] (°1956) een historische roman die hij rond de veldslag van Bouvines opbouwde.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NICO DROS. ''Willem die Madoc maakte.'' Van Oorschot, Amsterdam, 2021.&lt;/ref&gt; 

.

;[[1215]]
* De Engelse koning Jan zonder Land tekent in [[Runnymede]] de [[Magna Carta]], een oorkonde over vrijheden en rechtspraak, afgedwongen door zijn leenmannen die vinden dat hij zijn macht misbruikt. Zijn Vlaamse en Brabantse huurlingen worden verbannen uit Engeland. 
* Ontstaan van de [[predikheren]] of de Dominicanen, gesticht  door [[Dominicus de Guzmán]]. Later, in 1231 zal paus [[Gregorius IX]] ze bevelen de [[ketterij]] te bestrijden.

. 

;1216
* Paus [[Innocentius III]] stemt in met de nieuwe beweging van de vrouwen die zich [[begijnen]] (zullen) noemen. 

.

;1217
* De gravin van Vlaanderen (Johanna) kent belastingvoordelen toe aan wie Kortrijk komt bevolken en heropbouwen na de verwoesting van de stad in 1213.

.

;1218
* Stichting [[universiteit van Salamanca]].

.

;1219
* Tijdens de vijfde kruistocht nemen de kruisvaarders de havenstad [[Damiette]] in [[Egypte]] in. Verder raken ze niet. Ze zullen de stad bijna twee jaar houden.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Bataille_de_Bouvines.jpg|Slag bij Bouvines
Bestand:The_Perugia_Altarpiece,_Side_Panel_Depicting_St._Dominic.jpg|Dominicus de Guzmán (Spaans: Domingo) (°1170–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1221)sticht de dominicanen.
Bestand:Gustave_dore_crusades_the_childrens_crusade.jpg|[[Gustave Dore]] schetst de kinderkruistocht van 1212.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Palazzo_Bo_(Padua).jpg|thumb|550px|[[universiteit van Padua|De universiteit van Padua]] in Noord-Italië is gesticht in 1222. Het is de derde universiteit in Italië. In 1238 breidt keizer [[Keizer Frederik II|Frederik II]] die uit. De universiteit wordt beschouwd als de bakermat van het [[humanisme]]. In [[1545]] komt de [[Orto botanico di Padova]], de oudste [[Hortus botanicus]] van Europa/de wereld. [[Galileo Galilei]] bekleedt er het hoogleraarschap van 1590 tot 1610. Zijn ruwe, houten [[katheder]] die hij gebruikte voor zijn colleges en zijn [[anatomisch theater]] is een pronkstuk van de universiteit.]]


.

;1220

.

;1221

.

* Antwerpen krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1222

.

* Stichting [[universiteit van Padua]].

.

;1223

.

* De Dampierres doen hun intrede in Vlaanderen. Tot nu toe waren ze edele stalmeesters aan het hof van Champagne. Het is Johanna van Constantinopel die haar zus Johanna overhaalt om te huwen met [[Willem van Dampierre]]. Hun moeder was Maria van Champagne.

.

;1224

.

* Stichting [[universiteit van Napels]].

.

* In Kortrijk zijn er (opnieuw) wolbewerkers dankzij een akte die hen aantrekt na de Franse furie uit 1213. De maatregelen zijn een succes. Voor het midden van de eeuw beschikt de stad over een lakenhalle. Een eerste vermelding dateert van voor 1248. 

.

;1225

.

* Geboorte van [[Thomas van Aquino]].

.

* Twintig jaar na de dood van [[Boudewijn IX van Vlaanderen]], die in het Heilig lands een mysterieuze dood stierf, verschijnt in Vlaanderen een [[heremiet]] die beweert dat hij de oude Boudewijn IX is. Hij verzamelt een schare volgelingen om zich en wordt ontmaskerd (waarschijnlijk als Bertrand van Rais) en terechtgesteld.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=7dbENpafOew ♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST HET VERHAAL VAN DE VALSE BOUDEWIJN (10 Min.)]'''

.

;1226

.

* Tweede [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1229)

.

;1227

.

;1228

.

* [[Zesde Kruistocht]] tot [[1229]]. Vlaanderen, geleid door Johanna van Constantinopel, houdt zich net zoals bij de vijfde kruistocht op de achtergrond.

.

* De Mongolen verwoesten onder leiding van [[Dzjengis Khan]] Moskou.

.

* Heiligverklaring van [[Franciscus van Assisi]] (Ca. 1181-1226). Hij stierf twee jaar eerder. Franciscus is gekend voor zijn dierenliefde. Die blijkt uit zijn woorden: 'Alle schepselen op aarde voelen als wij, streven naar geluk als wij. God wenst dat wij de dieren bijstaan wanneer ze hulp nodig hebben…We hebben een hogere opdracht ze van dienst te zijn wanneer ze ons nodig hebben. Mensen die enig schepsel Gods uitsluiten van hun compassie en medelijden zullen op soortgelijke wijze handelen tegenover hun medemensen.' Franciscus preekt voor aandachtige vogels en spreekt met een vijandige wolf. Zijn leven symboliseert een verandering in de godsdienstbeleving.

.

;1229

.

* Tijdens de zesde kruistocht, geleid door de Duitse keizer Frederik II, komen [[Jeruzalem]], [[Bethlehem] en [[Nazareth (Israël)|Nazareth]] heel even in de handen van de christenen.

.

* [[Brussel (stad)|Brussel]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:St-thomas-aquinas.jpg|Thomas van Aquino
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium ===
.

;1230

.

* Bouw [[Belfort van Brugge|Belfort Brugge]] en [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle in Ieper]].

.

;1231

.

* Paus [[Gregorius IX]] belast de [[predikheren]] met de [[Inquisitie]]. Ze beoefenen de inquisitie in Italië en in Frankrijk (Avignon, Bourgondië, Champagne, en Noord Frankrijk). Een bekend en berucht inquisiteur - ooit zelf een ketter - is [[Robert le Petit]], ook gekend onder de naam [[Robert le Bougre]].

.

;1232

.

* [[Mongolen]] gebruiken [[buskruit]] bij de belegering van de stad [[Kaifeng]]. 

.

;1233

.

* Paus Gregorius IX voegt de [[predikheren]] toe aan de [[bedelorden]]: de [[minderbroeders]].

.

* Robert le Bougre wordt bevorderd tot inquisiteur en geeft onmiddellijk bevel tot terechtstellingen.

.

* [[Dendermonde]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1234

.

* Na het protest van de aartsbisschoppen ontheft de paus [[Robert le Bougre]] van zijn functie.

.

;1235

[[Bestand:towrlndn.JPG|thumb|550px|De Tower of London in de vijftiende eeuw ♣ [[Hendrik III van Engeland]] krijgt in 1235 drie leeuwen van [[keizer Frederik II]] van het Heilige Roomse Rijk als huwelijkscadeau en sticht een menagerie. Dé dierenverzameling van het middeleeuwse [[Engeland]] is te bewonderen in de [[Tower of London (gebouw)|Tower of London]]. In 1264 verhuist ze naar ‘the Bulwark’ of de ‘Lion Tower’. [[Elizabeth I]] stelt de menagerie open voor publiek.]]

.

* Robert le Bougre gaat opnieuw aan het werk en maakt een 'waanzinnige rondreis'. Hij passeert [[Châlons-sur-Marne]], [[Kamerijk (stad)|Kamerijk]], [[Dowaai]], [[Péronne (Somme)|Péronne]] en [[Rijsel]]. De historica [[Régine Pernoud]] schat dat hij vijftig ketters verbrandt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Fisscher, Judith Chambille &amp; Lucie Dorren. ''De Middeleeuwen. Een herwaardering'', Ambo, Baarn, 1992, p. 111.&lt;/ref&gt;

.

;1236

.

;1237

.

;1238

.

* Stichting van het [[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof]] in Kortrijk door [[Johanna van Constantinopel]].

.

;1239

.

* [[Robert le Bougre]] organiseert een enorme razzia in [[Provins]] op de [[katharen]]. Een ooggetuige heeft het over 183 mensen - vooral kooplui - die op de brandstapel belanden tijdens de jaarmarkt.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;

&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:Lessines1.jpg|thumb|550px|♣ '''MEE BEZIG''' Het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos is opgericht in 1242 door de rechterhand van [[Johanna van Constantinopel]], de gravin van Vlaanderen: [[Arnulf IV van Oudenaarde]], heer van de stad en grootbaljuw van Vlaanderen en zijn echtgenote de [[Frankrijk|Franse]] prinses [[Alix de Rosoit]] om armen en zieken op te vangen. Het kloostercomplex met kloostergang, kapel, kruidentuin en ijshuis, uit de 16e tot de 18e eeuw, is een [[museum]] met ziekenzalen, bedden, medische instrumenten, recepten, tinnen vaatwerk voor de patiënten, [[Doornik]]s [[porselein]] (voor de zusters), een bibliotheek met tweeduizend titels, schilderijen en goud- en zilversmeedwerk. 

langs de [[Dender]] in het hart van de stad Lessen,.

Op het einde van zijn leven wil hij zich grootmoedig tonen en hij voorziet in zijn testament aanzienlijke sommen geld (verscheidene duizend pond) ten voordele van de armen, bedelaars en bezitlozen van de streek.

Bij de dood van Arnulf IV in 1242 zal zijn weduwe, Alix de Rosoit, de wilsbeschikking van haar overleden echtgenoot uitvoeren. Ze investeert die som geld in een stichting die zich wijdt aan de opvang en de verzorging van de noodlijdenden van de stad en haar omgeving. Uiteraard zal daar ook gebeden worden voor de zielenrust van Arnulf en zijn nakomelingen.

Deze liefdadigheidsinstelling ligt volledig in de lijn van de beweging die in de middeleeuwen tot de oprichting van hospitalen heeft geleid: het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] en [[Onze-Lieve-Vrouw ter Potterie]] in Brugge, de [[Bijloke]] in Gent, [[Sint-Elisabethgasthuis (Antwerpen)|Sint-Elisabethgasthuis]] in Antwerpen, het [[Hospice Comtesse]] in Rijsel.


In die dagen is het hospitaal een bescheiden bouw met een dubbele vleugel in L-vorm: één langs de Dender en een tweede loodrecht erop met een ziekenzaal, kapel, refter, slaapzaal en  noviciaat. 

begrippen als geloof, wetenschappen, zaligheid, heil, spiritualiteit, lijden en remedies elkaar raken, elkaar afwisselen en wederzijds beïnvloeden.

Het hospitaal werd bestuurd door de priorin evenals door de meester-directeur die waakte over de juiste spirituele houding in klooster en hospitaal. Deze laatste diende zich te wenden tot de [[bisschop van Kamerijk]], in geval van geschil of enige andere bezorgdheid.

Het was inderdaad het bisdom dat statuten en levensregels toekende aan elke hospitaalinstelling die binnen zijn invloedssfeer gevestigd was.

Met de [[Franse Revolutie]] nam de stad het beheer van het hospitaal op zich via de ‘Commissie der Burgerlijke Hospitiën’ en vervolgens via de ’Commissie van Openbare Onderstand’. In de loop van de 19e eeuw had het hospitaal te kampen met een groeiende vraag naar verzorging ten gevolge van de exploitatie van de lokale [[porfier]]-groeven. De registers van het hospitaal getuigen van het grote aantal gewonde steengroevearbeiders, zieken en invaliden die in die periode in het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos werden verzorgd en geopereerd. Derhalve werd dan ook omstreeks 1830 een tweede ziekenzaal ingericht, waaraan tussen 1860-1870 nog twee bijkomende zalen zullen worden toegevoegd.

En zelfs met de intrede later van lekenpersoneel in de instelling (verpleegsters, verzorgenden, onderhoudspersoneel) is het duidelijk, dat de religieuze gemeenschap een dominerende rol zal blijven spelen tot 1980, het jaar van vertrek van de laatste patiënten uit het hospitaal, dat inmiddels een geriatrische instelling was geworden.

de medische en farmaceutische verzamelingen
Het vierhoekig hoofdgebouw omsluit een binnentuin die op zijn beurt omringd wordt door de kloostergangen. Deze vormen de belangrijkste assen waarlangs de bezoekers naar het geheel van de museumzalen worden geleid.
de werkkamer (die vandaag als ‘Schatkamer’ is ingericht).
ziekenzalen, de apotheek, de kapel, de vreemdelingenzaal e.d.m.

De barokke kapel van het hospitaal klokkentoren tot het orgel, van de glasramen tot de versiering van het gewelf en de vergulde decors van het hoofdaltaar.

de tuinen-, alchemie ]]

[[Bestand:Canon van Zeeland, venster 10 Keur van de Vier Ambachten, 1242.webm|thumb|550px|De Keur van de Vier Ambachten uit 1242. Het gebied behoort sinds het begin van de elfde eeuw tot Vlaanderen.]]

[[Bestand:Marguerite_of_Constantinople,_Countess_of_Flanders,_by_Joannes_Meyssens.jpg|thumb|550px|[[Margaretha van Constantinopel]], wordt in 1244 gravin van Vlaanderen en dat voor bijna 35 jaar, tot ze op hoge leeftijd de fakkel overdraagt aan [[Gwijde van Dampierre]].]]

.

;1240
* Ca. [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] schrijft 45 liederen over de minne, de liefdes tussen de ziel en god. Hadewijch was een spirituele lerares.
* Stichting [[Universiteit van Siena]].
* [[Arabieren]] kennen [[salpeter]] als 'sneeuw van de Chinezen'. Salpeter is een belangrijk ingrediënt van buskruit.
* [[Eeklo]] krijgt zijn stadsrechten.
* Verwoesting van [[Kiev]] door de [[Mongolen]].

.

;1241
* Stichting [[Universiteit van Valladolid]].
* In het Duitse [[Neuss]] sterft een tachtigtal ridders en [[Schildknaap|schildknapen]] tijdens een (uit de hand gelopen, decadent) [[steekspel]].
* [[Deinze]] krijgt zijn stadsrechten.
* [[Lübeck]] en [[Hamburg]] worden grote steden, onder meer dankzij de handel in zout. Ze stemmen hun militaire en commerciële activiteiten op elkaar af. 

.

;1242
* [[Johanna van Constantinopel]] verleent de Vier Ambachten een keur waardoor een samenwerking tot stand komt.
* Mude, zoals [[Sint Anna ter Muiden]] heet, krijgt stadsrechten. Jan Crabbe zal een bekende inwoner worden.

.

;1243
* Derde [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1244).
* [[Tienen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1244
* In [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] lopen de strenge [[Ketterij|kettervervolgingen]] die sinds 1137 aanhouden stilaan op hun einde. De inquisiteur verwerft er de nam 'Hamer der ketters'.
* Jerusalem gaat voor de christenheid verloren: de val van Jerusalem.
* De zwaar zieke [[Lodewijk IX van Frankrijk]] belooft op kruistocht te vertrekken indien hij geneest.
* [[Margaretha van Constantinopel]] volgt op 5 december haar zus Johanna - beiden dochters van [[Boudewijn I van Constantinopel|Boudewijn IX]] - op als gravin van Vlaanderen en Henegouwen. Twee zonen (ze kreeg acht kinderen) zullen kruisvaarders worden, nadat Vlaanderen zich tijdens de vijfde en zesde kruistocht op de vlakte hield: het zijn [[Willem van Dampierre|Willem]] en [[Gwijde van Dampierre]].

.

;1245
* Stichting [[begijnhof Antwerpen]].
* Margaretha van Constantinopel is met haar twee zonen in Parijs en leggen er hun kruisvaardersgeloften af.
* [[Tielt]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1246
* Margaretha van Constantinopel betrekt haar oudste zoon, [[Willem II van Vlaanderen]] bij haar beleid in Vlaanderen en verleent hem het regentschap.

.

;1247

.

;[[1248]]
* [[Zevende Kruistocht]] tot [[1254]], op 12 juni vertrekt een machtig leger uit Parijs. In [[Lyon (stad)]] ontmoeten de troepen de paus en via de [[Rhône (rivier)|Rhone]] raken ze in de havenstad [[Aigues-Mortes]] waar [[Genua (stad)|Genueese]] schepen hen tegen september naar [[Cyprus]] brengen om er te overwinteren. Daar sluit [[Willem II van Vlaanderen|Willem van Dampierre]] zich met aan met zijn Vlaams leger.
* De geleerde [[Roger Bacon]] beschrijft [[buskruit]] '''(? Vgl. 1267)'''.

.

;1249
* De graaf van [[Toulouse (stad)|Toulouse]] laat voor zijn overlijden tachtig ketters verbranden in Berlaigues bij [[Agen]].
* In mei schepen de kruisvaarders zich in naar Egypte. Op 5 juni gaan ze aan land en op 6 juni dwingen ze de islamistische vesting [[Damiette]] tot overgave. Voor de rest is de kruistocht een ramp met een hoge tol aan mensenlevens.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lessines3.jpg
Bestand:Lessines2.jpg
Bestand:Lessines4.jpg
Bestand:Lessines6.jpg
Bestand:Lessines8.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

;1250
* (Ca.) Stichting Klein begijnhof in Mechelen.
* (Ca.) [https://www.youtube.com/watch?time_continue=36&amp;v=SK6Ub9MAGcY&amp;feature=emb_logo De ridderroman Wallewein].
* Willem II van Vlaanderen trekt zijn troepen terug uit de Zevende Kruistocht en is bij het intreden van de herfst terug in Vlaanderen.
* [[Roeselare]] verwerft zijn stadsrechten.
* Eerste vermeldingen van het heilig bloed in Brugge. Het verhaal dat de reliek rond 1150 door Diederik van de Elzas bij de tweede kruistocht is meegebracht naar Brugge is een later verzinsel van een kroniekschrijver dat tot 1964 stand hield. Een monnik uit Zevenkerke bracht in dat jaar de waarheid aan het licht: de reliek komt uit Constantinopel, na de verovering van de stad door Boudewijn IX.  

.

;1251
* De 26-jarige [[Willem II van Vlaanderen]] overlijdt na vertrappeld te zijn in een toernooi in [[Trazegnies]]. Zijn lijk wordt overgebracht naar Vlaanderen en zijn broer [[Gwijde van Dampierre]] wordt voor meer dan een halve eeuw graaf van Vlaanderen. Aanvankelijk is hij een trouwe vazal van de Franse kroon. Dit zal veranderen.
* De stad Gent neemt initiatief om [[de Lieve]] uit te graven, een kanaal dat de stad vanaf het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] met [[Damme (België)|Damme]] verbindt en de stad verbindt met de Noordelijke turfhandelkanalen. Gent controleert zo het omliggende gebied.

.

;1252
* In Brugge bedingen de raadsgezant van Lübeck en de raadsnotaris uit Hamburg handelsprivileges. Zo treedt Brugge toe tot een netwerk van steden en stadstaten - de [[Hanze]] - dat uit meer dan 200 entiteiten zal bestaan. De Vlaamse textielsteden (Brugge, Gent, Ieper, Arras) zijn deels afhankelijk van geconserveerd voedsel: gepekelde haring en kabeljauw, afkomst uit de Oostzee. 
* In Genua en in Florence slaan bankiers gouden munten. Dit was al vijf eeuwen niet meer gebeurd. Het edelmetaal, de aankomende handel en een kredietstelsel, valutakoersen en verhandelbare schulden voorspellen de wedergeboorte van de stadscultuur. De expatbankiers uit Italië zouden zich snel in Brugge vestigen.

.

;1253
* De Gentse [[oorkonden]] opgesteld in het [[Diets]]. De rest van de Nederlanden volgt.
* Vlamingen introduceren de linnenfabricage in Engeland.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 10.&lt;/ref&gt; 

.

;1254
* Bouw van het [[Geeraard de Duivelsteen]] aan de Scheldegrens. Bij de Brabantbrug begint Keizerlijk Vlaanderen.

.

;1258
* Het [[begijnhof van Lier]] dat al een tijdje bestaat, krijgt toestemming om een kerk te bouwen.
* Ieper telt volgens het kapittel van Sint-Maarten 40.000 mensen. Tien jaar eerder, in 1247 liet de stad aan de paus weten dat ze 200.000 inwoners telde, een getal dat weinig betrouwbaar is.

.

;1259
* Een [[leenheer]] van de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] verplicht een pachter om [[Vicia]] te zaaien en te oogsten op een braak gelegen stuk grond. Het is een aanwijzing voor het twee-, drie of vierslagstelsel en dat veevoeder stilaan apart van andere gewassen gekweekt wordt.  De gronden worden niet alleen vruchtbaarder, de veestapel groeit aan, het vee levert meer werkkracht, vlees en melk op.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Walewein.jpg|Walewein
Bestand:Lier_Begijnhof_1.JPG|Het begijnhof van Lier
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zevende decennium ===
[[Bestand:The_Lover_and_Dame_Oyseuse_outside_a_walled_garden_-_Roman_de_la_Rose_(c.1490-1500),_f.12v_-_BL_Harley_MS_4425.jpg|thumb|550px|♣ In de tweede helft van de dertiende eeuw omschrijft de [[Roman de la Rose]] een fictieve tuin. Deze allegorische 'inwijdingsroman' in de Romaanse volkstaal zet de Franse adel aan om tuinen aan te leggen met de beplanting die het boek voorschrijft. Tot in de Renaissance is het boek voelbaar in de Vlaamse tuinaanleg.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JELLE BREUKER. 'Middeleeuwse Franse tuin. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat'', Aspekt, Soesterberg, 2011, p. 29-31.&lt;/ref&gt; Roman de la Rose is een moeilijk te dateren liefdesgedicht waarin een twintigjarige hoveling in een [[locus amoenus]] een dame, gesymboliseerd door de roos, probeert te verleiden of 'het hof' te maken. Van deze Middeleeuwse seculiere bestseller zijn tot de zestiende eeuw meer dan driehonderd handschriften en een twintigtal drukken bewaard. Het is een handleiding in de verleidingskunst en geschreven door [[Jean de Meun]] en [[Guillaume de Lorris]]. Beide delen verschillen stilistisch. Deel één van adellijke de Lorris, met 4.058 verzen over de [[hoofse liefde]] en een [[droomvisioen]], richt zich op een publiek dat vertrouwd is met het ideaal van de hoofse zeden. De Meun breidt het kritisch uit met ongeveer 18.000 verzen die de vrouw voorstellen als prostitué of lustobject: 'De faict ou de volenté pute.' Alles speelt zich af in een nachtelijke tuin in mei, de maand van de vruchtbaarheid. Illustere figuren bewaken de tuin. Hun namen: Armoede en Afgunst, Eedbreuk, Haat en Huichelarij, Lui- en Lelijkheid, Gulzig- en Gierigheid, Jaloezie, Ouderdom en Verdriet. Bij de rozenstruik treft Amors pijl de hoveling en vanaf dan is hij de Amant, de minnaar. Na het kussen van de roos bouwt de Jaloezie een burcht rond de rozen. Met een jammerklacht van de hoveling beëindigt de Lorris zijn verhaal. Jean de Meun schrijft voor een burgerlijk publiek en weidt filosofisch en theologisch met antieke voorbeelden zoals Boëthius en [[Alanus van Rijsel]]. Zijn verhaal eindigt met een slag om de rozenburcht en Amant die zijn rozenknop plukt. De Brabantse [[Hein van Aken]] vertaalde de roman rond 1280 in het Middelnederlands.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.dbnl.org/tekst/aken002ever01_01/aken002ever01_01_0002.php online]&lt;/ref&gt; [[Ernst van Altena]] actualiseerde ''De roman'' in 1991.]]

.

;1260

.

* [https://literairecanon.be/nl/werken/reynaert-media Van den vos Reynaerde]

.

* ♣ Ca. [[Albertus Magnus]] (1193-1280) houdt zich naast filosofie en theologie bezig met tuinarchitectuur en plantkunde. In zijn ''De vegetabilibus et plantis'' beschrijft hij de geheime tuin, de boomgaard met ernaast een begraafplek, de moestuin en de kruidentuin. De geheim tuin bestaat uit kleinere delen om er van de vijf zintuigen te genieten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een voorbeeld in Le Labyrinthe-Jardin des Cing Sens du château d'Yvoire bij het [[Meer van Genève]].&lt;/ref&gt;

.

;1261


.

* Op 25 juli valt [[Constantinopel]] terug in Griekse handen en kan het [[Oost-Romeinse Rijk]] zich herstellen na de schade die het opliep sinds de vierde kruistocht. Michaël Palaiologos is de eerste [[basileus]]. Het Latijnse keizerrijk bestond exact 57 jaar, 3 maand en 13 dagen.

.
 
;1266

.

* Stichting [[Begijnhof Herentals|Begijnhof van Herentals]] 

.

;1267

.

* [?] [[Roger Bacon]] bemachtigt de formule voor [[buskruit]]. [Vgl. 1248]

.

* Vermoedelijke geboorte van [[Giotto di Bondone|Giotto]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1337).

.

* Oostende verwerft stadsrechten.

.

;1269

.

* Gent beschikt over een zeehaven. De Lieve, een kanaal van 47 kilometer naar Damme is klaar. In Damme sluit een zeesluis, de Gentse Speye, het kanaal aan op het Zwin. Het tracé kost een fortuin wegens de onteigeningen, bruggen en afwateringskanalen. 

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Ieper_-_Bellegodshuis_1.jpg|thumb|550px|Christine van Guînes, dochter van [[Boudewijn III van Guînes]] en weduwe van Salomon Belle, laat haar eigendom ombouwen voor liefdadigheid: er komt een ziekenzaal en kapel. Men noemt het Bellegodshuis.]]

.

;[[1270]]
* [[Achtste Kruistocht]]: op 12 april verlaat [[Gwijde van Dampierre]] zijn [[Kasteel van Male|slot in Male]]. Via Gent, Kortrijk en Rijsel trekt hij met een achterhoede van geneeskundige helpers (dienstvolk, geneesheren en een apotheek) en minnestrelen naar [[Flines-lez-Raches]] waar zijn moeder een cisterciënzerinnenabdij, de [[Abdij van Flines]] had gesticht. Verderop sluit hij zich aan bij de troepen van de Franse kruisvaarderskoning Lodewijk IX. Als die op 25 augustus in Noord Afrika bezwijkt aan de buikloop en de pest verdwijnt de bezieling van de troepen. In november blaast Gwijde de aftocht. Hij neemt  - we weten dit uit de rekeningen van zijn klerk - 1862 kippen, 1300 eieren en 7 schapen mee ter ravitaillering. Schepen uit Ieper, Brugge, [[IJzendijke]] en [[Cadzand]] pikken de troepen op aan de Afrikaanse kust. Op 31 mei bereiken ze het kasteel van Wijnendale.
* [[Geel (stad)|Geel]] bouwt bedevaartskerk voor de [[Dimpna van Geel|heilige Dimpna]]. [[Hagiotherapie]] bestaat er in dat de bijstand van heiligen werd aangeroepen om bepaald leed te verhelpen. Dimpna werd de heilige tegen krankzinnigheid omdat ze de krankzinnigheid van haar vader trotseerde, de heilige Elisabeth wordt ingeroepen als heilige van armen en zieken, de heilige Lucia voor oogziekten, Jozef tegen nachtmerries, Rochus en Lazarus voor de pest en lepra, Hubertus bij razernij... Het was logisch: God zorgde voor ziekte en kwetsbaarheid, het voornaamste medicijn is dus het gebed tot de heiligen.
* Blankenberge krijgt stadsrechten.
* Hendrik III wil een Engelse textielindustrie en nodigt Vlaamse ambachtslui uit om zich er te vestigen.

.

;[[1271]]
* [[Negende Kruistocht]] tot 1272. Vlaanderen neemt niet deel aan dit laatste avontuur.
* In deze periode 1270-1274 ontstaat in Ieper het [[Bellegodshuis]] om armen tijdens lakencrisis op te vangen. Het verbod van export van Engelse wol naar Vlaanderen ligt aan de basis van deze crisis.
* In het [[hertogdom Brabant]] schrijft een onbekende auteur het ridderverhaal '[[Karel en de Elegast]]', aldus Wikipedia. De [[literaire canon]] is voorzichtiger en beweert dat het werk geschreven is voor 1325. 
* De Venetiaanse koopman en ontdekkingsreiziger [[Marco Polo]] (°1254–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1324) reist met zijn vader en oom naar het relatief onbekende Perzië, China en Indië. De reis loopt af in 1295.

.

;[[1272]]
* Stichting begijnhof in Brussel nabij de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerk]].

.

;[[1274]]
* [[Thomas van Aquino]] (°± 1225) overlijdt op 49 jarige leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=GJvoFf2wCBU FILM]'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=tHtkml9y3qQ&amp;feature=emb_logo '''BEELDFRAGMENT KAREL EN DE ELEGAST''']

.

;1278
* [[Gwijde van Dampierre]] wordt graaf van Vlaanderen tot 1305.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lg_49.jpg|Titelblad oudst gekende druk van Karel ende Elegast.
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre (Ca. 1226-1305)
Bestand:Tekening_Ruelens.jpg|Begijnhof aan Sint-Goedelekerk, schets door Charles Ruelens.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Negende decennium ===
.

[[Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|thumb|550px|Foto: Stadhuis van Damme, sinds 1241 een houten kunstwerk, in de vijftiende eeuw een stenen monument. In 1280, klagen in diverse Vlaamse steden ambachtslieden, handwerkers en kleinhandelaars bij de pas aangetreden graaf [[Gwijde van Dampierre]] (Ca. 1226-1305) over hun elitaire stadsbesturen. De graaf wil zijn invloed vergroten en heeft oor voor 'het gemeen'. In Damme zelf klaagt een document, gekend als 'de klacht van Damme' de bestuurlijke praktijken aan bij de zoon van de graaf, [[Robrecht van Béthune]] (1249-1322), bijgenaamd De Leeuw van Vlaanderen. Dit vroeg geschreven pamflet in de [[Middelnederlands|Middelnederlandse]] volkstaal en vraagt/eist exact een eeuw na de stichting van de stad in 1180, de participatie van de ambachtslui in en controle op het stedelijke bestuur. In de tweede helft van de dertiende eeuw lijkt het dat de economische toestand van het graafschap achteruit gaat. De termen 'meente', 'gemeente', het 'gemene volk' en 'gemeen' duiken in deze periode op als een niet erkende (stedelijke) belangengroep. Poorters (zij die binnen de poorten wonen), burgers (de bewoners van een burcht) en schepenen (zij die recht scheppen) maken het stadsbestuur uit, het 'gemene volk' niet. De onvrede van het gemeen komt er omdat ze belastingen betalen maar uitgesloten zijn van de besluitvorming. Klacht nummer tien uit het Damse pamflet vraagt 'dat de &quot;ghemeente&quot; voortaan meerdere vertegenwoordigers zou hebben als er beslissingen worden genomen over allerlei bestuurszaken, zoals het heffen van belastingen, het verlenen van charters of het overhevelen van gelden aan de graaf. (...) We hebben geen benul waaraan dit geld gespendeerd werd.'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, citaat op p. 113.&lt;/ref&gt; In veel steden duiken vanaf de komende decennia voor het eerst (en dus de oudste) stadsrekeningen. Ze dienen als 'toetssteen' of controle-garantie op de verworven inspraak. De beleidsmakers zijn te controleren, de afrekening is te maken. Dit [[emancipatie|emancipatieproces]] vindt de komende decennia in het graafschap Vlaanderen en wat later in het hertogdom Brabant plaats. In Vlaanderen krijgt het symbolisch hoogtepunt op het slagveld van 1302. De betekenis van de [[Guldensporenslag]] is in die zin te lezen als het toenemen van de publieke politieke participatie (alhoewel nog velen hiervan uitgesloten blijven), eerder dan het (vermeende) Vlaamse loskomen van de Franse leenheer. Stenen stadhuizen zullen deze en komende eeuwen verrijzen in rijke gotiek om de verworven posities van de corporaties, de ambachten en het gemeen te symboliseren. In Kortrijk wijzen archeologische sporen op een [[Stadhuis van Kortrijk|bakstenen scepenhuus]] uit de 13de eeuw, wellicht vernietigen de Fransen het in 1382. [[Stadhuis van Brugge|Brugge]] start bouwwerken aan haar stadhuis in 1376. In [[Stadhuis van Damme|Damme]] is er sinds 1241 een houten stadhuis, het stenen komt er in 1464. In [[Nieuwerck|Ieper]] functioneert het houten Gulden Halleke naast de [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle]] sinds in 1360 als stadhuis. In 1620 start de bouw van het zogenaamde stenen '[[Nieuwerck]].' Het [[Stadhuis van Gent|Gentse schepenhuis]] van de Keure bij de Botermarkt en de Hoogpoort komt er vanaf 1519 in de flamboyante laatgotiek. Net zoals in Kortrijk tonen de nissen in de gevel beelden van de graven van Vlaanderen. Het [[stadhuis van Oudenaarde]] behoort tot de laatgotiek van het [[hertogdom Brabant]]. De bouwwerken startten in 1526 net zoals die van het [[stadhuis van Mechelen|stadhuis in Mechelen]]. Er zijn wel meer parallellen tussen Mechelen en Oudenaarde. Beide stad- of [[schepenhuis]] waren verbonden was met een veertiende-eeuwse lakenhal. Hendrik van Pede uit Brussel vond inspiratie in Brugge, Leuven en in zijn thuisstad Brussel om dat van Oudenaarde vorm te geven. In Brussel kwam het [[stadhuis van Brussel|stadhuis]] er in 1402, [[stadhuis van Leuven|dat van Leuven]] kwam er in 1439. Zonder de inspraak en de financiële inbreng van het gemeen zouden deze dure gebouwen er wellicht nooit zijn gekomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, p. 111.&lt;/ref&gt; Een stenen bouwwerk is een 'document' dat meer dan papier of de mens tijd trotseert, vandaar dat de meente er belang bij had iets blijvends te creëren, iets wat papier en individu overleeft.]]

;[[1280]] 
* Het klagen van Damme (zie fotokadertekst).

.

;[[1281]]

.

;[[1282]]
* Uitvinding van het [[watermerk]]. [[Bologna (stad)|Bologna]] gebruikt ze voor het eerst. (De boekdrukkunst is nog niet uitgevonden!)Watermerken worden gebruikt door papiermakers als [[Identificatie (recht)|identificatie]] van hun product. Ze worden voor [[postzegel]]s, [[geld|papiergeld]] en officiële documenten ingezet als bescherming tegen [[vervalsing|namaak]].

.

;1283

.

;1284
* In [[Hamelen|Hameln]] leidt een uitbarsting van de pest tot het ontstaan van een volkslegende: de [[Rattenvanger van Hamelen]]. De sage is later gepopulariseerd door de [[gebroeders Grimm]] en verhaalt een gebeurtenis op 26 juni. Veel onderzoekers menen dat de verdwijning historisch is en dat het gaat om een vroeg, volks aanvoelen dat ratten pest verspreiden. De oudste bron is een 15e-eeuwse nota van monnik [[Heinrich von Herford]]. De ontdekking van de [[pestbacil]] laat nog een half millennium op zich wachten, niettemin is er een volks buikgevoel over de oorzaak (de bacil) en hun dragers (vlooien en ratten). Alledaagse ratten hebben 'iets' met de ziekte gemeen en de [[Rattus rattus]] is de drager van de [[Pestbacil|Pasturella pestis]]. Waarom die plots muteert tot een kwaadaardig beest is niet bekend.
.

;1285
* Robbrecht van der Buerse bouwt in op het [[Oude Beursplein]] in [[Brugge]] het huis Ter Ouder Beurse. De [[Van der Beurze|Herberg Ter Beurze]] is samen met het plein genoemd naar deze familie die er sinds het midden van de eeuw een zaak uitbaat. Het huis zal ruim anderhalve eeuw dienst doen, tot Jacob van der Buerse het in 1453 verbouwt.
* Uitvinding van de [[Bril]].
* Het Statuut van Winchester bepaalt dat elke stad of gemeente verantwoordelijk is voor zijn 'politie'.
* De Franse koning Filips III de Stoute overlijdt. Zijn zeventienjarige zoon Filips IV de Schone volgt hem op. Hij verhoogt de druk op Vlaanderen als zijn leengebied.

.

;1286
* Oudste statuten van het begijnhof in Mechelen.
* Voltooiing van het Heilige-Geist-Hospital in [[Lübeck]].

.

;1287
* De zeventienjarige [[Alfons III van Aragon]] verovert [[Minorca]] op de Islamitische [[Moren]]. Het eiland komt bij het koninkrijk [[Majorca]]. Vier jaar later in 1291 overlijdt hij. [[Dante Alighieri]] naar verwijst naar deze vorst in zijn [[La Divina Commedia]], hij ziet hem zitten aan de hellepoort samen met de andere vorsten die van de 13e eeuw een chaos maakten.

.

;1288
* De [[slag bij Woeringen]] op 5 juni. De [[aartsbisschop]] van [[Keulen (stad)|Keulen]] bezet de burcht van [[Woeringen]] en wordt verdreven door hertog [[Jan I van Brabant]]. Deze slag geniet sinds het midden van de negentiende eeuw dezelfde status als de [[Guldensporenslag]] omdat die de Waalse onafhankelijkheid afspiegelt ten aanzien van Duitsland, zoals de Vlaamse ten aanzien van Frankrijk. De kroniekschrijver [[Jan van Heelu]] draagt zijn (rijm?)verslag op aan Margaret van Engeland, de hertogin van Brabant.

.

;1289

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Pied_piper.jpg|De rattenvanger lokt in 1592 de kinderen naar een berggrot. Brandraam.
Bestand:Town_hall_of_Kortrijk_(DSCF9258).jpg|Stadhuis van Kortrijk
Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|Stadhuis van Damme.
Stadhuis,_Damme_(1813).PNG|Stadhuis van Damme in 1813.
Bestand:2013-04-02_Lakenhalle_-_NieuWerck_in_Blue_(2).jpg|Stadhuis Ieper.
Bestand:Grote_Markt,_Ieper.jpg|Stadhuis van Ieper.
Bestand:Gent_-_town_hall_2018.jpg|Stadhuis van Gent.
Bestand:Gent_stadhuis_belfort_1890-1900.jpg|Stadhuis en belfort in Gent.
Bestand:Brugge,_stadhuis_(oeg29238)_gebouwencomplex_foto14_2015-09-27_19.18.jpg|Stadhuis van Brugge.
Bestand:Bruges_Hôtel_de_Ville2.JPG|Stadhuis van Brugge, detail.
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Hôtel_de_Ville_-_01.jpg|Stadhuis van Brussel.
Bestand:HBloemaert.jpg|[[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] op het stadhuis van Brussel.
Bestand:NIND_MVB-1887GrandPlace_ISO200.jpg|Stadhuis van Brussel in 1887.
Bestand:42150_-_België_-_Leuven_-_Stadhuis_-_00.jpg|Stadhuis van Leuven.
Bestand:Erasmus_stadhuis_Leuven.JPG|Erasmus op het stadhuis van Leuven.
Bestand:Stadhuis_Oudenaarde_07.jpg|Stadhuis Oudenaarde.
Bestand:Stadhuis_van_Oudenaarde,_James_Ensor,_Mu.ZEE_Oostende,_SM001376b.jpg|James Ensor tekent het stadhuis van Oudenaarde in 1888.
Bestand:Mechelen_City_Hall_01.JPG|Stadhuis van Mechelen.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) =

De stedelijke ruimte van een stad zoals Gent is in de veertiende eeuw uitgebreider dan Parijs.

.

== Laatste decennium ==
1290 (Ca.)
* [[Koning Arthur]], [[Karel de Grote]] en [[Godfried van Bouillon]] behoren tot de drie helden van het Christendom. [[Jozua (persoon)|Jozua]], [[koning David]] en [[Judas Makkabeüs]] zijn drie Joodse helden en het heidendom draagt [[Hektor (mythologie)|Hektor]], [[Alexander de Grote]] en [[Julius Caesar]] op de schouders. [[Jacob van Maerlant]] schreef waarschijnlijk deze zogenaamde [[Van neghen den besten]].

.

1291 
* (Of vroeger): Vanaf het [[Minnewater]] in Brugge strekt een waterloop zich uit tot in Aalter als voorloper van het [[kanaal Gent-Brugge]].
* De Mammelukken veroveren de laatste van de kruisvaardersgebieden en de stad Akko. De [[Tempeliers]], de elitegroep die de [[pelgrims]] beschermt, vlucht via een ondergrondse tunnel uit het fort, het laatste kruisvaardersbolwerk, naar de Middellandse Zee. Ze vinden een toevluchtsoord op [[Cyprus]] (indertijd herveroverd door Richard Leeuwenhart), net als de [[Johannieterorde]]. Van daar uit verspreiden de Tempeliers zich over bijna alle Europese landen en verwerven ze via bank- en handelsactiviteiten een ongeziene rijkdom, tot afgunst van de koning van Frankrijk, [[Filips de Schone]].

.

[https://www.youtube.com/watch?v=XaHjcwZ8wyg '''♥ BEELDFRAGMENT KRUISTOCHTEN (50 Min.)''']

.

[[1292]]
*

.

1293
* [[Gwijde van Dampierre]] ontvangt op het [[kasteel van Wijnendale]] de Engelse delegatie om het huwelijk van zijn dochter te regelen. Het mag niet zijn. De Franse koning eist haar op.

.

1294
* De koning van Frankrijk verklaart Engeland de oorlog. Vlaanderen kiest partij voor Engeland en om dat te onderstrepen worden er huwelijksplannen gemaakt tussen beide huizen.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]] zet [[Gwijde van Dampierre]] gevangen, samen met zijn oudste zonen, zijn dochter Filipina van Dampierre en vijftig edelen.

.

1295
* In [[Montpellier]] wordt [[Rochus van Montpellier|Rochus]] geboren (°1295-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1327). Hij zal uitgroeien tot een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].

.

1296
* De 'ongehoorzame' graaf van Vlaanderen, Gwijde van Dampierre is aanwezig in het Parijse parlement en wordt vernederd in het bijzijn van zijn onderdanen. Hij wordt verplicht te knielen voor de Franse koning die hij een handschoen (verplicht) aanbiedt. Het is het symbool dat de graaf afstand doet van zijn vijf goede steden: Douai, Rijsel, Ieper, Brugge en Gent. Behalve Gent schenkt de koning hem de steden terug. In elke stad zal een Franse afgevaardigde het grafelijk gedrag in de gaten houden. [[Valenciennes]] is voortaan niet langer Vlaams maar Frans bezit. 

.

1297
* [[Excommunicatie]] van [[Gwijde van Dampierre]] door de paus.
* Heiligverklaring van [[Lodewijk IX van Frankrijk|Lodewijk IX]].
* De graaf van Vlaanderen beseft dat hij geen oorlog tegen Frankrijk kan winnen en zoekt steun bij Engeland. Een nieuw huwelijk en hernieuwde commerciële betrekkingen staan op til. Voor hij de daad uitvoert, zegt de graaf in een lange brief zijn manschap met Frankrijk op waarna de Franse aanhangers het land verlaten.
* Het Koninklijke leger van [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] levert een eerste gevecht met de Vlaamse troepen op 15 juni in Pont-à-Rache bij de versterkte brug over de [[Scarpe]], de toegangspoort naar Vlaanderen. In de streek van het Vlaamse Rijsel voegt de Franse koning zich bij zijn troepen. Drieduizend Vlaamse krijgslui verdedigen de stad met succes. Tijdens het beleg branden de Fransen de dorpen in de omgeving plat, verwoesten ze kloosters en verkrachten ze nonnen. In de buurt van [[Komen (België)|Komen]] steken de Fransen de Leie over en verwoesten de streek rond Ieper en veroveren [[Kassel (Frankrijk)|Kassel]], [[Broekburg]], [[Mardijk]] en Duinkerke. Na de val van [[Rijsel]] vallen Kortrijk, Brugge en Damme - de Vlaamse kuststreek - zonder slag of stoot in Franse handen. Tachtig Vlaamse ridders kiezen het Franse kamp. De graaf van Vlaanderen houdt zich samen met de Engelse koning schuil in Gent. Ieper en Douai zijn in Vlaamse handen. Ongeveer 250 Vlaamse ridders blijven aan zijn zijde. Ze worden [[liebaarts]] genoemd, gesymboliseerd door een klimmende leeuw.
* In oktober veroveren de Vlamingen Damme, wat voor de Fransen in Brugge geen goed nieuws is: de stad is van de zee afgesneden.

.

1298
* De Engelse troepen leven in Gent van een karig loon en gaan regelmatig op rooftocht. Een brandstichting leidt tot een confrontatie met de Gentenaars. Er vallen meer dan honderd doden.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] versterkt zijn greep op Vlaanderen met het verbod op vreemde munten. Vlaanderen leidt economische schade omdat de (wol)handel met Engeland de munten devalueert. 

.

1299
* In [[Montreuil-sur-Mer]] ondertekenen Frankrijk en Engeland een pauselijke, tijdelijke vrede. Ze zou aflopen op driekoningen van het jaar 1300. Van de Engelse bescherming ten aanzien van Vlaanderen is geen sprake meer en de huwelijksplannen tussen Vlaanderen en Engeland worden ingeruild voor een huwelijk tussen Edward II en een Franse prinses. Het Frans-Engelse huwelijk zou een tijdbom blijken. Het is - door de latere Engelse aanspraken op de Franse troon - de rechtstreekse aanleiding tot de honderdjarige oorlog. Die oorlog zal Frankrijk in de komende eeuw in die mate verzwakken dat Vlaanderen uit die ijzeren greep ontsnapt. In Vlaanderen heerst er vanaf nu een soort guerrillastrijd tussen de liebaerts en de leliaerts. 
* De 73-jarige Gwijde van Dampierre is moegestreden, draagt zijn macht over aan zijn oudste zoon [[Robrecht van Bethune]] en trekt zich terug in zijn kasteel in [[Rupelmonde]].

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Johann_von_Brabant_Heidelberger_Liederhandschrift.jpg|Slag bij Woeringen uit Codex Manesse (1305-1340).
Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|Deze illustratie toont hoe Mongolen een bom werpen naar een aanvallende Japanse Samurai tijdens de Mongoolse invasie van Japan in 1281.
File:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|De Magna Carta.
File:John,_Magna_Carta.jpg|Houtsnede (19e eeuw) van de ondertekening door koning Jan.
Bestand:Neun_gute_helden_rathaus_koeln.jpg|[[Van neghen den besten]]
Bestand:Stadhuis_Damme_-_Jacob_van_Maerlant.jpg|Jacob van Maerlants standbeeld voor het stadhuis in [[Damme (België)|Damme]].
Bestand:Die_Heimelicheit_der_heimelicheden_-_KB_76_E_5,_folium_061v.jpg|Begin van Die Heimelicheit der heimelicheden.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Veertiende eeuw (1301-1400) ==
[[Bestand:De_Kist_van_Oxford_a.k.a._the_Courtrai_Chest._On_display_at_the_Kortrijk_1302_museum.jpg|thumb|right|550px|De Kist van Oxford (ook: [[Kist van Kortrijk]], volgens de Engelstalige literatuur: Courtrai Chest) is een eikenhouten kist die in 1909 ontdekt is in het New College in de [[Universiteit van Oxford]]. Op de voorzijde toont de kist de Guldensporenslag en de Brugse Metten. De maker is onbekend. Waarschijnlijk was het een Vlaming of een Bruggeling die gezien de details de slag meemaakte. De bewerkte voorzijde meet 107 centimeter bij 71.]]

.

'''De veertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''Een boek van [[Barbara Tuchman]], [[De waanzinnige veertiende eeuw]].'''

.

* '''Het midden van de eeuw wordt geteisterd door de pest. Vele Vlaamse kerken krijgen hun financiën op orde wegens de bevolkingsafname: kerken geven minder uit aan steun. Ook op andere vlakken komt er ruimte vrij om te investeren.'''

.

* '''De bloei van de [[Hanzesteden]]. De Duitse Hanze was één van de vele stedenverbonden. Opgericht in de dertiende eeuw controleert ze haar netwerk van meer dan 160 steden in een gebied van de [[Oostzee]] tot Engeland. Ze komt tot bloei in de veertiende en verdwijnt in de zestiende eeuw.''' 

.

* '''Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] per toeval het buskruit ontdekte in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt echter niet met de geschriften van Roger Bacon een halve eeuw eerder en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreide over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het buskruit in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in Duitsland en de rest van Europa.'''

.

* '''Ridders gaan [[Harnas|harnassen]] dragen om zich te beschermen tegen krachtige en scherpe pijlen, [[Goedendag (wapen)|goedendags]] en bij [[Zwaard (wapen)|zwaardgevechten]]. Voorheen dragen ze [[maliënkolder|maliënkolders]] (zoals de Kruisridders) en nog daarvoor een geschubd pantser (metalen platen die overlappen op een leren vest).'''

.

* '''♣ Boeren verbouwen tot nu toe bij een klooster, een kasteel of op een landgoed groenten voor wederzijds gebruik met de geestelijken of met de adel. In deze eeuw ontdekken andere (stedelijke) bevolkingsgroepen zoals ambachtslui of geldwisselaars dat tuinieren voor eigen consumptie profijt brengt. Kool is zo populair dat ze haar naam geeft aan deze tuinen: Coeltuinen of Coelghaerden.'''

.

=== 1301-1310 ===
[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|Het Belfort en de kleine Lakenhallen in 1897.|thumb|550px|Ter verdediging beschikken sommige kerken over versterkte torens en een ommuurde ruimte, zoals de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] in Kortrijk en de kerk in Leiden. Daarnaast ontwikkelen zich de slottorens bij de kastelen van de adel. [[Belforten in België en Frankrijk|Belforten]] representeren een derde macht, die van de stad onder leiding van schout en schepenen. In de steden (die zich op het grafelijke domein sinds het einde van de tiende en in de elfde eeuw ontwikkelen) komen er belforten die de [[stadsrechten]] symboliseren en materialiseren. Belforten ontstaan tussen 1099 (Potiers) en 1600. Hun bouwstijl is [[Romaanse architectuur|Romaans]] en [[Gotische architectuur|Gotisch]], [[Renaissancearchitectuur|renaissance]] en [[Barokarchitectuur|barok]]. De meeste belforten zijn gebouwd bij een stadhuis, een kerk of lakenhal. De belforttoren was de veiligste plek in de stad: hij herbergt het archief, de kluis en de gevangenis. Op de oostzijde van de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de 'oudste burgers' van de stad: Manten en Kalle, de klokkenluiders die waarschuwen in tijden van nood. In die tijd ging het om een vernuftig systeem van uurslagers. Het oorspronkelijke beeld van Manten werd in 1382 na de [[slag bij Westrozebeke]] ontvoerd naar de Franse [[Dijon]], waar het de Onze-Lieve-Vrouwekerk siert, samen met de later toegevoegde Kalle en kinderen. De huidige uurslagers zijn in 1961 gemaakt door [[Victor Cassiman]].]]

.

;1300

.

* De wapenstilstand tussen Vlaanderen en Frankrijk is voorbij. Een Frans leger geleid door de broer van de koning rukt op in wat er van Vlaanderen overschiet. [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Béthune]] verdedigt Gent, zijn Broer verdedigt Damme en zijn halfbroer Ieper. Het gaat de Fransen voor de wind. Ze veroveren [[Douai]], [[Béthune]], het Brugse Vrije. In Maldegem hakken ze een Vlaams leger in de pan. Tussen [[Sint-Winoksbergen]] en Ieper (waar de lakenhalle in gebruik wordt genomen na een bouw van 130 jaar en het grootste gebouw ten Noorden van de Alpen is) zijn er hevige gevechten. Een wanhopige bevolking slaat op drift. 

.

* Een vermelding uit 1306 verwijst naar het jaar 1300 waarin een nieuw wapen het licht ziet: de [[Goedendag (wapen)|goedendag]]. Het wapen behoeft weinig instructie en vergt geen training.

.

* De vooraanstaande Dampierres zitten samen met meer dan honderd Vlaamse ridders gevangen op verschillende locaties in Frankrijk.

.

* De hooghartige edelman [[Jacques de Châtillon]] wordt in opdracht van de Franse kroon opperbaljuw van Vlaanderen en voert een repressieve belasting- en boetepolitiek die geen rekening houdt met de behoeften van de ambachts- en kooplui, hij bevoordeelt de patriciërs en voert het (verouderde) lijfeigenschap opnieuw in. De grafelijke baljuws vervangt hij door koninklijke en Brugge is nu een Frans bolwerk van 430 hectare. De stad begon sinds de Franse bezetting in 1297 aan een tweede - zeven kilometer lange - omwalling met een dubbele stadsgracht en negen poorten. In Rijsel en in Kortrijk bouwt hij een dwangburcht waar de Franse garnizoenen een onderkomen vinden.

.

;1301

.

* [[Willem van Gulik de Jongere|Willem van Gulik]], de zoon van de graaf van Vlaanderen ziet de [[Komeet Halley|komeet van Halley]].

.

* Ca. De chirurgijn [[Jan Yperman]] (waarschijnlijk van 1260 tot ongeveer 1332) is verbonden aan het Ieperse [[Belle-Godshuis]] en schrijft twee werken over heelkunde en geneeskunde. Deze manuscripten zijn op het einde van de negentiende eeuw in Londen teruggevonden.

.

* Mei: Blijde intrede van de Franse koning Filips de Schone en zijn echtgenote [[Johanna I van Navarra|Johanna van Navarra]]. Van Douai reist het arrogante gezelschap naar Rijsel, Doornik, Kortrijk, Oudenaarde en Gent waar ze een week verblijven op de kosten van de stad. In Brugge wordt het koppel begroet door Bruggelingen in kostbare gewaden. Tweehonderd jaar na de feiten zou een kroniekschrijver de Franse koningin deze woorden laten spreken: 'Ik dacht hier alleen koningin te zijn en ik zie er zeshonderd rond mij.'

.

* Pieter de Coninck, een Brugse wever, zorgt voor beroering en wordt met zijn kompanen opgesloten in de Brugse gevangenis. Het volk dwingt de bewakers om de deuren te openen en hen te bevrijden, tot ongenoegen van [[Jacob van Châtillon|Jacques de Châtillon]] die de stad onderwerpt aan een ongeziene straf. De uitvoering laat op zich wachten omdat het parlement van Parijs hier over zal beslissen.

.

* [[Mechelen (stad)|Mechelen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1302
* Maart: Het parlement van Parijs beslist dat Brugge zijn straf moet ondergaan: de voorrechten worden afgeschaft en de wallen moeten geslecht worden.
* De [[Guldensporenslag]]. De enige afbeelding van de slag is te zien op de '[[Kist van Oxford|Kortrijkse kist]]', eeuwenlang bewaard door het New College aan de [[universiteit van Oxford]], ontdekt in 1905 en sinds kort in de onze-Lieve-Vrouwekerk in Kortrijk. Of is het een replica? Het hout van de kist komt van bomen die tussen 1240 en 1280 gekapt zijn. Dat betekent dat de kist snel na de veldslag is gemaakt en het detail ervan doet vermoeden dat ze gemaakt is door iemand die betrokken was bij de slag. Hoe ze in [[Oxfordshire]] raakte, blijft een mysterie. De slag bij Kortrijk toont aan dat ridderlegers te verslaan zijn. Philippe Despriet vat het verhaal als volgt samen: 'Kronieken, archiefdocumenten en bodemvondsten bevestigen de aanwezigheid en het gebruik van de ruitersporen in en om het slagveld van Kortrijk in 1302.' Als de oorlogstrofee zullen ze niet lang in de Kortrijkse kerk hangen, gezien de vele Franse bezettingen vanaf 1304. De Fransen blazen het verhaal van de gulden sporen eind 14e eeuw nieuw leven in om hun verwoesting van Kortrijk op 18 december 1382 goed te praten. Het Onze Lieve Vrouwekapittel laat daarop tientallen sporen ophangen om de legende in het collectieve geheugen te verankeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PHILIPPE DESPRIET. '''Kortrijk 1302.' Gulden sporen ontstaan en evolutie, iconografie en mythe'', Archeologische stichting Zuid-West-Vlaanderen, Kortrijk, 2002, p. 73. Voor een heldere en korte beschrijving van de oorzaken van de Guldensporenslag zie: BRIGITTE RASKIN. ''De taalgrens. Of wat de Belgen zowel verbindt als verdeelt'', Davidsfonds, Leuven, 2012, p. 40-41.&lt;/ref&gt; De Engelsen reageren vol leedvermaak en trekken partij voor de Vlaming. Het gedicht 'The Flemish Insurrection' toont dat de Engelsen wat Nederlands kennen met de woordspeling op de rebellenleider Pieter de Coninck. Voor de Fransen is hij een opgejaagd konijn: 'We gaan dat Konijn villen, en zijn lendenen roosteren' klinkt het. Voor de Vlamingen is hij koning: 'De wevers en de volders kwamen allemaal samen en besloten Pieter Conyng uit te roepen tot hun koning.' Taalkundig is er geen speld tussen te steken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 42 ev.&lt;/ref&gt;

.

[https://www.youtube.com/watch?v=kYsIjKOnNeE '''♥ BEELDFRAGMENT AANLEIDING GULDENSPORENSLAG (8 Min.)''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=fInhCD4htH8 '''♥ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR OVER DE GULDENSPORENSLAG''']

.

1303
* [[Bonifatius VIII]] sticht in Rome een universiteit in het [[Sapienzapaleis]].
* Op 11 juli - exact een jaar na de Guldensporenslag staat een Vlaams leger nabij Sint-Omer oog in oog met een Frans leger. Tot verbazing van de Vlamingen slaat het op de vlucht. De Vlamingen wreken zich op de Fransen door [[Terwaan]], de met de Franse koning collaborerende stad, en tachtig dorpen, de mooiste huizen van edelen te plunderen. In de [[Annales Gandenses]] staat te lezen dat ze in [[Artesië (streek)|Artesië]] zoals gebruikelijk vijf dagen lang de fruitbomen omhakken, het graan vernielen samen met alles wat op de akkers groeit. De overvloedige buit slepen ze huiswaarts.

.

1304
* De Fransen verslaan de Vlaamse vloot bij [[Zierikzee]].
* Bij [[Pevelenberg]] nemen de Fransen op 18 augustus wraak op de Vlamingen voor hun overwinning in 1302. Betekende de [[slag bij Pevelenberg]] voor de Franse koning [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] een gewonnen revanche of bleef de uitslag onbeslist? Sommigen zien de gebeurtenis als het sluitstuk van de acht jaar durende Vlaamse Opstand maar de Amerikaanse historicus David Nicholas interpreteert het voorval als volgt: 'Net toen de Bruggelingen en andere eenheden daar aan de winnende hand leken, trokken de troepen van Gent, Ieper en Kortrijk zich terug van het slagveld. Het was een fenomeen dat typerend zou worden voor de Vlaamse militaire prestaties gedurende de rest van de middeleeuwen. De slag eindigde erop dat de Fransen het terrein beheersten maar zelf te uitgedund waren om het Vlaamse leger te kunnen achtervolgen en uit te schakelen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 213.&lt;/ref&gt;
* Op 3 mei is er de eerste plechtige bloedprocessie in Brugge. Het bloed van christus is bewaard in een kristallen flesje uit de 11de eeuw en is bij de vierde kruistocht, in dertiende eeuw naar Brugge gebracht. De processie valt samen met de jaarmarkt, nu de [[meifoor]]. 
* Geboorte [[Lodewijk van Nevers]] (+1346) - een achterkleinzoon van [[Gwijde van Dampierre]] (1226-1305). De man wordt opgevoed aan het Franse hof en zal in de toekomst achter de Franse vorst staan, ten nadele van Vlaanderen. De Vlaamse steden zijn hem niet gunstig gezind en zullen een bondgenootschap met Engeland sluiten om de wol-export veilig te stellen. 

.

1305
* Vlaanderen staat vele [[Kasselrij|kasselrijen]] als onderpand aan Frankrijk af met het [[Verdrag van Athis-sur-Orge]]. De graaf van Vlaanderen blijft een vazal van de Franse koning. Bij het huwelijk van [[Margareta van Male]] en [[Filips de Stoute]] (de jongste broer van de Franse koning en hertog van Bourgondië, meer dan een halve eeuw later, komen de gebieden terug bij Vlaanderen.

.

1306
* Introductie van de [[ridderslag]] door [[Edward I]] van Engeland op [[Pinksteren|Pinksterzondag]].

.

1307
* De Franse koning, [[Filips de Schone]], zet 2000 [Tempeliers]] gevangen om hun rijkdom en hun opgehoopte schatten in te nemen. Hij beschuldigt hen van [[zwarte magie]]. De schuldvraag houdt wetenschappers en de volksfantasie tot op vandaag bezig.
* Vroegste vermelding van het [[belfort van Kortrijk]]. Het onderste gedeelte van de toren dateert uit deze tijd. De rest van de markt ligt hoger en werd opgehoogd met het puin van de bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

.

[[1308]]

.

1309
* Paus [[Clemens V]] verhuist naar [[Avignon]]. Deze [[Babylonische ballingschap der pausen]] duurt tot 1377

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Battle of Courtrai2.jpg|14e-eeuws miniatuur uit de ''Grandes Chroniques de France''
Bestand:Nicaise de Keyser02.jpg||[[Willem van Saeftinghe]] doodt [[Robert II van Artesië]], voorstudie door [[Nicaise De Keyser]]
Bestand:Groeningebeek2.jpg|Het enige stuk Groeningebeek dat rest in Kortrijk (op privéterrein), 27 april 2005
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags in museum [[Kortrijk 1302]]
Bestand:Bézard_-_Philippe_IV_le_bel.jpg|[[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]]
Bestand:Delpech_-_Joan_of_Navarre.jpg|Johanna van Navarra
Bestand:Façade_du_Palais_des_Papes.jpg|Het paleis der pausen in Avignon. Alle zeven Avignonpausen zijn Frans.
File:World_Heritage_belfries_map.svg|Verspreiding van de belforten op de werelderfgoedlijst in België en Frankrijk.
File:Beffroi_de_Courtrai.JPG|In Kortrijk is het Belfort bekend als de Halletoren.
File:Kortrijk.Belfort_002.JPG|[[Manten en Kalle]], de uurslagers op het Kortrijkse Belfort.
Giotto - Legend of St Francis - -01- - Homage of a Simple Man.jpg|''Legende van Sint Franciscus'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone - Legend of St Francis - 2. St Francis Giving his Mantle to a Poor Man - WGA09119.jpg|''Franciscus van Assisi geeft zijn mantel aan een arme man'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone 002.jpg|''Sint-Franciscus ontvangt de stigmata'', Giotto ca. 1300
Giotto. the-crucifix-1310-17. 430х303 cm. Rimini, Tempio Malatestiano.jpg|''Kruis van Rimini'', Giotto ca. 1301
Giotto Scrovegni 26 entry into Jerusalem detail.jpg|''De intocht van Jezus in Jeruzalem'', Giotto ca. 1303-1305
Giotto - Scrovegni - -36- - Lamentation (The Mourning of Christ) adj.jpg|''Bewening van Christus'', Giotto ca. 1303-1305
Injustitia - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|De deugden en ondeugden: ''De onrechtvaardigheid'', Cappella degli Scrovegni, Padua
Giotto di Bondone - Navicella - WGA09363.jpg|Geschilderde kopie uit de 17e eeuw naar het mozaïek ''Navicella'' (verloren gegaan), Giotto ca.1305-1313
GiottoMadonna.jpg|''Maestà van Ognissanti'', Giotto ca. 1310-1311
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1311-1320 ===
[[Bestand:De uitvinding van het buskruit, anoniem, Museum Plantin-Moretus, PK OPB 0186 004.jpg|thumb|550px|De uitvinding van het buskruit, anoniem, [[Museum Plantin-Moretus]], een voorstelling uit de zestiende eeuw. In de loop der jaren worden kanonnen lichter omdat  brons ijzer vervangt en de kwaliteit van het buskruit verbetert.]]

[[Bestand:A chemist creates a strange new form of gunpowder - incombus Wellcome V0011774.jpg|thumb|550px|Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] toevallig het buskruit ontdekt in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt niet met de geschriften van [[Roger Bacon]] een halve eeuw eer en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreidt over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in de rest van Europa. Buskruit bestaat uit [[salpeter]], [[zwavel]] en [[houtskool]]. Omdat de elementen een ander soortelijk gewicht hebben, is het mengsel instabiel: de salpeter zakt, houtskool drijft. Het tijdrovende mengen in het heetst van de strijd is geen optie. Door het mengsel onder te roeren in [[brandewijn]] en het te drogen ontstaan kruitkorrels. Dat was zonde van de alcohol: urine werkte evengoed, zeker als de soldaat de avond vooraf de brandewijn zelf opzoop.]]

.

;1310
* [[Margareta Porete]] sterft op de brandstapel in [[Parijs]]. In haar voorleesboek 'De spiegel der eenvoudige, vernietigde zielen, die enkel in wil en verlangen naar liefde verwijlen' stelt ze dat volmaaktheid te bereiken is voor wie één wordt met God. En paradoxaal genoeg, wie dit niveau bereikt, verzaakt aan de [[deugd]]en. Dat wordt Porete kwalijk genomen.

.

;1311
* Het [[Concilie van Vienne]] roept op om de 'ketterse' Begijnen te straffen.

.

;1312
* Opheffing van de onafhankelijke [[Orde der Tempeliers]].
* Inwijding [[Sint-Romboutskathedraal]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]]

.

;1313
* Het [[belfort van Gent]] verrijst. In 1323 zijn vier van de zes bouwlagen klaar. Tussen 1377 en 1380 wordt de voorlopige houten torenbekroning opgetrokken waarop de legendarische 'Draak van Gent' gehesen wordt.
* Het veengebied tussen [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]], [[Eeklo]] en [[Kaprijke]] wordt verdeeld in percelen van gelijke oppervlakte om er [[Turf (brandstof)|turf]] te winnen. De naam [[Meetjesland]] is geboren, een Middeleeuws [[toponiem]]. 

.

;1314
* Tempeliersleider [[Jacques de Molay]] verbrand.

.

;1315

.

;1316

.

;1315–1317
* [[Hongersnood|Hongersnood in Europa]].

.

;1317
* [[Rochus van Montpellier]] vertrekt op pelgrimstocht naar Rome en verpleegt onderweg verpleegt pestlijders. Hij verwerft naam en wordt op zijn terugreis in [[Piacenza (stad)|Piacenza]] aangetast. De [[iconografie]] beeldt hem met een open beenwonde af. Een engel geneest hem in een bos en als hij in zijn geboortestad [[Montpellier]] terug is laat zijn oom hem arresteren wegens spionage. Hij verblijft tot zijn vroegtijdige dood, in de gevangenis. Tegenwoordig is hij bekend als Sint Rochus, een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].
* Tijdelijke sluiting van het Brusselse grote [[Sint-Jan_Baptist_ten_Begijnhofkerk|begijnhof De Wijngaard]] voor een kerkelijke visitatie. Nieuwe kandidates kunnen niet intreden. In 1324 oordeelt de bisschop van Kamerijk dat er geen ketterij in het spel is. Het intredeverbod blijft tot 1333. De Brussels begijnen zoeken toenadering tot het begijnhof van [[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] aan de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerkt]].

.

;1318
* De Vlaamse piraat [[Jan Crabbe (piraat)|Jan Crabbe]] vestigt zich in [[Berwick-upon-Tweed (plaats)|Berwick-upon-Tweed]] om de stad te verdedigen tegen de Engelsen. 

.

;1319

.

;1320
* [[Venetië (stad)|Venetië]] beschikt over de grootste militair-industriële scheepswerf ter wereld met de naam [[Arsenale Nuovo]] waar 16.000 vaklui elke dag een schip te water laten. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Giotto di Bondone - Scenes from the Life of St John the Baptist - 2. Birth and Naming of the Baptist - WGA09290.jpg|''Geboorte van Johannes de Doper'', Giotto ca. 1318-1322
Giotto di Bondone 086.jpg|''Maria met Kind'', Giotto ca. 1325-1330
Giotto. Polyptych. 1330-35. 91x340cm. Pinacoteca, Bologna..jpg|''Retabel van Bologna'', Giotto ca. 1330-1334
Bestand:De baghine Des dodes dantz Lubeck 1489.jpg|Begijn
Bestand:St-Romboutskathedraal.jpg|St-Romboutskathedraal, Mechelen.
Bestand:Belfry_of_Ghent_(DSCF0247,DSCF0249).jpg|Belfort van Gent.
Bestand:Rochus.jpg|[[Sint-Rochus|Sint Rochus]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1321-1330 ===
[[Bestand:Bombard Marguerite Enragee Drawing.jpg|thumb|550px|Op de hoek van de Gentse [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] staat sinds het einde van de 16de eeuw een zware bombarde: de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]]. De oudste bronnen over kruydt en bussen gaan terug op [[1320]] - even na de [[Guldensporenslag]]. Een eeuw later beschikken steden over dit soort onbetrouwbare, onverplaatsbare ijzeren bombardes. Ze dienen doorgaans ter verdediging - het defensief van de stad, omdat ze te zwaar zijn en enkel te verplaatsen zijn met ossen en koeien. De enige invloed die deze vroege generatie vuurwapens heeft op de middeleeuwse muren beperkt zich tot een aanpassing van de schietgaten: een combinatie van de verticale spleet met een ronde opening voor de draagbare vuurwapens. Met haar gewicht van twaalf ton, een lengte van meer dan vijf meter en een smeedijzeren mondkaliber van 640 millimeter is de Dulle Griet de grootste bombarde die nog bestaat. Als de bombardes dan toch het offensief dienden (deze heeft een reikwijdte van 1.500 meter), was het gebruikelijk om ze zo dicht mogelijk bij het doel te brengen, net buiten het bereik van een kruisboog (200 meter). In tegenstelling tot haar kleine zus, de [[Mons Meg]], is over de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]] nauwelijks historische documentatie te vinden. De naam Griet, Margot, Marguerite en Meggie was gebruikelijk om een donderbus te benoemen: Margaretha was een veel voorkomende naam. Volgens Wikipedia dateert de Dulle Griet uit 1431, gemaakt ten tijde dat [[Jan van Eyk]] aan het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]] werkt. De historicus Marc Beyaert restaureerde de Dulle Griet en gaat in tegen de gebruikelijke verklaring die de bombarde de stad laat verdedigen. Hij schrijft: 'Een zware bombarde als de Dulle Griet is a priori een offensief wapen, dat enkel bij belegeringen nuttig kan worden ingezet. De grote investering voor zo'n wapen wordt enkel gedaan door iemand met een strategische visie én zeer ruime middelen, die meent zo'n wapen nuttig en frequent te kunnen gebruiken over een langere periode. Een wapen als de Dulle Griet past derhalve niet in de beperkte militaire optiek van de stad Gent, maar wel in de strategische langetermijnpolitiek van een Bourgondische hertog.' Na 1450 wegen de nadelen van de bombardes door op haar voordelen: duur, moeilijk te maken, moeilijk te transporteren en op te stellen; ze vereisen veel personeel, veel buskruit en speciale projectielen. De opbouw van de stelling nam dagen in beslag en hun gebrekkige wendbaarheid maakte ze kwetsbaar voor de ontwikkelingen na 1450: lichtere, kleinere en mobielere stukken met een grotere vuurkracht en impact. Het einde van regeerperiode van [[Karel de Stoute]], omstreeks 1477, valt samen met het verdwijnen van de bombardes.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BEYAERT. ''De Dulle Griet in Gent''. in: LUC DE VOS. ''Burchten en forten en andere versterkingen in Vlaanderen''. Davidsfonds, Leuven, 2002, P. 93 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

* 1321

.

* 1322
** [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] wordt graaf van Vlaanderen. Hij is opgevoed in Parijs en was nooit eerder in Vlaanderen. Zijn beleid is, in tegenstelling tot zijn voorgangers gericht op de Franse kroon. Vlaamse stadsrechten en de gunsten die de handelaren en ambachtslui genieten zijn hem vreemd. De Vlaamse alliantie met Engeland (ter waarborg van de zelfstandigheid van de regio, de wolleveringen en handel en de bescherming tegen de Franse veroveringsdrang) is niet naar zijn zin. Engeland was de belangrijkste bron van de Vlaamse rijkdom. Lodewijks politiek conflicteert met zijn onderdanen.

.

* 1323
** Vlaamse Boeren en stedelingen ontketenen in november een [[Opstand van Kust-Vlaanderen]] in het kustgebied. De rellen verspreiden zich in het hele graafschap. De reden is een belastingverhoging ingevoerd door [[Lodewijk van Nevers]] om de betalingen van het Verdrag van Athis-sur-Orge te innen voor de Franse koning. 

.

* 1324
** [[Petrarca]] begint zijn verzameling Latijnse [[manuscripten]].

.

;1325
* Het grootste deel van Vlaanderen is bezet door de opstandelingen die ageren tegen de graaf en de Franse koning die elkaar te hulp schieten.
* De kathedraal van de Engelse bisschopstad Wells heeft een astronomisch uurwerk, waarschijnlijk een creatie van Peter Lightfoot, een monnik uit Glastonbury. Het mechanisme van de klok werd vervangen in de 19e eeuw, het origineel werd verplaatst naar het Science Museum in Londen. De rijkversierde wijzerplaat toont een geocentrische kosmos, de dagen van de maanmaand en de schijngestalten en de kwartieren van de maan. Het meten en de precisie zal zich de komende twee eeuwen enten in alle domeinen van het openbare leven: maten en gewichten, het [[Lijnperspectief|perspectief]] in de schilderkunst, de muzikale polyfonie, geldstandaarden, het [[dubbel boekhouden]]... 

.

* 1326

.

* 1327
** De (pest)heilige [[Rochus]] overlijdt. Als jongeling erft hij net als [[Sint Franciscus]] een som geld die hij verdeelt onder de armen en de ziekenhuizen. Als hij terugkeert van een bedevaart op Rome belandt hij in een epidemie en helpt hij zieken. Hij werd ook ziek en een hond bracht hem dagelijks brood. Hij herstelde, werd een bedelaar, en raakte als spion in de gevangenis. Toen hij er stierf verscheen een schijnsel en Rochus werd samen met andere heiligen gezien als een ommekeer der verwachtingen: zij brengen de pest als een instrument van God die wraak neemt op de menselijke ondeugeden. 
.

* 1328
** De Vlaamse opstand eindigt op 23 augustus met de [[Slag bij Kassel (1328)|Slag bij Kassel]], waarin een Frans leger de Vlaamse rebellen verslaat.

.

* 1329

.

* 1330 (Ca.)
** Het vroege [[humanisme]], een niet religieuze filosofie ontluikt.

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Francesco-Petrarca.jpg|[[Petrarca]]
Bestand:Petrarca01.jpg|Petrarca
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1331-1340 ===
.

* 1331

.

* 1332

.

* 1333
** Duizenden Chinezen sterven door de pest, droogte en hongersnood. Waarschijnlijk begon de pest in de uitlopers van het [[Himalayagebergte]] en verspreidt die zich via de nieuwe handelsroutes. De historica [[Barbara Tuchman]] acht deze epidemies te vroeg om verantwoordelijk te zijn voor de pest die in 1346 in India opduikt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 126-127.&lt;/ref&gt;

.

* 1334
** Een stormvloed overspoelt [[Walcheren]] en [[Wulpen (eiland)|Wulpen]]. Ook de Vlaamse kust kent grote overstromingen.

.

* 1335

.

* 1336

.

* 1337
** [[Honderdjarige Oorlog]] start en duurt tot [[1453]]. De naam suggereert een eeuw flinke strijd. In werkelijkheid gaat het om een aaneenschakeling van gewelddadige conflicten met daartussen [[Vrede|vredeperiodes]] en [[Wapenstilstand|wapenstilstanden]]. De oorlog start met de verovering van het Franse [[Aquitanië]] door [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] op [[Edward III van Engeland]] waarop Edward Frankrijk binnenvalt. Uiteindelijk winnen de Fransen de oorlog in het jaar dat de Turken Constantinopel veroveren omdat Engeland te verzwakt is door haar interne [[Rozenoorlog]].

.

* 1338-45
** [[Jacob van Artevelde]] is dé man in Vlaanderen.

.

* 1339
**  [[Ninove]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

=== 1341-1350: ♣ De bloemen op het veld verwelken ===
[[Bestand:De_uitvinding_van_het_kompas,_Jan_Collaert_II,_Museum_Plantin-Moretus,_PK_OPB_0186_003.jpg|thumb|550px|Deze prent uit het [[Museum Plantin-Moretus]] van [[Jan Collaert II]] (PK.OPB.0186.003) toont de uitvinding van het kompas als een Westers gegeven. Dit is een historische leugen. Het instrument verschijnt voor het eerst in [[China]] als de ''sīnán'' (司南), een zuidwaarts wijzende lepel voor [[geomantiek]]. Zijn bestaan blijkt uit bewaarde exemplaren en uit een tekst uit de eerste eeuw voor onze tijdrekening van [[Liu Xiang (wetenschapper)|Liu Xiang]]. De vaststelling  dat [[zeilsteen]] ijzer aantrekt gaat terug op de [[Guiguzi|Meester uit het Demonendal]] uit de vierde eeuw voor Christus. De oudste navigatiekompassen zijn gemagnetiseerde erts dat op een plankje in water dobbert. De vroegste vermelding van het kompas en de zeenavigatie is in het Chinese boek ''Tafelgesprekken van Pingzhou'' uit [[1117]] van [[Zhu Yu]]. Later in de [[12e eeuw]] verspreidt het instrument zich via de Arabieren naar Europa. Het scheepskompas is hier vanaf 1350 een algemene toepassing.]]

.

;1341
.

* De [[humanist]] [[Petrarca]] gekroond tot Rome's eredichter.

.

;1342

.

;1343

.

* Vestiging van een Engelse [[Stapelplaats|wolstapel]] in Brugge, in 1363 verplaatsing naar Calais.

.

;1344

.

;1345

.

* [[Gent]] is na Parijs met zijn 60.000 inwoners de grootste stad van West-Europa. [[Jacob van Artevelde]]' (±1290–1345), 'de wijze man van Gent' een volksleider en staatsman, een lakenkoopman en leider van de wevers, een makelaar en grootgrondbezitter negeert het Franse verbod om handel te drijven met Engeland vanwege de Honderdjarige Oorlog. Van Artevelde wil een toenadering tot Engeland om de Vlaamse wol-economie veilig te stellen en houdt Vlaanderen uit de [[honderdjarige oorlog]]. Gildetwisten maken een einde aan zijn leven: hij wordt vermoord. Later noemt Gent zich de [[Arteveldestad]]. 

.

;1346

[[Bestand:Battle of crecy froissart.jpg|thumb|550px|Vijftiende-eeuws manuscript van de Kronieken van [[Jean Froissart]] over de slag bij Crécy.]]

.

* De [[Slag bij Crécy]] is een ijkpunt in de [[Honderdjarige oorlog]]. [[Crécy-en-Ponthieu]] ligt ten zuiden van Calais. De graaf van Vlaanderen, [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] overlijdt. Zijn zoon en troonopvolger, [[Lodewijk II van Vlaanderen|Lodewijk van Male]] loopt zware verwondingen op. Eerder sneuvelden [[Robrecht II van Jeruzalem]] en [[Boudewijn VII van Vlaanderen]] in Franse dienst tegen Engeland. De Franse krachtige kruisbogen halen het niet van de Engelse [[longbow]] die snel is, makkelijk laadt en vol precisie is en pijlenlawines kan veroorzaken. De Engelse boogschutters halen alle Franse aanvalsgolven neer en  Frankrijk verliest 15.000 ridders en 10.000 man voetvolk in één dag. Engeland verliest twee ridders en 200 man voetvolk. Na de slag verzwaren de harnassen.

.

* [[Lodewijk van Male]] graaf van Vlaanderen. 

.

* De [[Pest (ziekte)|pest]] duikt voor het eerst op in India en in Europa nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Tot 1351 zal de zwarte dood onze streken teisteren.

 
 '''Barbara Tuchman over de slag bij Crécy'''
 
 Op 26 augustus 1346 stuitten de Engelse legers dertig mijl landinwaarts bij Crécy in Picardië op de Franse troepen. Evenals in een andere augustusmaand, die van 1914, was de strijd het begin van een tijd waarin het geweld steeds toenam en de zaken steeds moeilijker onder controle waren te houden. Het was geen vooropgezet plan van de overwinnaars. Toen Eduard ter ore kwam dat een geweldig leger zich na diens oproep rond de Franse koning verzameld, gaf hij geen blijk behoefte te hebben aan een confrontatie, althans niet voor zich eerst van een veilige aftocht te hebben verzekerd. Hij marcheerde vanaf Parijs in noordwestelijke richting naar het kustgebied langs Het Kanaal, vermoedelijk op weg naar Vlaanderen, waar hij er zeker van kon zijn over schepen te kunnen beschikken. Als dat zijn bedoeling was, had hij weinig kans koning van Frankrijk te worden.
 Het Franse leger haalde in geforceerde marsen de Engelsen in voor deze de zee konden bereiken, evenwel niet voordat Eduard, die zich realiseerde dat hij moest vechten, een goede verdedigingspositie op een brede heuveltop boven het dorp Crécy had ingenomen. Voor de strijd waren de Franse edelen zo vol vertrouwen dat zij er al over spraken wie van hun tegenstanders wier goede naam en wapenfeiten zij kenden uit toernooien, zij gevangen zouden nemen. Alleen koning Filips was besluiteloos. Hij was &quot;treurig en bezorgd&quot; en scheen bang te zijn voor nog meer verraad na de desertie van Bretagne en Harcourt, of voor een of ander verborgen gevaar.
 
 '''Natte boogpezen'''
 
 Omdat zij aan de vooravond van de strijd hun kamp te ver van de vijand hadden opgeslagen, bereikten zijn troepen het slagveld pas om vier uur in de middag, waardoor zij de zon in het gezicht hadden en de vijand de zon in de rug had. De kruisboogschutters waren moe en klaagden na de lange mars. Hun boogpezen waren nat geworden door een plotseling opgekomen onweer, terwijl de Engelse schutters hun pezen beschermd hadden door deze opgerold onder hun helmen te houden. Wat er toen aan Franse zijde volgde was een chaos van zinloze vermetelheid, pech, fouten, gebrek aan discipline en de chronische bravoure-ziekte van de ridders, die vastbesloten waren om hun moed te bewijzen, niet gehinderd door enig tactisch inzicht of een georganiseerd plan.
 
 '''Alles loopt fout'''
 
 Op het laatste nippertje geadviseerd om de aanval tot de volgende dag uit te stellen, gaf Filips de voorhoede het bevel terug te trekken en de achterhoede het bevel halt te houden, maar hij werd niet gehoorzaamd. Zonder de kruisboogschutters de kans te geven de tegenstand in de Engelse gelederen te verzwakken, stormden de ridders in de voorhoede de heuvel op, de vijand tegemoet. De Genuese kruisboogschutters, die buiten schootsafstand van hun doel stonden en door Engelse pijlen werden doorboord, raakten achterop en gooiden hun bogen ter aarde. De koning die bij het zien van de Engelsen van kleur verschoot &quot;omdat hij hen haatte&quot;, kon de situatie niet langer in de hand houden. Bij het zien van de vluchtende Genuezen, schreeuwde hij of zijn broer, de graaf van Alençon: &quot;Dood die schurken die ons in de weg lopen!&quot; terwijl zijn ridders &quot;in haast en in het wilde weg&quot; op de schutters inhakten bij hun poging zich een weg te banen. Vanuit deze verschrikkelijke chaos in hun eigen gelederen bestookten de Fransen de vijand met de ene aanval na de andere, maar de gedisciplineerde slagorde van de Engelse handboogschutters, die gehard waren door de langdurige oefening die hun wapen vereiste, hield stand en zaaide verwarring en dood met hun pijlen. Toen kwamen de Engelse ridders te voet naar voren, voorafgegaan door schutters en versterkt door lansdragers en moordlustige lieden uit Wales met lange messen, die zich onder degenen die waren gevallen begaven en hen op de grond doodstaken. De prins van Wales vocht aan het hoofd van één gevechtseenheid terwijl koning Eduard het commando voerde vanaf een windmolen boven op de heuvel. Het gevecht ging door in de schemering en de duisternis tot middernacht tot koning Filips gewond werd weggeleid door de graaf van Henegouwen, die tot hem zei: &quot;Sire, stel uw leven niet moedwillig in de waagschaal&quot;, zijn paard bij de teugels nam en hem wegtrok van het slagveld.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1980, p. 111-112.&lt;/ref&gt;
 
.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Q05qzubql8Q ♠ BEELDFRAGMENT: Crécy en het ontstaan van de honderdjarige oorlog.]'''

.

;1347

[[Bestand:1349 burning of Jews-European chronicle on Black Death.jpg|thumb|550px|Jodenverbranding na een pestepidemie.]]

* [[Beleg van Calais (1346)|Het Beleg van Calais]]. De Engelsen veroveren [[Calais]], dat tot nu toe deel uit maakte van het [[Graafschap Artesië]]. Calais blijft een Engelse [[exclave]] tot in 1558, na de Franse herrovering.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=yG2v3CoOuIE ♠ BEELDFRAGMENT UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Wat verraadt jouw taal over jou?]'''

.

;1348

.

* Oprichting [[universiteit van Praag]].

.

* In oktober vraagt [[Filips VI van Frankrijk|Filips VI]] de Parijse universiteit een verslag over de pest, een ramp die de mens bedreigt. Na een zorgvuldig onderzoek schrijven de meesters het fenomeen toe aan een drievoudige conjunctie van [[Saturnus (planeet)|Saturnus]], [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] en [[Mars (planeet)|Mars]], een conclusie die de toenmalige wetenschappelijke wereld overneemt.

.

* In [[Florence (stad)|Florence]] sterft de 68-jarige [[Giovanni Villani]]. Hij was historicus, diplomaat en bankier en schreef de kroniek [[Nouva Cronica]] en was een voorloper van het [[humanisme]]. Hij sterf (aan de pest) te midden een onafgemaakte zin: 'midden in deze pestilentie kwam er een eind aan...'

.

;1349

.

* In Gent komt het op 'Goede' dinsdag 13 januari tot een bloedig treffen tussen de volders- en de weversgilde. De volders winnen en herstellen het gezag van de graaf van Vlaanderen [[Lodewijk van Male]]. Begin oktober beklaagt de stad zich dat de uitgewezenen toch in het graafschap verblijven, schippers klagen dat hun vaarwater gesaboteerd is met palen en andere hindernissen. 

.

;1350

.

* Ca. Kerktoren van de Oude Kerk in [[Delft]] voltooid.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Francesco-Petrarca.jpg|[[Francesco Petrarca]]
Bestand:Jacob_van_Artevelde_statue_in_Vrijdagmarkt_square.JPG|[[Jacob van Artevelde|Jacob van Arteveldes]] standbeeld uit 1863 op de [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] in Gent.
Bestand:Map_of_the_route_of_Edward_III's_chevauchée_of_1346.svg|Route van [[Edward III van Engeland|Edward III]].
Bestand:Battle_of_Crécy,_26_August_1346.png|26 augustus 1346.
Bestand:Edward_III_counting_the_dead_on_the_battlefield_of_Crécy.jpg|Edward III telt het aantal doden.
File:Battle of Crecy memorial.jpg|Memoriaal [[Slag bij Crécy]]
File:Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III (4).jpg|Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III 
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1351-1360 ===
[[Bestand:Tommaso_da_modena,_ritratti_di_domenicani_(Ugo_di_Provenza)_1352_150cm,_treviso,_ex_convento_di_san_niccolò,_sala_del_capitolo.jpg|thumb|550px|Een fresco uit 1352 met Hugues de Saint-Cher. Dit is een van de vroegste brilillustraties.]]

.

;1351

.

* Opstanden in Brugge.

.

* [[Menen]] verwerft stadsrechten.

.

* Het [[Verdrag van Fontainebleau]] schenkt [[Lodewijk van Male]] geldsommen en vergeeft de Vlaamse partijdigheid met de Engelsen.

.

.

;1352

.

* De architect [[Jan Appelmans]] en nadien zijn zoon [[Pieter Appelmans]] bouwen de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] in Antwerpen. Na de [[Dom van Keulen]] is dit de tweede hoogste kathedraal van Europa. Op de derde plaats staat de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Brugge)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] in Brugge. De bouw in Antwerpen duurt tot 1521. In het nabijgelegen Papenstraatje is brasserie Appelmans tegenwoordig een prima [[Cocktail|cocktailbar]].

.

.

;1353

.

[[Bestand:Boccaccio - Decameron, MCCCCLXXXXII ad di XX de giugno - 3852856 Scan00015 (cropped) - La brigata.tif|thumb|550px| ♣ In een tumultueuze tijd van epidemie en opstand (in Gent, geleid door wevers en molenaars) publiceert [[Giovanni Boccaccio]] (1313-1375) zijn ''[[Decamerone]]''. Het boek kent, net zoals ''The Canterbury Tales'' van [[Geoffrey Chaucer]] (1343-1400) dat aan het einde van de eeuw verschijnt, de raamstructuur vergelijkbaar met het Arabische [[Duizend-en-een-nacht]]. De titel staat voor het 'Boek der tien dagen' en is een samenstelling van het Griekse  δέκα, (tien), en ἡμέρα (hemera of dag). Zeven jonge dames en drie jonkmans vertellen honderd verhalen op een landgoed met weelderige en paradijselijke tuinen buiten de stad Florence. De tuinen contrasteren met  
de stedelijke epidemische taferelen en de karrenvrachten vol knekels en lijken waar het gezelschap aan wil ontsnappen. Tussen 1348 en 1351 slachtofferen de builenpest, de longpest en andere ziektes 25 procent tot 50 procent van de Europeanen nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Het veroorzaakt een keerpunt in de geschiedenis van de Middeleeuwen. Het tekort aan arbeidskrachten en de vrijgekomen erfenissen maken een einde aan de feodaliteit. Maar daar heeft Boccaccio nog geen weet van. Zijn paleis waar het gezelschap zich terugtrekt doet Middeleeuws aan met zijn 'schoonen en grooten hof in het midden en met terrassen en zalen en kamers, allen afzonderlijk zoo fraai mogelijk en met aanlokkelijke, merkwaardige schilderijen en getooid met weiden daarbuiten en wonderbare tuinen en met zeer frissche waterputten en met gewelven vol kostbare wijnen'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GIOVANNI BOCCACCIA, vertaald door J.K. Rensburg. ''De Decamerone.'', 1905, p. 24.&lt;/ref&gt; Elk personage - de groep noemt zich Brigata - vervult een [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorische]] rol: Pampinea, Filomena, Neifile, Filostrato, Fiammetta, Elissa, Dioneo, Lauretta, Emilia en Panfilo. Vier vrouwen staan voor de kardinale deugden: Prudentia of voorzichtigheid en wijsheid; Justitia of rechtvaardigheid; Temperantia of de gematigde zelfbeheersing en Fortitudo: moed en sterkte. Drie vrouwen zijn de goddelijke deugden: Geloof, Hoop en Liefde. De jongens vertegenwoordigen het Kennen, het Streven en het Begeren, de drie eigenschappen die Plato aan de ziel toekent. Elke dag zorgt de hofmeester voor spijs en drank en opent hij een ommuurde tuin naast het paleis die het gezelschap overdondert. Rondom en in het midden zijn pijlrechte, brede paden met houtwerk vol druiven. De reuk van de bloemen en planten doen denken aan Oosterse specerijen. Langs de paden bloeien rozen en jasmijn. De tuin is zo aangelegd dat hij tijdens elk dagdeel schoonheid en schaduw biedt. De centrale, blanke marmeren fontein toont wonderbaar beeldhouwwerk. Ze stuwt water vol gedruis de hoogte, er is een molen mee te bewegen. Het water stort neer in een spiegel en verdwijnt langs een geheime afvoer en kunstige kanaaltjes. Daarna komen van alle kanten de dieren: talloze vogels, konijnen, hazen, geiten, jonge herten. Naast de fontein komen de tafels waar de donna's en de jonge mannen liederen zingen en dansen, drinken en eten. Het maakt hen vrolijk en wie het verkiest houdt een siësta. De anderen lezen, schaken of dammen. In de namiddag betreden ze de weide met kort, groen gras en wachten ze hun verslavende verhalen af. Eén verhaal gaat over Masetto van Lamporecchio die zich uitgeeft voor een doofstomme, zijn dienst als tuinman aanbiedt in een nonnenklooster en eindigt in het nonnenbed. Een ander vertelt over een geestelijke die de echtgenoot van een mooie vrouw aan het bidden zet en met de huisvrouw in bed duikt. Vanzelfsprekend botst ''De Decamerone'' op tegenstand van latere moraalridders of zedenprekers. De seksuele vrijmoedigheid en hoe de geestelijken hierin een rol in spelen, resulteert in gekuiste versies. Een verhaal dat het niet haalt is dat van [[Alibech en Rusticus]]. Een prent toont hen in een tuin met een boom.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN WILLEM GEERINCK. ''De geschiedenis van de erotiek. Van holbewoner tot markies De Sade,'' Van Halewijk, Leuven, 2011, p. 40-42.&lt;/ref&gt; De oude en ervaren kluizenaar Rusticus neemt de naiëve Alibech in de leer voor het kluizenaarschap. Hij gebiedt haar zijn gedrag te volgen en kleedt zich uit. Ze volgt gewillig en vraagt wat het 'uitsteeksel' is waar zij niet over beschikt. Deze 'verrijzenis van het vlees is de duivel' zegt hij. Zijn duivel pijnigt hem dat hij het amper verdragen kan. Zij is opgelucht. Zo'n duivel heeft ze niet. Rusticus begrijpt haar en vervolgt: 'Jij hebt iets wat ik niet heb.' 'Wat mag dat zijn?', vraagt ze. 'Jij hebt een hellegat en de Lieve Heer stuurt je om mijn smartelijke duivel in jouw hellegat te storten. Je dient er God mee.' De deerne stelt onwetend en bereidwillig haar hellegat ter beschikking op een klein bed. Als hij er zijn duivel naar de verdoemenis stoot, krijgt ze de smaak te pakken. Ze opent zes keer haar hellepoort, in de hoop de duivel te onthoofden. In 1360 zal Boccaccio de Engelse dichter-diplomaat [[Geoffrey Chaucer]] ontmoeten tijdens zijn Italiëreis. Uitgerekend dan slaat de pest in Vlaanderen opnieuw toe. De herinnering aan ''Het grote sterven'' is nog niet koud. Even een terugblik. De jaren 1348-1351 confronteren de wereld met de [[Zwarte dood]]. Als ‘het grote sterven’ [[Constantinopel]] bereikt is er geen houden meer aan. Van daar uit verspreidt de zieke zich naar de [[Balkan (schiereiland)|Balkan]], [[Italië]], [[Spanje]], [[Frankrijk]] en onze regio. De pest eist 75 tot een 100 miljoen levens; andere bronnen hebben het over 25 miljoen mensen in Europa en Azië. Eén op vier Fransen legt het bijltje. Op 14 februari kent [[Straatsburg]] zijn [[Valentinstagmassaker]] en verbrandt de menigte twee- tot drieduizend [[joden]]. De rest verdrijven ze. In de [[Lage Landen]] gaan er [[pogrom]]s door. Joden zijn zondebok. De Europese bevolkingsafname leidt tot de [[Renaissance]]: de overlevenden en hun nabestaanden permitteren zich dankzij erfenissen meer materiële welvaart en wie van arbeid leeft, krijgt beter betaald omdat arbeid schaars is. De besmetting is een mysterie. Gaat het om vergiftigde lucht? Een ongunstige stand van de planeten? Het bekijken van de zieken? Lichtbundels? Satan? Een pauselijke medewerker aan de [[Sint-Donaaskerk]] is een goed observator en schrijft in april 1349 - enkele maanden voor de pest uitbarst - naar [[Avignon]]: als 'één besmette persoon sterft, (...) dat allen die hem zien, hem bezoeken of iets van hem meenemen, of hem naar zijn begraafplaats dragen, hem meteen in de dood achternagaan.' [[Lodewijk van Male]] legt buiten de Brugse stadsmuren een massagraf aan van zes hectare. De pest betekent voor de plichtbewuste zusters, broeders en priesters een ravage: [[Sint-Kruis]], [[Loppem]] en [[Blankenberge]] komen zonder priester te zitten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOREN VERMEERSCH. ''1349. Hoe de Zwarte Dood Vlaanderen en Europa veranderde.'' 2019.&lt;/ref&gt; In de Vlaamse archieven is van de pestepidemie nauwelijks een spoor, terwijl in Europa de sterftecijfers oplopen tot zestig à tachtig procent. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood? Blijkbaar niet. De afwezigheid van de archieven duidt op het feit dat de ontreddering in Vlaanderen extreem is. Het zwijgen van de bronnen is drievoudig: 1. boedelbeschrijvingen en de aankoop van doodskisten worden niet meer geregistreerd. 2. Wellicht heeft de overheid belang om de sterfte te verzwijgen, vergelijkbaar het met het begin van de [[Aids|Aidsepidemie]]. 3. In de overlijdensregisters dagen plots nieuwe handschriften op, soms tot drie keer in hetzelfde boekjaar.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIETER VAN DOOREN. ''Zwarte dood spaarde Vlaanderen niet''. In: ''De Standaard'', maandag 4 februari 2019, p. D8.&lt;/ref&gt; De arme en verzwakte stadsbevolking stierf in een hol en 'door de stank van hun lichamen merkten de buren dat zij gestorven waren' schrijft Giovanni Boccaccio die zelf zijn maîtresse erbij verloor. Wie het zich kan permitteren, vlucht de stad uit. De jonge patriciërs uit [[Florence (stad)|Florence]] die [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] beschrijft, trekken zich terug in een buitenhuis 'ver van de wegen verwijderd' en met 'bronnen vol koel water en kelders gevuld met zeldzame wijnen.' Op het platteland is men evenmin veilig. De historica [[Barbara Tuchman]] omschreef in haar 'De waanzinnige veertiende eeuw' hoe de boeren dood neervielen op de weg, het veld of in hun huis en hoe de overlevenden zich machteloos en apathisch voelen. Het rijpe koren bleef op de akkers staan, het vee verkommert. 'Met de ontzagwekkende kracht die de natuur eigen is overwoekerde het onkruid de ontgonnen gronden, dijken brokkelden af, het zoute water stroomde weer binnen en maakte het laaggelegen land brak.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 122-124.&lt;/ref&gt; De pest nestelt zich in juli 1348 in Normandië. Hun buren van Picardië krijgen een adempauze tot de  zomer van 1349. In de zwaarst getroffen Normandische dorpen wapperen zwarte vlaggen op kerktorens. Ze zijn een teken van rouw of van waarschuwing, tot groot jolijt van de mensen uit Picardië, mensen die even later ook door de ziekte geveld worden. [[Simon van Covino]] vergelijkt het verdwijnen van deze jonge mensen met het verwelken van de bloemen op het veld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: MARK HEIRMAN. ''1347-1772. De zwarte dood, hoe de pest Europa veranderde'', Houtekiet, Antwerpen, 2018.&lt;/ref&gt; Tenslotte nog dit: vooral erg dicht bevolkte gebieden waren slachtoffers van de pest. Geen twee gebieden in de wereld zijn dichter bevolkt dan Italië en Vlaanderen, toen was dat zo, nu is dat ook nog zo. In deze gebieden kan je met een dagreis al stappend van de ene stad naar een andere. Om zich van de vreemde te onderscheiden, ontwikkelt men dialecten. Enkel in Vlaanderen en Noord Italië zijn er zoveel dialecten te vinden. Dank zij het taalgebruik van de andere weten we of hij al dan niet tot de incrowd behoort. Op die manier ontwikkelt er zich een relatie tussen taal en veiligheid. De Engelse romantiek in de negentiende eeuw maakt de Decamerone opnieuw populair. [[John William Waterhouse]] werk uit 1916 -een jaar voor zijn dood- is er de illustratie van en begin jaren zeventig verfilmen de Italiaanse regisseurs [[Pier Paolo Pasolini]] -enkele jaren voor hij vermoord wordt- zijn gewaagde en [[Giuseppe Variwerd]] zijn erotische/pornografische versie.]]

.

.

;1354

.

.

;1355

.

.

;[https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 1356]

.

* [[Slag bij Poitiers (1356)|Slag bij Poitiers]]. Edward de [[Zwarte Prins]] plundert Frankrijk met 8.000 troepen. Vanuit de bossen vernietigen zijn boogschutters een leger van tweemaal zo groot.

.

* Het Grote [[Westers Schisma|kerkschisma]]: Pausen rivaliseren vanuit [[Avignon]] en [[Rome (stad)|Rome]].

.

.

;1357/1358

.

* [[Étienne Marcel (politicus)|Etienne Marcel]] leidt een burgeropstand in [[Parijs]].

.

.

;1359

.

;1360

.

* [[Verdrag van Brétigny]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Franz Xaver Winterhalter - Decamerone.jpg|[[Franz Xaver Winterhalter]] - Decamerone
File:Decameron3.jpg|Een geestelijke zet een echtgenoot aan het bidden en duikt met de huisvrouw in bed. Decamerone
File:Waterhouse decameron.jpg|Vertelsessie uit de Decamerone, John William Waterhouse, 1916
Bestand:Sandro_Botticelli_075.jpg|Het banket in het dennenbos (1482-1483) van Sandro Botticelli. Een edelman, versmaad door zijn geliefde overtuigt haar met bovennatuurlijke hulp en huwt.
Bestand:Appelmans2.jpg|
Bestand:P1010905GroenplaatsAntwerpen.JPG|
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1361-1370 ===
.

* 1361

.

* 1362
** [[Homeros]] en [[Euripides]] in het Latijn vertaald in Florence.

.

* 1363
** [[Jan de Goede]] schenkt Bourgondië aan [[Filips de Stoute]].

.

* 1364

.

* 1365

.

* 1366
** °[[Hubert van Eyck]] - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1426). De geboorte van deze man maakt hem een kwart eeuw ouder dan zijn bekende broer [[Jan van Eyck]] die geboren wordt in 1390.

.

* 1367

.

;1368

.

* De pest duikt opnieuw op in Vlaanderen.

.

.

= De Bourgondiërs (1382-1500): Herfstij der Middeleeuwen =

;1369

.

* Start [[Bourgondische periode]] met het huwelijk van [[Filips de Stoute]] en [[Margaretha van Male|Margaretha Van Vlaanderen]]. Gent is na Parijs de grootste stad in Europa, Amsterdam telt 3000 inwoners.

.

[[Bart Van Loo]] schreef een fenomenaal boek over deze dynastie. Wie wat luistertijd heeft, leert een ongeziene verhalenpracht kennen. Een aanrader. Een niet verplichte must. Wie luistert, vermeldt dit best even op het examen.

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met [[Bart Van Loo]] - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 Aflevering 1]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-2 Aflevering 2]'''

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-3 Aflevering 3]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-4 Aflevering 4]'''

.

.

=== 1371-1380 ===
;1371

.

* Aanhoudende boerenopstanden in Europa.

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]], de latere hertog van [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]] (1404-1419) geboren.

.

;1372

.

* [[Toren van Pisa]] voltooid.

. 

;1373

[[Bestand:Gravenkapel_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Aan de buitenzijde van de Gravenkapel zijn restanten van de Kortrijkse burcht te zien. Werkzaamheden aan de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk voltooien de prestigieuze [[Gravenkapel (Kortrijk)|gravenkapel]]. Ze duurden drie jaar en de kapel is de toekomstige begraafplaats voor [[Lodewijk van Male]].

.

;1374

.

* [[Beatrijs]] met [https://literairecanon.be/nl/werken/media-beatrijs didactische uitleg]

.

* [[Stormvloed van 1374|De Stormvloed]] verwoest in Zuidwest-Nederland.

.

* [[Koudekerke (Walcheren)|Koudekerke]] en [[Elmare]], [[Sint-jansziekte|Epilepsie]] voor het eerst beschreven. (CONTROLE)

.

* Opnieuw een pestjaar in Vlaanderen. Voor het eerst sinds het ontstaan van Vlaanderen daalt het bevolkingsaantal. 'Rond 1300, in volle Frans-Vlaamse oorlog, was de bevolking van Vlaanderen vermoedelijk het hoogst' schrijft Edward De Maesschalck. 'Vlaanderen was toen zelfs het dichtstbevolkte land van West-Europa ten noorden van de Alpen. Sindsdien en vooral vanaf 1350 begon de bevolking echter in grote steden terug te lopen. Ieper telde nog 30.000 inwoners in 1300, maar daarvan bleef een eeuw laters slechts een derde over. Gent telde bijna 60.000 inwoners in 1350, maar daalde tot de helft in 1385. Brugge werd toen de grootste stad van Vlaanderen met meer dan 40.000 inwoners. Andere steden waren altijd al veel minder bevolkt, zoals Dendermonde met ca. 9000 inwoners, Kortrijk met een goede 5000 inwoners, Geraardsbergen met ca. 4500 en Aalst met 3500 inwoners. Het gaat daarbij om zeer ruwe schattingen, maar de algemene trend is duidelijk. De bevolking daalde en zou pas onder Bourgondisch bewind opnieuw toenemen. Heel wat Vlamingen gingen in die jaren op zoek naar een beter leven in het buitenland. Vooral textielarbeiders vestigden zich graag in Engeland, waar ze hun Vlaamse identiteit hoog in ere hielden. In Londen hadden de Vlaamse handwerkers zelfs een eigen begraafplaats, los van de Brabanders, al spraken ze dezelfde taal.

.

;1375

.

;1376

.

* Het [[Stadhuis van Brugge|Brugse stadhuis]] is afgewerkt. Het is een van de oudste [[Stadhuis|stadhuizen]] in [[de Nederlanden]]. Loop er eens binnen voor een bezoek aan de Gotische Zaal met muurschilderingen uit het [[Fin de Siècle]], een [[Polychromie|gepolychormeerd]] gewelf, de historische zaal en de tentoonstelling op het gelijkvloers (die gratis is).

.

;1377

.

* De paus keert terug naar Rome en treft er een stad van amper 15.000 mensen.

.

;1378-1417

.

* Het [[Westers Schisma]], vanaf nu zijn er twee pausen (en soms drie), één in Rome en één in Avignon. Vlaanderen steunt met Engeland en Duitsland de Roomse paus. Spanje, Portugal, Napels, Frankrijk en Schotland die in Avignon. [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het schisma in de jaren 1414-1418.

.

;1379

.

* Frans-Vlaamse crisis duurt tot 1385 en Gent leidt Deze [[Gentse Opstand]] keert zich tegen de koning van Frankrijk en zijn bereidwillige graaf. Leidersfiguren zijn [[Jan Hyoens]], [[Filips van Artevelde]] (de zoon van de vermoorde Jacob van Artevelde en [[Frans Ackerman]]. Ze nemen het op tegen [[Lodewijk van Male]], hertog [[Filips de Stoute]] en koning [[Karel VI van Frankrijk]] en willen een sterke de economische band met Engeland. Die staat door de Honderdjarige Oorlog onder druk. Na zes jaren strijd erkent Gent het vorstelijk gezag.

.

;1380

.

* (Ca.) Geboorte van [[Thomas à Kempis]], Duits kopiist en schrijver.

.

* Het [[begijnhof van Hoogstraten]]

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:StadhuisBrugge.jpg|Stadhuis Brugge
Bestand:Bruges Hôtel de Ville2.JPG|Voorgevel.
Bestand:Gothic Hall - western wall.jpg|Westerzijde
Bestand:Gothic Hall – eastern wall.jpg|Oosterzijde
Bestand:Gothic Hall - southern wall.jpg|Zuiderzijde
Bestand:Gothic Hall - northern wall.jpg|Noorderzijde
Bestand:Graven_van_Vlaanderen.jpg|Gravenkapel met Lodewijk van Male in het derde tafereel.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1381-1390 ===
.

;1381

.

* [[Slag bij Nevele (1381)|Slag bij Nevele]]: troepen van graaf [[Lodewijk van Male]] verslaan de opstandige Gentenaren en plunderen [[Nevele]]. De rellen in Londen gaan de geschiedenis in als De Boerenopstand. Ze zijn gericht tegen de Vlamingen en de Nederlanders.

.

[[Bestand:Kortrijk.Belfort_002.JPG|thumb|550px|Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen Manten. Voor wie het verhaal niet kent: Op de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de klokkenluiders Manten en Kalle. Dit uurwerk is erg high tech en is nu in Dijon te zien op de Onze-Lieve-Vrouwekerk.]]

;1382

.

* De [[slag op het Beverhoutsveld|slag van het Beverhoutsveld]], waar buskruit voor het eerst een succes is, verwoesten de Gentenaars het grafelijk [[kasteel van Male]]. Op 3 mei 1382, op de grens van Beernem, Oostkamp en Assebroek neemt [[Filips van Artevelde]] het op tegen Lodewijk II van Male, de graaf van Vlaanderen. Filips van Artevelde sneuvelt maanden later in een confrontatie met de graaf tijdens de [[Slag bij Westrozebeke]]. Lodewijk II van Male sneuvelde in 1384 in Sint-Omaars.

.

* Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen de oorspronkelijke Manten, een technologisch wonder en waarschijnlijk het eerste mechanische uurwerk met één wijzer, gemaakt in Kortrijk. Manten verhuist naar de klokkentoren van de Notre-Dame in Dijon waar hij nog te zien is. 

.

;1383

[[Bestand:Garden-enclosed-ramiro-koeiman.jpg|thumb|550px|Een pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst in het noorden van Groningen.]]

.

* ♣ De strijd tussen de opstandige Gentenaren en graaf [[Lodewijk van Male]] leidt tot plunderingen in veel Vlaamse steden. Na hun landing bij Calais in mei en nemen de Engelsen Grevelingen, Sint-Winoksbergen, Duinkerke, Poperinge en Nieuwpoort in. Bij Duinkerke volgt een kleine veldslag op 25 mei met Franse en Vlaamse strijdkrachten onder Lodewijk van Male. Daarna gaan 17.000 Engelsen en 20.000 Gentse bondgenoten onverwachts naar Ieper. De Engelse en Gentse belegering doen de uitgehongerde Ieperlingen smeken om Maria's bescherming. Op 8 augustus, na negen weken belegering blazen de belegeraars wonderlijk de aftocht. De Ieperling ziet er een Maria-teken in en een nieuw beeld plaatst haar in een gevlochten paalafsluiting met een 'thune' errond. Deze 'thuine' verwijst naar de stadsverdediging van grachten, wallen en hagen. Sindsdien is Onze-Lieve-Vrouw van Tuine de patrones van Ieper. Jaarlijks gaat het beeld processiegewijs de straat in. Een ander pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst, is het beeld van Onze Lieve Vrouwe van de Besloten Tuin in de kluiskapel van Warfhuizen, beter gekend onder de courante benaming de [[Bedroefde Moeder van Warfhuizen]]. Het genadebeeld trekt sinds 2003 bedevaartgangers naar het noorden van Groningen.

.

;1384

.

* [[Lodewijk van Male]] overlijdt.

.

* [[Filips de Stoute]] wordt graaf van Vlaanderen.

.

;1385

.

* [[Beleg van Damme]]

.

* [[Vrede van Doornik]].

.

;1386

.

* Mislukte invasie van Engeland vanuit [[Sluis (stad)|Sluis]].

.

* Oprichting [[universiteit van Heidelberg]].

.

* Geboorte [[Donatello]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1466)

.

;1387

.

* In de Parijse rue Maubuée is [[prostitutie]] de specialiteit. Hun bijnaam? 'Les pucelles de Marolles'. Het Französisches Etymologisches Wörterbuch omschrijft dit begrip als een 'jeune fille qui n'est plus vièrge.' De curé ontruimt de straat. Een jaar later klaagt de middenstand over inkomstenderving en keren de dames terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC SURDUACOURT. ''De Marollen. Een eeuwenoud misverstand,'' Davidsfonds, Leuven, 2018, p. 141-151;&lt;/ref&gt;

.

* (Ca. - 1400) ♣ [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] schrijft zijn [[The Canterbury Tales|Canterbury Tales]] met verwijzingen naar 'Flaunders' en tuinen. In 'Het verhaal van de nonnenpriester' schrijft hij: 'De eenden schreeuwden alsof men ze wou slachten; Uit angst vlogen de ganzen in de bomen, De zwerm was uit de bijenkorf gekomen. Zo baarlijk was 't lawaai - o Godsellende! Dat Jakke Straw en heel zijn boerenbende / Zoveel geschreeuw zelfs niet konden braken / Toen zij de Vlamingen af wilden maken, Als daar klonk op die wilde vossenjacht.' Hoe brengen we dit in verband met de Boerenopstand in 1381?

.

;1388

.

* [[Everaard t'Serclaes]] overlijdt aan zijn verwondingen op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]], in het huis van de [[Amman (functie)|Amman]], nu huis De Sterre. 

.

* [[Slag op het Merelveld]].

.

;1389

.

* Osmaanse Turken veroveren Zuidoost-Europa. 

.

* [[Klaas Sluter]] beeldhouwer van [[Karel de Stoute]].

.

;1390

.

* Geboorte [[Jan van Eyck]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1441)

.
;KIJKEN
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Begijnhofhoogstraten1.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstratenkerk-2.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstraten4.jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== 1391-1400 ==
.

;1391

.

;1392

.

* [[Filippo Brunelleschi]] wordt op zijn vijftiende leerling van de goudsmid [[Benincasa Lotti]]. Brunelleschi is een talent en creëert klokken en wekkers.

.

;1393
 
.

;1394

.

* Stormvloed: Oostende verhuist landinwaarts.

.

;1395

.

;1396

.

* Bij de [[Slag bij Nicopolis]] verpletteren de Turken de Westerse legers. 

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] gaat op kruistocht. 

.

* De kanselier van [[Florence]], [[Coluccio Salutati]] nodigt de geleerde [[Manuel Chrysoloras]] uit [[Constantinopel]] uit om zijn studenten kennis te laten maken met het Grieks en de klassieke werken.

.

;1397

.

* [[De' Medici]] richt een familiebank op in [[Florence (stad)|Florence]]. 

.

* [[Johan Maelwael]] hofschilder bij [[Filips de Stoute]].

.

;1398

[[Bestand:English_flintlock_blunderbuss.jpeg|thumb|550px|Een donderbus - uitgevonden in 1398 - is een [[vuurwapen]] dat in de [[16e eeuw]] populair wordt op het [[slagveld]] of als zelfverdediging (bij postkoetsen). De vijand op korte afstand bestoken zonder precisie is de kracht van het wapen. De lading bestaat uit een bundel [[Kogel (munitie)|kogel]]s (de ''druiventros'' genoemd) of uit scherven (''kwaad scherp'' gaande naar [[schrapnel]]). Varianten kunnen een bundel [[vuurpijl]]en afschieten om zeilboten in brand te schieten. Soms is de donderbus zo zwaar dat ze tijdens het gebruik op een ''[[Furket|gaffel]]'' (een soort standaard) wordt gezet. Een nadeel is het herladen.]]

* Uitvinding [[donderbus]].
* [[Filippo Brunelleschi]] is 21 en doet zijn meesterproef als goudsmid.

.

;1399

.

* Siena en Pisa laten hun beleid over aan [[Giangaleazzo Visconti]], hertog van Milaan.

.

* Dood [[Richard II van Engeland]].

.

;1400

.

* Ca. Volgens de literair canon vormt [[Lanseloet van Denemerken]] samen met [[Esmoreit]], [[Gloriant]] en [[Vanden winter ende vanden somer]] de ‘[[abele spelen]]’ in het [[handschrift-Van Hulthem]]. Abel betekent verfijnd en staat tegenover de boerse billenkletser. Volgens Wikipedia zijn de vier geschriften omstreeks 1350 ontstaan.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Salutati.jpg|[[Coluccio di Piero dei Salutati]], 1331–1406 
Bestand:Manuel_Chrysoloras_-_Imagines_philologorum.jpg|[[Manuel Chrysoloras]], ca. 1355–1415 
Bestand:Richard_II_of_England.jpg|Richard II
Bestand:Lanseloetensandrijn.gif|Lanseloet en Sandrijn
&lt;/Gallery&gt;

.

.

.

.

== 1401-1410 ==
[[Bestand:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_mars.jpg|thumb|550px|Ploegen omstreeks 1410 in [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]].]]

'''We wandelen de vijftiende eeuw binnen. In Italië, net als Vlaanderen een van de dichts bevolkte gebieden op aard, ontstaat een systeem om lange afstanden te overbruggen. Huur een postpaard tussen twee pleiserplaatsen in. Het systeem zal zich snel over heel Europa verspreiden. De meest comfortabele en veilige wijze om te reizen blijft natuurlijk per boot.'''

.

* 1401

.

* 1402

.

* 1403

.

* 1404
** De lijkstoet van [[Filips de Stoute]] houdt halt op zijn weg van [[Halle (Vlaams-Brabant)|Halle]] naar [[Dijon]] in de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk. Zijn lichaam wordt begraven in de Chartreuse de [[Champmol]], een kartuizerklooster dat hij in 1377 stichtte. Zijn gebalsemde hart is bijgezet in de [[Basiliek van Saint-Denis]] en zijn ingewanden zijn begraven in de [[Sint-Martinusbasiliek (Halle)|Sint-Martinusbasiliek]] in Halle.
** [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] volgt hem op.
** De 'Belgische' kust krijgt zijn definitieve vorm door de rampzalige [[Sint-Elisabethsvloed (1404)|Sint-Elisabethvloed]] die vele eilanden in de Scheldemonding wegvaagt. Er komen dijken die later onder Jan zonder Vrees verbonden worden tot de [[Graaf Jansdijk]] van Duinkerke tot in het Sas van Gent.

.

* 1405
** De komende drie decennia stuurt [[China]] de ene vloot handelsschepen na de andere uit. Hun technologie is wereldtop: ze beschikken over papier, [[buskruit]], het [[kompas]], [[gietijzer]]. Hun schepen hebben een lengte van 100 meter en hun totale bemanning telt meer dan 28.000 matrozen, kapiteins en ander personeel. Ze varen de [[Indische Oceaan]] over tot aan de Afrikaanse oostkust. Waarom bereiken ze Europa niet via de weg die [[Vasco Da Gama]] in tegenovergestelde richting zou ontdekken? Waarom bereiken ze Amerika niet via de [[Stille Oceaan]] voor Columbus dat doet?

.

* 1406

.

* 1407

.

* 1408

.

* 1409
** ♣ Stichting van een hospitaal in [[Zaragoza (stad)|Zaragoza]]. In de 15de eeuw zijn de Spaanse zorginstellingen de meest hygiënische op het continent omdat ze de Arabische traditie volgen. Er zijn tuinen als binnenplaats met groen en verlichte en verluchte ziekenzalen. 

.

* 1410
** [[Jan van Berry]] bestelt [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]], een geïllumineerd getijdenboek bij de miniatuurschilders de [[gebroeders Van Limburg]]. Jean de Berry bestuurde Potiers en liet er een belfort bouwen met een klok, het vijfde openbare uurwerk in Frankrijk.
** Geboorte van Dirk Bouts in Haarlem (Leuven &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1475)

.

* 1410-1418 [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het [[Westers schisma]]. In Rome is de demografische recessie voorbij. De stad telt 20.000 inwoners en groeit gestaag. 

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Anatomical_Man.jpg|thumb|550px|De anatomische man. Vergelijk dit met de mens van Vitruvius.]]
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|'''Januari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry février.jpg|'''Februari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mars.jpg|'''Maart'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry avril.jpg|'''April'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mai.jpg|'''Mei'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|'''Juni'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juillet.jpg|'''Juli'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry aout.jpg|'''Augustus'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry septembre.jpg|'''September'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre.jpg|'''Oktober'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry novembre.jpg|'''November'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry décembre.jpg|'''December'''
Bestand:Philippe_le_Hardi_mg_1694.jpg|Filips de Stoute, mederegent van Vlaanderen van 1384-1404.
Bestand:Lille_Margueritte_de_Flandre.JPG|Margaretha van Male, echtgenote van Filips de Stoute.
Bestand:John_II,_Duke_of_Burgundy.jpg|Jan zonder Vrees, graaf van Vlaanderen van 1404-1419
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1411-1420 ==
.

[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|thumb|550px|In 1411 bouwt [[Kortrijk]] zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]] dat dateert uit de vroege veertiende eeuw. De eerste vermeldingen van het belfort gaan terug op 1307, kort na de [[Gulden Sporenslag]]. De lakenhalle ernaast is in de zestiende eeuw te klein en een grotere op het [[Schouwburgplein (Kortrijk)|schouwburgplein]] zal ze vervangen.]]

* 1410
**

.

* 1411
** [[Kortrijk]] bouwt zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]]. 

.


* 1412
** In deze jaren creëert [[Filippo Brunelleschi]] de regels van het [[lijnperspectief]] na zijn studie van Romeinse ruïnes. In 1415 zal hij een demonstratie geven.

.

* 1413
**

.

* 1414
**

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=fURj4reny6I 1415]
** [[Slag bij Azincourt|De Slag bij Azincourt]], longbowschutters beslissen de [[The hands of man|slag]].
** Einde van het [[Westers Schisma]]. Het [[Concilie van Konstanz]] zet de drie pausen, [[Gregorius XII]], [[Paus Benedictus XIII|Benedictus XIII]] en [[Paus Johannes XXIII|Johannes XXIII]] af.
** [[Johannes Hus]] - een voorloper van de [[reformatie]] - sterft op de [[brandstapel]]. Zijn skelet - zwartgeblakerd - wordt verpulverd en in het [[meer van Konstanz]] gestrooid. Hus' laatste woorden waren wellicht 'de waarheid overwint'.  

.

* De drie [[Gebroeders Van Limburg]] - de bekende miniaturisten - overlijden in dit zelfde jaar. De oudste is begin de veertig, de jongste begin de dertig.

.

* 1417
** In Londen laat burgemeester [[Sir Henry Barton]] tijdens de winter 'lanthorns' hangen.

.

* 1419
** [[Poggio Bracciolini]] ((1380-1459) ontdekt klassieke teksten.

.

* '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-5 Aflevering 5]'''

.

.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Bunelleschi.jpg|Brunelleschi.
File:Brunelleschi,_sacrificio_di_Isacco.JPG
File:View_of_the_Duomo's_dome,_Florence.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1421-1430 ==
[[Bestand:Lenepveu,_Jeanne_d'Arc_au_siège_d'Orléans.jpg|thumb|550px|Het beleg van Orleans en Jeanne D'Ark.]]

.

* 1420 

** (Ca.) [[Filippo Brunelleschi]] ontdekt het [[verdwijnpunt]]. Dit systeem laat toe om perspectief toe te voegen aan twee dimensionale werken.
** [[Verdrag van Troyes]]: [[Hendrik V van Engeland]] erft van  [[Karel VI van Frankrijk]] Frankrijk en trouwt met de Franse prinses [[Catharina van Valois (1401-1437)|Catharina van Valois]]. Na de dood van zijn vader wordt de Engelse koning Henry VI vorst van Frankrijk op zijn vier jaar (?).

.

* 1421
** [[Filippo Brunelleschi]] bouwt de dom van de kathedraal in Florence.

.

* 1422
** Tijdens een extreem strenge winter vriest de [[Seine]] in Parijs dicht. Veel kindersterfte en wolven betreden de stad op zoek naar voedsel.

.

* 1424
** [[Lorenzo Ghiberti]] voltooit de bronzen deuren van het [[baptisterium van Florence]].
** Het eerste deel van [[Thomas a Kempis]] 'De imitatione Christi' verschijnt. De vier traktaten, waarvan het eerste nu verschijnt, zijn het bekendste werk van a Kempis. 

.

[https://librivox.org/de-navolging-van-christus-by-thomas-a-kempis/ '''♣ Luisteren: De vier boeken van Thomas a Kempis in audio.''']

.

* 1425
** Oprichting Universiteit Leuven, met ruime autonomie: de unif betaalt geen belastingen aan de stad en houdt er eigen wetten, een eigen politiemacht (bestaande uit een promotor, diverse sergeanten van hooguit vijftien jaar) en er een gevangenis (nabij de Borchtpoort – de oude stadsomwalling - in de Mechelsestraat) op na.

.

* 1426
** Hubert van Eyck overlijdt tijdens het maken van het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]].

.

* 1428
** [[Beleg van Orleans]]

.

* 1429
** De Franse baron [[Gilles de Rais]] en [[Jeanne d'Arc]] ontzetten Orléans

.

* 1430
** [[Christine de Pizan]] (°Ca. 1364/1365), een Franse schrijfster overlijdt. 
** Ca. 1430-1440: Geboorte [[Hans Memling]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1494).

.


'''♣ De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-6 Aflevering 6]'''

.

.

== ♣ 1431-1440 ==
[[Bestand:Retable de l'Agneau mystique.jpg|thumb|550px|♣ Het Lam Gods, opengeklapt.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=vmwMhjbThKg 1431]
* [[Jeanne d'Arc]] op de brandstapel.
* Jean Cambier, de wapenleverancier van de Bourgondische hertog [[Filips de Goede]], maakt en levert de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]], straks zal het wapen uit de mode zijn.

.

1432

.
[[Bestand:Lamgods closed.jpg|550px|thumb|Het gesloten Lam Gods. Enkel op belangrijke dagen en bij misvieringen gaan de panelen open. ♣ [[Jan van Eyck]] (ca. 1390-1441) realiseert zijn veelluikig altaarstuk [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|het Lam Gods]]. In 2016 focust een tentoonstelling in het Gentse [[Caermersklooster]] in het [[Patershol]] op dit schilderij met als titel 'Een wonderbaarlijke tuin'. Voor de gelegenheid leggen de samenstellers van de expo samen met UGent op de binnenkoer van het klooster een Van Eycktuintje aan. Van Eyk verwerkt 75 hyperrealistische planten en bomen in een weelderig natuurgetrouw decor. De planten komen vooral voor in de paradijstuin op het middenluik. Inspiratie komt uit de middeleeuwse modelboeken en uit de natuur. In 1428 reist Van Eyck in het kielzog van [[Filips de Goede]] naar Iberia waar hij zich buigt over de exotische planten. Jaren later duiken ze op in het Lam Gods: de dadelpalm, de vijgenboom, het onvermijdelijke vijgenblad, de cipres. Eva houdt een citroenhybride vast die de ademsappel symboliseert. Het is een kruising van citroen, limoen en pompelmoes. In haar kroon verwerkt Van Eyck meiklokjes en akelei, lelies en damastrozen. Bloemen zijn niet zomaar bloemen, ze hebben een medicinale of een symbolische betekenis. De eeuwig groene cipres en de madeliefjes verwijzen naar de eeuwigheid, lentebloeiers naar de verrijzenis en de middeleeuwse getallensymboliek komt tot uiting in het lelietje-van-dalen met zijn zeven blaadjes of de zeven smarten. Een blauw gemantelde man heeft een afgerukte olijftak in zijn hand: hij is klaar om (het geloof) te enten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL VAN DEN BREMT &amp; HILDE VAN CROMBRUGGE. ''Een wonderbaarlijke tuin. Flora op het Lam Gods'', Provincie Oost-Vlaanderen, Gent, 2016.&lt;/ref&gt; Curieus is het menselijke schoonheidsstreven van Van Eyck. Is het de christelijke vrouwonvriendelijke moraal? Een weerspiegeling van een nieuw soortige schoonheid? Een esthetische oefening? Zijn naakte vrouwen geeft hij zoals andere gotische schilderijen een knolvormig lichaam en de mannen dat van een wortel. De voorbije oudheid en de komende Renaissance tonen voluptueuze vormen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 1956 merkt de historicus Kenneth Clark dit op.&lt;/ref&gt; Gotische en Germaanse afbeeldingen tonen knolachtige dames en wortelachtige heren. De knolvormen zijn te vinden bij [[Rogier van der Weyden]]s' ''Laatste oordeel'' en in de ''Tuin der Lusten'' van Bosch. Net zoals de groente zijn ze bleek, weerloos en wekken ze lust op als schimmelkaas. Ze benadrukken een beschermd en onderdrukt leven als dat van groeten in de moestuin. Zijn Adam (mager en met korte benen) en Eva (een peervorm) zijn bleek en ongezond met uitgezakte buiken, alsof ze eeuwen als ondergrondse knol en wortel wachten tot iemand ze aan het daglicht blootstelt. Met Eva's uitgezakte bolle buik en daaronder haar hand die het vijgenblad achteloos onder haar schaamstreek laat zakken, beklemtoont Van Eyck een bos vol schaamhaar, de volste in de vroegmoderne Europese kunstgeschiedenis. [[Hans Memling]] schildert omstreeks 1485 zijn ''Triptiek van de aardse ijdelheid'' met zichtbare voor de schaamlippen. Het woord is zo gekozen dat schoonheid en schaamte soms synoniemen zijn.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=2LeQU4ML2lU&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT I JAN VAN EYCK'''].

.

1433

.

* [[Gilles de Rais]] verspeelt zijn vermogen en stort zich in de [[alchemie]], [[magie]], en [[exorcisme]].

.

* 1434

.

* [[Jan van Eyck]] portretteert [[Arnolfini-bruiloft|Arnolfini]] en schildert zichzelf in een spiegel.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=jT7uN6Pj844&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT II JAN VAN EYCK'''].

.

1435

.

* [[Leon Battista Alberti]] staat aan de wieg van de vernieuwingen in de vestingbouw en beschrijft het meetkundig [[Perspectief (meetkunde)|perspectief]].

.

1436

.

* Jan van Eyck realiseert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]]. Het is een vroeg schilderij waarop een bril is afgebeeld.

.

1439

[[Bestand:Madonna_bij_de_fontein,_Jan_van_Eyck,_1439,_Koninklijk_Museum_voor_Schone_Kunsten_Antwerpen,_411.jpg|thumb|550px|De Madonna bij de fontein is het laatst gedateerde werk van Jan van Eyck. Maria staat op de voorgrond van een [[Hortus conclusus]] met een [[zodenbank]] omsloten door een rozenstruik. In een grasperk groeien bloemen en kruiden, rechts staat een koperen fontein met een leeuw en helder water. De elementen symboliseren Maria's maagdelijkheid en haar scheppingskracht van het leven. Op het centrale paneel van het [[Het Lam Gods (Gebroeders van Eyck)|Lam Gods]] is eveneens een fontein te zien. De rozen &quot;Rosa Mystica&quot; en irissen &quot;Lilium Convallis&quot; op de achtergrond verwijzen naar een andere naam voor Maria; die van &quot;Plantatio Rosae in [[Jericho (stad)|Jericho]]&quot;. Het kleine formaat wijst op privédevotie en -contemplatie. Van Eyck liet zich inspireren door de [[Byzantijnse schilderkunst|Byzantijnse]] Maria de Barmhartige, die haar wang zacht, lief en moederlijk naar het het kind beweegt.]]

.

* De [[Raad van Florence]] evacueert Oost-Europese geleerden.

.

* De kustvaart die de Middeleeuwer kenmerkt, krijgt concurrentie van het karveel. Op de terugreis van [[Guinee]] ondervinden de Portugezen zoveel tegenstroom en -wind dat ze experimenteren in de scheepsbouw. Het leidt tot de ontwikkeling van het [[Karveel (scheepstype)|karveel]]. Omwegen over lange afstand zijn niet langer een probleem: via de [[Azoren]] gaat het naar [[Lissabon]].

.

1440

.

* [[Gilles de Rais]] opgehangen voor de misdrijven die hij onder marteling bekent.

.

* In Kortrijk wonen iets meer dan 5.300 mensen (waaronder bijna 10% welgestelden, 45% ambachtslui en een onderlaag van 10%. De rest bestaat uit handarbeiders, stieldoeners, huismeiden...). Dit bevolkingsaantal houdt zeker een kwarteeuw aan, maar het aantal armen stijgt in deze periode tot bijna 20%. Ieper telt in 1440 ongeveer 2.500 inwoners. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Madonna met kanunnik Joris van der Paele
File:Philip_the_good.jpg|Filips de Goede bestelt de Dulle Griet.
File:Dulle Griet 2014.JPG|Dulle Griet
File:Belgique - Gand - canon Dulle Griet - 01.jpg
File:Dulle Griet, by David Ryckaert III.jpg
File:Иллюстрация к статье «Бомбарда». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg
File:Groot Canon from Zuivelbrugstraat.jpg
File:Charles_the_Bold_1460.jpg|Karel de Stoute omstreeks 1460  door [[Rogier van der Weyden]].
File:Dulle_Griet,_by_Pieter_Brueghel_(I).jpg|Dulle Griet uit 1563 van [[Pieter Bruegel de Oude]]: een vrouw verpersoonlijkt het kwade, de oorlog, woede.
&lt;/gallery&gt;

.

{{Panorama|Gent - vrijdagmarkt.jpg|1000px|Panorama van de vrijdagmarkt}}

.

.

== 1441-1453 ==
[[Bestand:Hostel Dieu Beaune.jpg|thumb|550px|Het hospitaal van Beaune is een pronkstuk van de Vlaams-Bourgondische stijl en de laat-gotiek.]] 

* Zware [[ploeg (werktuig)|ploeg]] met wielen doet zijn intrede, net als...
* ... het [[Halster (paard)|paardenhalster]]

.

;1441
* [[Jan van Eyck]], wereldberoemd en vijftiger, overlijdt.

.

;1442
* 

.

;1443
* De schatrijke kanselier [[Nicolas Rolin]] sticht met zijn echtgenote Guigone de Salins het [[Hospices de Beaune]] als een liefdadigheidsinstelling en armenhospitaal in [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]]. 

.

;1444
* Het [[stadhuis van Brussel]] (sinds 1402) bouwt een 96 meter hoge toren bekroond met een vergulde aartsengel Michaël en draak.
* Geboorte van [[Donato Bramante]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1514). Hij wordt een bekend architect van de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome.

.

;1445
* Bourgondische artilleristen vuren met een monsterkanon op binnenvallende Turken. Een hoepelring breekt en toont de kwetsbaarheid van hun kanonnen.
* Geboorte van [[Sandro Botticelli]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1510)

.

;1446
*

.

;1447
* In [[Milaan (stad)|Milaan]] is het afgelopen met de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]].
* Paus [[Paus Nicolaas V|Nicolaas V]] trekt in Rome de renaissancekunstenaars aan. 
* De Engelse vorst [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]] trekt de privileges van de [[Hanze]] in. Het leidt tot een oorlog tussen Engeland en de [[Hanzestad|Hanzesteden]].

.

* 1448

.

1449

.

1450
* De [[Sforza]]'s volgen de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]] op. 

[[Bestand:Siege_constantinople_bnf_fr2691.jpg|thumb|550px|De val van Constantinopel (1453) door een zekere Jean Chartier.]]

.

1451
*

.

1452
*

.

1453
* [[Beleg en val van Constantinopel (1453)]]
* Einde van de [[honderdjarige oorlog]] die in 1337 uitbrak.

.

.

♣ '''PODCAST: DE BOURGONDIËRS MET BART VAN LOO - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-7 Aflevering 7]'''

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Sandro_Botticelli_083.jpg|Mogelijks zelfportret van Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_069.jpg|Portret van jonge vrouw, Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|[[Geboorte van Venus]]
Bestand:Botticelli-primavera.jpg|De lente door Botticelli
File:Kerk als vesting.jpg|Onze Lievevrouwekerk Kortrijk
File:Ommuurde kerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Omwallingkerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Kortrijk 1580.jpg|thumb|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Sacramentstoren.jpg|De Sacramentstoren in de Sint-Maartenskerk in Kortrijk
File:Kortrijk_begijnhof.JPG|[[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof Sint-Elisabeth in Kortrijk]]: bleekweide (links) en Onze-Lieve-Vrouwekerk op de achtergrond
File:Kortrijk_-_Sint-Maartenskerk_2.jpg|[[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)]]
File:Normannen.png|Let op Malta en blader naar het jaar 1565.
File:Le Mont St. Michel - panoramio.jpg
File:Mont_Saint-Michel_augustus_2015.jpg
File:France_location_map-Regions_and_departements-2016.svg
File:Mont_st_michel_aerial.jpg
File:209 of 'Description de l'abbaye du Mont Saint-Michel et de ses abords, précédée d'une notice historique. (With plates.)' (11267059973).jpg
File:Temple_mount.JPG|De tempelberg gaf zijn naam aan de [[Orde der Tempeliers]].
File:Oudekerkdelft2.jpg|Kerktoren Oude Kerk [[Delft]] 
File:635537_Gdańsk_Ratusz_Głównego_Miasta_wnętrza_01.JPG|Trap rechtsstadsraadhuis [[Gdańsk]]
File:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|Spiltrap wijzerzin, kasteel van Usk. De spil en treden zijn één.
File:Spil,_spiltrap_Prinsenhof.jpg|Trap in wijzerzin, Prinsenhof, Delft.
File:Folio_25v_-_The_Garden_of_Eden.jpg|'''Het aards paradijs, Eden'''
File:Chroniques_de_Froissart_(15e_eeuw)_-_Slag_op_het_Beverhoutsveld.png|'''Slag op het Beverhoutsveld, 1382'''
File:Battle_of_Agincourt,_St._Alban%27s_Chronicle_by_Thomas_Walsingham.jpg|'''De slag bij Azincourt, 1415'''
File:The_siege_of_Ypres_(1383).png|Het [[Beleg van Ieper (1383)|beleg van Ieper]] in [[1383]].
File:Maison_de_Jeanne_a_Doremy.jpg
File:Statue_de_Jeanne_d%27Arc,_Basilique_Sainte-Jeanne-d%27Arc,_Paris.jpg
File:JoanOfArcLarge.jpeg
File:Lenepveu,_Jeanne_d%27Arc_au_siège_d%27Orléans.jpg|Jules Eugène Lenepveu schildert in 1886-1890 Het beleg van Orléans.
File:Gillesderais1835.jpg|Gilles de Rais
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Jan van Eyck schildert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]] in 1436. Let op de bril die de kanunnik toont. Het is een vroege afbeelding van de bril.
File:Motte_Oostkapelle_Terra_Maris_Reconstructie_2011_05_29.jpg|Reconstructie van de [[Mottekasteel|motte]] van [[Oostkapelle]]
File:Bayeux_Tapestry_scene19_detail_Castle_Dinan.jpg
File:Gravensteengent22042008.JPG
File:Gravensteen widostraat.jpg
File:Gustave_Doré_-_Miguel_de_Cervantes_-_Don_Quixote_-_Part_1_-_Chapter_1_-_Plate_1_&quot;A_world_of_disorderly_notions,_picked_out_of_his_books,_crowded_into_his_imagination&quot;.jpg
File:Miguel_de_Cervantes_2.jpg
File:Hakenbuechse.png|Een haakbus was een vuurwapen dat van de 15e werd gebruikt als voorganger van het musket.
File:Stadhuisbrussel.jpg|Stadhuis Brussel, met de gotische toren uit [[1444]].
&lt;/gallery&gt;

.

= ♣ Een Middeleeuws besluit =

[[Bestand:Mariatal_Kirche_Stauder_Wandbild_07.jpg|thumb|550px|Let in de Hortus Conclusus op de verzegeling van de waterput, de levensboom, de Engel en Maria.]]

.

{{Cquote|'''Het klooster, hield Basilius de kinderen voor, 'is als een burcht die de godsvrucht cultiveert, zozeer dat God er wel wil wonen. Buiten de kloostermuren woekert het heidendom, zoals in de wouden de wolvenroedel regeert.' In de warme maanden nam Basilius zijn leerlingen mee naar buiten om hen te laten werken in de kloostertuin. Hij gaf hun onderricht over de geneeskrachtige kruiden die in deze herbularius werden gekweekt. Ook werkten de jongens op knieën in de moestuin en koolhof die net als de boomgaard buiten de ommuring lagen. Ze haalden hout uit nabijgelegen bossen, hielpen met het verweiden van de schapen op het brakke land, zetten strikken om hazen en konijnen te vangen of togen met kleine sleepnetten naar het Noordzeestrand om er krabben, garnalen of scharren te vangen. Op deze wijze werden ze voorbereid op een leven dat contemplatie en handenarbeid met elkaar verbond, volgens de regel die Benedictus van Nursia op schrift had gesteld.'''|[[Nico Dros]], ''Willem die Madoc maakte''}}

.

== De tuinmetafoor ==
♣ Niemand minder dan [[Gerrit Komrij]] stelt op een [[Huizingalezing]] (de lezing is genoemd naar de historicus die we bij het begin van dit hoofdstuk ontmoetten) vast dat in de godsdienst en bijgevolg in de samenleving de tuin een aparte plaats in neemt. Geen religie of samenleving zonder Paradijs, stelt Komrij. Het eerste wat de God van de joden en christenen doet is een tuin scheppen, de [[hof van Eden]]. Bij hun verdrijving uit dat Eden schrijft de bijbel niet over de vernietiging ervan, de mens blijft eeuwig zoekend, een verwijzing naar het nomadisme. De sedentatie brengt ons het woord 'paradijs' als het Oud-Iraanse / Perzische paridaeza. [[Etymologisch]] betekent het 'omheining' of ommuurde ruimte: de mens wordt sedentiar. De tuin valt dus samen met een streven naar veiligheid, intimiteit en welzijn. Jezus graf ligt in een tuin op [[Golgotha]], op dezelfde plaats als waar Adam begraven is. Zo schrijft Johannes: 'En daar was in de plaats waar hij gekruist was, een hof, en in den hof een nieuw graf, in hetwelk nog nooit iemand gelegd was geweest: aldaar dan leiden zij Jezus' (Joh. 19: 41-42). Bij de Romeinen en bij de Italiaanse villa's uit de renaissance staan grafmonumenten in de tuin: zo hield men contact met het verleden, je viel er als het ware over je voorouders. Wie kent tegenwoordig drie generaties voorvaders? Wie kent zijn vier overgrootmoeders? Ook de kerkhoven zijn tuinen. Toen in de achttiende en negentiende eeuw de verboden kwamen om rond de kerk te begraven, ontwikkelen de nieuwe begraafplaatsen zich tot tuinen. De tuin als omsloten ruimte dient niet alleen om te begraven. Minder bekend is dat de tuin een plaats is voor banketten. We denken aan [[Banket van de Fazant|het banket van de fasant]]. Ook het liefdesspel vindt zijn weg naar de tuin, de tuin der minne. Het is een plaats voor de heimelijke liefde, het parenspel in de Tuin der Minne of het smachten naar Gods liefde in de [[kloostertuin]]. Zo duikt het oeroude verbond tussen Eros en Thanatos in de tuin op. Wist de Lady of Bath in The [[Canterbury tales]] niet te zeggen dat er bij een geile mond een geile staart hoort? De tuin is een [[microkosmos]], een complete wereld én net zoals god, een autonome menselijke schepping. [[Voltaire]] wist het: had God de mens niet uitgevonden, dan had de mens God uitgevonden. De tuin spiegelt al eeuwenlang de maatschappij en haar spiritueel én rationeel bestel. 

== Hortus Conclusus ==
.

De Hortus Conclusus is een tuin als een middeleeuwse kuisheidsgordel, een maagdenvlies. Waren niet alle beroemde middeleeuwse vrouwen onbevlekt ontvangen? Maria in elk geval wel, net zoals haar moeder Sint-Anna. 

Op de stille zaterdag voor Pasen richten sommige kerken zich overdadig in met boomtakken, bloemen, gras en licht - het contrast met de soberheid van de voorafgaande veertig dagen is groot. De kerk transformeert tot een tuin die Gods schepping symboliseert. Op paasmorgen verschijnt de 'tuinman' om het afgesloten leven te openen. 

.

{{Cquote|'''♣ 1. Zie, gij zijt schoon, Mijn vriendin! zie, gij zijt schoon; uw ogen zijn duiven ogen tussen uw vlechten; uw haar is als een kudde geiten, die het gras van den berg Gileads afscheren. 2. Uw tanden zijn als een kudde schapen, die geschoren zijn, die uit de wasstede opkomen; die al te zamen tweelingen voortbrengen, en geen onder hen is jongeloos. 3. Uw lippen zijn als een scharlaken snoer, en uw spraak is liefelijk; de slaap uws hoofds is als een stuk van een granaatappel tussen uw vlechten. 4. Uw hals is als Davids toren, die gebouwd is tot ophanging van wapentuig, waar duizend rondassen aan hangen, altemaal zijnde schilden der helden. 5. Uw twee borsten zijn gelijk twee welpen, tweelingen van een ree, die onder de lelien weiden. 6. Totdat de dag aankomt, en de schaduwen vlieden, zal Ik gaan tot den mirreberg, en tot den wierookheuvel. 7. Geheel zijt gij schoon, Mijn vriendin, en er is geen gebrek aan u. 8. Bij Mij van den Libanon af, o bruid! kom bij Mij van den Libanon af; zie van den top van Amana, van den top van Senir en van Hermon, van de woningen der leeuwinnen, van de bergen der luipaarden. 9. Gij hebt Mij het hart genomen, Mijn zuster, o bruid! gij hebt Mij het hart genomen, met een van uw ogen, met een keten van uw hals. 10. Hoe schoon is uw uitnemende liefde, Mijn zuster, o bruid! hoeveel beter is uw uitnemende liefde dan wijn, en de reuk uwer olien dan alle specerijen! 11. Uw lippen, o bruid! druppen van honigzeem; honig en melk is onder uw tong, en de reuk uwer klederen is als de reuk van Libanon. 12. Mijn zuster, o bruid! gij zijt een besloten hof, een besloten wel, een verzegelde fontein. 13. Uw scheuten zijn een paradijs van granaatappelen, met edele vruchten, cyprus met nardus; 14. Nardus en saffraan, kalmus en kaneel, met allerlei bomen van wierook, mirre en aloe, mitsgaders alle voornaamste specerijen. 15. O fontein der hoven, put der levende wateren, die uit Libanon vloeien! 16. Ontwaak, noordenwind! en kom, Gij zuidenwind! doorwaai mijn hof, dat zijn specerijen uitvloeien. O, dat mijn Liefste tot Zijn hof kwame, en ate zijn edele vruchten!'''|שִׁיר הַשִּׁירִים&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Hooglied]]&lt;/ref&gt;}}


[[Bestand:Hortus_conclusum_Tapestry.jpg|thumb|1000px|Wandtapijt &quot;Hortus conclusus&quot; (de gesloten tuin) geweven in Bazel in 1554 behoort tot het Sarnen Benediktiner-Kollegium, Zwitserland.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=BLC8DjaZQ0I '''♣ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE OVER DE HORTUS CONCLUSUS EN HET MAGISCH DENKEN''', 12 Min.]

.

{{Cquote|'''♣ Meisjes van Jeruzalem, ik bezweer jullie bij de gazellen, bij de hinden: dwing de liefde niet, je kunt haar niet wekken, niet voor zij het zelf wil. Hoor! Mijn lief! Kijk, daar komt hij aan! Hij springt over bergen, hij huppelt over heuvels als een gazel, als een jong hert, mijn lief. Mijn lief is van mij en ik ben van hem, van hem die graag tussen de lelies weidt. Zo gauw de avondwind komt, zo gauw de schaduwen vervagen, kom dan hierheen mijn lief, en wees een gazel, een jong hert op geurige bergen.'''|[[Hooglied]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Deze liefdesverklaring vergelijkt de geliefde met snelheid en vruchtbaarheid. Oude natuurvolkeren vereren herten omdat hun gewei op zonnestralen lijkt. De zon is een levensbrenger en het afwerpen van vacht en gewei is de overwinning op de dood. Een legende verhaalt hoe het hert met zijn gewei gifslangen uit de grond delft. Het hert eet zonder vrees want het water uit de bron des levens neutraliseert het gif. Het Middeleeuwse graalepos identificeert het hert met Christus. MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven'', Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 102.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:Besloten hofje, Anonieme Meester, Brabants, 16de eeuw, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 5094.jpg|thumb|550px|Besloten hofje, [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen]]]]

== Besloten hofjes ==
Het lezen van het [[Hooglied]], brengt gelukzaligheid. Spreken ‘over’ de tekst is onmogelijk, alleen spreken ‘in’ de tekst kan. Voor de besloten hofjes geldt iets gelijkaardigs. Begrijpen kan alleen door erin te stappen. Omdat ze besloten en klein zijn, kan dat alleen met een toneeltruck waarbij een personage op de stadswal of in een toren klimt om te spreken over wat niet te tonen is omwille van de technische complexiteit, de seksualiteit of de gruwelijkheid. Homerus gebruikt de truck als hij Helena op de muur van Troje plaatst om de Griekse helden te beschrijven. Bij deze hofjes is Helena niet de woordvoerster maar de kunstenares [[Berlinde De Bruyckere]]: ‘Mijn ogen, mijn gedachten zijn wispelturig wanneer ik naar een Besloten Hofje kijk. Ik heb geen vat op het volledige verhaal, vaak zie ik veel verhalen door elkaar. Ik verlies mezelf in de details, in de passie waarmee ze zijn gemaakt. Ik probeer hun geheim te ontrafelen. Bovenal voel ik de vertaling van het Hooglied; vleselijk verlangen gesublimeerd in rijke druiventrossen, weelderige gouden en andere kleurrijke bloemen, bloeiende planten waarin stampers en meeldraden zichtbaar worden en rijpe zaden die openbarsten alsof ze ejaculeren. Dit is wat ik zie. Eigenlijk kijken we naar devoot vrouwelijk handwerk, polychrome beelden en ander ambachtswerk. Deze veelheid aan materialen en technieken verbloemen een verborgen verlangen dat mij nieuwsgierig maakt.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Berlinde De Bruyckere. Geciteerd in: ''It almost seemed a lily. [[Berlinde De Bruyckere]] in dialoog met de Mechelse Besloten Hofjes''. In: ''Museum [[Hof van Busleyden]]'', Mechelen 15.12.2018-12.05.2019.&lt;/ref&gt;

== Tuinieren met de geest ==
Een ondiepe houten bak met wat figuurtjes, devotionele decoratie in een tuindecor. Kenmerken die doen denken aan een rariteitenkabinet. Tegenwoordig zou het mixed media heten. In werkelijkheid zijn het gemonteerde schrijnen die het Mechelse Onze-Lieve-Vrouwegasthuis een half millennium koestert. Een besloten hof is een Hortus Conclusus in miniatuur. Wilde woeker en bloeiende bloemen verwijzen naar het Paradijs. Sommige symbolen komen terug: de eenhoorn, druiventrossen, het Agnus Dei… Een laag hek en een poortje sluiten de tuin af. De besloten hofjes zijn te vinden in Antwerpen, Balen, Bergen, Brecht Brugge, Diest, Geel, Mechelen, Melsbroek, Namen, Herentals en Tongerlo, in Arras in Frankrijk en op diverse plaatsen in Duitsland. De meest coherente verzameling is de Mechelse. Zeven schrijnen van de Augustinessen overleefden de beeldenstorm en de Franse Revolutie. Samen zijn ze een oefening in materieel tuinieren met kleurrijke stoffen, gouddraad, zijde en metaal, glas en perkament, met relieken, medaillons, menselijke botmateriaal, sculpturen, wassen zegels, insignes. Samen zijn ze een oefening in geestelijk tuinieren met herinneringen aan bedevaarten, gesprekken en gezangen in een tuin die herhaaldelijk te verrijken is. Deze intimistische versmelting van verfijnde werkjes en weetjes vervormen de tegenstelling tussen hoge, mannelijke kunst en de vrouwelijke huisvlijt tot een verrassende tussenruimte. In een getuigenis uit 1455 schenkt een man zijn ‘tuin versierd met zijden bloemen’ als erfenis aan een jonkvrouw. De hofjes hebben hun hoogtepunt in de vijftiende en zestiende eeuw, tot aan de vooravond van het Concilie van Trente. Zowel geestelijken als leken, mannen als vrouwen, ambachtslui, adel als burgerij zijn bewonderaars, makers en aanbidders. Voelen ze de bui hangen? Dat het Concilie deze miniatuur die perfect past in de persoonlijke thuisdevotie zal verbieden?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Voor een gedetailleerd overzicht van de Middeleeuwse tuin, zie vooral: JELLE BREUKER. ''Middeleeuwse Franse tuinen. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat,'' ASPEKt, Soesterberg, 2011. Bibliotheek Roeselare.&lt;/ref&gt;

== De eenhoorn ==
Het Mechelse hofje met de jacht op de eenhoorn getuigt hoe Maria het dier temt en zuivert van het zondige gif. Sinds Plinius de Oudere is geweten dat de eenhoorn uit India uiterst wild en niet te vangen is. Isodorus van Sevilla (560-636) weet dat de maagdelijke schoot het dier tam maakt. Het legt er zijn hoofd en slaapt in. Hadewijch interpreteert dit in haar dertiende-eeuwse Mengeldichten als een wijze om god te vangen. Het hofje omschrijft Maria’s maagdelijkheid als ‘een tuin die overvloeit van alle heerlijkheden en van vele kostbaarheden, nooit door enige smetten aangeraakt, die de herstelde bloem voortbrengt van genade.’ Die bloem staat voor het Christuskind. Het hofje legt de relatie tussen de maagd en de verlossing. Zij toont de toegang tot het paradijs, niet het paradijs met de zondeval, maar het paradijs na het einde der tijden: het nieuwe Jerusalem. En hoe dat er uitziet, blijft verborgen tenzij voor de aandachtige kijker. Wie de hofjes goed bekijkt, ziet het ruitmotief als basis. Het raster vol ruiten duikt al vroeg op in de Byzantijnse kunst en staat voor controle en orde, aanwezigheid en afwezigheid, volle en lege ruimten. De rastervormige ruimte gaat samen met de disciplinaire maatschappij en weerspiegelt zich in geweven stoffen, sluiers, kledij, gordijnen en het heilig weefsel dat tegelijk vangnet en membraan is. Het vangnet laat niemand verloren gaan en het membraam onttrekt het goddelijke geheim en het creatieproces aan het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ITERBEKE. ''De Besloten Hofjes in primaire bronnen: de productie en receptie herbekeken''; ROB FAESEN. ''De nieuwe paradijstuin en de eenhoorn''; BARBARA BAERT. ''Groeien, maken, betekenen, met speciale aandacht voor de paperollen''. In: LIEVE WATTEEUW &amp; HANNAH ITERBEKE (Eds.). ''De Besloten Hofjes van Mechelen, Laatmiddeleeuwse paradijstuinen ontrafeld'', Hannibal, sp. 2018, p. 22, p. 66, p. 76-77, p. 83-87. P. VANDENBROECK. ''Hooglied. De beeldwereld van religieuze vrouwen in de zuidelijke Nederlanden, vanaf de 13de eeuw'', In: ''Tentoonstellingscatalogus'', Paleis voor Schone Kunsten Brussel, Snoeck-Ducaju &amp; Zoon, Gent, 1994, 91-104.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Bestand:Besloten Hofje met H Elisabeth, Ursula en Catharina - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. Elisabeth, Ursula en Catharina
Bestand:Besloten Hofje met Madonna - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Maria (moeder van Jezus)|Madonna]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Golgotha|Calvarie]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie H. Maagd en Johannes de Doper - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie, H. Maagd en [[Johannes de Doper]]
Bestand:Besloten Hofje met H. Augustinus, Anna-te-Drieën en Maria en Kind - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. [[Augustinus van Hippo|Augustinus]], [[Anna te Drieën]] en Maria en Kind
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de eenhoorn - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de [[eenhoorn (fabeldier)|eenhoorn]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

= Examen =

.

;A-Vragen

.

(S&amp;V).Akko, alchemie, Begijnhof, begijn, begarde, belfort, Boudewijn met de IJzeren arm, Boudewijn IX, broeltorens, Broelmuseum, Carcassonne, draaitrap, eros, ex voto, feodaliteit, Gilles de Rais, gotiek, Gulden Sporenslag, Groeningemuseum, Guido Gezelle, Gwijde van Dampierre, Heilige Barbara, Heilige Katharina, Heilige Graal, Herfsttij der Middeleeuwen, honderdjarige oorlog, horigheid, Hortus Conclusus, hospitaalridders, Huizingalezing, Johanna &amp; Margaretha van Constantinopel, Jeanne D'Ark, Johan Huizinga, kalender, kampstraat (Pottelberg), katafalk, Karel van Mander, kruistocht, lakenhalle, magisch wereldbeeld, Middeleeuws Kortrijk, Mont Saint Michel, Noormannen, Normandië, Onze Lieve Vrouwekerk, Onze Lieve Vrouwenhospitaal, Romaanse bouwkunst, ronde tafel, Sint-Maartenskerk, Sint-Maarten, slag bij Westrozebeke (1382), stadsomwalling, stadspoort, symbolisch denken, stadsrechten, tanatos, de valse Boudewijn.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Hoe is een kerk georiënteerd en waarom? Vergelijk de Kortrijkse Sint-Maartenskerk met de Onze-Lieve-Vrouwekerk.

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen een begijn en een non. Wie was Marcella Pattyn? Wat is een begarde?

.

* (S&amp;V).In de Vlaamse archieven is van de pest nauwelijks een spoor. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood?

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer 'de Middeleeuwen': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Beleg en val van Constantinopel; 2. Eerste Kruistocht, 3. Guldensporenslag, 4. Maarten Luther, 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichote, 6. Ontdekking van Amerika.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Boekdrukkunst, 2. Christoffel Columbus, 3. De Stijgbeugel (voetsteun), een Chineese uitvinding bereikt Europa, 4. De islam ontstaat, 5. Edict van Milaan, 6. Oudste bronnen over buskruit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde: 1. Keizer Karel V, 2. Gilles de Rais verspeelt zijn vermogen en stort zich in de alchemie, 3. Guldensporenslag, 4. Val van het West-Romeinse Rijk, 5. Val Oost-Romeinse rijk, 6. Franse Revolutie.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Jan van Berry bestelt Les Très Riches Heures du duc de Berry, 2. Karel de Grote, 3. Protestantisme, 4. Eerste Wereldoorlog, 5. Onafhankelijkheid van Amerika, 6. Vietnamoorlog. 

.

.

;C-Vragen

.

* (V).Wat bedoelde Johan Huizinga toen hij in 1919 schreef over de wereld vijf eeuwen jonger dan zijn tijd en het leven scherpe vormen had? 'Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons (...). De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.' Gebruik de taboewoorden in je antwoord: Eros, Thanatos, en kakafonie en [https://www.youtube.com/watch?v=pMoSoXKimUU beluister hier een aanzet tot het antwoord].

.

* (S&amp;V).Toon aan hoe de Hortus Conclusus een typisch Middeleeuwse tuin is en hoe we het denken van 'de' Middeleeuwer erin herkennen. Gebruik het grondplan van de tuin, de okkernoot, rode en witte rozen, de eenhoorn en de evangelies in je antwoord.

.

* (S&amp;V).Hoe zou je de Middeleeuwen periodiseren? Duizend jaar laten zich niet snel behappen. Schets behalve de begin en de eindperiode ook de onderscheiden deelperiodes.
* (S&amp;V).Bespreek het onderscheid tussen Romaanse en Gotische kunst, periodiseer en geef voorbeelden.

= Bronnen =
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>3fhr0yynt9fqckjyk2bq2pcbdav74vd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel 6c</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46785</id>
    <revision>
      <id>431747</id>
      <parentid>431650</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* DE EERSTE FASE: 1800-1848 */</comment>
      <origin>431747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206026" sha1="bipgwrimwsv4e0f4vq10l34id35mk9q" xml:space="preserve">[[Bestand:'Owd_Shevvield'.jpg|thumb|550px|Na 1740 doen innovaties in de staal- en bestekindustrie de plaats Sheffield uitgroeien tot industriestad. Tot op heden is Sheffield gekend als het 'grootste dorp van Engeland'.]]

[[Bestand:Quartier du Deuvelshoek, couloir sud de l'impasse de la Perle d'Amour - Jacques Carabain.jpg|thumb|550px|De verdwenen Paarlemoergang in het Deuvelshoekquartier, door [[Jacques Carabain]] eind negentiende eeuw in Brussel. In 1904 beschrijft [[Léopold Courouble]] de Zenne vanuit zijn tuin. Het is een nostalgische terugblik op zijn kindertijd, een terugblik op een betoverde tuin die vijftig meter lang aan de Zenne grenst. Langs de andere oever van de Zenne, die diep beneden langs de tuin stroomt kijkt de schrijver uit op huizen die hij bekijkt als 'een zwarte puinhoop, een ets van houten krotten op ontelbare pilaren, verrot, smerig, elkaar uit het lood stotend, en waarlangs de kleine raampjes met hun gebarsten en smerige ruiten in alle seizoenen in prachtige lompen pronkten.' 's Winters stromen brouwsels langzaam door de Zenne. Hun geurige nevels blijven hangen; de Zenne is een open riool. Courouble heeft het over zwaar, slibachtig water vol manden, stro, hoeden, gezwollen aas en ratten 'behaard als otters, rondzwemmend, hun vacht uiteen gespreid en drijvend, een lang kielzog makend.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEOPOLD COUROBLE. ''La Maison espagnole.'' J .Lebègue &amp; Cie, Brussel, 1904.&lt;/ref&gt; ]]

[[Bestand:Brussel_-_Ooievaarsstraatje.jpg|thumb|550px|right|Brussel, het Ooievaarsstraatje.]]

[[Bestand:1939_Impasse_Saint_Jacques_dessin_par_Léon_van_Dievoet_15_août_1939.JPG|thumb|550px|right|De Sint-Jakobsgang door [[Léon van Dievoet]] in 1939.]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL III'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1789-1890'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Het eerste deel focuste op de Franse Revolutie, deel 2 op  [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6ba|de Belgische Revolutie, 1815-1830]] en dit op de industriële.'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL III. INDUSTRIËLE REVOLUTIE: 1763-1890'''&lt;/span&gt;

{{Cquote|'''De ervaring uit de periode van 1848 tot 1864 toont zonder twijfel dat coöperatieve arbeid, hoe excellent en nuttig ook, nooit de groei of de monopolies van het kapitaal kan stoppen, als ze zich beperkt  tot een kleine kring van occasionele ondernemingen van private arbeiders.'''|[[Karl Marx]]}}

.

'''Charles Dickens, Friedrich Engels en Alexis de Tocqueville zien Manchester als oermoeder: het is een industriële machinerie die de beschaving omzet in barbarij. Manchester en zijn soortgenoten schokken: viezigheid, gruwelesthetica, kabaal, sociale wantoestanden, stank... het lijstje is eindeloos. Niets doet de tijdgenoot nog denken aan de eeuwenoude stabiele stadstructuur. De Belgische [[industriële revolutie]] bij het begin van de negentiende eeuw volgt kort na de Engelse en is de eerste op het vasteland. Ze doet de eeuwenoude [[ambachten]] en de van recentere datum opgerichte manufacturen verdwijnen. De [[Take-off|take off]] markeert de industrialisatie in Engeland vanaf 1763. In deze eerste fase (die in Engeland tot 1790 duurt) veranderen fabrieken pre-industriële-dorpen in kleine steden. Schoorstenen kenmerken de nieuwe economie en gaan het middeleeuwse stadsbeeld domineren zoals in [[Sheffield]], [[Manchester]] en [[Gent]]. Op andere locaties duiken steden als uit het niets op zoals [[Le Grand-Hornu]] en [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]]. Dit soort industriesteden zijn vrijwel uitsluitend te bekijken vanuit het perspectief van de fabriek, waar de ondernemer naast zijn fabriek woont - patriarchaal ondernemerschap heet dit - en instaat voor aanvaardbare werkplekken en nooit eerder geziene arbeiderswoningen. De mijnsite van Bois du Luc die sinds het einde van de zeventiende eeuw steenkool uit de ondergrond haalt, plaatst haar eerste stoommachine in 1779. Omstreeks de eeuwwisseling is het Samber- en Maasbekken de meest geïndustrialiseerde regio in Europa en start [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] in Gent met zijn door stoom aangedreven [[Spinning Jenny]]. In korte tijd krijgt de stad de bijnaam ‘het Manchester van het continent’ en dat is niet optimistisch bedoeld. Vanaf 1803 schakelt Engeland over op massaproductie en richten particuliere kapitaalbezitters zich op de anonieme wereldmarkt. In datzelfde jaar bezoekt Napoleon Bonaparte Lieven Bauwens’ katoenfabriek in het Kartuizerklooster bij het Fratersplein. Zo kenmerkt de negentiende eeuw zich als uitloper van de Verlichting: de overtuiging dat de samenleving maakbaar is, domineert. Techniek, wetenschappelijke vorderingen en onderzoek illustreren dat vooruitgangsgeloof, al blijven de verworvenheden voorbehouden voor een welstellende klasse. Naast de [[burgerij]] ontwikkelt zich het [[proletariaat]] als nieuwe klasse.'''

.

= VOORBEREIDENDE FASE: 1763-1800 =

[[Bestand:Prof_W_W_Rostow_(VS)_geeft_persconferentie_over_zijn_boek_The_World_Economy,_Bestanddeelnr_929-8997.jpg|thumb|550px|Professor W.W. Rostow geeft een persconferentie over zijn boek ''The World Economy''.]]

.

[[Walt Whitman Rostow]] (1916-2003), een econoom aan het [[Massachusetts Institute of Technology]] faseert de geschiedenis in vijf stadia: (1) de traditionele maatschappij, (2) de voorbereidende fase, (3) de take off, (4) de ontplooiing tot maturiteit en (5) de fase van de massaconsumptie. Rostow, een raadgever van president [[John F. Kennedy|Kennedy]], gebruikt het jargon van de maanrace voor de economische, politieke en sociale geschiedenis waarbij de 'take off' de doorbraak of de lancering van de industriële revolutie aanduidt. De take off verschilt van land tot land: Groot-Brittanië: 1763-1803, België: 1801-1830, Frankrijk: 1830-1860, Verenigde Staten: 1845-1860, Duitsland (in de literatuur omschreven als het land dat te laat kwam): 1850-1875, Nederland: 1860-1890, Japan: 1875-1900, Rusland: 1890-1914.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VERSCHAFFEL H., DE VROEDE M. &amp; HEUS J. ''Beschavingen 5''. Plantyn, Antwerpen, 1993, p. 105.&lt;/ref&gt; De [[fasentheorie van Rostow|fasentheorie]] ontwikkelt hij tijdens de [[Koude Oorlog]] in zijn ''The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto'' (1960). De subtitel suggereert dat de 'eerste wereld', Europa en de VS deze ontwikkeling in de [[Derde wereld|derdewereldlanden]] diplomatiek of militair kunnen stimuleren. Na de &quot;take-off&quot; komt de welvaart ook daar als vanzelf. Zijn werk wijkt af van de centrum-periferie modellen zoals de [[wereld-systeemtheorie]] van [[Immanuel Wallerstein|Wallerstein]]. In 1763 of 1764 repareert en verbetert James Watt een Newcomen-stoommachine. In 1769 komt het patent en in 1774 begint hij samen met de ondernemer Matthew Boulton een bedrijf in Soho (bij Birmingham) dat stoommachines produceert. Het voordeel van stoommachines ten aanzien van water- en windmolens is, dat hun energie (uitgedrukt in paardenkracht!) overal en om het even wanneer te produceren is. Als Lieven Bauwens (1769–1822) uit de Gentse Waaistraat, waar zijn ouders een leerlooierij leiden, gaat op zijn zeventiende naar Groot-Brittannië om zich te bekwamen in het moderne leerlooien. Na zijn terugkeer in 1789 is de kwaliteit van zijn product zo hoog dat hij concurreert met de Engelsen en mag leveren aan het Franse leger. Omdat Groot-Brittannië de katoenmarkt monopoliseert met de spinmachine, de Mule Jenny (uit 1779) neemt hij het risico, om aan de vooravond van de negentiende eeuw tijdens 32 reizen allerlei machineonderdelen en gekwalificeerd personeel het continent in te smokkelen. Daarna bouwt hij in het Gentse Kartuizerklooster de machines. Naast het machineatelier komt een katoenspinnerij. Daar schakelt hij gevangenen, daklozen, werklozen en bedelaars als goedkope arbeidskracht in. Als burgemeester laat hij hen oppakken om in het 'correctiehuis' in de Rasphuisstraat voor hem te werken. De stad groeit uit tot een tweede Manchester. In 1805 koopt Bauwens de Norbertijnerabdij van Drongen waar hij het Gentse scenario herhaalt. Napoleon, een jaargenoot uit 1769 sleept Bauwens mee in zijn val. Bauwens gaat failliet in eind 1814, zeven maanden voor Waterloo. Napoleon overlijdt in 1821, Bauwens in 1822, respectievelijk 51 en 52 jaar.

.

= DE EERSTE FASE: 1800-1848 =

.

[[Bestand:Houses_seen_from_the_Back_-_My_Dream.jpg||thumb|550px|Zoals vele anderen schildert [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) de 'achterhuizen' eind negentiende eeuw. [[A. Loontjes]] beschrijft in zijn '''Geschiedenis van Kortrijk I.''' hoe hij het beluik ervaart. '...door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. Hier spelen en vechten havelooze kinderen, met besmeurde gezichtjes, die bij uw verschijnen, plots hun spel staken om u te bezien met groote ronde oogen van onder tot boven. De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!  Hoe kunnen ze daar in leven blijven? En welke miraculeuze behendigheid is er in geslaagd al dat verschillend gerief op zoo’n kleine ruimte te schikken! Boven uw hoofd, in ’t lage gebarsten plafond, een valdeur of slechts een donkere peilloze opening. Tegen den muur staat een ladder geplakt. Die zal men ’s avonds schraag in de opening plaatsen om naar boven te klauteren. Naar boven… Is daar wel een boven? Ga er maar eens op, Mijnheer!... En daarvoor betalen wij 150 fr. Te maande! … Wilt ge eens het boekje zien?']]

[[Bestand:Sint-Rochusgang_in_Brussel_(aquarel_van_Jacques_Carabain,_1894).png|thumb|550px|right|De Sint-Rochusgang in Brussel (aquarel van [[Jacques Carabain]], 1894)]]

[[Bestand:Beluikingent_25-07-2008_15-26-12.JPG|thumb|550px|right|Cité Delacroix in Gent.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_uit_reeks_over_Brussel-_Koer_van_de_Regenbooggang.png|thumb|550px|rightAquarel van Jacques Carabain, De koer van de Regenbooggang.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_(4).png|thumb|550px|right|Aquarel van Jacques Carabain: Maagdenpalmgang en Hellegang in de Kandersteen.]]

[[Bestand:Quartier_du_Deuvelshoek,_couloir_nord_de_l'impasse_de_la_Perle_d'Amour_-_Jacques_Carabain.jpg|thumb|550px|right|Jacques Carabain, Quartier du Deuvelshoek, couloir nord de l'impasse de la Perle d'Amour.]]

;Dure machines, goedkope werkplekken
De industrialisatie wordt mee mogelijk dankzij de goedkope werkplekken waar de industriëlen beroep op doen: de leegstaande klerikale infrastructuur. Kerken en kloosters staan sinds de Franse Revolutie leeg. De geestelijkheid is er in het beste geval verdreven. Doorgaans draaide het uit op verkrachting en plundering, moord en doodslag. Vanwege die religieuze intolerantie schenkt de kerk aanvankelijk weinig aandacht aan de slachtoffers van de industrialisatie, ze heeft het al moeilijk genoeg om aan zichzelf te denken. De priesters en kloosterlingen zijn gedecimeerd en zijn tot 1801 voorwerp van strenge vervolgingen. Deze getuigenis illustreert hoe moeilijk de geestelijkheid het heeft na de Franse Revolutie. In de jaren 1860 zoekt een oude zuster Elisabeth, die niet meer voor zichzelf kan zorgen onderdak bij de zusters Verrue in Kortrijk. In haar jonge jaren maakte ze de Franse furie mee en op haar oude dag vertelt ze er geregeld over. Het verhaal fascineerde zuster Barbara in die mate dat ze het in haar dagboek noteerde. Het verhaal gaat over de [[Beloken tijd|beloken]] of de geheime tijd van 1796 tot 1801 waarin de geestelijken onderduiken, omdat de Franse bezetter eist dat ze trouw zweren aan de Republiek. Geestelijken die weigerden vreesden voor hun leven. Zuster Elisabeth, geboren in Moorsele op 18 maart 1772, trad op haar eenentwintigste in het Kortrijkse klooster van Sion. Dat was op 26 mei 1793, en onder Frans bestuur profeste ze op 5 juli 1796. In datzelfde jaar verdrijven de republikeinen de kloosterzusters van Sion. Eerst leiden ze een novice naar de kapel en laten haar voor het tabernakel knielen. Onder het scanderen van de leuze ‘vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid’ klieven ze haar hoofd. Daarna rooft de bende alle goederen zoals in alle kloosters en sluiten ze het. ‘De verdreven zusters doolden alhier en aldaar, stierven de een na de nadere en zuster Elisabeth bleef gansch alleen van hare gemeente over.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ZUSTER BARBARA. ‘’Dagboek’’. Tentoonstelling naar aanleiding van Open Monumentendag, Kortrijk, 2018.&lt;/ref&gt; 

.

Als het ergste na de eeuwwisseling achter de rug is, wijzigt de kerk haar houding ten aanzien van het pauperisme niet. Het is alsof de industrialisatie aan de kerk voorbij gaat. In 1806 verwoordt de bisschop van het zich industrialiserende Gent, monseigneur Fallot de Beaumont het als volgt: ‘De goederen van de aarde zijn ongelijk verdeeld, sommigen leven in armoede, anderen in weelde, zo heeft de Voorzienigheid het gewild en het is een van de tastbaarste bewijzen van de Goedheid en de Wijsheid Gods; het is de sterkste band van de maatschappij.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;P.F. BROECKAERT. ‘’Predikatie en arbeidersprobleem. Onderzoek naar de sociale opvattingen van de seculiere en reguliere clerus in Vlaanderen (1800-1914)’’, Uitgeverij Sint-Franciscus, Mechelen, 1963.&lt;/ref&gt; Die infrastructuur is bovendien permanent te gebruiken nu de gasverlichting het werken in twee of drie ploegen mogelijk maakt. Londen heeft gas in 1812, Parijs in 1815 en Gent voor 1830. 

.

;Wachten op de trein
In deze vroeg industriële fase is er geen sprake van pendelarbeid: de eerste treinen rijden in België vanaf 1835. Kortrijk sluit aan op het spoor in 1839 met de lijn Gent-Kortrijk-Doornik-Rijsel. Ofwel vestigen fabrieken zich dicht bij een steenkoolmijn en wordt er bij die fabriek een compleet nieuw stadje uit de grond gestampt zoals [[Le Grand-Hornu]] in 1810 of in [[Bois-du-Luc]] in 1838. Ofwel vestigen fabrieken vestigen zich in de oude, middeleeuwse stad: kapitalisten bouwen vervallen kloosters en nutteloze burchten zoals het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] om tot primitieve fabrieken. Die trekken landjongens en –meisjes aan die een onderkomen zoeken in die stad. Immers, ook op het platteland is er een ongezien crisis: tussen 1840 en 1850 is in Oost-Vlaanderen één op vier behoeftig, in West-Vlaanderen leeft in deze periode 1 op 2 van de openbare onderstand.
 
Velen trekken naar de stad waar hun huisvesting (het sanitaire of hygiënische probleem) en hun disciplinering (ordehandhaving en het leven volgens de regelmaat van de klok) twee problemen zijn waarmee de vroeg industriële stad zich geconfronteerd ziet. Neem nu Londen. De bevolking verdubbelt er in de halve eeuw tussen 1800 en 1850. De woonruimte doet dat niet. Terwijl de rijken verhuizen naar de zich ontwikkelende buitenwijken aan de stadsrand slopen projectontwikkelaars de armoedige woningen die plaats maken voor handelspanden en spoorlijnen. Deze openbare werken worden steevast &quot;verbeteringen&quot; genoemd, maar ze leveren weinig verbeteringen op, behalve voor de investeerder. Armen en arbeidersklasse verhuizen naar de wijken rond de Londense historische City zoals Whitechapel, Clerkenwell en Holborn in West End die geleidelijk aan ook overbevolkt, vuil en duur worden. Het proces zorgde voor meer 'vuile steegjes, groezelige hoven en smerige holen' in plaats van ze te vernietigen. 

.

Als de oude herenhuizen de overbevolking niet meer dragen, geeft de Vlaamse stad zich over aan de bouw van gangetjes, forten of [[beluiken]]. Op basis van de [[volkstelling]] van 1829 - een jaar voor de Belgische opstand - en andere schattingen telt Brussel in het revolutiejaar 100.000 tot 110.000 inwoners. Dat zijn er zo'n 20.000 tot 35.000 of 20% tot 35% meer dan ten tijde van de slag bij Waterloo.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie hiervoor JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830'', Horizon, Schoten, 2015. Vgl. hiervoor p. 168 en 246.&lt;/ref&gt; In ongeveer dezelfde tijdspanne verzesvoudigt het jenevergebruik, het huizenaantal daarentegen stijgt echter nauwelijks. In de armere wijken is de bevolkingsdichtheid dermate hoog dat er gemiddeld elf mensen onder één dak leven zonder dat ze elkaar kennen. De Anderlechtsestraat worstelt met de grootste miserie van de stad, het komt de stadsontwikkeling niet ten goede. Als de revolutie van 1830 uitbreekt heeft de burgerij het over 'het canaille'. Gent telt op dat moment 16.000 arbeiders en, net zoals in Brussel, bij de revolutie van 1848 omschrijft men hun wijken als ‘stadskankers’. Intussen houden de patroons de lonen onder het bestaansminimum omdat de kleine man op de liefdadigheid beroep kan doen. Zelforganisatie van het proletariaat wordt niet toegestaan. Heren van stand beheren de bijstandskas en kunnen zo hun invloed laten gelden op wie niet beantwoordt aan de normen van de patroon. Dit wordt omgezet in wetten en besluiten. Een besluit van de stad Gent: “iedere vereniging van werklieden of gezellen van een zelfde bedrijf welke zich zouden veroorloven onder voorwendselen een beurs te vormen om in de behoeften der zieke werklieden te voorzien, of om ze te voorkomen, zal volgens de politiereglementen vervolgd worden.”

.

;Beluikspeculatie
In Brussel spreken de Franstaligen over ‘impasses’ of een 'quartier', de Antwerpenaars hebben het over ‘gangen’ en in Brugge en Mechelen spreekt men van ‘fortjes’. In [[Kortrijk]] is de term ‘beluik’ gangbaar. Het maakt niet uit, elke term is een [[eufemisme]] voor de systematische bouw van bakstenen krotten-, getto- en sloppenwijken zonder elementair comfort. Stedelijke binnenplaatsen en –tuinen, braakliggende terreinen, eigendommen van de oude stedelijke elite, raken snel volgebouwd tot sombere doolhoven, labyrintische gangen waarbij het uitkijken is voor plassen en modderpoelen, waar ondervoede kinderen met holle ogen de voorbijganger aankijken, met houten planken afgesloten van de betere stadsdelen. De crisis op het platteland, het aanzuigeffect van de stad en zijn fabrieken en het gebrekkige spoorwegennet leidt in de jaren veertig tot een massale plattelandsuittocht die de proportie aanneemt van een [[Volksverhuizing (algemeen)|volksverhuizing]]. De ontredderde en ongeschoolde mensenmassa zwerft weg van het platteland om te ontsnappen aan de hongerdood. Aanvankelijk zoeken ze kleinere steden met een landelijk karakter (Roeselare, Torhout, Izegem, Lichtervelde…). Als daar de nood ook toeslaat, verhuizen ze naar industriecentra zoals Gent, Aalst, Antwerpen, Brussel. De sociale omstandigheden in de Brusselse volksbuurten, voornamelijk in de lager gelegen stadsdelen, in een doolhof van stegen en straatjes wonen wasvrouwen, venters, kantwerksters, dagloners en arbeiders met een altijd boven hun hoofd hangende werkloosheid. De volkstelling van 1829 leert dat er op dat moment 100.000 mensen in Brussel wonen, een stijging van 20.000 mensen in nauwelijks twaalf jaar tijd. Hygiëne is een onbekend begrip in de Anderlechtsestraat. De genoemde steden kunnen de massa slechts ten dele huisvesten en doet welgestelden lucratief speculeren in beluiken. De foto’s zijn zeldzaam maar alle foto’s tonen de wanhoop. In de beluiken leunen kleine huizen tegen elkaar aan, er is een gebrek aan sanitair en ondergrondse riolen zijn afwezig. Boven het open riool, een lage goot in het midden van de weeg, meer is het niet, hangt steevast kledij te drogen, ernaast staat een wastobbe. Doorgaans komen alle bewoners de fotograaf aanstaren, voor zijn stukje toptechnologie dat hen zal vereeuwigen. Hun foto zullen ze wellicht nooit hebben gezien. Van het beluikexterieur zijn foto’s een zeldzaamheid, foto's van het interieur zijn gewoonweg rariteiten. Dat hoeft nauwelijks te verwonderen. De negentiende eeuw legt meer nadruk op privacy dan om het even welke eeuw tot dan toe. Soms beschrijven tijdgenoten of historici dergelijke interieurs, daar moeten we het dan mee doen, zoals met deze getuigenis uit Kortrijk. 

.

;Veertien kubiek
In 1850 berekent de Antwerpse stadsarchitect Bourla hoeveel plaats een mens (lees: het gepeupel) nodig heeft: veertien kubiek, dat is een ruimte van twee meter hoog, met een grondoppervlak van twee op 3,5. Een caravan is groter. [[Karel van Isacker]]: ‘binnen zitten de mensen opgepakt in de verwaarlozing van de spullenrommel, elk beschikkend over twee of drie kubiek.’ In 1866 woont twintig procent van de Brusselaars in dit soort dodelijke opeenhopingen. Brussel telt dan bijna 400 gangen volgepropt met koterijen met zicht op een koertje. Daarna neemt hun aantal geleidelijk aan af. Een stad als Kortrijk telt aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog zeshonderd beluikwoningen. 

.

;De vrek
Voor de ‘vrekkige’ middenklasse is het beluik een uitstekende belegging, voor de landverhuizers is het een magneet die hen handen vol geld kost. Terreinen die voorheen niet renderen, brengen nu geld in de lade van een klasse die stilaan de betere wijken opzoekt of de vervuilde stad definitief verlaat. In Engeland bouwen kapitalisten de industriesteden vol. Beluiken reiken tot zeven verdiepingen hoog: zonlicht is er een schaars goed en de hygiëne onbestaande. Hygiëne, zo schrijft Johan Op de Beeck was 'een luxe die men niet kon betalen, maar meestal niet eens kende.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830. Horizon, , Schoten, 2015, p.169.&lt;/ref&gt; En mochten de toenmalige architecten het hebben gekund: ze bouwden nog hoger. Maar hun constructies lieten dat gewoonweg niet toe. De Belgische wet van 1 februari 1844 leerde van de Engelse toestanden dat de hoogbouw onwenselijk is. Die wet bepaalde dat beluiken er enkel met overheidstoestemming komen (dat bleek een farce) en onder politiecontrole staan (en die bleek nutteloos). De doorgaans kleinburgerlijke beluikeigenaars zijn vergelijkbaar met de huidige huisjesmelkers. De tegenwoordige getuigenissen van Hans Van de Kendelaere zijn vergelijkbaar met die van Rina Lis indertijd. 

.

{{Cquote|'''Eén enkel pissijn, zoals dat steeds het geval is geweest, volstaat ruimschoots voor de behoeften van dertien gezinnen. De ervaring heeft mij geleerd dat met de pissijnen ook het aantal ongezonde en vieze plaatsen toeneemt en die dient men in het belang van de openbare gezondheid zoveel mogelijk te vermijden.'''|De eigenares van een beluik in de 3de wijk met 13 woningen en 80 huurders, Wildiers D.H. Lawrence]]}}

Na de revolutie van 1848 breekt een tweede fase in de Industriële Revolutie aan. De tol die de steden betalen voor hun verkrotting is groot (epidemische ziektes, kleine criminaliteit, pauperisme) en komen de industrialisatie niet altijd ten goede. De verkrotting lijkt enkel op te lossen met drastische ingrepen: het saneren van de beluiken is vaak zinloos en de oude volkswijken zijn de projectontwikkelaars vaak een doorn in het oog. In Parijs zet baron Haussmann de trend in. Infrastructuurwerken maken een einde aan het amalgaam van steegjes en koertjes, huizen en woonblokken die er al van hun eerste dag bouwvallig bij stonden. In de plaats komt een assenstelsel van boulevards die uitmonden op de Arc de Triomphe. Die boulevards zijn het toonbeeld van efficiëntie: rechte, brede lanen met een voetpad en een bomenrij (ecologische functie), goed te overschouwen, te bewaken en in te sluiten door de politiediensten (militaire functie), doeltreffend in hun transport (economische functie). Onder de boulevard: een scheiding tussen afvalwater en proper water. Fonteinen en marktpompen zijn passé: een rioleringssysteem doet denken aan de cloaca maxima uit Rome en de waterleiding brengt water tot in de huizen. Niet via een aquaduct, maar via een ondergronds pompsysteem. Niet alleen het keukenpersoneel profiteert van deze vinding, het doet ook een nieuwe ruimte ontstaan die voorheen ondenkbaar was: de badkamer mét WC! Het ‘water closet’ is zo revolutionair dat appartementen blijven leegstaan: mensen begrijpen het niet dat men zijn gevoeg in huis doet. Dat doe je op de koer, op het gemak of in het kotje. Niet in huis: onhygiënisch. De mentaliteit is er niet rijp voor. En toch zullen andere steden volgen. Brussel bijvoorbeeld. Waar de volkswijk de Marolle is, bouwt Poelaert het Justitiepaleis, een grotesk toonbeeld van een klassenjustitie. De volksmensen die hier eeuwenlang woonden kunnen ophoepelen en vinden beneden de heuvel een nieuwe stek, rond het Vossenplein. Waar nu het centraal station is, was er ooit een gelijkaardige volkswijk. Alleen een metalen sculptuur brengt die nu nog in herinnering. Het spoor bracht verlossing in de stadskankers: de pendelarbeid bracht het proletariaat ’s avonds terug naar het dorp waar het thuishoorde: onder de hoede van de geestelijkheid.

. 

Verder uitschrijven:
Stadsparken markten: eiermarkt (Brugge), melkmarkt (Antwerpen), 
De stad ontwikkelt zich als een machine: 
De passage, het grootwarenhuis, de bazar, de talloze cafés, de hoerenbuurt
Robert Owen (1771-1858), sticht coöperaties, dorpen met gemeenschapsbezit als kern.
Charles Fourier (1772-1837), ijvert voor Phalanstères, communes.
Louis Blanc (1811-1882), ijvert voor ateliers sociaux
Joseph Proudon (1809-1865), coöperatieven.
Marx schrijft dat de periode 1848-1864 aantoont dat coöperatieven de ellende van de massa niet kunnen verlichten noch het monopolie van het kapitaal kunnen stoppen. Daarvoor is de kring van coöperatieven te klein. Daarom juichen dat edelieden, filantropen en economisten de coöperatie toe. Zolang die geen nationale noch politieke dimensie heeft, zijn de initiatieven gedoemd tot mislukking. Alleen politieke macht kan de arbeidersklasse vooruit helpen. In 1887 herhaalt de socialist Louis Bertrand deze gedachte, twee jaar nadat hij aan de doopfont stond van de BWP op de Brusselse grote markt, in café De Zwaan, waar Marx zijn laatste Belgische oudejaar in 1847 had gevierd. Zie verder: LUDO DE WITTE, Als de laatste boom... p. 158.

* Marechaussee, onder Willem I (reeds opgericht in 1544 door de Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. Deze ruitereenheid bewaakt de veiligheid van de wegen en houdt in de gaten wie de weg gebruikt.

.

.

[[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px||Dit soort klassen bereidt jongeren voor op hun rol in de industriële/gemilitariseerde samenleving. Een zekere [[Andrew Ure]], geciteerd in [https://en.wikipedia.org/wiki/E._P._Thompson EP Thompson]s ''The Making of the English Working Class'', schrijft in 1835 dat het 'nagenoeg onbegonnen werk is om mensen na de puberteit te vormen tot bruikbaar fabriekspersoneel -ongeacht ze boerenwerk hadden uitgevoerd of een ambacht uitoefenden.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;The Making of the English Working Class is een werk uit de Engelse sociale geschiedenis, geschreven door EP Thompson, een links historicus. Het werd gepubliceerd in 1963 en herzien 1968. Het concentreert zich op de Engelse ambachts- en arbeidermaatschappij in de 'vormende' jaren 1780 tot 1832. Het stond op de dertigste plaats in de honderd beste non-fictieboeken van de twintigste eeuw van het Modern Library Board.&lt;/ref&gt; De eerste mijnbazen, de vroege eigenaars van fabrieken en spinnerijen ontdekken dat arbeiders te disciplineren zijn, en dat dit een slok op de borrel kan schelen. Dit kon via [[intimidatie]], [[Propaganda (communicatie)|propaganda]], dwang, loon, het [[trucksysteem]], het stichten van gemeenten (zoals in [[Grand-Hornu|Le Grand Hornu]], [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]] of in de stadjes die [[Thonet]] sticht). Het meest efficiënte systeem blijkt op lange termijn het onderwijs. Het zal aan het einde van de negentiende eeuw leiden tot een onderwijs dat zich op het fabrieksmodel ent. Het expliciete leerplan bestaat uit lezen (met speloefeningen als dril) en wiskundetafels (dril), wat aardrijkskunde en geschiedenis (als ideologie ter motivatie van de natie). 'Daaronder evenwel ging een onzichtbaar &quot;impliciet leerplan&quot; schuil' schrijft [[Alvin Toffler]]. Het bestaat in de meeste geïndustrialiseerde nog. Herhaling van dezelfde handelingen, nauwgezetheid, gehoorzaamheid en geheugtraining zijn belangrijker dan nadenken. Het fabriekswerk eist stipte arbeiders (vooral bij de lopende-band) die zonder morren de orders opvolgen. En het vereist arbeiders die bereid en in staat zijn in de fabriekshal of op kantoor steeds opnieuw dezelfde 'gruwelijk monotone arbeid' doen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ALVIN TOFFLER. ''De derde golf.'' Veen, Antwerpen, 1989, p.35.&lt;/ref&gt; Kinderen gaan steeds jonger naar school, de leerplicht doet zijn intrede en het schooljaar verlengt almaar. Maar het onderwijs is ook een humaniserende stap vooruit. In 1829 verklaart een groep handwerklieden en arbeiders: 'Na het leven zelf en vrijheid, beschouwen wij onderwijs als de grootste zegen voor de mensheid.' En toch, de scholen maken elke generatie jongeren tot kneedbare, 'geprogrammeerde' arbeiderslegioenen die de elektromechanische technologie en de lopende band verlangen. Alles bij elkaar vormen het gezin en de school een systeem dat de jeugd voorbereidt op haar rol in de industriële maatschappij. En wanneer deze jongeren tegen dit soort systemen protesteren (denk aan de klimaatspijbelaars) dat treedt een mechanisme in werking waarbij rapporten, leerkrachten en andere specialisten op de proppen komen met het 'dalende niveau' van het onderwijs.]]

[[Bestand:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|thumb|550px|Boulevard du Temple gefotografeerd door Daguerre, die in de negentiende eeuw de Boulevard du Crime wordt genoemd was allerminst onveilig. Elke avond dagen er 20.000 mensen op voor het rijke uitgaansleven en de vele misdaadmelodrama's die zich elke nacht in de theaters afspelen. Vrijwel alle theaters gingen onder de sloophamer van Baron [[Haussmann]] in 1862. Dit is het jaar 1838 of 1839, we weten het niet zeker. [[Louis Jacques Mandé Daguerre]] schenkt deze foto in een drieluik aan koning [[Lodewijk I van Beieren]] die het een tijdje in een museum onderbrengt. Wat op het middenpaneel staat weten we niet. De twee buitenpanelen zijn nagenoeg identieke illustraties van deze boulevard. Deze foto is 's morgens gefotografeerd, de andere 's middags. Op de middagfoto staan geen mensen en dat in het centrum van Parijs. Dat heeft te maken met de lange belichtingstijd van ongeveer vijf minuten. De foto die we hier zien is de meeste bekende foto van de twee, omdat hier de allereerste mens gefotografeerd is. Het enige personage op de foto is de schoenenpoetser en zijn klant die beiden onbewegelijk genoeg waren om hun silhouet achter te laten. In 1936 werden de twee foto's ontdekt in het depot van het museum waar het een tijdje heeft gehangen.]]

[[Bestand:Jan_Antoon_Garemijn_-_The_Pandreitje_in_Bruges_-_WGA08468.jpg|thumb|right|550px|Het Pandreitje in Brugge, van de voormalige gevangenis zijn slechts nog de contouren zichtbaar.]]

.

=== Tweede helft jaren dertig ===

==== 1836 ====
[[Bestand:Meridien_de_Bruxelles.jpg|thumb|550px|De pijl wijst de oculus aan, de Brusselse meridiaanlijn is op de voorgrond van de Sint-Goedelekathedraat te zien]]

.

* Voltooiing [[Arc de Triomphe (Parijs)|Ark de Triomphe]], begonnen in [[1806]].

.

* In Engeland start de tweede [[enclosure]]-golf.

.

* [[Samuel Colt]] verkrijgt het patent op de revolver en bouwt een fabriek in [[New Jersey]], een snelgroeiend industriegebied.

.

* Op het [[Salon van Brussel]] krijgt het schilderij De Slag der Gulden Sporen van [[Nicaise De Keyser]] veel aandacht. De Keyzer toont hoe de Franse aanvoerder, [[Robert II van Artesië]] zich overwonnen toont nadat hij uit het zadel is gelicht door [[Willem van Saeftinghe]] (rechts met goedendag). Het doek inspireerde [[Hendrik Conscience]] bij het schrijven van [[De leeuw van Vlaanderen]].

.

* De eerste [[gemeentewet]] in België verplicht de lokale besturen om de straten een vaste naam te geven.

.

* Om tot een universele tijd voor de Belgische spoorwegen te komen, legt [[Adolphe Quetelet]], de directeur van de sterrenwacht meridiaanlijnen aan met zijn zogenaamde [[bol van Quetelet]]. Die bol is in Brugge te zien sinds 1837. De lijn bepaalt dagelijks de [[middelbare zonnetijd|lokale middelbare zonnetijd]] op de ware middag, als de zon op haar hoogste punt is. Zo worden de stationsklokken geijkt. In Brussel is de lijn in de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele]] te zien, in Antwerpen kent de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] drie oculi. Verder zijn ze in Aalst (Sint-Martinuskerk), Dendermonde (Onze-Lieve-Vrouwekerk), Brugge (Grote Markt), Lier (Grote Markt), in Gent (universiteitsaula), Zutendaal (kerk van Wiemesmeer), Genk (Zonnewijzerpark) en Hasselt (kruidentuin van de Abdij van Herkenrode). Het project achterhaalde zichzelf. Van de veertig lijnen zijn er tien uitgevoerd.

.

==== [[1837]] ====
.

* Jenny, de eerste [[Orang-oetans|orang-oetan]] arriveert in de [[London Zoo|Londense zoo]]. Enkele maanden later zal [[Charles Darwin]] haar bestuderen in de hoop verwantschap te ontdekken. De London Zoo is de oudste wetenschappelijke dierentuin ter wereld, en dateert uit 1828 en ging open voor het publiek in 1847.

.

* Eerste spoorweg in Frankrijk tussen [[Parijs]] en [[Saint-Germain]].

.

* Kroning koningin [[Victoriaans tijdperk|Victoria]]. 

.

==== [[1838]] ====
[[Bestand:Joseph_Mallord_William_Turner_-_Flint_Castle.jpg|thumb|550px|[[Zonsondergang]] bij Flint Castle in Wales van [[William Turner]] uit 1838.]]

.

* [[Hendrik Conscience]] publiceert [[De Leeuw van Vlaanderen]].

.

* ♣ Rond de Saint-Emmanuelmijn krijgt het dorp [[Bois-du-Luc]] vorm. De site bleef intact met [[Steenberg (mijn)|terrils]], spoorweg, ateliers, burelen, het directeurskasteel, de ingenieursvilla's en 166 mijnwerkerswoningen, een café en de Sint-Barbarakerk (Barbara is de patrones van veel veiligheidsberoepen en de mijnwerkers)...

.

* ♣ Eerste volkstuin in het Nederlandse Franeker.

.

* De [[ijsgang]] doet de [[Donau]] buiten haar oevers treden en zet [[Boedapest]] onder water: 153 mensen verdrinken, 60.000 burgers zijn dakloos.

.

* ♣ [[Artis]] is de oudste dierentuin van Nederland en ligt in de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantagebuurt]]. De tuin is opgericht door het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra en stimuleert natuurzorg. De dieren- en plantentuin verzamelt wetenschappelijke en museale collecties. Het motto van Artis laat zich lezen als 'de natuur is de leermeesteres van de kunsten en de wetenschappen'. Artis verwijst daarbij naar de zeven vrije kunsten van de antieken: astronomie, muziek, geometrie, [[Rekenen|aritmetica]], retorica, dialectica en grammatica.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 9.&lt;/ref&gt;

.

==== 1839 ====
.

* [[Édouard Ducpétiaux]], inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid richt een strafinrichting voor jonge gedetineerden in, in [[Saint-Hubert (België)|Saint-Hubert]].

.

* Van [[Hans Christian Andersen]] verschijnt 'De tuin van het paradijs'.

.

* [[Charles Dickens]] publiceert 'De avonturen van [[Oliver Twist]]' over de ellende in het industriële [[Londen]]. Het verscheen in afzonderlijke delen, van februari 1837 tot april 1839.

 'Een smeriger en ellendiger oord had hij nog 
 nooit gezien. Het was een heel smalle en mod-
 derige straat, en de lucht was doortrokken van
 kwalijke geuren. er waren heel wat winkeltjes,
 maar al wat ze in voorraad leken te hebben, wa-
 ren hopen kinderen, die zelfs op dat uur van de
 avond de deuren in en uit krioelden of binnens-
 huis krijsten. De enige zaken die leken te gedijen
 in die poel van verderf, waren de kroegen waarin
 Ieren van het laagste allooi uit alle macht herrie
 zaten te maken. Aan de overdekte stegen en bin-
 nenplaatsen die zich hier en daar van de hoofd-
 straat afsplitsten, lagen kluitjes huizen waar
 dronken mannen en vrouwen zich letterlijk in
 het vuil wentelden.'
 
 Uit: [[Oliver Twist|De avonturen van Oliver Twist]]. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;

File:Opening_Liverpool_and_Manchester_Railway.jpg|Openingsrit van de [[Liverpool and Manchester Railway]]
File:Charles_Darwin_by_G._Richmond.jpg|De jonge Darwin.

File:HMS_Beagle_by_Conrad_Martens.jpg|[[Beagle: In het kielzog van Darwin|De Beagle]] nabij [[Vuurland]] in 1832. Schilderij door Conrad Martens.
File:Darwin_tree.png|Darwins schets van een evolutionaire boom, 1837.
File:Dickens_by_Watkins_detail.jpg|Charles Dickens
File:Twist_serialcover.jpg|Oliver Twist
Bestand:Adolphe_Quételet_by_Joseph-Arnold_Demannez.jpg|Adolphe Quetelet (1796–1874) is astronoom, wiskundige, statisticus en socioloog en pas als pionier de statistiek toe op de sociale wetenschappen.
Bestand:Bicycling-ca1887-bigwheelers.jpg
File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg
File:Anvers_1832_horace_vernet.jpg
File:Turner,_J._M._W._-_The_Grand_Canal_-_Venice.jpg
File:Ordinary_bicycle01.jpg
Bestand:Bodie ghost town.jpg|[[Bodie]], spookstad
Bestand:Shotgun hospitality.jpg |Shotgun hospitality, [[Frederic Remington]]
Bestand:Remington-endofday.jpg
Bestand:Daltongang.jpg
Bestand:Billy the Kid corrected.jpg
Bestand:Keelboat-Clark-topvw.jpg
Bestand:Westward the Course of Empire.jpg
Bestand:Bodmer Missouria Otoe Ponca Indians.jpg
Bestand:Confluence of the Fox River and the Wabash. Watercolor by Karl Bodmer 1832.jpg
Bestand:The Great Traveller Charles Alexandre Lesueur in the Forest by Karl Bodmer 1832 - 1834.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren veertig in de negentiende eeuw ==
.

{{Cquote|'''Een spook waart door Europa - het spook van het communisme. Alle machten van het oude Europa hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden, de paus en de tsaar, [[Klemens von Metternich|Metternich]] en Guizot, Franse radicalen en Duitse politiemannen.'''|[[Friedrich Engels|F. Engels]] &amp; [[Karl Marx|K. Marx]]}}

[[Bestand:Joseph Mallord William Turner - Rain, Steam and Speed The Great Western Railway - WGA23181.jpg|thumb|550px|Een trein steekt op volle snelheid de Theems over. Mist, regen en rook hangen rond de zes jaar jonge 'Maidenhead Railway Bridge' van [[Isambard Kingdom Brunel]]. Turner ging aan het einde van zijn leven experimenteel schilderen. Het is de voorbode van het impressionisme.]]

[[Bestand:Daguerreotype_Suriname_1846.jpg|thumb|550px|Vroegst bekende [[daguerreotypie]] uit Suriname. Het jaartal is 1846. Afgebeeld zijn de ouders van de Nederlandse Minister [[Abraham George Ellis]] (1846-1916).]]

[[Bestand:Adolph_von_Menzel_-_The_Berlin-Potsdam_Railway_-_WGA15048.jpg|thumb|550px|[[Adolph von Menzel]] schildert in 1847 de treinverbinding tussen Berlijn en Potsdam. Het werk doet denken aan dat [[William Turner]] enkele jaren eerder schilderde: Rain, Steam and Speed.]]

.

=== 1840 ===
.

* De eerste [[postzegels]]. Met dank aan [[Rowland Hill (vernieuwer posterijen)|Rowland Hill]].

.

* Begin van een tienjarige economische crisis: de linnenindustrie en de huisnijverheid kwijnen weg.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Gemiddelde levensverwachting in 1840
|-
! !! Adel &amp; Geestelijkheid !! Handelaars &amp; Boeren !! Fabrieksarbeiders
|-
| Leeds || 45 jaar || 27 jaar || 19 jaar
|-
| Manchester || 38 jaar || 20 jaar || 17 jaar
|-
| Liverpool || 35 jaar || 22 jaar || 15 jaar
|-
| Platteland || 51 jaar || 45 jaar || 35 jaar
|}

.

* Frankrijk en Nederland produceren vensterruiten met een grote oppervlakte met glaswalsen. IJzeren kozijnen fixeren ze beter dan de houten. De [[etalage]] en wat [[Marxisme|Marx]] het 'warenfetisjisme' noemt, zijn niet ver weg meer. De socioloog [[Richard Sennett]]: 'In het theater der dingen dolf de nuchtere berekening het onderspit'.

=== 1841 ===
.

* België verbiedt het [[Tweegevecht|duel]].

.

* [[Ida Fourier]] opent de psychiatrische instelling Sancta Maria in [[Sint-Truiden]].

.

* De Nederlandse krankzinnigenwet regelt de voorwaarden voor opname en ontslag in inrichtingen die dolhuizen vervangen. 

.

* Eerste dagexcursie van [[Thomas Cook]]. Een treinreis van twintig kilometer brengt 485 toeristen van [[Leicester]] naar [[Loughborough]] voor een anti-alcoholbijeenkomst.

.

* Op 15 april behaalt [[Karl Marx]] zijn doctorsgraad. Hij is een jonge twintiger en stelt zijn huwelijk uit tot hij een betrekking vindt die hem een loon oplevert. Op sponsoring van zijn vader hoeft hij niet te rekenen, die is overleden. Zijn moeder zegt zijn toelage op. In juli logeert Marx bij [[Bruno Bauer]] in [[Bonn]]. Het duo beleeft er een zomer als geen ander: ze choqueren de bourgeoisie, ze worden dronken in de kerk, ze galopperen op ezels door de straten en schrijven subversieve teksten. 

.

* De Belg [[Adolphe Quetelet]] sticht het eerste openbare statistische bureau ter wereld: de [[Centrale Commissie voor de Statistiek]]. 

.

* ♣ Tuinbouwer en schrijver [[Andrew Jackson Downing]] publiceert de eerste editie van &quot;A Treatise on the Theory and Practice of Landscape Gardening Adapted to North America&quot;. In het boek introduceert hij de 'Amerikaanse Droom' als 'gehechtheid aan een bepaalde plek en een verlangen om die plek aantrekkelijk te maken - een gevoel dat min of meer sterk verankerd lijkt in de geest van alle mensen.'

.
* ♣ Opening van het Pennsylvania Hospital for the Insane. Dr. Thomas S. Kirkbride (1809-1883) stelt dat dergelijke instellingen een tuin en een boerderij nodig hebben van 100 hectare die de patiënten rust bieden. Amerikaanse tuinarchitecten vinden inspiratie bij de Engelse landschapstuin en de [[Hudson River School]] - een Amerikaanse kunststroming - om vergezichten te creëren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JENNY LÖFFEL, CHRIS VAN BASTELAERE, SARIE VAN DER AA &amp; HERMAN VEREYCKEN. ''Therapeutische tuinen. Inspiratie voor ontwerpen binnen de ouderenzorg,'' Politeia, Brussel, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt; Tuinieren maakt deel uit van het genezingsproces. Kirkbride schrijft: 'De boerderij en de tuin zijn geweldige middelen om activiteiten te doen met zieken in bepaalde perioden van hun genezingsproces. Niet in alle fasen kan de patiënt werken. Voor degenen die gewend zijn aan dergelijke bezigheden draagt regelmatige, niet te belastende arbeid in het open veld of in de tuin, in bepaalde stadia van hun ziekte, het meest bij aan hun comfort en bevordert het herstel.' In het midden van de negentiende eeuw toont een opvolgstudie in Massachusetts dat de aanpak werkt. Bijna de helft van de ontslagen patiënten blijft stabiel. 

.

=== 1842 ===
.

* Waterleiding in [[New York (stad)|New York]] zorgt voor drink- en bluswater. 

.

* 'Ik vertrek straks naar Keulen' schrijft Karl Marx in maart. Hij vindt de nabijheid van zijn professoren 'onverdraaglijk' in Bonn. 'Wie zou zich verplicht willen zien om voortdurend met geestelijke stinkdieren te converseren, met mensen die alleen studeren met als doel de wereld in alle hoeken met nieuwe planken dichtgespijkerd et vinden!' 

.

=== 1843 ===
[[Bestand:Soc._de_Zoologie_1843.jpg|thumb|550px|Oprichtingsaandeel van de Antwerpse zoo, juli 1843.]]

{{Cquote|'''De spoorwegen rekenen af met de ruimte, en daarmee rest ons enkel nog de tijd. [...] Denkt u zich eens in wat het betekent wanneer de spoorlijnen naar België en Duitsland worden doorgetrokken en met de rails aldaar worden verbonden! [...]  Ik kan de Duitse lindebomen al ruiken; de golven van de Noordzee klotsen bij mij voor de deur.'''|[[Heinrich Heine]] in 1843}}

.

* De [[Thames Tunnel]] in Londen is 's werelds eerste onderwatertunnel.

.

* Antwerpen onthult na veel heen en weergetrek en enige mislukkingen het standbeeld van [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] op de [[Groenplaats]]. De [[Zoo van Antwerpen]], één van de oudste ter wereld opent zijn deuren voor het publiek (de Londen Zoo is dan nog niet open voor het publiek) en kondigt het Belgische kolonialisme aan. De plannen lagen al enkele jaren op tafel nu Antwerpen een treinstation heeft.

.

* Europa raakt in de ban van de '[[Lisztomanie]]'. [[Heinrich Heine|Heine]] bedacht de term.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ORLOANDO FIGES, vertaald door Toon Dohmen. ''Europeanen. Het ontstaan van een gemeenschappelijke cultuur'', Nieuw Amsterdam, 2019, p. 34.&lt;/ref&gt;

.

* De spoorlijn Antwerpen (België) - Keulen (Pruisen) is wellicht de eerste internationale treinverbinding in Europa/ter wereld.

.

* Het [[Verdrag van Maastricht (1843)|verdrag van Maastricht]] legt de grens tussen Nederland en België vast.

.

* In hun verslag voor de enquêtecommissie beschrijven de artsen Mareska en Heyman de Gentse [[Beluik|beluiken]]. Ze ontdekken de povere arbeidstoestanden, een verborgen wereld achter burgergevels, ‘een tweede stad in een stad’, één vijfde van de stadsbevolking zit er samengeperst op één driehonderdste van de totale oppervlakte. [[Edward Anseele]] zou het Bataviabeluik vergelijken met een Middeleeuwse [[Melaatsen|melaatsenbuurt]]. 

.

.


=== 1844 ===
.

* In [[Tongeren (stad)|Tongeren]] komt onder impuls van [[Edouard Ducpétiaux]], de [[Gevangenis van Tongeren|eerste celgevangenis van België]]. Een cel is 2,5 meter breed en 2,8 lang en is bedoeld voor één gedetineerde.

.

* ♣ Start van de [[Zoologischer Garten Berlin|Zoologischer Garten Berlin]].

.

* Liefdadigheidsschool [[Ragged Union]] in Londen gesticht. 

.

♠ [https://erfgoed.brussels/links/digitale-publicaties/pdf-versies/artikels-van-het-tijdschrift-erfgoed-brussel/nummer-10/artikel-10-10 '''VERDER LEZEN IN NAVOLGING OVER DE LESSEN OVER HET PANOPTICON''']: AURELIE AUTENNE &amp; MICHELE KREUTZ. ''Penitentiair erfgoed. De cellengevangenissen van Sint-Gillis en Vorst'', in: ''Erfgoed Brussel'', nr. 10, Lente 2014, p. 92-107.

.

=== 1845 ===
[[Bestand:Stevens-bruxelles.jpg|thumb|550px|Tussen 1845 en 1857 sluit Brugge zijn stadspoorten en houdt zo de rondzwervende bedelaars en hun benden uit de stad. Ze overvallen bakkers en in Brussel zijn de gendarmerie en het leger paraat om mensen te repatriëren naar hun Oost- of West-Vlaamse provincie. [[Joseph Stevens (schilder)|Joseph Stevens]] (1819-1892) schildert in 1848 het fresco ''Brussel 's morgens''. Een roedel uitgemergelde honden en daklozen zien er het eerste zonlicht, net waar een eeuw later de Europese spiegeltorens verrijzen.]]

.

* [[Ierse hongersnood (1845-1850)]]. 

.

* In Vlaanderen jaagt de hongersnood mensen het huis uit. Kinderen en jongeren zoeken hun weg door het land, trekken tot de zee en zorgen voor overlast. 

.

* [[Friedrich Engels]] publiceert zijn ervaringsverslag ''Die Lage der arbeitenden Klasse in England'' na een reis vol antropologische observatie. Hij merkt op dat rijke en arme wijken dicht bij elkaar liggen, iets wat in een volgende fase van de industrialisatie zal veranderen. Voor deze publicatie deden Bonamy, de arts uit Nantes Ange Guépin, Patissier, Petitti, Grunholzer, Villermé, [[Bettina von Arnim]] en Heinrich Grunholzer en Kay gelijkaardige vaststellingen. Wilhelm Wolffe heeft het over de perverse nabuurschap van de rijkste en de armste wijken en de gevaarlijke nabijheid van zieken en gezonden. De huurkazernes van drie of vier verdiepingen zijn binnen even vuil als buiten. Voor de krotten betalen ze hoge huren. Zelfs dieven komen er niet. De teksten hebben een magnetisch effect op de bourgeoisie. Hun voyeurisme laat zich leiden door de ruimtelijke en zintuigelijke beschrijvingen zoals in de tiendelige roman van [[Eugène Sue]] ''Les Mystères de Paris'' uit 1843. Door een kapotgeslagen ruit krijgen ze inkijk in gezinstaferelen met ongedurige en ongeklede baby's, de stank van uitwerpselen, de lompen, kapotte kommen, klamme muren. Een jaar later verschijn van August Brass de ''Mysterien von Berlin''. Deze literatuur - een combinatie van onderzoek, journalistiek en essayisme - zet de [[sociale kwestie]] op de agenda las een samenspel van vragen over volksgezondheid, prostitutie, sociale hygiëne, stedelijkheid, besmettingsgevaar, economische concurrentie, de ontkerkelijking, beroepsziekten, verstedelijking, het wegkwijnen van de sociale cohesie, de invloed van de industrialisatie, seksuele moraal, misdaad...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK, vertaald door Brenda Mudde, Huub Stegeman &amp; Maarten van der Werf. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld 1848-1849,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 40-46.&lt;/ref&gt;

.

.

 
 '''Angst voor het proletariaat'''
 
 .
 
 Op 7 februari [[1845]] richt een vluchteling met de naam Karl Marx -net uit Frankrijk gebannen- een verzoek aan koning [[Leopold I van België]]. Het kleine jonge België, nauwelijks vijftien jaar oud, was een eiland van vorstelijke welwillendheid in een zee van onderdrukkende monarchieën, aldus Mary Gabriel in haar 'Liefde en kapitaal'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARY GABRIEL. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 164.&lt;/ref&gt;
 
 .
 
 “Sire, Ondergetekende, Charles Marx, doctor in de filosofie, 26 jaar oud, herkomstig van [[Trier]] in het koninkrijk [[Pruisen]], wenst zich met zijn vrouw en kind in het grondgebied van Uwe Majesteit te vestigen, en neemt daarom eerbiedig de vrijheid U te smeken hem goedgunstig de toelating te willen verlenen om zijn domicilie in België te vestigen.”
 
 '''Geen politiek'''
 Karl Marx schrijf de vorst twee brieven en belooft op zijn erewoord geen politiek werk te publiceren. België met zijn meest liberale grondwet ter wereld ontvangt Marx niet zomaar. De administrateur generaal van de staatsveiligheid, baron [[Alexis Hody]] houdt hem nauwlettend in het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 2005 viert de [[Staatsveiligheid (België)|Veiligheid van de Staat]] haar 175ste verjaardag met de tentoonstelling, &quot;Undercover&quot; in het Rijksarchief en de publicatie van PONSAERS P., COOLS M., DASSEN K. &amp;, LIBERT R. ''De Staatsveiligheid: essays over 175 jaar Veiligheid van de Staat,'' Politeia, Brussel, 2005. Op hetzelfde moment is de opleiding Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid één jaar jong en bezoekt ze met collega's uit Nederland de tentoonstelling die indruk maakt, des te meer omdat leden van de Staatsveiligheid de rondleiding geven.&lt;/ref&gt; De autoriteiten in België zijn dankzij de Fransen op de hoogte van deze Pruisische agitator. Van de Parijse politie ontvangt de burgemeester van Brussel een brief: &quot;Mocht u ter kennis komen dat hij zijn woord heeft gebroken en enige handeling onderneemt die schadelijk is voor de Pruisische regering, onze buur en bondgenoot, dan verzoek ik u mij dit onverwijld te melden.&quot;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RADDATZ F.J. ''Karl Marx: A Political Biography.'' Little, Boston, 1978. Geciteerd in:   GABRIEL M. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 165.&lt;/ref&gt;
 
 '''Wel politiek'''
 De verdachtmaking was terecht. Drie jaar later werkt Marx samen met [[Friedrich Engels]] het meest revolutionaire geschrift van de negentiende eeuw af. Het manuscript zal bekend worden als het [[Communistisch manifest]]. Bij de publicatie is er in de geboortestreek van Marx geen sprake van [[industrialisatie]]. Beiden bestuderen de pijnlijke transformatie van agrarische naar industriële samenleving vanuit een buitenwijk van de [[Brussel (stad)|Belgische hoofdstad]] en sturen hun document in januari [[1848]] naar [[Londen]], de industriële symboolstad bij uitstek. Ze hebben lang nagedacht over hun openingszin. Ze klinkt spannend, en ze ademt de sfeer van [[Mary Shelley]]’s [[Frankenstein]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of Marx of Engels het werk kennen, is niet geweten. Mary Wollstonecraft Shelley is achttien als ze Frankenstein schrijft. De kritieken in 1818 zijn slecht maar het werk vindt de weg naar het theater waar het verhaal uitgroeit tot symbool van de menselijke onmacht tegenover de industrie. Tot op heden brengt men Frankenstein in verband met het klonen en genetica.&lt;/ref&gt; “Een spook waart door Europa – het spook van het communisme.” Engels en Marx verzenden geen [[roman]], maar een handgeschreven [[manifest]]. Het [[pamflet]] is bedoeld als programma voor een [[arbeiderspartij]] en bereikt in het begin van het crisis- en revolutiejaar 1848 een petieterig drukkerijtje in Liverpool Street. Voor de eerste oplage vol zetfouten – net zoals de eerste druk van dit manifest van de angst trouwens - volstaan duizend exemplaren. Het clandestiene document zal zich als revolutionaire geloofsbrief door Europa verspreiden. Het is de teneur van de eeuw. Of om het met Marx' en Engels' slotwoorden van het manifest te zeggen: &quot;Dat de heersende klassen sidderen voor een [[communistische]] [[revolutie]]! De [[proletariërs]] hebben daarbij niets te verliezen dan hun ketenen. Zij hebben een wereld te winnen. Proletariërs aller landen, verenigt U!&quot;
 
.

=== 1846 ===
.

* Afschaffing Engelse [[graanwetten]].

.

* Het Brussels gemeenteraadslid [[Edouard Ducpétiaux]] bestudeert de verbetering en de gezondmaking van de arbeiderswoningen en -wijken naar Londens voorbeeld.

.

* Start bouw de [[Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen|Sint-Hubertusgalerijen]].

.

* [[Adolphe Quetelet]], de stichter van het eerste openbare statistische bureau ter wereld ([[Centrale Commissie voor de Statistiek]]) organiseert een eerste volkstelling met wetenschappelijke ambitie.

.

* Op 13 juni vertrekken vroeg in de morgen de eerste treinen van [[Gare Saint-Lazare]] naar Brussel. Baron [[Rothschild (geslacht)|James de Rothschild]] en zijn Chemins de fer du Nord nodigden duizendvijfhonderd mensen uit voor deze plechtige opening van een treinrit die via Rijsel naar Brussel gaat aan een hels tempo van dertig kilometer per uur. [[Victor Hugo]] en [[Alexandre Dumas (trein)|Alexandre Dumas]] zijn van de partij. Tegen de middag is het gezelschap in Rijsel en na middernacht reizen ze door naar Kortrijk (14 juni). Daar leunt iedereen tegen elkaar aan om een glimp van het bijzondere gezelschap te zien. De tocht verloopt via Gent en Mechelen en in Brussel wacht [[Leopold I van België|Leopold I]] en zijn echtgenote [[Louise d'Orléans]] haar broers, de Franse prinsen op voor een banket in het paleis. Het pas geopende [[Gare du Nord (Brussel)|Gare du Nord]] is verbouwd tot een zwevende balzaal vol kroonluchters boven de rails.

.

=== 1847 ===
.

* Hongeronlusten doen denken om de burgerwacht opnieuw in het leven te roepen.

.

* Naast de gevangenis van Tongeren komt een nieuwe rijkswachtkazerne.

.

=== 1848 ===
[[Bestand:Philippoteaux - Lamartine in front of the Town Hall of Paris rejects the red flag.jpg|550px|right|thumb|De Franse dichter, historicus en politicus [[Alphonse de Lamartine]] (1790-1869) spreekt de woelige massa toe bij het Parijse stadhuis. Op dit doek van achttien vierkante meter toont Philippoteaux de gebeurtenissen van 25 februari 1848. Lamartine staat op een fauteuil. Om hem heen de voorlopige regeringsleden, waaronder Louis Blanc. Boven hen hangen kruitdampen, de geur van bloed is aanwezig. De gevechten zijn voorlopig zo goed als afgelopen, de chaos is er nog: een stervend paard, een gewonde op een branquart, een artilleriestuk, mondingsvuur op de achtergrond... Een doos draagt het opschrift 'Collecte voor de gewonden'. De massa beseft welk offer de strijders brachten. Bij een berg geplunderde spullen is het lijk van een metselaar neergeworpen. Zijn kameraden schoten hem neer omdat hij tijdens de gevechten plunderde. Op zijn borst is te lezen 'Dood aan dieven'. Links van de dief brengen anderen brengen goud en zilver in 'veiligheid'. Op een wit paard rijdt 'Marie van Lille' allegorisch aan met een rode vlag. Lamartine kijkt haar aan en weigert. Hij draagt een driekleur. Tussen de vele rangen en standen is er weinig eensgezindheid. Welke weg moet het na de revolutie uit? Op de achtergrond wappert een vlag die de afschaffing van de doodstraf bepleit. Lamartine is minister van Buitenlandse Zaken van 24 februari tot 11 mei. In mei onderdrukt hij de nieuwe onlusten, in juni lukt het hem niet meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In december 1848 draait zijn gooi naar het presidentschap uit op een nederlaag. De staatsgreep van Napoleon III in 1851, betekende het einde van zijn carrière.&lt;/ref&gt; Onder het tafereel komt een jongen aangelopen met een gevallen zilveren lepel. Het is de trommelslager Pierre, die de troepen met zijn trommel in charge bracht bij de verovering van Château d'Eau op de regeringstroepen. Jonge mensen zijn deelachtig en aanwezig tijdens de revolte. De scène doet denken aan de ochtend van 26 juni een seizoen later, beschreven na een hachelijke nacht door de Russische schrijver [[Alexander Herzen]] en de journalist [[P.V. Annenkov]] waarbij erg jonge mannen zich op het strijdtoneel wagen. De schrijver en de journalist luisteren naar de toespraak van een zeventienjarige jongen en zijn halfdronken makkers op de [[Place de la Concorde]] tot een kleine menigte van voddenrapers, huisbewaarders en bleke en stille bezemvrouwen. 'Zij hebben dapper gevochten' roept hij, 'wij hebben het ze betaald gezet, voor onze kameraden!' De jongen is er fier op dat hij vijf of zes van zijn vijanden met zijn bajonet heeft gestoken 'zo diep als-ie ging.' Als hij deze woorden spreekt, neemt hij de houding aan van een geharde crimineel, al dan niet wetende dat het toedoen hem veranderde in een moordenaar. De Parijse strijd verhardt dus in de zomer van 1848. Eind juni nemen ongeveer veertigduizend vrouwen en mannen de wapens op tegen de regering. Die slaat dubbelhard terug met 80.000 troepen met aan hun hoofd de even kersverse als ervaren minister van oorlog Louis-Eugène Cavaignac. Die verdiende zijn sporen in Algerije waar hij de uitroeiingstechnieken en -tactieken van de Fransen leert kennen om de inheemse bevolking onder de duim te houden en desnoods te vernietigen. Hun aanvallen noemen ze razzia’s, hun techniek is die van de verschroeide aarde. Cavaignac is een ‘enfumade’-pionier. Weerloze bevolkingsgroepen die in grotten schuilen, rookt hij uit. Als de revolutie in 1848 toeslaat, is de top van het Franse leger ervaren in de oorlogsvoering van het koloniale type. In juni krijgt Cavaignac vrij spel om de opstanden neer te slaan. Hij pakt de zaak in Parijs militair aan, zonder onderhandeling, zonder nuance. De geest van de Algerijnse oorlogvoering en de koloniale methoden vinden hun weg naar één van de befaamdste steden op het continent, dat erkennen zowel de critici als de medestanders van Cavaignac. En propaganda is hen niet vreemd. Zo prikken de revolutionairen een kind op een piek om de scherpschutters van het leger af te leiden. Het leger dicht de opstandelingen gewiekst gruweldaden, martelingen en verminkingen toe, vergelijkbaar met de Algerijnse berichten. Het Algerijnse beschavingsoffensief passen ze nu toe op het barbaarse proletariaat. Victor Hugo zit middenin de gevechten en leidt stormaanvallen op barricades van de opstandelingen. Aan zijn maîtresse Juliette Drouet beschrijft hij hoe hij onder hevig vuur ligt. Hij is nu veilig. De catastrofale taferelen die hij de laatste veertig uur onder de ogen kreeg, noemt hij onvergetelijk. Langs beide kanten laten duizenden het leven, de ziekenhuizen herbergen 2.500 gewonden – van wie elders hulp zoekt om de gevangenis of de standrechtelijke executie te vermijden zijn geen cijfers. Twaalfduizend mensen krijgen na hun arrestatie te horen dat ze hun lot een deportatie is naar Algerije, een straf die zich zal beperken tot een harde kern van 468 mannen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLAR. ''Europese lente.'', p. 562 ev, p.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Expédition de Risquons-tout.jpg|right|thumb|550px|Het Belgisch legioen probeert in de nasleep van de februarirevolutie vanuit Parijs de Belgische monarchie omver te werpen, en België te annexeren. Hun invasie werd op 29 maart afgeslagen aan de grens bij Risquons-tout.]]

[[Bestand:William_II,_King_of_the_Netherlands,_by_Nicaise_de_Keyser.jpg|thumb|550px|Willem II volgde zijn vader in 1840 op en liet diens aspiratie om de Zuidelijke Nederlanden opnieuw bij zijn koninkrijk te voegen, niet varen. Hij overlijdt in 1849. Portret door [[Nicaise de Keyser]].]]

[[Bestand:Friedrich Engels (1891).jpg|thumb|550px|[[Friedrich Engels]] in 1891 (1820-1895) was een Duits industrieel en de zoon van een succesvolle Duitse textielbaron, sociaal wetenschapper en auteur. In 1845 publiceerde hij ''De Toestand van de Arbeidersklasse in Engeland'' en in 1848 was hij mede-auteur van ''Het Communistisch Manifest'' (met Karl Marx). Later steunde hij Marx om Het Kapitaal te schrijven. Na Marx' dood bewerkte hij het tweede en derde deel. Zijn vader zond Friedrich naar Engeland om diens katoenfabriek in Manchester te runnen. Gechoqueerd door de armoede schreef hij de ‘Toestand van de arbeidersklasse in Engeland in 1844’. Tijdens een ontmoeting met Karl Marx kwam hij erachter dat beiden dezelfde ideeën hebben over kapitalisme. In juli 1845 neemt Engels Marx mee naar het Engeland van Mary Burns en haar zus Lizzie. Die brengen hem in contact met de Chartisten. Terug in Brussel, richten Engels en Marx in januari 1846 het ‘Communistische Correspondentie-Comité’ op om socialistische leiders te verenigen.]]

.

{{Cquote|'''Van oudsher beamen zowel marxistische als niet-marxistische historici dat 1848 een overgang vormt, of zelfs een breuk, tussen een primitieve periode, een periode van de 'voorlopers', en een tweede periode waarin het socialisme op een nieuwe basis van start gaat, hoewel het belangrijke elementen uit de eerste periode vasthoudt en omvormt. Wat vanuit dit gezichtspunt als belangrijk verschijnt, is het feit dat socialistische systemen of socialistische ideeën voor 1848 geformuleerd werden, vooral in de vorm van 'utopische' systemen - een kwalificatie die reeds werd gegeven door tijdgenoten en die ook werd gebruikt door Marx en Engels in hun Communistisch Manifest in 1848.'''|[[Etienne Balibar]]}}

[[Bestand:March15.jpg|thumb|550px|Revolutie tot in Hongarije. Mihály Zichy toont hoe [[Sándor Petőfi]] het [[Nemzeti dal]] voorleest aan het volk op 15 maart 1848.]]

[[Bestand:Iishmarx.jpg|thumb|550px|Het [[Communistisch Manifest|Communistisch Manifest]], [https://nl.wikisource.org/wiki/Manifest_van_de_Communistische_Partij manuscript], 1848. Het [[Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis]], één van de grootste onderzoeks- en documentatiecentra ter wereld voor de arbeidersbeweging, bewaart het handschrift.]]

.
 
* Europa kent een [[Cholera]]-epidemie en een hongersnood die blijft duren. In december bezwijkt [[Emily Brontë]] (°1818) aan [[tuberculose]]. Ze is dertig en is net als haar zussen een succesvol schrijfster. Een jaar eerder schreef ze ''[[Woeste hoogten]]'', later op muziek gezet door [[Kate Bush]] met [https://www.youtube.com/watch?v=Fk-4lXLM34g Wuthering Heights]. Dit crisisjaar leidt overal tot revoluties en treft de armen meer dan de rijken. Over armen wordt minder geschreven dan over rijken. Brontë behoorde tot de laatste categorie. Het begint bij de [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] in [[Parijs]]. Die deint uit over Europa, alleen Engeland en België blijven gespaard. De revolutie draait in het nadeel uit voor de opstandelingen. In Brussel werken [[Friedrich Engels]] en [[Karl Marx]] hun [[Communistisch manifest]] af, het pamflet is net te laat om de revolutie op hun conto te schrijven.

.

* Afschaffing van de dagbladzegel waardoor de krantenprijs halveert. Kranten waren tot nu toe enkel betaalbaar door de elite.

.

* In Gent, ten noorden van het Sint-Pietersplein, tussen de straten Blandijnberg en Rozier gaat de Cité Ouvrière of het [[De Vreesebeluik]] open. Midden jaren dertig van de twintigste eeuw zal het plaats maken voor de universiteitsbibliotheek en de [[Boekentoren]]. Lieven De Vreese richt het in als een modelcité in contrast met het [[Bataviabeluik]] (gesloopt in 1881 om plaats te maken voor het Instituut der Wetenschappen, het universiteitsgebouw aan de [[Jozef Plateau|Plateaustraat]]). De Vreese voorziet zijn beluik van een monumentale toegang op het [[Sint-Pietersplein (Gent)|Sint-Pietersplein]]. De openbare stadspomp uit 1836 zorgt voor water.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=3ihIFYJkjKo '''♥ BEELDFRAGMENT OVER HET PRILLE ONTSTAAN VAN DE VAKBONDEN EN DE MAATSCHAPPIJEN VAN ONDERLINGE BIJSTAND''' (10 Min.).]

.


 '''De [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] van 1848'''
 
 .
 
 De [[liberale]], conservatieve burgerij vindt [[armenzorg]] en [[barmhartigheid]] nefast: het zet de armen niet aan tot werken maar tot ledigheid is de redenering. De oorzaak van het pauperisme en de armoede leggen ze bij hun zedeloosheid, hun luiheid, hun egoïsme, hun drankzucht en hun gebrek aan spaarzaamheid. Tot de situatie niet langer houdbaar is. 'De wind van de opstand waait, de storm verschijnt aan de horizon' schrijft [[Alexis de Tocqueville]] aan de vooravond van de 1848. En hij vervolgt: 'Ik krijg te horen dat er geen gevaar is omdat er geen rellen zijn; ik krijg te horen dat er geen revolutie op handen is omdat er geen onrust zichtbaar is aan de oppervlakte van de samenleving. Heren, sta me toe op te merken dat u zich vergist.' 
  
 .
 
 '''1. Europa ten prooi aan revolutie'''
 In februari 1848 valt het slapende Europa ten prooi aan een vroege industriële revolte én een late - misschien wel haar voorlaatste voedselcrisis. Met een revolutie tot gevolg. Als die in Parijs losbreekt, ontbrandt Europa: Duitsland, het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk, het latere Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Polen, Joegoslavië en Roemenië; overal waait de revolutionaire wind. Ze waait in landelijke streken, in de steden en in industriële gebieden en ze sleurt alle klassen mee: de boer, de proletariër, de burger, de kapitalist. In Nederland wijst de Groningse theologische hoogleraar P. Hofstede de Groot twaalf dagen na de februari-revolte al op het belang van 'menslievende verenigingen', niet zozeer om hun filantropie, hun hulp of hun caritas maar veeleer om de opkomende arbeidersklasse zo op te voeden 'dat zij hare vrijheid niet misbruikt tot het genot van dierlijke uitspatting, maar gebruikt tot het verkrijgen van menschelijke beschaving.' Lees: de arbeidersklasse politiek en sociaal onmondig te houden. Zijn belangrijkste voorstel van Hofstede de Groot is een 'Algemeen Patronaat der gegoeden over de geringen' in te voeren om 'den oorlog die dreigt uit te barsten van de armen tegen de rijken te verhoeden.' De liefdadigheidsverenigingen en de politie vormen het negentiende eeuwse het antwoord op de angst bij de heersende klasses die de dreiging voelt van een oorlog van de armen (numeriek in het overwicht) tegen een kleine, elitaire groep van rijken. Welzijswerk en politie houden zo de arbeiders 'arbeidsgeschikt', ze disciplineren, socialiseren en compenseren de frustraties van het arbeidsproces. Politie en welzijnswerk waarborgen zo het voortbestaan van de klassenmaatschappij en voorkomen de klassenstrijd. Vier dagen na deze rede zou Willem II zich in één nacht bekeren tot het liberaal conservatisme.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;H.C.M. MICHIELSE. ''De burger als andragoog. Een geschiedenis van 125 jaar welzijnswerk (1848-1972)'', Meppel, Amsterdam, 1977, p. 11.&lt;/ref&gt; 
  
 .
 
  '''2. Niet in België''' 
 In Brussel, de hoofdstad van zijn jonge natie verneemt [[Leopold I van België|Leopold I]] hoe het zijn schoonvader [[Louis-Philippe]] in Parijs vergaat en hoe die ten val komt. Ongerust schrijft hij zijn nicht - de Britse Queen [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|Victoria]] - een brief met de vraag 'Waar zal dit eindigen?' Tot zijn verwondering reageert zijn land patriottisch, inclusief de arbeidersklasse. Brussel ligt op tien uur reizen van Parijs en toch laat het proletariaat zich ''niet'' tot de internationale oproer verleiden terwijl het in Parijs, Berlijn, Wenen en Madrid tot straatgevechten komt. Integendeel, ze toont nationale sympathie. Dat eensgezinde patriottisme is wellicht voor een stuk te danken aan het voorbije beleid van de oorlogsminister [[Pierre Emmanuel Félix Chazal]], ooit een Fransman en aanhanger van [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] en de premier [[Charles Rogier]]. Die stak zijn [[utopisch socialisme]] nooit onder stoelen of banken. 
 
 .
 
  '''3. Politiestaat'''
 De revolutionaire crisis dringt de regering diverse doelen op: 1. De indoctrinatie (met godsdienst) en de beteugeling (gevangenissen) van het proletariaat; 2. In 1850 stemt het parlement de wet op de behandeling van de krankzinnigen. De wet steunt op de voorstellen van Guislain en Ducpétiaux uit 1832; 3. De installatie van een wij/zij, bourgeoisie versus het proletariaat denken en een volstrekte scheiding van de beide klassen (parken blijven voorbehouden voor de 'betere' klasse, net zoals de passages en overdekte winkel-gallerijen); 4. De binnenlandse politieke en sociale onrust vermijden en ordehandhaving; 5. De revolutie buiten het land houden. Die buitenlandse dreiging loert van uit Frankrijk en Nederland. Daar laat Willem II de droom van zijn vader die hij sinds 1840 opvolgde - het terugwinnen van de Belgische gebieden - niet varen. In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek. Dit zogenaamde [[Belgisch legioen (1848)|Belgisch legioen]] stak op 29 maart 1848 de Belgische grens over om er opstanden uit te lokken en de monarchie omver te werpen. De legerafdeling van [[Joseph Fleury-Duray|Joseph Fleury]] wachtte ze op, doodde zeven revolutionairen en jaagde ze uiteen bij [[Risquons-Tout]]. Van de zestig gevangenen veroordeelde het Antwerpse [[Hof van assisen]] zeventien van het tot de doodstraf.
 
 .
 
 '''4. De indoctrinatie en de beteugeling van het proletariaat'''
 Na de ‘grote schrik’ van 1848 juicht de geestelijkheid de komst van de spoorweginfrastructuur toe: ze zorgt dat fabrieksarbeiders pendelen en dat de arbeider onder de hoede van de herder blijft; de spoorwegen zijn het antwoord op de ontvolking van het platteland tegen en een ventiel voor de industriesteden die uit hun voegen te barsten. De betaalbare spoorabonnementen voor arbeiders in 1869 zijn er de concretisering van. Met het omgekeerde effect hield de geestelijkheid echter geen rekening: de pendelarbeid verspreidde het socialisme en de mentaliteit van de stad naar het platteland. Na de ‘grote schrik’ juicht de vrijzinnige en liberale Belgische burgerij de geestelijkheid toe en relativeert ze haar eigen antiklerikalisme: de burgerij had de proef van de revolutie succesvol doorstaan en één les geleerd: de subversie van het proletariaat was met een krachtig tegengif te bestrijden: de moraliserende kerk. ‘Deze agitatie van radicalen’ schreef een liberale krant op 31 maart 1848 ‘ondermijnde de zedelijkheid van de arbeiders. Tevoren luisterden zij naar de stem van het christendom en beschouwden zij hun leven als een pelgrimstocht naar de beloning voor de zware last die ze torsten.’ Het leidde tot een vreemde klasse-solidariteit tussen gelovigen en vrijzinnigen: de godsdienst moest plotsklaps en opnieuw uitgroeien tot ‘de trouwe vriend van het volk.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN ISACKER KAREL. ‘’Mijn land in de kering 1830-1914. Deel I, Een ouderwetse wereld 1830-1914,’’ Nederlandse boekhandel, Antwerpen, 1984, p. 129.&lt;/ref&gt;
 
 . 
 '''5. ♣ De eeuw van het stadspark'''
 De uitzichtloze ellende in de beluiken, de stadskankers zijn het best te bestrijden met het [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanniaanse]] recept dat Parijs na de juli-revolte beproeft. Het [[Haussmann|Haussmannisme]] elimineert volkswijken in ruil voor prestigeprojecten van boulevards, een justitiepaleis, gevangenissen, stations... en natuurlijk niet te vergeten de stadsparken als groene longen. In België is de uit Duitsland afkomstige en in Brussel overleden Frédéric Édouard Keilig (1827-1895) een erg productieve landschapsarchitect. Hij ontwerpt onder meer het Ter Kamerenbos, het Park van Laken, het Stadspark in Antwerpen, het Luikse Parc d'Avroy en het Maria Hendrikapark in Oostende. Ook Louis Fuchs (1818–1904), eveneens uit Duitsland afkomstig en in Brussel overleden is geen onbekende. Hij behoort tot de top drie van de Belgische tuin- en parkarchitecten. Fuchs gaf les op de Mechelse land- en [[PTS Campus Mechelen|tuinbouwschool]] en de École d’Horticulture de l’État. In 1861 mag hij zichzelf de eerste groeninspecteur van Brussel noemen. Hij ontwerpt de Brusselse parkbegraafplaats in Evere, het [[Leopoldpark (Oostende)|Leopoldpark]] in Oostende, het stadspark Sint-Donatius in Leuven, het Kasteel Drie Koningen in Beernem, het Kasteel d'Aertrycke in Torhout, het park van de [[tuinbouwschool van Vilvoorde]], het Park van Kasteel Den Brandt in Antwerpen, het domein van het kasteel van Beervelde.
 
 .
 
 '''6. Wij/zij'''
 De burgerij stimuleerde de segregatie om de confrontatie met de viezigheid, de ellende en de ondeugden buiten haar blikveld te houden. Voor de rest vreesde ze de epidemie die iedereen kon treffen. ‘De wet van 1 juli 1858 beoogde de sanering van ongezonde buurten door onteigening en afbraak. Na de cholera van 1866, de ergste van de eeuw met 43.000 slachtoffers in het hele land, hoofdzakelijk in de krottenwijken, laat de wet van 1867 de onteigening toe voor alle stadsverfraaiing.  
 
 .
 
 '''7. Landbouwscholen: onrust vermijden en orde'''
 Op 3 april 1848 zorgt een wet voor inrichtingen die de overlast van de zwervende jongeren moet inlossen: voor [[Édouard Ducpétiaux]], de inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid is dit een kans: hij realiseert zijn hervormingsscholen. Inspiratie vindt hij in het Franse [[Mettray]], een eerste landbouwschool voor jonge delinquenten. Het accent ligt minder op straf en meer op (her)opvoeding om van de jongere een ‘nuttige burger en bekwame arbeider' te maken en zo de 'armoede en bedelarij uit te roeien’. Ook  [[Charles Rogier]], de minister van binnenlandse zaken vindt de inrichting van tuinbouwscholen zaak. Het K.B. van 30 april 1849 is het startschot voor het Institut Royal d'horticulture in [[Gentbrugge]], in het tuinbouwbedrijf van Van Houtte. In [[Vilvoorde]] komt er in dat jaar het Koninklijke Instituut voor horticultuur nabij de plantenkwekerij De Bavay.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN DAMME SYLVIE. ''Landschapsontwerp in Vlaanderen. Landschap als narratief en integrerend medium in de ruimtelijke ontwerppraktijk'', Garant, Antwerpen, 2013, p. 50. Verder schrijft ze: 'Het doel van deze scholen luidde kernachtig, maar enigszins eenzijdig: &quot;door theorie en praktijk goed boomkwekers vormen die een volledige kennis hebben van alles wat hun beroep betreft&quot;. De scholen waren in hoofdzaak gericht op sierplantenteelt, waaronder ook uitheemse sierplanten. De goede reputatie van de scholen zorgde ervoor dat gaandeweg ook buitenlandse studenten naar Vlaanderen afzakten om er vakkennis en wetenschappelijke ervaring op te doen. Tegelijk zorgt de internationale bekendheid van zowel de lesgevers als de afgestudeerden voor de wereldwijde vermaardheid van de Vlaamse tuinbouw. (...) Geen enkel vak richtte zich op de publieke ruimte.&lt;/ref&gt; In [[Ruiselede]] komt een instelling voor jongens in 1849, in [[Beernem]] komt een instelling voor meisjes in 1853 en in [[Wingene]] komt er in 1855-56 een opleiding voor scheepsjongens. Ruiselede wil 500 jongens, Beernem wil vierhonderd meisjes en een aantal kinderen tussen de twee en zeven. Wingene wil honderd jongens en bouwt voor hen een schoolschip. Het matrozenbestaan lijkt even avontuurlijk als aanlokkelijk. De eerste schoolhoeve start op het Sint-Pietersveld in Ruiselede (in gebouwen bedoeld als suikerfabriek) en wordt tot in het buitenland beroemd. Helaas: de tucht is repressief militair en het personeel bestaat uit ex-militairen. Veel opvoedkunde is er niet. Doorgaans gaat het om jonge kinderen: één op drie is jonger dan twaalf en de meesten zijn bij aankomst analfabeet. De instelling beoogt een complete vorming: sport, gymnastiek, muziek (eigen fanfare). In 1859 is 186 hectare gecultiveerd, met een groentetuin en boomgaard. De productie komt de jongeren, het personeel en gevangenissen ten goede. Vanaf 1910 leidt de instelling op tot andere beroepen dan landwerker: kleermaker, schoenmaker, schrijnwerker, smid... 
 
 .
 
 '''8. De revolutie buiten houden'''
 NEDERLAND In Gent kan Willem II rekenen op een kleine, fanatieke [[Orangisme (na 1830)|orangistische]] kern. Gedurende het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, tussen 1815 en 1830 ontpopt Gent zich  tot een universiteitsstad, havenstad en industriestad. Dankzij Willem II - de man kreeg in Gent onlangs zijn standbeeld - komt er een zeehaven met het [[Kanaal Gent-Terneuzen]] en de katoenweefsels vinden een ongezien afzetgebied in Nederlands-Indië. Niettegenstaande de Gentse orangisten liefst Frans spreken, verklaren deze drie elementen waarom de stad de [[Belgische Omwenteling]] niet toejuicht. Na 1848 vernevelen die orangisten en gaan ze op in de Liberale Partij.
 FRANKRIJK In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek waar ook België deel van uitmaakt. Dankzij de inlichtingendienst slaagt het Belgisch leger er in om deze tweeduizend revolutionairen bij [[Risquons-Tout]] en [[Quiévrain]] tot staan te brengen. 
 Het is in die context dat de regering België omvormt tot een [[politiestaat]]. Het is in die context dat de Liberale regering van [[Charles Rogier]] de sinds 1831 in slaap gedommelde [[Burgerwacht]] nieuw leven inblaast en hen op zondagmorgen (tot ongenoegen van de kerk) laat oefenen. Dat leidt niet tot militaire expertise noch tot discipline onder de bewapende mannen. De bevolking noemt hen een 'operetteleger' en sommige van hun interventies lopen uit de hand. Eind februari, na de Parijse revolte, roept de Justitieminister de gemeenten op om paspoorten streng te controleren, danszalen voor middernacht te sluiten en samenscholingen van meer dan vijf personen te verbieden. En er volgen preventieve uitzettingen van vreemden die de 'publieke rust in gevaar brengen'. De politie of de staatsveiligheid arresteren [[Karl Marx]] en zijn vrouw, [[Jenny von Westphalen]] die sinds 1845 in Brussel verblijven. In de nacht van 1 op 2 maart zetten ze hen het land uit, nadat [[Jenny Marx]] een nachtje in de gevangenis nabij de grote markt 'Den [[Amigo (Brussel)|Amigo]]' verbleef. De pers sprak er schande over dat deze adellijke vrouw tussen de prostitués, straathoertjes en kruimelcriminelen moest hokken. In hoeverre het verhaal klopt, is moeilijk te achterhalen, er bestaan verschillende versies van. Sommige bronnen zeggen dat Marx ook hier werd opgesloten. Wat tegenwoordig een hotel is voor de rijkere klasse - sleeën rijden af en aan pal in het centrum - was in 1848 gewoon een eeuwenoude gevangenis. Je kan de celstructuur aan de buitenkant nog herkennen. In elk geval leidde de opsluiting van de adellijke Jenny tussen volksmensen tot een schandaal. Kranten spraken er schande van en op vraag zou Jenny een aparte kamer hebben gekregen. In de zestiende eeuw droeg deze gevangenis naam 'Vrunt'. Vrunt betekent 'gevangenis van de heer', een luxecachot voor de hogere klasse die men in een soort huisarrest plaatste. De Spanjaarden vertaalden 'vrund' verkeerdelijk in 'vriend' en zo kreeg 'Den Amigo' zijn naam. 
 

.

=== 1849 ===
[[Bestand:Louis_van_Houtte00.jpg|thumb|right|550px|[[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876): de tuinbouwschool als reactie op de revolte van 1848 en als antithese van de gevangenis.]]

.

* De Amerikaanse schrijver en dichter [[Edgar Allan Poe]] overlijdt, hij is 40.

.

* ♣ De Ieperling [[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876) studeerde in Frankrijk en nam in 1830 actief deel aan de Belgische revolutie. Kort na de onafhankelijkheid schopt hij het tot hoofd van de Brusselse Kruidtuin. In 1833 richt hij het tijdschrift ''L'Horticuleur belge'' en later volgt ''Flore des serres'' met overvloedige kleurenillustraties. Geen land dat meer tuintijdschriften kent dan België. Het aantal vakbladen loopt op tot veertig, meestal in het Frans, die in groeiende en luxueuzere oplagen verschijnen: ''Herbiér de l'Amateur des Fleurs'', ''La Belgique Horticole'' tonen kleur en detail van de plantenwereld en de Amerikaanse, de Aziatische en de Afrikaanse import. Nadat de prachtige platen vernist zijn doen ze sprookjesachtig en onwerkelijk aan. In 1839 kiest Van Houte - na een reist door Brazilië - voor de bloementeelt in Gentbrugge en vestigt naast zijn kwekerij een lithografische drukkerij. Daar drukt hij tussen 1845 en 1880 de drieëntwintigdelige ''Flore des Serres et des Jardins de l'Europe''. en na de revolutie van 1848 richt hij bij zijn kwekerij de middelbare landbouwschool van Gentbrugge op als geëngageerde reactie op de revolte. Mannen van naam leren er de orchideeën en azaleakweek kennen, de snoeikunst en het leifruit. De combinatie van een wetenschappelijk gerund bedrijf, de vraag naar bloemen en fruit, de tuinbouwkundige genootschappen, de geïllustreerde vakbladen en de tuinbouwscholen doen de pomologie - de wetenschap van de fruitrassen - opklimmen tot een respectabele en internationale discipline.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUDO VANDAMME (Ed.). ''Uitgelezen bloemen. Botanische boeken en orchideeënprenten uit Brugse verzamelingen'', De Biekorf, Brugge, 1997; WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 44-45.&lt;/ref&gt; 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Thomas.Cook.jpg|[[Thomas Cook]] (1808–1892) is de stichter van een reisorganisatie.
File:Marx+Family and Engels.jpg|Marx en familie, samen met F. Engels.
File:Edouard_Ducpetiaux1871.jpg|[[Edouard Ducpetiaux]].
File:Rowland_Hill_-_Project_Gutenberg_etext_13103.jpg|[[Rowland Hill |Rowland Hill]].
File:Thamestunnel.jpg|De Thamestunnel.
File:Thames_tunnel_construction_1830.jpg|De Thames tunnel constructie.
File:DelaneysFamineStatute.JPG|Hongersnoodmonument van [[Edward Delaney]] uit 1967 in Dublin.
File:Charles_Rogier_(02).jpg|[[Charles Rogier]].
File:Edgar_Allan_Poe.jpg|[[Edgar Allan Poe]].
File:Petőfi_Sándor.jpg|Daguerreotype van de Hongaarse revolutionair [[Sándor Petőfi]] (1823-1849). 
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE TWEE: 1849-1890 =

[[Bestand:Leopoldpark Oostende kiosk.jpg|thumb|Kiosk, Leopoldpark, Oostende|thumb|550px|Leopoldpark Oostende, kiosk.]]

[[Bestand:Paris._Lacs_du_Bois_de_Boulogne_-_Charles_Rivière_del._et_lith._LCCN2016652456.jpg|thumb|550px|In 1848 koopt de Franse staat het bos en verkoopt het in 1852 Parijs. Georges-Eugène Haussmann transformeert het tot een Engels park, op de allée Reine Marguerite en de avenue Longchamp na.]]

[[Bestand:Hyde_Park_Bicycling_Scene_1896_Robert_W_Paul_London_Royal_Park.webm|thumb|550px|Hyde Park in Londen dateert uit de 17de eeuw. Prins Albert organiseert er in 1851 de eerste Wereldtentoonstelling. [[Joseph Paxton]] bouwde [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]], een gebouw van glas en staal.]]

[[Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg|thumb|550px|Central Park opende haar poorten voor het publiek in 1859.]]

{{Cquote|'''Een andere noviteit van de negentiende eeuw was de [[wereldtentoonstelling]], de opvallendste combinatie van een panoramische blik en encyclopedische vaststelling. Het begon met de Great Exhibition of the Works of Industry of All Nations in het Londense Hyde Park (1851), waarvan het spectaculaire kristallen paleis, een zeshonderd meter lange hal van glas en ijzer, tot op de dag van vandaag in de herinnering voortleeft, hoewel het later naar de rand van de stad overgebrachte restant van het gebouw in 1936 afbrandde. De Great Exhibition was een product van het beginnende spoorwegtijdperk. Alleen de spoorwegen maakten het mogelijk meer dan honderdduizend tentoonstellingsobjecten en één miljoen bezoekers van buiten de stad naar de plaats van bestemming te krijgen - een voorafspiegeling van het 'expo-toerisme' van later tijden. (...) Tot 1914 volgden er talrijke wereldtentoonstellingen of grote internationale tentoonstellingen, expositons universelles, world's fairs, en elk ervan verwezenlijkte in haar eigen tij en op haar eigen plek een eigen ideologisch programma: Parijs (1855, 1867, 1878, 1889, 1900), Antwerpen (1885, 1894), Barcelona (1888), Brussel (1897, 1910), Chicago (1893), Gent (1913), Londen (1862, ook de Colonial and Indian Exhibition van 1886), Luik (1905), Milaal, 1906, Melbourne (1880), Philadelphia (1876), St. Louis (1904), Wenen (1873).'''|[JÜRGEN OSTERHAMMEL, p. 37.]}}

== Jaren vijftig van de negentiende eeuw ==
'''In Frankrijk laat de autoritaire Louis Napoléon zijn ideeën samenvallen met de technocratische romantiek en bouwwoede. Tijdens zijn Tweede Keizerrijk bloeit de bouwsector, de spoorwegen, de kolenmijnen... De goudkoorts van Californië en Victoria maken goedkope leningen mogelijk. De straatgevechten en de barricades leidden in Parijs tot infrastructuurprojecten. Ook in het postrevolutionaire Madrid en Wenen komen grootschalige programma's. In Berlijn komt het initiatief tot de contrarevolutie van de politieman Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey (1805-1856). Zijn professionalisering van het korps tijdens de revolutiedagen en hun harde aanpak van de demonstraties, maakte hen gehaat en gevreesd, met von Hinckeldey op kop. Met zijn gecoördineerde hervormingen na de revolutie sleept hij Berlijn eigenhandig de moderniteit in. Hij opent gaarkeukens, bad- en washuizen in de armenwijken, opvangtehuizen voor kwetsbaren, er komt een modern brandweerkorps en een properwaterleiding. Von Hinckeldey ziet het belang in van de jonge wetenschap, de statistiek in. Met tabellen en grafieken bestudeert hij de omvang van de armenzorg, de voedselprijs, de demografie, de doodsoorzaken, de huurprijzen enzovoort. Daartussenin zoekt hij verbanden, correlaties, oorzaken en gevolgen. Geleidelijk aan nemen de stad en de staat de kritische argumenten en de taal van de hervormingsgezinde Friedrich Engels, Karl Marx en consoorten uit de eerste helft van de eeuw over. De Berlijnse bevolking bekijkt de initiatieven van von Hinckeldey aanvankelijk met argwaan, na de uitvoering groeit hun sympathie. Als hij een clandestien gokhol in het elitaire Hôtel du Nord ontruimt, en de jonge aristocratische gokkers in de cel gooit, taant von Hinckeldeys reputatie bij de adel en het koningshuis. Het incident, aangevuld met onterechte beschuldigingen leiden tot een pistolenduel. Op 10 maart 1856 krijgt de zwaar bijziende von Hinckeldey op de Jungfernheide, ten Noorden van Berlijn een kogel in de borst. Met zijn dood wijzigt de beeldvorming bij de brede bevolking. De strenge en gehate politieman is nu een volksheld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld, 1848-1849,'' Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 855-861.&lt;/ref&gt; In 1904 verwerft de stad Charlottenburg een tweehonderd hectare van de Jungfernheide en legt er stadspark en de eerste Berlijnse arbeiderstuinen aan. Sinds 1856 staat er waar het duel plaatsvond een gedenksteen voor Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.'''

.

[[Bestand:Knut Ekwall-Frieriet.jpg|thumb|550px|♣ Een gevolg van de oprichting van de tuinbouwscholen, is de introductie van de kamerplant en handboeken voor hun verzorging. Kamerplanten dienen een esthetisch doel, als voedsel, medicijn of kruid hebben ze geen functie. Dit schilderij van [[Knut Ekwall]] (1843-1912) uit de jaren tachtig van de negentiende eeuw toont een overdadig burgerlijk interieurs met varens en palmen. De kunstenaar Robert Koehler (1850–1917) schildert omstreeks 1895 een gelijkaardige palm in zijn 'First Snow'. Verder heeft de komst van de kamerplant te maken met de moraliserende burgercultuur, het verdwijnen van de natuur door de industrialisatie en de verstedelijking. In Nederland zien na 1870 de Floralia-verenigingen het levenslicht. Ze staan in het teken van de volksverheffing. Het doel is om Jan met de pet plantenverzorging te leren. Prijskampen, stekjes uitdelen, beoordelingen moeten de gewone man beschaving en schoonheidszin bijbrengen. In 1873 is er de oprichting van de 'Floralia' in Amsterdam, een 'Vereeniging tot volksbeschaving door het kweken van planten.' Kritiek op de vaak gebrekkige verzorging verzorging is er ook te horen. Ze leven in gevangenschap als stumperds en invaliden. In 1880 schrijft De La Blanchère in zijn werkje ''De Kamerplant'' dat kamerplanten niet bestaan, net zoals landvissen niet bestaan. Ze zijn bannelingen en uit hun omgeving weggerukt. Een begrijpbare commentaar. Arbeiderswoningen zijn donker, vochtig en koud en hun bewoners kunnen tijd, geld noch energie vrijmaken voor plantenverzorging. Alleen planten zoals varens die tegen een stootje kunnen, vinden in de arbeiderswoningen onderdak. De burgerij waagt zich aan palmen, begonia's, primula's, bromelia's, orchideeën, cineraria's, fuchsia's, hedera's, clivia's en cyclamen waarbij de burgervrouw zich bekommert over haar groene kroost als waren het haar eigen kinderen. Ze schikt ze in hoekjes en op tafeltjes, in bakken of banken, hangend en overdadig. Een handboek uit 1901 waarschuwt voor overdreven wansmaak. Strikjes en lintjes ter versiering, horen niet. In Nederland drukt het spreekwoord 'Achter de geraniums zitten' de totale burgerlijke nutteloze verveeldheid uit en in Vlaanderen klimt de vrouwentong of de sanseveria in de jaren zestig en zeventig op tot vensterbankkoningin.]]

[[Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg|thumb|550px|De steden die de onrust van 1848 kenden, probeerden de herinnering aan de opstand uit het collectieve geheugen te wissen. Mensen zijn ruimtelijke wezens en herdenkingen zijn historische problemen: de plekken zelf kunnen niet vertellen, alleen de mensen die er samenkomen hebben een verhaal. Om de fysieke revolutieruimte aan te pakken stellen de contrarevolutionairen in Parijs en Napoleon III  [[Georges-Eugène Haussmann]] aan tot [[stadsarchitect]]. Het stratenpatroon en de woonkwaliteit in de stad zijn een ramp, verkeer raakt nauwelijks vooruit. Het koningshuis verliet in de zeventiende eeuw om die reden Parijs en ruilde het [[Louvre]] in voor [[Versailles (paleis)|Versailles]]. Bovendien hebben de stegen en de eeuwenoude bebouwing drie revoluties laten gedijen: de [[Franse Revolutie]], die van [[1830]] en die van [[1848]]. De revolutionaire opstanden waren nauwelijks onder controle te krijgen: kronkelige krotstegen zijn ideale vluchtwegen en smalle straten laten toe om barricades op te werpen. Politie en het leger raken niet in de opstandige wijken en bij het bombarderen van barricades worden die alleen maar sterker. De boulevards die Haussmann doortastend aanlegt, rekenen af met deze nadelen. De stad diende niet langer van buitenaf verdedigd te worden tegen vreemde troepen, maar tegen zijn eigen inwoners, het proletariaat. Tegelijk verwezenlijken de boulevards een sociale en economische functie. Flaneergedrag zorgt voor een nieuw soort consumentisme. De woningen die Haussmann er optrekt zijn bedoeld voor burgers die hun huisraad liever niet als barricade gebruiken. En hoe hoger de verdieping, hoe lager de welvaart van de bewoners. De ruimtes onder de dakpannen zijn gereserveerd voor het huispersoneel. Arbeiders komen er niet in, daar zijn smerige buurten voor. [[Richard Sennett]], een pijprokende en oude stadssocioloog drukt het zo uit: 'De economische ecologie van de nieuwe stad had veel weg van vuil ondergoed onder een baljurk.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''Stadsleven. Een visie op de metropool van de toekomst,'' Meulenhof, Amsterdam, 2018, p. 47; voor een positievere kijk op Haussmann zie: DIRK VELGE. ''De ziel van Parijs. Bijzondere plekken, mensen en geschiedenissen,'' Hannibal, sp. 2021, p. 185-194.&lt;/ref&gt; De [[burgerij]], een klasse die ontstaat met de [[Industriële Revolutie]] trekt van bij het begin de neus op voor het 'gewone volk'. [[Cholera]] en andere ongeneesbare ziektes vormden daar de reden toe. Op de boulevard maken de ruime, gemeenschappelijke houten tafels (waar onbekenden samenzitten) plaats voor de kleine, metalen ronde tafeltjes voor een koppeltje of kleine gezelschappen. Kortom, het meubel biedt een [[hygienisch]]e (en sociale) bescherming. Stadsbewoners laten zich niet langer door wildvreemden aanspreken. In oudere tijden was het gebruikelijk op onbekenden af te stappen, die bij de arm of de hand te nemen en discussies of gesprekken aan te gaan. Dit gedrag evolueert van de herberg waar alle sociale standen door elkaar discussiëren naar de ingetogenheid van het café, de plaats waar sinds de ontdekkingsreizen koffie gedronken wordt en de sociale status in bubbels wordt uitgedrukt. Voltaire was zo'n vroege cafébezoeker. Hij pleit ervoor om de derde stand op afstand te houden. In het openbaar vervoer gaat het er net zo aan toe. Waar reizigers uit alle klassen in een zeventiende-eeuwse postkoets of een [[diligence]] het zelfde tarief betalen en onbekommerd de reis en hun leven met elkaar delen, worden de [[Omnibus (vervoermiddel)|omnibus]] (het openbaar vervoer dat de [[Metro (vervoermiddel)|metro]] voorafgaat), de (paarden)tram en de trein het toonbeeld van een klassensegregatie. In 1844 tellen de Belgische spoorwegen 290 rijtuigen in derde klasse, 186 in tweede en 110 in eerste. Ook de wachtzalen kennen de klassenscheiding.]]

.

=== 1850 ===
.

* De armoede in België bereikt ongekende hoogtes: in de steden is 1 op 4 arm, op het platteland 1 op 5. In Oostende overlijdt de eerste koningin van België. Ze is achtendertig. [[Louise Marie van Orléans|Louise Marie]] (1812-1850) schonk het leven aan de prinsenkinderen [[Lodewijk Filips van België|Lodewijk Filips]] (1833-1834), [[Leopold II van België|Leopold (II)]] (1835-1909), [[Filips van België|Filips]] (1837-1905) graaf van Vlaanderen en vader van [[Albert I van België|Albert I]] en [[Charlotte van België|Charlotte]] (1840-1927), die in 1857 met aartshertog [[Maximiliaan van Mexico|Maximiliaan]] huwde en keizerin van [[Mexico (land)|Mexico]] werd. De koningin is ziek sinds 1849, waarschijnlijk aan [[tuberculose]]. Ook de rellen in Parijs van 1848 die koning Louis-Philippe van zijn troon verdreef, beïnvloedden de gezondheid van de koningin. In Oostende hoopt ze op krachten te komen. Ze overlijdt er in het bijzijn van haar echtgenoot. Een trein brengt haar lichaam drie dagen later naar Brussel. De jonge Leopold II verblijft regelmatig in Oostende tot haar dood. Dat leidt ertoe dat hij Oostende zal uitbouwen tot koningin der badsteden en het praalgraf van zijn moeder daar onderbrengt. 

.

* Frankrijk intervenieert in Algerije, Senegal, Gabon, Ivoorkust terwijl Engeland zich toelegt op Indië, Australië en Nieuw Zeeland.

.

* Architect [[Joseph Jonas Dumont]] ontwerpt de gevangenis van Verviers en het Justitiepaleis te Verviers. In 1851 tekent hij de gevangenis van Leuven, die van Dinant en Charleroi. De idee van het Belgische gevangeniswezen gaat terug op de ideeën van Ducptétiaux uit 1830, na de revolte van 1848 komt alles in stroomversnelling.

.

* Oprichting [[Nationale Bank van België]].

.

.

=== 1851 ===
[[Bestand:Gent Dierentuin - lithografie van F. van Loo einde 19e eeuw. van Loo einde 19e eeuw.jpg|thumb|550px|De dierentuin van Gent of de ''Gentsche Diergaerde'' opent zijn deuren in 1851, in navolging van het Antwerpse en het Berlijnse voorbeeld. De zoo groeit tot 5,5 hectare en bestaat tot 1905. De Wereldtentoonstelling van 1913 maakt de zoo niet mee. Sinds 1838 arriveren er treinen. Gent Zuid is een kopstation en zal zijn deuren in 1928 sluiten omdat Gent Sint-Pieters als doorgangsstation naar de kust interessanter is. De luxetreinen Oostende-Wenen-Express en de Nord-Express naar Berlijn kunnen er stoppen en doorstomen. De dierentuin vindt zijn locatie in de [[Muinkmeersen]], een open ruimte tussen de [[Schelde (rivier)|Opperschelde]] en het spoor. Centraal staat een kiosk met een windmolen die het water op pompt. Aanvankelijk is de dierentuin een netwerkplaats voor de gegoede burgerij. Eind negentiende eeuw, als de bezoekersaantallen teruglopen, kunnen arbeiders de tuin op zondagvoormiddag bezoeken - contact met de hogere klasse blijft gevoelig. In 1905 sluit de dierentuin en verkoopt zijn dieren openbaar. De beren doden ze door ophanging. Gent verkavelt de gronden tot de [[Cité de Hemptinne]], met 67 [[beluik]]en. Het [[Muinkpark]] herinnert de dierentuin, net zoals sommige Gentse straten: de Buffelstraat, de Forelstraat, de Hertstraat, de Olifantstraat en de Zebrastraat. 
Na de Eerste Wereldoorlog komen de gronden rond het Sint-Pietersstation te koop en ontstaat het 'miljoenenkwartier'. 
In 1931 verdwijnt het Zuidstation onder de sloophamer. De crisis strooit roet in het eten voor de bouw van de handelsbeurs met de naam Zuiderpaleis. Het Koning Albertpark komt in de plaats, een langwerpig park dat de spoorroute tot op heden laat zien. Het park zal na de Tweede Wereldoorlog onderdak bieden aan het Informatiecentrum van de Intercommunale voor de aanleg van de autoweg E3. ]]

.

* De allereerste [[wereldtentoonstelling]] in het [[Londen|Londense]] [[Hyde Park (Londen)|Hyde Park]] onder de naam [[Great Exhibition|The Great exhibition of the works of industry of all nations]] lokt zes miljoen kijklustigen. In [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]] zijn 15.000 voorwerpen te zien, waarvan sommige met stoom aangedreven. Eén van de bezoekers is de stadsarchitect van [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]], [[Ildefons Cerdà (stedenbouwkundige)|Ildefons Cerdà]]. Hij is er onder de indruk van de efficiënte [[Watercloset|waterclosetten]] ontworpen door de ingenieur [[George Jennings]].

.

* [[Richard Wagner]] componeert de Ride of the Valkyries of de Walkürenritt in de tweede van de vier opera's Der Wag des Nibelungen. In 1979 gebruikt [[Francis Ford Coppola]] het stuk in de [[Viëtnam|Viëtnamfilm]] [[Apocalypse Now]] met [[Martin Sheen]], [[Dennis Hopper]] en [[Marlon Brando]].

.

* België verplicht de gemeenten om de [[doodsoorzaak]] van een overledene bij te houden. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Map of Ghent, 1841.jpg|Stadsplan Gent, tweede helft 19de eeuw. Rechtsonder de dierentuin.
File:Gedenkstein Volkspark Junfernheide (CharN) Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.jpg|Gedenkstein Volkspark Junfernheide von Hinckeldey
Bestand:GtExhib1851.jpg|Paxtons &quot;Crystal Palace&quot; bevatte de bomen uit Hyde Park
Bestand:Crystal_Palace.PNG|Hoofdingang
Bestand:Crystal_Palace_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_Queen_Victoria_opens_the_Great_Exhibition.jpg|Opening door de [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|koningin]]
Bestand:Crystal_Palace_from_the_northeast_from_Dickinson's_Comprehensive_Pictures_of_the_Great_Exhibition_of_1851._1854.jpg|Exterieur
Bestand:Ildefons_Cerdá_(1878).jpg|Ildefons_Cerdá in 1878.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1852 ===
.

* [[Victor Hugo]] verblijft in het huis De Duif op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]] in [[ballingschap]].

.

* [[Harriet Beecher Stowe]] publiceert [[De negerhut van Oom Tom]]. De roman is een aanklacht tegen de slavernij en verscheen eerder als serie.

.

.

=== 1853 ===
[[Bestand:Solomon_Northup_001_(cropped).jpg|thumb|550px|Solomon Northup (1808-1863(?))]]

.

* Het [[Klein Kasteeltje|Klein kasteeltje]] in werking als [[grenadier]]s- en [[karabinier]]skazerne strategisch aan de rand van het industriële [[Sint-Jans-Molenbeek]]. De militairen zijn inzetbaar bij onlusten. 

.

* Prefect [[Georges-Eugène Haussmann]] herbouwt Parijs. 

.

* De [[cholera]]-epidemie duurt tot 1854.

.

*  De autobiografie van [[Solomon Northup]] [[12 Years a Slave|Twelve Years a Slave]] verschijn. In 2013 producete [[Brad Pitt]] de gelijknamige film die drie Oscars won.

.

.

=== 1854 ===
[[Bestand:Walden Thoreau.jpg|thumb|550px|'''Walden; or, Life in the Woods''', of kortweg ''Walden'' verschijnt. Dit autobiografische boek van de [[Amerikaanse literatuur|Amerikaanse schrijver]] [[Henry David Thoreau]] (1817-1862) verschijnt na negen jaar werk en beschrijft de poging van de auteur om autarkisch te leven (terwijl hij zijn was regelmatig naar zijn moeder bracht). Het boek is genoemd naar de plek waar hij zich terugtrekt: ''[[Walden Pond]]''. In werkelijkheid duurt deze periode in Thoreaus leven twee jaar en twee maanden. Het boek verhaalt het in één jaar. Zijn filosofische, spirituele en maatschappij-kritische boodschap sluit aan bij het [[transcendentalisme]] en is anti-Amerikaans. 'Leef in elk seizoen terwijl het voorbijgaat: adem de lucht in; drink de drank; proef het fruit; en geef je over aan de invloed van de aarde.' Thoreau is veel geciteerd en gereciteerd. [[Frederik van Eeden (schrijver)|Frederik van Eeden]] sticht in 1898 een commune met de naam [[Walden (kolonie)|Walden]] en na de Tweede Wereldoorlog publiceert de psycholoog [[B.F. Skinner]] de [[Utopie|utopische]] roman [[Walden Two]], waarin een sociaal experiment plaatsvindt. De leden van de ''[[Dead Poets Society]]'' halen passages aan uit ''Walden'' bij het begin van elke vergadering in de film van [[Peter Weir (regisseur)|Peter Weir]](1989). In een bekend fragment moedigt de leraar zijn leerlingen aan om los te breken met ''Most men lead lives of quiet desperation. Don't be resigned to that. Break out!'']]

.

* In Londen ontdekt de wetenschapper [[John Snow]] (1813-1858) de verspreiding van cholera te danken is aan besmet water uit de pomp op Broadstreet. Hij zal lang niet gevolgd worden met zijn theorie. Snow kan doorgaan als de vader van de epidemiologie en de volksgezondheid. 

.

* Op 10 mei rijdt de eerste trein over de Entre Smbre &amp; Meuse Railway van Charleroi naar Vireux in Frankrijk. De locomotief is gemaakt in de Luikse fabrieken van [[John Cockerill]]. Tien jaar later slokt de Compagnies des Chemins de Fer Grand Central Belge de spoorlijn op. België is op dat moment de grootste industriële macht van het continent met als ruggengraat een spoorweg van noord naar zuid: ''La ligne du Grand Central''. Van Antwerpen, via het Brusselse naar Charleroi en terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 22-23.&lt;/ref&gt;

.

* [[Krimoorlog]]. Frankrijk en Engeland verslaan Rusland in 1856. 

.

* Het [[beleg van Sebastopol]] is een cruciale slag in deze oorlog. De slag duurt van oktober 1854 tot september 1855.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=fcVZimlGt2o '''BEELDFRAGMENT OVER DE KRIM-OORLOG''']

.

{{Panorama|panorama1854-1855.jpg|5000x483px|[[Franz Roubaud]]'s panorama «[[Beleg van Sebastopol (1854-1855)]]»}}

.

.

=== 1855 ===
.

* [[David Livingstone]] ontdekt de [[Victoriawatervallen]].

.

* In Rotterdam komt een tuin voor fazanten en watervogels. Is dit de allereerste dierentuin? De tuin wordt een succes en opent op 18 mei 1857 als de Rotterdamsche Diergaarde. De 'Vereniging Rotterdamsche Diergaarde' ziet eveneens het levenslicht in dit jaar. Alleen vooraanstaande burgers kunnen de tuin bezoeken. Later mogen niet-leden binnen via een zij-ingang. Dierkundige A. A. van Bemmelen richt vanaf zijn benoeming in 1866 de tuin in met ruimtes die er natuurlijk uitziet. Tralies verdwijnen, er komen ruimten waarin de dieren vrij bewegen. De kunstmatige rotsen geven de yaks en de moeflons een vrij gevoel. De volière van 50 bij 24 bij 9 meter met steltlopers, reigers en gieren illustreert een gelijkaardige vrijheid.

.

.

=== [https://www.ecomuseeboisduluc.be/ 1856] ===
[[Bestand:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|thumb|550px|Bois-du-Luc bij La Louvière is een van de oudste steenkoolmijn in België. Op de site is er nu een museum. De mijn functioneerde volgens het sociaal-[[Paternalisme|paternalistische]] concept. [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt [[Bois-du-Luc]] in 1856. Bevoorrechten vragen zich af waarom het [[proletariaat]] verarmt in tijden van een 'aanzienlijke stijging' der welvaart. Zo meent een zekere [[Emile Lion]] dat die welvaart niet alleen ten goede komt van de bovenste bevolkingslagen. Het lage morele peil, haar bandeloosheid en haar gebrek aan sparen trekt het proletariaat de dieperik in. Lion is niet de enige die tot deze conclusie komt. In vrijwel alle getuigenissen klinkt hetzelfde oorzakelijke lied: cafébezoek en verbeesting, wangedrag, luiheid.]]

.

* De meubelmaker [[Michael Thonet]] verbetert constant zijn productiemethode en opent een fabriek in [[Koritschan]], een [[Moravië (regio)|Moravisch]] stadje met een spoor. Zijn fabriek ligt te midden de beukenbossen die het houdt leveren voor zijn stoelen. Thonet kookt het hout niet langer in lijm, maar hij buigt het met stoom. In 1859 slaagt hij erin massieve staven te buigen: het massa meubel is geboren. De stoelen zijn met schroeven te monteren en zijn in kleine pakketten naar de consument te versturen. Van dit product zouden er meer dan 50 miljoen - tja, niet van de band rollen, daar is het te vroeg voor - gemaakt worden. In de goedkope versie bestaat die lichte stoel uit zes stukken hout, evenveel schroeven en twee moeren. Als Thonets patent afloopt in 1869, wordt de stoel eindeloos gekopieerd.

.

.

=== 1857 ===
[[Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg|thumb|550px|♣ Titelblad van de geïllustreerde uitgave uit 1900, ontworpen door [[Carlos Schwabe]]. Tijdens de Februarirevolutie van 1848 staat [[Charles Baudelaire]] op de barricaden. Intussen is hij bezig met het schrijven van [[Les Fleurs du mal]]. Hij vangt het werk aan in 1843 en zal het in 1857 beëindigen. Teleurgesteld is de burgerlijke afloop van de revolutie verlaat hij Parijs om te werken bij regionale kranten. Na het overlijden van Edgar Allan Poe vertaalt Baudelaire de Amerikaanse schrijver in het Frans. Het bezorgt beiden status. Daarna zoekt Baudelaire de fantasievolle esthetica op. In 1857 verschijnt de definitieve versie van ''Les Fleurs du mal''. De vrijmoedige en immorele, de obscene en grensoverschrijdende gedichten neemt de overheid in beslag wegens kwetsend en oneerbaar. Baudelaire en zijn uitgever [[Poulet Malassis]] betalen een boete. Baudelaires chronische geldgebrek doet hem lenen bij zijn moeder, zijn notaris en bij zijn uitgever. Die is hij aanvankelijk 850 frank schuldig. Het bedrag loopt op tot vijfduizend en het faillissement van de uitgever. In 1864 komt de dichter naar Brussel om een verzameld werk uit te geven. Het plan mislukt en en leidt tot een bitter pamflet: 'Pauvre Belgique!' Na een maand effectieve gevangenis vlucht Baudelaires uitgever Frankrijk uit om Baudelaire in de Brusselse Zuidstationsbuurt op te zoeken. Later verhuist hij naar de Mercelisstraat in Elsene. De Franse overheid zit beiden op de hielen voor zes zedenschennende gedichten: &quot;Lesbos&quot;, &quot;Femmes damnées, &quot;Le Léthé&quot;, &quot;À celle qui est trop gaie&quot;, &quot;Les Bijoux&quot; en &quot;Les Métamorphoses du Vampire&quot;. Syfilis tergt Baudelaire met zenuwstoornissen, afasie en verlamming. Een eerste teken ervan is zijn toeval in de barokkerk in Namen die hij samen met zijn vriend [[Félicien Rops|Felicien Rops]] bezoekt. Hij sterft op zijn 46ste in Parijs. In zijn gedicht 'De vijand' klinkt het decadentisme van het Fin de siècle reeds door (vertaling [[Petrus Hoosemans]]). 
.
Mijn jonge jaren waren zware onweersvlagen / 
Slechts hier en daar doorregen met wat zonneschijn; / 
Het noodweer heeft met zulk verwoesten toegeslagen / 
Dat rode vruchten in mijn gaarde zeldzaam zijn. /
.
Daar ben ik dan geraakt aan 't najaar van mijn denken / 
En zonder hark of spade komt het werk niet af / 
Van grond hergaren na dit tomeloos doordrenken / 
Dat gaten heeft geslagen diep zoals het graf. /
.
En wie weet of de nieuwe bloemen van mijn dromen / 
In deze bodem, schraal als oeverzand langs stromen, / 
Mystieke voeding vinden die hun krachten schraagt? / 
- O droefheid! Droefenis! De Tijd verteert het leven / 
En deze zwarte Vijand die ons hart doorknaagt / 
Wint groei en sterkte uit het bloed dat wij hem geven! 

.

.

;Landschap
(Vertaling W. Jonker)
.
Als ik mijn zangen dicht wil ik, kuis en ontheven / 
Zoals een astroloog, dicht bij de hemel leven, / 
En dromerig luisteren hoe de wind het plechtig lied / 
Van klokketorens draagt door hun en mijn gebied. / 
.
Geleund aan 't zolderraam laat ik mijn blikken dwalen / 
Over het werkterrein vol zang en vol verhalen, / 
Het woud van schoorstenen en torens; hoog en wijd / 
De hemel, oorsprong van gedroomde eeuwigheid.
.
Ontroerd zie 'k ster na ster in 't nevelig blauw ontwaken / 
En lamp na lamp zijn raam tot vredig baken maken. / 
Ik zie hoe steenkoolrook opstijgt naar 't firmament / 
En hoe de maan haar blank mysterie neerwaarts zendt.
.
Lente, zomer en herfst zie 'k jaar na jaar verschijnen, / 
Maar als de winter komt doe 'k blinden en gordijnen / 
En deuren overal dicht; ik loochen sneeuw en ijs, / 
En heimelijk bouw ik mijn betoverde paleis.
.
Daar droom ik dan mijn droom: lichtblauwe horizonnen, / 
Fonteinen van albast, tuinen met klaterbronnen, / 
Kussen, van vroeg tot laat het hoogste vogellied, /
En al het kinderlijks dat de Idylle biedt.
.
Het Oproer beukt mijn raam in zijn vergeefse pogen, / 
Maar 'k luister niet en blijf over mijn werk gebogen, /
Want ik bevind mij op een hoge wellusttop, / 
Ontplooi mijn schepperswil en roep de Lente op.
.
Mijn hart is mij tot zon, en mijn gedachten branden; /
Ik maak een zoel klimaat in nooit betreden landen.]]

.

* In Wenen laat de keizerlijke ordonnantie die op kerstavond verschijnt de stadswallen slechten om de Altstadt met de buitenwijken te verbinden. De werken duren een decennium en midden jaren zestig zal de Ringstraße zich openen voor het verkeer. De oude bebouwing verdwijnt en overal verschijnen er bouwwerken met historiserende neostijlen.

.

* New York gebruikt de eerste [[Lift (transport)|personenlift]].

.

* In de V.S. verkoopt [[Joseph Gayetty]] machinaal toiletpapier als losse vellen met [[aloë vera]]. WC-rollen komen vermoedelijk van de Amerikaanse Scott Paper Company in Philadelphia in 1871. Toiletpapier gaat terug op het 14e eeuwse China, een luxeproduct voor de keizer. Elders worden wol, hennep, gras, water, de spons of de handen gebruikt en vanaf de zeventiende eeuw komen de kranten.

.

* [[Auguste Comte]] (°1798), de grondlegger van de [[sociologie]] (hij formuleert het begrip in 1838) overlijdt. Hij is geen zestig en heeft enkele zelfmoordpogingen, een tragisch en een depressief leven gekend. Rond zijn persoon is een cultus ontstaan. Zijn [[positivisme]] en [[geschiedenis van de sociologie|sociologie]] zijn een reactie op en een nuance in het verlichtingsdenken die de chaos (het bloedvergieten en de malaise) van de Franse Revolutie lijken te verklaren. De maatschappij evolueert (verbetert) volgens Comte via orde en vooruitgang, niet via de chaos die de verlichte denkers vooropstellen. Comte beëindigt zo de [[Franse Revolutie]] met een intellectuele verklaring. Hij ziet de geschiedenis dus niet als een proces waarbij de mens het heft in handen neemt (zoals de Verlichting dat ziet) maar als een proces dat verloopt volgens vaste sociale wetten. Deze [[determinatie]] bepaalt het denken, het lot en de moraal van de mens. In tegenstelling tot wat de verlichtingsfilosofen stellen, kan de mens deze wetten niet veranderen, wat Comte tot een inspirator van het [[Naturalisme (literatuur)|naturalisme]] en een voorloper van het pessimisme van het [[Fin de Siecle]] maakt. Toch is het denken van Comte doordrongen van een zeker optimisme, de wetten zijn te bestuderen en zo zijn veranderingen te verklaren en kan de mens zich voorbereiden op wat komt: 'Savoir pour prévoir' is zijn leuze. De omgeving, de afstamming en de omstandigheden zijn de variabelen die het lot van elke mens bepalen. Positivistische wetenschappers achten observatie, feiten, wetmatigheden en analyse hoger dan abstracte redeneringen. Of met andere woorden ze prefereren Aristoteles boven Plato: wijsgerige bespiegelingen zetten geen zoden aan de dijk. Comte kende [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] (1760-1825), [[Alexander von Humboldt]] (1769-1859) en [[John Stuart Mill]] (1806-1873). Op de Place de la Sorbonne in Parijs staat een monumentje.

.

* In Gent openen de arts [[Jozef Guislain]] (1797-1860), [[Petrus Jozef Triest]] (1760-1836) en de [[Broeders van Liefde]] hun baanbrekende, panoptische instelling voor een humane psychiatrische behandeling. Hun 'gesticht' ligt in de rustige bloemekenswijk aan de stadsrand. Gebouwen en binnentuinen scheppen een indruk van vrijheid en veiligheid. De modelinstelling trekt wetenschappers uit Europa aan en inspireert hen. De kloosterzusters uit Menen brengen het concept in functie van het zicht, het nut en de ziekte over naar hun [[psychiatrisch centrum Menen|psychiatrische kliniek in Menen]]. Guislain komt uit een architectenfamilie en studeerde geneeskunde. In deze kliniek combineert hij de twee disciplines. Zijn architectuur veruitwendigt zijn therapie.

{{Cquote|In alle gebouwen bestemd voor het herbergen van met ongeluk beladen mensen dient een uiting van luxe vermeden te worden. Dat is een feestkleed dat niet bij die omstandigheden past. We moeten een elegante eenvoud beogen. Maar tegelijk moet men alles afschrijven wat het uitzicht van een gevangenis zou kunnen hebben. De muren moeten aangename gevoelens inspireren. Ze moeten een zeker religieus cachet vertonen. Het etablissement zou een landelijk aura moeten hebben. Wat de rijkdom van stijl betreft, van de pijlers aan de buitenkant, op de binnenplaatsen, niets dan gevoegde muren in naakte stenen.|Jozef Guislain, ''Leçons orales'', zesendertigste les}}

Geestesstoornissen zijn volgens hem vooral mentaal, niet lichamelijk. Eerder een gevolg van overgevoelige hersenen, dan een gevolg van een gebreken, ouderdom, ziekte of alcohol. Zijn therapie is gebaseerd op zijn Franse voorgangers [[Philippe Pinel]], de vader van de moderne psychiatrie en [[Jean-Etienne Dominique Esquirol]]. Hun therapie activeert zieken met werken, kunst of godsdienst. De luiheid en de leegheid zijn mogelijke oorzaken voor geestesziekte. Het ideaal van [[Jean-Jacques Rousseau]] speelt: de mens is van nature goed, de maatschappij maakt slecht. Een terugkeer naar de natuur, de akker of de tuin helpt. 

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. 

{{Cquote|De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling. Het bestaat in de kunst de gealiëneerde in zekere zin te overweldigen en te temmen, door hem in een nauwe afhankelijkheid te plaatsen van iemand die hem door zijn fysieke of morele kwaliteiten onweerstaanbaar in de greep heeft. Pas daardoor kan een zieke aaneenschakeling van ideeën gebroken worden.|Pinel in zijn 'Traité médico-philosophique sur l'aliénation mentale ou la manie'.}}

Verwijzingen naar opsluiting onttrekt hij aan het oog. De afsluitende muur is 4,5 meter hoog omdat twee mannen, waarbij de één op de andere zijn schouders klimt, niet groot genoeg zijn om te ontsnappen. De buitenzijde van de muur is geornamenteerd en de aan binnenzijde verbergt een haag de stenen. Vensters verlichten en verluchten en kunnen open zonder ontsnappingen of zelfdoding toe te laten. Guislain ontwerpt een raam met ijzeren spijlen waar niemand door kan. De geometrische opbouw doet niet denken aan tralieswerk. Ze flateren, decoreren en voelen niet onderdrukkend aan. 

Het symmetrische gebouw is functioneel: de landelijke, gezonde lucht is een alternatief voor moreel en fysiek vervuilende stad. Contact met natuur brengt evenwicht: handenarbeid op boerenvelden en binnentuinen zijn therapeutisch omdat ze de zintuigen prikkelen: geuren, zonnewarmte, frisse winden, mist of sneeuw, vogelgezang... De zuidelijke voorgevel zorgt voor een maximale zon op koeren en tuinen. De lichtinval bepaalt de plaats van de slaap-, de eet- of werkplek. Privacy is er niet. De hoge trapleuningen, de rondbooggalerij, de lange gangen, de dubbele bouwlaag zijn aangepast aan de patiënt: de volgzame, de heftige en de betalende. 

Voor Guislain werkt kunst therapeutisch. Kunst lokt de patiënt naar buiten: wandelingen verstrooien en laten problemen los. In de schilderkunst zijn landschappen en zeezichten te verkiezen omdat ze makkelijker zijn dan historiedoeken.

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. Het Gentse stadsbestuur kwam in [[1851]] over de brug. De bouw van een psychiatrisch centrum net buiten de [[Brugse Poort (Gent)|Brugse Poort]] werd goedgekeurd en stadsarchitect [[Adolphe Pauli]] boog zich over de ontwerpen die de arts sinds [[1824]] constant bijwerkte.

[[Bestand:Pinel.jpg|thumb|[[Philippe Pinel|Ph. Pinel]] (1745-1826): &quot;De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling.&quot;]]
.

&lt;gallery&gt;
Bestand:JozefGuislain.jpg|Portret van Jozef Guislain
Bestand:Statue Dr Joseph Guislain 02.jpg|Vroegere afbeelding van het monument
Bestand:Gent Bloemekenswijk 002 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 005 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 014 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 007 Guislain.JPG
Bestand:Auguste_Comte.jpg|Comte, grondlegger van de sociologie.
Bestand:Joseph_C_Gayetty.jpg|Joseph C. Gayetty
Bestand:Humboldt,_Alexander_von_1847.jpg|Von Humboldt, [[daguerreotypie]], 1847.
Bestand:Auguste_comte_monument_paris.jpg|Monument voor Comte.
Bestand:Claude_Henri_de_Rouvroy.jpg|[[Claude Henri de Saint-Simon|Saint Simon
Bestand:Stuart_Mill_G_F_Watts.jpg|J. Stuart Mil
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1858 ===
.

* Bij [[Lourdes]] verschijnt de Heilige Maagd Maria aan [[Bernadette Soubirous]].

.

* Een trans-Atlantische telegraafkabel stuurt in 17.14 minuten een [[morse]]-tekst van Europa naar Amerika. Een poging met hogere spanning maakt de kabel na 400 telegrammen stuk. Een volgende kabel komt er na de [[Amerikaanse burgeroorlog]].

.

* [[Felix Nadar]] maakt de eerst luchtfoto van [[Place de l'Etoile]].

.

* De V.S. richten [[Reservaten|indianenreservaten]] in. 

.

* ♣ [[Frederick Law Olmsted]] en [[Calvert Vaux]] krijgen de opdracht voor Central Park in New York. De aanleg stimuleert de parkaanleg in de V.S. Olmsted werd de belangrijkste landschapsarchitect en ontwerpt openbare en privé-landgoederen.

.

.

=== 1859 ===
[[Bestand:Slaves_ruvuma.jpg|thumb|550px|1859. In een Brussels zolderkamertje, op de hoek van de Arenberg- en de Bergstraat in het pension Au Prince Belge schrijft [[Eduard Douwes Dekker|Edward Douwes Dekker]], bekend als [[Multatuli]] een antikoloniaal pamflet dat de slavenhandel aanklaagt: [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]]. Wat Multatuli niet weet, is dat terwijl hij dit schrijf, de laatste Afrikaanse slaven aan boord gaan voor hun oversteek waarbij ze alles verliezen: hun naam, hun familie, hun hut, hun land, hun waardigheid. Ze verliezen alles behalve hun kleur. [[Zora Neale Hurston]] interviewde in [[1927]] de laatste overlevende van die slavenhandel. Nooit eerder deed iemand dat. Slavenhandelaars en hun tegenstanders haalden met hun opinies de geschiedenisboeken, de stem van de slaaf zelf bleef onbeschreven. Hurston zou dit veranderen door de intussen 86-jarige [[Cudjo Lewis]] (zijn Afrikaanse naam was [[Oluale Kossola]]) aan het woord te laten. Toen hij negentien was nam de beruchte slavenhandelaar, de koning van [[Dahomey (kolonie)|Dahomey]] hem gevangen. Vrouwen met [[Machete (wapen)|machetes]] onthoofdden de ouderlingen van zijn dorp. Bij de [[barracoons]] op het strand keuren witte mannen 'de waar' en selecteren ze 116 slaven om met de Clotilda-cargo de overtocht te maken. Zonder kleren, zonder ruimte, bijna zonder drinkwater dobberen ze in zeventig dagen naar Amerika. 'De zee gromde als duizend beesten in de bush.' Hij gaat aan land in [[Alabama]]. Bijna zes jaar werkt hij op [[plantages]], grote stukken landbouwgrond waar de natuur, net zoals de slaaf is gemanipuleerd, onderdrukt, gesnoeid en bespoten. Hij laadt en lost hij schepen, tot de [[Amerikaanse burgeroorlog]] de slavernij afschaft. [[Zora Neale Hurston]] titelde haar boek ''Barracoon Oluale Kossola, overlevende van het laatste slavenschip.'' Geen uitgever wou het publiceren. Het duurde tot 2018 vooraleer het postuum verscheen. In het Nederlands kennen we het dankzij een vertaling van [[Robert Dorsman]].]]

.

[https://literairecanon.be/nl/werken/media-havelaar '''♠ BEELDMATERIAAL MULTATULI'''].

.

* Een cholera-epidemie

.

* Rond Antwerpen komt een [[Stelling van Antwerpen|fortengordel]], de citadel volstaat niet meer. 

.

* De [[Evolutietheorie]] van [[Charles Darwin]] verschijnt en wekt opschudding omdat ze de verlichtingsideeën en de maakbaarheid van de wereld (impliciet) in vraag stelt. Het positivisme van [[Auguste Comte]] die twee jaar geleden overleed, deed dit al eerder.

.

* Het verval van het [[Osmaanse rijk]] laat de aanleg van het [[Suezkanaal]] toe. De werken duren een decennium. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:First Snow Minnesota Robert Koehler.jpg|'First Snow Minnesota' van Robert Koehler, ca. 1895
Bestand:UncleTomsCabinCover.jpg|De negerhut van oom Tom.
Bestand:Beecher-Stowe_3.jpg|Harriet Beecher Stowe.
Bestand:Portret_van_de_schrijver_Multatuli_(cropped).jpg|Multatuli is Latijn voor 'ik heb veel gedragen.'
File:Sint-Petrus-en-Pauluskerk_10004.jpg|Achter het koor van de [[Sint-Petrus-en-Pauluskerk (Oostende)|Sint-Petrus-en-Pauluskerk]] is een het praalgraf van [[Louise Marie van Orléans]] te vinden.
File:Bois-du-Luc CM14JPG.jpg|Koning [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt Bois-du-Luc.
File:Bois-du-Luc 05.JPG|Bois-du-Luc, woonkazernes.
File:Bois-du-Luc CM2JPG.jpg|Bois-du-Luc, heden.
File:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|Bois-du-Luc, de gieterij.
File:Courbet_LAtelier_du_peintre.jpg|Het atelier van Courbet in 1855 - Musée d'Orsay, Parijs.
File:Maison_de_Victor_Hugo_en_exil_à_Bruxelles.JPG|Huis de Duif, Grote Markt Brussel.
File:Jean-Fran%C3%A7ois_Millet_(II)_002.jpg|Arenleessters uit 1857 van [[Jean-François Millet]].
Bestand:Michael_thonet,_sedia,_1836-40.JPG|[[Bopparder stoel]].
Bestand:Thonet-modell_4KJ.jpg|In 1859 maakt Thonet [[stoel nr. 14]].
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg|Henri Dunant sticht het Rode Kruis
Bestand:Henry_Dunant.jpg|Henri Dunant
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg|Mannelijke club als stichters?
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg|De slag bij Solferino
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg|Florence Nightingale
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg|Een Russische sponsor
Bestand:Edith_Cavell.jpg|Edith Cavel
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg|Mary Borden
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg|Zwitserse vlag
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg|Rode kruisvlag, sinds 1859
File:Flag of the Red Crescent.svg|Rode halve maan, sinds 1876, Islam
File:Red Lion with Sun.svg|Rode leeuw met zon, 1929-1979, Perzië
Bestand:Red_Star_of_David.svg|Rode Davidster, 1949, Israël
Bestand:Flag_of_the_Red_Crystal.svg|Rood kristal, 2007, Godsdienstneutraal
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig in de negentiende eeuw ==
.

=== 1860 ===
.

* Zowel de architectuur als het landschapsontwerp in Amerika zijn beïnvloed door de Victoriaanse stijl. Amerikaanse families ontwerpen zomerhuizen, versierd met accessoires en cultiveren gazons voor buitenactiviteiten.

.

* De uitbouw van Belgische, panoptische [[Edouard_Ducpétiaux]] [[Gevangenis|gevangenissen]].

.

* [[Centrale gevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] van [[Multatuli]] veroordeelt het kolonialisme.

.

* [[Jacob Burckhardt]] publiceert [[''Die Kultur der Renaissance in Italien'']].

.

;Kijken
Het [[pissoir]] doet in 1843 Parijs zijn intrede. Deze sanitaire nieuwigheid moet een gedragsverandering met zich meebrengen. Tot nu toe is het gebruikelijk dat mannen schaamteloos hun penis ontbloten om te urineren in de publieke ruimte en als honden tegen straatmuren aanplassen. Het pissoir voert de urine ondergronds af, introduceert een nieuw soort schaamte en maakt van de straat een sociale ruimte. In de jaren tachtig zou in de drukke straten de 'Alexandrine' verschijnen, een pissoir voor meerdere gebruikers.

&lt;gallery&gt;
File:Charles_Marville,_Urinoir_en_fonte_à_2_stalles_avec_écran,_Chaussée_de_la_Muette,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir in Parijs 1865.
File:Charles_Marville,_Urinoir_à_1_stalle_fonte_et_maçonnerie,_Faubourg_Saint-Martin,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir 1865.
File:Charles Hoguet Pariser Straßenszene mit Plakatsäule 1860.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs, 1860.
File:Charles Marville, Urinoir à 1 stalle avec écran élevé, Square des Batignolles, ca. 1865.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs 1865.
File:Charles Marville, Urinoir en ardoise à 3 stalles, Chaussée du Maine, ca. 1865.jpg|Parijs 1865.
File:Vespasienne Arago.JPG|Vespasienne Arago, de nog bestaande pissoir in Parijs.
File:Berlin Cafe Achteck BusB.jpg|Berlijn, 1896.
File:Berlin Cafe Achteck.jpg|Cafe Achteck, Berlijn, mannen- en vrouwentoiletten.
File:Krul Public toilet singel krul.JPG|Amsterdam 'Plaskrul'.
File:Urinoir, Deventer (O) 1923.jpg|Brick pissoir, Deventer, Arnhem, 1923.
File:Hütteldorf Pissoir.JPG|Pissoir 1936.
File:Stockholm urinal.jpg|Stockholm.
File:Lisboa (P), 2011, Urinol. (5925305117).jpg|Lissabon.
File:Historic cast-iron urinal at Colyford station - geograph.org.uk - 1285291.jpg|Colyford station, Engeland.
File:Cast iron urinal Melbourne.jpg|Melbourne.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1861 ===
.

* [[Pandreitje]] vernieuwd als gevangenis.

.

* ♣ Burgeroorlog in de V.S. Van 1861-1865 onderbreekt deze oorlog de opgang van de tuinbouw door de 'verfraaiing van tuinen en versiering van terreinen' te verbieden.

.

* ♣ Pieter Bortier legt in de eerste volkstuinen aan in Gistel. De bekendste organisatie die in België volkstuinen oprichtte was het [[Werk van den Akker en den Haard]], later De Vlaamse Volkstuin en nu Tuinhier. 

.

* Brandweerpionier en -commandant [https://en.wikipedia.org/wiki/James_Braidwood_(firefighter) James Braidwood] komt in Londen om het leven op 22 juni in een instortend pakhuis aan de [[Theems]], onder de [[Tower Bridge]]. Zijn begrafenisstoet was 2,5 kilometer lang. [https://en.wikipedia.org/wiki/Eyre_Massey_Shaw Eyre Massey Shaw] volgt hem op. Er volgt een uitbreiding van het aantal kazernes, er komen stoomspuiten en [[Telegrafie|telegrafische]] communicatie; [[Charles Dickens]] publiceert [[Grote verwachtingen]].

.

* In Wenen vinden gelijkgezinde architecten elkaar in het Künstlerhaus en imponeren met hun bouwwerken (net als in Parijs) het proletariaat: het oorlogsministerie, het politiekantoor, de kazernes, het justitiepaleis in renaissance, een neogotisch stadhuis... En net als in Parijs verleiden hun gebouwen de burgerij: een keizerlijk archief, een bibliotheek, een kunst- en natuurhistorisch museum, galeries, het Hofburgtheater in voege barok en de opera, de universiteit in Italiaanse renaissance... In de aanloop naar de wereldtentoonstelling van 1873 zal de bouwwoede in Wenen alleen maar toenemen, een bouwkoorts die de bevolkingsexplosie van de stad niet kan bijhouden.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=Dca4WyDQk4c 1862] ===
.

* De [[gevangenis van Gent]], beter gekend als de Nieuwe Wandeling in werking.

.

* De Amerikaanse [[filantroop]] [[George Peabody]] bouwt armenhuizen.

.

* In 1860 maakte Thonet [[schommelstoel nr. 1]]. Die is nu op de [[International Exhibition (1862)|Londense wereldtentoonstelling]] geëxposeerd. Na zijn fabriek in Koritschan opent Thonet fabrieken in [[Bistritz]] (1861), [[Groß-Ugrócz]] [1865) en [[Wsetin]] (1868) en stelde 6.000 arbeiders te werk die 4.000 stukken (stoelen, tafels, bedden, bloembakken, kapstokken en tennisrackets...) per dag maakten. Rond elke fabriek bouwt hij een stadje om arbeidskrachten aan te trekken.

.

* ♣ De [[Homestead Act]] van [[Abraham Lincoln]] biedt een sociaal-economisch alternatief voor de [[slavernij]]. Elk gezinshoofd krijgt het recht op ongeveer 65 hectare grond in het Westen als hij die grond vijf jaar lang bebouwt. Veel gezinnen uit het Oosten gaan op het aanbod in... en verkopen de eigendom aan speculanten.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=h0xBGFAy9EE 1863] ===
[[Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg|thumb|550px|Le déjeuner sur l'herbe van [[Édouard Manet]] is geschilderd in het [[Bois de Boulogne]] en te zien [[Musée d'Orsay]]. Het overlijden van de vader van Manet in 1862 zorgt dat die niet langer opdrachtgevers nodig heeft om financieel rond te komen. In 1863 duikt zijn schandalig schilderij op in de [[Salon des Refusés]]. De [[picknick]] van een broer van Manet en zijn zwager [[Ferdinand Leenhoff]]) en de naakten [[Victorine Meurent]] en [[Alexandrine Meley]] (de latere echtgenote van [[Émile Zola]]) is in zijn compositie een verwijzing naar Rafaëls ''Het Oordeel van Paris'' en het ''Pastoraal Concert'' van [[Titiaan]]. Tip: [[Le Déjeuner sur l'herbe (film)|Le Déjeuner sur l'herbe]]'' is ook een film van [[Jean Renoir]] uit 1959.]]

.

* De [[gevangenis van Dendermonde]] in werking.

.

* De ontsluiting van de Schelde stimuleert de Antwerpse economie en handel.

.

* [[Edouard Manet]] schildert [[Déjeuner sur l'herbe|Le Déjeuner sur l'Herbe]].

.

=== 1864 ===
[[Bestand:Smithsonian_Institution_-_Portrait_of_Felix_Nadar_(1820-1910),_Photographer_and_Aeronautical_Scientist_(pd).jpg|thumb|550px|♣ 
[[Charles Baudelaire]] neemt op 24 april 1864 de benen naar België, zijn failliete uitgever achterna. [[Les fleurs du mal]] brachten beiden succes noch erkenning. Zijn uitgever Poulet-Malassis vestigt zich in de Mercelisstraat in [[Elsene]] en houdt het hoofd boven water met de publicatie van erotica. Baudelaire die nooit centen genoeg heeft en onafgebroken leent, verblijft in het verdwenen [[Hôtel du Grand Miroir]] in de Bergstraat 26 in de schaduw van [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] en op tweeduizend stappen van de [[Sint-Hubertusgalerijen]]. Het is zijn dagelijkse uitstapje, het Park van Brussel haalt hij niet. Baudelaire noemt Sint-Goedele een 'historische encyclopedie' omwille van haar combinatie aan bouwstijlen. Zijn eerste weken in Brussel zijn formidabel. Hij doet zich met zijn vrienden tegoed aan exclusieve spijzen zoals een omeletje met hazenbloed en champignons. Vijf maanden na zijn aankomst in de Belgische hoofdstad staat Baudelaire aan de [[Kruidtuin (Brussel)|Kruidtuin]]. Die vormt op 26 september het decor van een ballonvaart van [[Felix Nadar]] met zijn ballon de [[Géant]]. Nadar gebruikt dranghekkens om het publiek op afstand te houden, wat leidt tot de spottende benaming van de '[[nadarafsluiting]]'. Nadar kan er niet om lachen en schrijft een brief naar de Belgische vorst die samen met Baudelaire bij het spektakel aanwezig is. Baudelaire had veel zin in de vlucht, maar kan omwille van het gewicht niet mee. Nadar en de koning blijken elkaar te kennen en het vermoeden rijst dat ze logebroeders zijn. Op de vraag van Leopold of Nadar tegen de monarchie is, antwoordt hij met 'En uzelf, Sire?' Vragen stellen aan de koning hoort niet, en het antwoord blijft uit. Nadars poging om Baudelaire aan de vorst voor te stellen mislukt. Baudelaire weert ze af omdat hij er 'niet op gekleed was'. En misschien omdat Baudelaire Leopold I ''een klein Duits heersertje'' noemde. Nadar vertrok zonder vorst en zonder dichter en landde in de buurt van [[Ieper]] en reisde met de trein terug naar [[Brussel (stad)|Brussel]].]]

.

* [[Jules Verne]] publiceert [[Naar het middelpunt der aarde]].

.

* ♣ Jan Ignaas de Beucker (1827-1906) sticht in de taverne Le Globe op het Koningsplein in Brussel de 'Leeraarskring tot volmaaktere Boomteeltkunde in België'. De Beucker is bestuurder van het Kruidkundig Genootschap in Antwerpen, hofbouwkundige en leerkracht, bloemist en zadenkoopman.  

.

* ♣ In Duitsland richt de arts en pedagoog Daniel Gottlob Moritz Schreber een volkstuinvereniging op om 'de bevolking op te voeden' en 'de volksgezondheid te verbeteren'. Volkstuinen hebben een sociale roeping en verdedigden de bestaande sociale orde: ze stelden de arbeiders in staat hun achterbuurt te ontvluchten, houden hen weg van de cabarets en stimuleren gezinsactiviteiten in deze groene zones. In sommige steden verschijnen de eerste urinoirs om de stad proper te houden.

.

.

[[Bestand:Leopold_ii_garter_knight.jpg|thumb|right|550px|De dertig jarige [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt zijn vader op in 1865 en regeert tot zijn dood in 1909.]]

=== 1865 ===
[[Bestand:Lewis_Carroll_(British,_Daresbury,_Cheshire_1832–1898_Guildford).jpg|thumb|550px|♣ 1865 Alice in Wonderland verschijnt. [[Alice Liddell]] (1852-1934) is de muze van [[Lewis Carroll]] (pseudoniem van Charles Dodgson) bij het bedenken van dit verhaal. Dodgson is een wiskundedocent in Oxford en ontmoet de veel jongere Alice Liddell in 1856. In datzelfde jaar fotografeert hij haar samen met haar twee zussen. Het leeftijdsverschil staat de vriendschap niet in de weg. Dodgson onderhoudt met Alice een levendige correspondentie en 's zomers gaan ze picknicken tijdens boottochtjes. In 1862 - het kind is dan tien - vertelt Dodgson tijdens zo'n boottocht een verhaal dat hij later uitschrijft als ''Alice's Adventures Under Ground'', een titel die bijna woordelijk lijkt op ''[[Alice's Adventures in Wonderland]]''. Als de publicatie verschijnt is het contact tussen Dodgson en de meisjes al twee jaar verbroken. Wellicht heeft dat te maken met Charles Dodgsons hobby. Behalve landschappen, skeletten en speelgoed portretteert hij graag naakte kinderen. Ouders geven hem toestemming, niettemin vindt de moeder van Alice het beter om de contacten te stoppen.  Edward Steichen selecteerde eén foto's van Alice is werd door  en opgenomen in de wereldberoemde tentoonstelling The Family of Man. In 1872 maken de drie zussen hun [[grand tour]] en in 1880 huwt Alice Liddell, krijgt drie zoons van wie de twee oudsten sneuvelen in de Eerste Wereldoorlog. Op deze foto uit 1558 is Alice verkleed in een bedelaarster. Was Carol een pedofiel of een psycholoog? Biografen zijn het oneens wat de al dan niet pedofiele status van Lewis Carol betreft. Het woord is pas na zijn dood uitgevonden en het biografisch oordeel schuift heen en weer. Sommigen spreken over ‘delicate handelingen’ waar anderen ‘plagerijen’ en de ‘liefdevolle herinneringen’ gebruiken. Vast staat dat de kamer van Carol vol speelgoed, puzzels en spelletjes staat, zijn schetsboeken tonen poserende meisjes met opgetrokken rok. Hij vraagt Alice om een haarlok en hij houdt van treinreizen vol kinderen. Zijn dagboek verhaalt dat hij vanaf 1877 jaarlijks een zomervakantie houdt in [[Eastbourne]]. Die zomer voelt hij aantrekking tot een coquette vijfjarige die na een ‘experimenteel bezoek’ niets anders doet dan huilen. Omdat het contact op niets uitdraait, troost hij zichzelf met een meisje dat ‘na een kennismaking van een paar minuten’ op zijn knie zit. Dodgson overtuigt zichzelf dat ‘de liefde van een kind’ even vluchtig is als ‘gehechtheid’. Net zoals voor alle Victorianen ziet hij de vluchtige kindertijd als een aparte tijdsfase van onschuld en naïviteit. In die dagen ontstaat in de hogere klasse echter een nieuwe leeftijdsfase waar Dodgson en de zijnen geen weet van hebben: de [[puberteit]]. Meisjes als Alice, uit de hogere middenklasse, ontdekken dat ze een paar jaar vrij zijn om zichzelf te zijn voor hun familie hen op de markt uithuwelijkt. Net zoals na de Middeleeuwen de kindertijd ontstond, ontstaat nu de puberteit. Zie P. ARIES.]]

.

* Een cholera-epidemie maakt 43.000 doden in het land, dat zijn er negen per duizend Belgen. In Europa gaat het om 1 miljoen slachtoffers.

.

* [[Leopold I van België|Leopold I]] overlijdt, [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt hem op.

.

* ♣ De Vlamingen J.I. de Beucker en H.J. van Hulle spreken tijdens een tuintentoonstelling het Nederlandse publiek toe en getuigen van een matige missiedrang om hun snoeiwijze en de leifruitcultuur bij 'de Hollander, in alles langzaam maar zeker' te introduceren. Boomkwekers in Amsterdam (Galesloot), in Heemstede, Dalfsen en Boskoop zijn enthousiast.

.

* ♣ De moord op [[Abraham Lincoln|Lincoln]] aan het einde van de [[Amerikaanse burgeroorlog]] zet [[Walt Whitman]] (1819-1892) aan tot een lofdicht met tuinseringen en een vallende ster als metafoor voor het vroegtijdige overlijden van de geliefde president. 'Toen de seringen voor het laatst in de voortuin bloeiden, / En de grote ster vroeg in de avond aan de westelijke hemel viel, / Treurde ik, en treuren zal ik elke nieuwe lente. / Immer terugkerende lente, je brengt me steeds de drie-eenheid, / Van seringen, bloeiend ieder jaar, vallende sterren in het westen, / En gedachten aan hem die ik liefheb.'   

.

* In New York vervangt een professioneel [[Brandweerkorps|beroepsbrandweerkorps]] van 300 man de vrijwilligers. Steden die zich geconfronteerd zien met grote branden, richten nadien vaak kwaliteitsvolle korpsen op met degelijk materiaal. Belangrijke ontwikkelingen in de brandweergeschiedenis zijn de komst van de [[brandweerauto]], de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

.

.

=== 1866 ===
.

* Het Brits Parlement richt de [[London Fire Brigade|Metropolitan Fire Brigade]] op.

.

* [[Alfred Nobel]] (Stockholm) vindt het [[dynamiet]] uit. 

.

* De ergste [[cholera]]-epidemie aller tijden teistert België en eist 46.000 doden. De 'blauwe dood' zorgt ervoor dat de kermis in Antwerpen uitgesteld of afgelast is.

.

.

=== 1867 ===
.

[[Bestand:Manet_-_Blick_auf_die_Weltausstellung_von_1867.jpg|thumb|550px|♣ Zicht op l'Exposition universelle de Paris van 1867 door de vijfendertig jarige [[Édouard Manet]].]]

* [[Karl Marx]] publiceert [[Das Kapital]].

.

* [[Pruisen]] richt de Noord-Duitse confederatie op.

.

* Het [[Strafwetboek]] vult het Napoleontische [[Wetboek van strafvordering]] aan als basis van het strafrecht.

.

* In Engeland verdubbelt de [[Reform Bill]] het electoraat* De aanleg van het Suezkanaal maakt het netwerk van bunkerhavens rendabel: stoomschepen vullen hun brandstof en het lot van de zeilschepen is beslist.

.

* [[Charles Baudelaire]] overlijdt in Parijs. Hij is midden de veertig.

.

* [[Pierre Michaux]] presenteert zijn Michauline of de [[hoge bi]] op de [[Wereldtentoonstelling van 1867|wereldtentoonstelling van Parijs]].

.

[[Bestand:Bruxelles. Palais de Justice LCCN2017659130.jpg|thumb|right|550px|Het Justitiepaleis in Brussel in 1890. De werken beginnen in 1866 - na de dood van Leopold I - en in 1867 maken de bewoners van de wijk Bovendael en de Marolle plaats voor de werken. Hun verhuis loodst hen naar de voet van de heuvel, waar de Marolle tot op heden ligt. Althans dat is wat de tegenstanders van de koning en de kranten als gerucht verspreiden. De waarheid is subtieler: het Justitiepaleis is gerealiseerd in de onteigende tuin van prins de Mérode, een kloosterdomein en een honderdtal omwonenden die een nieuwe woning kregen in Ukkel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEEK. ''Leopold II. Het hele verhaal'', Horizon, Antwerpen, 2020, p. 178-179.&lt;/ref&gt; Tegenwoordig spreekt de buitenlandse toeristische informatie liever over de Breughelwijk dan over de Marolle. Een achtergestelde wijk trekt weinig toeristen aan. De boosheid die in de jaren achttien-zestig ontstaat, krijgt mee voeding door de kostprijs van het gebouw (het koste zesmaal meer dan de oorspronkelijke begroting) dat bovendien erg avant-gardistisch overkomt. Het bezorgt [[Joseph Poelaert]] de spotnaam de &quot;schieven architekt&quot;, een ondubbelzinnig scheldwoord in het Marols. Het gebouw, het grootste ter wereld op dat moment is groter dan het de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome, staat op een symbolische plaats: op de vroegere galgenberg waar de beul misdadigers opknoopte. Het feit dat het paleis neerkijkt op de oude volkse Marollewijk maakt deze 'ode aan de rechtstaat' tot het symbool van de [[klassenjustitie]]. Hitler was er weg van. Inmiddels verbindt een lift hoog en laag, elite met volk. De wortels van de politie (rijkswacht, gendarmerie) in België, gaan terug op de Franse tijd vanaf 1796 als militaire politiemacht. In Nederland richt koning Willem I in 1814 de Marechaussee op als militaire structuur.]]

.

=== 1868 ===
.

* Eerste vakbondsbijeenkomst in [[Manchester]]: het [[Trade Union Congress]].

.

* Start van de aanleg van de Centrale Laan in Brussel. Later gaat die als de Anspachlaan door het leven, genoemd naar burgemeester Jules Anspach (1829-1879). Deze verkeersader komt er als antwoord op de overwelving van de Zenne tussen 1868 en 1871.

. 

.

=== 1869 ===
[[Bestand:Spoorweg1869.png|thumb|550px|♣ De Belgische staatsinspanning om de fruitboomsnoei en het tuinieren onder het volk te verspreiden en te bevorderen, is grenzeloos. Op zondag kunnen de duizenden liefhebbers kosteloos boomsnoeicursussen volgen. Tuinmannen die hiervoor de trein nemen, genieten vijftig procent korting op hun kaartje. Op de spoorweg tussen Brussel en Leuven plant men in 1869 om langs beide zijden leihagen te plaatsen. Het project sterft een stille dood, in tegenstelling tot het idee van [[Joseph Kervyn de Lettenhove]]. De revolutie en de arbeidsonlusten van 1848 waren het resultaat van plattelandsvlucht en stadsverloedering, epidemieën en sociaal onrecht. Twintig jaar later, op 21 april 1869 stelt de katholieke parlementair [[Joseph Kervyn de Lettenhove]] een plan van aanpak voor. Goedkope werkmanstreinen die het proletariaat laten pendelen tussen hun thuisbasis op het platteland en de stedelijke fabrieken of de koolmijnen, kunnen dit soort revoluties vermijden. Na de koninklijke goedkeuring (8 september) kan [[Alexandre Jamar]], de liberale minister van Openbare Werken aan de slag. Het systeem burgert geleidelijk aan in tot het zo evident is dat sommige plattelandsdorpen er overdag verlaten bijliggen. De gemiddelde proletarische pendelaar reist vele uren per dag. De overbevolkte konvooien zijn vies, bespuugd en vol rochel als een stinkend, vulgair en promiscue schouwtoneel. Vlamingen die in Henegouwen werken, leggen de langste afstanden af. Sommigen vertrekken voor drie uur 's morgens en zijn 's avonds laat thuis. En toch werkt het systeem. De socialistische [[Emile Vandervelde]] citeert een schrijnwerker uit [[Terhulpen]] die dagelijks naar Brussel pendelt. Zijn reis duurt uren en is uitputtend. Niettemin verkiest deze man de betere betaling en zijn plattelandswoning. De tuin die hij er huurt voor 150 frank per jaar is onvervangbaar. Zijn tuin biedt hem gezonde lucht en prima grond om er aardappelen en tarwe te telen. Een voorwaarde voor de werkmanstrein is dat er voldoende infrastructuur is. Acht jaar na de eerst treinrit heeft België 559 kilometer spoorwegen in staatsexploitatie. In 1860 telt het land meer dan 3.000 kilometer spoor, waarvan de staat er achthonderd beheert, de rest is in privéhanden. Het dichtbevolkte België krijgt zo het dichtste spoorwegennet ter wereld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RENAAT DE DEYGERE. ''Wel en wee van de werkmanstreinen.'' In: ''Knack Historia. De wondere historie van de trein,'' oktober 2021, p. 66-72.&lt;/ref&gt; De afbeelding komt uit ''Tijdschrift Boomteeltkunde'' van de in de vijf jaar eerder opgerichte ''Leeraarskring tot volmaaktere Boomteelkunde in België''.]]

.

* [[Hulpgevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Parijs]] is na vijftien jaar bouwwoede onder de leiding van baron [[Haussmann]] bankroet. Boekhouders brengen Haussmann ten val.

.

* De populaire [[Leopold II van België|Leopold II]] bezoekt [[Ekeren]] in de provincie Antwerpen. Vier jaar later zal hij er een standbeeld krijgen. Van de wanpraktijken in Congo is nog geen sprake.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Michael_Thonet.jpg|[[Michael Thonet]].
Bestand:Michael thonet, sedia a dondolo modello 1, disegno del 1860, esemplare del 1900 ca.jpg|[[Schommelstoel_nr._1|Schommelstoel nummer 1]]
File:Gevangene_met_.jpg|Gevangenen mogen geen enkel contact hebben met elkaar, ook niet tijdens de wandeling.
File:Railroad1860.png|Spoorweg, 1860.
File:Maria_Hendrika_of_Belgium,_Winterhalter.jpg|[[Marie Henriëtte van Oostenrijk]], tweede koningin der Belgen, omstreeks 1865.
File:Cicatrices_de_flagellation_sur_un_esclave.jpg|Een Mississippi-slaaf, 1863.
File:The_Funeral_MET_DT1931.jpg|[[De begrafenis]] - [[Édouard Manet]] Dit schilderij stelt waarschijnlijk de begrafenis van Baudelaire voor in 1867 op het [[Cimetière du Montparnasse]].
Gustave_Courbet_033.jpg|[[Gustave Courbet]] schildert Vincent van Gogh.
Bestand:Standbeeld_van_Leopold_II.jpg|Leopold II in Ekeren.
&lt;/gallery&gt;

;De Nadar galerij
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Félix Nadar 1820-1910 portraits Makhail Bakounine.jpg|[[Michael Bakoenin]]
Charles Baudelaire.jpg|[[Charles Baudelaire]]
Nadar 1.jpg|[[Sarah Bernhardt]]
Georges Clemenceau Nadar.jpg|[[Georges Clemenceau]]
Camille Corot-Nadar corrected.jpg|[[Camille Corot]]
Gustave Courbet.jpg|[[Gustave Courbet]]
Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix.jpg|[[Eugène Delacroix]]
Paul Gustave Dore by Felix Nadar 1855-1859.jpg|[[Gustave Doré]] (1859)
Alexandre Dumas Nadar.jpg|[[Alexandre Dumas, père]]
Franz Liszt by Nadar, March 1886.png|[[Franz Liszt]]
Jean-FrancoisMillet(Nadar).jpg|[[Jean-François Millet]]
Gerard de nerval.jpg|[[Gérard de Nerval]]
George Sand by Nadar, 1864.jpg|[[George Sand]] (1864)
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig in de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Otto von Bismarck at his desk.jpg|thumb|550px|De ''IJzeren Kanselier'' [[Otto von Bismarck]].]]

''' België slaagt er in neutraal te blijven tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Sinds de onafhankelijkheid van 1830 is het land neutraal en sinds 1839 en het verdrag van de XXIV artikelen is die neutraliteit verplicht. Samen met de grootmachten als garanten houdt België er een niet te verwaarlozen leger op na, althans in getalssterkte: honderdduizend man op vredesvoet, Frankrijk telt er 200.000, de Duitse vorstendommen 400.000. Dat in 1870 het grondgebied niet geschonden raakt, komt omdat Frankrijk noch Duitsland plannen hebben voor een opmars door België. De oorlog van 1870 versterkt dus het valse neutraliteitsgevoel en doet de politici niet focussen op internationale incidenten. De binnenlandse agenda kent in deze dagen vier spanningsvelden: dat van de stad versus het platteland, dat van de katholieken tegenover de antiklerikalen, het spanningsveld Vlaanderen-Wallonië en dat van arbeid en kapitaal. Die spanningen komen tot uiting in de industrialisatie, de schoolstrijd, het stemrecht en de taaleisen. Het door elkaar heen lopen van deze spanningsvelden, geeft België op een merkwaardige wijze stabiliteit. Als in 1904 de Duitse aanvalsplannen om door België te trekken bij een aanval op Frankrijk, uitlekken, dringen koning en legerleiding aan op meer militaire slagkracht en aandacht voor defensie. Een decennium later blijkt het too little en too late.'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=0DhbgJJ_M1s&amp;t=1032s '''BEELDFRAGMENT FRANS-DUITSE OORLOG'''] 

Tijdens het bekijken van het bovenstaande beantwoord je vragen zoals: Wie is Napoleon III? Welke technologische innovaties leiden het Pruisische leger in 1870 naar de overwinning? Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de [[Frans-Duitse oorlog]]? Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor en nadelen hebben de beide systemen? Waar werd de eenheid van Duitsland ondertekend en waarom.

.

.

=== 1870 ===
[[Bestand:15th-amendment-celebration-1870.jpg|thumb|550px|De Reconstructie of de wederopbouw is een periode van 1865 tot 1877 in de V.S. na de Burgeroorlog (1861–1865). Toen het noorden het zuiden overwon, kon het dit zuiden beschouwen als een vreemde natie. Dat dit niet gebeurde is te danken aan de Reconstruction. De Reconstructiewetten verdelen de zuidelijke staten in bezettingszones om de afschaffing van de slavernij te waarborgen. President Lincoln was pro en kreeg een kogel door het hoofd. Zijn opvolger deelde zijn standpunt en dat leidde tot spanningen met het Congres. President Ulysses S. Grant, de held uit de burgeroorlog en Rutherford B. Hayes waren Congresgezind. In 1877 verlaten de bezettingstroepen het zuiden waardoor de gelijkheid tussen blank en zwart verdwijnt en - hoewel in strijd met de grondwet - installeren de Jim Crow-wetten een segregatie van blank en zwart die tot de tweede helft van de twintigste eeuw aanhoudt.]]

.

* [[Charles Dickens]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=N9dB9BZWDBU FILM]'''

.

* [[Frans-Duitse oorlog]], de jonge Duitse natie bezet Parijs, ter vernedering van de Fransen. Hier ontstaat de [[revanche|revanchegedachte]]. Frankrijk wil wraak, dat zal hen in 1914 overhaast doen deelnemen aan de oorlog.

.

* Vanaf nu is ingevroren verscheping mogelijk. Dit zorgt voor een wereldwijde export van vlees.

.

* ♣ De geneesheer en botanicus [[Emile Vander Meersch]] (1840-1889) zet de landschappelijke eenheidsworst in Vlaanderen en de florale verschraling op de agenda. Oost-Vlaanderen is sinds de industrialisering een botanische woestijn. 

.

.
 
 
 '''Het land dat te laat kwam'''
 
 Om het stadshygiëneprobleem tegemoet te komen legt [[New York (stad)|New York]] in de zeventiger jaren zwembaden aan in de [[East River]] en in de [[Hudson (rivier)|Hudson]] voor de meest behoeftigen. Die mogen er enkel [[schoolslag]] zwemmen omdat deze zwemstijl de 'rotzooi opzij duwt' en niet doet opspatten. [[Duitsland]], in de literatuur bekend als het land dat te laat kwam, industrialiseert volop na [[1870]] maar kent de trend van het baden al sinds de jaren 1860. Het pas verenigde Duitsland industrialiseert nu zo gezwind het niet de tijd heeft zich te modelleren naar het [[Panopticum|panoptisme]]. Onder leiding van [[Otto von Bismarck]] blijft de feodaal agrarische machtspiramide het machtsmodel. Begin negentiende eeuw is de regio één van de armste in Europa. In [[1830]] woont tachtig procent van de bevolking landelijk, in 1895 is dit twintig procent. [[Berlijn]] telt in [[1848]] geen half miljoen inwoners. In 1914 is het een wereldstad. In 1861 werken 50.000 Duitsers in de machinebouw, in 1900 is dit een twaalfvoud. In de chemie vertwintigvoudigt het aantal arbeiders. De kolenproductie loopt van 1875 tot 1900 op van 34 tot 150 miljoen ton. De [[Frans-Duitse oorlog]] levert het land een buit die het bankwezen doet bloeien en het keizerrijk de evenknie van Engeland maakt. Aan de vooravond van 1914 overtreft de Duitse productie de Engelse. Het absolute gezag van de Pruisische koning-keizer en de rijkskanselier als topambtenaar beperken partijpolitieke invloeden en militariseren de maatschappij. Militaire termen doen hun intrede in het bedrijfsleven: investeringscampagnes, strategische visie, resultaatsanalyse. [[Max Weber]] ziet dit als jonge man met gemengde gevoelens tegemoet en is er de kroniekschrijver van. 
 
 '''Machtspiramide'''
 
 In de Weberiaanse machtspiramide hebben gezag en controle een andere aard dan in het panopticum van [[Jeremy Bentham]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''De cultuur van het nieuwe kapitalisme.'' Meulenhof, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Hoe hoger in de hiërarchie, hoe minder mensen iets te zeggen hebben. Hoe dieper, hoe machtelozer, met helemaal onderaan de [[kerker]], de [[lijfstraf]] en de [[repressie]]. Als in een legerstructuur krijgt in het laat negentiende-eeuwse Duitsland iedereen een vaste plaats en bij elke plaats hoort een taakomschrijving.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het Franse en het Engelse nationale eenwordingsproces resulteert in de negentiende eeuw in een fundamenteel andere staat dan Duitsland. Het Pruisische leger is het efficiëntste leger ter wereld, dankzij haar strakke hiërarchie. Terwijl veel Europese legers officierenposities verkopen, ongeacht hun kwaliteit, en soldaten slecht opleiden, regelt Pruisen de zaken goed.&lt;/ref&gt; In de piramide functioneer je door enkel te doen wat je is voorgeschreven. In het liberale model van [[Adam Smith]] ben je succesvol door meer te doen dan verwacht. Het militaire model straft als je je boekje te buiten gaat. De communicatie in het panoptisch model is rechtstreeks, in een piramide veranderen bevelen naarmate ze afdalen: het bevel van de generaal, past de staf aan en vertaalt het bevel in praktische uitvoeringbesluiten. Op het slagveld proberen sergeants, korporaals en soldaten er op hun beurt iets zinnigs van te maken. Allen gehoorzamen én interpreteren. Hoe groter het leger, hoe meer interpretatie.
 

.

=== 1871 ===
.

* De [[Frans-Duitse Oorlog]] wijst uit dat het Duitse geschut zeven kilometer ver schiet en dat de spoorwegen vanaf nu een rol in de oorlogsvoering spelen. De [[fortengordel Antwerpen|fortengordel van Antwerpen]] volstaat niet meer.

.

* ♣ [[Wilhelm I]] transformeert als eerste [[keizer]] van het nieuwe Duitse Rijk de provinciestad Berlijn tot een hoofdstedelijke metropool. De stad kende tussen het einde van de Napoleontische oorlogen en het midden van de jaren veertig een verdubbeling van de bevolking tot 400.000. De stad biedt onderdak aan het parlement, de Reichstag, trekt militairen en machtigen aan. In hun kielzog komt hun gevolg en de opportunisten. Tussen 1871 en 1890 verdubbelt de Berlijnse bevolking tot 1.6 miljoen mensen. Het merendeel onder hen is huurder. De uitdijende stad levert speculanten en grootgrondbezitters woekerwinsten op. Op de terreinen die ze verkopen komen mondaine buurten en goedkoop gebouwde en te duur verhuurde stadsappartementen. In de omliggende dorpen die de stad (voorlopig) niet opslokt blijven de huizen bescheiden, de kerken middeleeuws en de mentaliteit agrarisch. De tijd lijkt er stil te staan. Berlijn transformeert naar een stad van militaire opwinding, een intellectueel centrum en culturele verfijning. De tienduizenden militairen dragen tijdens en na de dienst hun uniform ten teken van goede smaak. De Friedrich-Wilhelm universiteit spuugt intellectuelen. Schopenhauer, Hegel, Marx en Engels studeren er. Vanaf 1888 bestuurt Friedrich Wilhelm II het rijk vanuit een barok paleis aan de Spree-oever. Zijn hofarchitect ontwerpt en bouwt tussen 1897 en 1904 het driehoekige Kaiser Friedrich museum. Duizenden hovelingen, projectontwikkelaars, bureaucraten, economen, administrateurs, ingenieurs, kunstenaars en bankbedienden doen het land draaien als een geoliede machine, tot de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Tot eind 1918 blijft het aantal inwoners van Berlijn stabiel, daarna gaat het opnieuw razendsnel: van 1,6 miljoen in 1918 tot vier miljoen eind jaren twintig. Er komt een tweede stadsuitbreiding met kanalen, wegen en parken. Siemens voorziet in de spoorlijnen met elektrische installaties. De [[Potsdamer Platz]] is hét stadsplein, de place to be en het drukste verkeersknooppunt van Europa. Het snelle en ironische Berlijnse [[staccato]]-dialect is er de weerspiegeling van: druk, vol file, lawaai en razernij. Geen wonder dat hier de eerste verkeerslichten komen. Het theater van [[Bertolt Brecht|Bertholt Brecht]] en [[Kurt Weill]], de dansmeisjes en de jazzclubs - in 1939 beschreven door [[Christopher Isherwood]] in ''Goodbye tot Berlin'' - geven de gouden jaren van de [[Weimarrepubliek]] vorm terwijl [[Fritz Lang]] met Metropolis waarschuwt voor de moderniteit. Bemiddelde Berlijners  willen weg van de Berlijnse drukte en verzengende zomerse hitte. Ze permitteren zich een vakantiehuis op het platteland terwijl een verlichte grootgrondbezitter zoals Otto Wollank de Eerste Wereldoorlog niet te boven komt zonder delen van zijn vierduizend morgen land te verkavelen, te verhuren of te verkopen. Eén morgen is zoveel land als een man met een os in een voormiddag ploegen kan – pakweg een kwart hectare. Om zich financieel staande te houden deelt Wollank zijn landgoed Gross Glienicke bij de Wannsee, op minder dan een uur autorijden vanuit Potsdam of Berlijn, op in goedgekozen percelen waarbij elke eigenaar of huurder zicht heeft op het meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Wollank koopt het terrein in het grensgewest Brandenburg in 1890. Advertenties prezen het aan als erg vruchtbaar waardoor Wollank bleef inzetten op de agrarische productie. Hij  legt een wijngaard aan, bouwt een stoommaalmolen, introduceert meststoffen en verdelgingsmiddelen. Er komt een steenfabriek voor de extra huizen, een crèche, later een kleuter- en een lagere school. Dankzij de pasteurisatie in zijn melkproductie verkoopt melk aan een Berlijnse winkelketen.&lt;/ref&gt; In het voorjaar van 1927 zijn in Berlijn betaalbare schaalmodellen van buitenhuizen te zien op een beurs. Ze aanpasbaar naar wens: het soort verwarming (de Alexanders kiezen een open haard die met een buizenstelsel het hele huis verwarmt), de elektriciteit, de isolatie, het aantal slaapkamers, de muurkasten, nissen voor de boeken, uitklapbare bedden en tafels, de keuken- en tuininrichting... alles is bespreekbaar. De familie Alexander kiezen een zalmkleurige zoldering, een aanbouw voor de chauffeur en kamers met uitzicht op het indrukwekkend kabbelende meer aan het tuineinde. Hun perceel is zachte zandkleigrond van dertig breed en tweehonderd diep. De afmetingen garanderen beheersing en privacy. Na een eerste inspectie van dokter Alfred Alexander en zijn gezin met hun open Mercedes volgen de vergunningen, het bestek, de tekeningen. Het ruimen en het effenen van het terrein en de bouwwerken volgen elkaar in een strak tempo op. Het boomkappen, het uitdunnen van de struiken en het weghalen van de vlezige wijnstokken duurt een week. Een oude eik, twee pijnbomen en een wilg blijven. Daarna illustreren houten paaltjes en de koord de huisomtrek. Verderop komt de beerput. De sleuf en de kelder krijgen een cementen en bakstenen fundering. Daarna volgen horizontale balken en de vierkante vertikalen, de kapspanten, het binnen-geraamte met de deur- en raamopeningen, de nissen en de zolderbalken. In 1927 zijn de Alexanders het eerste Joodse gezin in het dorp. Voor ze hun tuin en huis binnengaan, houden bij poort en voordeur een gebed. Aan de poort van het erf en aan de linkerdeurpost timmeren ze metalen kokers met een Hebreeuws perkament. De beschermende tekst uit [[Deuteronomium]] schenkt het huis en haar tuin regen voor het koren, de most, de olie en het gras op het veld. Zo kunnen ze groeten en vee kweken, eten en zich verzadigen zonder de verlokking van andere goden. Voor wie zich aan deze zonde overgeeft, sluiten de hemelpoorten zich waarop de regen en de opbrengsten wegblijven. Van buiten lijkt het huis bescheiden, gering van omvang en gaat het op in de omgeving. Wie er binnenkomt verwondert zich over de ruimte. Het eenvoudige leven in het weekendhuis bestaat uit slapen, eten en zwemmen in tegenstelling tot het altijd bezige Berlijn. Hun weekendhuis is met zijn tuin de anti-these van de Berlijnse moderniteit. Hout versus steen, compacte laagbouw van de  ontspanningsplek versus de volumineuze hoogbouw van hun statige huis, soberheid versus luxe, het uitzicht op de natuur versus cultuur, het rustieke meer versus de fontein, de zandweg versus de boulevard. Het frisse water versus de verzengende hoofdstedelijke hitte. Einde jaren twintig is Alfred hoofd van de Berlijnse orde der geneesheren. Onder zijn patiënten en kennissen: de natuurkundige nobelprijswinnaar [[James Franck]], acteurs [[Paul Wegener (acteur)|Paul Wegener]], [[Walter Hasenclever]] en de fotografe [[Lotte Jacobi]]. In acht jaar tijd komen er vijfentwintig Joodse gezinnen in de buurt wonen of logeren. Het gezinshoofd is bedrijfsleider, professor, rechter, bankdirecteurs, arts, tandarts of apotheker, accountant of advocaat, zanger of componisten, acteurs of filmster, er is zelfs een ijshockeyspeler. [[Albert Einstein]] en zijn vrouw genieten ook een weekendhuisje in de buurt en verderop heeft de schilder [[Max Liebermann]] heeft een stenen villa aan de Wannsee, net zoals de architect [[Erich Mendelsohn]]. Deze beau monde is goed voor een kwart van de dorpsbevolking. De oorspronkelijke dorpelingen zien het met lede ogen hoe deze vreemde kolonisten met hun auto’s, hun dure kleren en weekendfeestjes het landgoed inpalmen. Alfred slaat aan het tuinieren en graaft een langwerpig lapje zachte grond uit. Na het omspitten harken strooit hij in de bedden zaad: bonen, komkommer, sla en tomaat. Ernaast komt een rij asperges en pronkbonen. Hier, te midden van zijn groenten, zijn gieters en schoffels brengt Alfred zijn ochtenden door en bouwt hij een orangerie van twaalf meter diep met glazen tuimelramen op een fundering, met een haard en een schoorsteen. De orangerie is groter dan zijn weekendhuis. Aan de zoldering van de veranda hangt hij een klok die het middageten aankondigt. Bij de helling komt er een pomphuis met sproei installatie, een hok voor tuinstoelen en de boot en de fietsen, er komen terrassen, een keien pad, een tennisbaan, een parkeerplek, een houten conciergehuis, een kamer voor de dienstmeid (in het huis) en een garage. Met zijn wijde overhemd en zijn traditioneel Duitse [[lederhose]] noemt hij zichzelf samen met vele andere Joden een prima Duitser, een ‘aanvaarde’ Jood. Zijn medaille voor moed uit de Eerste Wereldoorlog is er het bewijs van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Eén op drie van de honderdduizend Joodse soldaten verdiende een onderscheiding tijdens WOI.&lt;/ref&gt; En de eerste Duitse grondwet uit 1871 is er de garantie van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Pruisen en Hannover erkennen Joden sinds 1812 en 1842.&lt;/ref&gt; Sinds 1871 en 1918 zijn Joden en de Duitsers gelijk. 

.

* In [[New York (stad)|New York]] opent [[George Huntington Hartford]] het eerste [[grootwarenhuis]] met een knalrode gevel en een kassier in een Chinese pagode. Als distributiesysteem is dit vergelijkbaar met wat [[Michael Thonet]] zal doen in de meubelmakerij, de lopende band van [[Henry Ford]] in de auto-industrie en de [[prefab]]-steden van Abraham, Alfred en Bill Levitt.

.

* De [[jezuïetenorde]] ontslaat [[Daens (film)|Daens]].

.

.

=== 1872 ===
[[Bestand:Plattegrond van Artis (1872) van P.H. Witkamp 01.jpg|thumb|550px|♣ Sinds haar oprichting in 1838 is Artis alleen toegankelijk voor de leden van het genootschap. Niet-leden bezoeken vanaf 1852 in de septembermaand de tuin voor een kwartje. In de jaren zeventig openen de deuren voor het brede publiek. De zoo heeft centen nodig, wil een aquarium en vraagt Amsterdam middelen. De stad stemt in op voorwaarde dat de tuin open is voor iedereen.]]

[[Bestand:Berthe_Morisot,_Le_berceau_(The_Cradle),_1872.jpg|thumb|550px|[[Berthe Morisot]], een bekende Franse impressioniste schildert 'De wieg' met een mijmerende moeder. Het is te zien in [[Musée d'Orsay]] in Parijs.]]

.

* [[Karl Marx]] en Engels in [[Den Haag]]

.

* In dit decennium vragen wetsdienaars om een politie bevoegd over België en gespecialiseerd in misdrijven en bewijs verzamelen. Het duurt tot 1919 voor het idee werkelijkheid is.

.

* Geboorte [[Johan Huizinga]]

.

* ♣ In [[Bernissart]] komt in het pomphuis een [[stoommachine van Newcomen]] (nu is dit de Geologische Tuin). 

.

* In de lente ontmoet de oplichter-ontdekkingsreiziger [[Henry Morton Stanley]] die eigenlijk John Rowlands heet, de zoekgeraakte dokter [[David Livingstone]] waar al jarenlang niets meer van vernomen was.

.

* ♣ Zonder veel richtlijnen of fondsen richt het congres [[Yellowstone National Park|Yellowstone]] in de [[Rocky Mountains]] op als het eerste nationale park en sticht de [[Harvard-universiteit|Harvard Universiteit]] het [[Arnold Arboretum]]. Theodore Roosevelt (president van 1901-1907) - een hartstochtelijk jager op groot wild – inzet hiervoor toont hoe 'wildernis' een beladen begrip is. De achttiende eeuw omschrijft haar als ruig en afschrikwekkend, eind negentiende eeuw is ze fascinerend en harmonieus. Nadat houtkap, nederzettingen en ontginningen de wildernis en de (wilde) indianen hebben getemd, ontstaat de herwaardering ervoor. De schrijver [[Henry David Thoreau]] (1817–1862) en de dominee en amateurbioloog William J. Long zijn er de pioniers van en een blijvende inspiratie voor natuurbeschermers. De zinsnede ‘In wildness [is] the preservation of the world’ vat hun gedachtengoed samen. Contact met de bestaansbronnen brengt zintuigelijk, psychisch en spiritueel welzijn. Het kamp van Roosevelt - republikeinen, overtuigd van de blanke superioriteit - geniet van een natuur vol avontuur, een toneeldecor waartegen de darwiniaanse competitie op leven en dood zich zonder mededogen afspeelt. Dieren zijn 'machines made of meat', zoals [[William S. Burroughs I|William S. Burroughs]] het formuleert. En dat tot ongenoegen van William Long en zijn de aanhangers. Die zien het wilde als een mystieke 'openluchtkapel' die contact met het transcendente mogelijk maakt. Longs boek 'Zonder geweer op jacht' is een doorn in het oog van Roosevelt. Hij noemt hen 'nature fakers', een bewoording die bleef hangen. Het is natuurliefde als these en als antithese. Hun polemiek kent begin twintigste eeuw een hoogtepunt, het spanningsveld blijft tot op heden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld'', Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 35-46.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Wie van de Kortijkse Broeltorens naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk wandelt, passeert de Guido Gezellestraat die uitgeeft op een groenperk met een Gezelles buste. Tegenwoordig krijgt het priesterbeeld bij momenten een groet van grapjassen die hem een studentikoos petje of een rode neus opzetten. Zijn het verwijzingen naar zijn homo-erotische verhoudingen en het daarbij horende machtsspel met zijn favoriete leerlingen uit zijn Roeselaarse periode in het klein seminarie tussen 1854 en 1860? In Kortrijk niets van dat. Gezelle is er onderpastoor met een eigen biechtstoel. Hij woont van 1872 tot kort voor zijn dood in de buurt van deze kerk. In deze dagen verdient een textielarbeider ongeveer tien frank per week en kost een uitvaart in deze kerk - een uitvaart 5de klas met gelezen mis - 14,50 frank. De Kortrijkse elite, aan de andere zijde van het sociale spectrum die zich een uitvaart eerste klas permitteert, dokt bijna 500 frank of meer met een exclusieve ceremonie in een barok decor als wederdienst. De middelklasse kiest tussen een uitvaart tweede klas (287,15 frank), derde klas (87,15 frank) of vierde klas (44,34 frank).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JULIEN VERMEULEN. ''Gezelle in context: taal, macht en identiteit.'' Guido Gezellekring, Kortrijk, 2021, p. 348.&lt;/ref&gt; 

.

.

=== 1873 ===
[[Bestand:QWERTY_1878.png|thumb|550px|De naaimachinefabrikant [[Remington Rand|Remington]] neemt in 1873 de schrijfmachine in productie met een [[AZERTY]] toetsenbord. De machine is toptechnologie, het klavier is een staaltje contraproductieve anti-technologie bedoeld om het schrijven van de typistes te vertragen omdat de machines blokkeren bij te snel tikken. Als de technische mankementen verdwijnen in de jaren dertig, is het letterbord zo ingeburgerd en zijn de belangen van de miljoenen typistes, hun lesgevers en de producenten zo gevestigd, dat een efficiënter toetsenbord er niet komt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JARED DIAMOND, vertaald door Conny Sykora. ''Zwaarden, paarden en ziektekiemen. Waarom Europeanen en Aziaten de wereld domineren'', Het Spectrum, Utrecht, 2000, p. 244.&lt;/ref&gt;]]

.

* ♣ MEE BEZIG // In de maand dat de [[Wereldtentoonstelling van 1873|Wereldtentoonstelling in Wenen]], de vijfde inmiddels plaatsvindt en Japan als opkomende industrie-natie haar tuinmotieven in Europa introduceert, crasht de Weense beurs. De stad kent een rampzalig jaar met een nieuw crisistype . Waar crisissen tot dan toe vooral de onderlaag treffen door het mislukken van de oogst of het uitbreken van besmettelijke ziektes, treft dit type de rijke, speculerende bourgeoisie. Het is de eerste crisis van de industriële revolutie en zadelt de middenklasse op met een identiteitscrisis die haar adellijke ambitie doet intomen. Het sociale vraagstuk en de eisen van de arbeiders zijn niet langer te negeren. Er komt aandacht voor arbeidsomstandigheden, de personeelsinbreng en de toegang tot kunst. Aandacht en nobele gedachten. [[Hier past een tekstje over Art Nouveau en haar collega's uit andere landen. ]] De Wiener Werkstätte zal hier vele jaren later een antwoord op formuleren door de bourgeoisie een eigen esthetiek te verschaffen en de werkomstandigheden aan te pakken (we zijn dan in de tijd van Taylor; zie verder). Het eerste nummer van Ver Sacrum zet de toon: 'Wij kennen geen onderscheid tussen (…) kunst voor de rijken en kunst voor de armen.' De [[Grote Depressie (1873-1896)|Beurskrach in Wenen]] luidt het begin in van een depressie die duurt tot 1896. Deze crisis wordt gezien als de eerste crisis van de 'rijken'. Crisissen van de armen (hongersnoden) zoals we die kennen jaren 1848 zijn zo goed als voorbij. Alhoewel, even na de beurscrash treft een zware choleraepidemie de arbeidersklasse. 

.

* In Engeland is de helft van alle grond in het bezit van 2250 personen door opheffing van kleine boerderijen en de omheining van woeste of gemene gronden ([[enclosure|enclosures]]). Aristocratische grondbezitters en het parlement stimuleren deze beweging tot ééngemaakte percelen via ruil, samenvoeging en afkoop. De grootste verliezer is de landarbeider die geen aanspraak meer maakt op zijn huis, tuin noch gemene gronden. De nieuwe percelen zijn omheind om duidelijk te maken dat de traditionele rechten niet meer gelden.  

.

* De theateropvoering van [[Emile Zola|Emile Zola's]] [[Thérèse Raquin]] is geen succes: tien opvoeringen, het is nog te vroeg voor het naturalisme in het theater. De aanval van Zola op het romantische theater wordt ervaren als een schandaal en choquant. 

.

.

=== 1874 ===
.

* [[Otto Lilienthal]] ontwerpt het eerste zweefvliegtuig.

.


* ♣ Frederick Law Olmsted maakt een plan voor de inrichting van het terrein van het Amerikaanse Capitool in Washington, D.C. met oprijlanen, paden, bomen, fonteinen en terrassen.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=z0glOYQBlSA 1875] ===
[[Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg|thumb|550px|Frederick Winslow Taylor.]]

[[Bestand:Paris_Opera_full_frontal_architecture,_May_2009.jpg|thumb|550px|Architecturale patisserie.]]

[[Bestand:G._Caillebotte_-_L'Yerres,_pluie.jpg|thumb|550px|♣ 1875 [[Gustave Caillebotte]] schildert [[L'Yerres, pluie|De Yerres, regen]], een smalle rivier met bomen bij lichte regen. Caillebotte is een kunstenaar die achteloos voorbijgelopen schoonheid in beeld brengt.]]

.

* De [[Opéra Garnier]] (architect [[Charles Garnier (architect)|Charles Garnier]]), een stedelijke slagroomtaart is na vijftien jaar bouwwerk (eindelijk) klaar. De Frans-Duitse oorlog van 1870 strooide roet in het eten van de bouwwerken. Dit is de kers op de taart van [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanns]] urbanisatie. De kostprijs bedraagt vier tot vijf keer deze van de Eiffeltoren. Tot in 1989 is dit de grootste Europese opera (11.000 m², breedte: 125 meter, lengte 173 meter, hoogte 73,6 meter met plaat voor meer dan 2000 toeschouwers en 450 artiesten).

.

* De première van [[Danse macabre]] van [[Camille Saint-Saëns]] kondigt het [[Fin de Siecle]] aan.

.

* [[Frederic Winslow Taylor]] (°1856 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1915) een Amerikaans ingenieur en de grondlegger van de wetenschappelijke bedrijfsorganisatie breekt na een handicap en een oogziekte met zijn rechtenstudie en wordt fabrieksarbeider in de Midvale Steel Compagny waar hij carrière maakt. Hij stelt vast dat de arbeiders minder presteren dan hun vermogen. De stijgende productiviteit die hij wil creëren moet ten goede komen aan de arbeiders en de werkgever, anders werkt het systeem niet. Het [[Taylorisme]] kreeg een slechte bijklank door het louter focussen op de verhoging van de productiviteit, bovendien waren zowel werkgevers en syndicaten tegen het principe. Het Taylorisme kenmerkt zich door vijf principes: 1. Overleg tussen werkgever en werknemer (systematische verbeteringen en technische vernieuwingen zijn dan mogelijk); 2. Het werk wordt in verschillende handelingen opgesplitst en gemeten in tijd) (arbeidsanalyse); 3. Voor elke taak de geschikte man; 4. Een systeem van premies en harde sancties; 5. Rust opnemen is noodzakelijk.

.

.

=== 1876 ===
.

* In Parijs strijden vrouwen voor stemrecht.

.

* [[Gevangenis van Ieper]] in werking.

.

* [[Alexander Graham Bell]] demonstreert de telefoon.

.

* Uitvinding van de [[verbrandingsmotor]] door [[Nikolaus Otto]].

.

* ♣ De Tuinbouwhal van de Wereldtentoonstelling in Philadelphia stelt exotische planten en tuinontwerpen tentoon aan miljoenen bezoekers.

.

.

=== 1877 ===
[[Bestand:Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg|thumb|550px|1877 [[Gustave Caillebotte]] schildert zijn [[Rue de Paris, temps de pluie]] en toont de stadsrenovatie van Haussmann en hoe de metropool [[vervreemding|vervreemdend]] werkt.]]

.

* Oprichting van de Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij, acht jaar voor het ontstaan van de [[Belgische Werkliedenpartij]].

.

* Oprichting [[leger des heils]] in [[Londen]].

.

* Creatie van Het [[Luchtspoor]], een viaduct door het centrum van [[Rotterdam]] naar België. Het is de enige spoorlijn in Nederland die dwars door een historische binnenstad loopt.

.

* ♣ Priester-dichter-leerkracht [[Leonard Lodewijk De Bo|Leonard-Lodewijk De Bo]] (1826-1885) een bekend West-Vlaams lexicograaf beklaagt met zijn gedicht 'De Wandalen in Vlaanderen' het verdwijnen van de Vlaamse flora.

.

.

=== [[Iguanodon bernissartensis-beenderlagen|1878]] ===
.

* In een steenkoolmijn in [[Bernissart]] (de Fosse Sainte-Barbe) vinden  werkers skeletten van de [[Iguanodon]]. De volledige vondst is wereldtop. De skeletten zijn te bezichtigen in het [[Museum voor Natuurwetenschappen |Museum voor Natuurwetenschappen]].

.

* Tijdens een debat om kinderarbeid in de mijnen onder de twaalf jaar te verbieden, vindt de katholiek [[Charles Woeste]] het een Belgische eretitel, dat dit het enige Europese land is dat vrouwen- en kinderarbeid niet bij wet regelt in naam van de individuele vrijheid.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;KAREL VAN ISACKER. ''Mijn land in de kering 1830-1980. Deel 1, 1830-1914'', De Nederlandsche boekhandel, Antwerpen, 1978, p. 79-80.&lt;/ref&gt;

.

* W. Atlee Burpee &amp; Co. in Philadelphia opgericht, later het grootste postorderbedrijf voor zaden ter wereld.

.

.

=== 1879 ===
[[Bestand:JoanOfArcLarge.jpeg|thumb|550 px|♣ Na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 kent de symboliek van Jeanne d'Arc's in Frankrijk een revival. In haar geboortestreek Lotharingen schetst haar streekgenoot Jules Bastien-Lepage de maagd van Orleans vanaf 1875. Zijn schetsen monden in 1879 uit in een levensgroot portret in haar ouderlijke achtertuin. De schilder toont hoe Jeanne in 1424 een goddelijke oproep krijgt: de omvergeworpen stoel achter het spinnewiel, de opgesprongen Jeanne, de natte rand van haar jurk, haar spoor door de dauw van het onkruid terwijl de bijna doorzichtige heiligen Michael, Margaretha en Catherine op de achtergrond haar besluit afwachten. Het schilderij is 2,5 meter hoog en hangt in het Metropolitan Museum of Art, New York.]]

.

* In noord-Spanje, in [[Altamira (grot)|Altamira]] is er een toevallige ontdekking de prehistorische schilderijen. Nooit eerder hebben archeologen dit gezien. Velen concluderen dat het een kunstenaarsgrap is. Begin twintigste eeuw erkent de wetenschap de afbeeldingen als paleolitisch, daterend zo'n 16.000 jaar terug. 

.

* In de Barakken, een gehucht in [[Menen]] is er een volksopstand tegen de hoge voedselprijzen.

.

* [[Vincent van Gogh]] begint zijn proef als lekenprediker tussen mijnwerkers in Petit-Wasmes in de [[Borinage]] van [[Henegouwen]]. De armoede maakt hem depressief en tekent zijn verdere leven. Het 'koortsige, vermoeide en uitgemergelde' uiterlijk van de mijnwerkers treft hem, zo schrijft hij naar zijn broer [[Theo van Gogh (kunsthandelaar)|Theo]]. De mijnwerkersgezichten zijn 'uitgehold' en 'verouderd'. Om zijn solidariteit te betonen daalt hij in een schacht af, in de Charbonnage de Marcasse. Niettemin blijft hij, ook na het verplegen van de slachtoffers van een gasontploffing, een buitenstaander.

.

* [[Werner von Siemens]] bouwt de eerste elektrische spoorweg.

.

* [[Thomas Edison]] vindt de [[gloeilamp]] uit. 

.

* De ontdekking van zilvervoorraden in [[Aspen (plaats)|Aspen]] in [[Colorado (staat)|Colorado]] doet de twee houten barakken uitgroeien tot een stad. In een decennium tijd komen er straten, trams, watervoorziening, gaslicht, banken, een gevangenis, een hotel, een opera...

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Caillebotte_Rabotteurs_1875.jpg|Caillebotte, Rabotteurs uit 1875.
Bestand:David Livingstone by Thomas Annan.jpg|[[David Livingstone]]
Bestand:Henry_Morton_Stanley_1.jpg|[[Henry Morton Stanley]]
File:CFP Bismarck (1).jpg|Bismarck.
File:Saintsaens.jpg|[[Camille Saint-Saëns]].
File:Monument_Charles_Woeste_901.jpg|In [[Elsene]] staat een monument voor [[Charles Woeste]].
File:Panic_of_1873_bank_run.jpg|Bankrun op de Fourth National Bank in New York in 1873.
File:Börsenkatastrophe_Wien_1873.jpg|Beurskrach Wenen, 9 mei 1873. Illustratie uit ''Leipzig'', 21 juni 1873.
File:Pierre-Auguste_Renoir_023.jpg|[[Pierre-Auguste Renoir]] schildert [[De loge]].
File:Binnenrotte_1910.jpg|Het [[Luchtspoor]] is een spoorviaduct van 2,2 kilometer in de Spoorlijn Breda - Rotterdam door centrum Rotterdam.
File:Iguanodon.png|Tweevoetige eind-19e-eeuwse reconstructie van I. Bernissartensis.
File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|Huis waar van Gogh verbleef in [[Wasmes]] op een boogscheut van le [[Grand Hornu]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE DRIE: 1890-1914 =

[[Bestand:Menlo Park Laboratory.JPG|thumb|550px&quot;|In 1891 kwam de toen 28-jarige Henry Ford bij Edisons Illuminating Company werken. Een gerucht gaat dat Ford bezig is met auto-ontwerp en door Edison -die met de vuist op tafel slaat - aanmoedigt een autofabriek te starten.]]

'''De derde fase van de Industriële Revolutie laat zich niet eenvoudig begrenzen. Hier gaat het om paradigmatische ontwikkelingen met voorgeschiedenissen die samenvloeien en de samenleving gaan sturen. Wilhelm II is buitenmatig geïnteresseerd in landbouwmodernisering. Hij verordent dat boerderijen hun melk moeten pasteuriseren om het mond-en-klauwzeer te bannen. Vanaf de jaren 1890 geeft het rubber uit Afrika fietsen en auto's een comfortable ligging. Het vliegtuig en de film doen hun intrede. Elektriciteit laat zich voelen in het openbaar vervoer met de elektrische tram en in de openbare verlichting van grote steden. Karel Van de Poele (1846-1892) was uitvinder van de elektrische tram en concurrent van Thomas Edison. Van de Poele vraagt vanaf 1881 patenten voor elektrische uitvindingen aan, zo'n 444 in totaal. Hier gaat een periode van experiment aan vooraf. Op Kerstmis 1875 laat hij een elektrisch lampje branden en zo is hij sneller dan [[Thomas Edison|Thomas Alva Edison]]. In 1877 stort hij zich professioneel op de ontwikkeling van elektriciteit en een jaar later is hij Amerikaans staatburger. In juli 1879 demonstreert hij zijn verbeterde booglamplicht met de verlichting van het Adam Forepaugh's Circus. In 'The Detroit News' van 20 maart 1880 verschijnt een bijdrage over zijn licht. Hij sticht in 1881 de Van de Poele Electric Light Company, vervaardigt dynamo's en generatoren en concurreert met Edison in de zoektocht naar het te commercialiseren elektrisch licht. In die dagen verlichten welgestelden hun woning met gas. Dat stinkt, vormt een gezondheidsrisico en zorgt voor roet. Veel uitvinders denken over elektriciteit als verlichting en voor de aandrijving van toestellen. Zo ook Van de Poele. Hij begrijpt dat een gloeilamp een vacuüm nodig heeft, zodat de gloeidraad niet verbrandt. Van de Poele kiest het procédé van de booglamp terwijl Edison de gloeilamp ontwikkelt. Edison zou het pleit winnen. Niettemin maakte Van de Poele gloeilampen. Van de Poele krijgt 243 patenten. Naast patenten op de elektrische trams en treinen nam hij er op spoorwegwissels, verlichting, generatoren, motoren, elektrische- en elektromagnetische pompen, kabelbaansystemen, batterijen, elektrische hamers en steenboren, remmen en mijnbouwmachines. In de steden doet de elektriciteit haar intrede voor de Wereldoorlog, in dorpen is het wachten. In het late interbellum komen ook daar de stofzuiger, de wasmachine en centrifuge, het elektrische strijkijzer, de koelkast en de handmixer op de markt. Voor veel gezinnen blijven ze buiten bereik.'''

.

== De tachtiger jaren van de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px| ♣ (...)]]

[[Bestand:The_Gardeners'_chronicle_-_a_weekly_illustrated_journal_of_horticulture_and_allied_subjects_(1881)_(14803858713).jpg|thumb|550px| ♣ De gewoonte om gras kort te houden gaat terug op de Franse tuin in Versailles en de Engelse landschapsparken. Voor het park [[Blenheim Palace]] zijn in de negentiende eeuw, vijftig arbeiders met een zeis zonder ophouden bezig. Omstreeks 1830 ontwerpt de Engelse [[Edwin Beard Budding]] een gepatenteerde kooimaaier. Die maakt het grasveld tot een gelijkmatig en snel te maaien gazon. Het populaire voetbal en cricket stimuleren het gladde gras- en [[speelveld]]. Zo zorgde de grasmaaier voor een sportieve innovatiegolf bij het [[tennis]], de [[rugby (balspel)|rugby]], [[croquet]]...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANK MALCOM, PAUL ROEHRIG &amp; BEN PRING. ''What To Do When Machines Do Everything'', 2017, p. 168.&lt;/ref&gt;]]

.

=== 1880 ===
.

* In [[Hoogstraten]] wordt kasteel [[Gelmelslot]] omgebouwd tot landbouwkolonie.

.

* Ontdekking van de cholera-bacterie. De theorie van de miasmen of besmettelijke dampen schuiven wetenschappers stilaan aan de kant.

.

* De V.S. is de aantrekkingspool voor een migratiegolf.

.

.

=== 1881 ===
{{Panorama|Panorama mesdag.PNG|1200px|Het [[panorama Mesdag]] is 14 meter hoog met een omtrek van 120 meter. [[Hendrik Willem Mesdag]] (de [[Haagse School (schilderkunst)|Haagse School]]), gespecialiseerd in zeezicht, voltooit dit vergezicht op de [[Noordzee]], de [[duinen]], [[Den Haag]] en [[Scheveningen]] in 1881.}}

.

* De [[Citadel van Antwerpen]] is volledig gesloopt.

.

* [[Billy the Kid]] gedood door [[Pat Garrett]].

.

* [[Jack the Ripper]] slaat toe.

.

* [[Emile Zola]] publiceert zijn bundel ''Le naturalisme au théâter'' en pleit voor een theater dat op het [[positivisme]] van Comte gebaseerd is. Hij stelt de geloofwaardigheid van het theater, de tijdsbeleving van het stuk en de plaatsbepaling van de acteurs in vraag. 

.

.

=== 1882 ===
.

* Elektrische verlichting in [[New York (stad)|New York]].

.

* [[Antoni Gaudi]] begint de [[Sagrada Família|Sagrada Familia]].

.

.

=== 1883 ===
.

* ♣ De American Seed Trade Association opgericht door een bezorgde groep zaaigoedhandelaars: zaaigoedtarieven, portkosten op postorderzaden en onrechtvaardige schadeclaims zitten hen dwars. ASTA is een van de oudste handelsorganisaties in de V.S.

.

* Aanvaring tussen zeilstoomschip &quot;Cimbria&quot; en het stoomschip &quot;Sultan&quot; bij [[Borkum]]: 437 opvarenden komen om.

.

* Ontploffing kruitfabriek [[Muiden]] verwoest meer dan honderd woningen.

.

* Een storm bij het Waddeneiland [[Borkum]] doodt 121 vissers.

.

* [[Alfred Packer]], een ex-militair en berggids uit de V.S. wordt schuldig bevonden aan [[kannibalisme]].

.

* Op 17 maart zijn er op de begrafenis van [[Karl Marx]] elf mensen present. Friedrich Engels spreekt hen toe: ‘Zijn naam en werk zullen de eeuwen doorstaan.’

.

* De [[cholera]]-epidemie die dit jaar uitbreekt duurt tot 1885.

.

* [[Robert Koch]] een Duits medicus ontdekt de verantwoordelijke bacil voor [[tuberculose]]. Tot nu toe - en dat zou tot in de twintigste eeuw duren - denkt het volksgeloof dat het om een erfelijke ziekte gaat. In tegenstelling tot [[cholera]] vindt men deze ziekte niet vuil of verderfelijk maar nobel en [[aristocratisch]] die de [[genialiteit]] of artistiek talent boven brengt. [[Frederic Chopin]] (1810-1849), [[John Keats]] (1795-1821) en [[Niccolò Paganini]] (1782-1840) (over)lijden er aan. In het [[Fin de Siècle]] is het de mode om TBC te faken: nauwe kledij en bleke gezichten moeten de ziekte illustreren of suggereren. Denk aan het werk van [[Toulouse-Lautrec]]. In deze dagen heet [[social distancing]] gewoon een [[cordon sanitaire]]. De [[Elite|elite]] en het gewone volk, de [[burgerij]] en het [[proletariaat]] houden huis in gescheiden omgevingen. Engeland spreekt men over 'the great unwashed.' Personeel en politie bewaken de afstand tussen de beide groepen. 

.

.

=== 1884 ===
.

* ♣ Dominee [[Hilderic Friend]] (1852-1940) publiceert ''Flowers and Flower Lore'' over de negentiende-eeuwse geheime bloementaal. Een boeketje op de drempel van een Londens huis kan vrouwen tot opwinding of frustratie brengen. Geleverd door een anonieme koerier kan het boeket alle denkrichtingen uit. Om zot te worden. Waarom liggen de bloemen daar? Wie bestelde ze en welke betekenis dragen ze? Een [[Gardenia (geslacht)|Gardenia]] staat voor geheime liefde. Een [[Iris (godin)|Iris]] voor vriendschap en een Begonia waarschuwt: pas op. De vrouw pakt de bloemen op, snuift en determineert: [[Orchideeënfamilie|orchidee]], zinnia en [[gipskruid]]. Om zeker te zijn neemt ze het ensemble mee naar haar kamer en haalt haar boek van dominee Friend boven waarin ze de mysterieuze bloemensymboliek kan ontcijferen. Friends idee gaat terug op de brieven van [[Mary Wortley Montagu]] (1689-1762) die ze schreef aan haar vriend [[Alexander Pope]] tussen 1716 en 1718. Het bloemenboucet aan de voordeur in Londen, lijkt op een 'Turkse liefdesbrief'. Die vereist evenmin inkt of papier. Een tas volstaat. Elk voorwerp erin staan voor een woord of een zin: een parel, kruidnagel, een tulp of een roos, zeep en steenkool, een rietje...

.

* [[Gevangenis van Sint-Gillis]] in werking.

.

* Duitsland verwerft zijn eerste kolonies.

.

* [[Emile Zola]] schrijft [[Germinal (roman)]] als aanklacht tegen sociale wantoestanden.

.

.

=== 1885 ===
[[Bestand:Maison_du_Cygne_01.JPG|thumb|550px|In [[De Zwaan (Brussel)|dit huis]] op de Brusselse [[Grote Markt (Brussel)|grote markt]] wonen Karl Marx en [[Friedrich Engels]] bijeenkomsten bij van de [[Association Démocratique, ayant pour but l’union et la fraternité de tous les peuples]] en wordt in 1885 de [[Belgische Werklieden Partij]] opgericht. Op 26 september 1898 stelt het parket van Brussel een dossier samen 'De [[Brabançonne (volkslied)|Brabançonne]] uitgefloten door [[socialisten]] op de Grote Markt'. Een concert van de [[grenadiers]] is vanuit [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] onthaald op gefluit en het zingen van de [[Carmagnole]] en de [[Marseillaise]]. De eigenaar schreef een open brief aan de kranten geen socialistisch lokaal te zijn.]]

.

* De [[Belgische Werkliedenpartij]] (BWP) opgericht in het huis [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt in Brussel]]. Marx vierde hier oudejaar 1847-1848, net voor hij Brussel werd uitgezet. Marx stierf twee jaar geleden, in maart 1883.

.

* [[Vincent van Gogh]] schildert [[de aardappeleters]]; [[Emile Claus]] schildert zijn 'Oude tuinman'.

.

* De Britse Koninklijke Commissie onderzoekt de huisvesting van de werkende klasse.

.

* De ontdekkingsreiziger sir [[Henry Hamilton Johnston]] beschrijft het fenomeen 'senicide'. De [[Sarden]] van [[Sardinië]] vinden het een heilige plicht dat de jongeren hun oude familieleden doden.

.

* In [[Le Châtelet |Le Châtelet]] repeteren de acteurs van [[Emile Zola]]a voor [[Germinal (roman)|Germinal]]. De [[Censuur (informatie)|censuur]] legt de repetities stil.

.

* Tijdens de Congo-conferentie verwerft Leopold II Congo. Het koloniewerk heeft mensen nodig om de christelijke zending te volbrengen, missieposten op ter richten, ziekenhuizen en scholen te stichten… Het is de eeuw van de dierentuinen. Die moeten de belangstelling voor het Afrikaanse binnenland opwekken en de koloniale boodschap uitdragen.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok '''♥ BEELDFRAGMENT KONGO EN LEOPOLD II''' (110 Min.).]

.

.

=== 1886: sociale wetgeving ontluikt ===
.

* Onlusten in [[Wallonië]] wegens sociale wantoestanden; de [[Burgerwacht]] maakt doden in [[Charleroi]]. Dit leidt ertoe dat op het einde van het jaar de eerste sociale wetten ontstaan. 'In België zette '1886' een en ander in beweging' schrijft [[Dries Claessens]] in zijn ''Een geschiedenis van sociaal werk''. De parlementaire onderzoekscommissie windt geen doekjes om het 'arbeidersprobleem' en wijst op de noodzaak aan structurele initiatieven: Arbeiders zullen niet langer met levensmiddelen betaald worden maar in baar geld. Wetten op de vrouwen- en kinderarbeid en de arbeidsongevallen volgen. Stadssanering, sociale huisvesting, waterzuivering en rioleringen moeten de cholera indijken. Inspiratie vinden de Belgische parlementairen bij [[Bismarckmonument|Bismarck]] in Duitsland en (zelfs) Leopold II spreekt:

.

{{Cquote|'''Door hare werkzaamheden voorgelicht, zal Mijne Regeering ontwerpen tot belangrijke hervormingen indienen... het werk van vrouwen en kinderen te regelen, - de misbruiken te beteugelen die zich voordoen in het betalen van 't werkloon,- het bouwen van behoorlijke werkmanswoningen te vergemakkelijken, - bij te dragen tot de uitbreiding van de inrichtingen van voorzorg, ondnerstand, verzekering en pensioen, en te trachten de verwoestingen te bestrijden, door dronkenschap en zedeloosheid aangesticht.'''|[[Leopold II van België|Leopold II]]}}

. 

Alles heeft zijn tijd nodig, in 1903 komt de [[Arbeidsongevallenwet|wet op de arbeidsongevallen]]. 

.

* In de Amsterdamse [[Jordaan (Amsterdam)|Jordaan]] vallen 25 doden bij de [[Palingoproer]].

.

* In Gent wordt de Antisocialistische Katoenwerkersbond opgericht.

.

* [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) verhuist naar Frankrijk.

.

.

=== 1887 ===
[[Bestand:Max_Liebermann_Constantin_Meunier.jpg|thumb|550px| Op 4 maart van 1887 is er een [[grauwvuur|grauwvuurexplosie]] in de [[steenkoolmijn]] van La Boule in de [[Borinage]] die 120 mijnwerkers doodt. [[Constantin Meunier]] ziet hoe een moeder haar zoon herkent bij de doden. De tragiek maakt indruk. &quot;Het grauwvuur&quot; is er zijn expressie van. De originele plaaster bevindt zich in het [[Museum M|museum M Leuven]] (Nr. C/252), een bronzen versie in Brussel: KMS.]]

.

* België verbiedt het [[trucksysteem]] waarbij werkgevers hun arbeiders in natura (voedsel, kledij) betalen in plaats van in centen. Na de sociale onlusten (de burgerwacht maakt doden in [[Oostende]]) onderzoekt een ‘Commissie van de Arbeid’ de oorzaken. Dit onderzoek leidt – niet zonder moeite - tot de eerste, bescheiden, sociale wet op de bescherming van het loon: het verbod op lonen in natura, het verbod op de uitbetaling van lonen in herbergen en de subsidiëring van werkmanswoningen. Ook worden de eerste stappen richting sociaal overleg via de oprichting van nijverheids- en arbeidsraden genomen.

.

* In Antwerpen wordt tijdens de kermisdagen de fontein van [[Jef Lambeaux]] ingehuldigd op de plaats waar voorheen een vrijheidsboom stond die de Belgische onafhankelijkheid en de installatie van de democratie in herinnering brengt. De fontein toont de door [[Brabo]] verslagen reus Antigoon, een verhaal dat teruggaat op de vijftiende-eeuwse naamsverklaring van Antwerpen, beschreven door Willem van Berchem uit Nijmegen waarbij de Romein Silvius Brabo de toleisende reus Druwoen Antigoon verslaat, hem de hand afhakt en over het water werpt om het land tussen de Schelde en de Rijn, Brabant genaamd, vrij maakt. Vandaar: hand-werpen.

.

* [[Krupp (familie)|Alfred Krupp]] overlijdt. Hij is staalmagnaat (treinen en uitvinder van het naadloze wiel) en vooral wapenfabrikant (kanonnen met achterladers). Toen hij zijn familiebedrijf begon, telt het vijf werknemers. Bij zijn overlijden werken er 20.200 arbeiders.

.

* [[André Antoine]] (1858-1943) zet het [[Naturalisme|naturalistisch theater]] op de kaart. Als arbeider bij een gasbedrijf besluit hij na enkele spraakmakende amateur voorstellingen het Théatre Libre te leiden. Hij zal het in 1896 omdopen tot het Théatre Antoine. Antoine zal de geschiedenis ingaan omwille van zijn positivistisch idee, de mise-en-scène en de acteermodellen. Inspiratie vindt hij bij Denis Diderot en Victor Hugo. Voor Antoine is het natualistische drama gelijk gesteld met de dagelijkse rauwe realiteit: sociaal theater. De romantiek en de verbloemende verbeelding van de Verlichting, met glitter en praal schuift hij aan de kant ten voordele van verstand, logica, de confrontatie met de mistroostige werkelijkheid.

.

.

=== 1888 ===
.

* [[Jack the Ripper]] in Londen (de moorden van Whitechapel).

.

* In Duitsland start de regeerperiode van [[Wilhelm II van Duitsland|Willem II]].

.

* In [[Arles]] penseelt [[Vincent van Gogh]] zijn [[Caféterras bij nacht|Terrasse du café le soir]], Place du forum.

.

* De [[Geschiedenis van de fiets|fiets]] met luchtbanden en een ketting (zoals we die nu kennen) vervangt steeds meer de [[hoge bi]].

.

* De impressionistische beeldhouwer [[Auguste Rodin]] werkt [[De Burgers van Calais]] af op twaalf exemplaren: ze zijn onder meer te vinden in Calais, Parijs, Londen, Kopenhagen en Mariemont en New York. Het werk verwijst naar het elf maanden durende [[Beleg van Calais (1436)]] en de hongersnood die de stad tot overgave dwong. Zes prominenten willen hun leven aan de Engelse koning schenken als die de stad spaart. Met een hemd en een strop bieden ze [[Eduard III]] de stadssleutel. Hij spaarde hun leven.

.

.

=== 1889 ===
[[Bestand:Bismarck removing his helmet.gif|thumb|right|550px|[[Otto von Bismarck]] neemt zijn helm af.]]

.

* De burgerwacht neemt de Brusselse [[Nationale Schietbaan]] in gebruik.

.

* Een werfstaking in Londen leidt tot loonsverhogingen.

.

* [[Otto von Bismarck]] voert het staatspensioen in. [[Nieuw-Zeeland]] doet het al bijna twee decennia.

.

* ♣ Ook in Duitsland doet het fin de siècle zijn intrede. [[Theodor Fontane]] (1819–1898), een Duits dichter, roman- en balladenschrijver maakt de overgang van het realisme naar het symbolische naturalisme en schrijft een gedicht over een stervende landheer die in de nabijheid van het landgoed Gross Glienicke en de perenboom in diens tuin. Het is een lofzang op de landadel en hun vrijgevigheid. Het is zo populair in Duitsland dat menig scholier het instudeert. De landheer wil in zijn graf een peer om nieuw leven te scheppen. En in het derde jaar na zijn dood is het zover en ontspruit er een boom. 'En de jaren wisselen elkander steeds af / Allang al welft zich een perenboom boven het graf. 'Der Herr von Ribbeck auf Ribbeck im Havelland' is de volledige titel en is later in de DDR verboden.

.

* In België legt in een wet vrouwen- en [[kinderarbeid]] aan banden en de eerste sociale huisvestingswet stimuleert het verwerven van eigendom onder arbeiders. De [[ASLK]] stelt goedkope leningen ter beschikking en zorgt wellicht voor de geboorte van de Belg met de baksteen in de maag. Dit leidt tot een explosieve groei van het aantal arbeiderswoningen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DRIES CLAESSENS. ''Een geschiedenis van sociaal werk.'' Epo, Berchem, 2017, p. 151.&lt;/ref&gt;

.

* Op de honderdste verjaardag van de [[Franse Revolutie]] pakt de wereldtentoonstelling uit met de [[Eiffeltoren]]. Het aantal bezoekers is ongezien. Het is het toppunt van het optimisme: hoger, hoger, hoger. De toren meet 324 meter. Ter vergelijking: de [[Empire State Building]] uit 1931 is er 386. Tot nu toe bouwen architecten hoogstens zes of zeven verdiepingen zoals in beluiken of in een [[panopticon]]. Uitzondering zijn enkele vroege wolkenkrabbers in Chicago. De [[Monadnock Building]] die tussen 1889 en 1893 verrijst, bestaat met zijn 17 verdiepingen aan de Noordzijde uitsluitend uit metselwerk van bijna twee meter dik aan de basis. Omdat het metselwerk wegzakt, opteerde de architect vanaf 1891 voor staal. 'Monadnock' is de naam voor een alleenstaande berg te midden van het laagland. Dit is het begint van de wolkenkrabbertijd. Tot 1910 blijft het aantal verdiepingen beperkt tot vijftig. Het stalen skelet van de Eifeltoren is te lezen als de binnenkant van de wolkenkrabber en een eerbetoon van [[Gustave Eiffel]] aan een eeuw Franse Revolutie. Een jaar na dit toppunt van kunnen sijpelt het [[pessimisme]] stilaan de maatschappij binnen. 

.

  
 .
 
 ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=lyHBkNvs7Ag '''BEELDFRAGMENT DAENS KLASSENVERSCHILLEN''']
 
 .


.

.

;Kijken

[[Bestand:Vincent van Gogh in Paris Montmartre.webm|{{Largethumb}}|Researcher Nienke Bakker of the [[Van Gogh Museum]] shows how Van Gogh experimented with new painting techniques in Montmartre.]]

&lt;gallery&gt;
Bestand:Construction tour eiffel.JPG|Juli 1887: Bouw metalen stoelpoten
Bestand:Construction tour eiffel2.JPG|December: Montage steunpilaar eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel3.JPG|Maart 1888: Constructie horizontale balken middensteigers
Bestand:Construction tour eiffel4.JPG|Mei: Montage pilaren boven de eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel5.JPG|Augustus: Bouw tweede etage
Bestand:Construction tour eiffel6.JPG|December: Bouw stuk tussen 2de en 3de etage
Bestand:Construction tour eiffel7.JPG|Maart 1889: Montage derde etage
Bestand:Construction tour eiffel8.JPG|Eind maart: Het resultaat
Bestand:Paris_1889_plakat.jpg|Affiche wereldtentoonstelling
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

== A-Vragen ==
.

V&amp;S.Leg uit: Industriële Revolutie, Glorious Revolution, Franse Revolutie, Amerikaanse Revolutie, Le Grand Hornu, Bois du Luc, Jacob Riis, Georges-Eugène Haussmann, boulevard, 1688, 1789, 1815, 1830, 1848, Willem 1, Arc de Triomphe, Metro Maalbeek, het Communistisch Manifest, Karl Marx, Friedrich Engels, stoommachine, James Watt, Lieven Bauwens, clochard, het Belgisch paleis der Natie, het park van Brussel, het Koninklijk paleis van Brussel, badkamer, station Brussel Centraal, filantroop, liberalisme, socialisme, communisme, Adolf Daens, Rerum Novarum, de sociale kwestie, het Justitiepaleis in Brussel, de Marolle, Joseph Poelaert, absolutisme, ambachten, aristocratische denken, burgerij, democratie, volkssoevereiniteit, discipline, feodale standenstaat, Jeremy Bentham, kapitaalbezitters, loonarbeiders, manufacturen, massaproductie, Noord-Amerika in 1776, panopticum, proletariaat, revolutie van 1848, take off, Verlichting, vooruitgangsgeloof, vrijheid en gelijkheid.

.

.

== B-Vragen ==
.

* V&amp;S.Welke vijf oorzaken noemt Johan Op de Beeck die aanleiding geven tot de Belgische Revolutie in 1830?

.

* V.Welke technologische innovaties zorgden dat het Pruisische leger in 1870 onoverwinnelijk leek? 

.

* V&amp;S.Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de Frans-Duitse oorlog? 

.

* V.Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor- en nadelen hebben de systemen?

.

* V&amp;S.Wat wordt bedoeld met 'De tijd van de revoluties?'

.

* V&amp;S.Welke problemen stellen zich als een oude, middeleeuwse stad in de negentiende eeuw industrialiseert? Hoe worden die problemen opgelost?

.

* V&amp;S.Toon aan hoe de Brusselse stadsplanning de moderne grondwet uit 1830 illustreert.

.

* V&amp;S.Leg uit en verklaar. De Industriële Revolutie start behalve in oude stadskloosters en in burchten zonder militaire functie ook in nieuw daartoe aangelegde plaatsen. Geef van beide gevallen voorbeelden.

.

* V&amp;S.In de negentiende eeuw is er een functionele scheiding tussen het proletariaat en de bourgeoisie. Hoe zorgt men ervoor dat beide klassen niet met elkaar in contact komen. Waarom is dit?

.

* V&amp;S.Werk uit: Na de revolutie van 1848 pakt baron Haussmann de stadsrenovatie van Parijs stevig aan. 

.

* V&amp;S.Kan je enkele principes aangeven die volgens Foucault, aan Jeremy Benthams Panopticum ten grondslag liggen? Kan je de principes met voorbeelden uit het hedendaagse debat rond veiligheid/welzijn illustreren? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Volgens Foucault betekent Jeremy Benthams Panopticum de bekroning van een nieuw type machtsuitoefening dat zich in de zeventiende en achttiende eeuw langzamerhand in Europa ontwikkelt. Kan je voorbeelden geven met betrekking tot de hedendaagse menswetenschappen?

.

* V&amp;S.Jeremy Benthams Panopticum is een nieuw type macht die zich in de zeventiende en achttiende eeuw ontwikkelt. Wat bedoelt men met deze disciplines?

.

* V&amp;S.De disciplines, en de daarmee gepaard gaande testen en examens (toetsingspraktijken) liggen aan de basis van de menswetenschappen. Kan je deze stelling toelichten en met voorbeelden illustreren? 

.

* V&amp;S.Wat onderscheid het kerkersysteem van het panopticon? Hoe verhouden beide systemen zich tot elkaar?

.

* V&amp;S.Aldus Michel Foucault heeft het begrip discipline drie betekenissen. Leg dit uit en illustreer dit met voorbeelden.

.

* Maak een vergelijking tussen het panopticum zoals Jeremy Bentham het in de jaren negentig van de achttiende eeuw beschreef en de internetmaatschappij zoals we ze nu kennen.

.

* V&amp;S.Wat Bentham betreft moet het panoptisch model zich niet beperken tot de gevangenis. Hoe ziet Bentham dit panopticon in werking dat de mens van de wieg tot het graf kan begeleiden?

.

* V&amp;S.Kan je de principes uitleggen waarop een panopticum is gebaseerd?

.

* V&amp;S.Bespreek volgend citaat. Waar heeft A. Loontjes het over? In welke stad speelt dit tafereel zich af? 'Men moet er door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. (…) De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!'

.

* V&amp;S.Leg uit: Baron Haussmann pakt het na de revolutie van 1848 stevig aan. 

.

.

== C-Vragen ==
.

* Welke tuintypes ontwaar je in de negentiende eeuw die een duidelijk verband tonen met toenmalige maatschappelijke ontwikkelingen. [Voor de duidelijkheid: het gaat om het verdwijnen van de binnentuinen en de komst van de beluiken, het stadspark als de tuin van het liberalisme (vrijheid voor een elite), de tuin van het socialisme zoals Le Grand Hornu die de gelijkheid beklemtoont, de katholieke volkstuin en de koloniale tuinen.

. 

* V&amp;S.Wat onthou je uit [https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok deze reportage] over Congo? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Boulevards hebben diverse functies: economisch (transport), sociaal (hygiëne), cultureel (theaters) en militair/politiek.

.

* V&amp;S.In Le Grand Hornu, aangelegd vanaf 1810 - voor auto's en treinen was het nog veel te vroeg - stellen we vast dat de straten er erg breed zijn, goed te overschouwen en dat op de straathoeken de huizen groter zijn. Hoe is dat te verklaren?

.

* V&amp;S.Wat kan je vertellen over deze quote: 'Een spook waart door Europa, het spook van het Communisme' en wat weet je over dit citaat: 'Proletariërs aller landen verenigt u.'

.

* V&amp;S.De Belgische spoorwegen ontwikkelen zich vanaf 1835. Als de revolutie van 1848 aanbreekt beschikt het land over een zich uitbreidend spoorwegnet. Waarom is België er als de kippen bij om deze nieuwe technologie te gebruiken, en hoe reageert de katholieke geestelijkheid daarop?

.

* V&amp;S.Wat zou Karl Marx bedoelen als hij stelt dat de kapitalistische ideologie bestaat uit vrijheid, gelijkheid en Bentham?

.

* V&amp;S.Leg uit: de statistiek is de wetenschap van de staat die ontstaat in de negentiende eeuw.

.

* V&amp;S.Leg uit: Een panopticum bereikt zelden zijn doel. Waarom blijft het dan bestaan? (Geen vraag voor 2019).

.

* V&amp;S.Leg uit: Detentie leidt tot recidive.

.

.

== D-Vragen ==
.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Iishmarx.jpg
Bestand:Friedrich_Engels_(1891).jpg
Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg
Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg
Bestand:GtExhib1851.jpg
Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Bruxelles._Palais_de_Justice_LCCN2017659130.jpg
Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Grand-Place_-_Maison_du_Cygne_-_01b.jpg
Bestand:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg
Bestand:Henry_Dunant.jpg
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg
Bestand:Edith_Cavell.jpg
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= BRONNEN EN REFERENTIES =

== Verder lezen ==
.

* BEATRICE DE GRAAF. ''Tegen terreur. Hoe Europa veilig werd na Napoleon'', Prometheus, Amsterdam, 2018.
.

* MARC ELCHARDUS Ea. ''De opstand van de intellectuelen. De Franse Revolutie als avant-première van de moderne cultuur'', Pelckmans, Kapellen, 1989.

.

* SIMON SCHAMA. ''Kroniek van de Franse Revolutie.'' Olympus, sp. 2000.
.

* STAF SCHOETERS. ''De Wegen naar Ontvoogding''. BMP Literair, Antwerpen, 2002.
.

* JOOST WELTEN. ''In dienst voor Napoleons Europese droom. De verstoring van de plattelandsgemeenschap in Weert'', Davidsfonds, Leuven, 2007.

== Referenties ==
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>bipgwrimwsv4e0f4vq10l34id35mk9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431748</id>
      <parentid>431747</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1839 */</comment>
      <origin>431748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206108" sha1="gcpws0je3lqynwwvhq1b22bva21y9bx" xml:space="preserve">[[Bestand:'Owd_Shevvield'.jpg|thumb|550px|Na 1740 doen innovaties in de staal- en bestekindustrie de plaats Sheffield uitgroeien tot industriestad. Tot op heden is Sheffield gekend als het 'grootste dorp van Engeland'.]]

[[Bestand:Quartier du Deuvelshoek, couloir sud de l'impasse de la Perle d'Amour - Jacques Carabain.jpg|thumb|550px|De verdwenen Paarlemoergang in het Deuvelshoekquartier, door [[Jacques Carabain]] eind negentiende eeuw in Brussel. In 1904 beschrijft [[Léopold Courouble]] de Zenne vanuit zijn tuin. Het is een nostalgische terugblik op zijn kindertijd, een terugblik op een betoverde tuin die vijftig meter lang aan de Zenne grenst. Langs de andere oever van de Zenne, die diep beneden langs de tuin stroomt kijkt de schrijver uit op huizen die hij bekijkt als 'een zwarte puinhoop, een ets van houten krotten op ontelbare pilaren, verrot, smerig, elkaar uit het lood stotend, en waarlangs de kleine raampjes met hun gebarsten en smerige ruiten in alle seizoenen in prachtige lompen pronkten.' 's Winters stromen brouwsels langzaam door de Zenne. Hun geurige nevels blijven hangen; de Zenne is een open riool. Courouble heeft het over zwaar, slibachtig water vol manden, stro, hoeden, gezwollen aas en ratten 'behaard als otters, rondzwemmend, hun vacht uiteen gespreid en drijvend, een lang kielzog makend.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEOPOLD COUROBLE. ''La Maison espagnole.'' J .Lebègue &amp; Cie, Brussel, 1904.&lt;/ref&gt; ]]

[[Bestand:Brussel_-_Ooievaarsstraatje.jpg|thumb|550px|right|Brussel, het Ooievaarsstraatje.]]

[[Bestand:1939_Impasse_Saint_Jacques_dessin_par_Léon_van_Dievoet_15_août_1939.JPG|thumb|550px|right|De Sint-Jakobsgang door [[Léon van Dievoet]] in 1939.]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL III'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1789-1890'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Het eerste deel focuste op de Franse Revolutie, deel 2 op  [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6ba|de Belgische Revolutie, 1815-1830]] en dit op de industriële.'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL III. INDUSTRIËLE REVOLUTIE: 1763-1890'''&lt;/span&gt;

{{Cquote|'''De ervaring uit de periode van 1848 tot 1864 toont zonder twijfel dat coöperatieve arbeid, hoe excellent en nuttig ook, nooit de groei of de monopolies van het kapitaal kan stoppen, als ze zich beperkt  tot een kleine kring van occasionele ondernemingen van private arbeiders.'''|[[Karl Marx]]}}

.

'''Charles Dickens, Friedrich Engels en Alexis de Tocqueville zien Manchester als oermoeder: het is een industriële machinerie die de beschaving omzet in barbarij. Manchester en zijn soortgenoten schokken: viezigheid, gruwelesthetica, kabaal, sociale wantoestanden, stank... het lijstje is eindeloos. Niets doet de tijdgenoot nog denken aan de eeuwenoude stabiele stadstructuur. De Belgische [[industriële revolutie]] bij het begin van de negentiende eeuw volgt kort na de Engelse en is de eerste op het vasteland. Ze doet de eeuwenoude [[ambachten]] en de van recentere datum opgerichte manufacturen verdwijnen. De [[Take-off|take off]] markeert de industrialisatie in Engeland vanaf 1763. In deze eerste fase (die in Engeland tot 1790 duurt) veranderen fabrieken pre-industriële-dorpen in kleine steden. Schoorstenen kenmerken de nieuwe economie en gaan het middeleeuwse stadsbeeld domineren zoals in [[Sheffield]], [[Manchester]] en [[Gent]]. Op andere locaties duiken steden als uit het niets op zoals [[Le Grand-Hornu]] en [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]]. Dit soort industriesteden zijn vrijwel uitsluitend te bekijken vanuit het perspectief van de fabriek, waar de ondernemer naast zijn fabriek woont - patriarchaal ondernemerschap heet dit - en instaat voor aanvaardbare werkplekken en nooit eerder geziene arbeiderswoningen. De mijnsite van Bois du Luc die sinds het einde van de zeventiende eeuw steenkool uit de ondergrond haalt, plaatst haar eerste stoommachine in 1779. Omstreeks de eeuwwisseling is het Samber- en Maasbekken de meest geïndustrialiseerde regio in Europa en start [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] in Gent met zijn door stoom aangedreven [[Spinning Jenny]]. In korte tijd krijgt de stad de bijnaam ‘het Manchester van het continent’ en dat is niet optimistisch bedoeld. Vanaf 1803 schakelt Engeland over op massaproductie en richten particuliere kapitaalbezitters zich op de anonieme wereldmarkt. In datzelfde jaar bezoekt Napoleon Bonaparte Lieven Bauwens’ katoenfabriek in het Kartuizerklooster bij het Fratersplein. Zo kenmerkt de negentiende eeuw zich als uitloper van de Verlichting: de overtuiging dat de samenleving maakbaar is, domineert. Techniek, wetenschappelijke vorderingen en onderzoek illustreren dat vooruitgangsgeloof, al blijven de verworvenheden voorbehouden voor een welstellende klasse. Naast de [[burgerij]] ontwikkelt zich het [[proletariaat]] als nieuwe klasse.'''

.

= VOORBEREIDENDE FASE: 1763-1800 =

[[Bestand:Prof_W_W_Rostow_(VS)_geeft_persconferentie_over_zijn_boek_The_World_Economy,_Bestanddeelnr_929-8997.jpg|thumb|550px|Professor W.W. Rostow geeft een persconferentie over zijn boek ''The World Economy''.]]

.

[[Walt Whitman Rostow]] (1916-2003), een econoom aan het [[Massachusetts Institute of Technology]] faseert de geschiedenis in vijf stadia: (1) de traditionele maatschappij, (2) de voorbereidende fase, (3) de take off, (4) de ontplooiing tot maturiteit en (5) de fase van de massaconsumptie. Rostow, een raadgever van president [[John F. Kennedy|Kennedy]], gebruikt het jargon van de maanrace voor de economische, politieke en sociale geschiedenis waarbij de 'take off' de doorbraak of de lancering van de industriële revolutie aanduidt. De take off verschilt van land tot land: Groot-Brittanië: 1763-1803, België: 1801-1830, Frankrijk: 1830-1860, Verenigde Staten: 1845-1860, Duitsland (in de literatuur omschreven als het land dat te laat kwam): 1850-1875, Nederland: 1860-1890, Japan: 1875-1900, Rusland: 1890-1914.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VERSCHAFFEL H., DE VROEDE M. &amp; HEUS J. ''Beschavingen 5''. Plantyn, Antwerpen, 1993, p. 105.&lt;/ref&gt; De [[fasentheorie van Rostow|fasentheorie]] ontwikkelt hij tijdens de [[Koude Oorlog]] in zijn ''The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto'' (1960). De subtitel suggereert dat de 'eerste wereld', Europa en de VS deze ontwikkeling in de [[Derde wereld|derdewereldlanden]] diplomatiek of militair kunnen stimuleren. Na de &quot;take-off&quot; komt de welvaart ook daar als vanzelf. Zijn werk wijkt af van de centrum-periferie modellen zoals de [[wereld-systeemtheorie]] van [[Immanuel Wallerstein|Wallerstein]]. In 1763 of 1764 repareert en verbetert James Watt een Newcomen-stoommachine. In 1769 komt het patent en in 1774 begint hij samen met de ondernemer Matthew Boulton een bedrijf in Soho (bij Birmingham) dat stoommachines produceert. Het voordeel van stoommachines ten aanzien van water- en windmolens is, dat hun energie (uitgedrukt in paardenkracht!) overal en om het even wanneer te produceren is. Als Lieven Bauwens (1769–1822) uit de Gentse Waaistraat, waar zijn ouders een leerlooierij leiden, gaat op zijn zeventiende naar Groot-Brittannië om zich te bekwamen in het moderne leerlooien. Na zijn terugkeer in 1789 is de kwaliteit van zijn product zo hoog dat hij concurreert met de Engelsen en mag leveren aan het Franse leger. Omdat Groot-Brittannië de katoenmarkt monopoliseert met de spinmachine, de Mule Jenny (uit 1779) neemt hij het risico, om aan de vooravond van de negentiende eeuw tijdens 32 reizen allerlei machineonderdelen en gekwalificeerd personeel het continent in te smokkelen. Daarna bouwt hij in het Gentse Kartuizerklooster de machines. Naast het machineatelier komt een katoenspinnerij. Daar schakelt hij gevangenen, daklozen, werklozen en bedelaars als goedkope arbeidskracht in. Als burgemeester laat hij hen oppakken om in het 'correctiehuis' in de Rasphuisstraat voor hem te werken. De stad groeit uit tot een tweede Manchester. In 1805 koopt Bauwens de Norbertijnerabdij van Drongen waar hij het Gentse scenario herhaalt. Napoleon, een jaargenoot uit 1769 sleept Bauwens mee in zijn val. Bauwens gaat failliet in eind 1814, zeven maanden voor Waterloo. Napoleon overlijdt in 1821, Bauwens in 1822, respectievelijk 51 en 52 jaar.

.

= DE EERSTE FASE: 1800-1848 =

.

[[Bestand:Houses_seen_from_the_Back_-_My_Dream.jpg||thumb|550px|Zoals vele anderen schildert [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) de 'achterhuizen' eind negentiende eeuw. [[A. Loontjes]] beschrijft in zijn '''Geschiedenis van Kortrijk I.''' hoe hij het beluik ervaart. '...door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. Hier spelen en vechten havelooze kinderen, met besmeurde gezichtjes, die bij uw verschijnen, plots hun spel staken om u te bezien met groote ronde oogen van onder tot boven. De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!  Hoe kunnen ze daar in leven blijven? En welke miraculeuze behendigheid is er in geslaagd al dat verschillend gerief op zoo’n kleine ruimte te schikken! Boven uw hoofd, in ’t lage gebarsten plafond, een valdeur of slechts een donkere peilloze opening. Tegen den muur staat een ladder geplakt. Die zal men ’s avonds schraag in de opening plaatsen om naar boven te klauteren. Naar boven… Is daar wel een boven? Ga er maar eens op, Mijnheer!... En daarvoor betalen wij 150 fr. Te maande! … Wilt ge eens het boekje zien?']]

[[Bestand:Sint-Rochusgang_in_Brussel_(aquarel_van_Jacques_Carabain,_1894).png|thumb|550px|right|De Sint-Rochusgang in Brussel (aquarel van [[Jacques Carabain]], 1894)]]

[[Bestand:Beluikingent_25-07-2008_15-26-12.JPG|thumb|550px|right|Cité Delacroix in Gent.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_uit_reeks_over_Brussel-_Koer_van_de_Regenbooggang.png|thumb|550px|rightAquarel van Jacques Carabain, De koer van de Regenbooggang.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_(4).png|thumb|550px|right|Aquarel van Jacques Carabain: Maagdenpalmgang en Hellegang in de Kandersteen.]]

[[Bestand:Quartier_du_Deuvelshoek,_couloir_nord_de_l'impasse_de_la_Perle_d'Amour_-_Jacques_Carabain.jpg|thumb|550px|right|Jacques Carabain, Quartier du Deuvelshoek, couloir nord de l'impasse de la Perle d'Amour.]]

;Dure machines, goedkope werkplekken
De industrialisatie wordt mee mogelijk dankzij de goedkope werkplekken waar de industriëlen beroep op doen: de leegstaande klerikale infrastructuur. Kerken en kloosters staan sinds de Franse Revolutie leeg. De geestelijkheid is er in het beste geval verdreven. Doorgaans draaide het uit op verkrachting en plundering, moord en doodslag. Vanwege die religieuze intolerantie schenkt de kerk aanvankelijk weinig aandacht aan de slachtoffers van de industrialisatie, ze heeft het al moeilijk genoeg om aan zichzelf te denken. De priesters en kloosterlingen zijn gedecimeerd en zijn tot 1801 voorwerp van strenge vervolgingen. Deze getuigenis illustreert hoe moeilijk de geestelijkheid het heeft na de Franse Revolutie. In de jaren 1860 zoekt een oude zuster Elisabeth, die niet meer voor zichzelf kan zorgen onderdak bij de zusters Verrue in Kortrijk. In haar jonge jaren maakte ze de Franse furie mee en op haar oude dag vertelt ze er geregeld over. Het verhaal fascineerde zuster Barbara in die mate dat ze het in haar dagboek noteerde. Het verhaal gaat over de [[Beloken tijd|beloken]] of de geheime tijd van 1796 tot 1801 waarin de geestelijken onderduiken, omdat de Franse bezetter eist dat ze trouw zweren aan de Republiek. Geestelijken die weigerden vreesden voor hun leven. Zuster Elisabeth, geboren in Moorsele op 18 maart 1772, trad op haar eenentwintigste in het Kortrijkse klooster van Sion. Dat was op 26 mei 1793, en onder Frans bestuur profeste ze op 5 juli 1796. In datzelfde jaar verdrijven de republikeinen de kloosterzusters van Sion. Eerst leiden ze een novice naar de kapel en laten haar voor het tabernakel knielen. Onder het scanderen van de leuze ‘vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid’ klieven ze haar hoofd. Daarna rooft de bende alle goederen zoals in alle kloosters en sluiten ze het. ‘De verdreven zusters doolden alhier en aldaar, stierven de een na de nadere en zuster Elisabeth bleef gansch alleen van hare gemeente over.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ZUSTER BARBARA. ‘’Dagboek’’. Tentoonstelling naar aanleiding van Open Monumentendag, Kortrijk, 2018.&lt;/ref&gt; 

.

Als het ergste na de eeuwwisseling achter de rug is, wijzigt de kerk haar houding ten aanzien van het pauperisme niet. Het is alsof de industrialisatie aan de kerk voorbij gaat. In 1806 verwoordt de bisschop van het zich industrialiserende Gent, monseigneur Fallot de Beaumont het als volgt: ‘De goederen van de aarde zijn ongelijk verdeeld, sommigen leven in armoede, anderen in weelde, zo heeft de Voorzienigheid het gewild en het is een van de tastbaarste bewijzen van de Goedheid en de Wijsheid Gods; het is de sterkste band van de maatschappij.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;P.F. BROECKAERT. ‘’Predikatie en arbeidersprobleem. Onderzoek naar de sociale opvattingen van de seculiere en reguliere clerus in Vlaanderen (1800-1914)’’, Uitgeverij Sint-Franciscus, Mechelen, 1963.&lt;/ref&gt; Die infrastructuur is bovendien permanent te gebruiken nu de gasverlichting het werken in twee of drie ploegen mogelijk maakt. Londen heeft gas in 1812, Parijs in 1815 en Gent voor 1830. 

.

;Wachten op de trein
In deze vroeg industriële fase is er geen sprake van pendelarbeid: de eerste treinen rijden in België vanaf 1835. Kortrijk sluit aan op het spoor in 1839 met de lijn Gent-Kortrijk-Doornik-Rijsel. Ofwel vestigen fabrieken zich dicht bij een steenkoolmijn en wordt er bij die fabriek een compleet nieuw stadje uit de grond gestampt zoals [[Le Grand-Hornu]] in 1810 of in [[Bois-du-Luc]] in 1838. Ofwel vestigen fabrieken vestigen zich in de oude, middeleeuwse stad: kapitalisten bouwen vervallen kloosters en nutteloze burchten zoals het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] om tot primitieve fabrieken. Die trekken landjongens en –meisjes aan die een onderkomen zoeken in die stad. Immers, ook op het platteland is er een ongezien crisis: tussen 1840 en 1850 is in Oost-Vlaanderen één op vier behoeftig, in West-Vlaanderen leeft in deze periode 1 op 2 van de openbare onderstand.
 
Velen trekken naar de stad waar hun huisvesting (het sanitaire of hygiënische probleem) en hun disciplinering (ordehandhaving en het leven volgens de regelmaat van de klok) twee problemen zijn waarmee de vroeg industriële stad zich geconfronteerd ziet. Neem nu Londen. De bevolking verdubbelt er in de halve eeuw tussen 1800 en 1850. De woonruimte doet dat niet. Terwijl de rijken verhuizen naar de zich ontwikkelende buitenwijken aan de stadsrand slopen projectontwikkelaars de armoedige woningen die plaats maken voor handelspanden en spoorlijnen. Deze openbare werken worden steevast &quot;verbeteringen&quot; genoemd, maar ze leveren weinig verbeteringen op, behalve voor de investeerder. Armen en arbeidersklasse verhuizen naar de wijken rond de Londense historische City zoals Whitechapel, Clerkenwell en Holborn in West End die geleidelijk aan ook overbevolkt, vuil en duur worden. Het proces zorgde voor meer 'vuile steegjes, groezelige hoven en smerige holen' in plaats van ze te vernietigen. 

.

Als de oude herenhuizen de overbevolking niet meer dragen, geeft de Vlaamse stad zich over aan de bouw van gangetjes, forten of [[beluiken]]. Op basis van de [[volkstelling]] van 1829 - een jaar voor de Belgische opstand - en andere schattingen telt Brussel in het revolutiejaar 100.000 tot 110.000 inwoners. Dat zijn er zo'n 20.000 tot 35.000 of 20% tot 35% meer dan ten tijde van de slag bij Waterloo.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie hiervoor JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830'', Horizon, Schoten, 2015. Vgl. hiervoor p. 168 en 246.&lt;/ref&gt; In ongeveer dezelfde tijdspanne verzesvoudigt het jenevergebruik, het huizenaantal daarentegen stijgt echter nauwelijks. In de armere wijken is de bevolkingsdichtheid dermate hoog dat er gemiddeld elf mensen onder één dak leven zonder dat ze elkaar kennen. De Anderlechtsestraat worstelt met de grootste miserie van de stad, het komt de stadsontwikkeling niet ten goede. Als de revolutie van 1830 uitbreekt heeft de burgerij het over 'het canaille'. Gent telt op dat moment 16.000 arbeiders en, net zoals in Brussel, bij de revolutie van 1848 omschrijft men hun wijken als ‘stadskankers’. Intussen houden de patroons de lonen onder het bestaansminimum omdat de kleine man op de liefdadigheid beroep kan doen. Zelforganisatie van het proletariaat wordt niet toegestaan. Heren van stand beheren de bijstandskas en kunnen zo hun invloed laten gelden op wie niet beantwoordt aan de normen van de patroon. Dit wordt omgezet in wetten en besluiten. Een besluit van de stad Gent: “iedere vereniging van werklieden of gezellen van een zelfde bedrijf welke zich zouden veroorloven onder voorwendselen een beurs te vormen om in de behoeften der zieke werklieden te voorzien, of om ze te voorkomen, zal volgens de politiereglementen vervolgd worden.”

.

;Beluikspeculatie
In Brussel spreken de Franstaligen over ‘impasses’ of een 'quartier', de Antwerpenaars hebben het over ‘gangen’ en in Brugge en Mechelen spreekt men van ‘fortjes’. In [[Kortrijk]] is de term ‘beluik’ gangbaar. Het maakt niet uit, elke term is een [[eufemisme]] voor de systematische bouw van bakstenen krotten-, getto- en sloppenwijken zonder elementair comfort. Stedelijke binnenplaatsen en –tuinen, braakliggende terreinen, eigendommen van de oude stedelijke elite, raken snel volgebouwd tot sombere doolhoven, labyrintische gangen waarbij het uitkijken is voor plassen en modderpoelen, waar ondervoede kinderen met holle ogen de voorbijganger aankijken, met houten planken afgesloten van de betere stadsdelen. De crisis op het platteland, het aanzuigeffect van de stad en zijn fabrieken en het gebrekkige spoorwegennet leidt in de jaren veertig tot een massale plattelandsuittocht die de proportie aanneemt van een [[Volksverhuizing (algemeen)|volksverhuizing]]. De ontredderde en ongeschoolde mensenmassa zwerft weg van het platteland om te ontsnappen aan de hongerdood. Aanvankelijk zoeken ze kleinere steden met een landelijk karakter (Roeselare, Torhout, Izegem, Lichtervelde…). Als daar de nood ook toeslaat, verhuizen ze naar industriecentra zoals Gent, Aalst, Antwerpen, Brussel. De sociale omstandigheden in de Brusselse volksbuurten, voornamelijk in de lager gelegen stadsdelen, in een doolhof van stegen en straatjes wonen wasvrouwen, venters, kantwerksters, dagloners en arbeiders met een altijd boven hun hoofd hangende werkloosheid. De volkstelling van 1829 leert dat er op dat moment 100.000 mensen in Brussel wonen, een stijging van 20.000 mensen in nauwelijks twaalf jaar tijd. Hygiëne is een onbekend begrip in de Anderlechtsestraat. De genoemde steden kunnen de massa slechts ten dele huisvesten en doet welgestelden lucratief speculeren in beluiken. De foto’s zijn zeldzaam maar alle foto’s tonen de wanhoop. In de beluiken leunen kleine huizen tegen elkaar aan, er is een gebrek aan sanitair en ondergrondse riolen zijn afwezig. Boven het open riool, een lage goot in het midden van de weeg, meer is het niet, hangt steevast kledij te drogen, ernaast staat een wastobbe. Doorgaans komen alle bewoners de fotograaf aanstaren, voor zijn stukje toptechnologie dat hen zal vereeuwigen. Hun foto zullen ze wellicht nooit hebben gezien. Van het beluikexterieur zijn foto’s een zeldzaamheid, foto's van het interieur zijn gewoonweg rariteiten. Dat hoeft nauwelijks te verwonderen. De negentiende eeuw legt meer nadruk op privacy dan om het even welke eeuw tot dan toe. Soms beschrijven tijdgenoten of historici dergelijke interieurs, daar moeten we het dan mee doen, zoals met deze getuigenis uit Kortrijk. 

.

;Veertien kubiek
In 1850 berekent de Antwerpse stadsarchitect Bourla hoeveel plaats een mens (lees: het gepeupel) nodig heeft: veertien kubiek, dat is een ruimte van twee meter hoog, met een grondoppervlak van twee op 3,5. Een caravan is groter. [[Karel van Isacker]]: ‘binnen zitten de mensen opgepakt in de verwaarlozing van de spullenrommel, elk beschikkend over twee of drie kubiek.’ In 1866 woont twintig procent van de Brusselaars in dit soort dodelijke opeenhopingen. Brussel telt dan bijna 400 gangen volgepropt met koterijen met zicht op een koertje. Daarna neemt hun aantal geleidelijk aan af. Een stad als Kortrijk telt aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog zeshonderd beluikwoningen. 

.

;De vrek
Voor de ‘vrekkige’ middenklasse is het beluik een uitstekende belegging, voor de landverhuizers is het een magneet die hen handen vol geld kost. Terreinen die voorheen niet renderen, brengen nu geld in de lade van een klasse die stilaan de betere wijken opzoekt of de vervuilde stad definitief verlaat. In Engeland bouwen kapitalisten de industriesteden vol. Beluiken reiken tot zeven verdiepingen hoog: zonlicht is er een schaars goed en de hygiëne onbestaande. Hygiëne, zo schrijft Johan Op de Beeck was 'een luxe die men niet kon betalen, maar meestal niet eens kende.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830. Horizon, , Schoten, 2015, p.169.&lt;/ref&gt; En mochten de toenmalige architecten het hebben gekund: ze bouwden nog hoger. Maar hun constructies lieten dat gewoonweg niet toe. De Belgische wet van 1 februari 1844 leerde van de Engelse toestanden dat de hoogbouw onwenselijk is. Die wet bepaalde dat beluiken er enkel met overheidstoestemming komen (dat bleek een farce) en onder politiecontrole staan (en die bleek nutteloos). De doorgaans kleinburgerlijke beluikeigenaars zijn vergelijkbaar met de huidige huisjesmelkers. De tegenwoordige getuigenissen van Hans Van de Kendelaere zijn vergelijkbaar met die van Rina Lis indertijd. 

.

{{Cquote|'''Eén enkel pissijn, zoals dat steeds het geval is geweest, volstaat ruimschoots voor de behoeften van dertien gezinnen. De ervaring heeft mij geleerd dat met de pissijnen ook het aantal ongezonde en vieze plaatsen toeneemt en die dient men in het belang van de openbare gezondheid zoveel mogelijk te vermijden.'''|De eigenares van een beluik in de 3de wijk met 13 woningen en 80 huurders, Wildiers D.H. Lawrence]]}}

Na de revolutie van 1848 breekt een tweede fase in de Industriële Revolutie aan. De tol die de steden betalen voor hun verkrotting is groot (epidemische ziektes, kleine criminaliteit, pauperisme) en komen de industrialisatie niet altijd ten goede. De verkrotting lijkt enkel op te lossen met drastische ingrepen: het saneren van de beluiken is vaak zinloos en de oude volkswijken zijn de projectontwikkelaars vaak een doorn in het oog. In Parijs zet baron Haussmann de trend in. Infrastructuurwerken maken een einde aan het amalgaam van steegjes en koertjes, huizen en woonblokken die er al van hun eerste dag bouwvallig bij stonden. In de plaats komt een assenstelsel van boulevards die uitmonden op de Arc de Triomphe. Die boulevards zijn het toonbeeld van efficiëntie: rechte, brede lanen met een voetpad en een bomenrij (ecologische functie), goed te overschouwen, te bewaken en in te sluiten door de politiediensten (militaire functie), doeltreffend in hun transport (economische functie). Onder de boulevard: een scheiding tussen afvalwater en proper water. Fonteinen en marktpompen zijn passé: een rioleringssysteem doet denken aan de cloaca maxima uit Rome en de waterleiding brengt water tot in de huizen. Niet via een aquaduct, maar via een ondergronds pompsysteem. Niet alleen het keukenpersoneel profiteert van deze vinding, het doet ook een nieuwe ruimte ontstaan die voorheen ondenkbaar was: de badkamer mét WC! Het ‘water closet’ is zo revolutionair dat appartementen blijven leegstaan: mensen begrijpen het niet dat men zijn gevoeg in huis doet. Dat doe je op de koer, op het gemak of in het kotje. Niet in huis: onhygiënisch. De mentaliteit is er niet rijp voor. En toch zullen andere steden volgen. Brussel bijvoorbeeld. Waar de volkswijk de Marolle is, bouwt Poelaert het Justitiepaleis, een grotesk toonbeeld van een klassenjustitie. De volksmensen die hier eeuwenlang woonden kunnen ophoepelen en vinden beneden de heuvel een nieuwe stek, rond het Vossenplein. Waar nu het centraal station is, was er ooit een gelijkaardige volkswijk. Alleen een metalen sculptuur brengt die nu nog in herinnering. Het spoor bracht verlossing in de stadskankers: de pendelarbeid bracht het proletariaat ’s avonds terug naar het dorp waar het thuishoorde: onder de hoede van de geestelijkheid.

. 

Verder uitschrijven:
Stadsparken markten: eiermarkt (Brugge), melkmarkt (Antwerpen), 
De stad ontwikkelt zich als een machine: 
De passage, het grootwarenhuis, de bazar, de talloze cafés, de hoerenbuurt
Robert Owen (1771-1858), sticht coöperaties, dorpen met gemeenschapsbezit als kern.
Charles Fourier (1772-1837), ijvert voor Phalanstères, communes.
Louis Blanc (1811-1882), ijvert voor ateliers sociaux
Joseph Proudon (1809-1865), coöperatieven.
Marx schrijft dat de periode 1848-1864 aantoont dat coöperatieven de ellende van de massa niet kunnen verlichten noch het monopolie van het kapitaal kunnen stoppen. Daarvoor is de kring van coöperatieven te klein. Daarom juichen dat edelieden, filantropen en economisten de coöperatie toe. Zolang die geen nationale noch politieke dimensie heeft, zijn de initiatieven gedoemd tot mislukking. Alleen politieke macht kan de arbeidersklasse vooruit helpen. In 1887 herhaalt de socialist Louis Bertrand deze gedachte, twee jaar nadat hij aan de doopfont stond van de BWP op de Brusselse grote markt, in café De Zwaan, waar Marx zijn laatste Belgische oudejaar in 1847 had gevierd. Zie verder: LUDO DE WITTE, Als de laatste boom... p. 158.

* Marechaussee, onder Willem I (reeds opgericht in 1544 door de Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. Deze ruitereenheid bewaakt de veiligheid van de wegen en houdt in de gaten wie de weg gebruikt.

.

.

[[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px||Dit soort klassen bereidt jongeren voor op hun rol in de industriële/gemilitariseerde samenleving. Een zekere [[Andrew Ure]], geciteerd in [https://en.wikipedia.org/wiki/E._P._Thompson EP Thompson]s ''The Making of the English Working Class'', schrijft in 1835 dat het 'nagenoeg onbegonnen werk is om mensen na de puberteit te vormen tot bruikbaar fabriekspersoneel -ongeacht ze boerenwerk hadden uitgevoerd of een ambacht uitoefenden.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;The Making of the English Working Class is een werk uit de Engelse sociale geschiedenis, geschreven door EP Thompson, een links historicus. Het werd gepubliceerd in 1963 en herzien 1968. Het concentreert zich op de Engelse ambachts- en arbeidermaatschappij in de 'vormende' jaren 1780 tot 1832. Het stond op de dertigste plaats in de honderd beste non-fictieboeken van de twintigste eeuw van het Modern Library Board.&lt;/ref&gt; De eerste mijnbazen, de vroege eigenaars van fabrieken en spinnerijen ontdekken dat arbeiders te disciplineren zijn, en dat dit een slok op de borrel kan schelen. Dit kon via [[intimidatie]], [[Propaganda (communicatie)|propaganda]], dwang, loon, het [[trucksysteem]], het stichten van gemeenten (zoals in [[Grand-Hornu|Le Grand Hornu]], [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]] of in de stadjes die [[Thonet]] sticht). Het meest efficiënte systeem blijkt op lange termijn het onderwijs. Het zal aan het einde van de negentiende eeuw leiden tot een onderwijs dat zich op het fabrieksmodel ent. Het expliciete leerplan bestaat uit lezen (met speloefeningen als dril) en wiskundetafels (dril), wat aardrijkskunde en geschiedenis (als ideologie ter motivatie van de natie). 'Daaronder evenwel ging een onzichtbaar &quot;impliciet leerplan&quot; schuil' schrijft [[Alvin Toffler]]. Het bestaat in de meeste geïndustrialiseerde nog. Herhaling van dezelfde handelingen, nauwgezetheid, gehoorzaamheid en geheugtraining zijn belangrijker dan nadenken. Het fabriekswerk eist stipte arbeiders (vooral bij de lopende-band) die zonder morren de orders opvolgen. En het vereist arbeiders die bereid en in staat zijn in de fabriekshal of op kantoor steeds opnieuw dezelfde 'gruwelijk monotone arbeid' doen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ALVIN TOFFLER. ''De derde golf.'' Veen, Antwerpen, 1989, p.35.&lt;/ref&gt; Kinderen gaan steeds jonger naar school, de leerplicht doet zijn intrede en het schooljaar verlengt almaar. Maar het onderwijs is ook een humaniserende stap vooruit. In 1829 verklaart een groep handwerklieden en arbeiders: 'Na het leven zelf en vrijheid, beschouwen wij onderwijs als de grootste zegen voor de mensheid.' En toch, de scholen maken elke generatie jongeren tot kneedbare, 'geprogrammeerde' arbeiderslegioenen die de elektromechanische technologie en de lopende band verlangen. Alles bij elkaar vormen het gezin en de school een systeem dat de jeugd voorbereidt op haar rol in de industriële maatschappij. En wanneer deze jongeren tegen dit soort systemen protesteren (denk aan de klimaatspijbelaars) dat treedt een mechanisme in werking waarbij rapporten, leerkrachten en andere specialisten op de proppen komen met het 'dalende niveau' van het onderwijs.]]

[[Bestand:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|thumb|550px|Boulevard du Temple gefotografeerd door Daguerre, die in de negentiende eeuw de Boulevard du Crime wordt genoemd was allerminst onveilig. Elke avond dagen er 20.000 mensen op voor het rijke uitgaansleven en de vele misdaadmelodrama's die zich elke nacht in de theaters afspelen. Vrijwel alle theaters gingen onder de sloophamer van Baron [[Haussmann]] in 1862. Dit is het jaar 1838 of 1839, we weten het niet zeker. [[Louis Jacques Mandé Daguerre]] schenkt deze foto in een drieluik aan koning [[Lodewijk I van Beieren]] die het een tijdje in een museum onderbrengt. Wat op het middenpaneel staat weten we niet. De twee buitenpanelen zijn nagenoeg identieke illustraties van deze boulevard. Deze foto is 's morgens gefotografeerd, de andere 's middags. Op de middagfoto staan geen mensen en dat in het centrum van Parijs. Dat heeft te maken met de lange belichtingstijd van ongeveer vijf minuten. De foto die we hier zien is de meeste bekende foto van de twee, omdat hier de allereerste mens gefotografeerd is. Het enige personage op de foto is de schoenenpoetser en zijn klant die beiden onbewegelijk genoeg waren om hun silhouet achter te laten. In 1936 werden de twee foto's ontdekt in het depot van het museum waar het een tijdje heeft gehangen.]]

[[Bestand:Jan_Antoon_Garemijn_-_The_Pandreitje_in_Bruges_-_WGA08468.jpg|thumb|right|550px|Het Pandreitje in Brugge, van de voormalige gevangenis zijn slechts nog de contouren zichtbaar.]]

.

=== Tweede helft jaren dertig ===

==== 1836 ====
[[Bestand:Meridien_de_Bruxelles.jpg|thumb|550px|De pijl wijst de oculus aan, de Brusselse meridiaanlijn is op de voorgrond van de Sint-Goedelekathedraat te zien]]

.

* Voltooiing [[Arc de Triomphe (Parijs)|Ark de Triomphe]], begonnen in [[1806]].

.

* In Engeland start de tweede [[enclosure]]-golf.

.

* [[Samuel Colt]] verkrijgt het patent op de revolver en bouwt een fabriek in [[New Jersey]], een snelgroeiend industriegebied.

.

* Op het [[Salon van Brussel]] krijgt het schilderij De Slag der Gulden Sporen van [[Nicaise De Keyser]] veel aandacht. De Keyzer toont hoe de Franse aanvoerder, [[Robert II van Artesië]] zich overwonnen toont nadat hij uit het zadel is gelicht door [[Willem van Saeftinghe]] (rechts met goedendag). Het doek inspireerde [[Hendrik Conscience]] bij het schrijven van [[De leeuw van Vlaanderen]].

.

* De eerste [[gemeentewet]] in België verplicht de lokale besturen om de straten een vaste naam te geven.

.

* Om tot een universele tijd voor de Belgische spoorwegen te komen, legt [[Adolphe Quetelet]], de directeur van de sterrenwacht meridiaanlijnen aan met zijn zogenaamde [[bol van Quetelet]]. Die bol is in Brugge te zien sinds 1837. De lijn bepaalt dagelijks de [[middelbare zonnetijd|lokale middelbare zonnetijd]] op de ware middag, als de zon op haar hoogste punt is. Zo worden de stationsklokken geijkt. In Brussel is de lijn in de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele]] te zien, in Antwerpen kent de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] drie oculi. Verder zijn ze in Aalst (Sint-Martinuskerk), Dendermonde (Onze-Lieve-Vrouwekerk), Brugge (Grote Markt), Lier (Grote Markt), in Gent (universiteitsaula), Zutendaal (kerk van Wiemesmeer), Genk (Zonnewijzerpark) en Hasselt (kruidentuin van de Abdij van Herkenrode). Het project achterhaalde zichzelf. Van de veertig lijnen zijn er tien uitgevoerd.

.

==== [[1837]] ====
.

* Jenny, de eerste [[Orang-oetans|orang-oetan]] arriveert in de [[London Zoo|Londense zoo]]. Enkele maanden later zal [[Charles Darwin]] haar bestuderen in de hoop verwantschap te ontdekken. De London Zoo is de oudste wetenschappelijke dierentuin ter wereld, en dateert uit 1828 en ging open voor het publiek in 1847.

.

* Eerste spoorweg in Frankrijk tussen [[Parijs]] en [[Saint-Germain]].

.

* Kroning koningin [[Victoriaans tijdperk|Victoria]]. 

.

==== [[1838]] ====
[[Bestand:Joseph_Mallord_William_Turner_-_Flint_Castle.jpg|thumb|550px|[[Zonsondergang]] bij Flint Castle in Wales van [[William Turner]] uit 1838.]]

.

* [[Hendrik Conscience]] publiceert [[De Leeuw van Vlaanderen]].

.

* ♣ Rond de Saint-Emmanuelmijn krijgt het dorp [[Bois-du-Luc]] vorm. De site bleef intact met [[Steenberg (mijn)|terrils]], spoorweg, ateliers, burelen, het directeurskasteel, de ingenieursvilla's en 166 mijnwerkerswoningen, een café en de Sint-Barbarakerk (Barbara is de patrones van veel veiligheidsberoepen en de mijnwerkers)...

.

* ♣ Eerste volkstuin in het Nederlandse Franeker.

.

* De [[ijsgang]] doet de [[Donau]] buiten haar oevers treden en zet [[Boedapest]] onder water: 153 mensen verdrinken, 60.000 burgers zijn dakloos.

.

* ♣ [[Artis]] is de oudste dierentuin van Nederland en ligt in de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantagebuurt]]. De tuin is opgericht door het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra en stimuleert natuurzorg. De dieren- en plantentuin verzamelt wetenschappelijke en museale collecties. Het motto van Artis laat zich lezen als 'de natuur is de leermeesteres van de kunsten en de wetenschappen'. Artis verwijst daarbij naar de zeven vrije kunsten van de antieken: astronomie, muziek, geometrie, [[Rekenen|aritmetica]], retorica, dialectica en grammatica.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 9.&lt;/ref&gt;

.

==== 1839 ====

.

* De eerste trein in Kortrijk met de lijn Gent, Kortrijk, Doornik en Rijsel.

.

* [[Édouard Ducpétiaux]], inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid richt een strafinrichting voor jonge gedetineerden in, in [[Saint-Hubert (België)|Saint-Hubert]].

.

* Van [[Hans Christian Andersen]] verschijnt 'De tuin van het paradijs'.

.

* [[Charles Dickens]] publiceert 'De avonturen van [[Oliver Twist]]' over de ellende in het industriële [[Londen]]. Het verscheen in afzonderlijke delen, van februari 1837 tot april 1839.

 'Een smeriger en ellendiger oord had hij nog 
 nooit gezien. Het was een heel smalle en mod-
 derige straat, en de lucht was doortrokken van
 kwalijke geuren. er waren heel wat winkeltjes,
 maar al wat ze in voorraad leken te hebben, wa-
 ren hopen kinderen, die zelfs op dat uur van de
 avond de deuren in en uit krioelden of binnens-
 huis krijsten. De enige zaken die leken te gedijen
 in die poel van verderf, waren de kroegen waarin
 Ieren van het laagste allooi uit alle macht herrie
 zaten te maken. Aan de overdekte stegen en bin-
 nenplaatsen die zich hier en daar van de hoofd-
 straat afsplitsten, lagen kluitjes huizen waar
 dronken mannen en vrouwen zich letterlijk in
 het vuil wentelden.'
 
 Uit: [[Oliver Twist|De avonturen van Oliver Twist]]. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;

File:Opening_Liverpool_and_Manchester_Railway.jpg|Openingsrit van de [[Liverpool and Manchester Railway]]
File:Charles_Darwin_by_G._Richmond.jpg|De jonge Darwin.

File:HMS_Beagle_by_Conrad_Martens.jpg|[[Beagle: In het kielzog van Darwin|De Beagle]] nabij [[Vuurland]] in 1832. Schilderij door Conrad Martens.
File:Darwin_tree.png|Darwins schets van een evolutionaire boom, 1837.
File:Dickens_by_Watkins_detail.jpg|Charles Dickens
File:Twist_serialcover.jpg|Oliver Twist
Bestand:Adolphe_Quételet_by_Joseph-Arnold_Demannez.jpg|Adolphe Quetelet (1796–1874) is astronoom, wiskundige, statisticus en socioloog en pas als pionier de statistiek toe op de sociale wetenschappen.
Bestand:Bicycling-ca1887-bigwheelers.jpg
File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg
File:Anvers_1832_horace_vernet.jpg
File:Turner,_J._M._W._-_The_Grand_Canal_-_Venice.jpg
File:Ordinary_bicycle01.jpg
Bestand:Bodie ghost town.jpg|[[Bodie]], spookstad
Bestand:Shotgun hospitality.jpg |Shotgun hospitality, [[Frederic Remington]]
Bestand:Remington-endofday.jpg
Bestand:Daltongang.jpg
Bestand:Billy the Kid corrected.jpg
Bestand:Keelboat-Clark-topvw.jpg
Bestand:Westward the Course of Empire.jpg
Bestand:Bodmer Missouria Otoe Ponca Indians.jpg
Bestand:Confluence of the Fox River and the Wabash. Watercolor by Karl Bodmer 1832.jpg
Bestand:The Great Traveller Charles Alexandre Lesueur in the Forest by Karl Bodmer 1832 - 1834.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren veertig in de negentiende eeuw ==
.

{{Cquote|'''Een spook waart door Europa - het spook van het communisme. Alle machten van het oude Europa hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden, de paus en de tsaar, [[Klemens von Metternich|Metternich]] en Guizot, Franse radicalen en Duitse politiemannen.'''|[[Friedrich Engels|F. Engels]] &amp; [[Karl Marx|K. Marx]]}}

[[Bestand:Joseph Mallord William Turner - Rain, Steam and Speed The Great Western Railway - WGA23181.jpg|thumb|550px|Een trein steekt op volle snelheid de Theems over. Mist, regen en rook hangen rond de zes jaar jonge 'Maidenhead Railway Bridge' van [[Isambard Kingdom Brunel]]. Turner ging aan het einde van zijn leven experimenteel schilderen. Het is de voorbode van het impressionisme.]]

[[Bestand:Daguerreotype_Suriname_1846.jpg|thumb|550px|Vroegst bekende [[daguerreotypie]] uit Suriname. Het jaartal is 1846. Afgebeeld zijn de ouders van de Nederlandse Minister [[Abraham George Ellis]] (1846-1916).]]

[[Bestand:Adolph_von_Menzel_-_The_Berlin-Potsdam_Railway_-_WGA15048.jpg|thumb|550px|[[Adolph von Menzel]] schildert in 1847 de treinverbinding tussen Berlijn en Potsdam. Het werk doet denken aan dat [[William Turner]] enkele jaren eerder schilderde: Rain, Steam and Speed.]]

.

=== 1840 ===
.

* De eerste [[postzegels]]. Met dank aan [[Rowland Hill (vernieuwer posterijen)|Rowland Hill]].

.

* Begin van een tienjarige economische crisis: de linnenindustrie en de huisnijverheid kwijnen weg.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Gemiddelde levensverwachting in 1840
|-
! !! Adel &amp; Geestelijkheid !! Handelaars &amp; Boeren !! Fabrieksarbeiders
|-
| Leeds || 45 jaar || 27 jaar || 19 jaar
|-
| Manchester || 38 jaar || 20 jaar || 17 jaar
|-
| Liverpool || 35 jaar || 22 jaar || 15 jaar
|-
| Platteland || 51 jaar || 45 jaar || 35 jaar
|}

.

* Frankrijk en Nederland produceren vensterruiten met een grote oppervlakte met glaswalsen. IJzeren kozijnen fixeren ze beter dan de houten. De [[etalage]] en wat [[Marxisme|Marx]] het 'warenfetisjisme' noemt, zijn niet ver weg meer. De socioloog [[Richard Sennett]]: 'In het theater der dingen dolf de nuchtere berekening het onderspit'.

=== 1841 ===
.

* België verbiedt het [[Tweegevecht|duel]].

.

* [[Ida Fourier]] opent de psychiatrische instelling Sancta Maria in [[Sint-Truiden]].

.

* De Nederlandse krankzinnigenwet regelt de voorwaarden voor opname en ontslag in inrichtingen die dolhuizen vervangen. 

.

* Eerste dagexcursie van [[Thomas Cook]]. Een treinreis van twintig kilometer brengt 485 toeristen van [[Leicester]] naar [[Loughborough]] voor een anti-alcoholbijeenkomst.

.

* Op 15 april behaalt [[Karl Marx]] zijn doctorsgraad. Hij is een jonge twintiger en stelt zijn huwelijk uit tot hij een betrekking vindt die hem een loon oplevert. Op sponsoring van zijn vader hoeft hij niet te rekenen, die is overleden. Zijn moeder zegt zijn toelage op. In juli logeert Marx bij [[Bruno Bauer]] in [[Bonn]]. Het duo beleeft er een zomer als geen ander: ze choqueren de bourgeoisie, ze worden dronken in de kerk, ze galopperen op ezels door de straten en schrijven subversieve teksten. 

.

* De Belg [[Adolphe Quetelet]] sticht het eerste openbare statistische bureau ter wereld: de [[Centrale Commissie voor de Statistiek]]. 

.

* ♣ Tuinbouwer en schrijver [[Andrew Jackson Downing]] publiceert de eerste editie van &quot;A Treatise on the Theory and Practice of Landscape Gardening Adapted to North America&quot;. In het boek introduceert hij de 'Amerikaanse Droom' als 'gehechtheid aan een bepaalde plek en een verlangen om die plek aantrekkelijk te maken - een gevoel dat min of meer sterk verankerd lijkt in de geest van alle mensen.'

.
* ♣ Opening van het Pennsylvania Hospital for the Insane. Dr. Thomas S. Kirkbride (1809-1883) stelt dat dergelijke instellingen een tuin en een boerderij nodig hebben van 100 hectare die de patiënten rust bieden. Amerikaanse tuinarchitecten vinden inspiratie bij de Engelse landschapstuin en de [[Hudson River School]] - een Amerikaanse kunststroming - om vergezichten te creëren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JENNY LÖFFEL, CHRIS VAN BASTELAERE, SARIE VAN DER AA &amp; HERMAN VEREYCKEN. ''Therapeutische tuinen. Inspiratie voor ontwerpen binnen de ouderenzorg,'' Politeia, Brussel, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt; Tuinieren maakt deel uit van het genezingsproces. Kirkbride schrijft: 'De boerderij en de tuin zijn geweldige middelen om activiteiten te doen met zieken in bepaalde perioden van hun genezingsproces. Niet in alle fasen kan de patiënt werken. Voor degenen die gewend zijn aan dergelijke bezigheden draagt regelmatige, niet te belastende arbeid in het open veld of in de tuin, in bepaalde stadia van hun ziekte, het meest bij aan hun comfort en bevordert het herstel.' In het midden van de negentiende eeuw toont een opvolgstudie in Massachusetts dat de aanpak werkt. Bijna de helft van de ontslagen patiënten blijft stabiel. 

.

=== 1842 ===
.

* Waterleiding in [[New York (stad)|New York]] zorgt voor drink- en bluswater. 

.

* 'Ik vertrek straks naar Keulen' schrijft Karl Marx in maart. Hij vindt de nabijheid van zijn professoren 'onverdraaglijk' in Bonn. 'Wie zou zich verplicht willen zien om voortdurend met geestelijke stinkdieren te converseren, met mensen die alleen studeren met als doel de wereld in alle hoeken met nieuwe planken dichtgespijkerd et vinden!' 

.

=== 1843 ===
[[Bestand:Soc._de_Zoologie_1843.jpg|thumb|550px|Oprichtingsaandeel van de Antwerpse zoo, juli 1843.]]

{{Cquote|'''De spoorwegen rekenen af met de ruimte, en daarmee rest ons enkel nog de tijd. [...] Denkt u zich eens in wat het betekent wanneer de spoorlijnen naar België en Duitsland worden doorgetrokken en met de rails aldaar worden verbonden! [...]  Ik kan de Duitse lindebomen al ruiken; de golven van de Noordzee klotsen bij mij voor de deur.'''|[[Heinrich Heine]] in 1843}}

.

* De [[Thames Tunnel]] in Londen is 's werelds eerste onderwatertunnel.

.

* Antwerpen onthult na veel heen en weergetrek en enige mislukkingen het standbeeld van [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] op de [[Groenplaats]]. De [[Zoo van Antwerpen]], één van de oudste ter wereld opent zijn deuren voor het publiek (de Londen Zoo is dan nog niet open voor het publiek) en kondigt het Belgische kolonialisme aan. De plannen lagen al enkele jaren op tafel nu Antwerpen een treinstation heeft.

.

* Europa raakt in de ban van de '[[Lisztomanie]]'. [[Heinrich Heine|Heine]] bedacht de term.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ORLOANDO FIGES, vertaald door Toon Dohmen. ''Europeanen. Het ontstaan van een gemeenschappelijke cultuur'', Nieuw Amsterdam, 2019, p. 34.&lt;/ref&gt;

.

* De spoorlijn Antwerpen (België) - Keulen (Pruisen) is wellicht de eerste internationale treinverbinding in Europa/ter wereld.

.

* Het [[Verdrag van Maastricht (1843)|verdrag van Maastricht]] legt de grens tussen Nederland en België vast.

.

* In hun verslag voor de enquêtecommissie beschrijven de artsen Mareska en Heyman de Gentse [[Beluik|beluiken]]. Ze ontdekken de povere arbeidstoestanden, een verborgen wereld achter burgergevels, ‘een tweede stad in een stad’, één vijfde van de stadsbevolking zit er samengeperst op één driehonderdste van de totale oppervlakte. [[Edward Anseele]] zou het Bataviabeluik vergelijken met een Middeleeuwse [[Melaatsen|melaatsenbuurt]]. 

.

.


=== 1844 ===
.

* In [[Tongeren (stad)|Tongeren]] komt onder impuls van [[Edouard Ducpétiaux]], de [[Gevangenis van Tongeren|eerste celgevangenis van België]]. Een cel is 2,5 meter breed en 2,8 lang en is bedoeld voor één gedetineerde.

.

* ♣ Start van de [[Zoologischer Garten Berlin|Zoologischer Garten Berlin]].

.

* Liefdadigheidsschool [[Ragged Union]] in Londen gesticht. 

.

♠ [https://erfgoed.brussels/links/digitale-publicaties/pdf-versies/artikels-van-het-tijdschrift-erfgoed-brussel/nummer-10/artikel-10-10 '''VERDER LEZEN IN NAVOLGING OVER DE LESSEN OVER HET PANOPTICON''']: AURELIE AUTENNE &amp; MICHELE KREUTZ. ''Penitentiair erfgoed. De cellengevangenissen van Sint-Gillis en Vorst'', in: ''Erfgoed Brussel'', nr. 10, Lente 2014, p. 92-107.

.

=== 1845 ===
[[Bestand:Stevens-bruxelles.jpg|thumb|550px|Tussen 1845 en 1857 sluit Brugge zijn stadspoorten en houdt zo de rondzwervende bedelaars en hun benden uit de stad. Ze overvallen bakkers en in Brussel zijn de gendarmerie en het leger paraat om mensen te repatriëren naar hun Oost- of West-Vlaamse provincie. [[Joseph Stevens (schilder)|Joseph Stevens]] (1819-1892) schildert in 1848 het fresco ''Brussel 's morgens''. Een roedel uitgemergelde honden en daklozen zien er het eerste zonlicht, net waar een eeuw later de Europese spiegeltorens verrijzen.]]

.

* [[Ierse hongersnood (1845-1850)]]. 

.

* In Vlaanderen jaagt de hongersnood mensen het huis uit. Kinderen en jongeren zoeken hun weg door het land, trekken tot de zee en zorgen voor overlast. 

.

* [[Friedrich Engels]] publiceert zijn ervaringsverslag ''Die Lage der arbeitenden Klasse in England'' na een reis vol antropologische observatie. Hij merkt op dat rijke en arme wijken dicht bij elkaar liggen, iets wat in een volgende fase van de industrialisatie zal veranderen. Voor deze publicatie deden Bonamy, de arts uit Nantes Ange Guépin, Patissier, Petitti, Grunholzer, Villermé, [[Bettina von Arnim]] en Heinrich Grunholzer en Kay gelijkaardige vaststellingen. Wilhelm Wolffe heeft het over de perverse nabuurschap van de rijkste en de armste wijken en de gevaarlijke nabijheid van zieken en gezonden. De huurkazernes van drie of vier verdiepingen zijn binnen even vuil als buiten. Voor de krotten betalen ze hoge huren. Zelfs dieven komen er niet. De teksten hebben een magnetisch effect op de bourgeoisie. Hun voyeurisme laat zich leiden door de ruimtelijke en zintuigelijke beschrijvingen zoals in de tiendelige roman van [[Eugène Sue]] ''Les Mystères de Paris'' uit 1843. Door een kapotgeslagen ruit krijgen ze inkijk in gezinstaferelen met ongedurige en ongeklede baby's, de stank van uitwerpselen, de lompen, kapotte kommen, klamme muren. Een jaar later verschijn van August Brass de ''Mysterien von Berlin''. Deze literatuur - een combinatie van onderzoek, journalistiek en essayisme - zet de [[sociale kwestie]] op de agenda las een samenspel van vragen over volksgezondheid, prostitutie, sociale hygiëne, stedelijkheid, besmettingsgevaar, economische concurrentie, de ontkerkelijking, beroepsziekten, verstedelijking, het wegkwijnen van de sociale cohesie, de invloed van de industrialisatie, seksuele moraal, misdaad...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK, vertaald door Brenda Mudde, Huub Stegeman &amp; Maarten van der Werf. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld 1848-1849,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 40-46.&lt;/ref&gt;

.

.

 
 '''Angst voor het proletariaat'''
 
 .
 
 Op 7 februari [[1845]] richt een vluchteling met de naam Karl Marx -net uit Frankrijk gebannen- een verzoek aan koning [[Leopold I van België]]. Het kleine jonge België, nauwelijks vijftien jaar oud, was een eiland van vorstelijke welwillendheid in een zee van onderdrukkende monarchieën, aldus Mary Gabriel in haar 'Liefde en kapitaal'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARY GABRIEL. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 164.&lt;/ref&gt;
 
 .
 
 “Sire, Ondergetekende, Charles Marx, doctor in de filosofie, 26 jaar oud, herkomstig van [[Trier]] in het koninkrijk [[Pruisen]], wenst zich met zijn vrouw en kind in het grondgebied van Uwe Majesteit te vestigen, en neemt daarom eerbiedig de vrijheid U te smeken hem goedgunstig de toelating te willen verlenen om zijn domicilie in België te vestigen.”
 
 '''Geen politiek'''
 Karl Marx schrijf de vorst twee brieven en belooft op zijn erewoord geen politiek werk te publiceren. België met zijn meest liberale grondwet ter wereld ontvangt Marx niet zomaar. De administrateur generaal van de staatsveiligheid, baron [[Alexis Hody]] houdt hem nauwlettend in het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 2005 viert de [[Staatsveiligheid (België)|Veiligheid van de Staat]] haar 175ste verjaardag met de tentoonstelling, &quot;Undercover&quot; in het Rijksarchief en de publicatie van PONSAERS P., COOLS M., DASSEN K. &amp;, LIBERT R. ''De Staatsveiligheid: essays over 175 jaar Veiligheid van de Staat,'' Politeia, Brussel, 2005. Op hetzelfde moment is de opleiding Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid één jaar jong en bezoekt ze met collega's uit Nederland de tentoonstelling die indruk maakt, des te meer omdat leden van de Staatsveiligheid de rondleiding geven.&lt;/ref&gt; De autoriteiten in België zijn dankzij de Fransen op de hoogte van deze Pruisische agitator. Van de Parijse politie ontvangt de burgemeester van Brussel een brief: &quot;Mocht u ter kennis komen dat hij zijn woord heeft gebroken en enige handeling onderneemt die schadelijk is voor de Pruisische regering, onze buur en bondgenoot, dan verzoek ik u mij dit onverwijld te melden.&quot;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RADDATZ F.J. ''Karl Marx: A Political Biography.'' Little, Boston, 1978. Geciteerd in:   GABRIEL M. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 165.&lt;/ref&gt;
 
 '''Wel politiek'''
 De verdachtmaking was terecht. Drie jaar later werkt Marx samen met [[Friedrich Engels]] het meest revolutionaire geschrift van de negentiende eeuw af. Het manuscript zal bekend worden als het [[Communistisch manifest]]. Bij de publicatie is er in de geboortestreek van Marx geen sprake van [[industrialisatie]]. Beiden bestuderen de pijnlijke transformatie van agrarische naar industriële samenleving vanuit een buitenwijk van de [[Brussel (stad)|Belgische hoofdstad]] en sturen hun document in januari [[1848]] naar [[Londen]], de industriële symboolstad bij uitstek. Ze hebben lang nagedacht over hun openingszin. Ze klinkt spannend, en ze ademt de sfeer van [[Mary Shelley]]’s [[Frankenstein]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of Marx of Engels het werk kennen, is niet geweten. Mary Wollstonecraft Shelley is achttien als ze Frankenstein schrijft. De kritieken in 1818 zijn slecht maar het werk vindt de weg naar het theater waar het verhaal uitgroeit tot symbool van de menselijke onmacht tegenover de industrie. Tot op heden brengt men Frankenstein in verband met het klonen en genetica.&lt;/ref&gt; “Een spook waart door Europa – het spook van het communisme.” Engels en Marx verzenden geen [[roman]], maar een handgeschreven [[manifest]]. Het [[pamflet]] is bedoeld als programma voor een [[arbeiderspartij]] en bereikt in het begin van het crisis- en revolutiejaar 1848 een petieterig drukkerijtje in Liverpool Street. Voor de eerste oplage vol zetfouten – net zoals de eerste druk van dit manifest van de angst trouwens - volstaan duizend exemplaren. Het clandestiene document zal zich als revolutionaire geloofsbrief door Europa verspreiden. Het is de teneur van de eeuw. Of om het met Marx' en Engels' slotwoorden van het manifest te zeggen: &quot;Dat de heersende klassen sidderen voor een [[communistische]] [[revolutie]]! De [[proletariërs]] hebben daarbij niets te verliezen dan hun ketenen. Zij hebben een wereld te winnen. Proletariërs aller landen, verenigt U!&quot;
 
.

=== 1846 ===
.

* Afschaffing Engelse [[graanwetten]].

.

* Het Brussels gemeenteraadslid [[Edouard Ducpétiaux]] bestudeert de verbetering en de gezondmaking van de arbeiderswoningen en -wijken naar Londens voorbeeld.

.

* Start bouw de [[Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen|Sint-Hubertusgalerijen]].

.

* [[Adolphe Quetelet]], de stichter van het eerste openbare statistische bureau ter wereld ([[Centrale Commissie voor de Statistiek]]) organiseert een eerste volkstelling met wetenschappelijke ambitie.

.

* Op 13 juni vertrekken vroeg in de morgen de eerste treinen van [[Gare Saint-Lazare]] naar Brussel. Baron [[Rothschild (geslacht)|James de Rothschild]] en zijn Chemins de fer du Nord nodigden duizendvijfhonderd mensen uit voor deze plechtige opening van een treinrit die via Rijsel naar Brussel gaat aan een hels tempo van dertig kilometer per uur. [[Victor Hugo]] en [[Alexandre Dumas (trein)|Alexandre Dumas]] zijn van de partij. Tegen de middag is het gezelschap in Rijsel en na middernacht reizen ze door naar Kortrijk (14 juni). Daar leunt iedereen tegen elkaar aan om een glimp van het bijzondere gezelschap te zien. De tocht verloopt via Gent en Mechelen en in Brussel wacht [[Leopold I van België|Leopold I]] en zijn echtgenote [[Louise d'Orléans]] haar broers, de Franse prinsen op voor een banket in het paleis. Het pas geopende [[Gare du Nord (Brussel)|Gare du Nord]] is verbouwd tot een zwevende balzaal vol kroonluchters boven de rails.

.

=== 1847 ===
.

* Hongeronlusten doen denken om de burgerwacht opnieuw in het leven te roepen.

.

* Naast de gevangenis van Tongeren komt een nieuwe rijkswachtkazerne.

.

=== 1848 ===
[[Bestand:Philippoteaux - Lamartine in front of the Town Hall of Paris rejects the red flag.jpg|550px|right|thumb|De Franse dichter, historicus en politicus [[Alphonse de Lamartine]] (1790-1869) spreekt de woelige massa toe bij het Parijse stadhuis. Op dit doek van achttien vierkante meter toont Philippoteaux de gebeurtenissen van 25 februari 1848. Lamartine staat op een fauteuil. Om hem heen de voorlopige regeringsleden, waaronder Louis Blanc. Boven hen hangen kruitdampen, de geur van bloed is aanwezig. De gevechten zijn voorlopig zo goed als afgelopen, de chaos is er nog: een stervend paard, een gewonde op een branquart, een artilleriestuk, mondingsvuur op de achtergrond... Een doos draagt het opschrift 'Collecte voor de gewonden'. De massa beseft welk offer de strijders brachten. Bij een berg geplunderde spullen is het lijk van een metselaar neergeworpen. Zijn kameraden schoten hem neer omdat hij tijdens de gevechten plunderde. Op zijn borst is te lezen 'Dood aan dieven'. Links van de dief brengen anderen brengen goud en zilver in 'veiligheid'. Op een wit paard rijdt 'Marie van Lille' allegorisch aan met een rode vlag. Lamartine kijkt haar aan en weigert. Hij draagt een driekleur. Tussen de vele rangen en standen is er weinig eensgezindheid. Welke weg moet het na de revolutie uit? Op de achtergrond wappert een vlag die de afschaffing van de doodstraf bepleit. Lamartine is minister van Buitenlandse Zaken van 24 februari tot 11 mei. In mei onderdrukt hij de nieuwe onlusten, in juni lukt het hem niet meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In december 1848 draait zijn gooi naar het presidentschap uit op een nederlaag. De staatsgreep van Napoleon III in 1851, betekende het einde van zijn carrière.&lt;/ref&gt; Onder het tafereel komt een jongen aangelopen met een gevallen zilveren lepel. Het is de trommelslager Pierre, die de troepen met zijn trommel in charge bracht bij de verovering van Château d'Eau op de regeringstroepen. Jonge mensen zijn deelachtig en aanwezig tijdens de revolte. De scène doet denken aan de ochtend van 26 juni een seizoen later, beschreven na een hachelijke nacht door de Russische schrijver [[Alexander Herzen]] en de journalist [[P.V. Annenkov]] waarbij erg jonge mannen zich op het strijdtoneel wagen. De schrijver en de journalist luisteren naar de toespraak van een zeventienjarige jongen en zijn halfdronken makkers op de [[Place de la Concorde]] tot een kleine menigte van voddenrapers, huisbewaarders en bleke en stille bezemvrouwen. 'Zij hebben dapper gevochten' roept hij, 'wij hebben het ze betaald gezet, voor onze kameraden!' De jongen is er fier op dat hij vijf of zes van zijn vijanden met zijn bajonet heeft gestoken 'zo diep als-ie ging.' Als hij deze woorden spreekt, neemt hij de houding aan van een geharde crimineel, al dan niet wetende dat het toedoen hem veranderde in een moordenaar. De Parijse strijd verhardt dus in de zomer van 1848. Eind juni nemen ongeveer veertigduizend vrouwen en mannen de wapens op tegen de regering. Die slaat dubbelhard terug met 80.000 troepen met aan hun hoofd de even kersverse als ervaren minister van oorlog Louis-Eugène Cavaignac. Die verdiende zijn sporen in Algerije waar hij de uitroeiingstechnieken en -tactieken van de Fransen leert kennen om de inheemse bevolking onder de duim te houden en desnoods te vernietigen. Hun aanvallen noemen ze razzia’s, hun techniek is die van de verschroeide aarde. Cavaignac is een ‘enfumade’-pionier. Weerloze bevolkingsgroepen die in grotten schuilen, rookt hij uit. Als de revolutie in 1848 toeslaat, is de top van het Franse leger ervaren in de oorlogsvoering van het koloniale type. In juni krijgt Cavaignac vrij spel om de opstanden neer te slaan. Hij pakt de zaak in Parijs militair aan, zonder onderhandeling, zonder nuance. De geest van de Algerijnse oorlogvoering en de koloniale methoden vinden hun weg naar één van de befaamdste steden op het continent, dat erkennen zowel de critici als de medestanders van Cavaignac. En propaganda is hen niet vreemd. Zo prikken de revolutionairen een kind op een piek om de scherpschutters van het leger af te leiden. Het leger dicht de opstandelingen gewiekst gruweldaden, martelingen en verminkingen toe, vergelijkbaar met de Algerijnse berichten. Het Algerijnse beschavingsoffensief passen ze nu toe op het barbaarse proletariaat. Victor Hugo zit middenin de gevechten en leidt stormaanvallen op barricades van de opstandelingen. Aan zijn maîtresse Juliette Drouet beschrijft hij hoe hij onder hevig vuur ligt. Hij is nu veilig. De catastrofale taferelen die hij de laatste veertig uur onder de ogen kreeg, noemt hij onvergetelijk. Langs beide kanten laten duizenden het leven, de ziekenhuizen herbergen 2.500 gewonden – van wie elders hulp zoekt om de gevangenis of de standrechtelijke executie te vermijden zijn geen cijfers. Twaalfduizend mensen krijgen na hun arrestatie te horen dat ze hun lot een deportatie is naar Algerije, een straf die zich zal beperken tot een harde kern van 468 mannen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLAR. ''Europese lente.'', p. 562 ev, p.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Expédition de Risquons-tout.jpg|right|thumb|550px|Het Belgisch legioen probeert in de nasleep van de februarirevolutie vanuit Parijs de Belgische monarchie omver te werpen, en België te annexeren. Hun invasie werd op 29 maart afgeslagen aan de grens bij Risquons-tout.]]

[[Bestand:William_II,_King_of_the_Netherlands,_by_Nicaise_de_Keyser.jpg|thumb|550px|Willem II volgde zijn vader in 1840 op en liet diens aspiratie om de Zuidelijke Nederlanden opnieuw bij zijn koninkrijk te voegen, niet varen. Hij overlijdt in 1849. Portret door [[Nicaise de Keyser]].]]

[[Bestand:Friedrich Engels (1891).jpg|thumb|550px|[[Friedrich Engels]] in 1891 (1820-1895) was een Duits industrieel en de zoon van een succesvolle Duitse textielbaron, sociaal wetenschapper en auteur. In 1845 publiceerde hij ''De Toestand van de Arbeidersklasse in Engeland'' en in 1848 was hij mede-auteur van ''Het Communistisch Manifest'' (met Karl Marx). Later steunde hij Marx om Het Kapitaal te schrijven. Na Marx' dood bewerkte hij het tweede en derde deel. Zijn vader zond Friedrich naar Engeland om diens katoenfabriek in Manchester te runnen. Gechoqueerd door de armoede schreef hij de ‘Toestand van de arbeidersklasse in Engeland in 1844’. Tijdens een ontmoeting met Karl Marx kwam hij erachter dat beiden dezelfde ideeën hebben over kapitalisme. In juli 1845 neemt Engels Marx mee naar het Engeland van Mary Burns en haar zus Lizzie. Die brengen hem in contact met de Chartisten. Terug in Brussel, richten Engels en Marx in januari 1846 het ‘Communistische Correspondentie-Comité’ op om socialistische leiders te verenigen.]]

.

{{Cquote|'''Van oudsher beamen zowel marxistische als niet-marxistische historici dat 1848 een overgang vormt, of zelfs een breuk, tussen een primitieve periode, een periode van de 'voorlopers', en een tweede periode waarin het socialisme op een nieuwe basis van start gaat, hoewel het belangrijke elementen uit de eerste periode vasthoudt en omvormt. Wat vanuit dit gezichtspunt als belangrijk verschijnt, is het feit dat socialistische systemen of socialistische ideeën voor 1848 geformuleerd werden, vooral in de vorm van 'utopische' systemen - een kwalificatie die reeds werd gegeven door tijdgenoten en die ook werd gebruikt door Marx en Engels in hun Communistisch Manifest in 1848.'''|[[Etienne Balibar]]}}

[[Bestand:March15.jpg|thumb|550px|Revolutie tot in Hongarije. Mihály Zichy toont hoe [[Sándor Petőfi]] het [[Nemzeti dal]] voorleest aan het volk op 15 maart 1848.]]

[[Bestand:Iishmarx.jpg|thumb|550px|Het [[Communistisch Manifest|Communistisch Manifest]], [https://nl.wikisource.org/wiki/Manifest_van_de_Communistische_Partij manuscript], 1848. Het [[Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis]], één van de grootste onderzoeks- en documentatiecentra ter wereld voor de arbeidersbeweging, bewaart het handschrift.]]

.
 
* Europa kent een [[Cholera]]-epidemie en een hongersnood die blijft duren. In december bezwijkt [[Emily Brontë]] (°1818) aan [[tuberculose]]. Ze is dertig en is net als haar zussen een succesvol schrijfster. Een jaar eerder schreef ze ''[[Woeste hoogten]]'', later op muziek gezet door [[Kate Bush]] met [https://www.youtube.com/watch?v=Fk-4lXLM34g Wuthering Heights]. Dit crisisjaar leidt overal tot revoluties en treft de armen meer dan de rijken. Over armen wordt minder geschreven dan over rijken. Brontë behoorde tot de laatste categorie. Het begint bij de [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] in [[Parijs]]. Die deint uit over Europa, alleen Engeland en België blijven gespaard. De revolutie draait in het nadeel uit voor de opstandelingen. In Brussel werken [[Friedrich Engels]] en [[Karl Marx]] hun [[Communistisch manifest]] af, het pamflet is net te laat om de revolutie op hun conto te schrijven.

.

* Afschaffing van de dagbladzegel waardoor de krantenprijs halveert. Kranten waren tot nu toe enkel betaalbaar door de elite.

.

* In Gent, ten noorden van het Sint-Pietersplein, tussen de straten Blandijnberg en Rozier gaat de Cité Ouvrière of het [[De Vreesebeluik]] open. Midden jaren dertig van de twintigste eeuw zal het plaats maken voor de universiteitsbibliotheek en de [[Boekentoren]]. Lieven De Vreese richt het in als een modelcité in contrast met het [[Bataviabeluik]] (gesloopt in 1881 om plaats te maken voor het Instituut der Wetenschappen, het universiteitsgebouw aan de [[Jozef Plateau|Plateaustraat]]). De Vreese voorziet zijn beluik van een monumentale toegang op het [[Sint-Pietersplein (Gent)|Sint-Pietersplein]]. De openbare stadspomp uit 1836 zorgt voor water.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=3ihIFYJkjKo '''♥ BEELDFRAGMENT OVER HET PRILLE ONTSTAAN VAN DE VAKBONDEN EN DE MAATSCHAPPIJEN VAN ONDERLINGE BIJSTAND''' (10 Min.).]

.


 '''De [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] van 1848'''
 
 .
 
 De [[liberale]], conservatieve burgerij vindt [[armenzorg]] en [[barmhartigheid]] nefast: het zet de armen niet aan tot werken maar tot ledigheid is de redenering. De oorzaak van het pauperisme en de armoede leggen ze bij hun zedeloosheid, hun luiheid, hun egoïsme, hun drankzucht en hun gebrek aan spaarzaamheid. Tot de situatie niet langer houdbaar is. 'De wind van de opstand waait, de storm verschijnt aan de horizon' schrijft [[Alexis de Tocqueville]] aan de vooravond van de 1848. En hij vervolgt: 'Ik krijg te horen dat er geen gevaar is omdat er geen rellen zijn; ik krijg te horen dat er geen revolutie op handen is omdat er geen onrust zichtbaar is aan de oppervlakte van de samenleving. Heren, sta me toe op te merken dat u zich vergist.' 
  
 .
 
 '''1. Europa ten prooi aan revolutie'''
 In februari 1848 valt het slapende Europa ten prooi aan een vroege industriële revolte én een late - misschien wel haar voorlaatste voedselcrisis. Met een revolutie tot gevolg. Als die in Parijs losbreekt, ontbrandt Europa: Duitsland, het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk, het latere Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Polen, Joegoslavië en Roemenië; overal waait de revolutionaire wind. Ze waait in landelijke streken, in de steden en in industriële gebieden en ze sleurt alle klassen mee: de boer, de proletariër, de burger, de kapitalist. In Nederland wijst de Groningse theologische hoogleraar P. Hofstede de Groot twaalf dagen na de februari-revolte al op het belang van 'menslievende verenigingen', niet zozeer om hun filantropie, hun hulp of hun caritas maar veeleer om de opkomende arbeidersklasse zo op te voeden 'dat zij hare vrijheid niet misbruikt tot het genot van dierlijke uitspatting, maar gebruikt tot het verkrijgen van menschelijke beschaving.' Lees: de arbeidersklasse politiek en sociaal onmondig te houden. Zijn belangrijkste voorstel van Hofstede de Groot is een 'Algemeen Patronaat der gegoeden over de geringen' in te voeren om 'den oorlog die dreigt uit te barsten van de armen tegen de rijken te verhoeden.' De liefdadigheidsverenigingen en de politie vormen het negentiende eeuwse het antwoord op de angst bij de heersende klasses die de dreiging voelt van een oorlog van de armen (numeriek in het overwicht) tegen een kleine, elitaire groep van rijken. Welzijswerk en politie houden zo de arbeiders 'arbeidsgeschikt', ze disciplineren, socialiseren en compenseren de frustraties van het arbeidsproces. Politie en welzijnswerk waarborgen zo het voortbestaan van de klassenmaatschappij en voorkomen de klassenstrijd. Vier dagen na deze rede zou Willem II zich in één nacht bekeren tot het liberaal conservatisme.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;H.C.M. MICHIELSE. ''De burger als andragoog. Een geschiedenis van 125 jaar welzijnswerk (1848-1972)'', Meppel, Amsterdam, 1977, p. 11.&lt;/ref&gt; 
  
 .
 
  '''2. Niet in België''' 
 In Brussel, de hoofdstad van zijn jonge natie verneemt [[Leopold I van België|Leopold I]] hoe het zijn schoonvader [[Louis-Philippe]] in Parijs vergaat en hoe die ten val komt. Ongerust schrijft hij zijn nicht - de Britse Queen [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|Victoria]] - een brief met de vraag 'Waar zal dit eindigen?' Tot zijn verwondering reageert zijn land patriottisch, inclusief de arbeidersklasse. Brussel ligt op tien uur reizen van Parijs en toch laat het proletariaat zich ''niet'' tot de internationale oproer verleiden terwijl het in Parijs, Berlijn, Wenen en Madrid tot straatgevechten komt. Integendeel, ze toont nationale sympathie. Dat eensgezinde patriottisme is wellicht voor een stuk te danken aan het voorbije beleid van de oorlogsminister [[Pierre Emmanuel Félix Chazal]], ooit een Fransman en aanhanger van [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] en de premier [[Charles Rogier]]. Die stak zijn [[utopisch socialisme]] nooit onder stoelen of banken. 
 
 .
 
  '''3. Politiestaat'''
 De revolutionaire crisis dringt de regering diverse doelen op: 1. De indoctrinatie (met godsdienst) en de beteugeling (gevangenissen) van het proletariaat; 2. In 1850 stemt het parlement de wet op de behandeling van de krankzinnigen. De wet steunt op de voorstellen van Guislain en Ducpétiaux uit 1832; 3. De installatie van een wij/zij, bourgeoisie versus het proletariaat denken en een volstrekte scheiding van de beide klassen (parken blijven voorbehouden voor de 'betere' klasse, net zoals de passages en overdekte winkel-gallerijen); 4. De binnenlandse politieke en sociale onrust vermijden en ordehandhaving; 5. De revolutie buiten het land houden. Die buitenlandse dreiging loert van uit Frankrijk en Nederland. Daar laat Willem II de droom van zijn vader die hij sinds 1840 opvolgde - het terugwinnen van de Belgische gebieden - niet varen. In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek. Dit zogenaamde [[Belgisch legioen (1848)|Belgisch legioen]] stak op 29 maart 1848 de Belgische grens over om er opstanden uit te lokken en de monarchie omver te werpen. De legerafdeling van [[Joseph Fleury-Duray|Joseph Fleury]] wachtte ze op, doodde zeven revolutionairen en jaagde ze uiteen bij [[Risquons-Tout]]. Van de zestig gevangenen veroordeelde het Antwerpse [[Hof van assisen]] zeventien van het tot de doodstraf.
 
 .
 
 '''4. De indoctrinatie en de beteugeling van het proletariaat'''
 Na de ‘grote schrik’ van 1848 juicht de geestelijkheid de komst van de spoorweginfrastructuur toe: ze zorgt dat fabrieksarbeiders pendelen en dat de arbeider onder de hoede van de herder blijft; de spoorwegen zijn het antwoord op de ontvolking van het platteland tegen en een ventiel voor de industriesteden die uit hun voegen te barsten. De betaalbare spoorabonnementen voor arbeiders in 1869 zijn er de concretisering van. Met het omgekeerde effect hield de geestelijkheid echter geen rekening: de pendelarbeid verspreidde het socialisme en de mentaliteit van de stad naar het platteland. Na de ‘grote schrik’ juicht de vrijzinnige en liberale Belgische burgerij de geestelijkheid toe en relativeert ze haar eigen antiklerikalisme: de burgerij had de proef van de revolutie succesvol doorstaan en één les geleerd: de subversie van het proletariaat was met een krachtig tegengif te bestrijden: de moraliserende kerk. ‘Deze agitatie van radicalen’ schreef een liberale krant op 31 maart 1848 ‘ondermijnde de zedelijkheid van de arbeiders. Tevoren luisterden zij naar de stem van het christendom en beschouwden zij hun leven als een pelgrimstocht naar de beloning voor de zware last die ze torsten.’ Het leidde tot een vreemde klasse-solidariteit tussen gelovigen en vrijzinnigen: de godsdienst moest plotsklaps en opnieuw uitgroeien tot ‘de trouwe vriend van het volk.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN ISACKER KAREL. ‘’Mijn land in de kering 1830-1914. Deel I, Een ouderwetse wereld 1830-1914,’’ Nederlandse boekhandel, Antwerpen, 1984, p. 129.&lt;/ref&gt;
 
 . 
 '''5. ♣ De eeuw van het stadspark'''
 De uitzichtloze ellende in de beluiken, de stadskankers zijn het best te bestrijden met het [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanniaanse]] recept dat Parijs na de juli-revolte beproeft. Het [[Haussmann|Haussmannisme]] elimineert volkswijken in ruil voor prestigeprojecten van boulevards, een justitiepaleis, gevangenissen, stations... en natuurlijk niet te vergeten de stadsparken als groene longen. In België is de uit Duitsland afkomstige en in Brussel overleden Frédéric Édouard Keilig (1827-1895) een erg productieve landschapsarchitect. Hij ontwerpt onder meer het Ter Kamerenbos, het Park van Laken, het Stadspark in Antwerpen, het Luikse Parc d'Avroy en het Maria Hendrikapark in Oostende. Ook Louis Fuchs (1818–1904), eveneens uit Duitsland afkomstig en in Brussel overleden is geen onbekende. Hij behoort tot de top drie van de Belgische tuin- en parkarchitecten. Fuchs gaf les op de Mechelse land- en [[PTS Campus Mechelen|tuinbouwschool]] en de École d’Horticulture de l’État. In 1861 mag hij zichzelf de eerste groeninspecteur van Brussel noemen. Hij ontwerpt de Brusselse parkbegraafplaats in Evere, het [[Leopoldpark (Oostende)|Leopoldpark]] in Oostende, het stadspark Sint-Donatius in Leuven, het Kasteel Drie Koningen in Beernem, het Kasteel d'Aertrycke in Torhout, het park van de [[tuinbouwschool van Vilvoorde]], het Park van Kasteel Den Brandt in Antwerpen, het domein van het kasteel van Beervelde.
 
 .
 
 '''6. Wij/zij'''
 De burgerij stimuleerde de segregatie om de confrontatie met de viezigheid, de ellende en de ondeugden buiten haar blikveld te houden. Voor de rest vreesde ze de epidemie die iedereen kon treffen. ‘De wet van 1 juli 1858 beoogde de sanering van ongezonde buurten door onteigening en afbraak. Na de cholera van 1866, de ergste van de eeuw met 43.000 slachtoffers in het hele land, hoofdzakelijk in de krottenwijken, laat de wet van 1867 de onteigening toe voor alle stadsverfraaiing.  
 
 .
 
 '''7. Landbouwscholen: onrust vermijden en orde'''
 Op 3 april 1848 zorgt een wet voor inrichtingen die de overlast van de zwervende jongeren moet inlossen: voor [[Édouard Ducpétiaux]], de inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid is dit een kans: hij realiseert zijn hervormingsscholen. Inspiratie vindt hij in het Franse [[Mettray]], een eerste landbouwschool voor jonge delinquenten. Het accent ligt minder op straf en meer op (her)opvoeding om van de jongere een ‘nuttige burger en bekwame arbeider' te maken en zo de 'armoede en bedelarij uit te roeien’. Ook  [[Charles Rogier]], de minister van binnenlandse zaken vindt de inrichting van tuinbouwscholen zaak. Het K.B. van 30 april 1849 is het startschot voor het Institut Royal d'horticulture in [[Gentbrugge]], in het tuinbouwbedrijf van Van Houtte. In [[Vilvoorde]] komt er in dat jaar het Koninklijke Instituut voor horticultuur nabij de plantenkwekerij De Bavay.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN DAMME SYLVIE. ''Landschapsontwerp in Vlaanderen. Landschap als narratief en integrerend medium in de ruimtelijke ontwerppraktijk'', Garant, Antwerpen, 2013, p. 50. Verder schrijft ze: 'Het doel van deze scholen luidde kernachtig, maar enigszins eenzijdig: &quot;door theorie en praktijk goed boomkwekers vormen die een volledige kennis hebben van alles wat hun beroep betreft&quot;. De scholen waren in hoofdzaak gericht op sierplantenteelt, waaronder ook uitheemse sierplanten. De goede reputatie van de scholen zorgde ervoor dat gaandeweg ook buitenlandse studenten naar Vlaanderen afzakten om er vakkennis en wetenschappelijke ervaring op te doen. Tegelijk zorgt de internationale bekendheid van zowel de lesgevers als de afgestudeerden voor de wereldwijde vermaardheid van de Vlaamse tuinbouw. (...) Geen enkel vak richtte zich op de publieke ruimte.&lt;/ref&gt; In [[Ruiselede]] komt een instelling voor jongens in 1849, in [[Beernem]] komt een instelling voor meisjes in 1853 en in [[Wingene]] komt er in 1855-56 een opleiding voor scheepsjongens. Ruiselede wil 500 jongens, Beernem wil vierhonderd meisjes en een aantal kinderen tussen de twee en zeven. Wingene wil honderd jongens en bouwt voor hen een schoolschip. Het matrozenbestaan lijkt even avontuurlijk als aanlokkelijk. De eerste schoolhoeve start op het Sint-Pietersveld in Ruiselede (in gebouwen bedoeld als suikerfabriek) en wordt tot in het buitenland beroemd. Helaas: de tucht is repressief militair en het personeel bestaat uit ex-militairen. Veel opvoedkunde is er niet. Doorgaans gaat het om jonge kinderen: één op drie is jonger dan twaalf en de meesten zijn bij aankomst analfabeet. De instelling beoogt een complete vorming: sport, gymnastiek, muziek (eigen fanfare). In 1859 is 186 hectare gecultiveerd, met een groentetuin en boomgaard. De productie komt de jongeren, het personeel en gevangenissen ten goede. Vanaf 1910 leidt de instelling op tot andere beroepen dan landwerker: kleermaker, schoenmaker, schrijnwerker, smid... 
 
 .
 
 '''8. De revolutie buiten houden'''
 NEDERLAND In Gent kan Willem II rekenen op een kleine, fanatieke [[Orangisme (na 1830)|orangistische]] kern. Gedurende het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, tussen 1815 en 1830 ontpopt Gent zich  tot een universiteitsstad, havenstad en industriestad. Dankzij Willem II - de man kreeg in Gent onlangs zijn standbeeld - komt er een zeehaven met het [[Kanaal Gent-Terneuzen]] en de katoenweefsels vinden een ongezien afzetgebied in Nederlands-Indië. Niettegenstaande de Gentse orangisten liefst Frans spreken, verklaren deze drie elementen waarom de stad de [[Belgische Omwenteling]] niet toejuicht. Na 1848 vernevelen die orangisten en gaan ze op in de Liberale Partij.
 FRANKRIJK In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek waar ook België deel van uitmaakt. Dankzij de inlichtingendienst slaagt het Belgisch leger er in om deze tweeduizend revolutionairen bij [[Risquons-Tout]] en [[Quiévrain]] tot staan te brengen. 
 Het is in die context dat de regering België omvormt tot een [[politiestaat]]. Het is in die context dat de Liberale regering van [[Charles Rogier]] de sinds 1831 in slaap gedommelde [[Burgerwacht]] nieuw leven inblaast en hen op zondagmorgen (tot ongenoegen van de kerk) laat oefenen. Dat leidt niet tot militaire expertise noch tot discipline onder de bewapende mannen. De bevolking noemt hen een 'operetteleger' en sommige van hun interventies lopen uit de hand. Eind februari, na de Parijse revolte, roept de Justitieminister de gemeenten op om paspoorten streng te controleren, danszalen voor middernacht te sluiten en samenscholingen van meer dan vijf personen te verbieden. En er volgen preventieve uitzettingen van vreemden die de 'publieke rust in gevaar brengen'. De politie of de staatsveiligheid arresteren [[Karl Marx]] en zijn vrouw, [[Jenny von Westphalen]] die sinds 1845 in Brussel verblijven. In de nacht van 1 op 2 maart zetten ze hen het land uit, nadat [[Jenny Marx]] een nachtje in de gevangenis nabij de grote markt 'Den [[Amigo (Brussel)|Amigo]]' verbleef. De pers sprak er schande over dat deze adellijke vrouw tussen de prostitués, straathoertjes en kruimelcriminelen moest hokken. In hoeverre het verhaal klopt, is moeilijk te achterhalen, er bestaan verschillende versies van. Sommige bronnen zeggen dat Marx ook hier werd opgesloten. Wat tegenwoordig een hotel is voor de rijkere klasse - sleeën rijden af en aan pal in het centrum - was in 1848 gewoon een eeuwenoude gevangenis. Je kan de celstructuur aan de buitenkant nog herkennen. In elk geval leidde de opsluiting van de adellijke Jenny tussen volksmensen tot een schandaal. Kranten spraken er schande van en op vraag zou Jenny een aparte kamer hebben gekregen. In de zestiende eeuw droeg deze gevangenis naam 'Vrunt'. Vrunt betekent 'gevangenis van de heer', een luxecachot voor de hogere klasse die men in een soort huisarrest plaatste. De Spanjaarden vertaalden 'vrund' verkeerdelijk in 'vriend' en zo kreeg 'Den Amigo' zijn naam. 
 

.

=== 1849 ===
[[Bestand:Louis_van_Houtte00.jpg|thumb|right|550px|[[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876): de tuinbouwschool als reactie op de revolte van 1848 en als antithese van de gevangenis.]]

.

* De Amerikaanse schrijver en dichter [[Edgar Allan Poe]] overlijdt, hij is 40.

.

* ♣ De Ieperling [[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876) studeerde in Frankrijk en nam in 1830 actief deel aan de Belgische revolutie. Kort na de onafhankelijkheid schopt hij het tot hoofd van de Brusselse Kruidtuin. In 1833 richt hij het tijdschrift ''L'Horticuleur belge'' en later volgt ''Flore des serres'' met overvloedige kleurenillustraties. Geen land dat meer tuintijdschriften kent dan België. Het aantal vakbladen loopt op tot veertig, meestal in het Frans, die in groeiende en luxueuzere oplagen verschijnen: ''Herbiér de l'Amateur des Fleurs'', ''La Belgique Horticole'' tonen kleur en detail van de plantenwereld en de Amerikaanse, de Aziatische en de Afrikaanse import. Nadat de prachtige platen vernist zijn doen ze sprookjesachtig en onwerkelijk aan. In 1839 kiest Van Houte - na een reist door Brazilië - voor de bloementeelt in Gentbrugge en vestigt naast zijn kwekerij een lithografische drukkerij. Daar drukt hij tussen 1845 en 1880 de drieëntwintigdelige ''Flore des Serres et des Jardins de l'Europe''. en na de revolutie van 1848 richt hij bij zijn kwekerij de middelbare landbouwschool van Gentbrugge op als geëngageerde reactie op de revolte. Mannen van naam leren er de orchideeën en azaleakweek kennen, de snoeikunst en het leifruit. De combinatie van een wetenschappelijk gerund bedrijf, de vraag naar bloemen en fruit, de tuinbouwkundige genootschappen, de geïllustreerde vakbladen en de tuinbouwscholen doen de pomologie - de wetenschap van de fruitrassen - opklimmen tot een respectabele en internationale discipline.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUDO VANDAMME (Ed.). ''Uitgelezen bloemen. Botanische boeken en orchideeënprenten uit Brugse verzamelingen'', De Biekorf, Brugge, 1997; WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 44-45.&lt;/ref&gt; 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Thomas.Cook.jpg|[[Thomas Cook]] (1808–1892) is de stichter van een reisorganisatie.
File:Marx+Family and Engels.jpg|Marx en familie, samen met F. Engels.
File:Edouard_Ducpetiaux1871.jpg|[[Edouard Ducpetiaux]].
File:Rowland_Hill_-_Project_Gutenberg_etext_13103.jpg|[[Rowland Hill |Rowland Hill]].
File:Thamestunnel.jpg|De Thamestunnel.
File:Thames_tunnel_construction_1830.jpg|De Thames tunnel constructie.
File:DelaneysFamineStatute.JPG|Hongersnoodmonument van [[Edward Delaney]] uit 1967 in Dublin.
File:Charles_Rogier_(02).jpg|[[Charles Rogier]].
File:Edgar_Allan_Poe.jpg|[[Edgar Allan Poe]].
File:Petőfi_Sándor.jpg|Daguerreotype van de Hongaarse revolutionair [[Sándor Petőfi]] (1823-1849). 
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE TWEE: 1849-1890 =

[[Bestand:Leopoldpark Oostende kiosk.jpg|thumb|Kiosk, Leopoldpark, Oostende|thumb|550px|Leopoldpark Oostende, kiosk.]]

[[Bestand:Paris._Lacs_du_Bois_de_Boulogne_-_Charles_Rivière_del._et_lith._LCCN2016652456.jpg|thumb|550px|In 1848 koopt de Franse staat het bos en verkoopt het in 1852 Parijs. Georges-Eugène Haussmann transformeert het tot een Engels park, op de allée Reine Marguerite en de avenue Longchamp na.]]

[[Bestand:Hyde_Park_Bicycling_Scene_1896_Robert_W_Paul_London_Royal_Park.webm|thumb|550px|Hyde Park in Londen dateert uit de 17de eeuw. Prins Albert organiseert er in 1851 de eerste Wereldtentoonstelling. [[Joseph Paxton]] bouwde [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]], een gebouw van glas en staal.]]

[[Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg|thumb|550px|Central Park opende haar poorten voor het publiek in 1859.]]

{{Cquote|'''Een andere noviteit van de negentiende eeuw was de [[wereldtentoonstelling]], de opvallendste combinatie van een panoramische blik en encyclopedische vaststelling. Het begon met de Great Exhibition of the Works of Industry of All Nations in het Londense Hyde Park (1851), waarvan het spectaculaire kristallen paleis, een zeshonderd meter lange hal van glas en ijzer, tot op de dag van vandaag in de herinnering voortleeft, hoewel het later naar de rand van de stad overgebrachte restant van het gebouw in 1936 afbrandde. De Great Exhibition was een product van het beginnende spoorwegtijdperk. Alleen de spoorwegen maakten het mogelijk meer dan honderdduizend tentoonstellingsobjecten en één miljoen bezoekers van buiten de stad naar de plaats van bestemming te krijgen - een voorafspiegeling van het 'expo-toerisme' van later tijden. (...) Tot 1914 volgden er talrijke wereldtentoonstellingen of grote internationale tentoonstellingen, expositons universelles, world's fairs, en elk ervan verwezenlijkte in haar eigen tij en op haar eigen plek een eigen ideologisch programma: Parijs (1855, 1867, 1878, 1889, 1900), Antwerpen (1885, 1894), Barcelona (1888), Brussel (1897, 1910), Chicago (1893), Gent (1913), Londen (1862, ook de Colonial and Indian Exhibition van 1886), Luik (1905), Milaal, 1906, Melbourne (1880), Philadelphia (1876), St. Louis (1904), Wenen (1873).'''|[JÜRGEN OSTERHAMMEL, p. 37.]}}

== Jaren vijftig van de negentiende eeuw ==
'''In Frankrijk laat de autoritaire Louis Napoléon zijn ideeën samenvallen met de technocratische romantiek en bouwwoede. Tijdens zijn Tweede Keizerrijk bloeit de bouwsector, de spoorwegen, de kolenmijnen... De goudkoorts van Californië en Victoria maken goedkope leningen mogelijk. De straatgevechten en de barricades leidden in Parijs tot infrastructuurprojecten. Ook in het postrevolutionaire Madrid en Wenen komen grootschalige programma's. In Berlijn komt het initiatief tot de contrarevolutie van de politieman Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey (1805-1856). Zijn professionalisering van het korps tijdens de revolutiedagen en hun harde aanpak van de demonstraties, maakte hen gehaat en gevreesd, met von Hinckeldey op kop. Met zijn gecoördineerde hervormingen na de revolutie sleept hij Berlijn eigenhandig de moderniteit in. Hij opent gaarkeukens, bad- en washuizen in de armenwijken, opvangtehuizen voor kwetsbaren, er komt een modern brandweerkorps en een properwaterleiding. Von Hinckeldey ziet het belang in van de jonge wetenschap, de statistiek in. Met tabellen en grafieken bestudeert hij de omvang van de armenzorg, de voedselprijs, de demografie, de doodsoorzaken, de huurprijzen enzovoort. Daartussenin zoekt hij verbanden, correlaties, oorzaken en gevolgen. Geleidelijk aan nemen de stad en de staat de kritische argumenten en de taal van de hervormingsgezinde Friedrich Engels, Karl Marx en consoorten uit de eerste helft van de eeuw over. De Berlijnse bevolking bekijkt de initiatieven van von Hinckeldey aanvankelijk met argwaan, na de uitvoering groeit hun sympathie. Als hij een clandestien gokhol in het elitaire Hôtel du Nord ontruimt, en de jonge aristocratische gokkers in de cel gooit, taant von Hinckeldeys reputatie bij de adel en het koningshuis. Het incident, aangevuld met onterechte beschuldigingen leiden tot een pistolenduel. Op 10 maart 1856 krijgt de zwaar bijziende von Hinckeldey op de Jungfernheide, ten Noorden van Berlijn een kogel in de borst. Met zijn dood wijzigt de beeldvorming bij de brede bevolking. De strenge en gehate politieman is nu een volksheld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld, 1848-1849,'' Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 855-861.&lt;/ref&gt; In 1904 verwerft de stad Charlottenburg een tweehonderd hectare van de Jungfernheide en legt er stadspark en de eerste Berlijnse arbeiderstuinen aan. Sinds 1856 staat er waar het duel plaatsvond een gedenksteen voor Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.'''

.

[[Bestand:Knut Ekwall-Frieriet.jpg|thumb|550px|♣ Een gevolg van de oprichting van de tuinbouwscholen, is de introductie van de kamerplant en handboeken voor hun verzorging. Kamerplanten dienen een esthetisch doel, als voedsel, medicijn of kruid hebben ze geen functie. Dit schilderij van [[Knut Ekwall]] (1843-1912) uit de jaren tachtig van de negentiende eeuw toont een overdadig burgerlijk interieurs met varens en palmen. De kunstenaar Robert Koehler (1850–1917) schildert omstreeks 1895 een gelijkaardige palm in zijn 'First Snow'. Verder heeft de komst van de kamerplant te maken met de moraliserende burgercultuur, het verdwijnen van de natuur door de industrialisatie en de verstedelijking. In Nederland zien na 1870 de Floralia-verenigingen het levenslicht. Ze staan in het teken van de volksverheffing. Het doel is om Jan met de pet plantenverzorging te leren. Prijskampen, stekjes uitdelen, beoordelingen moeten de gewone man beschaving en schoonheidszin bijbrengen. In 1873 is er de oprichting van de 'Floralia' in Amsterdam, een 'Vereeniging tot volksbeschaving door het kweken van planten.' Kritiek op de vaak gebrekkige verzorging verzorging is er ook te horen. Ze leven in gevangenschap als stumperds en invaliden. In 1880 schrijft De La Blanchère in zijn werkje ''De Kamerplant'' dat kamerplanten niet bestaan, net zoals landvissen niet bestaan. Ze zijn bannelingen en uit hun omgeving weggerukt. Een begrijpbare commentaar. Arbeiderswoningen zijn donker, vochtig en koud en hun bewoners kunnen tijd, geld noch energie vrijmaken voor plantenverzorging. Alleen planten zoals varens die tegen een stootje kunnen, vinden in de arbeiderswoningen onderdak. De burgerij waagt zich aan palmen, begonia's, primula's, bromelia's, orchideeën, cineraria's, fuchsia's, hedera's, clivia's en cyclamen waarbij de burgervrouw zich bekommert over haar groene kroost als waren het haar eigen kinderen. Ze schikt ze in hoekjes en op tafeltjes, in bakken of banken, hangend en overdadig. Een handboek uit 1901 waarschuwt voor overdreven wansmaak. Strikjes en lintjes ter versiering, horen niet. In Nederland drukt het spreekwoord 'Achter de geraniums zitten' de totale burgerlijke nutteloze verveeldheid uit en in Vlaanderen klimt de vrouwentong of de sanseveria in de jaren zestig en zeventig op tot vensterbankkoningin.]]

[[Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg|thumb|550px|De steden die de onrust van 1848 kenden, probeerden de herinnering aan de opstand uit het collectieve geheugen te wissen. Mensen zijn ruimtelijke wezens en herdenkingen zijn historische problemen: de plekken zelf kunnen niet vertellen, alleen de mensen die er samenkomen hebben een verhaal. Om de fysieke revolutieruimte aan te pakken stellen de contrarevolutionairen in Parijs en Napoleon III  [[Georges-Eugène Haussmann]] aan tot [[stadsarchitect]]. Het stratenpatroon en de woonkwaliteit in de stad zijn een ramp, verkeer raakt nauwelijks vooruit. Het koningshuis verliet in de zeventiende eeuw om die reden Parijs en ruilde het [[Louvre]] in voor [[Versailles (paleis)|Versailles]]. Bovendien hebben de stegen en de eeuwenoude bebouwing drie revoluties laten gedijen: de [[Franse Revolutie]], die van [[1830]] en die van [[1848]]. De revolutionaire opstanden waren nauwelijks onder controle te krijgen: kronkelige krotstegen zijn ideale vluchtwegen en smalle straten laten toe om barricades op te werpen. Politie en het leger raken niet in de opstandige wijken en bij het bombarderen van barricades worden die alleen maar sterker. De boulevards die Haussmann doortastend aanlegt, rekenen af met deze nadelen. De stad diende niet langer van buitenaf verdedigd te worden tegen vreemde troepen, maar tegen zijn eigen inwoners, het proletariaat. Tegelijk verwezenlijken de boulevards een sociale en economische functie. Flaneergedrag zorgt voor een nieuw soort consumentisme. De woningen die Haussmann er optrekt zijn bedoeld voor burgers die hun huisraad liever niet als barricade gebruiken. En hoe hoger de verdieping, hoe lager de welvaart van de bewoners. De ruimtes onder de dakpannen zijn gereserveerd voor het huispersoneel. Arbeiders komen er niet in, daar zijn smerige buurten voor. [[Richard Sennett]], een pijprokende en oude stadssocioloog drukt het zo uit: 'De economische ecologie van de nieuwe stad had veel weg van vuil ondergoed onder een baljurk.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''Stadsleven. Een visie op de metropool van de toekomst,'' Meulenhof, Amsterdam, 2018, p. 47; voor een positievere kijk op Haussmann zie: DIRK VELGE. ''De ziel van Parijs. Bijzondere plekken, mensen en geschiedenissen,'' Hannibal, sp. 2021, p. 185-194.&lt;/ref&gt; De [[burgerij]], een klasse die ontstaat met de [[Industriële Revolutie]] trekt van bij het begin de neus op voor het 'gewone volk'. [[Cholera]] en andere ongeneesbare ziektes vormden daar de reden toe. Op de boulevard maken de ruime, gemeenschappelijke houten tafels (waar onbekenden samenzitten) plaats voor de kleine, metalen ronde tafeltjes voor een koppeltje of kleine gezelschappen. Kortom, het meubel biedt een [[hygienisch]]e (en sociale) bescherming. Stadsbewoners laten zich niet langer door wildvreemden aanspreken. In oudere tijden was het gebruikelijk op onbekenden af te stappen, die bij de arm of de hand te nemen en discussies of gesprekken aan te gaan. Dit gedrag evolueert van de herberg waar alle sociale standen door elkaar discussiëren naar de ingetogenheid van het café, de plaats waar sinds de ontdekkingsreizen koffie gedronken wordt en de sociale status in bubbels wordt uitgedrukt. Voltaire was zo'n vroege cafébezoeker. Hij pleit ervoor om de derde stand op afstand te houden. In het openbaar vervoer gaat het er net zo aan toe. Waar reizigers uit alle klassen in een zeventiende-eeuwse postkoets of een [[diligence]] het zelfde tarief betalen en onbekommerd de reis en hun leven met elkaar delen, worden de [[Omnibus (vervoermiddel)|omnibus]] (het openbaar vervoer dat de [[Metro (vervoermiddel)|metro]] voorafgaat), de (paarden)tram en de trein het toonbeeld van een klassensegregatie. In 1844 tellen de Belgische spoorwegen 290 rijtuigen in derde klasse, 186 in tweede en 110 in eerste. Ook de wachtzalen kennen de klassenscheiding.]]

.

=== 1850 ===
.

* De armoede in België bereikt ongekende hoogtes: in de steden is 1 op 4 arm, op het platteland 1 op 5. In Oostende overlijdt de eerste koningin van België. Ze is achtendertig. [[Louise Marie van Orléans|Louise Marie]] (1812-1850) schonk het leven aan de prinsenkinderen [[Lodewijk Filips van België|Lodewijk Filips]] (1833-1834), [[Leopold II van België|Leopold (II)]] (1835-1909), [[Filips van België|Filips]] (1837-1905) graaf van Vlaanderen en vader van [[Albert I van België|Albert I]] en [[Charlotte van België|Charlotte]] (1840-1927), die in 1857 met aartshertog [[Maximiliaan van Mexico|Maximiliaan]] huwde en keizerin van [[Mexico (land)|Mexico]] werd. De koningin is ziek sinds 1849, waarschijnlijk aan [[tuberculose]]. Ook de rellen in Parijs van 1848 die koning Louis-Philippe van zijn troon verdreef, beïnvloedden de gezondheid van de koningin. In Oostende hoopt ze op krachten te komen. Ze overlijdt er in het bijzijn van haar echtgenoot. Een trein brengt haar lichaam drie dagen later naar Brussel. De jonge Leopold II verblijft regelmatig in Oostende tot haar dood. Dat leidt ertoe dat hij Oostende zal uitbouwen tot koningin der badsteden en het praalgraf van zijn moeder daar onderbrengt. 

.

* Frankrijk intervenieert in Algerije, Senegal, Gabon, Ivoorkust terwijl Engeland zich toelegt op Indië, Australië en Nieuw Zeeland.

.

* Architect [[Joseph Jonas Dumont]] ontwerpt de gevangenis van Verviers en het Justitiepaleis te Verviers. In 1851 tekent hij de gevangenis van Leuven, die van Dinant en Charleroi. De idee van het Belgische gevangeniswezen gaat terug op de ideeën van Ducptétiaux uit 1830, na de revolte van 1848 komt alles in stroomversnelling.

.

* Oprichting [[Nationale Bank van België]].

.

.

=== 1851 ===
[[Bestand:Gent Dierentuin - lithografie van F. van Loo einde 19e eeuw. van Loo einde 19e eeuw.jpg|thumb|550px|De dierentuin van Gent of de ''Gentsche Diergaerde'' opent zijn deuren in 1851, in navolging van het Antwerpse en het Berlijnse voorbeeld. De zoo groeit tot 5,5 hectare en bestaat tot 1905. De Wereldtentoonstelling van 1913 maakt de zoo niet mee. Sinds 1838 arriveren er treinen. Gent Zuid is een kopstation en zal zijn deuren in 1928 sluiten omdat Gent Sint-Pieters als doorgangsstation naar de kust interessanter is. De luxetreinen Oostende-Wenen-Express en de Nord-Express naar Berlijn kunnen er stoppen en doorstomen. De dierentuin vindt zijn locatie in de [[Muinkmeersen]], een open ruimte tussen de [[Schelde (rivier)|Opperschelde]] en het spoor. Centraal staat een kiosk met een windmolen die het water op pompt. Aanvankelijk is de dierentuin een netwerkplaats voor de gegoede burgerij. Eind negentiende eeuw, als de bezoekersaantallen teruglopen, kunnen arbeiders de tuin op zondagvoormiddag bezoeken - contact met de hogere klasse blijft gevoelig. In 1905 sluit de dierentuin en verkoopt zijn dieren openbaar. De beren doden ze door ophanging. Gent verkavelt de gronden tot de [[Cité de Hemptinne]], met 67 [[beluik]]en. Het [[Muinkpark]] herinnert de dierentuin, net zoals sommige Gentse straten: de Buffelstraat, de Forelstraat, de Hertstraat, de Olifantstraat en de Zebrastraat. 
Na de Eerste Wereldoorlog komen de gronden rond het Sint-Pietersstation te koop en ontstaat het 'miljoenenkwartier'. 
In 1931 verdwijnt het Zuidstation onder de sloophamer. De crisis strooit roet in het eten voor de bouw van de handelsbeurs met de naam Zuiderpaleis. Het Koning Albertpark komt in de plaats, een langwerpig park dat de spoorroute tot op heden laat zien. Het park zal na de Tweede Wereldoorlog onderdak bieden aan het Informatiecentrum van de Intercommunale voor de aanleg van de autoweg E3. ]]

.

* De allereerste [[wereldtentoonstelling]] in het [[Londen|Londense]] [[Hyde Park (Londen)|Hyde Park]] onder de naam [[Great Exhibition|The Great exhibition of the works of industry of all nations]] lokt zes miljoen kijklustigen. In [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]] zijn 15.000 voorwerpen te zien, waarvan sommige met stoom aangedreven. Eén van de bezoekers is de stadsarchitect van [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]], [[Ildefons Cerdà (stedenbouwkundige)|Ildefons Cerdà]]. Hij is er onder de indruk van de efficiënte [[Watercloset|waterclosetten]] ontworpen door de ingenieur [[George Jennings]].

.

* [[Richard Wagner]] componeert de Ride of the Valkyries of de Walkürenritt in de tweede van de vier opera's Der Wag des Nibelungen. In 1979 gebruikt [[Francis Ford Coppola]] het stuk in de [[Viëtnam|Viëtnamfilm]] [[Apocalypse Now]] met [[Martin Sheen]], [[Dennis Hopper]] en [[Marlon Brando]].

.

* België verplicht de gemeenten om de [[doodsoorzaak]] van een overledene bij te houden. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Map of Ghent, 1841.jpg|Stadsplan Gent, tweede helft 19de eeuw. Rechtsonder de dierentuin.
File:Gedenkstein Volkspark Junfernheide (CharN) Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.jpg|Gedenkstein Volkspark Junfernheide von Hinckeldey
Bestand:GtExhib1851.jpg|Paxtons &quot;Crystal Palace&quot; bevatte de bomen uit Hyde Park
Bestand:Crystal_Palace.PNG|Hoofdingang
Bestand:Crystal_Palace_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_Queen_Victoria_opens_the_Great_Exhibition.jpg|Opening door de [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|koningin]]
Bestand:Crystal_Palace_from_the_northeast_from_Dickinson's_Comprehensive_Pictures_of_the_Great_Exhibition_of_1851._1854.jpg|Exterieur
Bestand:Ildefons_Cerdá_(1878).jpg|Ildefons_Cerdá in 1878.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1852 ===
.

* [[Victor Hugo]] verblijft in het huis De Duif op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]] in [[ballingschap]].

.

* [[Harriet Beecher Stowe]] publiceert [[De negerhut van Oom Tom]]. De roman is een aanklacht tegen de slavernij en verscheen eerder als serie.

.

.

=== 1853 ===
[[Bestand:Solomon_Northup_001_(cropped).jpg|thumb|550px|Solomon Northup (1808-1863(?))]]

.

* Het [[Klein Kasteeltje|Klein kasteeltje]] in werking als [[grenadier]]s- en [[karabinier]]skazerne strategisch aan de rand van het industriële [[Sint-Jans-Molenbeek]]. De militairen zijn inzetbaar bij onlusten. 

.

* Prefect [[Georges-Eugène Haussmann]] herbouwt Parijs. 

.

* De [[cholera]]-epidemie duurt tot 1854.

.

*  De autobiografie van [[Solomon Northup]] [[12 Years a Slave|Twelve Years a Slave]] verschijn. In 2013 producete [[Brad Pitt]] de gelijknamige film die drie Oscars won.

.

.

=== 1854 ===
[[Bestand:Walden Thoreau.jpg|thumb|550px|'''Walden; or, Life in the Woods''', of kortweg ''Walden'' verschijnt. Dit autobiografische boek van de [[Amerikaanse literatuur|Amerikaanse schrijver]] [[Henry David Thoreau]] (1817-1862) verschijnt na negen jaar werk en beschrijft de poging van de auteur om autarkisch te leven (terwijl hij zijn was regelmatig naar zijn moeder bracht). Het boek is genoemd naar de plek waar hij zich terugtrekt: ''[[Walden Pond]]''. In werkelijkheid duurt deze periode in Thoreaus leven twee jaar en twee maanden. Het boek verhaalt het in één jaar. Zijn filosofische, spirituele en maatschappij-kritische boodschap sluit aan bij het [[transcendentalisme]] en is anti-Amerikaans. 'Leef in elk seizoen terwijl het voorbijgaat: adem de lucht in; drink de drank; proef het fruit; en geef je over aan de invloed van de aarde.' Thoreau is veel geciteerd en gereciteerd. [[Frederik van Eeden (schrijver)|Frederik van Eeden]] sticht in 1898 een commune met de naam [[Walden (kolonie)|Walden]] en na de Tweede Wereldoorlog publiceert de psycholoog [[B.F. Skinner]] de [[Utopie|utopische]] roman [[Walden Two]], waarin een sociaal experiment plaatsvindt. De leden van de ''[[Dead Poets Society]]'' halen passages aan uit ''Walden'' bij het begin van elke vergadering in de film van [[Peter Weir (regisseur)|Peter Weir]](1989). In een bekend fragment moedigt de leraar zijn leerlingen aan om los te breken met ''Most men lead lives of quiet desperation. Don't be resigned to that. Break out!'']]

.

* In Londen ontdekt de wetenschapper [[John Snow]] (1813-1858) de verspreiding van cholera te danken is aan besmet water uit de pomp op Broadstreet. Hij zal lang niet gevolgd worden met zijn theorie. Snow kan doorgaan als de vader van de epidemiologie en de volksgezondheid. 

.

* Op 10 mei rijdt de eerste trein over de Entre Smbre &amp; Meuse Railway van Charleroi naar Vireux in Frankrijk. De locomotief is gemaakt in de Luikse fabrieken van [[John Cockerill]]. Tien jaar later slokt de Compagnies des Chemins de Fer Grand Central Belge de spoorlijn op. België is op dat moment de grootste industriële macht van het continent met als ruggengraat een spoorweg van noord naar zuid: ''La ligne du Grand Central''. Van Antwerpen, via het Brusselse naar Charleroi en terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 22-23.&lt;/ref&gt;

.

* [[Krimoorlog]]. Frankrijk en Engeland verslaan Rusland in 1856. 

.

* Het [[beleg van Sebastopol]] is een cruciale slag in deze oorlog. De slag duurt van oktober 1854 tot september 1855.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=fcVZimlGt2o '''BEELDFRAGMENT OVER DE KRIM-OORLOG''']

.

{{Panorama|panorama1854-1855.jpg|5000x483px|[[Franz Roubaud]]'s panorama «[[Beleg van Sebastopol (1854-1855)]]»}}

.

.

=== 1855 ===
.

* [[David Livingstone]] ontdekt de [[Victoriawatervallen]].

.

* In Rotterdam komt een tuin voor fazanten en watervogels. Is dit de allereerste dierentuin? De tuin wordt een succes en opent op 18 mei 1857 als de Rotterdamsche Diergaarde. De 'Vereniging Rotterdamsche Diergaarde' ziet eveneens het levenslicht in dit jaar. Alleen vooraanstaande burgers kunnen de tuin bezoeken. Later mogen niet-leden binnen via een zij-ingang. Dierkundige A. A. van Bemmelen richt vanaf zijn benoeming in 1866 de tuin in met ruimtes die er natuurlijk uitziet. Tralies verdwijnen, er komen ruimten waarin de dieren vrij bewegen. De kunstmatige rotsen geven de yaks en de moeflons een vrij gevoel. De volière van 50 bij 24 bij 9 meter met steltlopers, reigers en gieren illustreert een gelijkaardige vrijheid.

.

.

=== [https://www.ecomuseeboisduluc.be/ 1856] ===
[[Bestand:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|thumb|550px|Bois-du-Luc bij La Louvière is een van de oudste steenkoolmijn in België. Op de site is er nu een museum. De mijn functioneerde volgens het sociaal-[[Paternalisme|paternalistische]] concept. [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt [[Bois-du-Luc]] in 1856. Bevoorrechten vragen zich af waarom het [[proletariaat]] verarmt in tijden van een 'aanzienlijke stijging' der welvaart. Zo meent een zekere [[Emile Lion]] dat die welvaart niet alleen ten goede komt van de bovenste bevolkingslagen. Het lage morele peil, haar bandeloosheid en haar gebrek aan sparen trekt het proletariaat de dieperik in. Lion is niet de enige die tot deze conclusie komt. In vrijwel alle getuigenissen klinkt hetzelfde oorzakelijke lied: cafébezoek en verbeesting, wangedrag, luiheid.]]

.

* De meubelmaker [[Michael Thonet]] verbetert constant zijn productiemethode en opent een fabriek in [[Koritschan]], een [[Moravië (regio)|Moravisch]] stadje met een spoor. Zijn fabriek ligt te midden de beukenbossen die het houdt leveren voor zijn stoelen. Thonet kookt het hout niet langer in lijm, maar hij buigt het met stoom. In 1859 slaagt hij erin massieve staven te buigen: het massa meubel is geboren. De stoelen zijn met schroeven te monteren en zijn in kleine pakketten naar de consument te versturen. Van dit product zouden er meer dan 50 miljoen - tja, niet van de band rollen, daar is het te vroeg voor - gemaakt worden. In de goedkope versie bestaat die lichte stoel uit zes stukken hout, evenveel schroeven en twee moeren. Als Thonets patent afloopt in 1869, wordt de stoel eindeloos gekopieerd.

.

.

=== 1857 ===
[[Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg|thumb|550px|♣ Titelblad van de geïllustreerde uitgave uit 1900, ontworpen door [[Carlos Schwabe]]. Tijdens de Februarirevolutie van 1848 staat [[Charles Baudelaire]] op de barricaden. Intussen is hij bezig met het schrijven van [[Les Fleurs du mal]]. Hij vangt het werk aan in 1843 en zal het in 1857 beëindigen. Teleurgesteld is de burgerlijke afloop van de revolutie verlaat hij Parijs om te werken bij regionale kranten. Na het overlijden van Edgar Allan Poe vertaalt Baudelaire de Amerikaanse schrijver in het Frans. Het bezorgt beiden status. Daarna zoekt Baudelaire de fantasievolle esthetica op. In 1857 verschijnt de definitieve versie van ''Les Fleurs du mal''. De vrijmoedige en immorele, de obscene en grensoverschrijdende gedichten neemt de overheid in beslag wegens kwetsend en oneerbaar. Baudelaire en zijn uitgever [[Poulet Malassis]] betalen een boete. Baudelaires chronische geldgebrek doet hem lenen bij zijn moeder, zijn notaris en bij zijn uitgever. Die is hij aanvankelijk 850 frank schuldig. Het bedrag loopt op tot vijfduizend en het faillissement van de uitgever. In 1864 komt de dichter naar Brussel om een verzameld werk uit te geven. Het plan mislukt en en leidt tot een bitter pamflet: 'Pauvre Belgique!' Na een maand effectieve gevangenis vlucht Baudelaires uitgever Frankrijk uit om Baudelaire in de Brusselse Zuidstationsbuurt op te zoeken. Later verhuist hij naar de Mercelisstraat in Elsene. De Franse overheid zit beiden op de hielen voor zes zedenschennende gedichten: &quot;Lesbos&quot;, &quot;Femmes damnées, &quot;Le Léthé&quot;, &quot;À celle qui est trop gaie&quot;, &quot;Les Bijoux&quot; en &quot;Les Métamorphoses du Vampire&quot;. Syfilis tergt Baudelaire met zenuwstoornissen, afasie en verlamming. Een eerste teken ervan is zijn toeval in de barokkerk in Namen die hij samen met zijn vriend [[Félicien Rops|Felicien Rops]] bezoekt. Hij sterft op zijn 46ste in Parijs. In zijn gedicht 'De vijand' klinkt het decadentisme van het Fin de siècle reeds door (vertaling [[Petrus Hoosemans]]). 
.
Mijn jonge jaren waren zware onweersvlagen / 
Slechts hier en daar doorregen met wat zonneschijn; / 
Het noodweer heeft met zulk verwoesten toegeslagen / 
Dat rode vruchten in mijn gaarde zeldzaam zijn. /
.
Daar ben ik dan geraakt aan 't najaar van mijn denken / 
En zonder hark of spade komt het werk niet af / 
Van grond hergaren na dit tomeloos doordrenken / 
Dat gaten heeft geslagen diep zoals het graf. /
.
En wie weet of de nieuwe bloemen van mijn dromen / 
In deze bodem, schraal als oeverzand langs stromen, / 
Mystieke voeding vinden die hun krachten schraagt? / 
- O droefheid! Droefenis! De Tijd verteert het leven / 
En deze zwarte Vijand die ons hart doorknaagt / 
Wint groei en sterkte uit het bloed dat wij hem geven! 

.

.

;Landschap
(Vertaling W. Jonker)
.
Als ik mijn zangen dicht wil ik, kuis en ontheven / 
Zoals een astroloog, dicht bij de hemel leven, / 
En dromerig luisteren hoe de wind het plechtig lied / 
Van klokketorens draagt door hun en mijn gebied. / 
.
Geleund aan 't zolderraam laat ik mijn blikken dwalen / 
Over het werkterrein vol zang en vol verhalen, / 
Het woud van schoorstenen en torens; hoog en wijd / 
De hemel, oorsprong van gedroomde eeuwigheid.
.
Ontroerd zie 'k ster na ster in 't nevelig blauw ontwaken / 
En lamp na lamp zijn raam tot vredig baken maken. / 
Ik zie hoe steenkoolrook opstijgt naar 't firmament / 
En hoe de maan haar blank mysterie neerwaarts zendt.
.
Lente, zomer en herfst zie 'k jaar na jaar verschijnen, / 
Maar als de winter komt doe 'k blinden en gordijnen / 
En deuren overal dicht; ik loochen sneeuw en ijs, / 
En heimelijk bouw ik mijn betoverde paleis.
.
Daar droom ik dan mijn droom: lichtblauwe horizonnen, / 
Fonteinen van albast, tuinen met klaterbronnen, / 
Kussen, van vroeg tot laat het hoogste vogellied, /
En al het kinderlijks dat de Idylle biedt.
.
Het Oproer beukt mijn raam in zijn vergeefse pogen, / 
Maar 'k luister niet en blijf over mijn werk gebogen, /
Want ik bevind mij op een hoge wellusttop, / 
Ontplooi mijn schepperswil en roep de Lente op.
.
Mijn hart is mij tot zon, en mijn gedachten branden; /
Ik maak een zoel klimaat in nooit betreden landen.]]

.

* In Wenen laat de keizerlijke ordonnantie die op kerstavond verschijnt de stadswallen slechten om de Altstadt met de buitenwijken te verbinden. De werken duren een decennium en midden jaren zestig zal de Ringstraße zich openen voor het verkeer. De oude bebouwing verdwijnt en overal verschijnen er bouwwerken met historiserende neostijlen.

.

* New York gebruikt de eerste [[Lift (transport)|personenlift]].

.

* In de V.S. verkoopt [[Joseph Gayetty]] machinaal toiletpapier als losse vellen met [[aloë vera]]. WC-rollen komen vermoedelijk van de Amerikaanse Scott Paper Company in Philadelphia in 1871. Toiletpapier gaat terug op het 14e eeuwse China, een luxeproduct voor de keizer. Elders worden wol, hennep, gras, water, de spons of de handen gebruikt en vanaf de zeventiende eeuw komen de kranten.

.

* [[Auguste Comte]] (°1798), de grondlegger van de [[sociologie]] (hij formuleert het begrip in 1838) overlijdt. Hij is geen zestig en heeft enkele zelfmoordpogingen, een tragisch en een depressief leven gekend. Rond zijn persoon is een cultus ontstaan. Zijn [[positivisme]] en [[geschiedenis van de sociologie|sociologie]] zijn een reactie op en een nuance in het verlichtingsdenken die de chaos (het bloedvergieten en de malaise) van de Franse Revolutie lijken te verklaren. De maatschappij evolueert (verbetert) volgens Comte via orde en vooruitgang, niet via de chaos die de verlichte denkers vooropstellen. Comte beëindigt zo de [[Franse Revolutie]] met een intellectuele verklaring. Hij ziet de geschiedenis dus niet als een proces waarbij de mens het heft in handen neemt (zoals de Verlichting dat ziet) maar als een proces dat verloopt volgens vaste sociale wetten. Deze [[determinatie]] bepaalt het denken, het lot en de moraal van de mens. In tegenstelling tot wat de verlichtingsfilosofen stellen, kan de mens deze wetten niet veranderen, wat Comte tot een inspirator van het [[Naturalisme (literatuur)|naturalisme]] en een voorloper van het pessimisme van het [[Fin de Siecle]] maakt. Toch is het denken van Comte doordrongen van een zeker optimisme, de wetten zijn te bestuderen en zo zijn veranderingen te verklaren en kan de mens zich voorbereiden op wat komt: 'Savoir pour prévoir' is zijn leuze. De omgeving, de afstamming en de omstandigheden zijn de variabelen die het lot van elke mens bepalen. Positivistische wetenschappers achten observatie, feiten, wetmatigheden en analyse hoger dan abstracte redeneringen. Of met andere woorden ze prefereren Aristoteles boven Plato: wijsgerige bespiegelingen zetten geen zoden aan de dijk. Comte kende [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] (1760-1825), [[Alexander von Humboldt]] (1769-1859) en [[John Stuart Mill]] (1806-1873). Op de Place de la Sorbonne in Parijs staat een monumentje.

.

* In Gent openen de arts [[Jozef Guislain]] (1797-1860), [[Petrus Jozef Triest]] (1760-1836) en de [[Broeders van Liefde]] hun baanbrekende, panoptische instelling voor een humane psychiatrische behandeling. Hun 'gesticht' ligt in de rustige bloemekenswijk aan de stadsrand. Gebouwen en binnentuinen scheppen een indruk van vrijheid en veiligheid. De modelinstelling trekt wetenschappers uit Europa aan en inspireert hen. De kloosterzusters uit Menen brengen het concept in functie van het zicht, het nut en de ziekte over naar hun [[psychiatrisch centrum Menen|psychiatrische kliniek in Menen]]. Guislain komt uit een architectenfamilie en studeerde geneeskunde. In deze kliniek combineert hij de twee disciplines. Zijn architectuur veruitwendigt zijn therapie.

{{Cquote|In alle gebouwen bestemd voor het herbergen van met ongeluk beladen mensen dient een uiting van luxe vermeden te worden. Dat is een feestkleed dat niet bij die omstandigheden past. We moeten een elegante eenvoud beogen. Maar tegelijk moet men alles afschrijven wat het uitzicht van een gevangenis zou kunnen hebben. De muren moeten aangename gevoelens inspireren. Ze moeten een zeker religieus cachet vertonen. Het etablissement zou een landelijk aura moeten hebben. Wat de rijkdom van stijl betreft, van de pijlers aan de buitenkant, op de binnenplaatsen, niets dan gevoegde muren in naakte stenen.|Jozef Guislain, ''Leçons orales'', zesendertigste les}}

Geestesstoornissen zijn volgens hem vooral mentaal, niet lichamelijk. Eerder een gevolg van overgevoelige hersenen, dan een gevolg van een gebreken, ouderdom, ziekte of alcohol. Zijn therapie is gebaseerd op zijn Franse voorgangers [[Philippe Pinel]], de vader van de moderne psychiatrie en [[Jean-Etienne Dominique Esquirol]]. Hun therapie activeert zieken met werken, kunst of godsdienst. De luiheid en de leegheid zijn mogelijke oorzaken voor geestesziekte. Het ideaal van [[Jean-Jacques Rousseau]] speelt: de mens is van nature goed, de maatschappij maakt slecht. Een terugkeer naar de natuur, de akker of de tuin helpt. 

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. 

{{Cquote|De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling. Het bestaat in de kunst de gealiëneerde in zekere zin te overweldigen en te temmen, door hem in een nauwe afhankelijkheid te plaatsen van iemand die hem door zijn fysieke of morele kwaliteiten onweerstaanbaar in de greep heeft. Pas daardoor kan een zieke aaneenschakeling van ideeën gebroken worden.|Pinel in zijn 'Traité médico-philosophique sur l'aliénation mentale ou la manie'.}}

Verwijzingen naar opsluiting onttrekt hij aan het oog. De afsluitende muur is 4,5 meter hoog omdat twee mannen, waarbij de één op de andere zijn schouders klimt, niet groot genoeg zijn om te ontsnappen. De buitenzijde van de muur is geornamenteerd en de aan binnenzijde verbergt een haag de stenen. Vensters verlichten en verluchten en kunnen open zonder ontsnappingen of zelfdoding toe te laten. Guislain ontwerpt een raam met ijzeren spijlen waar niemand door kan. De geometrische opbouw doet niet denken aan tralieswerk. Ze flateren, decoreren en voelen niet onderdrukkend aan. 

Het symmetrische gebouw is functioneel: de landelijke, gezonde lucht is een alternatief voor moreel en fysiek vervuilende stad. Contact met natuur brengt evenwicht: handenarbeid op boerenvelden en binnentuinen zijn therapeutisch omdat ze de zintuigen prikkelen: geuren, zonnewarmte, frisse winden, mist of sneeuw, vogelgezang... De zuidelijke voorgevel zorgt voor een maximale zon op koeren en tuinen. De lichtinval bepaalt de plaats van de slaap-, de eet- of werkplek. Privacy is er niet. De hoge trapleuningen, de rondbooggalerij, de lange gangen, de dubbele bouwlaag zijn aangepast aan de patiënt: de volgzame, de heftige en de betalende. 

Voor Guislain werkt kunst therapeutisch. Kunst lokt de patiënt naar buiten: wandelingen verstrooien en laten problemen los. In de schilderkunst zijn landschappen en zeezichten te verkiezen omdat ze makkelijker zijn dan historiedoeken.

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. Het Gentse stadsbestuur kwam in [[1851]] over de brug. De bouw van een psychiatrisch centrum net buiten de [[Brugse Poort (Gent)|Brugse Poort]] werd goedgekeurd en stadsarchitect [[Adolphe Pauli]] boog zich over de ontwerpen die de arts sinds [[1824]] constant bijwerkte.

[[Bestand:Pinel.jpg|thumb|[[Philippe Pinel|Ph. Pinel]] (1745-1826): &quot;De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling.&quot;]]
.

&lt;gallery&gt;
Bestand:JozefGuislain.jpg|Portret van Jozef Guislain
Bestand:Statue Dr Joseph Guislain 02.jpg|Vroegere afbeelding van het monument
Bestand:Gent Bloemekenswijk 002 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 005 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 014 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 007 Guislain.JPG
Bestand:Auguste_Comte.jpg|Comte, grondlegger van de sociologie.
Bestand:Joseph_C_Gayetty.jpg|Joseph C. Gayetty
Bestand:Humboldt,_Alexander_von_1847.jpg|Von Humboldt, [[daguerreotypie]], 1847.
Bestand:Auguste_comte_monument_paris.jpg|Monument voor Comte.
Bestand:Claude_Henri_de_Rouvroy.jpg|[[Claude Henri de Saint-Simon|Saint Simon
Bestand:Stuart_Mill_G_F_Watts.jpg|J. Stuart Mil
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1858 ===
.

* Bij [[Lourdes]] verschijnt de Heilige Maagd Maria aan [[Bernadette Soubirous]].

.

* Een trans-Atlantische telegraafkabel stuurt in 17.14 minuten een [[morse]]-tekst van Europa naar Amerika. Een poging met hogere spanning maakt de kabel na 400 telegrammen stuk. Een volgende kabel komt er na de [[Amerikaanse burgeroorlog]].

.

* [[Felix Nadar]] maakt de eerst luchtfoto van [[Place de l'Etoile]].

.

* De V.S. richten [[Reservaten|indianenreservaten]] in. 

.

* ♣ [[Frederick Law Olmsted]] en [[Calvert Vaux]] krijgen de opdracht voor Central Park in New York. De aanleg stimuleert de parkaanleg in de V.S. Olmsted werd de belangrijkste landschapsarchitect en ontwerpt openbare en privé-landgoederen.

.

.

=== 1859 ===
[[Bestand:Slaves_ruvuma.jpg|thumb|550px|1859. In een Brussels zolderkamertje, op de hoek van de Arenberg- en de Bergstraat in het pension Au Prince Belge schrijft [[Eduard Douwes Dekker|Edward Douwes Dekker]], bekend als [[Multatuli]] een antikoloniaal pamflet dat de slavenhandel aanklaagt: [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]]. Wat Multatuli niet weet, is dat terwijl hij dit schrijf, de laatste Afrikaanse slaven aan boord gaan voor hun oversteek waarbij ze alles verliezen: hun naam, hun familie, hun hut, hun land, hun waardigheid. Ze verliezen alles behalve hun kleur. [[Zora Neale Hurston]] interviewde in [[1927]] de laatste overlevende van die slavenhandel. Nooit eerder deed iemand dat. Slavenhandelaars en hun tegenstanders haalden met hun opinies de geschiedenisboeken, de stem van de slaaf zelf bleef onbeschreven. Hurston zou dit veranderen door de intussen 86-jarige [[Cudjo Lewis]] (zijn Afrikaanse naam was [[Oluale Kossola]]) aan het woord te laten. Toen hij negentien was nam de beruchte slavenhandelaar, de koning van [[Dahomey (kolonie)|Dahomey]] hem gevangen. Vrouwen met [[Machete (wapen)|machetes]] onthoofdden de ouderlingen van zijn dorp. Bij de [[barracoons]] op het strand keuren witte mannen 'de waar' en selecteren ze 116 slaven om met de Clotilda-cargo de overtocht te maken. Zonder kleren, zonder ruimte, bijna zonder drinkwater dobberen ze in zeventig dagen naar Amerika. 'De zee gromde als duizend beesten in de bush.' Hij gaat aan land in [[Alabama]]. Bijna zes jaar werkt hij op [[plantages]], grote stukken landbouwgrond waar de natuur, net zoals de slaaf is gemanipuleerd, onderdrukt, gesnoeid en bespoten. Hij laadt en lost hij schepen, tot de [[Amerikaanse burgeroorlog]] de slavernij afschaft. [[Zora Neale Hurston]] titelde haar boek ''Barracoon Oluale Kossola, overlevende van het laatste slavenschip.'' Geen uitgever wou het publiceren. Het duurde tot 2018 vooraleer het postuum verscheen. In het Nederlands kennen we het dankzij een vertaling van [[Robert Dorsman]].]]

.

[https://literairecanon.be/nl/werken/media-havelaar '''♠ BEELDMATERIAAL MULTATULI'''].

.

* Een cholera-epidemie

.

* Rond Antwerpen komt een [[Stelling van Antwerpen|fortengordel]], de citadel volstaat niet meer. 

.

* De [[Evolutietheorie]] van [[Charles Darwin]] verschijnt en wekt opschudding omdat ze de verlichtingsideeën en de maakbaarheid van de wereld (impliciet) in vraag stelt. Het positivisme van [[Auguste Comte]] die twee jaar geleden overleed, deed dit al eerder.

.

* Het verval van het [[Osmaanse rijk]] laat de aanleg van het [[Suezkanaal]] toe. De werken duren een decennium. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:First Snow Minnesota Robert Koehler.jpg|'First Snow Minnesota' van Robert Koehler, ca. 1895
Bestand:UncleTomsCabinCover.jpg|De negerhut van oom Tom.
Bestand:Beecher-Stowe_3.jpg|Harriet Beecher Stowe.
Bestand:Portret_van_de_schrijver_Multatuli_(cropped).jpg|Multatuli is Latijn voor 'ik heb veel gedragen.'
File:Sint-Petrus-en-Pauluskerk_10004.jpg|Achter het koor van de [[Sint-Petrus-en-Pauluskerk (Oostende)|Sint-Petrus-en-Pauluskerk]] is een het praalgraf van [[Louise Marie van Orléans]] te vinden.
File:Bois-du-Luc CM14JPG.jpg|Koning [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt Bois-du-Luc.
File:Bois-du-Luc 05.JPG|Bois-du-Luc, woonkazernes.
File:Bois-du-Luc CM2JPG.jpg|Bois-du-Luc, heden.
File:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|Bois-du-Luc, de gieterij.
File:Courbet_LAtelier_du_peintre.jpg|Het atelier van Courbet in 1855 - Musée d'Orsay, Parijs.
File:Maison_de_Victor_Hugo_en_exil_à_Bruxelles.JPG|Huis de Duif, Grote Markt Brussel.
File:Jean-Fran%C3%A7ois_Millet_(II)_002.jpg|Arenleessters uit 1857 van [[Jean-François Millet]].
Bestand:Michael_thonet,_sedia,_1836-40.JPG|[[Bopparder stoel]].
Bestand:Thonet-modell_4KJ.jpg|In 1859 maakt Thonet [[stoel nr. 14]].
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg|Henri Dunant sticht het Rode Kruis
Bestand:Henry_Dunant.jpg|Henri Dunant
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg|Mannelijke club als stichters?
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg|De slag bij Solferino
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg|Florence Nightingale
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg|Een Russische sponsor
Bestand:Edith_Cavell.jpg|Edith Cavel
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg|Mary Borden
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg|Zwitserse vlag
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg|Rode kruisvlag, sinds 1859
File:Flag of the Red Crescent.svg|Rode halve maan, sinds 1876, Islam
File:Red Lion with Sun.svg|Rode leeuw met zon, 1929-1979, Perzië
Bestand:Red_Star_of_David.svg|Rode Davidster, 1949, Israël
Bestand:Flag_of_the_Red_Crystal.svg|Rood kristal, 2007, Godsdienstneutraal
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig in de negentiende eeuw ==
.

=== 1860 ===
.

* Zowel de architectuur als het landschapsontwerp in Amerika zijn beïnvloed door de Victoriaanse stijl. Amerikaanse families ontwerpen zomerhuizen, versierd met accessoires en cultiveren gazons voor buitenactiviteiten.

.

* De uitbouw van Belgische, panoptische [[Edouard_Ducpétiaux]] [[Gevangenis|gevangenissen]].

.

* [[Centrale gevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] van [[Multatuli]] veroordeelt het kolonialisme.

.

* [[Jacob Burckhardt]] publiceert [[''Die Kultur der Renaissance in Italien'']].

.

;Kijken
Het [[pissoir]] doet in 1843 Parijs zijn intrede. Deze sanitaire nieuwigheid moet een gedragsverandering met zich meebrengen. Tot nu toe is het gebruikelijk dat mannen schaamteloos hun penis ontbloten om te urineren in de publieke ruimte en als honden tegen straatmuren aanplassen. Het pissoir voert de urine ondergronds af, introduceert een nieuw soort schaamte en maakt van de straat een sociale ruimte. In de jaren tachtig zou in de drukke straten de 'Alexandrine' verschijnen, een pissoir voor meerdere gebruikers.

&lt;gallery&gt;
File:Charles_Marville,_Urinoir_en_fonte_à_2_stalles_avec_écran,_Chaussée_de_la_Muette,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir in Parijs 1865.
File:Charles_Marville,_Urinoir_à_1_stalle_fonte_et_maçonnerie,_Faubourg_Saint-Martin,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir 1865.
File:Charles Hoguet Pariser Straßenszene mit Plakatsäule 1860.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs, 1860.
File:Charles Marville, Urinoir à 1 stalle avec écran élevé, Square des Batignolles, ca. 1865.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs 1865.
File:Charles Marville, Urinoir en ardoise à 3 stalles, Chaussée du Maine, ca. 1865.jpg|Parijs 1865.
File:Vespasienne Arago.JPG|Vespasienne Arago, de nog bestaande pissoir in Parijs.
File:Berlin Cafe Achteck BusB.jpg|Berlijn, 1896.
File:Berlin Cafe Achteck.jpg|Cafe Achteck, Berlijn, mannen- en vrouwentoiletten.
File:Krul Public toilet singel krul.JPG|Amsterdam 'Plaskrul'.
File:Urinoir, Deventer (O) 1923.jpg|Brick pissoir, Deventer, Arnhem, 1923.
File:Hütteldorf Pissoir.JPG|Pissoir 1936.
File:Stockholm urinal.jpg|Stockholm.
File:Lisboa (P), 2011, Urinol. (5925305117).jpg|Lissabon.
File:Historic cast-iron urinal at Colyford station - geograph.org.uk - 1285291.jpg|Colyford station, Engeland.
File:Cast iron urinal Melbourne.jpg|Melbourne.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1861 ===
.

* [[Pandreitje]] vernieuwd als gevangenis.

.

* ♣ Burgeroorlog in de V.S. Van 1861-1865 onderbreekt deze oorlog de opgang van de tuinbouw door de 'verfraaiing van tuinen en versiering van terreinen' te verbieden.

.

* ♣ Pieter Bortier legt in de eerste volkstuinen aan in Gistel. De bekendste organisatie die in België volkstuinen oprichtte was het [[Werk van den Akker en den Haard]], later De Vlaamse Volkstuin en nu Tuinhier. 

.

* Brandweerpionier en -commandant [https://en.wikipedia.org/wiki/James_Braidwood_(firefighter) James Braidwood] komt in Londen om het leven op 22 juni in een instortend pakhuis aan de [[Theems]], onder de [[Tower Bridge]]. Zijn begrafenisstoet was 2,5 kilometer lang. [https://en.wikipedia.org/wiki/Eyre_Massey_Shaw Eyre Massey Shaw] volgt hem op. Er volgt een uitbreiding van het aantal kazernes, er komen stoomspuiten en [[Telegrafie|telegrafische]] communicatie; [[Charles Dickens]] publiceert [[Grote verwachtingen]].

.

* In Wenen vinden gelijkgezinde architecten elkaar in het Künstlerhaus en imponeren met hun bouwwerken (net als in Parijs) het proletariaat: het oorlogsministerie, het politiekantoor, de kazernes, het justitiepaleis in renaissance, een neogotisch stadhuis... En net als in Parijs verleiden hun gebouwen de burgerij: een keizerlijk archief, een bibliotheek, een kunst- en natuurhistorisch museum, galeries, het Hofburgtheater in voege barok en de opera, de universiteit in Italiaanse renaissance... In de aanloop naar de wereldtentoonstelling van 1873 zal de bouwwoede in Wenen alleen maar toenemen, een bouwkoorts die de bevolkingsexplosie van de stad niet kan bijhouden.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=Dca4WyDQk4c 1862] ===
.

* De [[gevangenis van Gent]], beter gekend als de Nieuwe Wandeling in werking.

.

* De Amerikaanse [[filantroop]] [[George Peabody]] bouwt armenhuizen.

.

* In 1860 maakte Thonet [[schommelstoel nr. 1]]. Die is nu op de [[International Exhibition (1862)|Londense wereldtentoonstelling]] geëxposeerd. Na zijn fabriek in Koritschan opent Thonet fabrieken in [[Bistritz]] (1861), [[Groß-Ugrócz]] [1865) en [[Wsetin]] (1868) en stelde 6.000 arbeiders te werk die 4.000 stukken (stoelen, tafels, bedden, bloembakken, kapstokken en tennisrackets...) per dag maakten. Rond elke fabriek bouwt hij een stadje om arbeidskrachten aan te trekken.

.

* ♣ De [[Homestead Act]] van [[Abraham Lincoln]] biedt een sociaal-economisch alternatief voor de [[slavernij]]. Elk gezinshoofd krijgt het recht op ongeveer 65 hectare grond in het Westen als hij die grond vijf jaar lang bebouwt. Veel gezinnen uit het Oosten gaan op het aanbod in... en verkopen de eigendom aan speculanten.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=h0xBGFAy9EE 1863] ===
[[Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg|thumb|550px|Le déjeuner sur l'herbe van [[Édouard Manet]] is geschilderd in het [[Bois de Boulogne]] en te zien [[Musée d'Orsay]]. Het overlijden van de vader van Manet in 1862 zorgt dat die niet langer opdrachtgevers nodig heeft om financieel rond te komen. In 1863 duikt zijn schandalig schilderij op in de [[Salon des Refusés]]. De [[picknick]] van een broer van Manet en zijn zwager [[Ferdinand Leenhoff]]) en de naakten [[Victorine Meurent]] en [[Alexandrine Meley]] (de latere echtgenote van [[Émile Zola]]) is in zijn compositie een verwijzing naar Rafaëls ''Het Oordeel van Paris'' en het ''Pastoraal Concert'' van [[Titiaan]]. Tip: [[Le Déjeuner sur l'herbe (film)|Le Déjeuner sur l'herbe]]'' is ook een film van [[Jean Renoir]] uit 1959.]]

.

* De [[gevangenis van Dendermonde]] in werking.

.

* De ontsluiting van de Schelde stimuleert de Antwerpse economie en handel.

.

* [[Edouard Manet]] schildert [[Déjeuner sur l'herbe|Le Déjeuner sur l'Herbe]].

.

=== 1864 ===
[[Bestand:Smithsonian_Institution_-_Portrait_of_Felix_Nadar_(1820-1910),_Photographer_and_Aeronautical_Scientist_(pd).jpg|thumb|550px|♣ 
[[Charles Baudelaire]] neemt op 24 april 1864 de benen naar België, zijn failliete uitgever achterna. [[Les fleurs du mal]] brachten beiden succes noch erkenning. Zijn uitgever Poulet-Malassis vestigt zich in de Mercelisstraat in [[Elsene]] en houdt het hoofd boven water met de publicatie van erotica. Baudelaire die nooit centen genoeg heeft en onafgebroken leent, verblijft in het verdwenen [[Hôtel du Grand Miroir]] in de Bergstraat 26 in de schaduw van [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] en op tweeduizend stappen van de [[Sint-Hubertusgalerijen]]. Het is zijn dagelijkse uitstapje, het Park van Brussel haalt hij niet. Baudelaire noemt Sint-Goedele een 'historische encyclopedie' omwille van haar combinatie aan bouwstijlen. Zijn eerste weken in Brussel zijn formidabel. Hij doet zich met zijn vrienden tegoed aan exclusieve spijzen zoals een omeletje met hazenbloed en champignons. Vijf maanden na zijn aankomst in de Belgische hoofdstad staat Baudelaire aan de [[Kruidtuin (Brussel)|Kruidtuin]]. Die vormt op 26 september het decor van een ballonvaart van [[Felix Nadar]] met zijn ballon de [[Géant]]. Nadar gebruikt dranghekkens om het publiek op afstand te houden, wat leidt tot de spottende benaming van de '[[nadarafsluiting]]'. Nadar kan er niet om lachen en schrijft een brief naar de Belgische vorst die samen met Baudelaire bij het spektakel aanwezig is. Baudelaire had veel zin in de vlucht, maar kan omwille van het gewicht niet mee. Nadar en de koning blijken elkaar te kennen en het vermoeden rijst dat ze logebroeders zijn. Op de vraag van Leopold of Nadar tegen de monarchie is, antwoordt hij met 'En uzelf, Sire?' Vragen stellen aan de koning hoort niet, en het antwoord blijft uit. Nadars poging om Baudelaire aan de vorst voor te stellen mislukt. Baudelaire weert ze af omdat hij er 'niet op gekleed was'. En misschien omdat Baudelaire Leopold I ''een klein Duits heersertje'' noemde. Nadar vertrok zonder vorst en zonder dichter en landde in de buurt van [[Ieper]] en reisde met de trein terug naar [[Brussel (stad)|Brussel]].]]

.

* [[Jules Verne]] publiceert [[Naar het middelpunt der aarde]].

.

* ♣ Jan Ignaas de Beucker (1827-1906) sticht in de taverne Le Globe op het Koningsplein in Brussel de 'Leeraarskring tot volmaaktere Boomteeltkunde in België'. De Beucker is bestuurder van het Kruidkundig Genootschap in Antwerpen, hofbouwkundige en leerkracht, bloemist en zadenkoopman.  

.

* ♣ In Duitsland richt de arts en pedagoog Daniel Gottlob Moritz Schreber een volkstuinvereniging op om 'de bevolking op te voeden' en 'de volksgezondheid te verbeteren'. Volkstuinen hebben een sociale roeping en verdedigden de bestaande sociale orde: ze stelden de arbeiders in staat hun achterbuurt te ontvluchten, houden hen weg van de cabarets en stimuleren gezinsactiviteiten in deze groene zones. In sommige steden verschijnen de eerste urinoirs om de stad proper te houden.

.

.

[[Bestand:Leopold_ii_garter_knight.jpg|thumb|right|550px|De dertig jarige [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt zijn vader op in 1865 en regeert tot zijn dood in 1909.]]

=== 1865 ===
[[Bestand:Lewis_Carroll_(British,_Daresbury,_Cheshire_1832–1898_Guildford).jpg|thumb|550px|♣ 1865 Alice in Wonderland verschijnt. [[Alice Liddell]] (1852-1934) is de muze van [[Lewis Carroll]] (pseudoniem van Charles Dodgson) bij het bedenken van dit verhaal. Dodgson is een wiskundedocent in Oxford en ontmoet de veel jongere Alice Liddell in 1856. In datzelfde jaar fotografeert hij haar samen met haar twee zussen. Het leeftijdsverschil staat de vriendschap niet in de weg. Dodgson onderhoudt met Alice een levendige correspondentie en 's zomers gaan ze picknicken tijdens boottochtjes. In 1862 - het kind is dan tien - vertelt Dodgson tijdens zo'n boottocht een verhaal dat hij later uitschrijft als ''Alice's Adventures Under Ground'', een titel die bijna woordelijk lijkt op ''[[Alice's Adventures in Wonderland]]''. Als de publicatie verschijnt is het contact tussen Dodgson en de meisjes al twee jaar verbroken. Wellicht heeft dat te maken met Charles Dodgsons hobby. Behalve landschappen, skeletten en speelgoed portretteert hij graag naakte kinderen. Ouders geven hem toestemming, niettemin vindt de moeder van Alice het beter om de contacten te stoppen.  Edward Steichen selecteerde eén foto's van Alice is werd door  en opgenomen in de wereldberoemde tentoonstelling The Family of Man. In 1872 maken de drie zussen hun [[grand tour]] en in 1880 huwt Alice Liddell, krijgt drie zoons van wie de twee oudsten sneuvelen in de Eerste Wereldoorlog. Op deze foto uit 1558 is Alice verkleed in een bedelaarster. Was Carol een pedofiel of een psycholoog? Biografen zijn het oneens wat de al dan niet pedofiele status van Lewis Carol betreft. Het woord is pas na zijn dood uitgevonden en het biografisch oordeel schuift heen en weer. Sommigen spreken over ‘delicate handelingen’ waar anderen ‘plagerijen’ en de ‘liefdevolle herinneringen’ gebruiken. Vast staat dat de kamer van Carol vol speelgoed, puzzels en spelletjes staat, zijn schetsboeken tonen poserende meisjes met opgetrokken rok. Hij vraagt Alice om een haarlok en hij houdt van treinreizen vol kinderen. Zijn dagboek verhaalt dat hij vanaf 1877 jaarlijks een zomervakantie houdt in [[Eastbourne]]. Die zomer voelt hij aantrekking tot een coquette vijfjarige die na een ‘experimenteel bezoek’ niets anders doet dan huilen. Omdat het contact op niets uitdraait, troost hij zichzelf met een meisje dat ‘na een kennismaking van een paar minuten’ op zijn knie zit. Dodgson overtuigt zichzelf dat ‘de liefde van een kind’ even vluchtig is als ‘gehechtheid’. Net zoals voor alle Victorianen ziet hij de vluchtige kindertijd als een aparte tijdsfase van onschuld en naïviteit. In die dagen ontstaat in de hogere klasse echter een nieuwe leeftijdsfase waar Dodgson en de zijnen geen weet van hebben: de [[puberteit]]. Meisjes als Alice, uit de hogere middenklasse, ontdekken dat ze een paar jaar vrij zijn om zichzelf te zijn voor hun familie hen op de markt uithuwelijkt. Net zoals na de Middeleeuwen de kindertijd ontstond, ontstaat nu de puberteit. Zie P. ARIES.]]

.

* Een cholera-epidemie maakt 43.000 doden in het land, dat zijn er negen per duizend Belgen. In Europa gaat het om 1 miljoen slachtoffers.

.

* [[Leopold I van België|Leopold I]] overlijdt, [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt hem op.

.

* ♣ De Vlamingen J.I. de Beucker en H.J. van Hulle spreken tijdens een tuintentoonstelling het Nederlandse publiek toe en getuigen van een matige missiedrang om hun snoeiwijze en de leifruitcultuur bij 'de Hollander, in alles langzaam maar zeker' te introduceren. Boomkwekers in Amsterdam (Galesloot), in Heemstede, Dalfsen en Boskoop zijn enthousiast.

.

* ♣ De moord op [[Abraham Lincoln|Lincoln]] aan het einde van de [[Amerikaanse burgeroorlog]] zet [[Walt Whitman]] (1819-1892) aan tot een lofdicht met tuinseringen en een vallende ster als metafoor voor het vroegtijdige overlijden van de geliefde president. 'Toen de seringen voor het laatst in de voortuin bloeiden, / En de grote ster vroeg in de avond aan de westelijke hemel viel, / Treurde ik, en treuren zal ik elke nieuwe lente. / Immer terugkerende lente, je brengt me steeds de drie-eenheid, / Van seringen, bloeiend ieder jaar, vallende sterren in het westen, / En gedachten aan hem die ik liefheb.'   

.

* In New York vervangt een professioneel [[Brandweerkorps|beroepsbrandweerkorps]] van 300 man de vrijwilligers. Steden die zich geconfronteerd zien met grote branden, richten nadien vaak kwaliteitsvolle korpsen op met degelijk materiaal. Belangrijke ontwikkelingen in de brandweergeschiedenis zijn de komst van de [[brandweerauto]], de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

.

.

=== 1866 ===
.

* Het Brits Parlement richt de [[London Fire Brigade|Metropolitan Fire Brigade]] op.

.

* [[Alfred Nobel]] (Stockholm) vindt het [[dynamiet]] uit. 

.

* De ergste [[cholera]]-epidemie aller tijden teistert België en eist 46.000 doden. De 'blauwe dood' zorgt ervoor dat de kermis in Antwerpen uitgesteld of afgelast is.

.

.

=== 1867 ===
.

[[Bestand:Manet_-_Blick_auf_die_Weltausstellung_von_1867.jpg|thumb|550px|♣ Zicht op l'Exposition universelle de Paris van 1867 door de vijfendertig jarige [[Édouard Manet]].]]

* [[Karl Marx]] publiceert [[Das Kapital]].

.

* [[Pruisen]] richt de Noord-Duitse confederatie op.

.

* Het [[Strafwetboek]] vult het Napoleontische [[Wetboek van strafvordering]] aan als basis van het strafrecht.

.

* In Engeland verdubbelt de [[Reform Bill]] het electoraat* De aanleg van het Suezkanaal maakt het netwerk van bunkerhavens rendabel: stoomschepen vullen hun brandstof en het lot van de zeilschepen is beslist.

.

* [[Charles Baudelaire]] overlijdt in Parijs. Hij is midden de veertig.

.

* [[Pierre Michaux]] presenteert zijn Michauline of de [[hoge bi]] op de [[Wereldtentoonstelling van 1867|wereldtentoonstelling van Parijs]].

.

[[Bestand:Bruxelles. Palais de Justice LCCN2017659130.jpg|thumb|right|550px|Het Justitiepaleis in Brussel in 1890. De werken beginnen in 1866 - na de dood van Leopold I - en in 1867 maken de bewoners van de wijk Bovendael en de Marolle plaats voor de werken. Hun verhuis loodst hen naar de voet van de heuvel, waar de Marolle tot op heden ligt. Althans dat is wat de tegenstanders van de koning en de kranten als gerucht verspreiden. De waarheid is subtieler: het Justitiepaleis is gerealiseerd in de onteigende tuin van prins de Mérode, een kloosterdomein en een honderdtal omwonenden die een nieuwe woning kregen in Ukkel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEEK. ''Leopold II. Het hele verhaal'', Horizon, Antwerpen, 2020, p. 178-179.&lt;/ref&gt; Tegenwoordig spreekt de buitenlandse toeristische informatie liever over de Breughelwijk dan over de Marolle. Een achtergestelde wijk trekt weinig toeristen aan. De boosheid die in de jaren achttien-zestig ontstaat, krijgt mee voeding door de kostprijs van het gebouw (het koste zesmaal meer dan de oorspronkelijke begroting) dat bovendien erg avant-gardistisch overkomt. Het bezorgt [[Joseph Poelaert]] de spotnaam de &quot;schieven architekt&quot;, een ondubbelzinnig scheldwoord in het Marols. Het gebouw, het grootste ter wereld op dat moment is groter dan het de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome, staat op een symbolische plaats: op de vroegere galgenberg waar de beul misdadigers opknoopte. Het feit dat het paleis neerkijkt op de oude volkse Marollewijk maakt deze 'ode aan de rechtstaat' tot het symbool van de [[klassenjustitie]]. Hitler was er weg van. Inmiddels verbindt een lift hoog en laag, elite met volk. De wortels van de politie (rijkswacht, gendarmerie) in België, gaan terug op de Franse tijd vanaf 1796 als militaire politiemacht. In Nederland richt koning Willem I in 1814 de Marechaussee op als militaire structuur.]]

.

=== 1868 ===
.

* Eerste vakbondsbijeenkomst in [[Manchester]]: het [[Trade Union Congress]].

.

* Start van de aanleg van de Centrale Laan in Brussel. Later gaat die als de Anspachlaan door het leven, genoemd naar burgemeester Jules Anspach (1829-1879). Deze verkeersader komt er als antwoord op de overwelving van de Zenne tussen 1868 en 1871.

. 

.

=== 1869 ===
[[Bestand:Spoorweg1869.png|thumb|550px|♣ De Belgische staatsinspanning om de fruitboomsnoei en het tuinieren onder het volk te verspreiden en te bevorderen, is grenzeloos. Op zondag kunnen de duizenden liefhebbers kosteloos boomsnoeicursussen volgen. Tuinmannen die hiervoor de trein nemen, genieten vijftig procent korting op hun kaartje. Op de spoorweg tussen Brussel en Leuven plant men in 1869 om langs beide zijden leihagen te plaatsen. Het project sterft een stille dood, in tegenstelling tot het idee van [[Joseph Kervyn de Lettenhove]]. De revolutie en de arbeidsonlusten van 1848 waren het resultaat van plattelandsvlucht en stadsverloedering, epidemieën en sociaal onrecht. Twintig jaar later, op 21 april 1869 stelt de katholieke parlementair [[Joseph Kervyn de Lettenhove]] een plan van aanpak voor. Goedkope werkmanstreinen die het proletariaat laten pendelen tussen hun thuisbasis op het platteland en de stedelijke fabrieken of de koolmijnen, kunnen dit soort revoluties vermijden. Na de koninklijke goedkeuring (8 september) kan [[Alexandre Jamar]], de liberale minister van Openbare Werken aan de slag. Het systeem burgert geleidelijk aan in tot het zo evident is dat sommige plattelandsdorpen er overdag verlaten bijliggen. De gemiddelde proletarische pendelaar reist vele uren per dag. De overbevolkte konvooien zijn vies, bespuugd en vol rochel als een stinkend, vulgair en promiscue schouwtoneel. Vlamingen die in Henegouwen werken, leggen de langste afstanden af. Sommigen vertrekken voor drie uur 's morgens en zijn 's avonds laat thuis. En toch werkt het systeem. De socialistische [[Emile Vandervelde]] citeert een schrijnwerker uit [[Terhulpen]] die dagelijks naar Brussel pendelt. Zijn reis duurt uren en is uitputtend. Niettemin verkiest deze man de betere betaling en zijn plattelandswoning. De tuin die hij er huurt voor 150 frank per jaar is onvervangbaar. Zijn tuin biedt hem gezonde lucht en prima grond om er aardappelen en tarwe te telen. Een voorwaarde voor de werkmanstrein is dat er voldoende infrastructuur is. Acht jaar na de eerst treinrit heeft België 559 kilometer spoorwegen in staatsexploitatie. In 1860 telt het land meer dan 3.000 kilometer spoor, waarvan de staat er achthonderd beheert, de rest is in privéhanden. Het dichtbevolkte België krijgt zo het dichtste spoorwegennet ter wereld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RENAAT DE DEYGERE. ''Wel en wee van de werkmanstreinen.'' In: ''Knack Historia. De wondere historie van de trein,'' oktober 2021, p. 66-72.&lt;/ref&gt; De afbeelding komt uit ''Tijdschrift Boomteeltkunde'' van de in de vijf jaar eerder opgerichte ''Leeraarskring tot volmaaktere Boomteelkunde in België''.]]

.

* [[Hulpgevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Parijs]] is na vijftien jaar bouwwoede onder de leiding van baron [[Haussmann]] bankroet. Boekhouders brengen Haussmann ten val.

.

* De populaire [[Leopold II van België|Leopold II]] bezoekt [[Ekeren]] in de provincie Antwerpen. Vier jaar later zal hij er een standbeeld krijgen. Van de wanpraktijken in Congo is nog geen sprake.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Michael_Thonet.jpg|[[Michael Thonet]].
Bestand:Michael thonet, sedia a dondolo modello 1, disegno del 1860, esemplare del 1900 ca.jpg|[[Schommelstoel_nr._1|Schommelstoel nummer 1]]
File:Gevangene_met_.jpg|Gevangenen mogen geen enkel contact hebben met elkaar, ook niet tijdens de wandeling.
File:Railroad1860.png|Spoorweg, 1860.
File:Maria_Hendrika_of_Belgium,_Winterhalter.jpg|[[Marie Henriëtte van Oostenrijk]], tweede koningin der Belgen, omstreeks 1865.
File:Cicatrices_de_flagellation_sur_un_esclave.jpg|Een Mississippi-slaaf, 1863.
File:The_Funeral_MET_DT1931.jpg|[[De begrafenis]] - [[Édouard Manet]] Dit schilderij stelt waarschijnlijk de begrafenis van Baudelaire voor in 1867 op het [[Cimetière du Montparnasse]].
Gustave_Courbet_033.jpg|[[Gustave Courbet]] schildert Vincent van Gogh.
Bestand:Standbeeld_van_Leopold_II.jpg|Leopold II in Ekeren.
&lt;/gallery&gt;

;De Nadar galerij
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Félix Nadar 1820-1910 portraits Makhail Bakounine.jpg|[[Michael Bakoenin]]
Charles Baudelaire.jpg|[[Charles Baudelaire]]
Nadar 1.jpg|[[Sarah Bernhardt]]
Georges Clemenceau Nadar.jpg|[[Georges Clemenceau]]
Camille Corot-Nadar corrected.jpg|[[Camille Corot]]
Gustave Courbet.jpg|[[Gustave Courbet]]
Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix.jpg|[[Eugène Delacroix]]
Paul Gustave Dore by Felix Nadar 1855-1859.jpg|[[Gustave Doré]] (1859)
Alexandre Dumas Nadar.jpg|[[Alexandre Dumas, père]]
Franz Liszt by Nadar, March 1886.png|[[Franz Liszt]]
Jean-FrancoisMillet(Nadar).jpg|[[Jean-François Millet]]
Gerard de nerval.jpg|[[Gérard de Nerval]]
George Sand by Nadar, 1864.jpg|[[George Sand]] (1864)
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig in de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Otto von Bismarck at his desk.jpg|thumb|550px|De ''IJzeren Kanselier'' [[Otto von Bismarck]].]]

''' België slaagt er in neutraal te blijven tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Sinds de onafhankelijkheid van 1830 is het land neutraal en sinds 1839 en het verdrag van de XXIV artikelen is die neutraliteit verplicht. Samen met de grootmachten als garanten houdt België er een niet te verwaarlozen leger op na, althans in getalssterkte: honderdduizend man op vredesvoet, Frankrijk telt er 200.000, de Duitse vorstendommen 400.000. Dat in 1870 het grondgebied niet geschonden raakt, komt omdat Frankrijk noch Duitsland plannen hebben voor een opmars door België. De oorlog van 1870 versterkt dus het valse neutraliteitsgevoel en doet de politici niet focussen op internationale incidenten. De binnenlandse agenda kent in deze dagen vier spanningsvelden: dat van de stad versus het platteland, dat van de katholieken tegenover de antiklerikalen, het spanningsveld Vlaanderen-Wallonië en dat van arbeid en kapitaal. Die spanningen komen tot uiting in de industrialisatie, de schoolstrijd, het stemrecht en de taaleisen. Het door elkaar heen lopen van deze spanningsvelden, geeft België op een merkwaardige wijze stabiliteit. Als in 1904 de Duitse aanvalsplannen om door België te trekken bij een aanval op Frankrijk, uitlekken, dringen koning en legerleiding aan op meer militaire slagkracht en aandacht voor defensie. Een decennium later blijkt het too little en too late.'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=0DhbgJJ_M1s&amp;t=1032s '''BEELDFRAGMENT FRANS-DUITSE OORLOG'''] 

Tijdens het bekijken van het bovenstaande beantwoord je vragen zoals: Wie is Napoleon III? Welke technologische innovaties leiden het Pruisische leger in 1870 naar de overwinning? Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de [[Frans-Duitse oorlog]]? Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor en nadelen hebben de beide systemen? Waar werd de eenheid van Duitsland ondertekend en waarom.

.

.

=== 1870 ===
[[Bestand:15th-amendment-celebration-1870.jpg|thumb|550px|De Reconstructie of de wederopbouw is een periode van 1865 tot 1877 in de V.S. na de Burgeroorlog (1861–1865). Toen het noorden het zuiden overwon, kon het dit zuiden beschouwen als een vreemde natie. Dat dit niet gebeurde is te danken aan de Reconstruction. De Reconstructiewetten verdelen de zuidelijke staten in bezettingszones om de afschaffing van de slavernij te waarborgen. President Lincoln was pro en kreeg een kogel door het hoofd. Zijn opvolger deelde zijn standpunt en dat leidde tot spanningen met het Congres. President Ulysses S. Grant, de held uit de burgeroorlog en Rutherford B. Hayes waren Congresgezind. In 1877 verlaten de bezettingstroepen het zuiden waardoor de gelijkheid tussen blank en zwart verdwijnt en - hoewel in strijd met de grondwet - installeren de Jim Crow-wetten een segregatie van blank en zwart die tot de tweede helft van de twintigste eeuw aanhoudt.]]

.

* [[Charles Dickens]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=N9dB9BZWDBU FILM]'''

.

* [[Frans-Duitse oorlog]], de jonge Duitse natie bezet Parijs, ter vernedering van de Fransen. Hier ontstaat de [[revanche|revanchegedachte]]. Frankrijk wil wraak, dat zal hen in 1914 overhaast doen deelnemen aan de oorlog.

.

* Vanaf nu is ingevroren verscheping mogelijk. Dit zorgt voor een wereldwijde export van vlees.

.

* ♣ De geneesheer en botanicus [[Emile Vander Meersch]] (1840-1889) zet de landschappelijke eenheidsworst in Vlaanderen en de florale verschraling op de agenda. Oost-Vlaanderen is sinds de industrialisering een botanische woestijn. 

.

.
 
 
 '''Het land dat te laat kwam'''
 
 Om het stadshygiëneprobleem tegemoet te komen legt [[New York (stad)|New York]] in de zeventiger jaren zwembaden aan in de [[East River]] en in de [[Hudson (rivier)|Hudson]] voor de meest behoeftigen. Die mogen er enkel [[schoolslag]] zwemmen omdat deze zwemstijl de 'rotzooi opzij duwt' en niet doet opspatten. [[Duitsland]], in de literatuur bekend als het land dat te laat kwam, industrialiseert volop na [[1870]] maar kent de trend van het baden al sinds de jaren 1860. Het pas verenigde Duitsland industrialiseert nu zo gezwind het niet de tijd heeft zich te modelleren naar het [[Panopticum|panoptisme]]. Onder leiding van [[Otto von Bismarck]] blijft de feodaal agrarische machtspiramide het machtsmodel. Begin negentiende eeuw is de regio één van de armste in Europa. In [[1830]] woont tachtig procent van de bevolking landelijk, in 1895 is dit twintig procent. [[Berlijn]] telt in [[1848]] geen half miljoen inwoners. In 1914 is het een wereldstad. In 1861 werken 50.000 Duitsers in de machinebouw, in 1900 is dit een twaalfvoud. In de chemie vertwintigvoudigt het aantal arbeiders. De kolenproductie loopt van 1875 tot 1900 op van 34 tot 150 miljoen ton. De [[Frans-Duitse oorlog]] levert het land een buit die het bankwezen doet bloeien en het keizerrijk de evenknie van Engeland maakt. Aan de vooravond van 1914 overtreft de Duitse productie de Engelse. Het absolute gezag van de Pruisische koning-keizer en de rijkskanselier als topambtenaar beperken partijpolitieke invloeden en militariseren de maatschappij. Militaire termen doen hun intrede in het bedrijfsleven: investeringscampagnes, strategische visie, resultaatsanalyse. [[Max Weber]] ziet dit als jonge man met gemengde gevoelens tegemoet en is er de kroniekschrijver van. 
 
 '''Machtspiramide'''
 
 In de Weberiaanse machtspiramide hebben gezag en controle een andere aard dan in het panopticum van [[Jeremy Bentham]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''De cultuur van het nieuwe kapitalisme.'' Meulenhof, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Hoe hoger in de hiërarchie, hoe minder mensen iets te zeggen hebben. Hoe dieper, hoe machtelozer, met helemaal onderaan de [[kerker]], de [[lijfstraf]] en de [[repressie]]. Als in een legerstructuur krijgt in het laat negentiende-eeuwse Duitsland iedereen een vaste plaats en bij elke plaats hoort een taakomschrijving.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het Franse en het Engelse nationale eenwordingsproces resulteert in de negentiende eeuw in een fundamenteel andere staat dan Duitsland. Het Pruisische leger is het efficiëntste leger ter wereld, dankzij haar strakke hiërarchie. Terwijl veel Europese legers officierenposities verkopen, ongeacht hun kwaliteit, en soldaten slecht opleiden, regelt Pruisen de zaken goed.&lt;/ref&gt; In de piramide functioneer je door enkel te doen wat je is voorgeschreven. In het liberale model van [[Adam Smith]] ben je succesvol door meer te doen dan verwacht. Het militaire model straft als je je boekje te buiten gaat. De communicatie in het panoptisch model is rechtstreeks, in een piramide veranderen bevelen naarmate ze afdalen: het bevel van de generaal, past de staf aan en vertaalt het bevel in praktische uitvoeringbesluiten. Op het slagveld proberen sergeants, korporaals en soldaten er op hun beurt iets zinnigs van te maken. Allen gehoorzamen én interpreteren. Hoe groter het leger, hoe meer interpretatie.
 

.

=== 1871 ===
.

* De [[Frans-Duitse Oorlog]] wijst uit dat het Duitse geschut zeven kilometer ver schiet en dat de spoorwegen vanaf nu een rol in de oorlogsvoering spelen. De [[fortengordel Antwerpen|fortengordel van Antwerpen]] volstaat niet meer.

.

* ♣ [[Wilhelm I]] transformeert als eerste [[keizer]] van het nieuwe Duitse Rijk de provinciestad Berlijn tot een hoofdstedelijke metropool. De stad kende tussen het einde van de Napoleontische oorlogen en het midden van de jaren veertig een verdubbeling van de bevolking tot 400.000. De stad biedt onderdak aan het parlement, de Reichstag, trekt militairen en machtigen aan. In hun kielzog komt hun gevolg en de opportunisten. Tussen 1871 en 1890 verdubbelt de Berlijnse bevolking tot 1.6 miljoen mensen. Het merendeel onder hen is huurder. De uitdijende stad levert speculanten en grootgrondbezitters woekerwinsten op. Op de terreinen die ze verkopen komen mondaine buurten en goedkoop gebouwde en te duur verhuurde stadsappartementen. In de omliggende dorpen die de stad (voorlopig) niet opslokt blijven de huizen bescheiden, de kerken middeleeuws en de mentaliteit agrarisch. De tijd lijkt er stil te staan. Berlijn transformeert naar een stad van militaire opwinding, een intellectueel centrum en culturele verfijning. De tienduizenden militairen dragen tijdens en na de dienst hun uniform ten teken van goede smaak. De Friedrich-Wilhelm universiteit spuugt intellectuelen. Schopenhauer, Hegel, Marx en Engels studeren er. Vanaf 1888 bestuurt Friedrich Wilhelm II het rijk vanuit een barok paleis aan de Spree-oever. Zijn hofarchitect ontwerpt en bouwt tussen 1897 en 1904 het driehoekige Kaiser Friedrich museum. Duizenden hovelingen, projectontwikkelaars, bureaucraten, economen, administrateurs, ingenieurs, kunstenaars en bankbedienden doen het land draaien als een geoliede machine, tot de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Tot eind 1918 blijft het aantal inwoners van Berlijn stabiel, daarna gaat het opnieuw razendsnel: van 1,6 miljoen in 1918 tot vier miljoen eind jaren twintig. Er komt een tweede stadsuitbreiding met kanalen, wegen en parken. Siemens voorziet in de spoorlijnen met elektrische installaties. De [[Potsdamer Platz]] is hét stadsplein, de place to be en het drukste verkeersknooppunt van Europa. Het snelle en ironische Berlijnse [[staccato]]-dialect is er de weerspiegeling van: druk, vol file, lawaai en razernij. Geen wonder dat hier de eerste verkeerslichten komen. Het theater van [[Bertolt Brecht|Bertholt Brecht]] en [[Kurt Weill]], de dansmeisjes en de jazzclubs - in 1939 beschreven door [[Christopher Isherwood]] in ''Goodbye tot Berlin'' - geven de gouden jaren van de [[Weimarrepubliek]] vorm terwijl [[Fritz Lang]] met Metropolis waarschuwt voor de moderniteit. Bemiddelde Berlijners  willen weg van de Berlijnse drukte en verzengende zomerse hitte. Ze permitteren zich een vakantiehuis op het platteland terwijl een verlichte grootgrondbezitter zoals Otto Wollank de Eerste Wereldoorlog niet te boven komt zonder delen van zijn vierduizend morgen land te verkavelen, te verhuren of te verkopen. Eén morgen is zoveel land als een man met een os in een voormiddag ploegen kan – pakweg een kwart hectare. Om zich financieel staande te houden deelt Wollank zijn landgoed Gross Glienicke bij de Wannsee, op minder dan een uur autorijden vanuit Potsdam of Berlijn, op in goedgekozen percelen waarbij elke eigenaar of huurder zicht heeft op het meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Wollank koopt het terrein in het grensgewest Brandenburg in 1890. Advertenties prezen het aan als erg vruchtbaar waardoor Wollank bleef inzetten op de agrarische productie. Hij  legt een wijngaard aan, bouwt een stoommaalmolen, introduceert meststoffen en verdelgingsmiddelen. Er komt een steenfabriek voor de extra huizen, een crèche, later een kleuter- en een lagere school. Dankzij de pasteurisatie in zijn melkproductie verkoopt melk aan een Berlijnse winkelketen.&lt;/ref&gt; In het voorjaar van 1927 zijn in Berlijn betaalbare schaalmodellen van buitenhuizen te zien op een beurs. Ze aanpasbaar naar wens: het soort verwarming (de Alexanders kiezen een open haard die met een buizenstelsel het hele huis verwarmt), de elektriciteit, de isolatie, het aantal slaapkamers, de muurkasten, nissen voor de boeken, uitklapbare bedden en tafels, de keuken- en tuininrichting... alles is bespreekbaar. De familie Alexander kiezen een zalmkleurige zoldering, een aanbouw voor de chauffeur en kamers met uitzicht op het indrukwekkend kabbelende meer aan het tuineinde. Hun perceel is zachte zandkleigrond van dertig breed en tweehonderd diep. De afmetingen garanderen beheersing en privacy. Na een eerste inspectie van dokter Alfred Alexander en zijn gezin met hun open Mercedes volgen de vergunningen, het bestek, de tekeningen. Het ruimen en het effenen van het terrein en de bouwwerken volgen elkaar in een strak tempo op. Het boomkappen, het uitdunnen van de struiken en het weghalen van de vlezige wijnstokken duurt een week. Een oude eik, twee pijnbomen en een wilg blijven. Daarna illustreren houten paaltjes en de koord de huisomtrek. Verderop komt de beerput. De sleuf en de kelder krijgen een cementen en bakstenen fundering. Daarna volgen horizontale balken en de vierkante vertikalen, de kapspanten, het binnen-geraamte met de deur- en raamopeningen, de nissen en de zolderbalken. In 1927 zijn de Alexanders het eerste Joodse gezin in het dorp. Voor ze hun tuin en huis binnengaan, houden bij poort en voordeur een gebed. Aan de poort van het erf en aan de linkerdeurpost timmeren ze metalen kokers met een Hebreeuws perkament. De beschermende tekst uit [[Deuteronomium]] schenkt het huis en haar tuin regen voor het koren, de most, de olie en het gras op het veld. Zo kunnen ze groeten en vee kweken, eten en zich verzadigen zonder de verlokking van andere goden. Voor wie zich aan deze zonde overgeeft, sluiten de hemelpoorten zich waarop de regen en de opbrengsten wegblijven. Van buiten lijkt het huis bescheiden, gering van omvang en gaat het op in de omgeving. Wie er binnenkomt verwondert zich over de ruimte. Het eenvoudige leven in het weekendhuis bestaat uit slapen, eten en zwemmen in tegenstelling tot het altijd bezige Berlijn. Hun weekendhuis is met zijn tuin de anti-these van de Berlijnse moderniteit. Hout versus steen, compacte laagbouw van de  ontspanningsplek versus de volumineuze hoogbouw van hun statige huis, soberheid versus luxe, het uitzicht op de natuur versus cultuur, het rustieke meer versus de fontein, de zandweg versus de boulevard. Het frisse water versus de verzengende hoofdstedelijke hitte. Einde jaren twintig is Alfred hoofd van de Berlijnse orde der geneesheren. Onder zijn patiënten en kennissen: de natuurkundige nobelprijswinnaar [[James Franck]], acteurs [[Paul Wegener (acteur)|Paul Wegener]], [[Walter Hasenclever]] en de fotografe [[Lotte Jacobi]]. In acht jaar tijd komen er vijfentwintig Joodse gezinnen in de buurt wonen of logeren. Het gezinshoofd is bedrijfsleider, professor, rechter, bankdirecteurs, arts, tandarts of apotheker, accountant of advocaat, zanger of componisten, acteurs of filmster, er is zelfs een ijshockeyspeler. [[Albert Einstein]] en zijn vrouw genieten ook een weekendhuisje in de buurt en verderop heeft de schilder [[Max Liebermann]] heeft een stenen villa aan de Wannsee, net zoals de architect [[Erich Mendelsohn]]. Deze beau monde is goed voor een kwart van de dorpsbevolking. De oorspronkelijke dorpelingen zien het met lede ogen hoe deze vreemde kolonisten met hun auto’s, hun dure kleren en weekendfeestjes het landgoed inpalmen. Alfred slaat aan het tuinieren en graaft een langwerpig lapje zachte grond uit. Na het omspitten harken strooit hij in de bedden zaad: bonen, komkommer, sla en tomaat. Ernaast komt een rij asperges en pronkbonen. Hier, te midden van zijn groenten, zijn gieters en schoffels brengt Alfred zijn ochtenden door en bouwt hij een orangerie van twaalf meter diep met glazen tuimelramen op een fundering, met een haard en een schoorsteen. De orangerie is groter dan zijn weekendhuis. Aan de zoldering van de veranda hangt hij een klok die het middageten aankondigt. Bij de helling komt er een pomphuis met sproei installatie, een hok voor tuinstoelen en de boot en de fietsen, er komen terrassen, een keien pad, een tennisbaan, een parkeerplek, een houten conciergehuis, een kamer voor de dienstmeid (in het huis) en een garage. Met zijn wijde overhemd en zijn traditioneel Duitse [[lederhose]] noemt hij zichzelf samen met vele andere Joden een prima Duitser, een ‘aanvaarde’ Jood. Zijn medaille voor moed uit de Eerste Wereldoorlog is er het bewijs van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Eén op drie van de honderdduizend Joodse soldaten verdiende een onderscheiding tijdens WOI.&lt;/ref&gt; En de eerste Duitse grondwet uit 1871 is er de garantie van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Pruisen en Hannover erkennen Joden sinds 1812 en 1842.&lt;/ref&gt; Sinds 1871 en 1918 zijn Joden en de Duitsers gelijk. 

.

* In [[New York (stad)|New York]] opent [[George Huntington Hartford]] het eerste [[grootwarenhuis]] met een knalrode gevel en een kassier in een Chinese pagode. Als distributiesysteem is dit vergelijkbaar met wat [[Michael Thonet]] zal doen in de meubelmakerij, de lopende band van [[Henry Ford]] in de auto-industrie en de [[prefab]]-steden van Abraham, Alfred en Bill Levitt.

.

* De [[jezuïetenorde]] ontslaat [[Daens (film)|Daens]].

.

.

=== 1872 ===
[[Bestand:Plattegrond van Artis (1872) van P.H. Witkamp 01.jpg|thumb|550px|♣ Sinds haar oprichting in 1838 is Artis alleen toegankelijk voor de leden van het genootschap. Niet-leden bezoeken vanaf 1852 in de septembermaand de tuin voor een kwartje. In de jaren zeventig openen de deuren voor het brede publiek. De zoo heeft centen nodig, wil een aquarium en vraagt Amsterdam middelen. De stad stemt in op voorwaarde dat de tuin open is voor iedereen.]]

[[Bestand:Berthe_Morisot,_Le_berceau_(The_Cradle),_1872.jpg|thumb|550px|[[Berthe Morisot]], een bekende Franse impressioniste schildert 'De wieg' met een mijmerende moeder. Het is te zien in [[Musée d'Orsay]] in Parijs.]]

.

* [[Karl Marx]] en Engels in [[Den Haag]]

.

* In dit decennium vragen wetsdienaars om een politie bevoegd over België en gespecialiseerd in misdrijven en bewijs verzamelen. Het duurt tot 1919 voor het idee werkelijkheid is.

.

* Geboorte [[Johan Huizinga]]

.

* ♣ In [[Bernissart]] komt in het pomphuis een [[stoommachine van Newcomen]] (nu is dit de Geologische Tuin). 

.

* In de lente ontmoet de oplichter-ontdekkingsreiziger [[Henry Morton Stanley]] die eigenlijk John Rowlands heet, de zoekgeraakte dokter [[David Livingstone]] waar al jarenlang niets meer van vernomen was.

.

* ♣ Zonder veel richtlijnen of fondsen richt het congres [[Yellowstone National Park|Yellowstone]] in de [[Rocky Mountains]] op als het eerste nationale park en sticht de [[Harvard-universiteit|Harvard Universiteit]] het [[Arnold Arboretum]]. Theodore Roosevelt (president van 1901-1907) - een hartstochtelijk jager op groot wild – inzet hiervoor toont hoe 'wildernis' een beladen begrip is. De achttiende eeuw omschrijft haar als ruig en afschrikwekkend, eind negentiende eeuw is ze fascinerend en harmonieus. Nadat houtkap, nederzettingen en ontginningen de wildernis en de (wilde) indianen hebben getemd, ontstaat de herwaardering ervoor. De schrijver [[Henry David Thoreau]] (1817–1862) en de dominee en amateurbioloog William J. Long zijn er de pioniers van en een blijvende inspiratie voor natuurbeschermers. De zinsnede ‘In wildness [is] the preservation of the world’ vat hun gedachtengoed samen. Contact met de bestaansbronnen brengt zintuigelijk, psychisch en spiritueel welzijn. Het kamp van Roosevelt - republikeinen, overtuigd van de blanke superioriteit - geniet van een natuur vol avontuur, een toneeldecor waartegen de darwiniaanse competitie op leven en dood zich zonder mededogen afspeelt. Dieren zijn 'machines made of meat', zoals [[William S. Burroughs I|William S. Burroughs]] het formuleert. En dat tot ongenoegen van William Long en zijn de aanhangers. Die zien het wilde als een mystieke 'openluchtkapel' die contact met het transcendente mogelijk maakt. Longs boek 'Zonder geweer op jacht' is een doorn in het oog van Roosevelt. Hij noemt hen 'nature fakers', een bewoording die bleef hangen. Het is natuurliefde als these en als antithese. Hun polemiek kent begin twintigste eeuw een hoogtepunt, het spanningsveld blijft tot op heden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld'', Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 35-46.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Wie van de Kortijkse Broeltorens naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk wandelt, passeert de Guido Gezellestraat die uitgeeft op een groenperk met een Gezelles buste. Tegenwoordig krijgt het priesterbeeld bij momenten een groet van grapjassen die hem een studentikoos petje of een rode neus opzetten. Zijn het verwijzingen naar zijn homo-erotische verhoudingen en het daarbij horende machtsspel met zijn favoriete leerlingen uit zijn Roeselaarse periode in het klein seminarie tussen 1854 en 1860? In Kortrijk niets van dat. Gezelle is er onderpastoor met een eigen biechtstoel. Hij woont van 1872 tot kort voor zijn dood in de buurt van deze kerk. In deze dagen verdient een textielarbeider ongeveer tien frank per week en kost een uitvaart in deze kerk - een uitvaart 5de klas met gelezen mis - 14,50 frank. De Kortrijkse elite, aan de andere zijde van het sociale spectrum die zich een uitvaart eerste klas permitteert, dokt bijna 500 frank of meer met een exclusieve ceremonie in een barok decor als wederdienst. De middelklasse kiest tussen een uitvaart tweede klas (287,15 frank), derde klas (87,15 frank) of vierde klas (44,34 frank).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JULIEN VERMEULEN. ''Gezelle in context: taal, macht en identiteit.'' Guido Gezellekring, Kortrijk, 2021, p. 348.&lt;/ref&gt; 

.

.

=== 1873 ===
[[Bestand:QWERTY_1878.png|thumb|550px|De naaimachinefabrikant [[Remington Rand|Remington]] neemt in 1873 de schrijfmachine in productie met een [[AZERTY]] toetsenbord. De machine is toptechnologie, het klavier is een staaltje contraproductieve anti-technologie bedoeld om het schrijven van de typistes te vertragen omdat de machines blokkeren bij te snel tikken. Als de technische mankementen verdwijnen in de jaren dertig, is het letterbord zo ingeburgerd en zijn de belangen van de miljoenen typistes, hun lesgevers en de producenten zo gevestigd, dat een efficiënter toetsenbord er niet komt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JARED DIAMOND, vertaald door Conny Sykora. ''Zwaarden, paarden en ziektekiemen. Waarom Europeanen en Aziaten de wereld domineren'', Het Spectrum, Utrecht, 2000, p. 244.&lt;/ref&gt;]]

.

* ♣ MEE BEZIG // In de maand dat de [[Wereldtentoonstelling van 1873|Wereldtentoonstelling in Wenen]], de vijfde inmiddels plaatsvindt en Japan als opkomende industrie-natie haar tuinmotieven in Europa introduceert, crasht de Weense beurs. De stad kent een rampzalig jaar met een nieuw crisistype . Waar crisissen tot dan toe vooral de onderlaag treffen door het mislukken van de oogst of het uitbreken van besmettelijke ziektes, treft dit type de rijke, speculerende bourgeoisie. Het is de eerste crisis van de industriële revolutie en zadelt de middenklasse op met een identiteitscrisis die haar adellijke ambitie doet intomen. Het sociale vraagstuk en de eisen van de arbeiders zijn niet langer te negeren. Er komt aandacht voor arbeidsomstandigheden, de personeelsinbreng en de toegang tot kunst. Aandacht en nobele gedachten. [[Hier past een tekstje over Art Nouveau en haar collega's uit andere landen. ]] De Wiener Werkstätte zal hier vele jaren later een antwoord op formuleren door de bourgeoisie een eigen esthetiek te verschaffen en de werkomstandigheden aan te pakken (we zijn dan in de tijd van Taylor; zie verder). Het eerste nummer van Ver Sacrum zet de toon: 'Wij kennen geen onderscheid tussen (…) kunst voor de rijken en kunst voor de armen.' De [[Grote Depressie (1873-1896)|Beurskrach in Wenen]] luidt het begin in van een depressie die duurt tot 1896. Deze crisis wordt gezien als de eerste crisis van de 'rijken'. Crisissen van de armen (hongersnoden) zoals we die kennen jaren 1848 zijn zo goed als voorbij. Alhoewel, even na de beurscrash treft een zware choleraepidemie de arbeidersklasse. 

.

* In Engeland is de helft van alle grond in het bezit van 2250 personen door opheffing van kleine boerderijen en de omheining van woeste of gemene gronden ([[enclosure|enclosures]]). Aristocratische grondbezitters en het parlement stimuleren deze beweging tot ééngemaakte percelen via ruil, samenvoeging en afkoop. De grootste verliezer is de landarbeider die geen aanspraak meer maakt op zijn huis, tuin noch gemene gronden. De nieuwe percelen zijn omheind om duidelijk te maken dat de traditionele rechten niet meer gelden.  

.

* De theateropvoering van [[Emile Zola|Emile Zola's]] [[Thérèse Raquin]] is geen succes: tien opvoeringen, het is nog te vroeg voor het naturalisme in het theater. De aanval van Zola op het romantische theater wordt ervaren als een schandaal en choquant. 

.

.

=== 1874 ===
.

* [[Otto Lilienthal]] ontwerpt het eerste zweefvliegtuig.

.


* ♣ Frederick Law Olmsted maakt een plan voor de inrichting van het terrein van het Amerikaanse Capitool in Washington, D.C. met oprijlanen, paden, bomen, fonteinen en terrassen.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=z0glOYQBlSA 1875] ===
[[Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg|thumb|550px|Frederick Winslow Taylor.]]

[[Bestand:Paris_Opera_full_frontal_architecture,_May_2009.jpg|thumb|550px|Architecturale patisserie.]]

[[Bestand:G._Caillebotte_-_L'Yerres,_pluie.jpg|thumb|550px|♣ 1875 [[Gustave Caillebotte]] schildert [[L'Yerres, pluie|De Yerres, regen]], een smalle rivier met bomen bij lichte regen. Caillebotte is een kunstenaar die achteloos voorbijgelopen schoonheid in beeld brengt.]]

.

* De [[Opéra Garnier]] (architect [[Charles Garnier (architect)|Charles Garnier]]), een stedelijke slagroomtaart is na vijftien jaar bouwwerk (eindelijk) klaar. De Frans-Duitse oorlog van 1870 strooide roet in het eten van de bouwwerken. Dit is de kers op de taart van [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanns]] urbanisatie. De kostprijs bedraagt vier tot vijf keer deze van de Eiffeltoren. Tot in 1989 is dit de grootste Europese opera (11.000 m², breedte: 125 meter, lengte 173 meter, hoogte 73,6 meter met plaat voor meer dan 2000 toeschouwers en 450 artiesten).

.

* De première van [[Danse macabre]] van [[Camille Saint-Saëns]] kondigt het [[Fin de Siecle]] aan.

.

* [[Frederic Winslow Taylor]] (°1856 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1915) een Amerikaans ingenieur en de grondlegger van de wetenschappelijke bedrijfsorganisatie breekt na een handicap en een oogziekte met zijn rechtenstudie en wordt fabrieksarbeider in de Midvale Steel Compagny waar hij carrière maakt. Hij stelt vast dat de arbeiders minder presteren dan hun vermogen. De stijgende productiviteit die hij wil creëren moet ten goede komen aan de arbeiders en de werkgever, anders werkt het systeem niet. Het [[Taylorisme]] kreeg een slechte bijklank door het louter focussen op de verhoging van de productiviteit, bovendien waren zowel werkgevers en syndicaten tegen het principe. Het Taylorisme kenmerkt zich door vijf principes: 1. Overleg tussen werkgever en werknemer (systematische verbeteringen en technische vernieuwingen zijn dan mogelijk); 2. Het werk wordt in verschillende handelingen opgesplitst en gemeten in tijd) (arbeidsanalyse); 3. Voor elke taak de geschikte man; 4. Een systeem van premies en harde sancties; 5. Rust opnemen is noodzakelijk.

.

.

=== 1876 ===
.

* In Parijs strijden vrouwen voor stemrecht.

.

* [[Gevangenis van Ieper]] in werking.

.

* [[Alexander Graham Bell]] demonstreert de telefoon.

.

* Uitvinding van de [[verbrandingsmotor]] door [[Nikolaus Otto]].

.

* ♣ De Tuinbouwhal van de Wereldtentoonstelling in Philadelphia stelt exotische planten en tuinontwerpen tentoon aan miljoenen bezoekers.

.

.

=== 1877 ===
[[Bestand:Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg|thumb|550px|1877 [[Gustave Caillebotte]] schildert zijn [[Rue de Paris, temps de pluie]] en toont de stadsrenovatie van Haussmann en hoe de metropool [[vervreemding|vervreemdend]] werkt.]]

.

* Oprichting van de Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij, acht jaar voor het ontstaan van de [[Belgische Werkliedenpartij]].

.

* Oprichting [[leger des heils]] in [[Londen]].

.

* Creatie van Het [[Luchtspoor]], een viaduct door het centrum van [[Rotterdam]] naar België. Het is de enige spoorlijn in Nederland die dwars door een historische binnenstad loopt.

.

* ♣ Priester-dichter-leerkracht [[Leonard Lodewijk De Bo|Leonard-Lodewijk De Bo]] (1826-1885) een bekend West-Vlaams lexicograaf beklaagt met zijn gedicht 'De Wandalen in Vlaanderen' het verdwijnen van de Vlaamse flora.

.

.

=== [[Iguanodon bernissartensis-beenderlagen|1878]] ===
.

* In een steenkoolmijn in [[Bernissart]] (de Fosse Sainte-Barbe) vinden  werkers skeletten van de [[Iguanodon]]. De volledige vondst is wereldtop. De skeletten zijn te bezichtigen in het [[Museum voor Natuurwetenschappen |Museum voor Natuurwetenschappen]].

.

* Tijdens een debat om kinderarbeid in de mijnen onder de twaalf jaar te verbieden, vindt de katholiek [[Charles Woeste]] het een Belgische eretitel, dat dit het enige Europese land is dat vrouwen- en kinderarbeid niet bij wet regelt in naam van de individuele vrijheid.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;KAREL VAN ISACKER. ''Mijn land in de kering 1830-1980. Deel 1, 1830-1914'', De Nederlandsche boekhandel, Antwerpen, 1978, p. 79-80.&lt;/ref&gt;

.

* W. Atlee Burpee &amp; Co. in Philadelphia opgericht, later het grootste postorderbedrijf voor zaden ter wereld.

.

.

=== 1879 ===
[[Bestand:JoanOfArcLarge.jpeg|thumb|550 px|♣ Na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 kent de symboliek van Jeanne d'Arc's in Frankrijk een revival. In haar geboortestreek Lotharingen schetst haar streekgenoot Jules Bastien-Lepage de maagd van Orleans vanaf 1875. Zijn schetsen monden in 1879 uit in een levensgroot portret in haar ouderlijke achtertuin. De schilder toont hoe Jeanne in 1424 een goddelijke oproep krijgt: de omvergeworpen stoel achter het spinnewiel, de opgesprongen Jeanne, de natte rand van haar jurk, haar spoor door de dauw van het onkruid terwijl de bijna doorzichtige heiligen Michael, Margaretha en Catherine op de achtergrond haar besluit afwachten. Het schilderij is 2,5 meter hoog en hangt in het Metropolitan Museum of Art, New York.]]

.

* In noord-Spanje, in [[Altamira (grot)|Altamira]] is er een toevallige ontdekking de prehistorische schilderijen. Nooit eerder hebben archeologen dit gezien. Velen concluderen dat het een kunstenaarsgrap is. Begin twintigste eeuw erkent de wetenschap de afbeeldingen als paleolitisch, daterend zo'n 16.000 jaar terug. 

.

* In de Barakken, een gehucht in [[Menen]] is er een volksopstand tegen de hoge voedselprijzen.

.

* [[Vincent van Gogh]] begint zijn proef als lekenprediker tussen mijnwerkers in Petit-Wasmes in de [[Borinage]] van [[Henegouwen]]. De armoede maakt hem depressief en tekent zijn verdere leven. Het 'koortsige, vermoeide en uitgemergelde' uiterlijk van de mijnwerkers treft hem, zo schrijft hij naar zijn broer [[Theo van Gogh (kunsthandelaar)|Theo]]. De mijnwerkersgezichten zijn 'uitgehold' en 'verouderd'. Om zijn solidariteit te betonen daalt hij in een schacht af, in de Charbonnage de Marcasse. Niettemin blijft hij, ook na het verplegen van de slachtoffers van een gasontploffing, een buitenstaander.

.

* [[Werner von Siemens]] bouwt de eerste elektrische spoorweg.

.

* [[Thomas Edison]] vindt de [[gloeilamp]] uit. 

.

* De ontdekking van zilvervoorraden in [[Aspen (plaats)|Aspen]] in [[Colorado (staat)|Colorado]] doet de twee houten barakken uitgroeien tot een stad. In een decennium tijd komen er straten, trams, watervoorziening, gaslicht, banken, een gevangenis, een hotel, een opera...

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Caillebotte_Rabotteurs_1875.jpg|Caillebotte, Rabotteurs uit 1875.
Bestand:David Livingstone by Thomas Annan.jpg|[[David Livingstone]]
Bestand:Henry_Morton_Stanley_1.jpg|[[Henry Morton Stanley]]
File:CFP Bismarck (1).jpg|Bismarck.
File:Saintsaens.jpg|[[Camille Saint-Saëns]].
File:Monument_Charles_Woeste_901.jpg|In [[Elsene]] staat een monument voor [[Charles Woeste]].
File:Panic_of_1873_bank_run.jpg|Bankrun op de Fourth National Bank in New York in 1873.
File:Börsenkatastrophe_Wien_1873.jpg|Beurskrach Wenen, 9 mei 1873. Illustratie uit ''Leipzig'', 21 juni 1873.
File:Pierre-Auguste_Renoir_023.jpg|[[Pierre-Auguste Renoir]] schildert [[De loge]].
File:Binnenrotte_1910.jpg|Het [[Luchtspoor]] is een spoorviaduct van 2,2 kilometer in de Spoorlijn Breda - Rotterdam door centrum Rotterdam.
File:Iguanodon.png|Tweevoetige eind-19e-eeuwse reconstructie van I. Bernissartensis.
File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|Huis waar van Gogh verbleef in [[Wasmes]] op een boogscheut van le [[Grand Hornu]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE DRIE: 1890-1914 =

[[Bestand:Menlo Park Laboratory.JPG|thumb|550px&quot;|In 1891 kwam de toen 28-jarige Henry Ford bij Edisons Illuminating Company werken. Een gerucht gaat dat Ford bezig is met auto-ontwerp en door Edison -die met de vuist op tafel slaat - aanmoedigt een autofabriek te starten.]]

'''De derde fase van de Industriële Revolutie laat zich niet eenvoudig begrenzen. Hier gaat het om paradigmatische ontwikkelingen met voorgeschiedenissen die samenvloeien en de samenleving gaan sturen. Wilhelm II is buitenmatig geïnteresseerd in landbouwmodernisering. Hij verordent dat boerderijen hun melk moeten pasteuriseren om het mond-en-klauwzeer te bannen. Vanaf de jaren 1890 geeft het rubber uit Afrika fietsen en auto's een comfortable ligging. Het vliegtuig en de film doen hun intrede. Elektriciteit laat zich voelen in het openbaar vervoer met de elektrische tram en in de openbare verlichting van grote steden. Karel Van de Poele (1846-1892) was uitvinder van de elektrische tram en concurrent van Thomas Edison. Van de Poele vraagt vanaf 1881 patenten voor elektrische uitvindingen aan, zo'n 444 in totaal. Hier gaat een periode van experiment aan vooraf. Op Kerstmis 1875 laat hij een elektrisch lampje branden en zo is hij sneller dan [[Thomas Edison|Thomas Alva Edison]]. In 1877 stort hij zich professioneel op de ontwikkeling van elektriciteit en een jaar later is hij Amerikaans staatburger. In juli 1879 demonstreert hij zijn verbeterde booglamplicht met de verlichting van het Adam Forepaugh's Circus. In 'The Detroit News' van 20 maart 1880 verschijnt een bijdrage over zijn licht. Hij sticht in 1881 de Van de Poele Electric Light Company, vervaardigt dynamo's en generatoren en concurreert met Edison in de zoektocht naar het te commercialiseren elektrisch licht. In die dagen verlichten welgestelden hun woning met gas. Dat stinkt, vormt een gezondheidsrisico en zorgt voor roet. Veel uitvinders denken over elektriciteit als verlichting en voor de aandrijving van toestellen. Zo ook Van de Poele. Hij begrijpt dat een gloeilamp een vacuüm nodig heeft, zodat de gloeidraad niet verbrandt. Van de Poele kiest het procédé van de booglamp terwijl Edison de gloeilamp ontwikkelt. Edison zou het pleit winnen. Niettemin maakte Van de Poele gloeilampen. Van de Poele krijgt 243 patenten. Naast patenten op de elektrische trams en treinen nam hij er op spoorwegwissels, verlichting, generatoren, motoren, elektrische- en elektromagnetische pompen, kabelbaansystemen, batterijen, elektrische hamers en steenboren, remmen en mijnbouwmachines. In de steden doet de elektriciteit haar intrede voor de Wereldoorlog, in dorpen is het wachten. In het late interbellum komen ook daar de stofzuiger, de wasmachine en centrifuge, het elektrische strijkijzer, de koelkast en de handmixer op de markt. Voor veel gezinnen blijven ze buiten bereik.'''

.

== De tachtiger jaren van de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px| ♣ (...)]]

[[Bestand:The_Gardeners'_chronicle_-_a_weekly_illustrated_journal_of_horticulture_and_allied_subjects_(1881)_(14803858713).jpg|thumb|550px| ♣ De gewoonte om gras kort te houden gaat terug op de Franse tuin in Versailles en de Engelse landschapsparken. Voor het park [[Blenheim Palace]] zijn in de negentiende eeuw, vijftig arbeiders met een zeis zonder ophouden bezig. Omstreeks 1830 ontwerpt de Engelse [[Edwin Beard Budding]] een gepatenteerde kooimaaier. Die maakt het grasveld tot een gelijkmatig en snel te maaien gazon. Het populaire voetbal en cricket stimuleren het gladde gras- en [[speelveld]]. Zo zorgde de grasmaaier voor een sportieve innovatiegolf bij het [[tennis]], de [[rugby (balspel)|rugby]], [[croquet]]...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANK MALCOM, PAUL ROEHRIG &amp; BEN PRING. ''What To Do When Machines Do Everything'', 2017, p. 168.&lt;/ref&gt;]]

.

=== 1880 ===
.

* In [[Hoogstraten]] wordt kasteel [[Gelmelslot]] omgebouwd tot landbouwkolonie.

.

* Ontdekking van de cholera-bacterie. De theorie van de miasmen of besmettelijke dampen schuiven wetenschappers stilaan aan de kant.

.

* De V.S. is de aantrekkingspool voor een migratiegolf.

.

.

=== 1881 ===
{{Panorama|Panorama mesdag.PNG|1200px|Het [[panorama Mesdag]] is 14 meter hoog met een omtrek van 120 meter. [[Hendrik Willem Mesdag]] (de [[Haagse School (schilderkunst)|Haagse School]]), gespecialiseerd in zeezicht, voltooit dit vergezicht op de [[Noordzee]], de [[duinen]], [[Den Haag]] en [[Scheveningen]] in 1881.}}

.

* De [[Citadel van Antwerpen]] is volledig gesloopt.

.

* [[Billy the Kid]] gedood door [[Pat Garrett]].

.

* [[Jack the Ripper]] slaat toe.

.

* [[Emile Zola]] publiceert zijn bundel ''Le naturalisme au théâter'' en pleit voor een theater dat op het [[positivisme]] van Comte gebaseerd is. Hij stelt de geloofwaardigheid van het theater, de tijdsbeleving van het stuk en de plaatsbepaling van de acteurs in vraag. 

.

.

=== 1882 ===
.

* Elektrische verlichting in [[New York (stad)|New York]].

.

* [[Antoni Gaudi]] begint de [[Sagrada Família|Sagrada Familia]].

.

.

=== 1883 ===
.

* ♣ De American Seed Trade Association opgericht door een bezorgde groep zaaigoedhandelaars: zaaigoedtarieven, portkosten op postorderzaden en onrechtvaardige schadeclaims zitten hen dwars. ASTA is een van de oudste handelsorganisaties in de V.S.

.

* Aanvaring tussen zeilstoomschip &quot;Cimbria&quot; en het stoomschip &quot;Sultan&quot; bij [[Borkum]]: 437 opvarenden komen om.

.

* Ontploffing kruitfabriek [[Muiden]] verwoest meer dan honderd woningen.

.

* Een storm bij het Waddeneiland [[Borkum]] doodt 121 vissers.

.

* [[Alfred Packer]], een ex-militair en berggids uit de V.S. wordt schuldig bevonden aan [[kannibalisme]].

.

* Op 17 maart zijn er op de begrafenis van [[Karl Marx]] elf mensen present. Friedrich Engels spreekt hen toe: ‘Zijn naam en werk zullen de eeuwen doorstaan.’

.

* De [[cholera]]-epidemie die dit jaar uitbreekt duurt tot 1885.

.

* [[Robert Koch]] een Duits medicus ontdekt de verantwoordelijke bacil voor [[tuberculose]]. Tot nu toe - en dat zou tot in de twintigste eeuw duren - denkt het volksgeloof dat het om een erfelijke ziekte gaat. In tegenstelling tot [[cholera]] vindt men deze ziekte niet vuil of verderfelijk maar nobel en [[aristocratisch]] die de [[genialiteit]] of artistiek talent boven brengt. [[Frederic Chopin]] (1810-1849), [[John Keats]] (1795-1821) en [[Niccolò Paganini]] (1782-1840) (over)lijden er aan. In het [[Fin de Siècle]] is het de mode om TBC te faken: nauwe kledij en bleke gezichten moeten de ziekte illustreren of suggereren. Denk aan het werk van [[Toulouse-Lautrec]]. In deze dagen heet [[social distancing]] gewoon een [[cordon sanitaire]]. De [[Elite|elite]] en het gewone volk, de [[burgerij]] en het [[proletariaat]] houden huis in gescheiden omgevingen. Engeland spreekt men over 'the great unwashed.' Personeel en politie bewaken de afstand tussen de beide groepen. 

.

.

=== 1884 ===
.

* ♣ Dominee [[Hilderic Friend]] (1852-1940) publiceert ''Flowers and Flower Lore'' over de negentiende-eeuwse geheime bloementaal. Een boeketje op de drempel van een Londens huis kan vrouwen tot opwinding of frustratie brengen. Geleverd door een anonieme koerier kan het boeket alle denkrichtingen uit. Om zot te worden. Waarom liggen de bloemen daar? Wie bestelde ze en welke betekenis dragen ze? Een [[Gardenia (geslacht)|Gardenia]] staat voor geheime liefde. Een [[Iris (godin)|Iris]] voor vriendschap en een Begonia waarschuwt: pas op. De vrouw pakt de bloemen op, snuift en determineert: [[Orchideeënfamilie|orchidee]], zinnia en [[gipskruid]]. Om zeker te zijn neemt ze het ensemble mee naar haar kamer en haalt haar boek van dominee Friend boven waarin ze de mysterieuze bloemensymboliek kan ontcijferen. Friends idee gaat terug op de brieven van [[Mary Wortley Montagu]] (1689-1762) die ze schreef aan haar vriend [[Alexander Pope]] tussen 1716 en 1718. Het bloemenboucet aan de voordeur in Londen, lijkt op een 'Turkse liefdesbrief'. Die vereist evenmin inkt of papier. Een tas volstaat. Elk voorwerp erin staan voor een woord of een zin: een parel, kruidnagel, een tulp of een roos, zeep en steenkool, een rietje...

.

* [[Gevangenis van Sint-Gillis]] in werking.

.

* Duitsland verwerft zijn eerste kolonies.

.

* [[Emile Zola]] schrijft [[Germinal (roman)]] als aanklacht tegen sociale wantoestanden.

.

.

=== 1885 ===
[[Bestand:Maison_du_Cygne_01.JPG|thumb|550px|In [[De Zwaan (Brussel)|dit huis]] op de Brusselse [[Grote Markt (Brussel)|grote markt]] wonen Karl Marx en [[Friedrich Engels]] bijeenkomsten bij van de [[Association Démocratique, ayant pour but l’union et la fraternité de tous les peuples]] en wordt in 1885 de [[Belgische Werklieden Partij]] opgericht. Op 26 september 1898 stelt het parket van Brussel een dossier samen 'De [[Brabançonne (volkslied)|Brabançonne]] uitgefloten door [[socialisten]] op de Grote Markt'. Een concert van de [[grenadiers]] is vanuit [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] onthaald op gefluit en het zingen van de [[Carmagnole]] en de [[Marseillaise]]. De eigenaar schreef een open brief aan de kranten geen socialistisch lokaal te zijn.]]

.

* De [[Belgische Werkliedenpartij]] (BWP) opgericht in het huis [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt in Brussel]]. Marx vierde hier oudejaar 1847-1848, net voor hij Brussel werd uitgezet. Marx stierf twee jaar geleden, in maart 1883.

.

* [[Vincent van Gogh]] schildert [[de aardappeleters]]; [[Emile Claus]] schildert zijn 'Oude tuinman'.

.

* De Britse Koninklijke Commissie onderzoekt de huisvesting van de werkende klasse.

.

* De ontdekkingsreiziger sir [[Henry Hamilton Johnston]] beschrijft het fenomeen 'senicide'. De [[Sarden]] van [[Sardinië]] vinden het een heilige plicht dat de jongeren hun oude familieleden doden.

.

* In [[Le Châtelet |Le Châtelet]] repeteren de acteurs van [[Emile Zola]]a voor [[Germinal (roman)|Germinal]]. De [[Censuur (informatie)|censuur]] legt de repetities stil.

.

* Tijdens de Congo-conferentie verwerft Leopold II Congo. Het koloniewerk heeft mensen nodig om de christelijke zending te volbrengen, missieposten op ter richten, ziekenhuizen en scholen te stichten… Het is de eeuw van de dierentuinen. Die moeten de belangstelling voor het Afrikaanse binnenland opwekken en de koloniale boodschap uitdragen.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok '''♥ BEELDFRAGMENT KONGO EN LEOPOLD II''' (110 Min.).]

.

.

=== 1886: sociale wetgeving ontluikt ===
.

* Onlusten in [[Wallonië]] wegens sociale wantoestanden; de [[Burgerwacht]] maakt doden in [[Charleroi]]. Dit leidt ertoe dat op het einde van het jaar de eerste sociale wetten ontstaan. 'In België zette '1886' een en ander in beweging' schrijft [[Dries Claessens]] in zijn ''Een geschiedenis van sociaal werk''. De parlementaire onderzoekscommissie windt geen doekjes om het 'arbeidersprobleem' en wijst op de noodzaak aan structurele initiatieven: Arbeiders zullen niet langer met levensmiddelen betaald worden maar in baar geld. Wetten op de vrouwen- en kinderarbeid en de arbeidsongevallen volgen. Stadssanering, sociale huisvesting, waterzuivering en rioleringen moeten de cholera indijken. Inspiratie vinden de Belgische parlementairen bij [[Bismarckmonument|Bismarck]] in Duitsland en (zelfs) Leopold II spreekt:

.

{{Cquote|'''Door hare werkzaamheden voorgelicht, zal Mijne Regeering ontwerpen tot belangrijke hervormingen indienen... het werk van vrouwen en kinderen te regelen, - de misbruiken te beteugelen die zich voordoen in het betalen van 't werkloon,- het bouwen van behoorlijke werkmanswoningen te vergemakkelijken, - bij te dragen tot de uitbreiding van de inrichtingen van voorzorg, ondnerstand, verzekering en pensioen, en te trachten de verwoestingen te bestrijden, door dronkenschap en zedeloosheid aangesticht.'''|[[Leopold II van België|Leopold II]]}}

. 

Alles heeft zijn tijd nodig, in 1903 komt de [[Arbeidsongevallenwet|wet op de arbeidsongevallen]]. 

.

* In de Amsterdamse [[Jordaan (Amsterdam)|Jordaan]] vallen 25 doden bij de [[Palingoproer]].

.

* In Gent wordt de Antisocialistische Katoenwerkersbond opgericht.

.

* [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) verhuist naar Frankrijk.

.

.

=== 1887 ===
[[Bestand:Max_Liebermann_Constantin_Meunier.jpg|thumb|550px| Op 4 maart van 1887 is er een [[grauwvuur|grauwvuurexplosie]] in de [[steenkoolmijn]] van La Boule in de [[Borinage]] die 120 mijnwerkers doodt. [[Constantin Meunier]] ziet hoe een moeder haar zoon herkent bij de doden. De tragiek maakt indruk. &quot;Het grauwvuur&quot; is er zijn expressie van. De originele plaaster bevindt zich in het [[Museum M|museum M Leuven]] (Nr. C/252), een bronzen versie in Brussel: KMS.]]

.

* België verbiedt het [[trucksysteem]] waarbij werkgevers hun arbeiders in natura (voedsel, kledij) betalen in plaats van in centen. Na de sociale onlusten (de burgerwacht maakt doden in [[Oostende]]) onderzoekt een ‘Commissie van de Arbeid’ de oorzaken. Dit onderzoek leidt – niet zonder moeite - tot de eerste, bescheiden, sociale wet op de bescherming van het loon: het verbod op lonen in natura, het verbod op de uitbetaling van lonen in herbergen en de subsidiëring van werkmanswoningen. Ook worden de eerste stappen richting sociaal overleg via de oprichting van nijverheids- en arbeidsraden genomen.

.

* In Antwerpen wordt tijdens de kermisdagen de fontein van [[Jef Lambeaux]] ingehuldigd op de plaats waar voorheen een vrijheidsboom stond die de Belgische onafhankelijkheid en de installatie van de democratie in herinnering brengt. De fontein toont de door [[Brabo]] verslagen reus Antigoon, een verhaal dat teruggaat op de vijftiende-eeuwse naamsverklaring van Antwerpen, beschreven door Willem van Berchem uit Nijmegen waarbij de Romein Silvius Brabo de toleisende reus Druwoen Antigoon verslaat, hem de hand afhakt en over het water werpt om het land tussen de Schelde en de Rijn, Brabant genaamd, vrij maakt. Vandaar: hand-werpen.

.

* [[Krupp (familie)|Alfred Krupp]] overlijdt. Hij is staalmagnaat (treinen en uitvinder van het naadloze wiel) en vooral wapenfabrikant (kanonnen met achterladers). Toen hij zijn familiebedrijf begon, telt het vijf werknemers. Bij zijn overlijden werken er 20.200 arbeiders.

.

* [[André Antoine]] (1858-1943) zet het [[Naturalisme|naturalistisch theater]] op de kaart. Als arbeider bij een gasbedrijf besluit hij na enkele spraakmakende amateur voorstellingen het Théatre Libre te leiden. Hij zal het in 1896 omdopen tot het Théatre Antoine. Antoine zal de geschiedenis ingaan omwille van zijn positivistisch idee, de mise-en-scène en de acteermodellen. Inspiratie vindt hij bij Denis Diderot en Victor Hugo. Voor Antoine is het natualistische drama gelijk gesteld met de dagelijkse rauwe realiteit: sociaal theater. De romantiek en de verbloemende verbeelding van de Verlichting, met glitter en praal schuift hij aan de kant ten voordele van verstand, logica, de confrontatie met de mistroostige werkelijkheid.

.

.

=== 1888 ===
.

* [[Jack the Ripper]] in Londen (de moorden van Whitechapel).

.

* In Duitsland start de regeerperiode van [[Wilhelm II van Duitsland|Willem II]].

.

* In [[Arles]] penseelt [[Vincent van Gogh]] zijn [[Caféterras bij nacht|Terrasse du café le soir]], Place du forum.

.

* De [[Geschiedenis van de fiets|fiets]] met luchtbanden en een ketting (zoals we die nu kennen) vervangt steeds meer de [[hoge bi]].

.

* De impressionistische beeldhouwer [[Auguste Rodin]] werkt [[De Burgers van Calais]] af op twaalf exemplaren: ze zijn onder meer te vinden in Calais, Parijs, Londen, Kopenhagen en Mariemont en New York. Het werk verwijst naar het elf maanden durende [[Beleg van Calais (1436)]] en de hongersnood die de stad tot overgave dwong. Zes prominenten willen hun leven aan de Engelse koning schenken als die de stad spaart. Met een hemd en een strop bieden ze [[Eduard III]] de stadssleutel. Hij spaarde hun leven.

.

.

=== 1889 ===
[[Bestand:Bismarck removing his helmet.gif|thumb|right|550px|[[Otto von Bismarck]] neemt zijn helm af.]]

.

* De burgerwacht neemt de Brusselse [[Nationale Schietbaan]] in gebruik.

.

* Een werfstaking in Londen leidt tot loonsverhogingen.

.

* [[Otto von Bismarck]] voert het staatspensioen in. [[Nieuw-Zeeland]] doet het al bijna twee decennia.

.

* ♣ Ook in Duitsland doet het fin de siècle zijn intrede. [[Theodor Fontane]] (1819–1898), een Duits dichter, roman- en balladenschrijver maakt de overgang van het realisme naar het symbolische naturalisme en schrijft een gedicht over een stervende landheer die in de nabijheid van het landgoed Gross Glienicke en de perenboom in diens tuin. Het is een lofzang op de landadel en hun vrijgevigheid. Het is zo populair in Duitsland dat menig scholier het instudeert. De landheer wil in zijn graf een peer om nieuw leven te scheppen. En in het derde jaar na zijn dood is het zover en ontspruit er een boom. 'En de jaren wisselen elkander steeds af / Allang al welft zich een perenboom boven het graf. 'Der Herr von Ribbeck auf Ribbeck im Havelland' is de volledige titel en is later in de DDR verboden.

.

* In België legt in een wet vrouwen- en [[kinderarbeid]] aan banden en de eerste sociale huisvestingswet stimuleert het verwerven van eigendom onder arbeiders. De [[ASLK]] stelt goedkope leningen ter beschikking en zorgt wellicht voor de geboorte van de Belg met de baksteen in de maag. Dit leidt tot een explosieve groei van het aantal arbeiderswoningen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DRIES CLAESSENS. ''Een geschiedenis van sociaal werk.'' Epo, Berchem, 2017, p. 151.&lt;/ref&gt;

.

* Op de honderdste verjaardag van de [[Franse Revolutie]] pakt de wereldtentoonstelling uit met de [[Eiffeltoren]]. Het aantal bezoekers is ongezien. Het is het toppunt van het optimisme: hoger, hoger, hoger. De toren meet 324 meter. Ter vergelijking: de [[Empire State Building]] uit 1931 is er 386. Tot nu toe bouwen architecten hoogstens zes of zeven verdiepingen zoals in beluiken of in een [[panopticon]]. Uitzondering zijn enkele vroege wolkenkrabbers in Chicago. De [[Monadnock Building]] die tussen 1889 en 1893 verrijst, bestaat met zijn 17 verdiepingen aan de Noordzijde uitsluitend uit metselwerk van bijna twee meter dik aan de basis. Omdat het metselwerk wegzakt, opteerde de architect vanaf 1891 voor staal. 'Monadnock' is de naam voor een alleenstaande berg te midden van het laagland. Dit is het begint van de wolkenkrabbertijd. Tot 1910 blijft het aantal verdiepingen beperkt tot vijftig. Het stalen skelet van de Eifeltoren is te lezen als de binnenkant van de wolkenkrabber en een eerbetoon van [[Gustave Eiffel]] aan een eeuw Franse Revolutie. Een jaar na dit toppunt van kunnen sijpelt het [[pessimisme]] stilaan de maatschappij binnen. 

.

  
 .
 
 ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=lyHBkNvs7Ag '''BEELDFRAGMENT DAENS KLASSENVERSCHILLEN''']
 
 .


.

.

;Kijken

[[Bestand:Vincent van Gogh in Paris Montmartre.webm|{{Largethumb}}|Researcher Nienke Bakker of the [[Van Gogh Museum]] shows how Van Gogh experimented with new painting techniques in Montmartre.]]

&lt;gallery&gt;
Bestand:Construction tour eiffel.JPG|Juli 1887: Bouw metalen stoelpoten
Bestand:Construction tour eiffel2.JPG|December: Montage steunpilaar eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel3.JPG|Maart 1888: Constructie horizontale balken middensteigers
Bestand:Construction tour eiffel4.JPG|Mei: Montage pilaren boven de eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel5.JPG|Augustus: Bouw tweede etage
Bestand:Construction tour eiffel6.JPG|December: Bouw stuk tussen 2de en 3de etage
Bestand:Construction tour eiffel7.JPG|Maart 1889: Montage derde etage
Bestand:Construction tour eiffel8.JPG|Eind maart: Het resultaat
Bestand:Paris_1889_plakat.jpg|Affiche wereldtentoonstelling
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

== A-Vragen ==
.

V&amp;S.Leg uit: Industriële Revolutie, Glorious Revolution, Franse Revolutie, Amerikaanse Revolutie, Le Grand Hornu, Bois du Luc, Jacob Riis, Georges-Eugène Haussmann, boulevard, 1688, 1789, 1815, 1830, 1848, Willem 1, Arc de Triomphe, Metro Maalbeek, het Communistisch Manifest, Karl Marx, Friedrich Engels, stoommachine, James Watt, Lieven Bauwens, clochard, het Belgisch paleis der Natie, het park van Brussel, het Koninklijk paleis van Brussel, badkamer, station Brussel Centraal, filantroop, liberalisme, socialisme, communisme, Adolf Daens, Rerum Novarum, de sociale kwestie, het Justitiepaleis in Brussel, de Marolle, Joseph Poelaert, absolutisme, ambachten, aristocratische denken, burgerij, democratie, volkssoevereiniteit, discipline, feodale standenstaat, Jeremy Bentham, kapitaalbezitters, loonarbeiders, manufacturen, massaproductie, Noord-Amerika in 1776, panopticum, proletariaat, revolutie van 1848, take off, Verlichting, vooruitgangsgeloof, vrijheid en gelijkheid.

.

.

== B-Vragen ==
.

* V&amp;S.Welke vijf oorzaken noemt Johan Op de Beeck die aanleiding geven tot de Belgische Revolutie in 1830?

.

* V.Welke technologische innovaties zorgden dat het Pruisische leger in 1870 onoverwinnelijk leek? 

.

* V&amp;S.Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de Frans-Duitse oorlog? 

.

* V.Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor- en nadelen hebben de systemen?

.

* V&amp;S.Wat wordt bedoeld met 'De tijd van de revoluties?'

.

* V&amp;S.Welke problemen stellen zich als een oude, middeleeuwse stad in de negentiende eeuw industrialiseert? Hoe worden die problemen opgelost?

.

* V&amp;S.Toon aan hoe de Brusselse stadsplanning de moderne grondwet uit 1830 illustreert.

.

* V&amp;S.Leg uit en verklaar. De Industriële Revolutie start behalve in oude stadskloosters en in burchten zonder militaire functie ook in nieuw daartoe aangelegde plaatsen. Geef van beide gevallen voorbeelden.

.

* V&amp;S.In de negentiende eeuw is er een functionele scheiding tussen het proletariaat en de bourgeoisie. Hoe zorgt men ervoor dat beide klassen niet met elkaar in contact komen. Waarom is dit?

.

* V&amp;S.Werk uit: Na de revolutie van 1848 pakt baron Haussmann de stadsrenovatie van Parijs stevig aan. 

.

* V&amp;S.Kan je enkele principes aangeven die volgens Foucault, aan Jeremy Benthams Panopticum ten grondslag liggen? Kan je de principes met voorbeelden uit het hedendaagse debat rond veiligheid/welzijn illustreren? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Volgens Foucault betekent Jeremy Benthams Panopticum de bekroning van een nieuw type machtsuitoefening dat zich in de zeventiende en achttiende eeuw langzamerhand in Europa ontwikkelt. Kan je voorbeelden geven met betrekking tot de hedendaagse menswetenschappen?

.

* V&amp;S.Jeremy Benthams Panopticum is een nieuw type macht die zich in de zeventiende en achttiende eeuw ontwikkelt. Wat bedoelt men met deze disciplines?

.

* V&amp;S.De disciplines, en de daarmee gepaard gaande testen en examens (toetsingspraktijken) liggen aan de basis van de menswetenschappen. Kan je deze stelling toelichten en met voorbeelden illustreren? 

.

* V&amp;S.Wat onderscheid het kerkersysteem van het panopticon? Hoe verhouden beide systemen zich tot elkaar?

.

* V&amp;S.Aldus Michel Foucault heeft het begrip discipline drie betekenissen. Leg dit uit en illustreer dit met voorbeelden.

.

* Maak een vergelijking tussen het panopticum zoals Jeremy Bentham het in de jaren negentig van de achttiende eeuw beschreef en de internetmaatschappij zoals we ze nu kennen.

.

* V&amp;S.Wat Bentham betreft moet het panoptisch model zich niet beperken tot de gevangenis. Hoe ziet Bentham dit panopticon in werking dat de mens van de wieg tot het graf kan begeleiden?

.

* V&amp;S.Kan je de principes uitleggen waarop een panopticum is gebaseerd?

.

* V&amp;S.Bespreek volgend citaat. Waar heeft A. Loontjes het over? In welke stad speelt dit tafereel zich af? 'Men moet er door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. (…) De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!'

.

* V&amp;S.Leg uit: Baron Haussmann pakt het na de revolutie van 1848 stevig aan. 

.

.

== C-Vragen ==
.

* Welke tuintypes ontwaar je in de negentiende eeuw die een duidelijk verband tonen met toenmalige maatschappelijke ontwikkelingen. [Voor de duidelijkheid: het gaat om het verdwijnen van de binnentuinen en de komst van de beluiken, het stadspark als de tuin van het liberalisme (vrijheid voor een elite), de tuin van het socialisme zoals Le Grand Hornu die de gelijkheid beklemtoont, de katholieke volkstuin en de koloniale tuinen.

. 

* V&amp;S.Wat onthou je uit [https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok deze reportage] over Congo? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Boulevards hebben diverse functies: economisch (transport), sociaal (hygiëne), cultureel (theaters) en militair/politiek.

.

* V&amp;S.In Le Grand Hornu, aangelegd vanaf 1810 - voor auto's en treinen was het nog veel te vroeg - stellen we vast dat de straten er erg breed zijn, goed te overschouwen en dat op de straathoeken de huizen groter zijn. Hoe is dat te verklaren?

.

* V&amp;S.Wat kan je vertellen over deze quote: 'Een spook waart door Europa, het spook van het Communisme' en wat weet je over dit citaat: 'Proletariërs aller landen verenigt u.'

.

* V&amp;S.De Belgische spoorwegen ontwikkelen zich vanaf 1835. Als de revolutie van 1848 aanbreekt beschikt het land over een zich uitbreidend spoorwegnet. Waarom is België er als de kippen bij om deze nieuwe technologie te gebruiken, en hoe reageert de katholieke geestelijkheid daarop?

.

* V&amp;S.Wat zou Karl Marx bedoelen als hij stelt dat de kapitalistische ideologie bestaat uit vrijheid, gelijkheid en Bentham?

.

* V&amp;S.Leg uit: de statistiek is de wetenschap van de staat die ontstaat in de negentiende eeuw.

.

* V&amp;S.Leg uit: Een panopticum bereikt zelden zijn doel. Waarom blijft het dan bestaan? (Geen vraag voor 2019).

.

* V&amp;S.Leg uit: Detentie leidt tot recidive.

.

.

== D-Vragen ==
.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Iishmarx.jpg
Bestand:Friedrich_Engels_(1891).jpg
Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg
Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg
Bestand:GtExhib1851.jpg
Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Bruxelles._Palais_de_Justice_LCCN2017659130.jpg
Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Grand-Place_-_Maison_du_Cygne_-_01b.jpg
Bestand:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg
Bestand:Henry_Dunant.jpg
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg
Bestand:Edith_Cavell.jpg
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= BRONNEN EN REFERENTIES =

== Verder lezen ==
.

* BEATRICE DE GRAAF. ''Tegen terreur. Hoe Europa veilig werd na Napoleon'', Prometheus, Amsterdam, 2018.
.

* MARC ELCHARDUS Ea. ''De opstand van de intellectuelen. De Franse Revolutie als avant-première van de moderne cultuur'', Pelckmans, Kapellen, 1989.

.

* SIMON SCHAMA. ''Kroniek van de Franse Revolutie.'' Olympus, sp. 2000.
.

* STAF SCHOETERS. ''De Wegen naar Ontvoogding''. BMP Literair, Antwerpen, 2002.
.

* JOOST WELTEN. ''In dienst voor Napoleons Europese droom. De verstoring van de plattelandsgemeenschap in Weert'', Davidsfonds, Leuven, 2007.

== Referenties ==
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>gcpws0je3lqynwwvhq1b22bva21y9bx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431749</id>
      <parentid>431748</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1860 */</comment>
      <origin>431749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206433" sha1="ng6dv9kivs6c3w9mlhg268y5vuq06uh" xml:space="preserve">[[Bestand:'Owd_Shevvield'.jpg|thumb|550px|Na 1740 doen innovaties in de staal- en bestekindustrie de plaats Sheffield uitgroeien tot industriestad. Tot op heden is Sheffield gekend als het 'grootste dorp van Engeland'.]]

[[Bestand:Quartier du Deuvelshoek, couloir sud de l'impasse de la Perle d'Amour - Jacques Carabain.jpg|thumb|550px|De verdwenen Paarlemoergang in het Deuvelshoekquartier, door [[Jacques Carabain]] eind negentiende eeuw in Brussel. In 1904 beschrijft [[Léopold Courouble]] de Zenne vanuit zijn tuin. Het is een nostalgische terugblik op zijn kindertijd, een terugblik op een betoverde tuin die vijftig meter lang aan de Zenne grenst. Langs de andere oever van de Zenne, die diep beneden langs de tuin stroomt kijkt de schrijver uit op huizen die hij bekijkt als 'een zwarte puinhoop, een ets van houten krotten op ontelbare pilaren, verrot, smerig, elkaar uit het lood stotend, en waarlangs de kleine raampjes met hun gebarsten en smerige ruiten in alle seizoenen in prachtige lompen pronkten.' 's Winters stromen brouwsels langzaam door de Zenne. Hun geurige nevels blijven hangen; de Zenne is een open riool. Courouble heeft het over zwaar, slibachtig water vol manden, stro, hoeden, gezwollen aas en ratten 'behaard als otters, rondzwemmend, hun vacht uiteen gespreid en drijvend, een lang kielzog makend.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEOPOLD COUROBLE. ''La Maison espagnole.'' J .Lebègue &amp; Cie, Brussel, 1904.&lt;/ref&gt; ]]

[[Bestand:Brussel_-_Ooievaarsstraatje.jpg|thumb|550px|right|Brussel, het Ooievaarsstraatje.]]

[[Bestand:1939_Impasse_Saint_Jacques_dessin_par_Léon_van_Dievoet_15_août_1939.JPG|thumb|550px|right|De Sint-Jakobsgang door [[Léon van Dievoet]] in 1939.]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL III'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1789-1890'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Het eerste deel focuste op de Franse Revolutie, deel 2 op  [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6ba|de Belgische Revolutie, 1815-1830]] en dit op de industriële.'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL III. INDUSTRIËLE REVOLUTIE: 1763-1890'''&lt;/span&gt;

{{Cquote|'''De ervaring uit de periode van 1848 tot 1864 toont zonder twijfel dat coöperatieve arbeid, hoe excellent en nuttig ook, nooit de groei of de monopolies van het kapitaal kan stoppen, als ze zich beperkt  tot een kleine kring van occasionele ondernemingen van private arbeiders.'''|[[Karl Marx]]}}

.

'''Charles Dickens, Friedrich Engels en Alexis de Tocqueville zien Manchester als oermoeder: het is een industriële machinerie die de beschaving omzet in barbarij. Manchester en zijn soortgenoten schokken: viezigheid, gruwelesthetica, kabaal, sociale wantoestanden, stank... het lijstje is eindeloos. Niets doet de tijdgenoot nog denken aan de eeuwenoude stabiele stadstructuur. De Belgische [[industriële revolutie]] bij het begin van de negentiende eeuw volgt kort na de Engelse en is de eerste op het vasteland. Ze doet de eeuwenoude [[ambachten]] en de van recentere datum opgerichte manufacturen verdwijnen. De [[Take-off|take off]] markeert de industrialisatie in Engeland vanaf 1763. In deze eerste fase (die in Engeland tot 1790 duurt) veranderen fabrieken pre-industriële-dorpen in kleine steden. Schoorstenen kenmerken de nieuwe economie en gaan het middeleeuwse stadsbeeld domineren zoals in [[Sheffield]], [[Manchester]] en [[Gent]]. Op andere locaties duiken steden als uit het niets op zoals [[Le Grand-Hornu]] en [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]]. Dit soort industriesteden zijn vrijwel uitsluitend te bekijken vanuit het perspectief van de fabriek, waar de ondernemer naast zijn fabriek woont - patriarchaal ondernemerschap heet dit - en instaat voor aanvaardbare werkplekken en nooit eerder geziene arbeiderswoningen. De mijnsite van Bois du Luc die sinds het einde van de zeventiende eeuw steenkool uit de ondergrond haalt, plaatst haar eerste stoommachine in 1779. Omstreeks de eeuwwisseling is het Samber- en Maasbekken de meest geïndustrialiseerde regio in Europa en start [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] in Gent met zijn door stoom aangedreven [[Spinning Jenny]]. In korte tijd krijgt de stad de bijnaam ‘het Manchester van het continent’ en dat is niet optimistisch bedoeld. Vanaf 1803 schakelt Engeland over op massaproductie en richten particuliere kapitaalbezitters zich op de anonieme wereldmarkt. In datzelfde jaar bezoekt Napoleon Bonaparte Lieven Bauwens’ katoenfabriek in het Kartuizerklooster bij het Fratersplein. Zo kenmerkt de negentiende eeuw zich als uitloper van de Verlichting: de overtuiging dat de samenleving maakbaar is, domineert. Techniek, wetenschappelijke vorderingen en onderzoek illustreren dat vooruitgangsgeloof, al blijven de verworvenheden voorbehouden voor een welstellende klasse. Naast de [[burgerij]] ontwikkelt zich het [[proletariaat]] als nieuwe klasse.'''

.

= VOORBEREIDENDE FASE: 1763-1800 =

[[Bestand:Prof_W_W_Rostow_(VS)_geeft_persconferentie_over_zijn_boek_The_World_Economy,_Bestanddeelnr_929-8997.jpg|thumb|550px|Professor W.W. Rostow geeft een persconferentie over zijn boek ''The World Economy''.]]

.

[[Walt Whitman Rostow]] (1916-2003), een econoom aan het [[Massachusetts Institute of Technology]] faseert de geschiedenis in vijf stadia: (1) de traditionele maatschappij, (2) de voorbereidende fase, (3) de take off, (4) de ontplooiing tot maturiteit en (5) de fase van de massaconsumptie. Rostow, een raadgever van president [[John F. Kennedy|Kennedy]], gebruikt het jargon van de maanrace voor de economische, politieke en sociale geschiedenis waarbij de 'take off' de doorbraak of de lancering van de industriële revolutie aanduidt. De take off verschilt van land tot land: Groot-Brittanië: 1763-1803, België: 1801-1830, Frankrijk: 1830-1860, Verenigde Staten: 1845-1860, Duitsland (in de literatuur omschreven als het land dat te laat kwam): 1850-1875, Nederland: 1860-1890, Japan: 1875-1900, Rusland: 1890-1914.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VERSCHAFFEL H., DE VROEDE M. &amp; HEUS J. ''Beschavingen 5''. Plantyn, Antwerpen, 1993, p. 105.&lt;/ref&gt; De [[fasentheorie van Rostow|fasentheorie]] ontwikkelt hij tijdens de [[Koude Oorlog]] in zijn ''The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto'' (1960). De subtitel suggereert dat de 'eerste wereld', Europa en de VS deze ontwikkeling in de [[Derde wereld|derdewereldlanden]] diplomatiek of militair kunnen stimuleren. Na de &quot;take-off&quot; komt de welvaart ook daar als vanzelf. Zijn werk wijkt af van de centrum-periferie modellen zoals de [[wereld-systeemtheorie]] van [[Immanuel Wallerstein|Wallerstein]]. In 1763 of 1764 repareert en verbetert James Watt een Newcomen-stoommachine. In 1769 komt het patent en in 1774 begint hij samen met de ondernemer Matthew Boulton een bedrijf in Soho (bij Birmingham) dat stoommachines produceert. Het voordeel van stoommachines ten aanzien van water- en windmolens is, dat hun energie (uitgedrukt in paardenkracht!) overal en om het even wanneer te produceren is. Als Lieven Bauwens (1769–1822) uit de Gentse Waaistraat, waar zijn ouders een leerlooierij leiden, gaat op zijn zeventiende naar Groot-Brittannië om zich te bekwamen in het moderne leerlooien. Na zijn terugkeer in 1789 is de kwaliteit van zijn product zo hoog dat hij concurreert met de Engelsen en mag leveren aan het Franse leger. Omdat Groot-Brittannië de katoenmarkt monopoliseert met de spinmachine, de Mule Jenny (uit 1779) neemt hij het risico, om aan de vooravond van de negentiende eeuw tijdens 32 reizen allerlei machineonderdelen en gekwalificeerd personeel het continent in te smokkelen. Daarna bouwt hij in het Gentse Kartuizerklooster de machines. Naast het machineatelier komt een katoenspinnerij. Daar schakelt hij gevangenen, daklozen, werklozen en bedelaars als goedkope arbeidskracht in. Als burgemeester laat hij hen oppakken om in het 'correctiehuis' in de Rasphuisstraat voor hem te werken. De stad groeit uit tot een tweede Manchester. In 1805 koopt Bauwens de Norbertijnerabdij van Drongen waar hij het Gentse scenario herhaalt. Napoleon, een jaargenoot uit 1769 sleept Bauwens mee in zijn val. Bauwens gaat failliet in eind 1814, zeven maanden voor Waterloo. Napoleon overlijdt in 1821, Bauwens in 1822, respectievelijk 51 en 52 jaar.

.

= DE EERSTE FASE: 1800-1848 =

.

[[Bestand:Houses_seen_from_the_Back_-_My_Dream.jpg||thumb|550px|Zoals vele anderen schildert [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) de 'achterhuizen' eind negentiende eeuw. [[A. Loontjes]] beschrijft in zijn '''Geschiedenis van Kortrijk I.''' hoe hij het beluik ervaart. '...door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. Hier spelen en vechten havelooze kinderen, met besmeurde gezichtjes, die bij uw verschijnen, plots hun spel staken om u te bezien met groote ronde oogen van onder tot boven. De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!  Hoe kunnen ze daar in leven blijven? En welke miraculeuze behendigheid is er in geslaagd al dat verschillend gerief op zoo’n kleine ruimte te schikken! Boven uw hoofd, in ’t lage gebarsten plafond, een valdeur of slechts een donkere peilloze opening. Tegen den muur staat een ladder geplakt. Die zal men ’s avonds schraag in de opening plaatsen om naar boven te klauteren. Naar boven… Is daar wel een boven? Ga er maar eens op, Mijnheer!... En daarvoor betalen wij 150 fr. Te maande! … Wilt ge eens het boekje zien?']]

[[Bestand:Sint-Rochusgang_in_Brussel_(aquarel_van_Jacques_Carabain,_1894).png|thumb|550px|right|De Sint-Rochusgang in Brussel (aquarel van [[Jacques Carabain]], 1894)]]

[[Bestand:Beluikingent_25-07-2008_15-26-12.JPG|thumb|550px|right|Cité Delacroix in Gent.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_uit_reeks_over_Brussel-_Koer_van_de_Regenbooggang.png|thumb|550px|rightAquarel van Jacques Carabain, De koer van de Regenbooggang.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_(4).png|thumb|550px|right|Aquarel van Jacques Carabain: Maagdenpalmgang en Hellegang in de Kandersteen.]]

[[Bestand:Quartier_du_Deuvelshoek,_couloir_nord_de_l'impasse_de_la_Perle_d'Amour_-_Jacques_Carabain.jpg|thumb|550px|right|Jacques Carabain, Quartier du Deuvelshoek, couloir nord de l'impasse de la Perle d'Amour.]]

;Dure machines, goedkope werkplekken
De industrialisatie wordt mee mogelijk dankzij de goedkope werkplekken waar de industriëlen beroep op doen: de leegstaande klerikale infrastructuur. Kerken en kloosters staan sinds de Franse Revolutie leeg. De geestelijkheid is er in het beste geval verdreven. Doorgaans draaide het uit op verkrachting en plundering, moord en doodslag. Vanwege die religieuze intolerantie schenkt de kerk aanvankelijk weinig aandacht aan de slachtoffers van de industrialisatie, ze heeft het al moeilijk genoeg om aan zichzelf te denken. De priesters en kloosterlingen zijn gedecimeerd en zijn tot 1801 voorwerp van strenge vervolgingen. Deze getuigenis illustreert hoe moeilijk de geestelijkheid het heeft na de Franse Revolutie. In de jaren 1860 zoekt een oude zuster Elisabeth, die niet meer voor zichzelf kan zorgen onderdak bij de zusters Verrue in Kortrijk. In haar jonge jaren maakte ze de Franse furie mee en op haar oude dag vertelt ze er geregeld over. Het verhaal fascineerde zuster Barbara in die mate dat ze het in haar dagboek noteerde. Het verhaal gaat over de [[Beloken tijd|beloken]] of de geheime tijd van 1796 tot 1801 waarin de geestelijken onderduiken, omdat de Franse bezetter eist dat ze trouw zweren aan de Republiek. Geestelijken die weigerden vreesden voor hun leven. Zuster Elisabeth, geboren in Moorsele op 18 maart 1772, trad op haar eenentwintigste in het Kortrijkse klooster van Sion. Dat was op 26 mei 1793, en onder Frans bestuur profeste ze op 5 juli 1796. In datzelfde jaar verdrijven de republikeinen de kloosterzusters van Sion. Eerst leiden ze een novice naar de kapel en laten haar voor het tabernakel knielen. Onder het scanderen van de leuze ‘vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid’ klieven ze haar hoofd. Daarna rooft de bende alle goederen zoals in alle kloosters en sluiten ze het. ‘De verdreven zusters doolden alhier en aldaar, stierven de een na de nadere en zuster Elisabeth bleef gansch alleen van hare gemeente over.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ZUSTER BARBARA. ‘’Dagboek’’. Tentoonstelling naar aanleiding van Open Monumentendag, Kortrijk, 2018.&lt;/ref&gt; 

.

Als het ergste na de eeuwwisseling achter de rug is, wijzigt de kerk haar houding ten aanzien van het pauperisme niet. Het is alsof de industrialisatie aan de kerk voorbij gaat. In 1806 verwoordt de bisschop van het zich industrialiserende Gent, monseigneur Fallot de Beaumont het als volgt: ‘De goederen van de aarde zijn ongelijk verdeeld, sommigen leven in armoede, anderen in weelde, zo heeft de Voorzienigheid het gewild en het is een van de tastbaarste bewijzen van de Goedheid en de Wijsheid Gods; het is de sterkste band van de maatschappij.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;P.F. BROECKAERT. ‘’Predikatie en arbeidersprobleem. Onderzoek naar de sociale opvattingen van de seculiere en reguliere clerus in Vlaanderen (1800-1914)’’, Uitgeverij Sint-Franciscus, Mechelen, 1963.&lt;/ref&gt; Die infrastructuur is bovendien permanent te gebruiken nu de gasverlichting het werken in twee of drie ploegen mogelijk maakt. Londen heeft gas in 1812, Parijs in 1815 en Gent voor 1830. 

.

;Wachten op de trein
In deze vroeg industriële fase is er geen sprake van pendelarbeid: de eerste treinen rijden in België vanaf 1835. Kortrijk sluit aan op het spoor in 1839 met de lijn Gent-Kortrijk-Doornik-Rijsel. Ofwel vestigen fabrieken zich dicht bij een steenkoolmijn en wordt er bij die fabriek een compleet nieuw stadje uit de grond gestampt zoals [[Le Grand-Hornu]] in 1810 of in [[Bois-du-Luc]] in 1838. Ofwel vestigen fabrieken vestigen zich in de oude, middeleeuwse stad: kapitalisten bouwen vervallen kloosters en nutteloze burchten zoals het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] om tot primitieve fabrieken. Die trekken landjongens en –meisjes aan die een onderkomen zoeken in die stad. Immers, ook op het platteland is er een ongezien crisis: tussen 1840 en 1850 is in Oost-Vlaanderen één op vier behoeftig, in West-Vlaanderen leeft in deze periode 1 op 2 van de openbare onderstand.
 
Velen trekken naar de stad waar hun huisvesting (het sanitaire of hygiënische probleem) en hun disciplinering (ordehandhaving en het leven volgens de regelmaat van de klok) twee problemen zijn waarmee de vroeg industriële stad zich geconfronteerd ziet. Neem nu Londen. De bevolking verdubbelt er in de halve eeuw tussen 1800 en 1850. De woonruimte doet dat niet. Terwijl de rijken verhuizen naar de zich ontwikkelende buitenwijken aan de stadsrand slopen projectontwikkelaars de armoedige woningen die plaats maken voor handelspanden en spoorlijnen. Deze openbare werken worden steevast &quot;verbeteringen&quot; genoemd, maar ze leveren weinig verbeteringen op, behalve voor de investeerder. Armen en arbeidersklasse verhuizen naar de wijken rond de Londense historische City zoals Whitechapel, Clerkenwell en Holborn in West End die geleidelijk aan ook overbevolkt, vuil en duur worden. Het proces zorgde voor meer 'vuile steegjes, groezelige hoven en smerige holen' in plaats van ze te vernietigen. 

.

Als de oude herenhuizen de overbevolking niet meer dragen, geeft de Vlaamse stad zich over aan de bouw van gangetjes, forten of [[beluiken]]. Op basis van de [[volkstelling]] van 1829 - een jaar voor de Belgische opstand - en andere schattingen telt Brussel in het revolutiejaar 100.000 tot 110.000 inwoners. Dat zijn er zo'n 20.000 tot 35.000 of 20% tot 35% meer dan ten tijde van de slag bij Waterloo.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie hiervoor JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830'', Horizon, Schoten, 2015. Vgl. hiervoor p. 168 en 246.&lt;/ref&gt; In ongeveer dezelfde tijdspanne verzesvoudigt het jenevergebruik, het huizenaantal daarentegen stijgt echter nauwelijks. In de armere wijken is de bevolkingsdichtheid dermate hoog dat er gemiddeld elf mensen onder één dak leven zonder dat ze elkaar kennen. De Anderlechtsestraat worstelt met de grootste miserie van de stad, het komt de stadsontwikkeling niet ten goede. Als de revolutie van 1830 uitbreekt heeft de burgerij het over 'het canaille'. Gent telt op dat moment 16.000 arbeiders en, net zoals in Brussel, bij de revolutie van 1848 omschrijft men hun wijken als ‘stadskankers’. Intussen houden de patroons de lonen onder het bestaansminimum omdat de kleine man op de liefdadigheid beroep kan doen. Zelforganisatie van het proletariaat wordt niet toegestaan. Heren van stand beheren de bijstandskas en kunnen zo hun invloed laten gelden op wie niet beantwoordt aan de normen van de patroon. Dit wordt omgezet in wetten en besluiten. Een besluit van de stad Gent: “iedere vereniging van werklieden of gezellen van een zelfde bedrijf welke zich zouden veroorloven onder voorwendselen een beurs te vormen om in de behoeften der zieke werklieden te voorzien, of om ze te voorkomen, zal volgens de politiereglementen vervolgd worden.”

.

;Beluikspeculatie
In Brussel spreken de Franstaligen over ‘impasses’ of een 'quartier', de Antwerpenaars hebben het over ‘gangen’ en in Brugge en Mechelen spreekt men van ‘fortjes’. In [[Kortrijk]] is de term ‘beluik’ gangbaar. Het maakt niet uit, elke term is een [[eufemisme]] voor de systematische bouw van bakstenen krotten-, getto- en sloppenwijken zonder elementair comfort. Stedelijke binnenplaatsen en –tuinen, braakliggende terreinen, eigendommen van de oude stedelijke elite, raken snel volgebouwd tot sombere doolhoven, labyrintische gangen waarbij het uitkijken is voor plassen en modderpoelen, waar ondervoede kinderen met holle ogen de voorbijganger aankijken, met houten planken afgesloten van de betere stadsdelen. De crisis op het platteland, het aanzuigeffect van de stad en zijn fabrieken en het gebrekkige spoorwegennet leidt in de jaren veertig tot een massale plattelandsuittocht die de proportie aanneemt van een [[Volksverhuizing (algemeen)|volksverhuizing]]. De ontredderde en ongeschoolde mensenmassa zwerft weg van het platteland om te ontsnappen aan de hongerdood. Aanvankelijk zoeken ze kleinere steden met een landelijk karakter (Roeselare, Torhout, Izegem, Lichtervelde…). Als daar de nood ook toeslaat, verhuizen ze naar industriecentra zoals Gent, Aalst, Antwerpen, Brussel. De sociale omstandigheden in de Brusselse volksbuurten, voornamelijk in de lager gelegen stadsdelen, in een doolhof van stegen en straatjes wonen wasvrouwen, venters, kantwerksters, dagloners en arbeiders met een altijd boven hun hoofd hangende werkloosheid. De volkstelling van 1829 leert dat er op dat moment 100.000 mensen in Brussel wonen, een stijging van 20.000 mensen in nauwelijks twaalf jaar tijd. Hygiëne is een onbekend begrip in de Anderlechtsestraat. De genoemde steden kunnen de massa slechts ten dele huisvesten en doet welgestelden lucratief speculeren in beluiken. De foto’s zijn zeldzaam maar alle foto’s tonen de wanhoop. In de beluiken leunen kleine huizen tegen elkaar aan, er is een gebrek aan sanitair en ondergrondse riolen zijn afwezig. Boven het open riool, een lage goot in het midden van de weeg, meer is het niet, hangt steevast kledij te drogen, ernaast staat een wastobbe. Doorgaans komen alle bewoners de fotograaf aanstaren, voor zijn stukje toptechnologie dat hen zal vereeuwigen. Hun foto zullen ze wellicht nooit hebben gezien. Van het beluikexterieur zijn foto’s een zeldzaamheid, foto's van het interieur zijn gewoonweg rariteiten. Dat hoeft nauwelijks te verwonderen. De negentiende eeuw legt meer nadruk op privacy dan om het even welke eeuw tot dan toe. Soms beschrijven tijdgenoten of historici dergelijke interieurs, daar moeten we het dan mee doen, zoals met deze getuigenis uit Kortrijk. 

.

;Veertien kubiek
In 1850 berekent de Antwerpse stadsarchitect Bourla hoeveel plaats een mens (lees: het gepeupel) nodig heeft: veertien kubiek, dat is een ruimte van twee meter hoog, met een grondoppervlak van twee op 3,5. Een caravan is groter. [[Karel van Isacker]]: ‘binnen zitten de mensen opgepakt in de verwaarlozing van de spullenrommel, elk beschikkend over twee of drie kubiek.’ In 1866 woont twintig procent van de Brusselaars in dit soort dodelijke opeenhopingen. Brussel telt dan bijna 400 gangen volgepropt met koterijen met zicht op een koertje. Daarna neemt hun aantal geleidelijk aan af. Een stad als Kortrijk telt aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog zeshonderd beluikwoningen. 

.

;De vrek
Voor de ‘vrekkige’ middenklasse is het beluik een uitstekende belegging, voor de landverhuizers is het een magneet die hen handen vol geld kost. Terreinen die voorheen niet renderen, brengen nu geld in de lade van een klasse die stilaan de betere wijken opzoekt of de vervuilde stad definitief verlaat. In Engeland bouwen kapitalisten de industriesteden vol. Beluiken reiken tot zeven verdiepingen hoog: zonlicht is er een schaars goed en de hygiëne onbestaande. Hygiëne, zo schrijft Johan Op de Beeck was 'een luxe die men niet kon betalen, maar meestal niet eens kende.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830. Horizon, , Schoten, 2015, p.169.&lt;/ref&gt; En mochten de toenmalige architecten het hebben gekund: ze bouwden nog hoger. Maar hun constructies lieten dat gewoonweg niet toe. De Belgische wet van 1 februari 1844 leerde van de Engelse toestanden dat de hoogbouw onwenselijk is. Die wet bepaalde dat beluiken er enkel met overheidstoestemming komen (dat bleek een farce) en onder politiecontrole staan (en die bleek nutteloos). De doorgaans kleinburgerlijke beluikeigenaars zijn vergelijkbaar met de huidige huisjesmelkers. De tegenwoordige getuigenissen van Hans Van de Kendelaere zijn vergelijkbaar met die van Rina Lis indertijd. 

.

{{Cquote|'''Eén enkel pissijn, zoals dat steeds het geval is geweest, volstaat ruimschoots voor de behoeften van dertien gezinnen. De ervaring heeft mij geleerd dat met de pissijnen ook het aantal ongezonde en vieze plaatsen toeneemt en die dient men in het belang van de openbare gezondheid zoveel mogelijk te vermijden.'''|De eigenares van een beluik in de 3de wijk met 13 woningen en 80 huurders, Wildiers D.H. Lawrence]]}}

Na de revolutie van 1848 breekt een tweede fase in de Industriële Revolutie aan. De tol die de steden betalen voor hun verkrotting is groot (epidemische ziektes, kleine criminaliteit, pauperisme) en komen de industrialisatie niet altijd ten goede. De verkrotting lijkt enkel op te lossen met drastische ingrepen: het saneren van de beluiken is vaak zinloos en de oude volkswijken zijn de projectontwikkelaars vaak een doorn in het oog. In Parijs zet baron Haussmann de trend in. Infrastructuurwerken maken een einde aan het amalgaam van steegjes en koertjes, huizen en woonblokken die er al van hun eerste dag bouwvallig bij stonden. In de plaats komt een assenstelsel van boulevards die uitmonden op de Arc de Triomphe. Die boulevards zijn het toonbeeld van efficiëntie: rechte, brede lanen met een voetpad en een bomenrij (ecologische functie), goed te overschouwen, te bewaken en in te sluiten door de politiediensten (militaire functie), doeltreffend in hun transport (economische functie). Onder de boulevard: een scheiding tussen afvalwater en proper water. Fonteinen en marktpompen zijn passé: een rioleringssysteem doet denken aan de cloaca maxima uit Rome en de waterleiding brengt water tot in de huizen. Niet via een aquaduct, maar via een ondergronds pompsysteem. Niet alleen het keukenpersoneel profiteert van deze vinding, het doet ook een nieuwe ruimte ontstaan die voorheen ondenkbaar was: de badkamer mét WC! Het ‘water closet’ is zo revolutionair dat appartementen blijven leegstaan: mensen begrijpen het niet dat men zijn gevoeg in huis doet. Dat doe je op de koer, op het gemak of in het kotje. Niet in huis: onhygiënisch. De mentaliteit is er niet rijp voor. En toch zullen andere steden volgen. Brussel bijvoorbeeld. Waar de volkswijk de Marolle is, bouwt Poelaert het Justitiepaleis, een grotesk toonbeeld van een klassenjustitie. De volksmensen die hier eeuwenlang woonden kunnen ophoepelen en vinden beneden de heuvel een nieuwe stek, rond het Vossenplein. Waar nu het centraal station is, was er ooit een gelijkaardige volkswijk. Alleen een metalen sculptuur brengt die nu nog in herinnering. Het spoor bracht verlossing in de stadskankers: de pendelarbeid bracht het proletariaat ’s avonds terug naar het dorp waar het thuishoorde: onder de hoede van de geestelijkheid.

. 

Verder uitschrijven:
Stadsparken markten: eiermarkt (Brugge), melkmarkt (Antwerpen), 
De stad ontwikkelt zich als een machine: 
De passage, het grootwarenhuis, de bazar, de talloze cafés, de hoerenbuurt
Robert Owen (1771-1858), sticht coöperaties, dorpen met gemeenschapsbezit als kern.
Charles Fourier (1772-1837), ijvert voor Phalanstères, communes.
Louis Blanc (1811-1882), ijvert voor ateliers sociaux
Joseph Proudon (1809-1865), coöperatieven.
Marx schrijft dat de periode 1848-1864 aantoont dat coöperatieven de ellende van de massa niet kunnen verlichten noch het monopolie van het kapitaal kunnen stoppen. Daarvoor is de kring van coöperatieven te klein. Daarom juichen dat edelieden, filantropen en economisten de coöperatie toe. Zolang die geen nationale noch politieke dimensie heeft, zijn de initiatieven gedoemd tot mislukking. Alleen politieke macht kan de arbeidersklasse vooruit helpen. In 1887 herhaalt de socialist Louis Bertrand deze gedachte, twee jaar nadat hij aan de doopfont stond van de BWP op de Brusselse grote markt, in café De Zwaan, waar Marx zijn laatste Belgische oudejaar in 1847 had gevierd. Zie verder: LUDO DE WITTE, Als de laatste boom... p. 158.

* Marechaussee, onder Willem I (reeds opgericht in 1544 door de Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. Deze ruitereenheid bewaakt de veiligheid van de wegen en houdt in de gaten wie de weg gebruikt.

.

.

[[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px||Dit soort klassen bereidt jongeren voor op hun rol in de industriële/gemilitariseerde samenleving. Een zekere [[Andrew Ure]], geciteerd in [https://en.wikipedia.org/wiki/E._P._Thompson EP Thompson]s ''The Making of the English Working Class'', schrijft in 1835 dat het 'nagenoeg onbegonnen werk is om mensen na de puberteit te vormen tot bruikbaar fabriekspersoneel -ongeacht ze boerenwerk hadden uitgevoerd of een ambacht uitoefenden.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;The Making of the English Working Class is een werk uit de Engelse sociale geschiedenis, geschreven door EP Thompson, een links historicus. Het werd gepubliceerd in 1963 en herzien 1968. Het concentreert zich op de Engelse ambachts- en arbeidermaatschappij in de 'vormende' jaren 1780 tot 1832. Het stond op de dertigste plaats in de honderd beste non-fictieboeken van de twintigste eeuw van het Modern Library Board.&lt;/ref&gt; De eerste mijnbazen, de vroege eigenaars van fabrieken en spinnerijen ontdekken dat arbeiders te disciplineren zijn, en dat dit een slok op de borrel kan schelen. Dit kon via [[intimidatie]], [[Propaganda (communicatie)|propaganda]], dwang, loon, het [[trucksysteem]], het stichten van gemeenten (zoals in [[Grand-Hornu|Le Grand Hornu]], [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]] of in de stadjes die [[Thonet]] sticht). Het meest efficiënte systeem blijkt op lange termijn het onderwijs. Het zal aan het einde van de negentiende eeuw leiden tot een onderwijs dat zich op het fabrieksmodel ent. Het expliciete leerplan bestaat uit lezen (met speloefeningen als dril) en wiskundetafels (dril), wat aardrijkskunde en geschiedenis (als ideologie ter motivatie van de natie). 'Daaronder evenwel ging een onzichtbaar &quot;impliciet leerplan&quot; schuil' schrijft [[Alvin Toffler]]. Het bestaat in de meeste geïndustrialiseerde nog. Herhaling van dezelfde handelingen, nauwgezetheid, gehoorzaamheid en geheugtraining zijn belangrijker dan nadenken. Het fabriekswerk eist stipte arbeiders (vooral bij de lopende-band) die zonder morren de orders opvolgen. En het vereist arbeiders die bereid en in staat zijn in de fabriekshal of op kantoor steeds opnieuw dezelfde 'gruwelijk monotone arbeid' doen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ALVIN TOFFLER. ''De derde golf.'' Veen, Antwerpen, 1989, p.35.&lt;/ref&gt; Kinderen gaan steeds jonger naar school, de leerplicht doet zijn intrede en het schooljaar verlengt almaar. Maar het onderwijs is ook een humaniserende stap vooruit. In 1829 verklaart een groep handwerklieden en arbeiders: 'Na het leven zelf en vrijheid, beschouwen wij onderwijs als de grootste zegen voor de mensheid.' En toch, de scholen maken elke generatie jongeren tot kneedbare, 'geprogrammeerde' arbeiderslegioenen die de elektromechanische technologie en de lopende band verlangen. Alles bij elkaar vormen het gezin en de school een systeem dat de jeugd voorbereidt op haar rol in de industriële maatschappij. En wanneer deze jongeren tegen dit soort systemen protesteren (denk aan de klimaatspijbelaars) dat treedt een mechanisme in werking waarbij rapporten, leerkrachten en andere specialisten op de proppen komen met het 'dalende niveau' van het onderwijs.]]

[[Bestand:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|thumb|550px|Boulevard du Temple gefotografeerd door Daguerre, die in de negentiende eeuw de Boulevard du Crime wordt genoemd was allerminst onveilig. Elke avond dagen er 20.000 mensen op voor het rijke uitgaansleven en de vele misdaadmelodrama's die zich elke nacht in de theaters afspelen. Vrijwel alle theaters gingen onder de sloophamer van Baron [[Haussmann]] in 1862. Dit is het jaar 1838 of 1839, we weten het niet zeker. [[Louis Jacques Mandé Daguerre]] schenkt deze foto in een drieluik aan koning [[Lodewijk I van Beieren]] die het een tijdje in een museum onderbrengt. Wat op het middenpaneel staat weten we niet. De twee buitenpanelen zijn nagenoeg identieke illustraties van deze boulevard. Deze foto is 's morgens gefotografeerd, de andere 's middags. Op de middagfoto staan geen mensen en dat in het centrum van Parijs. Dat heeft te maken met de lange belichtingstijd van ongeveer vijf minuten. De foto die we hier zien is de meeste bekende foto van de twee, omdat hier de allereerste mens gefotografeerd is. Het enige personage op de foto is de schoenenpoetser en zijn klant die beiden onbewegelijk genoeg waren om hun silhouet achter te laten. In 1936 werden de twee foto's ontdekt in het depot van het museum waar het een tijdje heeft gehangen.]]

[[Bestand:Jan_Antoon_Garemijn_-_The_Pandreitje_in_Bruges_-_WGA08468.jpg|thumb|right|550px|Het Pandreitje in Brugge, van de voormalige gevangenis zijn slechts nog de contouren zichtbaar.]]

.

=== Tweede helft jaren dertig ===

==== 1836 ====
[[Bestand:Meridien_de_Bruxelles.jpg|thumb|550px|De pijl wijst de oculus aan, de Brusselse meridiaanlijn is op de voorgrond van de Sint-Goedelekathedraat te zien]]

.

* Voltooiing [[Arc de Triomphe (Parijs)|Ark de Triomphe]], begonnen in [[1806]].

.

* In Engeland start de tweede [[enclosure]]-golf.

.

* [[Samuel Colt]] verkrijgt het patent op de revolver en bouwt een fabriek in [[New Jersey]], een snelgroeiend industriegebied.

.

* Op het [[Salon van Brussel]] krijgt het schilderij De Slag der Gulden Sporen van [[Nicaise De Keyser]] veel aandacht. De Keyzer toont hoe de Franse aanvoerder, [[Robert II van Artesië]] zich overwonnen toont nadat hij uit het zadel is gelicht door [[Willem van Saeftinghe]] (rechts met goedendag). Het doek inspireerde [[Hendrik Conscience]] bij het schrijven van [[De leeuw van Vlaanderen]].

.

* De eerste [[gemeentewet]] in België verplicht de lokale besturen om de straten een vaste naam te geven.

.

* Om tot een universele tijd voor de Belgische spoorwegen te komen, legt [[Adolphe Quetelet]], de directeur van de sterrenwacht meridiaanlijnen aan met zijn zogenaamde [[bol van Quetelet]]. Die bol is in Brugge te zien sinds 1837. De lijn bepaalt dagelijks de [[middelbare zonnetijd|lokale middelbare zonnetijd]] op de ware middag, als de zon op haar hoogste punt is. Zo worden de stationsklokken geijkt. In Brussel is de lijn in de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele]] te zien, in Antwerpen kent de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] drie oculi. Verder zijn ze in Aalst (Sint-Martinuskerk), Dendermonde (Onze-Lieve-Vrouwekerk), Brugge (Grote Markt), Lier (Grote Markt), in Gent (universiteitsaula), Zutendaal (kerk van Wiemesmeer), Genk (Zonnewijzerpark) en Hasselt (kruidentuin van de Abdij van Herkenrode). Het project achterhaalde zichzelf. Van de veertig lijnen zijn er tien uitgevoerd.

.

==== [[1837]] ====
.

* Jenny, de eerste [[Orang-oetans|orang-oetan]] arriveert in de [[London Zoo|Londense zoo]]. Enkele maanden later zal [[Charles Darwin]] haar bestuderen in de hoop verwantschap te ontdekken. De London Zoo is de oudste wetenschappelijke dierentuin ter wereld, en dateert uit 1828 en ging open voor het publiek in 1847.

.

* Eerste spoorweg in Frankrijk tussen [[Parijs]] en [[Saint-Germain]].

.

* Kroning koningin [[Victoriaans tijdperk|Victoria]]. 

.

==== [[1838]] ====
[[Bestand:Joseph_Mallord_William_Turner_-_Flint_Castle.jpg|thumb|550px|[[Zonsondergang]] bij Flint Castle in Wales van [[William Turner]] uit 1838.]]

.

* [[Hendrik Conscience]] publiceert [[De Leeuw van Vlaanderen]].

.

* ♣ Rond de Saint-Emmanuelmijn krijgt het dorp [[Bois-du-Luc]] vorm. De site bleef intact met [[Steenberg (mijn)|terrils]], spoorweg, ateliers, burelen, het directeurskasteel, de ingenieursvilla's en 166 mijnwerkerswoningen, een café en de Sint-Barbarakerk (Barbara is de patrones van veel veiligheidsberoepen en de mijnwerkers)...

.

* ♣ Eerste volkstuin in het Nederlandse Franeker.

.

* De [[ijsgang]] doet de [[Donau]] buiten haar oevers treden en zet [[Boedapest]] onder water: 153 mensen verdrinken, 60.000 burgers zijn dakloos.

.

* ♣ [[Artis]] is de oudste dierentuin van Nederland en ligt in de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantagebuurt]]. De tuin is opgericht door het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra en stimuleert natuurzorg. De dieren- en plantentuin verzamelt wetenschappelijke en museale collecties. Het motto van Artis laat zich lezen als 'de natuur is de leermeesteres van de kunsten en de wetenschappen'. Artis verwijst daarbij naar de zeven vrije kunsten van de antieken: astronomie, muziek, geometrie, [[Rekenen|aritmetica]], retorica, dialectica en grammatica.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 9.&lt;/ref&gt;

.

==== 1839 ====

.

* De eerste trein in Kortrijk met de lijn Gent, Kortrijk, Doornik en Rijsel.

.

* [[Édouard Ducpétiaux]], inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid richt een strafinrichting voor jonge gedetineerden in, in [[Saint-Hubert (België)|Saint-Hubert]].

.

* Van [[Hans Christian Andersen]] verschijnt 'De tuin van het paradijs'.

.

* [[Charles Dickens]] publiceert 'De avonturen van [[Oliver Twist]]' over de ellende in het industriële [[Londen]]. Het verscheen in afzonderlijke delen, van februari 1837 tot april 1839.

 'Een smeriger en ellendiger oord had hij nog 
 nooit gezien. Het was een heel smalle en mod-
 derige straat, en de lucht was doortrokken van
 kwalijke geuren. er waren heel wat winkeltjes,
 maar al wat ze in voorraad leken te hebben, wa-
 ren hopen kinderen, die zelfs op dat uur van de
 avond de deuren in en uit krioelden of binnens-
 huis krijsten. De enige zaken die leken te gedijen
 in die poel van verderf, waren de kroegen waarin
 Ieren van het laagste allooi uit alle macht herrie
 zaten te maken. Aan de overdekte stegen en bin-
 nenplaatsen die zich hier en daar van de hoofd-
 straat afsplitsten, lagen kluitjes huizen waar
 dronken mannen en vrouwen zich letterlijk in
 het vuil wentelden.'
 
 Uit: [[Oliver Twist|De avonturen van Oliver Twist]]. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;

File:Opening_Liverpool_and_Manchester_Railway.jpg|Openingsrit van de [[Liverpool and Manchester Railway]]
File:Charles_Darwin_by_G._Richmond.jpg|De jonge Darwin.

File:HMS_Beagle_by_Conrad_Martens.jpg|[[Beagle: In het kielzog van Darwin|De Beagle]] nabij [[Vuurland]] in 1832. Schilderij door Conrad Martens.
File:Darwin_tree.png|Darwins schets van een evolutionaire boom, 1837.
File:Dickens_by_Watkins_detail.jpg|Charles Dickens
File:Twist_serialcover.jpg|Oliver Twist
Bestand:Adolphe_Quételet_by_Joseph-Arnold_Demannez.jpg|Adolphe Quetelet (1796–1874) is astronoom, wiskundige, statisticus en socioloog en pas als pionier de statistiek toe op de sociale wetenschappen.
Bestand:Bicycling-ca1887-bigwheelers.jpg
File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg
File:Anvers_1832_horace_vernet.jpg
File:Turner,_J._M._W._-_The_Grand_Canal_-_Venice.jpg
File:Ordinary_bicycle01.jpg
Bestand:Bodie ghost town.jpg|[[Bodie]], spookstad
Bestand:Shotgun hospitality.jpg |Shotgun hospitality, [[Frederic Remington]]
Bestand:Remington-endofday.jpg
Bestand:Daltongang.jpg
Bestand:Billy the Kid corrected.jpg
Bestand:Keelboat-Clark-topvw.jpg
Bestand:Westward the Course of Empire.jpg
Bestand:Bodmer Missouria Otoe Ponca Indians.jpg
Bestand:Confluence of the Fox River and the Wabash. Watercolor by Karl Bodmer 1832.jpg
Bestand:The Great Traveller Charles Alexandre Lesueur in the Forest by Karl Bodmer 1832 - 1834.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren veertig in de negentiende eeuw ==
.

{{Cquote|'''Een spook waart door Europa - het spook van het communisme. Alle machten van het oude Europa hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden, de paus en de tsaar, [[Klemens von Metternich|Metternich]] en Guizot, Franse radicalen en Duitse politiemannen.'''|[[Friedrich Engels|F. Engels]] &amp; [[Karl Marx|K. Marx]]}}

[[Bestand:Joseph Mallord William Turner - Rain, Steam and Speed The Great Western Railway - WGA23181.jpg|thumb|550px|Een trein steekt op volle snelheid de Theems over. Mist, regen en rook hangen rond de zes jaar jonge 'Maidenhead Railway Bridge' van [[Isambard Kingdom Brunel]]. Turner ging aan het einde van zijn leven experimenteel schilderen. Het is de voorbode van het impressionisme.]]

[[Bestand:Daguerreotype_Suriname_1846.jpg|thumb|550px|Vroegst bekende [[daguerreotypie]] uit Suriname. Het jaartal is 1846. Afgebeeld zijn de ouders van de Nederlandse Minister [[Abraham George Ellis]] (1846-1916).]]

[[Bestand:Adolph_von_Menzel_-_The_Berlin-Potsdam_Railway_-_WGA15048.jpg|thumb|550px|[[Adolph von Menzel]] schildert in 1847 de treinverbinding tussen Berlijn en Potsdam. Het werk doet denken aan dat [[William Turner]] enkele jaren eerder schilderde: Rain, Steam and Speed.]]

.

=== 1840 ===
.

* De eerste [[postzegels]]. Met dank aan [[Rowland Hill (vernieuwer posterijen)|Rowland Hill]].

.

* Begin van een tienjarige economische crisis: de linnenindustrie en de huisnijverheid kwijnen weg.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Gemiddelde levensverwachting in 1840
|-
! !! Adel &amp; Geestelijkheid !! Handelaars &amp; Boeren !! Fabrieksarbeiders
|-
| Leeds || 45 jaar || 27 jaar || 19 jaar
|-
| Manchester || 38 jaar || 20 jaar || 17 jaar
|-
| Liverpool || 35 jaar || 22 jaar || 15 jaar
|-
| Platteland || 51 jaar || 45 jaar || 35 jaar
|}

.

* Frankrijk en Nederland produceren vensterruiten met een grote oppervlakte met glaswalsen. IJzeren kozijnen fixeren ze beter dan de houten. De [[etalage]] en wat [[Marxisme|Marx]] het 'warenfetisjisme' noemt, zijn niet ver weg meer. De socioloog [[Richard Sennett]]: 'In het theater der dingen dolf de nuchtere berekening het onderspit'.

=== 1841 ===
.

* België verbiedt het [[Tweegevecht|duel]].

.

* [[Ida Fourier]] opent de psychiatrische instelling Sancta Maria in [[Sint-Truiden]].

.

* De Nederlandse krankzinnigenwet regelt de voorwaarden voor opname en ontslag in inrichtingen die dolhuizen vervangen. 

.

* Eerste dagexcursie van [[Thomas Cook]]. Een treinreis van twintig kilometer brengt 485 toeristen van [[Leicester]] naar [[Loughborough]] voor een anti-alcoholbijeenkomst.

.

* Op 15 april behaalt [[Karl Marx]] zijn doctorsgraad. Hij is een jonge twintiger en stelt zijn huwelijk uit tot hij een betrekking vindt die hem een loon oplevert. Op sponsoring van zijn vader hoeft hij niet te rekenen, die is overleden. Zijn moeder zegt zijn toelage op. In juli logeert Marx bij [[Bruno Bauer]] in [[Bonn]]. Het duo beleeft er een zomer als geen ander: ze choqueren de bourgeoisie, ze worden dronken in de kerk, ze galopperen op ezels door de straten en schrijven subversieve teksten. 

.

* De Belg [[Adolphe Quetelet]] sticht het eerste openbare statistische bureau ter wereld: de [[Centrale Commissie voor de Statistiek]]. 

.

* ♣ Tuinbouwer en schrijver [[Andrew Jackson Downing]] publiceert de eerste editie van &quot;A Treatise on the Theory and Practice of Landscape Gardening Adapted to North America&quot;. In het boek introduceert hij de 'Amerikaanse Droom' als 'gehechtheid aan een bepaalde plek en een verlangen om die plek aantrekkelijk te maken - een gevoel dat min of meer sterk verankerd lijkt in de geest van alle mensen.'

.
* ♣ Opening van het Pennsylvania Hospital for the Insane. Dr. Thomas S. Kirkbride (1809-1883) stelt dat dergelijke instellingen een tuin en een boerderij nodig hebben van 100 hectare die de patiënten rust bieden. Amerikaanse tuinarchitecten vinden inspiratie bij de Engelse landschapstuin en de [[Hudson River School]] - een Amerikaanse kunststroming - om vergezichten te creëren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JENNY LÖFFEL, CHRIS VAN BASTELAERE, SARIE VAN DER AA &amp; HERMAN VEREYCKEN. ''Therapeutische tuinen. Inspiratie voor ontwerpen binnen de ouderenzorg,'' Politeia, Brussel, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt; Tuinieren maakt deel uit van het genezingsproces. Kirkbride schrijft: 'De boerderij en de tuin zijn geweldige middelen om activiteiten te doen met zieken in bepaalde perioden van hun genezingsproces. Niet in alle fasen kan de patiënt werken. Voor degenen die gewend zijn aan dergelijke bezigheden draagt regelmatige, niet te belastende arbeid in het open veld of in de tuin, in bepaalde stadia van hun ziekte, het meest bij aan hun comfort en bevordert het herstel.' In het midden van de negentiende eeuw toont een opvolgstudie in Massachusetts dat de aanpak werkt. Bijna de helft van de ontslagen patiënten blijft stabiel. 

.

=== 1842 ===
.

* Waterleiding in [[New York (stad)|New York]] zorgt voor drink- en bluswater. 

.

* 'Ik vertrek straks naar Keulen' schrijft Karl Marx in maart. Hij vindt de nabijheid van zijn professoren 'onverdraaglijk' in Bonn. 'Wie zou zich verplicht willen zien om voortdurend met geestelijke stinkdieren te converseren, met mensen die alleen studeren met als doel de wereld in alle hoeken met nieuwe planken dichtgespijkerd et vinden!' 

.

=== 1843 ===
[[Bestand:Soc._de_Zoologie_1843.jpg|thumb|550px|Oprichtingsaandeel van de Antwerpse zoo, juli 1843.]]

{{Cquote|'''De spoorwegen rekenen af met de ruimte, en daarmee rest ons enkel nog de tijd. [...] Denkt u zich eens in wat het betekent wanneer de spoorlijnen naar België en Duitsland worden doorgetrokken en met de rails aldaar worden verbonden! [...]  Ik kan de Duitse lindebomen al ruiken; de golven van de Noordzee klotsen bij mij voor de deur.'''|[[Heinrich Heine]] in 1843}}

.

* De [[Thames Tunnel]] in Londen is 's werelds eerste onderwatertunnel.

.

* Antwerpen onthult na veel heen en weergetrek en enige mislukkingen het standbeeld van [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] op de [[Groenplaats]]. De [[Zoo van Antwerpen]], één van de oudste ter wereld opent zijn deuren voor het publiek (de Londen Zoo is dan nog niet open voor het publiek) en kondigt het Belgische kolonialisme aan. De plannen lagen al enkele jaren op tafel nu Antwerpen een treinstation heeft.

.

* Europa raakt in de ban van de '[[Lisztomanie]]'. [[Heinrich Heine|Heine]] bedacht de term.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ORLOANDO FIGES, vertaald door Toon Dohmen. ''Europeanen. Het ontstaan van een gemeenschappelijke cultuur'', Nieuw Amsterdam, 2019, p. 34.&lt;/ref&gt;

.

* De spoorlijn Antwerpen (België) - Keulen (Pruisen) is wellicht de eerste internationale treinverbinding in Europa/ter wereld.

.

* Het [[Verdrag van Maastricht (1843)|verdrag van Maastricht]] legt de grens tussen Nederland en België vast.

.

* In hun verslag voor de enquêtecommissie beschrijven de artsen Mareska en Heyman de Gentse [[Beluik|beluiken]]. Ze ontdekken de povere arbeidstoestanden, een verborgen wereld achter burgergevels, ‘een tweede stad in een stad’, één vijfde van de stadsbevolking zit er samengeperst op één driehonderdste van de totale oppervlakte. [[Edward Anseele]] zou het Bataviabeluik vergelijken met een Middeleeuwse [[Melaatsen|melaatsenbuurt]]. 

.

.


=== 1844 ===
.

* In [[Tongeren (stad)|Tongeren]] komt onder impuls van [[Edouard Ducpétiaux]], de [[Gevangenis van Tongeren|eerste celgevangenis van België]]. Een cel is 2,5 meter breed en 2,8 lang en is bedoeld voor één gedetineerde.

.

* ♣ Start van de [[Zoologischer Garten Berlin|Zoologischer Garten Berlin]].

.

* Liefdadigheidsschool [[Ragged Union]] in Londen gesticht. 

.

♠ [https://erfgoed.brussels/links/digitale-publicaties/pdf-versies/artikels-van-het-tijdschrift-erfgoed-brussel/nummer-10/artikel-10-10 '''VERDER LEZEN IN NAVOLGING OVER DE LESSEN OVER HET PANOPTICON''']: AURELIE AUTENNE &amp; MICHELE KREUTZ. ''Penitentiair erfgoed. De cellengevangenissen van Sint-Gillis en Vorst'', in: ''Erfgoed Brussel'', nr. 10, Lente 2014, p. 92-107.

.

=== 1845 ===
[[Bestand:Stevens-bruxelles.jpg|thumb|550px|Tussen 1845 en 1857 sluit Brugge zijn stadspoorten en houdt zo de rondzwervende bedelaars en hun benden uit de stad. Ze overvallen bakkers en in Brussel zijn de gendarmerie en het leger paraat om mensen te repatriëren naar hun Oost- of West-Vlaamse provincie. [[Joseph Stevens (schilder)|Joseph Stevens]] (1819-1892) schildert in 1848 het fresco ''Brussel 's morgens''. Een roedel uitgemergelde honden en daklozen zien er het eerste zonlicht, net waar een eeuw later de Europese spiegeltorens verrijzen.]]

.

* [[Ierse hongersnood (1845-1850)]]. 

.

* In Vlaanderen jaagt de hongersnood mensen het huis uit. Kinderen en jongeren zoeken hun weg door het land, trekken tot de zee en zorgen voor overlast. 

.

* [[Friedrich Engels]] publiceert zijn ervaringsverslag ''Die Lage der arbeitenden Klasse in England'' na een reis vol antropologische observatie. Hij merkt op dat rijke en arme wijken dicht bij elkaar liggen, iets wat in een volgende fase van de industrialisatie zal veranderen. Voor deze publicatie deden Bonamy, de arts uit Nantes Ange Guépin, Patissier, Petitti, Grunholzer, Villermé, [[Bettina von Arnim]] en Heinrich Grunholzer en Kay gelijkaardige vaststellingen. Wilhelm Wolffe heeft het over de perverse nabuurschap van de rijkste en de armste wijken en de gevaarlijke nabijheid van zieken en gezonden. De huurkazernes van drie of vier verdiepingen zijn binnen even vuil als buiten. Voor de krotten betalen ze hoge huren. Zelfs dieven komen er niet. De teksten hebben een magnetisch effect op de bourgeoisie. Hun voyeurisme laat zich leiden door de ruimtelijke en zintuigelijke beschrijvingen zoals in de tiendelige roman van [[Eugène Sue]] ''Les Mystères de Paris'' uit 1843. Door een kapotgeslagen ruit krijgen ze inkijk in gezinstaferelen met ongedurige en ongeklede baby's, de stank van uitwerpselen, de lompen, kapotte kommen, klamme muren. Een jaar later verschijn van August Brass de ''Mysterien von Berlin''. Deze literatuur - een combinatie van onderzoek, journalistiek en essayisme - zet de [[sociale kwestie]] op de agenda las een samenspel van vragen over volksgezondheid, prostitutie, sociale hygiëne, stedelijkheid, besmettingsgevaar, economische concurrentie, de ontkerkelijking, beroepsziekten, verstedelijking, het wegkwijnen van de sociale cohesie, de invloed van de industrialisatie, seksuele moraal, misdaad...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK, vertaald door Brenda Mudde, Huub Stegeman &amp; Maarten van der Werf. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld 1848-1849,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 40-46.&lt;/ref&gt;

.

.

 
 '''Angst voor het proletariaat'''
 
 .
 
 Op 7 februari [[1845]] richt een vluchteling met de naam Karl Marx -net uit Frankrijk gebannen- een verzoek aan koning [[Leopold I van België]]. Het kleine jonge België, nauwelijks vijftien jaar oud, was een eiland van vorstelijke welwillendheid in een zee van onderdrukkende monarchieën, aldus Mary Gabriel in haar 'Liefde en kapitaal'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARY GABRIEL. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 164.&lt;/ref&gt;
 
 .
 
 “Sire, Ondergetekende, Charles Marx, doctor in de filosofie, 26 jaar oud, herkomstig van [[Trier]] in het koninkrijk [[Pruisen]], wenst zich met zijn vrouw en kind in het grondgebied van Uwe Majesteit te vestigen, en neemt daarom eerbiedig de vrijheid U te smeken hem goedgunstig de toelating te willen verlenen om zijn domicilie in België te vestigen.”
 
 '''Geen politiek'''
 Karl Marx schrijf de vorst twee brieven en belooft op zijn erewoord geen politiek werk te publiceren. België met zijn meest liberale grondwet ter wereld ontvangt Marx niet zomaar. De administrateur generaal van de staatsveiligheid, baron [[Alexis Hody]] houdt hem nauwlettend in het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 2005 viert de [[Staatsveiligheid (België)|Veiligheid van de Staat]] haar 175ste verjaardag met de tentoonstelling, &quot;Undercover&quot; in het Rijksarchief en de publicatie van PONSAERS P., COOLS M., DASSEN K. &amp;, LIBERT R. ''De Staatsveiligheid: essays over 175 jaar Veiligheid van de Staat,'' Politeia, Brussel, 2005. Op hetzelfde moment is de opleiding Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid één jaar jong en bezoekt ze met collega's uit Nederland de tentoonstelling die indruk maakt, des te meer omdat leden van de Staatsveiligheid de rondleiding geven.&lt;/ref&gt; De autoriteiten in België zijn dankzij de Fransen op de hoogte van deze Pruisische agitator. Van de Parijse politie ontvangt de burgemeester van Brussel een brief: &quot;Mocht u ter kennis komen dat hij zijn woord heeft gebroken en enige handeling onderneemt die schadelijk is voor de Pruisische regering, onze buur en bondgenoot, dan verzoek ik u mij dit onverwijld te melden.&quot;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RADDATZ F.J. ''Karl Marx: A Political Biography.'' Little, Boston, 1978. Geciteerd in:   GABRIEL M. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 165.&lt;/ref&gt;
 
 '''Wel politiek'''
 De verdachtmaking was terecht. Drie jaar later werkt Marx samen met [[Friedrich Engels]] het meest revolutionaire geschrift van de negentiende eeuw af. Het manuscript zal bekend worden als het [[Communistisch manifest]]. Bij de publicatie is er in de geboortestreek van Marx geen sprake van [[industrialisatie]]. Beiden bestuderen de pijnlijke transformatie van agrarische naar industriële samenleving vanuit een buitenwijk van de [[Brussel (stad)|Belgische hoofdstad]] en sturen hun document in januari [[1848]] naar [[Londen]], de industriële symboolstad bij uitstek. Ze hebben lang nagedacht over hun openingszin. Ze klinkt spannend, en ze ademt de sfeer van [[Mary Shelley]]’s [[Frankenstein]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of Marx of Engels het werk kennen, is niet geweten. Mary Wollstonecraft Shelley is achttien als ze Frankenstein schrijft. De kritieken in 1818 zijn slecht maar het werk vindt de weg naar het theater waar het verhaal uitgroeit tot symbool van de menselijke onmacht tegenover de industrie. Tot op heden brengt men Frankenstein in verband met het klonen en genetica.&lt;/ref&gt; “Een spook waart door Europa – het spook van het communisme.” Engels en Marx verzenden geen [[roman]], maar een handgeschreven [[manifest]]. Het [[pamflet]] is bedoeld als programma voor een [[arbeiderspartij]] en bereikt in het begin van het crisis- en revolutiejaar 1848 een petieterig drukkerijtje in Liverpool Street. Voor de eerste oplage vol zetfouten – net zoals de eerste druk van dit manifest van de angst trouwens - volstaan duizend exemplaren. Het clandestiene document zal zich als revolutionaire geloofsbrief door Europa verspreiden. Het is de teneur van de eeuw. Of om het met Marx' en Engels' slotwoorden van het manifest te zeggen: &quot;Dat de heersende klassen sidderen voor een [[communistische]] [[revolutie]]! De [[proletariërs]] hebben daarbij niets te verliezen dan hun ketenen. Zij hebben een wereld te winnen. Proletariërs aller landen, verenigt U!&quot;
 
.

=== 1846 ===
.

* Afschaffing Engelse [[graanwetten]].

.

* Het Brussels gemeenteraadslid [[Edouard Ducpétiaux]] bestudeert de verbetering en de gezondmaking van de arbeiderswoningen en -wijken naar Londens voorbeeld.

.

* Start bouw de [[Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen|Sint-Hubertusgalerijen]].

.

* [[Adolphe Quetelet]], de stichter van het eerste openbare statistische bureau ter wereld ([[Centrale Commissie voor de Statistiek]]) organiseert een eerste volkstelling met wetenschappelijke ambitie.

.

* Op 13 juni vertrekken vroeg in de morgen de eerste treinen van [[Gare Saint-Lazare]] naar Brussel. Baron [[Rothschild (geslacht)|James de Rothschild]] en zijn Chemins de fer du Nord nodigden duizendvijfhonderd mensen uit voor deze plechtige opening van een treinrit die via Rijsel naar Brussel gaat aan een hels tempo van dertig kilometer per uur. [[Victor Hugo]] en [[Alexandre Dumas (trein)|Alexandre Dumas]] zijn van de partij. Tegen de middag is het gezelschap in Rijsel en na middernacht reizen ze door naar Kortrijk (14 juni). Daar leunt iedereen tegen elkaar aan om een glimp van het bijzondere gezelschap te zien. De tocht verloopt via Gent en Mechelen en in Brussel wacht [[Leopold I van België|Leopold I]] en zijn echtgenote [[Louise d'Orléans]] haar broers, de Franse prinsen op voor een banket in het paleis. Het pas geopende [[Gare du Nord (Brussel)|Gare du Nord]] is verbouwd tot een zwevende balzaal vol kroonluchters boven de rails.

.

=== 1847 ===
.

* Hongeronlusten doen denken om de burgerwacht opnieuw in het leven te roepen.

.

* Naast de gevangenis van Tongeren komt een nieuwe rijkswachtkazerne.

.

=== 1848 ===
[[Bestand:Philippoteaux - Lamartine in front of the Town Hall of Paris rejects the red flag.jpg|550px|right|thumb|De Franse dichter, historicus en politicus [[Alphonse de Lamartine]] (1790-1869) spreekt de woelige massa toe bij het Parijse stadhuis. Op dit doek van achttien vierkante meter toont Philippoteaux de gebeurtenissen van 25 februari 1848. Lamartine staat op een fauteuil. Om hem heen de voorlopige regeringsleden, waaronder Louis Blanc. Boven hen hangen kruitdampen, de geur van bloed is aanwezig. De gevechten zijn voorlopig zo goed als afgelopen, de chaos is er nog: een stervend paard, een gewonde op een branquart, een artilleriestuk, mondingsvuur op de achtergrond... Een doos draagt het opschrift 'Collecte voor de gewonden'. De massa beseft welk offer de strijders brachten. Bij een berg geplunderde spullen is het lijk van een metselaar neergeworpen. Zijn kameraden schoten hem neer omdat hij tijdens de gevechten plunderde. Op zijn borst is te lezen 'Dood aan dieven'. Links van de dief brengen anderen brengen goud en zilver in 'veiligheid'. Op een wit paard rijdt 'Marie van Lille' allegorisch aan met een rode vlag. Lamartine kijkt haar aan en weigert. Hij draagt een driekleur. Tussen de vele rangen en standen is er weinig eensgezindheid. Welke weg moet het na de revolutie uit? Op de achtergrond wappert een vlag die de afschaffing van de doodstraf bepleit. Lamartine is minister van Buitenlandse Zaken van 24 februari tot 11 mei. In mei onderdrukt hij de nieuwe onlusten, in juni lukt het hem niet meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In december 1848 draait zijn gooi naar het presidentschap uit op een nederlaag. De staatsgreep van Napoleon III in 1851, betekende het einde van zijn carrière.&lt;/ref&gt; Onder het tafereel komt een jongen aangelopen met een gevallen zilveren lepel. Het is de trommelslager Pierre, die de troepen met zijn trommel in charge bracht bij de verovering van Château d'Eau op de regeringstroepen. Jonge mensen zijn deelachtig en aanwezig tijdens de revolte. De scène doet denken aan de ochtend van 26 juni een seizoen later, beschreven na een hachelijke nacht door de Russische schrijver [[Alexander Herzen]] en de journalist [[P.V. Annenkov]] waarbij erg jonge mannen zich op het strijdtoneel wagen. De schrijver en de journalist luisteren naar de toespraak van een zeventienjarige jongen en zijn halfdronken makkers op de [[Place de la Concorde]] tot een kleine menigte van voddenrapers, huisbewaarders en bleke en stille bezemvrouwen. 'Zij hebben dapper gevochten' roept hij, 'wij hebben het ze betaald gezet, voor onze kameraden!' De jongen is er fier op dat hij vijf of zes van zijn vijanden met zijn bajonet heeft gestoken 'zo diep als-ie ging.' Als hij deze woorden spreekt, neemt hij de houding aan van een geharde crimineel, al dan niet wetende dat het toedoen hem veranderde in een moordenaar. De Parijse strijd verhardt dus in de zomer van 1848. Eind juni nemen ongeveer veertigduizend vrouwen en mannen de wapens op tegen de regering. Die slaat dubbelhard terug met 80.000 troepen met aan hun hoofd de even kersverse als ervaren minister van oorlog Louis-Eugène Cavaignac. Die verdiende zijn sporen in Algerije waar hij de uitroeiingstechnieken en -tactieken van de Fransen leert kennen om de inheemse bevolking onder de duim te houden en desnoods te vernietigen. Hun aanvallen noemen ze razzia’s, hun techniek is die van de verschroeide aarde. Cavaignac is een ‘enfumade’-pionier. Weerloze bevolkingsgroepen die in grotten schuilen, rookt hij uit. Als de revolutie in 1848 toeslaat, is de top van het Franse leger ervaren in de oorlogsvoering van het koloniale type. In juni krijgt Cavaignac vrij spel om de opstanden neer te slaan. Hij pakt de zaak in Parijs militair aan, zonder onderhandeling, zonder nuance. De geest van de Algerijnse oorlogvoering en de koloniale methoden vinden hun weg naar één van de befaamdste steden op het continent, dat erkennen zowel de critici als de medestanders van Cavaignac. En propaganda is hen niet vreemd. Zo prikken de revolutionairen een kind op een piek om de scherpschutters van het leger af te leiden. Het leger dicht de opstandelingen gewiekst gruweldaden, martelingen en verminkingen toe, vergelijkbaar met de Algerijnse berichten. Het Algerijnse beschavingsoffensief passen ze nu toe op het barbaarse proletariaat. Victor Hugo zit middenin de gevechten en leidt stormaanvallen op barricades van de opstandelingen. Aan zijn maîtresse Juliette Drouet beschrijft hij hoe hij onder hevig vuur ligt. Hij is nu veilig. De catastrofale taferelen die hij de laatste veertig uur onder de ogen kreeg, noemt hij onvergetelijk. Langs beide kanten laten duizenden het leven, de ziekenhuizen herbergen 2.500 gewonden – van wie elders hulp zoekt om de gevangenis of de standrechtelijke executie te vermijden zijn geen cijfers. Twaalfduizend mensen krijgen na hun arrestatie te horen dat ze hun lot een deportatie is naar Algerije, een straf die zich zal beperken tot een harde kern van 468 mannen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLAR. ''Europese lente.'', p. 562 ev, p.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Expédition de Risquons-tout.jpg|right|thumb|550px|Het Belgisch legioen probeert in de nasleep van de februarirevolutie vanuit Parijs de Belgische monarchie omver te werpen, en België te annexeren. Hun invasie werd op 29 maart afgeslagen aan de grens bij Risquons-tout.]]

[[Bestand:William_II,_King_of_the_Netherlands,_by_Nicaise_de_Keyser.jpg|thumb|550px|Willem II volgde zijn vader in 1840 op en liet diens aspiratie om de Zuidelijke Nederlanden opnieuw bij zijn koninkrijk te voegen, niet varen. Hij overlijdt in 1849. Portret door [[Nicaise de Keyser]].]]

[[Bestand:Friedrich Engels (1891).jpg|thumb|550px|[[Friedrich Engels]] in 1891 (1820-1895) was een Duits industrieel en de zoon van een succesvolle Duitse textielbaron, sociaal wetenschapper en auteur. In 1845 publiceerde hij ''De Toestand van de Arbeidersklasse in Engeland'' en in 1848 was hij mede-auteur van ''Het Communistisch Manifest'' (met Karl Marx). Later steunde hij Marx om Het Kapitaal te schrijven. Na Marx' dood bewerkte hij het tweede en derde deel. Zijn vader zond Friedrich naar Engeland om diens katoenfabriek in Manchester te runnen. Gechoqueerd door de armoede schreef hij de ‘Toestand van de arbeidersklasse in Engeland in 1844’. Tijdens een ontmoeting met Karl Marx kwam hij erachter dat beiden dezelfde ideeën hebben over kapitalisme. In juli 1845 neemt Engels Marx mee naar het Engeland van Mary Burns en haar zus Lizzie. Die brengen hem in contact met de Chartisten. Terug in Brussel, richten Engels en Marx in januari 1846 het ‘Communistische Correspondentie-Comité’ op om socialistische leiders te verenigen.]]

.

{{Cquote|'''Van oudsher beamen zowel marxistische als niet-marxistische historici dat 1848 een overgang vormt, of zelfs een breuk, tussen een primitieve periode, een periode van de 'voorlopers', en een tweede periode waarin het socialisme op een nieuwe basis van start gaat, hoewel het belangrijke elementen uit de eerste periode vasthoudt en omvormt. Wat vanuit dit gezichtspunt als belangrijk verschijnt, is het feit dat socialistische systemen of socialistische ideeën voor 1848 geformuleerd werden, vooral in de vorm van 'utopische' systemen - een kwalificatie die reeds werd gegeven door tijdgenoten en die ook werd gebruikt door Marx en Engels in hun Communistisch Manifest in 1848.'''|[[Etienne Balibar]]}}

[[Bestand:March15.jpg|thumb|550px|Revolutie tot in Hongarije. Mihály Zichy toont hoe [[Sándor Petőfi]] het [[Nemzeti dal]] voorleest aan het volk op 15 maart 1848.]]

[[Bestand:Iishmarx.jpg|thumb|550px|Het [[Communistisch Manifest|Communistisch Manifest]], [https://nl.wikisource.org/wiki/Manifest_van_de_Communistische_Partij manuscript], 1848. Het [[Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis]], één van de grootste onderzoeks- en documentatiecentra ter wereld voor de arbeidersbeweging, bewaart het handschrift.]]

.
 
* Europa kent een [[Cholera]]-epidemie en een hongersnood die blijft duren. In december bezwijkt [[Emily Brontë]] (°1818) aan [[tuberculose]]. Ze is dertig en is net als haar zussen een succesvol schrijfster. Een jaar eerder schreef ze ''[[Woeste hoogten]]'', later op muziek gezet door [[Kate Bush]] met [https://www.youtube.com/watch?v=Fk-4lXLM34g Wuthering Heights]. Dit crisisjaar leidt overal tot revoluties en treft de armen meer dan de rijken. Over armen wordt minder geschreven dan over rijken. Brontë behoorde tot de laatste categorie. Het begint bij de [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] in [[Parijs]]. Die deint uit over Europa, alleen Engeland en België blijven gespaard. De revolutie draait in het nadeel uit voor de opstandelingen. In Brussel werken [[Friedrich Engels]] en [[Karl Marx]] hun [[Communistisch manifest]] af, het pamflet is net te laat om de revolutie op hun conto te schrijven.

.

* Afschaffing van de dagbladzegel waardoor de krantenprijs halveert. Kranten waren tot nu toe enkel betaalbaar door de elite.

.

* In Gent, ten noorden van het Sint-Pietersplein, tussen de straten Blandijnberg en Rozier gaat de Cité Ouvrière of het [[De Vreesebeluik]] open. Midden jaren dertig van de twintigste eeuw zal het plaats maken voor de universiteitsbibliotheek en de [[Boekentoren]]. Lieven De Vreese richt het in als een modelcité in contrast met het [[Bataviabeluik]] (gesloopt in 1881 om plaats te maken voor het Instituut der Wetenschappen, het universiteitsgebouw aan de [[Jozef Plateau|Plateaustraat]]). De Vreese voorziet zijn beluik van een monumentale toegang op het [[Sint-Pietersplein (Gent)|Sint-Pietersplein]]. De openbare stadspomp uit 1836 zorgt voor water.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=3ihIFYJkjKo '''♥ BEELDFRAGMENT OVER HET PRILLE ONTSTAAN VAN DE VAKBONDEN EN DE MAATSCHAPPIJEN VAN ONDERLINGE BIJSTAND''' (10 Min.).]

.


 '''De [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] van 1848'''
 
 .
 
 De [[liberale]], conservatieve burgerij vindt [[armenzorg]] en [[barmhartigheid]] nefast: het zet de armen niet aan tot werken maar tot ledigheid is de redenering. De oorzaak van het pauperisme en de armoede leggen ze bij hun zedeloosheid, hun luiheid, hun egoïsme, hun drankzucht en hun gebrek aan spaarzaamheid. Tot de situatie niet langer houdbaar is. 'De wind van de opstand waait, de storm verschijnt aan de horizon' schrijft [[Alexis de Tocqueville]] aan de vooravond van de 1848. En hij vervolgt: 'Ik krijg te horen dat er geen gevaar is omdat er geen rellen zijn; ik krijg te horen dat er geen revolutie op handen is omdat er geen onrust zichtbaar is aan de oppervlakte van de samenleving. Heren, sta me toe op te merken dat u zich vergist.' 
  
 .
 
 '''1. Europa ten prooi aan revolutie'''
 In februari 1848 valt het slapende Europa ten prooi aan een vroege industriële revolte én een late - misschien wel haar voorlaatste voedselcrisis. Met een revolutie tot gevolg. Als die in Parijs losbreekt, ontbrandt Europa: Duitsland, het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk, het latere Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Polen, Joegoslavië en Roemenië; overal waait de revolutionaire wind. Ze waait in landelijke streken, in de steden en in industriële gebieden en ze sleurt alle klassen mee: de boer, de proletariër, de burger, de kapitalist. In Nederland wijst de Groningse theologische hoogleraar P. Hofstede de Groot twaalf dagen na de februari-revolte al op het belang van 'menslievende verenigingen', niet zozeer om hun filantropie, hun hulp of hun caritas maar veeleer om de opkomende arbeidersklasse zo op te voeden 'dat zij hare vrijheid niet misbruikt tot het genot van dierlijke uitspatting, maar gebruikt tot het verkrijgen van menschelijke beschaving.' Lees: de arbeidersklasse politiek en sociaal onmondig te houden. Zijn belangrijkste voorstel van Hofstede de Groot is een 'Algemeen Patronaat der gegoeden over de geringen' in te voeren om 'den oorlog die dreigt uit te barsten van de armen tegen de rijken te verhoeden.' De liefdadigheidsverenigingen en de politie vormen het negentiende eeuwse het antwoord op de angst bij de heersende klasses die de dreiging voelt van een oorlog van de armen (numeriek in het overwicht) tegen een kleine, elitaire groep van rijken. Welzijswerk en politie houden zo de arbeiders 'arbeidsgeschikt', ze disciplineren, socialiseren en compenseren de frustraties van het arbeidsproces. Politie en welzijnswerk waarborgen zo het voortbestaan van de klassenmaatschappij en voorkomen de klassenstrijd. Vier dagen na deze rede zou Willem II zich in één nacht bekeren tot het liberaal conservatisme.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;H.C.M. MICHIELSE. ''De burger als andragoog. Een geschiedenis van 125 jaar welzijnswerk (1848-1972)'', Meppel, Amsterdam, 1977, p. 11.&lt;/ref&gt; 
  
 .
 
  '''2. Niet in België''' 
 In Brussel, de hoofdstad van zijn jonge natie verneemt [[Leopold I van België|Leopold I]] hoe het zijn schoonvader [[Louis-Philippe]] in Parijs vergaat en hoe die ten val komt. Ongerust schrijft hij zijn nicht - de Britse Queen [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|Victoria]] - een brief met de vraag 'Waar zal dit eindigen?' Tot zijn verwondering reageert zijn land patriottisch, inclusief de arbeidersklasse. Brussel ligt op tien uur reizen van Parijs en toch laat het proletariaat zich ''niet'' tot de internationale oproer verleiden terwijl het in Parijs, Berlijn, Wenen en Madrid tot straatgevechten komt. Integendeel, ze toont nationale sympathie. Dat eensgezinde patriottisme is wellicht voor een stuk te danken aan het voorbije beleid van de oorlogsminister [[Pierre Emmanuel Félix Chazal]], ooit een Fransman en aanhanger van [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] en de premier [[Charles Rogier]]. Die stak zijn [[utopisch socialisme]] nooit onder stoelen of banken. 
 
 .
 
  '''3. Politiestaat'''
 De revolutionaire crisis dringt de regering diverse doelen op: 1. De indoctrinatie (met godsdienst) en de beteugeling (gevangenissen) van het proletariaat; 2. In 1850 stemt het parlement de wet op de behandeling van de krankzinnigen. De wet steunt op de voorstellen van Guislain en Ducpétiaux uit 1832; 3. De installatie van een wij/zij, bourgeoisie versus het proletariaat denken en een volstrekte scheiding van de beide klassen (parken blijven voorbehouden voor de 'betere' klasse, net zoals de passages en overdekte winkel-gallerijen); 4. De binnenlandse politieke en sociale onrust vermijden en ordehandhaving; 5. De revolutie buiten het land houden. Die buitenlandse dreiging loert van uit Frankrijk en Nederland. Daar laat Willem II de droom van zijn vader die hij sinds 1840 opvolgde - het terugwinnen van de Belgische gebieden - niet varen. In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek. Dit zogenaamde [[Belgisch legioen (1848)|Belgisch legioen]] stak op 29 maart 1848 de Belgische grens over om er opstanden uit te lokken en de monarchie omver te werpen. De legerafdeling van [[Joseph Fleury-Duray|Joseph Fleury]] wachtte ze op, doodde zeven revolutionairen en jaagde ze uiteen bij [[Risquons-Tout]]. Van de zestig gevangenen veroordeelde het Antwerpse [[Hof van assisen]] zeventien van het tot de doodstraf.
 
 .
 
 '''4. De indoctrinatie en de beteugeling van het proletariaat'''
 Na de ‘grote schrik’ van 1848 juicht de geestelijkheid de komst van de spoorweginfrastructuur toe: ze zorgt dat fabrieksarbeiders pendelen en dat de arbeider onder de hoede van de herder blijft; de spoorwegen zijn het antwoord op de ontvolking van het platteland tegen en een ventiel voor de industriesteden die uit hun voegen te barsten. De betaalbare spoorabonnementen voor arbeiders in 1869 zijn er de concretisering van. Met het omgekeerde effect hield de geestelijkheid echter geen rekening: de pendelarbeid verspreidde het socialisme en de mentaliteit van de stad naar het platteland. Na de ‘grote schrik’ juicht de vrijzinnige en liberale Belgische burgerij de geestelijkheid toe en relativeert ze haar eigen antiklerikalisme: de burgerij had de proef van de revolutie succesvol doorstaan en één les geleerd: de subversie van het proletariaat was met een krachtig tegengif te bestrijden: de moraliserende kerk. ‘Deze agitatie van radicalen’ schreef een liberale krant op 31 maart 1848 ‘ondermijnde de zedelijkheid van de arbeiders. Tevoren luisterden zij naar de stem van het christendom en beschouwden zij hun leven als een pelgrimstocht naar de beloning voor de zware last die ze torsten.’ Het leidde tot een vreemde klasse-solidariteit tussen gelovigen en vrijzinnigen: de godsdienst moest plotsklaps en opnieuw uitgroeien tot ‘de trouwe vriend van het volk.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN ISACKER KAREL. ‘’Mijn land in de kering 1830-1914. Deel I, Een ouderwetse wereld 1830-1914,’’ Nederlandse boekhandel, Antwerpen, 1984, p. 129.&lt;/ref&gt;
 
 . 
 '''5. ♣ De eeuw van het stadspark'''
 De uitzichtloze ellende in de beluiken, de stadskankers zijn het best te bestrijden met het [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanniaanse]] recept dat Parijs na de juli-revolte beproeft. Het [[Haussmann|Haussmannisme]] elimineert volkswijken in ruil voor prestigeprojecten van boulevards, een justitiepaleis, gevangenissen, stations... en natuurlijk niet te vergeten de stadsparken als groene longen. In België is de uit Duitsland afkomstige en in Brussel overleden Frédéric Édouard Keilig (1827-1895) een erg productieve landschapsarchitect. Hij ontwerpt onder meer het Ter Kamerenbos, het Park van Laken, het Stadspark in Antwerpen, het Luikse Parc d'Avroy en het Maria Hendrikapark in Oostende. Ook Louis Fuchs (1818–1904), eveneens uit Duitsland afkomstig en in Brussel overleden is geen onbekende. Hij behoort tot de top drie van de Belgische tuin- en parkarchitecten. Fuchs gaf les op de Mechelse land- en [[PTS Campus Mechelen|tuinbouwschool]] en de École d’Horticulture de l’État. In 1861 mag hij zichzelf de eerste groeninspecteur van Brussel noemen. Hij ontwerpt de Brusselse parkbegraafplaats in Evere, het [[Leopoldpark (Oostende)|Leopoldpark]] in Oostende, het stadspark Sint-Donatius in Leuven, het Kasteel Drie Koningen in Beernem, het Kasteel d'Aertrycke in Torhout, het park van de [[tuinbouwschool van Vilvoorde]], het Park van Kasteel Den Brandt in Antwerpen, het domein van het kasteel van Beervelde.
 
 .
 
 '''6. Wij/zij'''
 De burgerij stimuleerde de segregatie om de confrontatie met de viezigheid, de ellende en de ondeugden buiten haar blikveld te houden. Voor de rest vreesde ze de epidemie die iedereen kon treffen. ‘De wet van 1 juli 1858 beoogde de sanering van ongezonde buurten door onteigening en afbraak. Na de cholera van 1866, de ergste van de eeuw met 43.000 slachtoffers in het hele land, hoofdzakelijk in de krottenwijken, laat de wet van 1867 de onteigening toe voor alle stadsverfraaiing.  
 
 .
 
 '''7. Landbouwscholen: onrust vermijden en orde'''
 Op 3 april 1848 zorgt een wet voor inrichtingen die de overlast van de zwervende jongeren moet inlossen: voor [[Édouard Ducpétiaux]], de inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid is dit een kans: hij realiseert zijn hervormingsscholen. Inspiratie vindt hij in het Franse [[Mettray]], een eerste landbouwschool voor jonge delinquenten. Het accent ligt minder op straf en meer op (her)opvoeding om van de jongere een ‘nuttige burger en bekwame arbeider' te maken en zo de 'armoede en bedelarij uit te roeien’. Ook  [[Charles Rogier]], de minister van binnenlandse zaken vindt de inrichting van tuinbouwscholen zaak. Het K.B. van 30 april 1849 is het startschot voor het Institut Royal d'horticulture in [[Gentbrugge]], in het tuinbouwbedrijf van Van Houtte. In [[Vilvoorde]] komt er in dat jaar het Koninklijke Instituut voor horticultuur nabij de plantenkwekerij De Bavay.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN DAMME SYLVIE. ''Landschapsontwerp in Vlaanderen. Landschap als narratief en integrerend medium in de ruimtelijke ontwerppraktijk'', Garant, Antwerpen, 2013, p. 50. Verder schrijft ze: 'Het doel van deze scholen luidde kernachtig, maar enigszins eenzijdig: &quot;door theorie en praktijk goed boomkwekers vormen die een volledige kennis hebben van alles wat hun beroep betreft&quot;. De scholen waren in hoofdzaak gericht op sierplantenteelt, waaronder ook uitheemse sierplanten. De goede reputatie van de scholen zorgde ervoor dat gaandeweg ook buitenlandse studenten naar Vlaanderen afzakten om er vakkennis en wetenschappelijke ervaring op te doen. Tegelijk zorgt de internationale bekendheid van zowel de lesgevers als de afgestudeerden voor de wereldwijde vermaardheid van de Vlaamse tuinbouw. (...) Geen enkel vak richtte zich op de publieke ruimte.&lt;/ref&gt; In [[Ruiselede]] komt een instelling voor jongens in 1849, in [[Beernem]] komt een instelling voor meisjes in 1853 en in [[Wingene]] komt er in 1855-56 een opleiding voor scheepsjongens. Ruiselede wil 500 jongens, Beernem wil vierhonderd meisjes en een aantal kinderen tussen de twee en zeven. Wingene wil honderd jongens en bouwt voor hen een schoolschip. Het matrozenbestaan lijkt even avontuurlijk als aanlokkelijk. De eerste schoolhoeve start op het Sint-Pietersveld in Ruiselede (in gebouwen bedoeld als suikerfabriek) en wordt tot in het buitenland beroemd. Helaas: de tucht is repressief militair en het personeel bestaat uit ex-militairen. Veel opvoedkunde is er niet. Doorgaans gaat het om jonge kinderen: één op drie is jonger dan twaalf en de meesten zijn bij aankomst analfabeet. De instelling beoogt een complete vorming: sport, gymnastiek, muziek (eigen fanfare). In 1859 is 186 hectare gecultiveerd, met een groentetuin en boomgaard. De productie komt de jongeren, het personeel en gevangenissen ten goede. Vanaf 1910 leidt de instelling op tot andere beroepen dan landwerker: kleermaker, schoenmaker, schrijnwerker, smid... 
 
 .
 
 '''8. De revolutie buiten houden'''
 NEDERLAND In Gent kan Willem II rekenen op een kleine, fanatieke [[Orangisme (na 1830)|orangistische]] kern. Gedurende het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, tussen 1815 en 1830 ontpopt Gent zich  tot een universiteitsstad, havenstad en industriestad. Dankzij Willem II - de man kreeg in Gent onlangs zijn standbeeld - komt er een zeehaven met het [[Kanaal Gent-Terneuzen]] en de katoenweefsels vinden een ongezien afzetgebied in Nederlands-Indië. Niettegenstaande de Gentse orangisten liefst Frans spreken, verklaren deze drie elementen waarom de stad de [[Belgische Omwenteling]] niet toejuicht. Na 1848 vernevelen die orangisten en gaan ze op in de Liberale Partij.
 FRANKRIJK In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek waar ook België deel van uitmaakt. Dankzij de inlichtingendienst slaagt het Belgisch leger er in om deze tweeduizend revolutionairen bij [[Risquons-Tout]] en [[Quiévrain]] tot staan te brengen. 
 Het is in die context dat de regering België omvormt tot een [[politiestaat]]. Het is in die context dat de Liberale regering van [[Charles Rogier]] de sinds 1831 in slaap gedommelde [[Burgerwacht]] nieuw leven inblaast en hen op zondagmorgen (tot ongenoegen van de kerk) laat oefenen. Dat leidt niet tot militaire expertise noch tot discipline onder de bewapende mannen. De bevolking noemt hen een 'operetteleger' en sommige van hun interventies lopen uit de hand. Eind februari, na de Parijse revolte, roept de Justitieminister de gemeenten op om paspoorten streng te controleren, danszalen voor middernacht te sluiten en samenscholingen van meer dan vijf personen te verbieden. En er volgen preventieve uitzettingen van vreemden die de 'publieke rust in gevaar brengen'. De politie of de staatsveiligheid arresteren [[Karl Marx]] en zijn vrouw, [[Jenny von Westphalen]] die sinds 1845 in Brussel verblijven. In de nacht van 1 op 2 maart zetten ze hen het land uit, nadat [[Jenny Marx]] een nachtje in de gevangenis nabij de grote markt 'Den [[Amigo (Brussel)|Amigo]]' verbleef. De pers sprak er schande over dat deze adellijke vrouw tussen de prostitués, straathoertjes en kruimelcriminelen moest hokken. In hoeverre het verhaal klopt, is moeilijk te achterhalen, er bestaan verschillende versies van. Sommige bronnen zeggen dat Marx ook hier werd opgesloten. Wat tegenwoordig een hotel is voor de rijkere klasse - sleeën rijden af en aan pal in het centrum - was in 1848 gewoon een eeuwenoude gevangenis. Je kan de celstructuur aan de buitenkant nog herkennen. In elk geval leidde de opsluiting van de adellijke Jenny tussen volksmensen tot een schandaal. Kranten spraken er schande van en op vraag zou Jenny een aparte kamer hebben gekregen. In de zestiende eeuw droeg deze gevangenis naam 'Vrunt'. Vrunt betekent 'gevangenis van de heer', een luxecachot voor de hogere klasse die men in een soort huisarrest plaatste. De Spanjaarden vertaalden 'vrund' verkeerdelijk in 'vriend' en zo kreeg 'Den Amigo' zijn naam. 
 

.

=== 1849 ===
[[Bestand:Louis_van_Houtte00.jpg|thumb|right|550px|[[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876): de tuinbouwschool als reactie op de revolte van 1848 en als antithese van de gevangenis.]]

.

* De Amerikaanse schrijver en dichter [[Edgar Allan Poe]] overlijdt, hij is 40.

.

* ♣ De Ieperling [[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876) studeerde in Frankrijk en nam in 1830 actief deel aan de Belgische revolutie. Kort na de onafhankelijkheid schopt hij het tot hoofd van de Brusselse Kruidtuin. In 1833 richt hij het tijdschrift ''L'Horticuleur belge'' en later volgt ''Flore des serres'' met overvloedige kleurenillustraties. Geen land dat meer tuintijdschriften kent dan België. Het aantal vakbladen loopt op tot veertig, meestal in het Frans, die in groeiende en luxueuzere oplagen verschijnen: ''Herbiér de l'Amateur des Fleurs'', ''La Belgique Horticole'' tonen kleur en detail van de plantenwereld en de Amerikaanse, de Aziatische en de Afrikaanse import. Nadat de prachtige platen vernist zijn doen ze sprookjesachtig en onwerkelijk aan. In 1839 kiest Van Houte - na een reist door Brazilië - voor de bloementeelt in Gentbrugge en vestigt naast zijn kwekerij een lithografische drukkerij. Daar drukt hij tussen 1845 en 1880 de drieëntwintigdelige ''Flore des Serres et des Jardins de l'Europe''. en na de revolutie van 1848 richt hij bij zijn kwekerij de middelbare landbouwschool van Gentbrugge op als geëngageerde reactie op de revolte. Mannen van naam leren er de orchideeën en azaleakweek kennen, de snoeikunst en het leifruit. De combinatie van een wetenschappelijk gerund bedrijf, de vraag naar bloemen en fruit, de tuinbouwkundige genootschappen, de geïllustreerde vakbladen en de tuinbouwscholen doen de pomologie - de wetenschap van de fruitrassen - opklimmen tot een respectabele en internationale discipline.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUDO VANDAMME (Ed.). ''Uitgelezen bloemen. Botanische boeken en orchideeënprenten uit Brugse verzamelingen'', De Biekorf, Brugge, 1997; WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 44-45.&lt;/ref&gt; 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Thomas.Cook.jpg|[[Thomas Cook]] (1808–1892) is de stichter van een reisorganisatie.
File:Marx+Family and Engels.jpg|Marx en familie, samen met F. Engels.
File:Edouard_Ducpetiaux1871.jpg|[[Edouard Ducpetiaux]].
File:Rowland_Hill_-_Project_Gutenberg_etext_13103.jpg|[[Rowland Hill |Rowland Hill]].
File:Thamestunnel.jpg|De Thamestunnel.
File:Thames_tunnel_construction_1830.jpg|De Thames tunnel constructie.
File:DelaneysFamineStatute.JPG|Hongersnoodmonument van [[Edward Delaney]] uit 1967 in Dublin.
File:Charles_Rogier_(02).jpg|[[Charles Rogier]].
File:Edgar_Allan_Poe.jpg|[[Edgar Allan Poe]].
File:Petőfi_Sándor.jpg|Daguerreotype van de Hongaarse revolutionair [[Sándor Petőfi]] (1823-1849). 
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE TWEE: 1849-1890 =

[[Bestand:Leopoldpark Oostende kiosk.jpg|thumb|Kiosk, Leopoldpark, Oostende|thumb|550px|Leopoldpark Oostende, kiosk.]]

[[Bestand:Paris._Lacs_du_Bois_de_Boulogne_-_Charles_Rivière_del._et_lith._LCCN2016652456.jpg|thumb|550px|In 1848 koopt de Franse staat het bos en verkoopt het in 1852 Parijs. Georges-Eugène Haussmann transformeert het tot een Engels park, op de allée Reine Marguerite en de avenue Longchamp na.]]

[[Bestand:Hyde_Park_Bicycling_Scene_1896_Robert_W_Paul_London_Royal_Park.webm|thumb|550px|Hyde Park in Londen dateert uit de 17de eeuw. Prins Albert organiseert er in 1851 de eerste Wereldtentoonstelling. [[Joseph Paxton]] bouwde [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]], een gebouw van glas en staal.]]

[[Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg|thumb|550px|Central Park opende haar poorten voor het publiek in 1859.]]

{{Cquote|'''Een andere noviteit van de negentiende eeuw was de [[wereldtentoonstelling]], de opvallendste combinatie van een panoramische blik en encyclopedische vaststelling. Het begon met de Great Exhibition of the Works of Industry of All Nations in het Londense Hyde Park (1851), waarvan het spectaculaire kristallen paleis, een zeshonderd meter lange hal van glas en ijzer, tot op de dag van vandaag in de herinnering voortleeft, hoewel het later naar de rand van de stad overgebrachte restant van het gebouw in 1936 afbrandde. De Great Exhibition was een product van het beginnende spoorwegtijdperk. Alleen de spoorwegen maakten het mogelijk meer dan honderdduizend tentoonstellingsobjecten en één miljoen bezoekers van buiten de stad naar de plaats van bestemming te krijgen - een voorafspiegeling van het 'expo-toerisme' van later tijden. (...) Tot 1914 volgden er talrijke wereldtentoonstellingen of grote internationale tentoonstellingen, expositons universelles, world's fairs, en elk ervan verwezenlijkte in haar eigen tij en op haar eigen plek een eigen ideologisch programma: Parijs (1855, 1867, 1878, 1889, 1900), Antwerpen (1885, 1894), Barcelona (1888), Brussel (1897, 1910), Chicago (1893), Gent (1913), Londen (1862, ook de Colonial and Indian Exhibition van 1886), Luik (1905), Milaal, 1906, Melbourne (1880), Philadelphia (1876), St. Louis (1904), Wenen (1873).'''|[JÜRGEN OSTERHAMMEL, p. 37.]}}

== Jaren vijftig van de negentiende eeuw ==
'''In Frankrijk laat de autoritaire Louis Napoléon zijn ideeën samenvallen met de technocratische romantiek en bouwwoede. Tijdens zijn Tweede Keizerrijk bloeit de bouwsector, de spoorwegen, de kolenmijnen... De goudkoorts van Californië en Victoria maken goedkope leningen mogelijk. De straatgevechten en de barricades leidden in Parijs tot infrastructuurprojecten. Ook in het postrevolutionaire Madrid en Wenen komen grootschalige programma's. In Berlijn komt het initiatief tot de contrarevolutie van de politieman Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey (1805-1856). Zijn professionalisering van het korps tijdens de revolutiedagen en hun harde aanpak van de demonstraties, maakte hen gehaat en gevreesd, met von Hinckeldey op kop. Met zijn gecoördineerde hervormingen na de revolutie sleept hij Berlijn eigenhandig de moderniteit in. Hij opent gaarkeukens, bad- en washuizen in de armenwijken, opvangtehuizen voor kwetsbaren, er komt een modern brandweerkorps en een properwaterleiding. Von Hinckeldey ziet het belang in van de jonge wetenschap, de statistiek in. Met tabellen en grafieken bestudeert hij de omvang van de armenzorg, de voedselprijs, de demografie, de doodsoorzaken, de huurprijzen enzovoort. Daartussenin zoekt hij verbanden, correlaties, oorzaken en gevolgen. Geleidelijk aan nemen de stad en de staat de kritische argumenten en de taal van de hervormingsgezinde Friedrich Engels, Karl Marx en consoorten uit de eerste helft van de eeuw over. De Berlijnse bevolking bekijkt de initiatieven van von Hinckeldey aanvankelijk met argwaan, na de uitvoering groeit hun sympathie. Als hij een clandestien gokhol in het elitaire Hôtel du Nord ontruimt, en de jonge aristocratische gokkers in de cel gooit, taant von Hinckeldeys reputatie bij de adel en het koningshuis. Het incident, aangevuld met onterechte beschuldigingen leiden tot een pistolenduel. Op 10 maart 1856 krijgt de zwaar bijziende von Hinckeldey op de Jungfernheide, ten Noorden van Berlijn een kogel in de borst. Met zijn dood wijzigt de beeldvorming bij de brede bevolking. De strenge en gehate politieman is nu een volksheld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld, 1848-1849,'' Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 855-861.&lt;/ref&gt; In 1904 verwerft de stad Charlottenburg een tweehonderd hectare van de Jungfernheide en legt er stadspark en de eerste Berlijnse arbeiderstuinen aan. Sinds 1856 staat er waar het duel plaatsvond een gedenksteen voor Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.'''

.

[[Bestand:Knut Ekwall-Frieriet.jpg|thumb|550px|♣ Een gevolg van de oprichting van de tuinbouwscholen, is de introductie van de kamerplant en handboeken voor hun verzorging. Kamerplanten dienen een esthetisch doel, als voedsel, medicijn of kruid hebben ze geen functie. Dit schilderij van [[Knut Ekwall]] (1843-1912) uit de jaren tachtig van de negentiende eeuw toont een overdadig burgerlijk interieurs met varens en palmen. De kunstenaar Robert Koehler (1850–1917) schildert omstreeks 1895 een gelijkaardige palm in zijn 'First Snow'. Verder heeft de komst van de kamerplant te maken met de moraliserende burgercultuur, het verdwijnen van de natuur door de industrialisatie en de verstedelijking. In Nederland zien na 1870 de Floralia-verenigingen het levenslicht. Ze staan in het teken van de volksverheffing. Het doel is om Jan met de pet plantenverzorging te leren. Prijskampen, stekjes uitdelen, beoordelingen moeten de gewone man beschaving en schoonheidszin bijbrengen. In 1873 is er de oprichting van de 'Floralia' in Amsterdam, een 'Vereeniging tot volksbeschaving door het kweken van planten.' Kritiek op de vaak gebrekkige verzorging verzorging is er ook te horen. Ze leven in gevangenschap als stumperds en invaliden. In 1880 schrijft De La Blanchère in zijn werkje ''De Kamerplant'' dat kamerplanten niet bestaan, net zoals landvissen niet bestaan. Ze zijn bannelingen en uit hun omgeving weggerukt. Een begrijpbare commentaar. Arbeiderswoningen zijn donker, vochtig en koud en hun bewoners kunnen tijd, geld noch energie vrijmaken voor plantenverzorging. Alleen planten zoals varens die tegen een stootje kunnen, vinden in de arbeiderswoningen onderdak. De burgerij waagt zich aan palmen, begonia's, primula's, bromelia's, orchideeën, cineraria's, fuchsia's, hedera's, clivia's en cyclamen waarbij de burgervrouw zich bekommert over haar groene kroost als waren het haar eigen kinderen. Ze schikt ze in hoekjes en op tafeltjes, in bakken of banken, hangend en overdadig. Een handboek uit 1901 waarschuwt voor overdreven wansmaak. Strikjes en lintjes ter versiering, horen niet. In Nederland drukt het spreekwoord 'Achter de geraniums zitten' de totale burgerlijke nutteloze verveeldheid uit en in Vlaanderen klimt de vrouwentong of de sanseveria in de jaren zestig en zeventig op tot vensterbankkoningin.]]

[[Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg|thumb|550px|De steden die de onrust van 1848 kenden, probeerden de herinnering aan de opstand uit het collectieve geheugen te wissen. Mensen zijn ruimtelijke wezens en herdenkingen zijn historische problemen: de plekken zelf kunnen niet vertellen, alleen de mensen die er samenkomen hebben een verhaal. Om de fysieke revolutieruimte aan te pakken stellen de contrarevolutionairen in Parijs en Napoleon III  [[Georges-Eugène Haussmann]] aan tot [[stadsarchitect]]. Het stratenpatroon en de woonkwaliteit in de stad zijn een ramp, verkeer raakt nauwelijks vooruit. Het koningshuis verliet in de zeventiende eeuw om die reden Parijs en ruilde het [[Louvre]] in voor [[Versailles (paleis)|Versailles]]. Bovendien hebben de stegen en de eeuwenoude bebouwing drie revoluties laten gedijen: de [[Franse Revolutie]], die van [[1830]] en die van [[1848]]. De revolutionaire opstanden waren nauwelijks onder controle te krijgen: kronkelige krotstegen zijn ideale vluchtwegen en smalle straten laten toe om barricades op te werpen. Politie en het leger raken niet in de opstandige wijken en bij het bombarderen van barricades worden die alleen maar sterker. De boulevards die Haussmann doortastend aanlegt, rekenen af met deze nadelen. De stad diende niet langer van buitenaf verdedigd te worden tegen vreemde troepen, maar tegen zijn eigen inwoners, het proletariaat. Tegelijk verwezenlijken de boulevards een sociale en economische functie. Flaneergedrag zorgt voor een nieuw soort consumentisme. De woningen die Haussmann er optrekt zijn bedoeld voor burgers die hun huisraad liever niet als barricade gebruiken. En hoe hoger de verdieping, hoe lager de welvaart van de bewoners. De ruimtes onder de dakpannen zijn gereserveerd voor het huispersoneel. Arbeiders komen er niet in, daar zijn smerige buurten voor. [[Richard Sennett]], een pijprokende en oude stadssocioloog drukt het zo uit: 'De economische ecologie van de nieuwe stad had veel weg van vuil ondergoed onder een baljurk.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''Stadsleven. Een visie op de metropool van de toekomst,'' Meulenhof, Amsterdam, 2018, p. 47; voor een positievere kijk op Haussmann zie: DIRK VELGE. ''De ziel van Parijs. Bijzondere plekken, mensen en geschiedenissen,'' Hannibal, sp. 2021, p. 185-194.&lt;/ref&gt; De [[burgerij]], een klasse die ontstaat met de [[Industriële Revolutie]] trekt van bij het begin de neus op voor het 'gewone volk'. [[Cholera]] en andere ongeneesbare ziektes vormden daar de reden toe. Op de boulevard maken de ruime, gemeenschappelijke houten tafels (waar onbekenden samenzitten) plaats voor de kleine, metalen ronde tafeltjes voor een koppeltje of kleine gezelschappen. Kortom, het meubel biedt een [[hygienisch]]e (en sociale) bescherming. Stadsbewoners laten zich niet langer door wildvreemden aanspreken. In oudere tijden was het gebruikelijk op onbekenden af te stappen, die bij de arm of de hand te nemen en discussies of gesprekken aan te gaan. Dit gedrag evolueert van de herberg waar alle sociale standen door elkaar discussiëren naar de ingetogenheid van het café, de plaats waar sinds de ontdekkingsreizen koffie gedronken wordt en de sociale status in bubbels wordt uitgedrukt. Voltaire was zo'n vroege cafébezoeker. Hij pleit ervoor om de derde stand op afstand te houden. In het openbaar vervoer gaat het er net zo aan toe. Waar reizigers uit alle klassen in een zeventiende-eeuwse postkoets of een [[diligence]] het zelfde tarief betalen en onbekommerd de reis en hun leven met elkaar delen, worden de [[Omnibus (vervoermiddel)|omnibus]] (het openbaar vervoer dat de [[Metro (vervoermiddel)|metro]] voorafgaat), de (paarden)tram en de trein het toonbeeld van een klassensegregatie. In 1844 tellen de Belgische spoorwegen 290 rijtuigen in derde klasse, 186 in tweede en 110 in eerste. Ook de wachtzalen kennen de klassenscheiding.]]

.

=== 1850 ===
.

* De armoede in België bereikt ongekende hoogtes: in de steden is 1 op 4 arm, op het platteland 1 op 5. In Oostende overlijdt de eerste koningin van België. Ze is achtendertig. [[Louise Marie van Orléans|Louise Marie]] (1812-1850) schonk het leven aan de prinsenkinderen [[Lodewijk Filips van België|Lodewijk Filips]] (1833-1834), [[Leopold II van België|Leopold (II)]] (1835-1909), [[Filips van België|Filips]] (1837-1905) graaf van Vlaanderen en vader van [[Albert I van België|Albert I]] en [[Charlotte van België|Charlotte]] (1840-1927), die in 1857 met aartshertog [[Maximiliaan van Mexico|Maximiliaan]] huwde en keizerin van [[Mexico (land)|Mexico]] werd. De koningin is ziek sinds 1849, waarschijnlijk aan [[tuberculose]]. Ook de rellen in Parijs van 1848 die koning Louis-Philippe van zijn troon verdreef, beïnvloedden de gezondheid van de koningin. In Oostende hoopt ze op krachten te komen. Ze overlijdt er in het bijzijn van haar echtgenoot. Een trein brengt haar lichaam drie dagen later naar Brussel. De jonge Leopold II verblijft regelmatig in Oostende tot haar dood. Dat leidt ertoe dat hij Oostende zal uitbouwen tot koningin der badsteden en het praalgraf van zijn moeder daar onderbrengt. 

.

* Frankrijk intervenieert in Algerije, Senegal, Gabon, Ivoorkust terwijl Engeland zich toelegt op Indië, Australië en Nieuw Zeeland.

.

* Architect [[Joseph Jonas Dumont]] ontwerpt de gevangenis van Verviers en het Justitiepaleis te Verviers. In 1851 tekent hij de gevangenis van Leuven, die van Dinant en Charleroi. De idee van het Belgische gevangeniswezen gaat terug op de ideeën van Ducptétiaux uit 1830, na de revolte van 1848 komt alles in stroomversnelling.

.

* Oprichting [[Nationale Bank van België]].

.

.

=== 1851 ===
[[Bestand:Gent Dierentuin - lithografie van F. van Loo einde 19e eeuw. van Loo einde 19e eeuw.jpg|thumb|550px|De dierentuin van Gent of de ''Gentsche Diergaerde'' opent zijn deuren in 1851, in navolging van het Antwerpse en het Berlijnse voorbeeld. De zoo groeit tot 5,5 hectare en bestaat tot 1905. De Wereldtentoonstelling van 1913 maakt de zoo niet mee. Sinds 1838 arriveren er treinen. Gent Zuid is een kopstation en zal zijn deuren in 1928 sluiten omdat Gent Sint-Pieters als doorgangsstation naar de kust interessanter is. De luxetreinen Oostende-Wenen-Express en de Nord-Express naar Berlijn kunnen er stoppen en doorstomen. De dierentuin vindt zijn locatie in de [[Muinkmeersen]], een open ruimte tussen de [[Schelde (rivier)|Opperschelde]] en het spoor. Centraal staat een kiosk met een windmolen die het water op pompt. Aanvankelijk is de dierentuin een netwerkplaats voor de gegoede burgerij. Eind negentiende eeuw, als de bezoekersaantallen teruglopen, kunnen arbeiders de tuin op zondagvoormiddag bezoeken - contact met de hogere klasse blijft gevoelig. In 1905 sluit de dierentuin en verkoopt zijn dieren openbaar. De beren doden ze door ophanging. Gent verkavelt de gronden tot de [[Cité de Hemptinne]], met 67 [[beluik]]en. Het [[Muinkpark]] herinnert de dierentuin, net zoals sommige Gentse straten: de Buffelstraat, de Forelstraat, de Hertstraat, de Olifantstraat en de Zebrastraat. 
Na de Eerste Wereldoorlog komen de gronden rond het Sint-Pietersstation te koop en ontstaat het 'miljoenenkwartier'. 
In 1931 verdwijnt het Zuidstation onder de sloophamer. De crisis strooit roet in het eten voor de bouw van de handelsbeurs met de naam Zuiderpaleis. Het Koning Albertpark komt in de plaats, een langwerpig park dat de spoorroute tot op heden laat zien. Het park zal na de Tweede Wereldoorlog onderdak bieden aan het Informatiecentrum van de Intercommunale voor de aanleg van de autoweg E3. ]]

.

* De allereerste [[wereldtentoonstelling]] in het [[Londen|Londense]] [[Hyde Park (Londen)|Hyde Park]] onder de naam [[Great Exhibition|The Great exhibition of the works of industry of all nations]] lokt zes miljoen kijklustigen. In [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]] zijn 15.000 voorwerpen te zien, waarvan sommige met stoom aangedreven. Eén van de bezoekers is de stadsarchitect van [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]], [[Ildefons Cerdà (stedenbouwkundige)|Ildefons Cerdà]]. Hij is er onder de indruk van de efficiënte [[Watercloset|waterclosetten]] ontworpen door de ingenieur [[George Jennings]].

.

* [[Richard Wagner]] componeert de Ride of the Valkyries of de Walkürenritt in de tweede van de vier opera's Der Wag des Nibelungen. In 1979 gebruikt [[Francis Ford Coppola]] het stuk in de [[Viëtnam|Viëtnamfilm]] [[Apocalypse Now]] met [[Martin Sheen]], [[Dennis Hopper]] en [[Marlon Brando]].

.

* België verplicht de gemeenten om de [[doodsoorzaak]] van een overledene bij te houden. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Map of Ghent, 1841.jpg|Stadsplan Gent, tweede helft 19de eeuw. Rechtsonder de dierentuin.
File:Gedenkstein Volkspark Junfernheide (CharN) Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.jpg|Gedenkstein Volkspark Junfernheide von Hinckeldey
Bestand:GtExhib1851.jpg|Paxtons &quot;Crystal Palace&quot; bevatte de bomen uit Hyde Park
Bestand:Crystal_Palace.PNG|Hoofdingang
Bestand:Crystal_Palace_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_Queen_Victoria_opens_the_Great_Exhibition.jpg|Opening door de [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|koningin]]
Bestand:Crystal_Palace_from_the_northeast_from_Dickinson's_Comprehensive_Pictures_of_the_Great_Exhibition_of_1851._1854.jpg|Exterieur
Bestand:Ildefons_Cerdá_(1878).jpg|Ildefons_Cerdá in 1878.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1852 ===
.

* [[Victor Hugo]] verblijft in het huis De Duif op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]] in [[ballingschap]].

.

* [[Harriet Beecher Stowe]] publiceert [[De negerhut van Oom Tom]]. De roman is een aanklacht tegen de slavernij en verscheen eerder als serie.

.

.

=== 1853 ===
[[Bestand:Solomon_Northup_001_(cropped).jpg|thumb|550px|Solomon Northup (1808-1863(?))]]

.

* Het [[Klein Kasteeltje|Klein kasteeltje]] in werking als [[grenadier]]s- en [[karabinier]]skazerne strategisch aan de rand van het industriële [[Sint-Jans-Molenbeek]]. De militairen zijn inzetbaar bij onlusten. 

.

* Prefect [[Georges-Eugène Haussmann]] herbouwt Parijs. 

.

* De [[cholera]]-epidemie duurt tot 1854.

.

*  De autobiografie van [[Solomon Northup]] [[12 Years a Slave|Twelve Years a Slave]] verschijn. In 2013 producete [[Brad Pitt]] de gelijknamige film die drie Oscars won.

.

.

=== 1854 ===
[[Bestand:Walden Thoreau.jpg|thumb|550px|'''Walden; or, Life in the Woods''', of kortweg ''Walden'' verschijnt. Dit autobiografische boek van de [[Amerikaanse literatuur|Amerikaanse schrijver]] [[Henry David Thoreau]] (1817-1862) verschijnt na negen jaar werk en beschrijft de poging van de auteur om autarkisch te leven (terwijl hij zijn was regelmatig naar zijn moeder bracht). Het boek is genoemd naar de plek waar hij zich terugtrekt: ''[[Walden Pond]]''. In werkelijkheid duurt deze periode in Thoreaus leven twee jaar en twee maanden. Het boek verhaalt het in één jaar. Zijn filosofische, spirituele en maatschappij-kritische boodschap sluit aan bij het [[transcendentalisme]] en is anti-Amerikaans. 'Leef in elk seizoen terwijl het voorbijgaat: adem de lucht in; drink de drank; proef het fruit; en geef je over aan de invloed van de aarde.' Thoreau is veel geciteerd en gereciteerd. [[Frederik van Eeden (schrijver)|Frederik van Eeden]] sticht in 1898 een commune met de naam [[Walden (kolonie)|Walden]] en na de Tweede Wereldoorlog publiceert de psycholoog [[B.F. Skinner]] de [[Utopie|utopische]] roman [[Walden Two]], waarin een sociaal experiment plaatsvindt. De leden van de ''[[Dead Poets Society]]'' halen passages aan uit ''Walden'' bij het begin van elke vergadering in de film van [[Peter Weir (regisseur)|Peter Weir]](1989). In een bekend fragment moedigt de leraar zijn leerlingen aan om los te breken met ''Most men lead lives of quiet desperation. Don't be resigned to that. Break out!'']]

.

* In Londen ontdekt de wetenschapper [[John Snow]] (1813-1858) de verspreiding van cholera te danken is aan besmet water uit de pomp op Broadstreet. Hij zal lang niet gevolgd worden met zijn theorie. Snow kan doorgaan als de vader van de epidemiologie en de volksgezondheid. 

.

* Op 10 mei rijdt de eerste trein over de Entre Smbre &amp; Meuse Railway van Charleroi naar Vireux in Frankrijk. De locomotief is gemaakt in de Luikse fabrieken van [[John Cockerill]]. Tien jaar later slokt de Compagnies des Chemins de Fer Grand Central Belge de spoorlijn op. België is op dat moment de grootste industriële macht van het continent met als ruggengraat een spoorweg van noord naar zuid: ''La ligne du Grand Central''. Van Antwerpen, via het Brusselse naar Charleroi en terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 22-23.&lt;/ref&gt;

.

* [[Krimoorlog]]. Frankrijk en Engeland verslaan Rusland in 1856. 

.

* Het [[beleg van Sebastopol]] is een cruciale slag in deze oorlog. De slag duurt van oktober 1854 tot september 1855.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=fcVZimlGt2o '''BEELDFRAGMENT OVER DE KRIM-OORLOG''']

.

{{Panorama|panorama1854-1855.jpg|5000x483px|[[Franz Roubaud]]'s panorama «[[Beleg van Sebastopol (1854-1855)]]»}}

.

.

=== 1855 ===
.

* [[David Livingstone]] ontdekt de [[Victoriawatervallen]].

.

* In Rotterdam komt een tuin voor fazanten en watervogels. Is dit de allereerste dierentuin? De tuin wordt een succes en opent op 18 mei 1857 als de Rotterdamsche Diergaarde. De 'Vereniging Rotterdamsche Diergaarde' ziet eveneens het levenslicht in dit jaar. Alleen vooraanstaande burgers kunnen de tuin bezoeken. Later mogen niet-leden binnen via een zij-ingang. Dierkundige A. A. van Bemmelen richt vanaf zijn benoeming in 1866 de tuin in met ruimtes die er natuurlijk uitziet. Tralies verdwijnen, er komen ruimten waarin de dieren vrij bewegen. De kunstmatige rotsen geven de yaks en de moeflons een vrij gevoel. De volière van 50 bij 24 bij 9 meter met steltlopers, reigers en gieren illustreert een gelijkaardige vrijheid.

.

.

=== [https://www.ecomuseeboisduluc.be/ 1856] ===
[[Bestand:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|thumb|550px|Bois-du-Luc bij La Louvière is een van de oudste steenkoolmijn in België. Op de site is er nu een museum. De mijn functioneerde volgens het sociaal-[[Paternalisme|paternalistische]] concept. [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt [[Bois-du-Luc]] in 1856. Bevoorrechten vragen zich af waarom het [[proletariaat]] verarmt in tijden van een 'aanzienlijke stijging' der welvaart. Zo meent een zekere [[Emile Lion]] dat die welvaart niet alleen ten goede komt van de bovenste bevolkingslagen. Het lage morele peil, haar bandeloosheid en haar gebrek aan sparen trekt het proletariaat de dieperik in. Lion is niet de enige die tot deze conclusie komt. In vrijwel alle getuigenissen klinkt hetzelfde oorzakelijke lied: cafébezoek en verbeesting, wangedrag, luiheid.]]

.

* De meubelmaker [[Michael Thonet]] verbetert constant zijn productiemethode en opent een fabriek in [[Koritschan]], een [[Moravië (regio)|Moravisch]] stadje met een spoor. Zijn fabriek ligt te midden de beukenbossen die het houdt leveren voor zijn stoelen. Thonet kookt het hout niet langer in lijm, maar hij buigt het met stoom. In 1859 slaagt hij erin massieve staven te buigen: het massa meubel is geboren. De stoelen zijn met schroeven te monteren en zijn in kleine pakketten naar de consument te versturen. Van dit product zouden er meer dan 50 miljoen - tja, niet van de band rollen, daar is het te vroeg voor - gemaakt worden. In de goedkope versie bestaat die lichte stoel uit zes stukken hout, evenveel schroeven en twee moeren. Als Thonets patent afloopt in 1869, wordt de stoel eindeloos gekopieerd.

.

.

=== 1857 ===
[[Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg|thumb|550px|♣ Titelblad van de geïllustreerde uitgave uit 1900, ontworpen door [[Carlos Schwabe]]. Tijdens de Februarirevolutie van 1848 staat [[Charles Baudelaire]] op de barricaden. Intussen is hij bezig met het schrijven van [[Les Fleurs du mal]]. Hij vangt het werk aan in 1843 en zal het in 1857 beëindigen. Teleurgesteld is de burgerlijke afloop van de revolutie verlaat hij Parijs om te werken bij regionale kranten. Na het overlijden van Edgar Allan Poe vertaalt Baudelaire de Amerikaanse schrijver in het Frans. Het bezorgt beiden status. Daarna zoekt Baudelaire de fantasievolle esthetica op. In 1857 verschijnt de definitieve versie van ''Les Fleurs du mal''. De vrijmoedige en immorele, de obscene en grensoverschrijdende gedichten neemt de overheid in beslag wegens kwetsend en oneerbaar. Baudelaire en zijn uitgever [[Poulet Malassis]] betalen een boete. Baudelaires chronische geldgebrek doet hem lenen bij zijn moeder, zijn notaris en bij zijn uitgever. Die is hij aanvankelijk 850 frank schuldig. Het bedrag loopt op tot vijfduizend en het faillissement van de uitgever. In 1864 komt de dichter naar Brussel om een verzameld werk uit te geven. Het plan mislukt en en leidt tot een bitter pamflet: 'Pauvre Belgique!' Na een maand effectieve gevangenis vlucht Baudelaires uitgever Frankrijk uit om Baudelaire in de Brusselse Zuidstationsbuurt op te zoeken. Later verhuist hij naar de Mercelisstraat in Elsene. De Franse overheid zit beiden op de hielen voor zes zedenschennende gedichten: &quot;Lesbos&quot;, &quot;Femmes damnées, &quot;Le Léthé&quot;, &quot;À celle qui est trop gaie&quot;, &quot;Les Bijoux&quot; en &quot;Les Métamorphoses du Vampire&quot;. Syfilis tergt Baudelaire met zenuwstoornissen, afasie en verlamming. Een eerste teken ervan is zijn toeval in de barokkerk in Namen die hij samen met zijn vriend [[Félicien Rops|Felicien Rops]] bezoekt. Hij sterft op zijn 46ste in Parijs. In zijn gedicht 'De vijand' klinkt het decadentisme van het Fin de siècle reeds door (vertaling [[Petrus Hoosemans]]). 
.
Mijn jonge jaren waren zware onweersvlagen / 
Slechts hier en daar doorregen met wat zonneschijn; / 
Het noodweer heeft met zulk verwoesten toegeslagen / 
Dat rode vruchten in mijn gaarde zeldzaam zijn. /
.
Daar ben ik dan geraakt aan 't najaar van mijn denken / 
En zonder hark of spade komt het werk niet af / 
Van grond hergaren na dit tomeloos doordrenken / 
Dat gaten heeft geslagen diep zoals het graf. /
.
En wie weet of de nieuwe bloemen van mijn dromen / 
In deze bodem, schraal als oeverzand langs stromen, / 
Mystieke voeding vinden die hun krachten schraagt? / 
- O droefheid! Droefenis! De Tijd verteert het leven / 
En deze zwarte Vijand die ons hart doorknaagt / 
Wint groei en sterkte uit het bloed dat wij hem geven! 

.

.

;Landschap
(Vertaling W. Jonker)
.
Als ik mijn zangen dicht wil ik, kuis en ontheven / 
Zoals een astroloog, dicht bij de hemel leven, / 
En dromerig luisteren hoe de wind het plechtig lied / 
Van klokketorens draagt door hun en mijn gebied. / 
.
Geleund aan 't zolderraam laat ik mijn blikken dwalen / 
Over het werkterrein vol zang en vol verhalen, / 
Het woud van schoorstenen en torens; hoog en wijd / 
De hemel, oorsprong van gedroomde eeuwigheid.
.
Ontroerd zie 'k ster na ster in 't nevelig blauw ontwaken / 
En lamp na lamp zijn raam tot vredig baken maken. / 
Ik zie hoe steenkoolrook opstijgt naar 't firmament / 
En hoe de maan haar blank mysterie neerwaarts zendt.
.
Lente, zomer en herfst zie 'k jaar na jaar verschijnen, / 
Maar als de winter komt doe 'k blinden en gordijnen / 
En deuren overal dicht; ik loochen sneeuw en ijs, / 
En heimelijk bouw ik mijn betoverde paleis.
.
Daar droom ik dan mijn droom: lichtblauwe horizonnen, / 
Fonteinen van albast, tuinen met klaterbronnen, / 
Kussen, van vroeg tot laat het hoogste vogellied, /
En al het kinderlijks dat de Idylle biedt.
.
Het Oproer beukt mijn raam in zijn vergeefse pogen, / 
Maar 'k luister niet en blijf over mijn werk gebogen, /
Want ik bevind mij op een hoge wellusttop, / 
Ontplooi mijn schepperswil en roep de Lente op.
.
Mijn hart is mij tot zon, en mijn gedachten branden; /
Ik maak een zoel klimaat in nooit betreden landen.]]

.

* In Wenen laat de keizerlijke ordonnantie die op kerstavond verschijnt de stadswallen slechten om de Altstadt met de buitenwijken te verbinden. De werken duren een decennium en midden jaren zestig zal de Ringstraße zich openen voor het verkeer. De oude bebouwing verdwijnt en overal verschijnen er bouwwerken met historiserende neostijlen.

.

* New York gebruikt de eerste [[Lift (transport)|personenlift]].

.

* In de V.S. verkoopt [[Joseph Gayetty]] machinaal toiletpapier als losse vellen met [[aloë vera]]. WC-rollen komen vermoedelijk van de Amerikaanse Scott Paper Company in Philadelphia in 1871. Toiletpapier gaat terug op het 14e eeuwse China, een luxeproduct voor de keizer. Elders worden wol, hennep, gras, water, de spons of de handen gebruikt en vanaf de zeventiende eeuw komen de kranten.

.

* [[Auguste Comte]] (°1798), de grondlegger van de [[sociologie]] (hij formuleert het begrip in 1838) overlijdt. Hij is geen zestig en heeft enkele zelfmoordpogingen, een tragisch en een depressief leven gekend. Rond zijn persoon is een cultus ontstaan. Zijn [[positivisme]] en [[geschiedenis van de sociologie|sociologie]] zijn een reactie op en een nuance in het verlichtingsdenken die de chaos (het bloedvergieten en de malaise) van de Franse Revolutie lijken te verklaren. De maatschappij evolueert (verbetert) volgens Comte via orde en vooruitgang, niet via de chaos die de verlichte denkers vooropstellen. Comte beëindigt zo de [[Franse Revolutie]] met een intellectuele verklaring. Hij ziet de geschiedenis dus niet als een proces waarbij de mens het heft in handen neemt (zoals de Verlichting dat ziet) maar als een proces dat verloopt volgens vaste sociale wetten. Deze [[determinatie]] bepaalt het denken, het lot en de moraal van de mens. In tegenstelling tot wat de verlichtingsfilosofen stellen, kan de mens deze wetten niet veranderen, wat Comte tot een inspirator van het [[Naturalisme (literatuur)|naturalisme]] en een voorloper van het pessimisme van het [[Fin de Siecle]] maakt. Toch is het denken van Comte doordrongen van een zeker optimisme, de wetten zijn te bestuderen en zo zijn veranderingen te verklaren en kan de mens zich voorbereiden op wat komt: 'Savoir pour prévoir' is zijn leuze. De omgeving, de afstamming en de omstandigheden zijn de variabelen die het lot van elke mens bepalen. Positivistische wetenschappers achten observatie, feiten, wetmatigheden en analyse hoger dan abstracte redeneringen. Of met andere woorden ze prefereren Aristoteles boven Plato: wijsgerige bespiegelingen zetten geen zoden aan de dijk. Comte kende [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] (1760-1825), [[Alexander von Humboldt]] (1769-1859) en [[John Stuart Mill]] (1806-1873). Op de Place de la Sorbonne in Parijs staat een monumentje.

.

* In Gent openen de arts [[Jozef Guislain]] (1797-1860), [[Petrus Jozef Triest]] (1760-1836) en de [[Broeders van Liefde]] hun baanbrekende, panoptische instelling voor een humane psychiatrische behandeling. Hun 'gesticht' ligt in de rustige bloemekenswijk aan de stadsrand. Gebouwen en binnentuinen scheppen een indruk van vrijheid en veiligheid. De modelinstelling trekt wetenschappers uit Europa aan en inspireert hen. De kloosterzusters uit Menen brengen het concept in functie van het zicht, het nut en de ziekte over naar hun [[psychiatrisch centrum Menen|psychiatrische kliniek in Menen]]. Guislain komt uit een architectenfamilie en studeerde geneeskunde. In deze kliniek combineert hij de twee disciplines. Zijn architectuur veruitwendigt zijn therapie.

{{Cquote|In alle gebouwen bestemd voor het herbergen van met ongeluk beladen mensen dient een uiting van luxe vermeden te worden. Dat is een feestkleed dat niet bij die omstandigheden past. We moeten een elegante eenvoud beogen. Maar tegelijk moet men alles afschrijven wat het uitzicht van een gevangenis zou kunnen hebben. De muren moeten aangename gevoelens inspireren. Ze moeten een zeker religieus cachet vertonen. Het etablissement zou een landelijk aura moeten hebben. Wat de rijkdom van stijl betreft, van de pijlers aan de buitenkant, op de binnenplaatsen, niets dan gevoegde muren in naakte stenen.|Jozef Guislain, ''Leçons orales'', zesendertigste les}}

Geestesstoornissen zijn volgens hem vooral mentaal, niet lichamelijk. Eerder een gevolg van overgevoelige hersenen, dan een gevolg van een gebreken, ouderdom, ziekte of alcohol. Zijn therapie is gebaseerd op zijn Franse voorgangers [[Philippe Pinel]], de vader van de moderne psychiatrie en [[Jean-Etienne Dominique Esquirol]]. Hun therapie activeert zieken met werken, kunst of godsdienst. De luiheid en de leegheid zijn mogelijke oorzaken voor geestesziekte. Het ideaal van [[Jean-Jacques Rousseau]] speelt: de mens is van nature goed, de maatschappij maakt slecht. Een terugkeer naar de natuur, de akker of de tuin helpt. 

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. 

{{Cquote|De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling. Het bestaat in de kunst de gealiëneerde in zekere zin te overweldigen en te temmen, door hem in een nauwe afhankelijkheid te plaatsen van iemand die hem door zijn fysieke of morele kwaliteiten onweerstaanbaar in de greep heeft. Pas daardoor kan een zieke aaneenschakeling van ideeën gebroken worden.|Pinel in zijn 'Traité médico-philosophique sur l'aliénation mentale ou la manie'.}}

Verwijzingen naar opsluiting onttrekt hij aan het oog. De afsluitende muur is 4,5 meter hoog omdat twee mannen, waarbij de één op de andere zijn schouders klimt, niet groot genoeg zijn om te ontsnappen. De buitenzijde van de muur is geornamenteerd en de aan binnenzijde verbergt een haag de stenen. Vensters verlichten en verluchten en kunnen open zonder ontsnappingen of zelfdoding toe te laten. Guislain ontwerpt een raam met ijzeren spijlen waar niemand door kan. De geometrische opbouw doet niet denken aan tralieswerk. Ze flateren, decoreren en voelen niet onderdrukkend aan. 

Het symmetrische gebouw is functioneel: de landelijke, gezonde lucht is een alternatief voor moreel en fysiek vervuilende stad. Contact met natuur brengt evenwicht: handenarbeid op boerenvelden en binnentuinen zijn therapeutisch omdat ze de zintuigen prikkelen: geuren, zonnewarmte, frisse winden, mist of sneeuw, vogelgezang... De zuidelijke voorgevel zorgt voor een maximale zon op koeren en tuinen. De lichtinval bepaalt de plaats van de slaap-, de eet- of werkplek. Privacy is er niet. De hoge trapleuningen, de rondbooggalerij, de lange gangen, de dubbele bouwlaag zijn aangepast aan de patiënt: de volgzame, de heftige en de betalende. 

Voor Guislain werkt kunst therapeutisch. Kunst lokt de patiënt naar buiten: wandelingen verstrooien en laten problemen los. In de schilderkunst zijn landschappen en zeezichten te verkiezen omdat ze makkelijker zijn dan historiedoeken.

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. Het Gentse stadsbestuur kwam in [[1851]] over de brug. De bouw van een psychiatrisch centrum net buiten de [[Brugse Poort (Gent)|Brugse Poort]] werd goedgekeurd en stadsarchitect [[Adolphe Pauli]] boog zich over de ontwerpen die de arts sinds [[1824]] constant bijwerkte.

[[Bestand:Pinel.jpg|thumb|[[Philippe Pinel|Ph. Pinel]] (1745-1826): &quot;De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling.&quot;]]
.

&lt;gallery&gt;
Bestand:JozefGuislain.jpg|Portret van Jozef Guislain
Bestand:Statue Dr Joseph Guislain 02.jpg|Vroegere afbeelding van het monument
Bestand:Gent Bloemekenswijk 002 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 005 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 014 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 007 Guislain.JPG
Bestand:Auguste_Comte.jpg|Comte, grondlegger van de sociologie.
Bestand:Joseph_C_Gayetty.jpg|Joseph C. Gayetty
Bestand:Humboldt,_Alexander_von_1847.jpg|Von Humboldt, [[daguerreotypie]], 1847.
Bestand:Auguste_comte_monument_paris.jpg|Monument voor Comte.
Bestand:Claude_Henri_de_Rouvroy.jpg|[[Claude Henri de Saint-Simon|Saint Simon
Bestand:Stuart_Mill_G_F_Watts.jpg|J. Stuart Mil
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1858 ===
.

* Bij [[Lourdes]] verschijnt de Heilige Maagd Maria aan [[Bernadette Soubirous]].

.

* Een trans-Atlantische telegraafkabel stuurt in 17.14 minuten een [[morse]]-tekst van Europa naar Amerika. Een poging met hogere spanning maakt de kabel na 400 telegrammen stuk. Een volgende kabel komt er na de [[Amerikaanse burgeroorlog]].

.

* [[Felix Nadar]] maakt de eerst luchtfoto van [[Place de l'Etoile]].

.

* De V.S. richten [[Reservaten|indianenreservaten]] in. 

.

* ♣ [[Frederick Law Olmsted]] en [[Calvert Vaux]] krijgen de opdracht voor Central Park in New York. De aanleg stimuleert de parkaanleg in de V.S. Olmsted werd de belangrijkste landschapsarchitect en ontwerpt openbare en privé-landgoederen.

.

.

=== 1859 ===
[[Bestand:Slaves_ruvuma.jpg|thumb|550px|1859. In een Brussels zolderkamertje, op de hoek van de Arenberg- en de Bergstraat in het pension Au Prince Belge schrijft [[Eduard Douwes Dekker|Edward Douwes Dekker]], bekend als [[Multatuli]] een antikoloniaal pamflet dat de slavenhandel aanklaagt: [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]]. Wat Multatuli niet weet, is dat terwijl hij dit schrijf, de laatste Afrikaanse slaven aan boord gaan voor hun oversteek waarbij ze alles verliezen: hun naam, hun familie, hun hut, hun land, hun waardigheid. Ze verliezen alles behalve hun kleur. [[Zora Neale Hurston]] interviewde in [[1927]] de laatste overlevende van die slavenhandel. Nooit eerder deed iemand dat. Slavenhandelaars en hun tegenstanders haalden met hun opinies de geschiedenisboeken, de stem van de slaaf zelf bleef onbeschreven. Hurston zou dit veranderen door de intussen 86-jarige [[Cudjo Lewis]] (zijn Afrikaanse naam was [[Oluale Kossola]]) aan het woord te laten. Toen hij negentien was nam de beruchte slavenhandelaar, de koning van [[Dahomey (kolonie)|Dahomey]] hem gevangen. Vrouwen met [[Machete (wapen)|machetes]] onthoofdden de ouderlingen van zijn dorp. Bij de [[barracoons]] op het strand keuren witte mannen 'de waar' en selecteren ze 116 slaven om met de Clotilda-cargo de overtocht te maken. Zonder kleren, zonder ruimte, bijna zonder drinkwater dobberen ze in zeventig dagen naar Amerika. 'De zee gromde als duizend beesten in de bush.' Hij gaat aan land in [[Alabama]]. Bijna zes jaar werkt hij op [[plantages]], grote stukken landbouwgrond waar de natuur, net zoals de slaaf is gemanipuleerd, onderdrukt, gesnoeid en bespoten. Hij laadt en lost hij schepen, tot de [[Amerikaanse burgeroorlog]] de slavernij afschaft. [[Zora Neale Hurston]] titelde haar boek ''Barracoon Oluale Kossola, overlevende van het laatste slavenschip.'' Geen uitgever wou het publiceren. Het duurde tot 2018 vooraleer het postuum verscheen. In het Nederlands kennen we het dankzij een vertaling van [[Robert Dorsman]].]]

.

[https://literairecanon.be/nl/werken/media-havelaar '''♠ BEELDMATERIAAL MULTATULI'''].

.

* Een cholera-epidemie

.

* Rond Antwerpen komt een [[Stelling van Antwerpen|fortengordel]], de citadel volstaat niet meer. 

.

* De [[Evolutietheorie]] van [[Charles Darwin]] verschijnt en wekt opschudding omdat ze de verlichtingsideeën en de maakbaarheid van de wereld (impliciet) in vraag stelt. Het positivisme van [[Auguste Comte]] die twee jaar geleden overleed, deed dit al eerder.

.

* Het verval van het [[Osmaanse rijk]] laat de aanleg van het [[Suezkanaal]] toe. De werken duren een decennium. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:First Snow Minnesota Robert Koehler.jpg|'First Snow Minnesota' van Robert Koehler, ca. 1895
Bestand:UncleTomsCabinCover.jpg|De negerhut van oom Tom.
Bestand:Beecher-Stowe_3.jpg|Harriet Beecher Stowe.
Bestand:Portret_van_de_schrijver_Multatuli_(cropped).jpg|Multatuli is Latijn voor 'ik heb veel gedragen.'
File:Sint-Petrus-en-Pauluskerk_10004.jpg|Achter het koor van de [[Sint-Petrus-en-Pauluskerk (Oostende)|Sint-Petrus-en-Pauluskerk]] is een het praalgraf van [[Louise Marie van Orléans]] te vinden.
File:Bois-du-Luc CM14JPG.jpg|Koning [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt Bois-du-Luc.
File:Bois-du-Luc 05.JPG|Bois-du-Luc, woonkazernes.
File:Bois-du-Luc CM2JPG.jpg|Bois-du-Luc, heden.
File:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|Bois-du-Luc, de gieterij.
File:Courbet_LAtelier_du_peintre.jpg|Het atelier van Courbet in 1855 - Musée d'Orsay, Parijs.
File:Maison_de_Victor_Hugo_en_exil_à_Bruxelles.JPG|Huis de Duif, Grote Markt Brussel.
File:Jean-Fran%C3%A7ois_Millet_(II)_002.jpg|Arenleessters uit 1857 van [[Jean-François Millet]].
Bestand:Michael_thonet,_sedia,_1836-40.JPG|[[Bopparder stoel]].
Bestand:Thonet-modell_4KJ.jpg|In 1859 maakt Thonet [[stoel nr. 14]].
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg|Henri Dunant sticht het Rode Kruis
Bestand:Henry_Dunant.jpg|Henri Dunant
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg|Mannelijke club als stichters?
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg|De slag bij Solferino
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg|Florence Nightingale
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg|Een Russische sponsor
Bestand:Edith_Cavell.jpg|Edith Cavel
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg|Mary Borden
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg|Zwitserse vlag
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg|Rode kruisvlag, sinds 1859
File:Flag of the Red Crescent.svg|Rode halve maan, sinds 1876, Islam
File:Red Lion with Sun.svg|Rode leeuw met zon, 1929-1979, Perzië
Bestand:Red_Star_of_David.svg|Rode Davidster, 1949, Israël
Bestand:Flag_of_the_Red_Crystal.svg|Rood kristal, 2007, Godsdienstneutraal
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig in de negentiende eeuw ==
.

=== 1860 ===

.

* Het kanaal Kortrijk-Bossuit maakt een verbinding tussen de Leie en de Schelde via een soutterin. Zo ontsluit het steenkoolbekken zich voor Kortrijk. Door de afschaffing van de tollen en octrooirechten kunnen zich nu waar dan ook fabrieken vestigen. Stadsmuren en -poorten verdwijnen omdat ze geen functie meer hebben.

.

* Zowel de architectuur als het landschapsontwerp in Amerika zijn beïnvloed door de Victoriaanse stijl. Amerikaanse families ontwerpen zomerhuizen, versierd met accessoires en cultiveren gazons voor buitenactiviteiten.

.

* De uitbouw van Belgische, panoptische [[Edouard_Ducpétiaux]] [[Gevangenis|gevangenissen]].

.

* [[Centrale gevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] van [[Multatuli]] veroordeelt het kolonialisme.

.

* [[Jacob Burckhardt]] publiceert [[''Die Kultur der Renaissance in Italien'']].

.

;Kijken
Het [[pissoir]] doet in 1843 Parijs zijn intrede. Deze sanitaire nieuwigheid moet een gedragsverandering met zich meebrengen. Tot nu toe is het gebruikelijk dat mannen schaamteloos hun penis ontbloten om te urineren in de publieke ruimte en als honden tegen straatmuren aanplassen. Het pissoir voert de urine ondergronds af, introduceert een nieuw soort schaamte en maakt van de straat een sociale ruimte. In de jaren tachtig zou in de drukke straten de 'Alexandrine' verschijnen, een pissoir voor meerdere gebruikers.

&lt;gallery&gt;
File:Charles_Marville,_Urinoir_en_fonte_à_2_stalles_avec_écran,_Chaussée_de_la_Muette,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir in Parijs 1865.
File:Charles_Marville,_Urinoir_à_1_stalle_fonte_et_maçonnerie,_Faubourg_Saint-Martin,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir 1865.
File:Charles Hoguet Pariser Straßenszene mit Plakatsäule 1860.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs, 1860.
File:Charles Marville, Urinoir à 1 stalle avec écran élevé, Square des Batignolles, ca. 1865.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs 1865.
File:Charles Marville, Urinoir en ardoise à 3 stalles, Chaussée du Maine, ca. 1865.jpg|Parijs 1865.
File:Vespasienne Arago.JPG|Vespasienne Arago, de nog bestaande pissoir in Parijs.
File:Berlin Cafe Achteck BusB.jpg|Berlijn, 1896.
File:Berlin Cafe Achteck.jpg|Cafe Achteck, Berlijn, mannen- en vrouwentoiletten.
File:Krul Public toilet singel krul.JPG|Amsterdam 'Plaskrul'.
File:Urinoir, Deventer (O) 1923.jpg|Brick pissoir, Deventer, Arnhem, 1923.
File:Hütteldorf Pissoir.JPG|Pissoir 1936.
File:Stockholm urinal.jpg|Stockholm.
File:Lisboa (P), 2011, Urinol. (5925305117).jpg|Lissabon.
File:Historic cast-iron urinal at Colyford station - geograph.org.uk - 1285291.jpg|Colyford station, Engeland.
File:Cast iron urinal Melbourne.jpg|Melbourne.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1861 ===
.

* [[Pandreitje]] vernieuwd als gevangenis.

.

* ♣ Burgeroorlog in de V.S. Van 1861-1865 onderbreekt deze oorlog de opgang van de tuinbouw door de 'verfraaiing van tuinen en versiering van terreinen' te verbieden.

.

* ♣ Pieter Bortier legt in de eerste volkstuinen aan in Gistel. De bekendste organisatie die in België volkstuinen oprichtte was het [[Werk van den Akker en den Haard]], later De Vlaamse Volkstuin en nu Tuinhier. 

.

* Brandweerpionier en -commandant [https://en.wikipedia.org/wiki/James_Braidwood_(firefighter) James Braidwood] komt in Londen om het leven op 22 juni in een instortend pakhuis aan de [[Theems]], onder de [[Tower Bridge]]. Zijn begrafenisstoet was 2,5 kilometer lang. [https://en.wikipedia.org/wiki/Eyre_Massey_Shaw Eyre Massey Shaw] volgt hem op. Er volgt een uitbreiding van het aantal kazernes, er komen stoomspuiten en [[Telegrafie|telegrafische]] communicatie; [[Charles Dickens]] publiceert [[Grote verwachtingen]].

.

* In Wenen vinden gelijkgezinde architecten elkaar in het Künstlerhaus en imponeren met hun bouwwerken (net als in Parijs) het proletariaat: het oorlogsministerie, het politiekantoor, de kazernes, het justitiepaleis in renaissance, een neogotisch stadhuis... En net als in Parijs verleiden hun gebouwen de burgerij: een keizerlijk archief, een bibliotheek, een kunst- en natuurhistorisch museum, galeries, het Hofburgtheater in voege barok en de opera, de universiteit in Italiaanse renaissance... In de aanloop naar de wereldtentoonstelling van 1873 zal de bouwwoede in Wenen alleen maar toenemen, een bouwkoorts die de bevolkingsexplosie van de stad niet kan bijhouden.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=Dca4WyDQk4c 1862] ===
.

* De [[gevangenis van Gent]], beter gekend als de Nieuwe Wandeling in werking.

.

* De Amerikaanse [[filantroop]] [[George Peabody]] bouwt armenhuizen.

.

* In 1860 maakte Thonet [[schommelstoel nr. 1]]. Die is nu op de [[International Exhibition (1862)|Londense wereldtentoonstelling]] geëxposeerd. Na zijn fabriek in Koritschan opent Thonet fabrieken in [[Bistritz]] (1861), [[Groß-Ugrócz]] [1865) en [[Wsetin]] (1868) en stelde 6.000 arbeiders te werk die 4.000 stukken (stoelen, tafels, bedden, bloembakken, kapstokken en tennisrackets...) per dag maakten. Rond elke fabriek bouwt hij een stadje om arbeidskrachten aan te trekken.

.

* ♣ De [[Homestead Act]] van [[Abraham Lincoln]] biedt een sociaal-economisch alternatief voor de [[slavernij]]. Elk gezinshoofd krijgt het recht op ongeveer 65 hectare grond in het Westen als hij die grond vijf jaar lang bebouwt. Veel gezinnen uit het Oosten gaan op het aanbod in... en verkopen de eigendom aan speculanten.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=h0xBGFAy9EE 1863] ===
[[Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg|thumb|550px|Le déjeuner sur l'herbe van [[Édouard Manet]] is geschilderd in het [[Bois de Boulogne]] en te zien [[Musée d'Orsay]]. Het overlijden van de vader van Manet in 1862 zorgt dat die niet langer opdrachtgevers nodig heeft om financieel rond te komen. In 1863 duikt zijn schandalig schilderij op in de [[Salon des Refusés]]. De [[picknick]] van een broer van Manet en zijn zwager [[Ferdinand Leenhoff]]) en de naakten [[Victorine Meurent]] en [[Alexandrine Meley]] (de latere echtgenote van [[Émile Zola]]) is in zijn compositie een verwijzing naar Rafaëls ''Het Oordeel van Paris'' en het ''Pastoraal Concert'' van [[Titiaan]]. Tip: [[Le Déjeuner sur l'herbe (film)|Le Déjeuner sur l'herbe]]'' is ook een film van [[Jean Renoir]] uit 1959.]]

.

* De [[gevangenis van Dendermonde]] in werking.

.

* De ontsluiting van de Schelde stimuleert de Antwerpse economie en handel.

.

* [[Edouard Manet]] schildert [[Déjeuner sur l'herbe|Le Déjeuner sur l'Herbe]].

.

=== 1864 ===
[[Bestand:Smithsonian_Institution_-_Portrait_of_Felix_Nadar_(1820-1910),_Photographer_and_Aeronautical_Scientist_(pd).jpg|thumb|550px|♣ 
[[Charles Baudelaire]] neemt op 24 april 1864 de benen naar België, zijn failliete uitgever achterna. [[Les fleurs du mal]] brachten beiden succes noch erkenning. Zijn uitgever Poulet-Malassis vestigt zich in de Mercelisstraat in [[Elsene]] en houdt het hoofd boven water met de publicatie van erotica. Baudelaire die nooit centen genoeg heeft en onafgebroken leent, verblijft in het verdwenen [[Hôtel du Grand Miroir]] in de Bergstraat 26 in de schaduw van [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] en op tweeduizend stappen van de [[Sint-Hubertusgalerijen]]. Het is zijn dagelijkse uitstapje, het Park van Brussel haalt hij niet. Baudelaire noemt Sint-Goedele een 'historische encyclopedie' omwille van haar combinatie aan bouwstijlen. Zijn eerste weken in Brussel zijn formidabel. Hij doet zich met zijn vrienden tegoed aan exclusieve spijzen zoals een omeletje met hazenbloed en champignons. Vijf maanden na zijn aankomst in de Belgische hoofdstad staat Baudelaire aan de [[Kruidtuin (Brussel)|Kruidtuin]]. Die vormt op 26 september het decor van een ballonvaart van [[Felix Nadar]] met zijn ballon de [[Géant]]. Nadar gebruikt dranghekkens om het publiek op afstand te houden, wat leidt tot de spottende benaming van de '[[nadarafsluiting]]'. Nadar kan er niet om lachen en schrijft een brief naar de Belgische vorst die samen met Baudelaire bij het spektakel aanwezig is. Baudelaire had veel zin in de vlucht, maar kan omwille van het gewicht niet mee. Nadar en de koning blijken elkaar te kennen en het vermoeden rijst dat ze logebroeders zijn. Op de vraag van Leopold of Nadar tegen de monarchie is, antwoordt hij met 'En uzelf, Sire?' Vragen stellen aan de koning hoort niet, en het antwoord blijft uit. Nadars poging om Baudelaire aan de vorst voor te stellen mislukt. Baudelaire weert ze af omdat hij er 'niet op gekleed was'. En misschien omdat Baudelaire Leopold I ''een klein Duits heersertje'' noemde. Nadar vertrok zonder vorst en zonder dichter en landde in de buurt van [[Ieper]] en reisde met de trein terug naar [[Brussel (stad)|Brussel]].]]

.

* [[Jules Verne]] publiceert [[Naar het middelpunt der aarde]].

.

* ♣ Jan Ignaas de Beucker (1827-1906) sticht in de taverne Le Globe op het Koningsplein in Brussel de 'Leeraarskring tot volmaaktere Boomteeltkunde in België'. De Beucker is bestuurder van het Kruidkundig Genootschap in Antwerpen, hofbouwkundige en leerkracht, bloemist en zadenkoopman.  

.

* ♣ In Duitsland richt de arts en pedagoog Daniel Gottlob Moritz Schreber een volkstuinvereniging op om 'de bevolking op te voeden' en 'de volksgezondheid te verbeteren'. Volkstuinen hebben een sociale roeping en verdedigden de bestaande sociale orde: ze stelden de arbeiders in staat hun achterbuurt te ontvluchten, houden hen weg van de cabarets en stimuleren gezinsactiviteiten in deze groene zones. In sommige steden verschijnen de eerste urinoirs om de stad proper te houden.

.

.

[[Bestand:Leopold_ii_garter_knight.jpg|thumb|right|550px|De dertig jarige [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt zijn vader op in 1865 en regeert tot zijn dood in 1909.]]

=== 1865 ===
[[Bestand:Lewis_Carroll_(British,_Daresbury,_Cheshire_1832–1898_Guildford).jpg|thumb|550px|♣ 1865 Alice in Wonderland verschijnt. [[Alice Liddell]] (1852-1934) is de muze van [[Lewis Carroll]] (pseudoniem van Charles Dodgson) bij het bedenken van dit verhaal. Dodgson is een wiskundedocent in Oxford en ontmoet de veel jongere Alice Liddell in 1856. In datzelfde jaar fotografeert hij haar samen met haar twee zussen. Het leeftijdsverschil staat de vriendschap niet in de weg. Dodgson onderhoudt met Alice een levendige correspondentie en 's zomers gaan ze picknicken tijdens boottochtjes. In 1862 - het kind is dan tien - vertelt Dodgson tijdens zo'n boottocht een verhaal dat hij later uitschrijft als ''Alice's Adventures Under Ground'', een titel die bijna woordelijk lijkt op ''[[Alice's Adventures in Wonderland]]''. Als de publicatie verschijnt is het contact tussen Dodgson en de meisjes al twee jaar verbroken. Wellicht heeft dat te maken met Charles Dodgsons hobby. Behalve landschappen, skeletten en speelgoed portretteert hij graag naakte kinderen. Ouders geven hem toestemming, niettemin vindt de moeder van Alice het beter om de contacten te stoppen.  Edward Steichen selecteerde eén foto's van Alice is werd door  en opgenomen in de wereldberoemde tentoonstelling The Family of Man. In 1872 maken de drie zussen hun [[grand tour]] en in 1880 huwt Alice Liddell, krijgt drie zoons van wie de twee oudsten sneuvelen in de Eerste Wereldoorlog. Op deze foto uit 1558 is Alice verkleed in een bedelaarster. Was Carol een pedofiel of een psycholoog? Biografen zijn het oneens wat de al dan niet pedofiele status van Lewis Carol betreft. Het woord is pas na zijn dood uitgevonden en het biografisch oordeel schuift heen en weer. Sommigen spreken over ‘delicate handelingen’ waar anderen ‘plagerijen’ en de ‘liefdevolle herinneringen’ gebruiken. Vast staat dat de kamer van Carol vol speelgoed, puzzels en spelletjes staat, zijn schetsboeken tonen poserende meisjes met opgetrokken rok. Hij vraagt Alice om een haarlok en hij houdt van treinreizen vol kinderen. Zijn dagboek verhaalt dat hij vanaf 1877 jaarlijks een zomervakantie houdt in [[Eastbourne]]. Die zomer voelt hij aantrekking tot een coquette vijfjarige die na een ‘experimenteel bezoek’ niets anders doet dan huilen. Omdat het contact op niets uitdraait, troost hij zichzelf met een meisje dat ‘na een kennismaking van een paar minuten’ op zijn knie zit. Dodgson overtuigt zichzelf dat ‘de liefde van een kind’ even vluchtig is als ‘gehechtheid’. Net zoals voor alle Victorianen ziet hij de vluchtige kindertijd als een aparte tijdsfase van onschuld en naïviteit. In die dagen ontstaat in de hogere klasse echter een nieuwe leeftijdsfase waar Dodgson en de zijnen geen weet van hebben: de [[puberteit]]. Meisjes als Alice, uit de hogere middenklasse, ontdekken dat ze een paar jaar vrij zijn om zichzelf te zijn voor hun familie hen op de markt uithuwelijkt. Net zoals na de Middeleeuwen de kindertijd ontstond, ontstaat nu de puberteit. Zie P. ARIES.]]

.

* Een cholera-epidemie maakt 43.000 doden in het land, dat zijn er negen per duizend Belgen. In Europa gaat het om 1 miljoen slachtoffers.

.

* [[Leopold I van België|Leopold I]] overlijdt, [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt hem op.

.

* ♣ De Vlamingen J.I. de Beucker en H.J. van Hulle spreken tijdens een tuintentoonstelling het Nederlandse publiek toe en getuigen van een matige missiedrang om hun snoeiwijze en de leifruitcultuur bij 'de Hollander, in alles langzaam maar zeker' te introduceren. Boomkwekers in Amsterdam (Galesloot), in Heemstede, Dalfsen en Boskoop zijn enthousiast.

.

* ♣ De moord op [[Abraham Lincoln|Lincoln]] aan het einde van de [[Amerikaanse burgeroorlog]] zet [[Walt Whitman]] (1819-1892) aan tot een lofdicht met tuinseringen en een vallende ster als metafoor voor het vroegtijdige overlijden van de geliefde president. 'Toen de seringen voor het laatst in de voortuin bloeiden, / En de grote ster vroeg in de avond aan de westelijke hemel viel, / Treurde ik, en treuren zal ik elke nieuwe lente. / Immer terugkerende lente, je brengt me steeds de drie-eenheid, / Van seringen, bloeiend ieder jaar, vallende sterren in het westen, / En gedachten aan hem die ik liefheb.'   

.

* In New York vervangt een professioneel [[Brandweerkorps|beroepsbrandweerkorps]] van 300 man de vrijwilligers. Steden die zich geconfronteerd zien met grote branden, richten nadien vaak kwaliteitsvolle korpsen op met degelijk materiaal. Belangrijke ontwikkelingen in de brandweergeschiedenis zijn de komst van de [[brandweerauto]], de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

.

.

=== 1866 ===
.

* Het Brits Parlement richt de [[London Fire Brigade|Metropolitan Fire Brigade]] op.

.

* [[Alfred Nobel]] (Stockholm) vindt het [[dynamiet]] uit. 

.

* De ergste [[cholera]]-epidemie aller tijden teistert België en eist 46.000 doden. De 'blauwe dood' zorgt ervoor dat de kermis in Antwerpen uitgesteld of afgelast is.

.

.

=== 1867 ===
.

[[Bestand:Manet_-_Blick_auf_die_Weltausstellung_von_1867.jpg|thumb|550px|♣ Zicht op l'Exposition universelle de Paris van 1867 door de vijfendertig jarige [[Édouard Manet]].]]

* [[Karl Marx]] publiceert [[Das Kapital]].

.

* [[Pruisen]] richt de Noord-Duitse confederatie op.

.

* Het [[Strafwetboek]] vult het Napoleontische [[Wetboek van strafvordering]] aan als basis van het strafrecht.

.

* In Engeland verdubbelt de [[Reform Bill]] het electoraat* De aanleg van het Suezkanaal maakt het netwerk van bunkerhavens rendabel: stoomschepen vullen hun brandstof en het lot van de zeilschepen is beslist.

.

* [[Charles Baudelaire]] overlijdt in Parijs. Hij is midden de veertig.

.

* [[Pierre Michaux]] presenteert zijn Michauline of de [[hoge bi]] op de [[Wereldtentoonstelling van 1867|wereldtentoonstelling van Parijs]].

.

[[Bestand:Bruxelles. Palais de Justice LCCN2017659130.jpg|thumb|right|550px|Het Justitiepaleis in Brussel in 1890. De werken beginnen in 1866 - na de dood van Leopold I - en in 1867 maken de bewoners van de wijk Bovendael en de Marolle plaats voor de werken. Hun verhuis loodst hen naar de voet van de heuvel, waar de Marolle tot op heden ligt. Althans dat is wat de tegenstanders van de koning en de kranten als gerucht verspreiden. De waarheid is subtieler: het Justitiepaleis is gerealiseerd in de onteigende tuin van prins de Mérode, een kloosterdomein en een honderdtal omwonenden die een nieuwe woning kregen in Ukkel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEEK. ''Leopold II. Het hele verhaal'', Horizon, Antwerpen, 2020, p. 178-179.&lt;/ref&gt; Tegenwoordig spreekt de buitenlandse toeristische informatie liever over de Breughelwijk dan over de Marolle. Een achtergestelde wijk trekt weinig toeristen aan. De boosheid die in de jaren achttien-zestig ontstaat, krijgt mee voeding door de kostprijs van het gebouw (het koste zesmaal meer dan de oorspronkelijke begroting) dat bovendien erg avant-gardistisch overkomt. Het bezorgt [[Joseph Poelaert]] de spotnaam de &quot;schieven architekt&quot;, een ondubbelzinnig scheldwoord in het Marols. Het gebouw, het grootste ter wereld op dat moment is groter dan het de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome, staat op een symbolische plaats: op de vroegere galgenberg waar de beul misdadigers opknoopte. Het feit dat het paleis neerkijkt op de oude volkse Marollewijk maakt deze 'ode aan de rechtstaat' tot het symbool van de [[klassenjustitie]]. Hitler was er weg van. Inmiddels verbindt een lift hoog en laag, elite met volk. De wortels van de politie (rijkswacht, gendarmerie) in België, gaan terug op de Franse tijd vanaf 1796 als militaire politiemacht. In Nederland richt koning Willem I in 1814 de Marechaussee op als militaire structuur.]]

.

=== 1868 ===
.

* Eerste vakbondsbijeenkomst in [[Manchester]]: het [[Trade Union Congress]].

.

* Start van de aanleg van de Centrale Laan in Brussel. Later gaat die als de Anspachlaan door het leven, genoemd naar burgemeester Jules Anspach (1829-1879). Deze verkeersader komt er als antwoord op de overwelving van de Zenne tussen 1868 en 1871.

. 

.

=== 1869 ===
[[Bestand:Spoorweg1869.png|thumb|550px|♣ De Belgische staatsinspanning om de fruitboomsnoei en het tuinieren onder het volk te verspreiden en te bevorderen, is grenzeloos. Op zondag kunnen de duizenden liefhebbers kosteloos boomsnoeicursussen volgen. Tuinmannen die hiervoor de trein nemen, genieten vijftig procent korting op hun kaartje. Op de spoorweg tussen Brussel en Leuven plant men in 1869 om langs beide zijden leihagen te plaatsen. Het project sterft een stille dood, in tegenstelling tot het idee van [[Joseph Kervyn de Lettenhove]]. De revolutie en de arbeidsonlusten van 1848 waren het resultaat van plattelandsvlucht en stadsverloedering, epidemieën en sociaal onrecht. Twintig jaar later, op 21 april 1869 stelt de katholieke parlementair [[Joseph Kervyn de Lettenhove]] een plan van aanpak voor. Goedkope werkmanstreinen die het proletariaat laten pendelen tussen hun thuisbasis op het platteland en de stedelijke fabrieken of de koolmijnen, kunnen dit soort revoluties vermijden. Na de koninklijke goedkeuring (8 september) kan [[Alexandre Jamar]], de liberale minister van Openbare Werken aan de slag. Het systeem burgert geleidelijk aan in tot het zo evident is dat sommige plattelandsdorpen er overdag verlaten bijliggen. De gemiddelde proletarische pendelaar reist vele uren per dag. De overbevolkte konvooien zijn vies, bespuugd en vol rochel als een stinkend, vulgair en promiscue schouwtoneel. Vlamingen die in Henegouwen werken, leggen de langste afstanden af. Sommigen vertrekken voor drie uur 's morgens en zijn 's avonds laat thuis. En toch werkt het systeem. De socialistische [[Emile Vandervelde]] citeert een schrijnwerker uit [[Terhulpen]] die dagelijks naar Brussel pendelt. Zijn reis duurt uren en is uitputtend. Niettemin verkiest deze man de betere betaling en zijn plattelandswoning. De tuin die hij er huurt voor 150 frank per jaar is onvervangbaar. Zijn tuin biedt hem gezonde lucht en prima grond om er aardappelen en tarwe te telen. Een voorwaarde voor de werkmanstrein is dat er voldoende infrastructuur is. Acht jaar na de eerst treinrit heeft België 559 kilometer spoorwegen in staatsexploitatie. In 1860 telt het land meer dan 3.000 kilometer spoor, waarvan de staat er achthonderd beheert, de rest is in privéhanden. Het dichtbevolkte België krijgt zo het dichtste spoorwegennet ter wereld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RENAAT DE DEYGERE. ''Wel en wee van de werkmanstreinen.'' In: ''Knack Historia. De wondere historie van de trein,'' oktober 2021, p. 66-72.&lt;/ref&gt; De afbeelding komt uit ''Tijdschrift Boomteeltkunde'' van de in de vijf jaar eerder opgerichte ''Leeraarskring tot volmaaktere Boomteelkunde in België''.]]

.

* [[Hulpgevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Parijs]] is na vijftien jaar bouwwoede onder de leiding van baron [[Haussmann]] bankroet. Boekhouders brengen Haussmann ten val.

.

* De populaire [[Leopold II van België|Leopold II]] bezoekt [[Ekeren]] in de provincie Antwerpen. Vier jaar later zal hij er een standbeeld krijgen. Van de wanpraktijken in Congo is nog geen sprake.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Michael_Thonet.jpg|[[Michael Thonet]].
Bestand:Michael thonet, sedia a dondolo modello 1, disegno del 1860, esemplare del 1900 ca.jpg|[[Schommelstoel_nr._1|Schommelstoel nummer 1]]
File:Gevangene_met_.jpg|Gevangenen mogen geen enkel contact hebben met elkaar, ook niet tijdens de wandeling.
File:Railroad1860.png|Spoorweg, 1860.
File:Maria_Hendrika_of_Belgium,_Winterhalter.jpg|[[Marie Henriëtte van Oostenrijk]], tweede koningin der Belgen, omstreeks 1865.
File:Cicatrices_de_flagellation_sur_un_esclave.jpg|Een Mississippi-slaaf, 1863.
File:The_Funeral_MET_DT1931.jpg|[[De begrafenis]] - [[Édouard Manet]] Dit schilderij stelt waarschijnlijk de begrafenis van Baudelaire voor in 1867 op het [[Cimetière du Montparnasse]].
Gustave_Courbet_033.jpg|[[Gustave Courbet]] schildert Vincent van Gogh.
Bestand:Standbeeld_van_Leopold_II.jpg|Leopold II in Ekeren.
&lt;/gallery&gt;

;De Nadar galerij
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Félix Nadar 1820-1910 portraits Makhail Bakounine.jpg|[[Michael Bakoenin]]
Charles Baudelaire.jpg|[[Charles Baudelaire]]
Nadar 1.jpg|[[Sarah Bernhardt]]
Georges Clemenceau Nadar.jpg|[[Georges Clemenceau]]
Camille Corot-Nadar corrected.jpg|[[Camille Corot]]
Gustave Courbet.jpg|[[Gustave Courbet]]
Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix.jpg|[[Eugène Delacroix]]
Paul Gustave Dore by Felix Nadar 1855-1859.jpg|[[Gustave Doré]] (1859)
Alexandre Dumas Nadar.jpg|[[Alexandre Dumas, père]]
Franz Liszt by Nadar, March 1886.png|[[Franz Liszt]]
Jean-FrancoisMillet(Nadar).jpg|[[Jean-François Millet]]
Gerard de nerval.jpg|[[Gérard de Nerval]]
George Sand by Nadar, 1864.jpg|[[George Sand]] (1864)
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig in de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Otto von Bismarck at his desk.jpg|thumb|550px|De ''IJzeren Kanselier'' [[Otto von Bismarck]].]]

''' België slaagt er in neutraal te blijven tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Sinds de onafhankelijkheid van 1830 is het land neutraal en sinds 1839 en het verdrag van de XXIV artikelen is die neutraliteit verplicht. Samen met de grootmachten als garanten houdt België er een niet te verwaarlozen leger op na, althans in getalssterkte: honderdduizend man op vredesvoet, Frankrijk telt er 200.000, de Duitse vorstendommen 400.000. Dat in 1870 het grondgebied niet geschonden raakt, komt omdat Frankrijk noch Duitsland plannen hebben voor een opmars door België. De oorlog van 1870 versterkt dus het valse neutraliteitsgevoel en doet de politici niet focussen op internationale incidenten. De binnenlandse agenda kent in deze dagen vier spanningsvelden: dat van de stad versus het platteland, dat van de katholieken tegenover de antiklerikalen, het spanningsveld Vlaanderen-Wallonië en dat van arbeid en kapitaal. Die spanningen komen tot uiting in de industrialisatie, de schoolstrijd, het stemrecht en de taaleisen. Het door elkaar heen lopen van deze spanningsvelden, geeft België op een merkwaardige wijze stabiliteit. Als in 1904 de Duitse aanvalsplannen om door België te trekken bij een aanval op Frankrijk, uitlekken, dringen koning en legerleiding aan op meer militaire slagkracht en aandacht voor defensie. Een decennium later blijkt het too little en too late.'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=0DhbgJJ_M1s&amp;t=1032s '''BEELDFRAGMENT FRANS-DUITSE OORLOG'''] 

Tijdens het bekijken van het bovenstaande beantwoord je vragen zoals: Wie is Napoleon III? Welke technologische innovaties leiden het Pruisische leger in 1870 naar de overwinning? Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de [[Frans-Duitse oorlog]]? Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor en nadelen hebben de beide systemen? Waar werd de eenheid van Duitsland ondertekend en waarom.

.

.

=== 1870 ===
[[Bestand:15th-amendment-celebration-1870.jpg|thumb|550px|De Reconstructie of de wederopbouw is een periode van 1865 tot 1877 in de V.S. na de Burgeroorlog (1861–1865). Toen het noorden het zuiden overwon, kon het dit zuiden beschouwen als een vreemde natie. Dat dit niet gebeurde is te danken aan de Reconstruction. De Reconstructiewetten verdelen de zuidelijke staten in bezettingszones om de afschaffing van de slavernij te waarborgen. President Lincoln was pro en kreeg een kogel door het hoofd. Zijn opvolger deelde zijn standpunt en dat leidde tot spanningen met het Congres. President Ulysses S. Grant, de held uit de burgeroorlog en Rutherford B. Hayes waren Congresgezind. In 1877 verlaten de bezettingstroepen het zuiden waardoor de gelijkheid tussen blank en zwart verdwijnt en - hoewel in strijd met de grondwet - installeren de Jim Crow-wetten een segregatie van blank en zwart die tot de tweede helft van de twintigste eeuw aanhoudt.]]

.

* [[Charles Dickens]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=N9dB9BZWDBU FILM]'''

.

* [[Frans-Duitse oorlog]], de jonge Duitse natie bezet Parijs, ter vernedering van de Fransen. Hier ontstaat de [[revanche|revanchegedachte]]. Frankrijk wil wraak, dat zal hen in 1914 overhaast doen deelnemen aan de oorlog.

.

* Vanaf nu is ingevroren verscheping mogelijk. Dit zorgt voor een wereldwijde export van vlees.

.

* ♣ De geneesheer en botanicus [[Emile Vander Meersch]] (1840-1889) zet de landschappelijke eenheidsworst in Vlaanderen en de florale verschraling op de agenda. Oost-Vlaanderen is sinds de industrialisering een botanische woestijn. 

.

.
 
 
 '''Het land dat te laat kwam'''
 
 Om het stadshygiëneprobleem tegemoet te komen legt [[New York (stad)|New York]] in de zeventiger jaren zwembaden aan in de [[East River]] en in de [[Hudson (rivier)|Hudson]] voor de meest behoeftigen. Die mogen er enkel [[schoolslag]] zwemmen omdat deze zwemstijl de 'rotzooi opzij duwt' en niet doet opspatten. [[Duitsland]], in de literatuur bekend als het land dat te laat kwam, industrialiseert volop na [[1870]] maar kent de trend van het baden al sinds de jaren 1860. Het pas verenigde Duitsland industrialiseert nu zo gezwind het niet de tijd heeft zich te modelleren naar het [[Panopticum|panoptisme]]. Onder leiding van [[Otto von Bismarck]] blijft de feodaal agrarische machtspiramide het machtsmodel. Begin negentiende eeuw is de regio één van de armste in Europa. In [[1830]] woont tachtig procent van de bevolking landelijk, in 1895 is dit twintig procent. [[Berlijn]] telt in [[1848]] geen half miljoen inwoners. In 1914 is het een wereldstad. In 1861 werken 50.000 Duitsers in de machinebouw, in 1900 is dit een twaalfvoud. In de chemie vertwintigvoudigt het aantal arbeiders. De kolenproductie loopt van 1875 tot 1900 op van 34 tot 150 miljoen ton. De [[Frans-Duitse oorlog]] levert het land een buit die het bankwezen doet bloeien en het keizerrijk de evenknie van Engeland maakt. Aan de vooravond van 1914 overtreft de Duitse productie de Engelse. Het absolute gezag van de Pruisische koning-keizer en de rijkskanselier als topambtenaar beperken partijpolitieke invloeden en militariseren de maatschappij. Militaire termen doen hun intrede in het bedrijfsleven: investeringscampagnes, strategische visie, resultaatsanalyse. [[Max Weber]] ziet dit als jonge man met gemengde gevoelens tegemoet en is er de kroniekschrijver van. 
 
 '''Machtspiramide'''
 
 In de Weberiaanse machtspiramide hebben gezag en controle een andere aard dan in het panopticum van [[Jeremy Bentham]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''De cultuur van het nieuwe kapitalisme.'' Meulenhof, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Hoe hoger in de hiërarchie, hoe minder mensen iets te zeggen hebben. Hoe dieper, hoe machtelozer, met helemaal onderaan de [[kerker]], de [[lijfstraf]] en de [[repressie]]. Als in een legerstructuur krijgt in het laat negentiende-eeuwse Duitsland iedereen een vaste plaats en bij elke plaats hoort een taakomschrijving.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het Franse en het Engelse nationale eenwordingsproces resulteert in de negentiende eeuw in een fundamenteel andere staat dan Duitsland. Het Pruisische leger is het efficiëntste leger ter wereld, dankzij haar strakke hiërarchie. Terwijl veel Europese legers officierenposities verkopen, ongeacht hun kwaliteit, en soldaten slecht opleiden, regelt Pruisen de zaken goed.&lt;/ref&gt; In de piramide functioneer je door enkel te doen wat je is voorgeschreven. In het liberale model van [[Adam Smith]] ben je succesvol door meer te doen dan verwacht. Het militaire model straft als je je boekje te buiten gaat. De communicatie in het panoptisch model is rechtstreeks, in een piramide veranderen bevelen naarmate ze afdalen: het bevel van de generaal, past de staf aan en vertaalt het bevel in praktische uitvoeringbesluiten. Op het slagveld proberen sergeants, korporaals en soldaten er op hun beurt iets zinnigs van te maken. Allen gehoorzamen én interpreteren. Hoe groter het leger, hoe meer interpretatie.
 

.

=== 1871 ===
.

* De [[Frans-Duitse Oorlog]] wijst uit dat het Duitse geschut zeven kilometer ver schiet en dat de spoorwegen vanaf nu een rol in de oorlogsvoering spelen. De [[fortengordel Antwerpen|fortengordel van Antwerpen]] volstaat niet meer.

.

* ♣ [[Wilhelm I]] transformeert als eerste [[keizer]] van het nieuwe Duitse Rijk de provinciestad Berlijn tot een hoofdstedelijke metropool. De stad kende tussen het einde van de Napoleontische oorlogen en het midden van de jaren veertig een verdubbeling van de bevolking tot 400.000. De stad biedt onderdak aan het parlement, de Reichstag, trekt militairen en machtigen aan. In hun kielzog komt hun gevolg en de opportunisten. Tussen 1871 en 1890 verdubbelt de Berlijnse bevolking tot 1.6 miljoen mensen. Het merendeel onder hen is huurder. De uitdijende stad levert speculanten en grootgrondbezitters woekerwinsten op. Op de terreinen die ze verkopen komen mondaine buurten en goedkoop gebouwde en te duur verhuurde stadsappartementen. In de omliggende dorpen die de stad (voorlopig) niet opslokt blijven de huizen bescheiden, de kerken middeleeuws en de mentaliteit agrarisch. De tijd lijkt er stil te staan. Berlijn transformeert naar een stad van militaire opwinding, een intellectueel centrum en culturele verfijning. De tienduizenden militairen dragen tijdens en na de dienst hun uniform ten teken van goede smaak. De Friedrich-Wilhelm universiteit spuugt intellectuelen. Schopenhauer, Hegel, Marx en Engels studeren er. Vanaf 1888 bestuurt Friedrich Wilhelm II het rijk vanuit een barok paleis aan de Spree-oever. Zijn hofarchitect ontwerpt en bouwt tussen 1897 en 1904 het driehoekige Kaiser Friedrich museum. Duizenden hovelingen, projectontwikkelaars, bureaucraten, economen, administrateurs, ingenieurs, kunstenaars en bankbedienden doen het land draaien als een geoliede machine, tot de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Tot eind 1918 blijft het aantal inwoners van Berlijn stabiel, daarna gaat het opnieuw razendsnel: van 1,6 miljoen in 1918 tot vier miljoen eind jaren twintig. Er komt een tweede stadsuitbreiding met kanalen, wegen en parken. Siemens voorziet in de spoorlijnen met elektrische installaties. De [[Potsdamer Platz]] is hét stadsplein, de place to be en het drukste verkeersknooppunt van Europa. Het snelle en ironische Berlijnse [[staccato]]-dialect is er de weerspiegeling van: druk, vol file, lawaai en razernij. Geen wonder dat hier de eerste verkeerslichten komen. Het theater van [[Bertolt Brecht|Bertholt Brecht]] en [[Kurt Weill]], de dansmeisjes en de jazzclubs - in 1939 beschreven door [[Christopher Isherwood]] in ''Goodbye tot Berlin'' - geven de gouden jaren van de [[Weimarrepubliek]] vorm terwijl [[Fritz Lang]] met Metropolis waarschuwt voor de moderniteit. Bemiddelde Berlijners  willen weg van de Berlijnse drukte en verzengende zomerse hitte. Ze permitteren zich een vakantiehuis op het platteland terwijl een verlichte grootgrondbezitter zoals Otto Wollank de Eerste Wereldoorlog niet te boven komt zonder delen van zijn vierduizend morgen land te verkavelen, te verhuren of te verkopen. Eén morgen is zoveel land als een man met een os in een voormiddag ploegen kan – pakweg een kwart hectare. Om zich financieel staande te houden deelt Wollank zijn landgoed Gross Glienicke bij de Wannsee, op minder dan een uur autorijden vanuit Potsdam of Berlijn, op in goedgekozen percelen waarbij elke eigenaar of huurder zicht heeft op het meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Wollank koopt het terrein in het grensgewest Brandenburg in 1890. Advertenties prezen het aan als erg vruchtbaar waardoor Wollank bleef inzetten op de agrarische productie. Hij  legt een wijngaard aan, bouwt een stoommaalmolen, introduceert meststoffen en verdelgingsmiddelen. Er komt een steenfabriek voor de extra huizen, een crèche, later een kleuter- en een lagere school. Dankzij de pasteurisatie in zijn melkproductie verkoopt melk aan een Berlijnse winkelketen.&lt;/ref&gt; In het voorjaar van 1927 zijn in Berlijn betaalbare schaalmodellen van buitenhuizen te zien op een beurs. Ze aanpasbaar naar wens: het soort verwarming (de Alexanders kiezen een open haard die met een buizenstelsel het hele huis verwarmt), de elektriciteit, de isolatie, het aantal slaapkamers, de muurkasten, nissen voor de boeken, uitklapbare bedden en tafels, de keuken- en tuininrichting... alles is bespreekbaar. De familie Alexander kiezen een zalmkleurige zoldering, een aanbouw voor de chauffeur en kamers met uitzicht op het indrukwekkend kabbelende meer aan het tuineinde. Hun perceel is zachte zandkleigrond van dertig breed en tweehonderd diep. De afmetingen garanderen beheersing en privacy. Na een eerste inspectie van dokter Alfred Alexander en zijn gezin met hun open Mercedes volgen de vergunningen, het bestek, de tekeningen. Het ruimen en het effenen van het terrein en de bouwwerken volgen elkaar in een strak tempo op. Het boomkappen, het uitdunnen van de struiken en het weghalen van de vlezige wijnstokken duurt een week. Een oude eik, twee pijnbomen en een wilg blijven. Daarna illustreren houten paaltjes en de koord de huisomtrek. Verderop komt de beerput. De sleuf en de kelder krijgen een cementen en bakstenen fundering. Daarna volgen horizontale balken en de vierkante vertikalen, de kapspanten, het binnen-geraamte met de deur- en raamopeningen, de nissen en de zolderbalken. In 1927 zijn de Alexanders het eerste Joodse gezin in het dorp. Voor ze hun tuin en huis binnengaan, houden bij poort en voordeur een gebed. Aan de poort van het erf en aan de linkerdeurpost timmeren ze metalen kokers met een Hebreeuws perkament. De beschermende tekst uit [[Deuteronomium]] schenkt het huis en haar tuin regen voor het koren, de most, de olie en het gras op het veld. Zo kunnen ze groeten en vee kweken, eten en zich verzadigen zonder de verlokking van andere goden. Voor wie zich aan deze zonde overgeeft, sluiten de hemelpoorten zich waarop de regen en de opbrengsten wegblijven. Van buiten lijkt het huis bescheiden, gering van omvang en gaat het op in de omgeving. Wie er binnenkomt verwondert zich over de ruimte. Het eenvoudige leven in het weekendhuis bestaat uit slapen, eten en zwemmen in tegenstelling tot het altijd bezige Berlijn. Hun weekendhuis is met zijn tuin de anti-these van de Berlijnse moderniteit. Hout versus steen, compacte laagbouw van de  ontspanningsplek versus de volumineuze hoogbouw van hun statige huis, soberheid versus luxe, het uitzicht op de natuur versus cultuur, het rustieke meer versus de fontein, de zandweg versus de boulevard. Het frisse water versus de verzengende hoofdstedelijke hitte. Einde jaren twintig is Alfred hoofd van de Berlijnse orde der geneesheren. Onder zijn patiënten en kennissen: de natuurkundige nobelprijswinnaar [[James Franck]], acteurs [[Paul Wegener (acteur)|Paul Wegener]], [[Walter Hasenclever]] en de fotografe [[Lotte Jacobi]]. In acht jaar tijd komen er vijfentwintig Joodse gezinnen in de buurt wonen of logeren. Het gezinshoofd is bedrijfsleider, professor, rechter, bankdirecteurs, arts, tandarts of apotheker, accountant of advocaat, zanger of componisten, acteurs of filmster, er is zelfs een ijshockeyspeler. [[Albert Einstein]] en zijn vrouw genieten ook een weekendhuisje in de buurt en verderop heeft de schilder [[Max Liebermann]] heeft een stenen villa aan de Wannsee, net zoals de architect [[Erich Mendelsohn]]. Deze beau monde is goed voor een kwart van de dorpsbevolking. De oorspronkelijke dorpelingen zien het met lede ogen hoe deze vreemde kolonisten met hun auto’s, hun dure kleren en weekendfeestjes het landgoed inpalmen. Alfred slaat aan het tuinieren en graaft een langwerpig lapje zachte grond uit. Na het omspitten harken strooit hij in de bedden zaad: bonen, komkommer, sla en tomaat. Ernaast komt een rij asperges en pronkbonen. Hier, te midden van zijn groenten, zijn gieters en schoffels brengt Alfred zijn ochtenden door en bouwt hij een orangerie van twaalf meter diep met glazen tuimelramen op een fundering, met een haard en een schoorsteen. De orangerie is groter dan zijn weekendhuis. Aan de zoldering van de veranda hangt hij een klok die het middageten aankondigt. Bij de helling komt er een pomphuis met sproei installatie, een hok voor tuinstoelen en de boot en de fietsen, er komen terrassen, een keien pad, een tennisbaan, een parkeerplek, een houten conciergehuis, een kamer voor de dienstmeid (in het huis) en een garage. Met zijn wijde overhemd en zijn traditioneel Duitse [[lederhose]] noemt hij zichzelf samen met vele andere Joden een prima Duitser, een ‘aanvaarde’ Jood. Zijn medaille voor moed uit de Eerste Wereldoorlog is er het bewijs van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Eén op drie van de honderdduizend Joodse soldaten verdiende een onderscheiding tijdens WOI.&lt;/ref&gt; En de eerste Duitse grondwet uit 1871 is er de garantie van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Pruisen en Hannover erkennen Joden sinds 1812 en 1842.&lt;/ref&gt; Sinds 1871 en 1918 zijn Joden en de Duitsers gelijk. 

.

* In [[New York (stad)|New York]] opent [[George Huntington Hartford]] het eerste [[grootwarenhuis]] met een knalrode gevel en een kassier in een Chinese pagode. Als distributiesysteem is dit vergelijkbaar met wat [[Michael Thonet]] zal doen in de meubelmakerij, de lopende band van [[Henry Ford]] in de auto-industrie en de [[prefab]]-steden van Abraham, Alfred en Bill Levitt.

.

* De [[jezuïetenorde]] ontslaat [[Daens (film)|Daens]].

.

.

=== 1872 ===
[[Bestand:Plattegrond van Artis (1872) van P.H. Witkamp 01.jpg|thumb|550px|♣ Sinds haar oprichting in 1838 is Artis alleen toegankelijk voor de leden van het genootschap. Niet-leden bezoeken vanaf 1852 in de septembermaand de tuin voor een kwartje. In de jaren zeventig openen de deuren voor het brede publiek. De zoo heeft centen nodig, wil een aquarium en vraagt Amsterdam middelen. De stad stemt in op voorwaarde dat de tuin open is voor iedereen.]]

[[Bestand:Berthe_Morisot,_Le_berceau_(The_Cradle),_1872.jpg|thumb|550px|[[Berthe Morisot]], een bekende Franse impressioniste schildert 'De wieg' met een mijmerende moeder. Het is te zien in [[Musée d'Orsay]] in Parijs.]]

.

* [[Karl Marx]] en Engels in [[Den Haag]]

.

* In dit decennium vragen wetsdienaars om een politie bevoegd over België en gespecialiseerd in misdrijven en bewijs verzamelen. Het duurt tot 1919 voor het idee werkelijkheid is.

.

* Geboorte [[Johan Huizinga]]

.

* ♣ In [[Bernissart]] komt in het pomphuis een [[stoommachine van Newcomen]] (nu is dit de Geologische Tuin). 

.

* In de lente ontmoet de oplichter-ontdekkingsreiziger [[Henry Morton Stanley]] die eigenlijk John Rowlands heet, de zoekgeraakte dokter [[David Livingstone]] waar al jarenlang niets meer van vernomen was.

.

* ♣ Zonder veel richtlijnen of fondsen richt het congres [[Yellowstone National Park|Yellowstone]] in de [[Rocky Mountains]] op als het eerste nationale park en sticht de [[Harvard-universiteit|Harvard Universiteit]] het [[Arnold Arboretum]]. Theodore Roosevelt (president van 1901-1907) - een hartstochtelijk jager op groot wild – inzet hiervoor toont hoe 'wildernis' een beladen begrip is. De achttiende eeuw omschrijft haar als ruig en afschrikwekkend, eind negentiende eeuw is ze fascinerend en harmonieus. Nadat houtkap, nederzettingen en ontginningen de wildernis en de (wilde) indianen hebben getemd, ontstaat de herwaardering ervoor. De schrijver [[Henry David Thoreau]] (1817–1862) en de dominee en amateurbioloog William J. Long zijn er de pioniers van en een blijvende inspiratie voor natuurbeschermers. De zinsnede ‘In wildness [is] the preservation of the world’ vat hun gedachtengoed samen. Contact met de bestaansbronnen brengt zintuigelijk, psychisch en spiritueel welzijn. Het kamp van Roosevelt - republikeinen, overtuigd van de blanke superioriteit - geniet van een natuur vol avontuur, een toneeldecor waartegen de darwiniaanse competitie op leven en dood zich zonder mededogen afspeelt. Dieren zijn 'machines made of meat', zoals [[William S. Burroughs I|William S. Burroughs]] het formuleert. En dat tot ongenoegen van William Long en zijn de aanhangers. Die zien het wilde als een mystieke 'openluchtkapel' die contact met het transcendente mogelijk maakt. Longs boek 'Zonder geweer op jacht' is een doorn in het oog van Roosevelt. Hij noemt hen 'nature fakers', een bewoording die bleef hangen. Het is natuurliefde als these en als antithese. Hun polemiek kent begin twintigste eeuw een hoogtepunt, het spanningsveld blijft tot op heden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld'', Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 35-46.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Wie van de Kortijkse Broeltorens naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk wandelt, passeert de Guido Gezellestraat die uitgeeft op een groenperk met een Gezelles buste. Tegenwoordig krijgt het priesterbeeld bij momenten een groet van grapjassen die hem een studentikoos petje of een rode neus opzetten. Zijn het verwijzingen naar zijn homo-erotische verhoudingen en het daarbij horende machtsspel met zijn favoriete leerlingen uit zijn Roeselaarse periode in het klein seminarie tussen 1854 en 1860? In Kortrijk niets van dat. Gezelle is er onderpastoor met een eigen biechtstoel. Hij woont van 1872 tot kort voor zijn dood in de buurt van deze kerk. In deze dagen verdient een textielarbeider ongeveer tien frank per week en kost een uitvaart in deze kerk - een uitvaart 5de klas met gelezen mis - 14,50 frank. De Kortrijkse elite, aan de andere zijde van het sociale spectrum die zich een uitvaart eerste klas permitteert, dokt bijna 500 frank of meer met een exclusieve ceremonie in een barok decor als wederdienst. De middelklasse kiest tussen een uitvaart tweede klas (287,15 frank), derde klas (87,15 frank) of vierde klas (44,34 frank).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JULIEN VERMEULEN. ''Gezelle in context: taal, macht en identiteit.'' Guido Gezellekring, Kortrijk, 2021, p. 348.&lt;/ref&gt; 

.

.

=== 1873 ===
[[Bestand:QWERTY_1878.png|thumb|550px|De naaimachinefabrikant [[Remington Rand|Remington]] neemt in 1873 de schrijfmachine in productie met een [[AZERTY]] toetsenbord. De machine is toptechnologie, het klavier is een staaltje contraproductieve anti-technologie bedoeld om het schrijven van de typistes te vertragen omdat de machines blokkeren bij te snel tikken. Als de technische mankementen verdwijnen in de jaren dertig, is het letterbord zo ingeburgerd en zijn de belangen van de miljoenen typistes, hun lesgevers en de producenten zo gevestigd, dat een efficiënter toetsenbord er niet komt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JARED DIAMOND, vertaald door Conny Sykora. ''Zwaarden, paarden en ziektekiemen. Waarom Europeanen en Aziaten de wereld domineren'', Het Spectrum, Utrecht, 2000, p. 244.&lt;/ref&gt;]]

.

* ♣ MEE BEZIG // In de maand dat de [[Wereldtentoonstelling van 1873|Wereldtentoonstelling in Wenen]], de vijfde inmiddels plaatsvindt en Japan als opkomende industrie-natie haar tuinmotieven in Europa introduceert, crasht de Weense beurs. De stad kent een rampzalig jaar met een nieuw crisistype . Waar crisissen tot dan toe vooral de onderlaag treffen door het mislukken van de oogst of het uitbreken van besmettelijke ziektes, treft dit type de rijke, speculerende bourgeoisie. Het is de eerste crisis van de industriële revolutie en zadelt de middenklasse op met een identiteitscrisis die haar adellijke ambitie doet intomen. Het sociale vraagstuk en de eisen van de arbeiders zijn niet langer te negeren. Er komt aandacht voor arbeidsomstandigheden, de personeelsinbreng en de toegang tot kunst. Aandacht en nobele gedachten. [[Hier past een tekstje over Art Nouveau en haar collega's uit andere landen. ]] De Wiener Werkstätte zal hier vele jaren later een antwoord op formuleren door de bourgeoisie een eigen esthetiek te verschaffen en de werkomstandigheden aan te pakken (we zijn dan in de tijd van Taylor; zie verder). Het eerste nummer van Ver Sacrum zet de toon: 'Wij kennen geen onderscheid tussen (…) kunst voor de rijken en kunst voor de armen.' De [[Grote Depressie (1873-1896)|Beurskrach in Wenen]] luidt het begin in van een depressie die duurt tot 1896. Deze crisis wordt gezien als de eerste crisis van de 'rijken'. Crisissen van de armen (hongersnoden) zoals we die kennen jaren 1848 zijn zo goed als voorbij. Alhoewel, even na de beurscrash treft een zware choleraepidemie de arbeidersklasse. 

.

* In Engeland is de helft van alle grond in het bezit van 2250 personen door opheffing van kleine boerderijen en de omheining van woeste of gemene gronden ([[enclosure|enclosures]]). Aristocratische grondbezitters en het parlement stimuleren deze beweging tot ééngemaakte percelen via ruil, samenvoeging en afkoop. De grootste verliezer is de landarbeider die geen aanspraak meer maakt op zijn huis, tuin noch gemene gronden. De nieuwe percelen zijn omheind om duidelijk te maken dat de traditionele rechten niet meer gelden.  

.

* De theateropvoering van [[Emile Zola|Emile Zola's]] [[Thérèse Raquin]] is geen succes: tien opvoeringen, het is nog te vroeg voor het naturalisme in het theater. De aanval van Zola op het romantische theater wordt ervaren als een schandaal en choquant. 

.

.

=== 1874 ===
.

* [[Otto Lilienthal]] ontwerpt het eerste zweefvliegtuig.

.


* ♣ Frederick Law Olmsted maakt een plan voor de inrichting van het terrein van het Amerikaanse Capitool in Washington, D.C. met oprijlanen, paden, bomen, fonteinen en terrassen.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=z0glOYQBlSA 1875] ===
[[Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg|thumb|550px|Frederick Winslow Taylor.]]

[[Bestand:Paris_Opera_full_frontal_architecture,_May_2009.jpg|thumb|550px|Architecturale patisserie.]]

[[Bestand:G._Caillebotte_-_L'Yerres,_pluie.jpg|thumb|550px|♣ 1875 [[Gustave Caillebotte]] schildert [[L'Yerres, pluie|De Yerres, regen]], een smalle rivier met bomen bij lichte regen. Caillebotte is een kunstenaar die achteloos voorbijgelopen schoonheid in beeld brengt.]]

.

* De [[Opéra Garnier]] (architect [[Charles Garnier (architect)|Charles Garnier]]), een stedelijke slagroomtaart is na vijftien jaar bouwwerk (eindelijk) klaar. De Frans-Duitse oorlog van 1870 strooide roet in het eten van de bouwwerken. Dit is de kers op de taart van [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanns]] urbanisatie. De kostprijs bedraagt vier tot vijf keer deze van de Eiffeltoren. Tot in 1989 is dit de grootste Europese opera (11.000 m², breedte: 125 meter, lengte 173 meter, hoogte 73,6 meter met plaat voor meer dan 2000 toeschouwers en 450 artiesten).

.

* De première van [[Danse macabre]] van [[Camille Saint-Saëns]] kondigt het [[Fin de Siecle]] aan.

.

* [[Frederic Winslow Taylor]] (°1856 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1915) een Amerikaans ingenieur en de grondlegger van de wetenschappelijke bedrijfsorganisatie breekt na een handicap en een oogziekte met zijn rechtenstudie en wordt fabrieksarbeider in de Midvale Steel Compagny waar hij carrière maakt. Hij stelt vast dat de arbeiders minder presteren dan hun vermogen. De stijgende productiviteit die hij wil creëren moet ten goede komen aan de arbeiders en de werkgever, anders werkt het systeem niet. Het [[Taylorisme]] kreeg een slechte bijklank door het louter focussen op de verhoging van de productiviteit, bovendien waren zowel werkgevers en syndicaten tegen het principe. Het Taylorisme kenmerkt zich door vijf principes: 1. Overleg tussen werkgever en werknemer (systematische verbeteringen en technische vernieuwingen zijn dan mogelijk); 2. Het werk wordt in verschillende handelingen opgesplitst en gemeten in tijd) (arbeidsanalyse); 3. Voor elke taak de geschikte man; 4. Een systeem van premies en harde sancties; 5. Rust opnemen is noodzakelijk.

.

.

=== 1876 ===
.

* In Parijs strijden vrouwen voor stemrecht.

.

* [[Gevangenis van Ieper]] in werking.

.

* [[Alexander Graham Bell]] demonstreert de telefoon.

.

* Uitvinding van de [[verbrandingsmotor]] door [[Nikolaus Otto]].

.

* ♣ De Tuinbouwhal van de Wereldtentoonstelling in Philadelphia stelt exotische planten en tuinontwerpen tentoon aan miljoenen bezoekers.

.

.

=== 1877 ===
[[Bestand:Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg|thumb|550px|1877 [[Gustave Caillebotte]] schildert zijn [[Rue de Paris, temps de pluie]] en toont de stadsrenovatie van Haussmann en hoe de metropool [[vervreemding|vervreemdend]] werkt.]]

.

* Oprichting van de Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij, acht jaar voor het ontstaan van de [[Belgische Werkliedenpartij]].

.

* Oprichting [[leger des heils]] in [[Londen]].

.

* Creatie van Het [[Luchtspoor]], een viaduct door het centrum van [[Rotterdam]] naar België. Het is de enige spoorlijn in Nederland die dwars door een historische binnenstad loopt.

.

* ♣ Priester-dichter-leerkracht [[Leonard Lodewijk De Bo|Leonard-Lodewijk De Bo]] (1826-1885) een bekend West-Vlaams lexicograaf beklaagt met zijn gedicht 'De Wandalen in Vlaanderen' het verdwijnen van de Vlaamse flora.

.

.

=== [[Iguanodon bernissartensis-beenderlagen|1878]] ===
.

* In een steenkoolmijn in [[Bernissart]] (de Fosse Sainte-Barbe) vinden  werkers skeletten van de [[Iguanodon]]. De volledige vondst is wereldtop. De skeletten zijn te bezichtigen in het [[Museum voor Natuurwetenschappen |Museum voor Natuurwetenschappen]].

.

* Tijdens een debat om kinderarbeid in de mijnen onder de twaalf jaar te verbieden, vindt de katholiek [[Charles Woeste]] het een Belgische eretitel, dat dit het enige Europese land is dat vrouwen- en kinderarbeid niet bij wet regelt in naam van de individuele vrijheid.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;KAREL VAN ISACKER. ''Mijn land in de kering 1830-1980. Deel 1, 1830-1914'', De Nederlandsche boekhandel, Antwerpen, 1978, p. 79-80.&lt;/ref&gt;

.

* W. Atlee Burpee &amp; Co. in Philadelphia opgericht, later het grootste postorderbedrijf voor zaden ter wereld.

.

.

=== 1879 ===
[[Bestand:JoanOfArcLarge.jpeg|thumb|550 px|♣ Na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 kent de symboliek van Jeanne d'Arc's in Frankrijk een revival. In haar geboortestreek Lotharingen schetst haar streekgenoot Jules Bastien-Lepage de maagd van Orleans vanaf 1875. Zijn schetsen monden in 1879 uit in een levensgroot portret in haar ouderlijke achtertuin. De schilder toont hoe Jeanne in 1424 een goddelijke oproep krijgt: de omvergeworpen stoel achter het spinnewiel, de opgesprongen Jeanne, de natte rand van haar jurk, haar spoor door de dauw van het onkruid terwijl de bijna doorzichtige heiligen Michael, Margaretha en Catherine op de achtergrond haar besluit afwachten. Het schilderij is 2,5 meter hoog en hangt in het Metropolitan Museum of Art, New York.]]

.

* In noord-Spanje, in [[Altamira (grot)|Altamira]] is er een toevallige ontdekking de prehistorische schilderijen. Nooit eerder hebben archeologen dit gezien. Velen concluderen dat het een kunstenaarsgrap is. Begin twintigste eeuw erkent de wetenschap de afbeeldingen als paleolitisch, daterend zo'n 16.000 jaar terug. 

.

* In de Barakken, een gehucht in [[Menen]] is er een volksopstand tegen de hoge voedselprijzen.

.

* [[Vincent van Gogh]] begint zijn proef als lekenprediker tussen mijnwerkers in Petit-Wasmes in de [[Borinage]] van [[Henegouwen]]. De armoede maakt hem depressief en tekent zijn verdere leven. Het 'koortsige, vermoeide en uitgemergelde' uiterlijk van de mijnwerkers treft hem, zo schrijft hij naar zijn broer [[Theo van Gogh (kunsthandelaar)|Theo]]. De mijnwerkersgezichten zijn 'uitgehold' en 'verouderd'. Om zijn solidariteit te betonen daalt hij in een schacht af, in de Charbonnage de Marcasse. Niettemin blijft hij, ook na het verplegen van de slachtoffers van een gasontploffing, een buitenstaander.

.

* [[Werner von Siemens]] bouwt de eerste elektrische spoorweg.

.

* [[Thomas Edison]] vindt de [[gloeilamp]] uit. 

.

* De ontdekking van zilvervoorraden in [[Aspen (plaats)|Aspen]] in [[Colorado (staat)|Colorado]] doet de twee houten barakken uitgroeien tot een stad. In een decennium tijd komen er straten, trams, watervoorziening, gaslicht, banken, een gevangenis, een hotel, een opera...

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Caillebotte_Rabotteurs_1875.jpg|Caillebotte, Rabotteurs uit 1875.
Bestand:David Livingstone by Thomas Annan.jpg|[[David Livingstone]]
Bestand:Henry_Morton_Stanley_1.jpg|[[Henry Morton Stanley]]
File:CFP Bismarck (1).jpg|Bismarck.
File:Saintsaens.jpg|[[Camille Saint-Saëns]].
File:Monument_Charles_Woeste_901.jpg|In [[Elsene]] staat een monument voor [[Charles Woeste]].
File:Panic_of_1873_bank_run.jpg|Bankrun op de Fourth National Bank in New York in 1873.
File:Börsenkatastrophe_Wien_1873.jpg|Beurskrach Wenen, 9 mei 1873. Illustratie uit ''Leipzig'', 21 juni 1873.
File:Pierre-Auguste_Renoir_023.jpg|[[Pierre-Auguste Renoir]] schildert [[De loge]].
File:Binnenrotte_1910.jpg|Het [[Luchtspoor]] is een spoorviaduct van 2,2 kilometer in de Spoorlijn Breda - Rotterdam door centrum Rotterdam.
File:Iguanodon.png|Tweevoetige eind-19e-eeuwse reconstructie van I. Bernissartensis.
File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|Huis waar van Gogh verbleef in [[Wasmes]] op een boogscheut van le [[Grand Hornu]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE DRIE: 1890-1914 =

[[Bestand:Menlo Park Laboratory.JPG|thumb|550px&quot;|In 1891 kwam de toen 28-jarige Henry Ford bij Edisons Illuminating Company werken. Een gerucht gaat dat Ford bezig is met auto-ontwerp en door Edison -die met de vuist op tafel slaat - aanmoedigt een autofabriek te starten.]]

'''De derde fase van de Industriële Revolutie laat zich niet eenvoudig begrenzen. Hier gaat het om paradigmatische ontwikkelingen met voorgeschiedenissen die samenvloeien en de samenleving gaan sturen. Wilhelm II is buitenmatig geïnteresseerd in landbouwmodernisering. Hij verordent dat boerderijen hun melk moeten pasteuriseren om het mond-en-klauwzeer te bannen. Vanaf de jaren 1890 geeft het rubber uit Afrika fietsen en auto's een comfortable ligging. Het vliegtuig en de film doen hun intrede. Elektriciteit laat zich voelen in het openbaar vervoer met de elektrische tram en in de openbare verlichting van grote steden. Karel Van de Poele (1846-1892) was uitvinder van de elektrische tram en concurrent van Thomas Edison. Van de Poele vraagt vanaf 1881 patenten voor elektrische uitvindingen aan, zo'n 444 in totaal. Hier gaat een periode van experiment aan vooraf. Op Kerstmis 1875 laat hij een elektrisch lampje branden en zo is hij sneller dan [[Thomas Edison|Thomas Alva Edison]]. In 1877 stort hij zich professioneel op de ontwikkeling van elektriciteit en een jaar later is hij Amerikaans staatburger. In juli 1879 demonstreert hij zijn verbeterde booglamplicht met de verlichting van het Adam Forepaugh's Circus. In 'The Detroit News' van 20 maart 1880 verschijnt een bijdrage over zijn licht. Hij sticht in 1881 de Van de Poele Electric Light Company, vervaardigt dynamo's en generatoren en concurreert met Edison in de zoektocht naar het te commercialiseren elektrisch licht. In die dagen verlichten welgestelden hun woning met gas. Dat stinkt, vormt een gezondheidsrisico en zorgt voor roet. Veel uitvinders denken over elektriciteit als verlichting en voor de aandrijving van toestellen. Zo ook Van de Poele. Hij begrijpt dat een gloeilamp een vacuüm nodig heeft, zodat de gloeidraad niet verbrandt. Van de Poele kiest het procédé van de booglamp terwijl Edison de gloeilamp ontwikkelt. Edison zou het pleit winnen. Niettemin maakte Van de Poele gloeilampen. Van de Poele krijgt 243 patenten. Naast patenten op de elektrische trams en treinen nam hij er op spoorwegwissels, verlichting, generatoren, motoren, elektrische- en elektromagnetische pompen, kabelbaansystemen, batterijen, elektrische hamers en steenboren, remmen en mijnbouwmachines. In de steden doet de elektriciteit haar intrede voor de Wereldoorlog, in dorpen is het wachten. In het late interbellum komen ook daar de stofzuiger, de wasmachine en centrifuge, het elektrische strijkijzer, de koelkast en de handmixer op de markt. Voor veel gezinnen blijven ze buiten bereik.'''

.

== De tachtiger jaren van de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px| ♣ (...)]]

[[Bestand:The_Gardeners'_chronicle_-_a_weekly_illustrated_journal_of_horticulture_and_allied_subjects_(1881)_(14803858713).jpg|thumb|550px| ♣ De gewoonte om gras kort te houden gaat terug op de Franse tuin in Versailles en de Engelse landschapsparken. Voor het park [[Blenheim Palace]] zijn in de negentiende eeuw, vijftig arbeiders met een zeis zonder ophouden bezig. Omstreeks 1830 ontwerpt de Engelse [[Edwin Beard Budding]] een gepatenteerde kooimaaier. Die maakt het grasveld tot een gelijkmatig en snel te maaien gazon. Het populaire voetbal en cricket stimuleren het gladde gras- en [[speelveld]]. Zo zorgde de grasmaaier voor een sportieve innovatiegolf bij het [[tennis]], de [[rugby (balspel)|rugby]], [[croquet]]...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANK MALCOM, PAUL ROEHRIG &amp; BEN PRING. ''What To Do When Machines Do Everything'', 2017, p. 168.&lt;/ref&gt;]]

.

=== 1880 ===
.

* In [[Hoogstraten]] wordt kasteel [[Gelmelslot]] omgebouwd tot landbouwkolonie.

.

* Ontdekking van de cholera-bacterie. De theorie van de miasmen of besmettelijke dampen schuiven wetenschappers stilaan aan de kant.

.

* De V.S. is de aantrekkingspool voor een migratiegolf.

.

.

=== 1881 ===
{{Panorama|Panorama mesdag.PNG|1200px|Het [[panorama Mesdag]] is 14 meter hoog met een omtrek van 120 meter. [[Hendrik Willem Mesdag]] (de [[Haagse School (schilderkunst)|Haagse School]]), gespecialiseerd in zeezicht, voltooit dit vergezicht op de [[Noordzee]], de [[duinen]], [[Den Haag]] en [[Scheveningen]] in 1881.}}

.

* De [[Citadel van Antwerpen]] is volledig gesloopt.

.

* [[Billy the Kid]] gedood door [[Pat Garrett]].

.

* [[Jack the Ripper]] slaat toe.

.

* [[Emile Zola]] publiceert zijn bundel ''Le naturalisme au théâter'' en pleit voor een theater dat op het [[positivisme]] van Comte gebaseerd is. Hij stelt de geloofwaardigheid van het theater, de tijdsbeleving van het stuk en de plaatsbepaling van de acteurs in vraag. 

.

.

=== 1882 ===
.

* Elektrische verlichting in [[New York (stad)|New York]].

.

* [[Antoni Gaudi]] begint de [[Sagrada Família|Sagrada Familia]].

.

.

=== 1883 ===
.

* ♣ De American Seed Trade Association opgericht door een bezorgde groep zaaigoedhandelaars: zaaigoedtarieven, portkosten op postorderzaden en onrechtvaardige schadeclaims zitten hen dwars. ASTA is een van de oudste handelsorganisaties in de V.S.

.

* Aanvaring tussen zeilstoomschip &quot;Cimbria&quot; en het stoomschip &quot;Sultan&quot; bij [[Borkum]]: 437 opvarenden komen om.

.

* Ontploffing kruitfabriek [[Muiden]] verwoest meer dan honderd woningen.

.

* Een storm bij het Waddeneiland [[Borkum]] doodt 121 vissers.

.

* [[Alfred Packer]], een ex-militair en berggids uit de V.S. wordt schuldig bevonden aan [[kannibalisme]].

.

* Op 17 maart zijn er op de begrafenis van [[Karl Marx]] elf mensen present. Friedrich Engels spreekt hen toe: ‘Zijn naam en werk zullen de eeuwen doorstaan.’

.

* De [[cholera]]-epidemie die dit jaar uitbreekt duurt tot 1885.

.

* [[Robert Koch]] een Duits medicus ontdekt de verantwoordelijke bacil voor [[tuberculose]]. Tot nu toe - en dat zou tot in de twintigste eeuw duren - denkt het volksgeloof dat het om een erfelijke ziekte gaat. In tegenstelling tot [[cholera]] vindt men deze ziekte niet vuil of verderfelijk maar nobel en [[aristocratisch]] die de [[genialiteit]] of artistiek talent boven brengt. [[Frederic Chopin]] (1810-1849), [[John Keats]] (1795-1821) en [[Niccolò Paganini]] (1782-1840) (over)lijden er aan. In het [[Fin de Siècle]] is het de mode om TBC te faken: nauwe kledij en bleke gezichten moeten de ziekte illustreren of suggereren. Denk aan het werk van [[Toulouse-Lautrec]]. In deze dagen heet [[social distancing]] gewoon een [[cordon sanitaire]]. De [[Elite|elite]] en het gewone volk, de [[burgerij]] en het [[proletariaat]] houden huis in gescheiden omgevingen. Engeland spreekt men over 'the great unwashed.' Personeel en politie bewaken de afstand tussen de beide groepen. 

.

.

=== 1884 ===
.

* ♣ Dominee [[Hilderic Friend]] (1852-1940) publiceert ''Flowers and Flower Lore'' over de negentiende-eeuwse geheime bloementaal. Een boeketje op de drempel van een Londens huis kan vrouwen tot opwinding of frustratie brengen. Geleverd door een anonieme koerier kan het boeket alle denkrichtingen uit. Om zot te worden. Waarom liggen de bloemen daar? Wie bestelde ze en welke betekenis dragen ze? Een [[Gardenia (geslacht)|Gardenia]] staat voor geheime liefde. Een [[Iris (godin)|Iris]] voor vriendschap en een Begonia waarschuwt: pas op. De vrouw pakt de bloemen op, snuift en determineert: [[Orchideeënfamilie|orchidee]], zinnia en [[gipskruid]]. Om zeker te zijn neemt ze het ensemble mee naar haar kamer en haalt haar boek van dominee Friend boven waarin ze de mysterieuze bloemensymboliek kan ontcijferen. Friends idee gaat terug op de brieven van [[Mary Wortley Montagu]] (1689-1762) die ze schreef aan haar vriend [[Alexander Pope]] tussen 1716 en 1718. Het bloemenboucet aan de voordeur in Londen, lijkt op een 'Turkse liefdesbrief'. Die vereist evenmin inkt of papier. Een tas volstaat. Elk voorwerp erin staan voor een woord of een zin: een parel, kruidnagel, een tulp of een roos, zeep en steenkool, een rietje...

.

* [[Gevangenis van Sint-Gillis]] in werking.

.

* Duitsland verwerft zijn eerste kolonies.

.

* [[Emile Zola]] schrijft [[Germinal (roman)]] als aanklacht tegen sociale wantoestanden.

.

.

=== 1885 ===
[[Bestand:Maison_du_Cygne_01.JPG|thumb|550px|In [[De Zwaan (Brussel)|dit huis]] op de Brusselse [[Grote Markt (Brussel)|grote markt]] wonen Karl Marx en [[Friedrich Engels]] bijeenkomsten bij van de [[Association Démocratique, ayant pour but l’union et la fraternité de tous les peuples]] en wordt in 1885 de [[Belgische Werklieden Partij]] opgericht. Op 26 september 1898 stelt het parket van Brussel een dossier samen 'De [[Brabançonne (volkslied)|Brabançonne]] uitgefloten door [[socialisten]] op de Grote Markt'. Een concert van de [[grenadiers]] is vanuit [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] onthaald op gefluit en het zingen van de [[Carmagnole]] en de [[Marseillaise]]. De eigenaar schreef een open brief aan de kranten geen socialistisch lokaal te zijn.]]

.

* De [[Belgische Werkliedenpartij]] (BWP) opgericht in het huis [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt in Brussel]]. Marx vierde hier oudejaar 1847-1848, net voor hij Brussel werd uitgezet. Marx stierf twee jaar geleden, in maart 1883.

.

* [[Vincent van Gogh]] schildert [[de aardappeleters]]; [[Emile Claus]] schildert zijn 'Oude tuinman'.

.

* De Britse Koninklijke Commissie onderzoekt de huisvesting van de werkende klasse.

.

* De ontdekkingsreiziger sir [[Henry Hamilton Johnston]] beschrijft het fenomeen 'senicide'. De [[Sarden]] van [[Sardinië]] vinden het een heilige plicht dat de jongeren hun oude familieleden doden.

.

* In [[Le Châtelet |Le Châtelet]] repeteren de acteurs van [[Emile Zola]]a voor [[Germinal (roman)|Germinal]]. De [[Censuur (informatie)|censuur]] legt de repetities stil.

.

* Tijdens de Congo-conferentie verwerft Leopold II Congo. Het koloniewerk heeft mensen nodig om de christelijke zending te volbrengen, missieposten op ter richten, ziekenhuizen en scholen te stichten… Het is de eeuw van de dierentuinen. Die moeten de belangstelling voor het Afrikaanse binnenland opwekken en de koloniale boodschap uitdragen.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok '''♥ BEELDFRAGMENT KONGO EN LEOPOLD II''' (110 Min.).]

.

.

=== 1886: sociale wetgeving ontluikt ===
.

* Onlusten in [[Wallonië]] wegens sociale wantoestanden; de [[Burgerwacht]] maakt doden in [[Charleroi]]. Dit leidt ertoe dat op het einde van het jaar de eerste sociale wetten ontstaan. 'In België zette '1886' een en ander in beweging' schrijft [[Dries Claessens]] in zijn ''Een geschiedenis van sociaal werk''. De parlementaire onderzoekscommissie windt geen doekjes om het 'arbeidersprobleem' en wijst op de noodzaak aan structurele initiatieven: Arbeiders zullen niet langer met levensmiddelen betaald worden maar in baar geld. Wetten op de vrouwen- en kinderarbeid en de arbeidsongevallen volgen. Stadssanering, sociale huisvesting, waterzuivering en rioleringen moeten de cholera indijken. Inspiratie vinden de Belgische parlementairen bij [[Bismarckmonument|Bismarck]] in Duitsland en (zelfs) Leopold II spreekt:

.

{{Cquote|'''Door hare werkzaamheden voorgelicht, zal Mijne Regeering ontwerpen tot belangrijke hervormingen indienen... het werk van vrouwen en kinderen te regelen, - de misbruiken te beteugelen die zich voordoen in het betalen van 't werkloon,- het bouwen van behoorlijke werkmanswoningen te vergemakkelijken, - bij te dragen tot de uitbreiding van de inrichtingen van voorzorg, ondnerstand, verzekering en pensioen, en te trachten de verwoestingen te bestrijden, door dronkenschap en zedeloosheid aangesticht.'''|[[Leopold II van België|Leopold II]]}}

. 

Alles heeft zijn tijd nodig, in 1903 komt de [[Arbeidsongevallenwet|wet op de arbeidsongevallen]]. 

.

* In de Amsterdamse [[Jordaan (Amsterdam)|Jordaan]] vallen 25 doden bij de [[Palingoproer]].

.

* In Gent wordt de Antisocialistische Katoenwerkersbond opgericht.

.

* [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) verhuist naar Frankrijk.

.

.

=== 1887 ===
[[Bestand:Max_Liebermann_Constantin_Meunier.jpg|thumb|550px| Op 4 maart van 1887 is er een [[grauwvuur|grauwvuurexplosie]] in de [[steenkoolmijn]] van La Boule in de [[Borinage]] die 120 mijnwerkers doodt. [[Constantin Meunier]] ziet hoe een moeder haar zoon herkent bij de doden. De tragiek maakt indruk. &quot;Het grauwvuur&quot; is er zijn expressie van. De originele plaaster bevindt zich in het [[Museum M|museum M Leuven]] (Nr. C/252), een bronzen versie in Brussel: KMS.]]

.

* België verbiedt het [[trucksysteem]] waarbij werkgevers hun arbeiders in natura (voedsel, kledij) betalen in plaats van in centen. Na de sociale onlusten (de burgerwacht maakt doden in [[Oostende]]) onderzoekt een ‘Commissie van de Arbeid’ de oorzaken. Dit onderzoek leidt – niet zonder moeite - tot de eerste, bescheiden, sociale wet op de bescherming van het loon: het verbod op lonen in natura, het verbod op de uitbetaling van lonen in herbergen en de subsidiëring van werkmanswoningen. Ook worden de eerste stappen richting sociaal overleg via de oprichting van nijverheids- en arbeidsraden genomen.

.

* In Antwerpen wordt tijdens de kermisdagen de fontein van [[Jef Lambeaux]] ingehuldigd op de plaats waar voorheen een vrijheidsboom stond die de Belgische onafhankelijkheid en de installatie van de democratie in herinnering brengt. De fontein toont de door [[Brabo]] verslagen reus Antigoon, een verhaal dat teruggaat op de vijftiende-eeuwse naamsverklaring van Antwerpen, beschreven door Willem van Berchem uit Nijmegen waarbij de Romein Silvius Brabo de toleisende reus Druwoen Antigoon verslaat, hem de hand afhakt en over het water werpt om het land tussen de Schelde en de Rijn, Brabant genaamd, vrij maakt. Vandaar: hand-werpen.

.

* [[Krupp (familie)|Alfred Krupp]] overlijdt. Hij is staalmagnaat (treinen en uitvinder van het naadloze wiel) en vooral wapenfabrikant (kanonnen met achterladers). Toen hij zijn familiebedrijf begon, telt het vijf werknemers. Bij zijn overlijden werken er 20.200 arbeiders.

.

* [[André Antoine]] (1858-1943) zet het [[Naturalisme|naturalistisch theater]] op de kaart. Als arbeider bij een gasbedrijf besluit hij na enkele spraakmakende amateur voorstellingen het Théatre Libre te leiden. Hij zal het in 1896 omdopen tot het Théatre Antoine. Antoine zal de geschiedenis ingaan omwille van zijn positivistisch idee, de mise-en-scène en de acteermodellen. Inspiratie vindt hij bij Denis Diderot en Victor Hugo. Voor Antoine is het natualistische drama gelijk gesteld met de dagelijkse rauwe realiteit: sociaal theater. De romantiek en de verbloemende verbeelding van de Verlichting, met glitter en praal schuift hij aan de kant ten voordele van verstand, logica, de confrontatie met de mistroostige werkelijkheid.

.

.

=== 1888 ===
.

* [[Jack the Ripper]] in Londen (de moorden van Whitechapel).

.

* In Duitsland start de regeerperiode van [[Wilhelm II van Duitsland|Willem II]].

.

* In [[Arles]] penseelt [[Vincent van Gogh]] zijn [[Caféterras bij nacht|Terrasse du café le soir]], Place du forum.

.

* De [[Geschiedenis van de fiets|fiets]] met luchtbanden en een ketting (zoals we die nu kennen) vervangt steeds meer de [[hoge bi]].

.

* De impressionistische beeldhouwer [[Auguste Rodin]] werkt [[De Burgers van Calais]] af op twaalf exemplaren: ze zijn onder meer te vinden in Calais, Parijs, Londen, Kopenhagen en Mariemont en New York. Het werk verwijst naar het elf maanden durende [[Beleg van Calais (1436)]] en de hongersnood die de stad tot overgave dwong. Zes prominenten willen hun leven aan de Engelse koning schenken als die de stad spaart. Met een hemd en een strop bieden ze [[Eduard III]] de stadssleutel. Hij spaarde hun leven.

.

.

=== 1889 ===
[[Bestand:Bismarck removing his helmet.gif|thumb|right|550px|[[Otto von Bismarck]] neemt zijn helm af.]]

.

* De burgerwacht neemt de Brusselse [[Nationale Schietbaan]] in gebruik.

.

* Een werfstaking in Londen leidt tot loonsverhogingen.

.

* [[Otto von Bismarck]] voert het staatspensioen in. [[Nieuw-Zeeland]] doet het al bijna twee decennia.

.

* ♣ Ook in Duitsland doet het fin de siècle zijn intrede. [[Theodor Fontane]] (1819–1898), een Duits dichter, roman- en balladenschrijver maakt de overgang van het realisme naar het symbolische naturalisme en schrijft een gedicht over een stervende landheer die in de nabijheid van het landgoed Gross Glienicke en de perenboom in diens tuin. Het is een lofzang op de landadel en hun vrijgevigheid. Het is zo populair in Duitsland dat menig scholier het instudeert. De landheer wil in zijn graf een peer om nieuw leven te scheppen. En in het derde jaar na zijn dood is het zover en ontspruit er een boom. 'En de jaren wisselen elkander steeds af / Allang al welft zich een perenboom boven het graf. 'Der Herr von Ribbeck auf Ribbeck im Havelland' is de volledige titel en is later in de DDR verboden.

.

* In België legt in een wet vrouwen- en [[kinderarbeid]] aan banden en de eerste sociale huisvestingswet stimuleert het verwerven van eigendom onder arbeiders. De [[ASLK]] stelt goedkope leningen ter beschikking en zorgt wellicht voor de geboorte van de Belg met de baksteen in de maag. Dit leidt tot een explosieve groei van het aantal arbeiderswoningen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DRIES CLAESSENS. ''Een geschiedenis van sociaal werk.'' Epo, Berchem, 2017, p. 151.&lt;/ref&gt;

.

* Op de honderdste verjaardag van de [[Franse Revolutie]] pakt de wereldtentoonstelling uit met de [[Eiffeltoren]]. Het aantal bezoekers is ongezien. Het is het toppunt van het optimisme: hoger, hoger, hoger. De toren meet 324 meter. Ter vergelijking: de [[Empire State Building]] uit 1931 is er 386. Tot nu toe bouwen architecten hoogstens zes of zeven verdiepingen zoals in beluiken of in een [[panopticon]]. Uitzondering zijn enkele vroege wolkenkrabbers in Chicago. De [[Monadnock Building]] die tussen 1889 en 1893 verrijst, bestaat met zijn 17 verdiepingen aan de Noordzijde uitsluitend uit metselwerk van bijna twee meter dik aan de basis. Omdat het metselwerk wegzakt, opteerde de architect vanaf 1891 voor staal. 'Monadnock' is de naam voor een alleenstaande berg te midden van het laagland. Dit is het begint van de wolkenkrabbertijd. Tot 1910 blijft het aantal verdiepingen beperkt tot vijftig. Het stalen skelet van de Eifeltoren is te lezen als de binnenkant van de wolkenkrabber en een eerbetoon van [[Gustave Eiffel]] aan een eeuw Franse Revolutie. Een jaar na dit toppunt van kunnen sijpelt het [[pessimisme]] stilaan de maatschappij binnen. 

.

  
 .
 
 ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=lyHBkNvs7Ag '''BEELDFRAGMENT DAENS KLASSENVERSCHILLEN''']
 
 .


.

.

;Kijken

[[Bestand:Vincent van Gogh in Paris Montmartre.webm|{{Largethumb}}|Researcher Nienke Bakker of the [[Van Gogh Museum]] shows how Van Gogh experimented with new painting techniques in Montmartre.]]

&lt;gallery&gt;
Bestand:Construction tour eiffel.JPG|Juli 1887: Bouw metalen stoelpoten
Bestand:Construction tour eiffel2.JPG|December: Montage steunpilaar eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel3.JPG|Maart 1888: Constructie horizontale balken middensteigers
Bestand:Construction tour eiffel4.JPG|Mei: Montage pilaren boven de eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel5.JPG|Augustus: Bouw tweede etage
Bestand:Construction tour eiffel6.JPG|December: Bouw stuk tussen 2de en 3de etage
Bestand:Construction tour eiffel7.JPG|Maart 1889: Montage derde etage
Bestand:Construction tour eiffel8.JPG|Eind maart: Het resultaat
Bestand:Paris_1889_plakat.jpg|Affiche wereldtentoonstelling
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

== A-Vragen ==
.

V&amp;S.Leg uit: Industriële Revolutie, Glorious Revolution, Franse Revolutie, Amerikaanse Revolutie, Le Grand Hornu, Bois du Luc, Jacob Riis, Georges-Eugène Haussmann, boulevard, 1688, 1789, 1815, 1830, 1848, Willem 1, Arc de Triomphe, Metro Maalbeek, het Communistisch Manifest, Karl Marx, Friedrich Engels, stoommachine, James Watt, Lieven Bauwens, clochard, het Belgisch paleis der Natie, het park van Brussel, het Koninklijk paleis van Brussel, badkamer, station Brussel Centraal, filantroop, liberalisme, socialisme, communisme, Adolf Daens, Rerum Novarum, de sociale kwestie, het Justitiepaleis in Brussel, de Marolle, Joseph Poelaert, absolutisme, ambachten, aristocratische denken, burgerij, democratie, volkssoevereiniteit, discipline, feodale standenstaat, Jeremy Bentham, kapitaalbezitters, loonarbeiders, manufacturen, massaproductie, Noord-Amerika in 1776, panopticum, proletariaat, revolutie van 1848, take off, Verlichting, vooruitgangsgeloof, vrijheid en gelijkheid.

.

.

== B-Vragen ==
.

* V&amp;S.Welke vijf oorzaken noemt Johan Op de Beeck die aanleiding geven tot de Belgische Revolutie in 1830?

.

* V.Welke technologische innovaties zorgden dat het Pruisische leger in 1870 onoverwinnelijk leek? 

.

* V&amp;S.Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de Frans-Duitse oorlog? 

.

* V.Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor- en nadelen hebben de systemen?

.

* V&amp;S.Wat wordt bedoeld met 'De tijd van de revoluties?'

.

* V&amp;S.Welke problemen stellen zich als een oude, middeleeuwse stad in de negentiende eeuw industrialiseert? Hoe worden die problemen opgelost?

.

* V&amp;S.Toon aan hoe de Brusselse stadsplanning de moderne grondwet uit 1830 illustreert.

.

* V&amp;S.Leg uit en verklaar. De Industriële Revolutie start behalve in oude stadskloosters en in burchten zonder militaire functie ook in nieuw daartoe aangelegde plaatsen. Geef van beide gevallen voorbeelden.

.

* V&amp;S.In de negentiende eeuw is er een functionele scheiding tussen het proletariaat en de bourgeoisie. Hoe zorgt men ervoor dat beide klassen niet met elkaar in contact komen. Waarom is dit?

.

* V&amp;S.Werk uit: Na de revolutie van 1848 pakt baron Haussmann de stadsrenovatie van Parijs stevig aan. 

.

* V&amp;S.Kan je enkele principes aangeven die volgens Foucault, aan Jeremy Benthams Panopticum ten grondslag liggen? Kan je de principes met voorbeelden uit het hedendaagse debat rond veiligheid/welzijn illustreren? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Volgens Foucault betekent Jeremy Benthams Panopticum de bekroning van een nieuw type machtsuitoefening dat zich in de zeventiende en achttiende eeuw langzamerhand in Europa ontwikkelt. Kan je voorbeelden geven met betrekking tot de hedendaagse menswetenschappen?

.

* V&amp;S.Jeremy Benthams Panopticum is een nieuw type macht die zich in de zeventiende en achttiende eeuw ontwikkelt. Wat bedoelt men met deze disciplines?

.

* V&amp;S.De disciplines, en de daarmee gepaard gaande testen en examens (toetsingspraktijken) liggen aan de basis van de menswetenschappen. Kan je deze stelling toelichten en met voorbeelden illustreren? 

.

* V&amp;S.Wat onderscheid het kerkersysteem van het panopticon? Hoe verhouden beide systemen zich tot elkaar?

.

* V&amp;S.Aldus Michel Foucault heeft het begrip discipline drie betekenissen. Leg dit uit en illustreer dit met voorbeelden.

.

* Maak een vergelijking tussen het panopticum zoals Jeremy Bentham het in de jaren negentig van de achttiende eeuw beschreef en de internetmaatschappij zoals we ze nu kennen.

.

* V&amp;S.Wat Bentham betreft moet het panoptisch model zich niet beperken tot de gevangenis. Hoe ziet Bentham dit panopticon in werking dat de mens van de wieg tot het graf kan begeleiden?

.

* V&amp;S.Kan je de principes uitleggen waarop een panopticum is gebaseerd?

.

* V&amp;S.Bespreek volgend citaat. Waar heeft A. Loontjes het over? In welke stad speelt dit tafereel zich af? 'Men moet er door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. (…) De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!'

.

* V&amp;S.Leg uit: Baron Haussmann pakt het na de revolutie van 1848 stevig aan. 

.

.

== C-Vragen ==
.

* Welke tuintypes ontwaar je in de negentiende eeuw die een duidelijk verband tonen met toenmalige maatschappelijke ontwikkelingen. [Voor de duidelijkheid: het gaat om het verdwijnen van de binnentuinen en de komst van de beluiken, het stadspark als de tuin van het liberalisme (vrijheid voor een elite), de tuin van het socialisme zoals Le Grand Hornu die de gelijkheid beklemtoont, de katholieke volkstuin en de koloniale tuinen.

. 

* V&amp;S.Wat onthou je uit [https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok deze reportage] over Congo? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Boulevards hebben diverse functies: economisch (transport), sociaal (hygiëne), cultureel (theaters) en militair/politiek.

.

* V&amp;S.In Le Grand Hornu, aangelegd vanaf 1810 - voor auto's en treinen was het nog veel te vroeg - stellen we vast dat de straten er erg breed zijn, goed te overschouwen en dat op de straathoeken de huizen groter zijn. Hoe is dat te verklaren?

.

* V&amp;S.Wat kan je vertellen over deze quote: 'Een spook waart door Europa, het spook van het Communisme' en wat weet je over dit citaat: 'Proletariërs aller landen verenigt u.'

.

* V&amp;S.De Belgische spoorwegen ontwikkelen zich vanaf 1835. Als de revolutie van 1848 aanbreekt beschikt het land over een zich uitbreidend spoorwegnet. Waarom is België er als de kippen bij om deze nieuwe technologie te gebruiken, en hoe reageert de katholieke geestelijkheid daarop?

.

* V&amp;S.Wat zou Karl Marx bedoelen als hij stelt dat de kapitalistische ideologie bestaat uit vrijheid, gelijkheid en Bentham?

.

* V&amp;S.Leg uit: de statistiek is de wetenschap van de staat die ontstaat in de negentiende eeuw.

.

* V&amp;S.Leg uit: Een panopticum bereikt zelden zijn doel. Waarom blijft het dan bestaan? (Geen vraag voor 2019).

.

* V&amp;S.Leg uit: Detentie leidt tot recidive.

.

.

== D-Vragen ==
.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Iishmarx.jpg
Bestand:Friedrich_Engels_(1891).jpg
Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg
Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg
Bestand:GtExhib1851.jpg
Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Bruxelles._Palais_de_Justice_LCCN2017659130.jpg
Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Grand-Place_-_Maison_du_Cygne_-_01b.jpg
Bestand:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg
Bestand:Henry_Dunant.jpg
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg
Bestand:Edith_Cavell.jpg
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= BRONNEN EN REFERENTIES =

== Verder lezen ==
.

* BEATRICE DE GRAAF. ''Tegen terreur. Hoe Europa veilig werd na Napoleon'', Prometheus, Amsterdam, 2018.
.

* MARC ELCHARDUS Ea. ''De opstand van de intellectuelen. De Franse Revolutie als avant-première van de moderne cultuur'', Pelckmans, Kapellen, 1989.

.

* SIMON SCHAMA. ''Kroniek van de Franse Revolutie.'' Olympus, sp. 2000.
.

* STAF SCHOETERS. ''De Wegen naar Ontvoogding''. BMP Literair, Antwerpen, 2002.
.

* JOOST WELTEN. ''In dienst voor Napoleons Europese droom. De verstoring van de plattelandsgemeenschap in Weert'', Davidsfonds, Leuven, 2007.

== Referenties ==
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>ng6dv9kivs6c3w9mlhg268y5vuq06uh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431751</id>
      <parentid>431749</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1869 */</comment>
      <origin>431751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206489" sha1="ppto3h02sa1g26hwkjx06fr2n8gkcq7" xml:space="preserve">[[Bestand:'Owd_Shevvield'.jpg|thumb|550px|Na 1740 doen innovaties in de staal- en bestekindustrie de plaats Sheffield uitgroeien tot industriestad. Tot op heden is Sheffield gekend als het 'grootste dorp van Engeland'.]]

[[Bestand:Quartier du Deuvelshoek, couloir sud de l'impasse de la Perle d'Amour - Jacques Carabain.jpg|thumb|550px|De verdwenen Paarlemoergang in het Deuvelshoekquartier, door [[Jacques Carabain]] eind negentiende eeuw in Brussel. In 1904 beschrijft [[Léopold Courouble]] de Zenne vanuit zijn tuin. Het is een nostalgische terugblik op zijn kindertijd, een terugblik op een betoverde tuin die vijftig meter lang aan de Zenne grenst. Langs de andere oever van de Zenne, die diep beneden langs de tuin stroomt kijkt de schrijver uit op huizen die hij bekijkt als 'een zwarte puinhoop, een ets van houten krotten op ontelbare pilaren, verrot, smerig, elkaar uit het lood stotend, en waarlangs de kleine raampjes met hun gebarsten en smerige ruiten in alle seizoenen in prachtige lompen pronkten.' 's Winters stromen brouwsels langzaam door de Zenne. Hun geurige nevels blijven hangen; de Zenne is een open riool. Courouble heeft het over zwaar, slibachtig water vol manden, stro, hoeden, gezwollen aas en ratten 'behaard als otters, rondzwemmend, hun vacht uiteen gespreid en drijvend, een lang kielzog makend.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEOPOLD COUROBLE. ''La Maison espagnole.'' J .Lebègue &amp; Cie, Brussel, 1904.&lt;/ref&gt; ]]

[[Bestand:Brussel_-_Ooievaarsstraatje.jpg|thumb|550px|right|Brussel, het Ooievaarsstraatje.]]

[[Bestand:1939_Impasse_Saint_Jacques_dessin_par_Léon_van_Dievoet_15_août_1939.JPG|thumb|550px|right|De Sint-Jakobsgang door [[Léon van Dievoet]] in 1939.]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL III'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1789-1890'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Het eerste deel focuste op de Franse Revolutie, deel 2 op  [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6ba|de Belgische Revolutie, 1815-1830]] en dit op de industriële.'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL III. INDUSTRIËLE REVOLUTIE: 1763-1890'''&lt;/span&gt;

{{Cquote|'''De ervaring uit de periode van 1848 tot 1864 toont zonder twijfel dat coöperatieve arbeid, hoe excellent en nuttig ook, nooit de groei of de monopolies van het kapitaal kan stoppen, als ze zich beperkt  tot een kleine kring van occasionele ondernemingen van private arbeiders.'''|[[Karl Marx]]}}

.

'''Charles Dickens, Friedrich Engels en Alexis de Tocqueville zien Manchester als oermoeder: het is een industriële machinerie die de beschaving omzet in barbarij. Manchester en zijn soortgenoten schokken: viezigheid, gruwelesthetica, kabaal, sociale wantoestanden, stank... het lijstje is eindeloos. Niets doet de tijdgenoot nog denken aan de eeuwenoude stabiele stadstructuur. De Belgische [[industriële revolutie]] bij het begin van de negentiende eeuw volgt kort na de Engelse en is de eerste op het vasteland. Ze doet de eeuwenoude [[ambachten]] en de van recentere datum opgerichte manufacturen verdwijnen. De [[Take-off|take off]] markeert de industrialisatie in Engeland vanaf 1763. In deze eerste fase (die in Engeland tot 1790 duurt) veranderen fabrieken pre-industriële-dorpen in kleine steden. Schoorstenen kenmerken de nieuwe economie en gaan het middeleeuwse stadsbeeld domineren zoals in [[Sheffield]], [[Manchester]] en [[Gent]]. Op andere locaties duiken steden als uit het niets op zoals [[Le Grand-Hornu]] en [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]]. Dit soort industriesteden zijn vrijwel uitsluitend te bekijken vanuit het perspectief van de fabriek, waar de ondernemer naast zijn fabriek woont - patriarchaal ondernemerschap heet dit - en instaat voor aanvaardbare werkplekken en nooit eerder geziene arbeiderswoningen. De mijnsite van Bois du Luc die sinds het einde van de zeventiende eeuw steenkool uit de ondergrond haalt, plaatst haar eerste stoommachine in 1779. Omstreeks de eeuwwisseling is het Samber- en Maasbekken de meest geïndustrialiseerde regio in Europa en start [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] in Gent met zijn door stoom aangedreven [[Spinning Jenny]]. In korte tijd krijgt de stad de bijnaam ‘het Manchester van het continent’ en dat is niet optimistisch bedoeld. Vanaf 1803 schakelt Engeland over op massaproductie en richten particuliere kapitaalbezitters zich op de anonieme wereldmarkt. In datzelfde jaar bezoekt Napoleon Bonaparte Lieven Bauwens’ katoenfabriek in het Kartuizerklooster bij het Fratersplein. Zo kenmerkt de negentiende eeuw zich als uitloper van de Verlichting: de overtuiging dat de samenleving maakbaar is, domineert. Techniek, wetenschappelijke vorderingen en onderzoek illustreren dat vooruitgangsgeloof, al blijven de verworvenheden voorbehouden voor een welstellende klasse. Naast de [[burgerij]] ontwikkelt zich het [[proletariaat]] als nieuwe klasse.'''

.

= VOORBEREIDENDE FASE: 1763-1800 =

[[Bestand:Prof_W_W_Rostow_(VS)_geeft_persconferentie_over_zijn_boek_The_World_Economy,_Bestanddeelnr_929-8997.jpg|thumb|550px|Professor W.W. Rostow geeft een persconferentie over zijn boek ''The World Economy''.]]

.

[[Walt Whitman Rostow]] (1916-2003), een econoom aan het [[Massachusetts Institute of Technology]] faseert de geschiedenis in vijf stadia: (1) de traditionele maatschappij, (2) de voorbereidende fase, (3) de take off, (4) de ontplooiing tot maturiteit en (5) de fase van de massaconsumptie. Rostow, een raadgever van president [[John F. Kennedy|Kennedy]], gebruikt het jargon van de maanrace voor de economische, politieke en sociale geschiedenis waarbij de 'take off' de doorbraak of de lancering van de industriële revolutie aanduidt. De take off verschilt van land tot land: Groot-Brittanië: 1763-1803, België: 1801-1830, Frankrijk: 1830-1860, Verenigde Staten: 1845-1860, Duitsland (in de literatuur omschreven als het land dat te laat kwam): 1850-1875, Nederland: 1860-1890, Japan: 1875-1900, Rusland: 1890-1914.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VERSCHAFFEL H., DE VROEDE M. &amp; HEUS J. ''Beschavingen 5''. Plantyn, Antwerpen, 1993, p. 105.&lt;/ref&gt; De [[fasentheorie van Rostow|fasentheorie]] ontwikkelt hij tijdens de [[Koude Oorlog]] in zijn ''The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto'' (1960). De subtitel suggereert dat de 'eerste wereld', Europa en de VS deze ontwikkeling in de [[Derde wereld|derdewereldlanden]] diplomatiek of militair kunnen stimuleren. Na de &quot;take-off&quot; komt de welvaart ook daar als vanzelf. Zijn werk wijkt af van de centrum-periferie modellen zoals de [[wereld-systeemtheorie]] van [[Immanuel Wallerstein|Wallerstein]]. In 1763 of 1764 repareert en verbetert James Watt een Newcomen-stoommachine. In 1769 komt het patent en in 1774 begint hij samen met de ondernemer Matthew Boulton een bedrijf in Soho (bij Birmingham) dat stoommachines produceert. Het voordeel van stoommachines ten aanzien van water- en windmolens is, dat hun energie (uitgedrukt in paardenkracht!) overal en om het even wanneer te produceren is. Als Lieven Bauwens (1769–1822) uit de Gentse Waaistraat, waar zijn ouders een leerlooierij leiden, gaat op zijn zeventiende naar Groot-Brittannië om zich te bekwamen in het moderne leerlooien. Na zijn terugkeer in 1789 is de kwaliteit van zijn product zo hoog dat hij concurreert met de Engelsen en mag leveren aan het Franse leger. Omdat Groot-Brittannië de katoenmarkt monopoliseert met de spinmachine, de Mule Jenny (uit 1779) neemt hij het risico, om aan de vooravond van de negentiende eeuw tijdens 32 reizen allerlei machineonderdelen en gekwalificeerd personeel het continent in te smokkelen. Daarna bouwt hij in het Gentse Kartuizerklooster de machines. Naast het machineatelier komt een katoenspinnerij. Daar schakelt hij gevangenen, daklozen, werklozen en bedelaars als goedkope arbeidskracht in. Als burgemeester laat hij hen oppakken om in het 'correctiehuis' in de Rasphuisstraat voor hem te werken. De stad groeit uit tot een tweede Manchester. In 1805 koopt Bauwens de Norbertijnerabdij van Drongen waar hij het Gentse scenario herhaalt. Napoleon, een jaargenoot uit 1769 sleept Bauwens mee in zijn val. Bauwens gaat failliet in eind 1814, zeven maanden voor Waterloo. Napoleon overlijdt in 1821, Bauwens in 1822, respectievelijk 51 en 52 jaar.

.

= DE EERSTE FASE: 1800-1848 =

.

[[Bestand:Houses_seen_from_the_Back_-_My_Dream.jpg||thumb|550px|Zoals vele anderen schildert [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) de 'achterhuizen' eind negentiende eeuw. [[A. Loontjes]] beschrijft in zijn '''Geschiedenis van Kortrijk I.''' hoe hij het beluik ervaart. '...door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. Hier spelen en vechten havelooze kinderen, met besmeurde gezichtjes, die bij uw verschijnen, plots hun spel staken om u te bezien met groote ronde oogen van onder tot boven. De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!  Hoe kunnen ze daar in leven blijven? En welke miraculeuze behendigheid is er in geslaagd al dat verschillend gerief op zoo’n kleine ruimte te schikken! Boven uw hoofd, in ’t lage gebarsten plafond, een valdeur of slechts een donkere peilloze opening. Tegen den muur staat een ladder geplakt. Die zal men ’s avonds schraag in de opening plaatsen om naar boven te klauteren. Naar boven… Is daar wel een boven? Ga er maar eens op, Mijnheer!... En daarvoor betalen wij 150 fr. Te maande! … Wilt ge eens het boekje zien?']]

[[Bestand:Sint-Rochusgang_in_Brussel_(aquarel_van_Jacques_Carabain,_1894).png|thumb|550px|right|De Sint-Rochusgang in Brussel (aquarel van [[Jacques Carabain]], 1894)]]

[[Bestand:Beluikingent_25-07-2008_15-26-12.JPG|thumb|550px|right|Cité Delacroix in Gent.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_uit_reeks_over_Brussel-_Koer_van_de_Regenbooggang.png|thumb|550px|rightAquarel van Jacques Carabain, De koer van de Regenbooggang.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_(4).png|thumb|550px|right|Aquarel van Jacques Carabain: Maagdenpalmgang en Hellegang in de Kandersteen.]]

[[Bestand:Quartier_du_Deuvelshoek,_couloir_nord_de_l'impasse_de_la_Perle_d'Amour_-_Jacques_Carabain.jpg|thumb|550px|right|Jacques Carabain, Quartier du Deuvelshoek, couloir nord de l'impasse de la Perle d'Amour.]]

;Dure machines, goedkope werkplekken
De industrialisatie wordt mee mogelijk dankzij de goedkope werkplekken waar de industriëlen beroep op doen: de leegstaande klerikale infrastructuur. Kerken en kloosters staan sinds de Franse Revolutie leeg. De geestelijkheid is er in het beste geval verdreven. Doorgaans draaide het uit op verkrachting en plundering, moord en doodslag. Vanwege die religieuze intolerantie schenkt de kerk aanvankelijk weinig aandacht aan de slachtoffers van de industrialisatie, ze heeft het al moeilijk genoeg om aan zichzelf te denken. De priesters en kloosterlingen zijn gedecimeerd en zijn tot 1801 voorwerp van strenge vervolgingen. Deze getuigenis illustreert hoe moeilijk de geestelijkheid het heeft na de Franse Revolutie. In de jaren 1860 zoekt een oude zuster Elisabeth, die niet meer voor zichzelf kan zorgen onderdak bij de zusters Verrue in Kortrijk. In haar jonge jaren maakte ze de Franse furie mee en op haar oude dag vertelt ze er geregeld over. Het verhaal fascineerde zuster Barbara in die mate dat ze het in haar dagboek noteerde. Het verhaal gaat over de [[Beloken tijd|beloken]] of de geheime tijd van 1796 tot 1801 waarin de geestelijken onderduiken, omdat de Franse bezetter eist dat ze trouw zweren aan de Republiek. Geestelijken die weigerden vreesden voor hun leven. Zuster Elisabeth, geboren in Moorsele op 18 maart 1772, trad op haar eenentwintigste in het Kortrijkse klooster van Sion. Dat was op 26 mei 1793, en onder Frans bestuur profeste ze op 5 juli 1796. In datzelfde jaar verdrijven de republikeinen de kloosterzusters van Sion. Eerst leiden ze een novice naar de kapel en laten haar voor het tabernakel knielen. Onder het scanderen van de leuze ‘vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid’ klieven ze haar hoofd. Daarna rooft de bende alle goederen zoals in alle kloosters en sluiten ze het. ‘De verdreven zusters doolden alhier en aldaar, stierven de een na de nadere en zuster Elisabeth bleef gansch alleen van hare gemeente over.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ZUSTER BARBARA. ‘’Dagboek’’. Tentoonstelling naar aanleiding van Open Monumentendag, Kortrijk, 2018.&lt;/ref&gt; 

.

Als het ergste na de eeuwwisseling achter de rug is, wijzigt de kerk haar houding ten aanzien van het pauperisme niet. Het is alsof de industrialisatie aan de kerk voorbij gaat. In 1806 verwoordt de bisschop van het zich industrialiserende Gent, monseigneur Fallot de Beaumont het als volgt: ‘De goederen van de aarde zijn ongelijk verdeeld, sommigen leven in armoede, anderen in weelde, zo heeft de Voorzienigheid het gewild en het is een van de tastbaarste bewijzen van de Goedheid en de Wijsheid Gods; het is de sterkste band van de maatschappij.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;P.F. BROECKAERT. ‘’Predikatie en arbeidersprobleem. Onderzoek naar de sociale opvattingen van de seculiere en reguliere clerus in Vlaanderen (1800-1914)’’, Uitgeverij Sint-Franciscus, Mechelen, 1963.&lt;/ref&gt; Die infrastructuur is bovendien permanent te gebruiken nu de gasverlichting het werken in twee of drie ploegen mogelijk maakt. Londen heeft gas in 1812, Parijs in 1815 en Gent voor 1830. 

.

;Wachten op de trein
In deze vroeg industriële fase is er geen sprake van pendelarbeid: de eerste treinen rijden in België vanaf 1835. Kortrijk sluit aan op het spoor in 1839 met de lijn Gent-Kortrijk-Doornik-Rijsel. Ofwel vestigen fabrieken zich dicht bij een steenkoolmijn en wordt er bij die fabriek een compleet nieuw stadje uit de grond gestampt zoals [[Le Grand-Hornu]] in 1810 of in [[Bois-du-Luc]] in 1838. Ofwel vestigen fabrieken vestigen zich in de oude, middeleeuwse stad: kapitalisten bouwen vervallen kloosters en nutteloze burchten zoals het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] om tot primitieve fabrieken. Die trekken landjongens en –meisjes aan die een onderkomen zoeken in die stad. Immers, ook op het platteland is er een ongezien crisis: tussen 1840 en 1850 is in Oost-Vlaanderen één op vier behoeftig, in West-Vlaanderen leeft in deze periode 1 op 2 van de openbare onderstand.
 
Velen trekken naar de stad waar hun huisvesting (het sanitaire of hygiënische probleem) en hun disciplinering (ordehandhaving en het leven volgens de regelmaat van de klok) twee problemen zijn waarmee de vroeg industriële stad zich geconfronteerd ziet. Neem nu Londen. De bevolking verdubbelt er in de halve eeuw tussen 1800 en 1850. De woonruimte doet dat niet. Terwijl de rijken verhuizen naar de zich ontwikkelende buitenwijken aan de stadsrand slopen projectontwikkelaars de armoedige woningen die plaats maken voor handelspanden en spoorlijnen. Deze openbare werken worden steevast &quot;verbeteringen&quot; genoemd, maar ze leveren weinig verbeteringen op, behalve voor de investeerder. Armen en arbeidersklasse verhuizen naar de wijken rond de Londense historische City zoals Whitechapel, Clerkenwell en Holborn in West End die geleidelijk aan ook overbevolkt, vuil en duur worden. Het proces zorgde voor meer 'vuile steegjes, groezelige hoven en smerige holen' in plaats van ze te vernietigen. 

.

Als de oude herenhuizen de overbevolking niet meer dragen, geeft de Vlaamse stad zich over aan de bouw van gangetjes, forten of [[beluiken]]. Op basis van de [[volkstelling]] van 1829 - een jaar voor de Belgische opstand - en andere schattingen telt Brussel in het revolutiejaar 100.000 tot 110.000 inwoners. Dat zijn er zo'n 20.000 tot 35.000 of 20% tot 35% meer dan ten tijde van de slag bij Waterloo.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie hiervoor JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830'', Horizon, Schoten, 2015. Vgl. hiervoor p. 168 en 246.&lt;/ref&gt; In ongeveer dezelfde tijdspanne verzesvoudigt het jenevergebruik, het huizenaantal daarentegen stijgt echter nauwelijks. In de armere wijken is de bevolkingsdichtheid dermate hoog dat er gemiddeld elf mensen onder één dak leven zonder dat ze elkaar kennen. De Anderlechtsestraat worstelt met de grootste miserie van de stad, het komt de stadsontwikkeling niet ten goede. Als de revolutie van 1830 uitbreekt heeft de burgerij het over 'het canaille'. Gent telt op dat moment 16.000 arbeiders en, net zoals in Brussel, bij de revolutie van 1848 omschrijft men hun wijken als ‘stadskankers’. Intussen houden de patroons de lonen onder het bestaansminimum omdat de kleine man op de liefdadigheid beroep kan doen. Zelforganisatie van het proletariaat wordt niet toegestaan. Heren van stand beheren de bijstandskas en kunnen zo hun invloed laten gelden op wie niet beantwoordt aan de normen van de patroon. Dit wordt omgezet in wetten en besluiten. Een besluit van de stad Gent: “iedere vereniging van werklieden of gezellen van een zelfde bedrijf welke zich zouden veroorloven onder voorwendselen een beurs te vormen om in de behoeften der zieke werklieden te voorzien, of om ze te voorkomen, zal volgens de politiereglementen vervolgd worden.”

.

;Beluikspeculatie
In Brussel spreken de Franstaligen over ‘impasses’ of een 'quartier', de Antwerpenaars hebben het over ‘gangen’ en in Brugge en Mechelen spreekt men van ‘fortjes’. In [[Kortrijk]] is de term ‘beluik’ gangbaar. Het maakt niet uit, elke term is een [[eufemisme]] voor de systematische bouw van bakstenen krotten-, getto- en sloppenwijken zonder elementair comfort. Stedelijke binnenplaatsen en –tuinen, braakliggende terreinen, eigendommen van de oude stedelijke elite, raken snel volgebouwd tot sombere doolhoven, labyrintische gangen waarbij het uitkijken is voor plassen en modderpoelen, waar ondervoede kinderen met holle ogen de voorbijganger aankijken, met houten planken afgesloten van de betere stadsdelen. De crisis op het platteland, het aanzuigeffect van de stad en zijn fabrieken en het gebrekkige spoorwegennet leidt in de jaren veertig tot een massale plattelandsuittocht die de proportie aanneemt van een [[Volksverhuizing (algemeen)|volksverhuizing]]. De ontredderde en ongeschoolde mensenmassa zwerft weg van het platteland om te ontsnappen aan de hongerdood. Aanvankelijk zoeken ze kleinere steden met een landelijk karakter (Roeselare, Torhout, Izegem, Lichtervelde…). Als daar de nood ook toeslaat, verhuizen ze naar industriecentra zoals Gent, Aalst, Antwerpen, Brussel. De sociale omstandigheden in de Brusselse volksbuurten, voornamelijk in de lager gelegen stadsdelen, in een doolhof van stegen en straatjes wonen wasvrouwen, venters, kantwerksters, dagloners en arbeiders met een altijd boven hun hoofd hangende werkloosheid. De volkstelling van 1829 leert dat er op dat moment 100.000 mensen in Brussel wonen, een stijging van 20.000 mensen in nauwelijks twaalf jaar tijd. Hygiëne is een onbekend begrip in de Anderlechtsestraat. De genoemde steden kunnen de massa slechts ten dele huisvesten en doet welgestelden lucratief speculeren in beluiken. De foto’s zijn zeldzaam maar alle foto’s tonen de wanhoop. In de beluiken leunen kleine huizen tegen elkaar aan, er is een gebrek aan sanitair en ondergrondse riolen zijn afwezig. Boven het open riool, een lage goot in het midden van de weeg, meer is het niet, hangt steevast kledij te drogen, ernaast staat een wastobbe. Doorgaans komen alle bewoners de fotograaf aanstaren, voor zijn stukje toptechnologie dat hen zal vereeuwigen. Hun foto zullen ze wellicht nooit hebben gezien. Van het beluikexterieur zijn foto’s een zeldzaamheid, foto's van het interieur zijn gewoonweg rariteiten. Dat hoeft nauwelijks te verwonderen. De negentiende eeuw legt meer nadruk op privacy dan om het even welke eeuw tot dan toe. Soms beschrijven tijdgenoten of historici dergelijke interieurs, daar moeten we het dan mee doen, zoals met deze getuigenis uit Kortrijk. 

.

;Veertien kubiek
In 1850 berekent de Antwerpse stadsarchitect Bourla hoeveel plaats een mens (lees: het gepeupel) nodig heeft: veertien kubiek, dat is een ruimte van twee meter hoog, met een grondoppervlak van twee op 3,5. Een caravan is groter. [[Karel van Isacker]]: ‘binnen zitten de mensen opgepakt in de verwaarlozing van de spullenrommel, elk beschikkend over twee of drie kubiek.’ In 1866 woont twintig procent van de Brusselaars in dit soort dodelijke opeenhopingen. Brussel telt dan bijna 400 gangen volgepropt met koterijen met zicht op een koertje. Daarna neemt hun aantal geleidelijk aan af. Een stad als Kortrijk telt aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog zeshonderd beluikwoningen. 

.

;De vrek
Voor de ‘vrekkige’ middenklasse is het beluik een uitstekende belegging, voor de landverhuizers is het een magneet die hen handen vol geld kost. Terreinen die voorheen niet renderen, brengen nu geld in de lade van een klasse die stilaan de betere wijken opzoekt of de vervuilde stad definitief verlaat. In Engeland bouwen kapitalisten de industriesteden vol. Beluiken reiken tot zeven verdiepingen hoog: zonlicht is er een schaars goed en de hygiëne onbestaande. Hygiëne, zo schrijft Johan Op de Beeck was 'een luxe die men niet kon betalen, maar meestal niet eens kende.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830. Horizon, , Schoten, 2015, p.169.&lt;/ref&gt; En mochten de toenmalige architecten het hebben gekund: ze bouwden nog hoger. Maar hun constructies lieten dat gewoonweg niet toe. De Belgische wet van 1 februari 1844 leerde van de Engelse toestanden dat de hoogbouw onwenselijk is. Die wet bepaalde dat beluiken er enkel met overheidstoestemming komen (dat bleek een farce) en onder politiecontrole staan (en die bleek nutteloos). De doorgaans kleinburgerlijke beluikeigenaars zijn vergelijkbaar met de huidige huisjesmelkers. De tegenwoordige getuigenissen van Hans Van de Kendelaere zijn vergelijkbaar met die van Rina Lis indertijd. 

.

{{Cquote|'''Eén enkel pissijn, zoals dat steeds het geval is geweest, volstaat ruimschoots voor de behoeften van dertien gezinnen. De ervaring heeft mij geleerd dat met de pissijnen ook het aantal ongezonde en vieze plaatsen toeneemt en die dient men in het belang van de openbare gezondheid zoveel mogelijk te vermijden.'''|De eigenares van een beluik in de 3de wijk met 13 woningen en 80 huurders, Wildiers D.H. Lawrence]]}}

Na de revolutie van 1848 breekt een tweede fase in de Industriële Revolutie aan. De tol die de steden betalen voor hun verkrotting is groot (epidemische ziektes, kleine criminaliteit, pauperisme) en komen de industrialisatie niet altijd ten goede. De verkrotting lijkt enkel op te lossen met drastische ingrepen: het saneren van de beluiken is vaak zinloos en de oude volkswijken zijn de projectontwikkelaars vaak een doorn in het oog. In Parijs zet baron Haussmann de trend in. Infrastructuurwerken maken een einde aan het amalgaam van steegjes en koertjes, huizen en woonblokken die er al van hun eerste dag bouwvallig bij stonden. In de plaats komt een assenstelsel van boulevards die uitmonden op de Arc de Triomphe. Die boulevards zijn het toonbeeld van efficiëntie: rechte, brede lanen met een voetpad en een bomenrij (ecologische functie), goed te overschouwen, te bewaken en in te sluiten door de politiediensten (militaire functie), doeltreffend in hun transport (economische functie). Onder de boulevard: een scheiding tussen afvalwater en proper water. Fonteinen en marktpompen zijn passé: een rioleringssysteem doet denken aan de cloaca maxima uit Rome en de waterleiding brengt water tot in de huizen. Niet via een aquaduct, maar via een ondergronds pompsysteem. Niet alleen het keukenpersoneel profiteert van deze vinding, het doet ook een nieuwe ruimte ontstaan die voorheen ondenkbaar was: de badkamer mét WC! Het ‘water closet’ is zo revolutionair dat appartementen blijven leegstaan: mensen begrijpen het niet dat men zijn gevoeg in huis doet. Dat doe je op de koer, op het gemak of in het kotje. Niet in huis: onhygiënisch. De mentaliteit is er niet rijp voor. En toch zullen andere steden volgen. Brussel bijvoorbeeld. Waar de volkswijk de Marolle is, bouwt Poelaert het Justitiepaleis, een grotesk toonbeeld van een klassenjustitie. De volksmensen die hier eeuwenlang woonden kunnen ophoepelen en vinden beneden de heuvel een nieuwe stek, rond het Vossenplein. Waar nu het centraal station is, was er ooit een gelijkaardige volkswijk. Alleen een metalen sculptuur brengt die nu nog in herinnering. Het spoor bracht verlossing in de stadskankers: de pendelarbeid bracht het proletariaat ’s avonds terug naar het dorp waar het thuishoorde: onder de hoede van de geestelijkheid.

. 

Verder uitschrijven:
Stadsparken markten: eiermarkt (Brugge), melkmarkt (Antwerpen), 
De stad ontwikkelt zich als een machine: 
De passage, het grootwarenhuis, de bazar, de talloze cafés, de hoerenbuurt
Robert Owen (1771-1858), sticht coöperaties, dorpen met gemeenschapsbezit als kern.
Charles Fourier (1772-1837), ijvert voor Phalanstères, communes.
Louis Blanc (1811-1882), ijvert voor ateliers sociaux
Joseph Proudon (1809-1865), coöperatieven.
Marx schrijft dat de periode 1848-1864 aantoont dat coöperatieven de ellende van de massa niet kunnen verlichten noch het monopolie van het kapitaal kunnen stoppen. Daarvoor is de kring van coöperatieven te klein. Daarom juichen dat edelieden, filantropen en economisten de coöperatie toe. Zolang die geen nationale noch politieke dimensie heeft, zijn de initiatieven gedoemd tot mislukking. Alleen politieke macht kan de arbeidersklasse vooruit helpen. In 1887 herhaalt de socialist Louis Bertrand deze gedachte, twee jaar nadat hij aan de doopfont stond van de BWP op de Brusselse grote markt, in café De Zwaan, waar Marx zijn laatste Belgische oudejaar in 1847 had gevierd. Zie verder: LUDO DE WITTE, Als de laatste boom... p. 158.

* Marechaussee, onder Willem I (reeds opgericht in 1544 door de Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. Deze ruitereenheid bewaakt de veiligheid van de wegen en houdt in de gaten wie de weg gebruikt.

.

.

[[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px||Dit soort klassen bereidt jongeren voor op hun rol in de industriële/gemilitariseerde samenleving. Een zekere [[Andrew Ure]], geciteerd in [https://en.wikipedia.org/wiki/E._P._Thompson EP Thompson]s ''The Making of the English Working Class'', schrijft in 1835 dat het 'nagenoeg onbegonnen werk is om mensen na de puberteit te vormen tot bruikbaar fabriekspersoneel -ongeacht ze boerenwerk hadden uitgevoerd of een ambacht uitoefenden.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;The Making of the English Working Class is een werk uit de Engelse sociale geschiedenis, geschreven door EP Thompson, een links historicus. Het werd gepubliceerd in 1963 en herzien 1968. Het concentreert zich op de Engelse ambachts- en arbeidermaatschappij in de 'vormende' jaren 1780 tot 1832. Het stond op de dertigste plaats in de honderd beste non-fictieboeken van de twintigste eeuw van het Modern Library Board.&lt;/ref&gt; De eerste mijnbazen, de vroege eigenaars van fabrieken en spinnerijen ontdekken dat arbeiders te disciplineren zijn, en dat dit een slok op de borrel kan schelen. Dit kon via [[intimidatie]], [[Propaganda (communicatie)|propaganda]], dwang, loon, het [[trucksysteem]], het stichten van gemeenten (zoals in [[Grand-Hornu|Le Grand Hornu]], [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]] of in de stadjes die [[Thonet]] sticht). Het meest efficiënte systeem blijkt op lange termijn het onderwijs. Het zal aan het einde van de negentiende eeuw leiden tot een onderwijs dat zich op het fabrieksmodel ent. Het expliciete leerplan bestaat uit lezen (met speloefeningen als dril) en wiskundetafels (dril), wat aardrijkskunde en geschiedenis (als ideologie ter motivatie van de natie). 'Daaronder evenwel ging een onzichtbaar &quot;impliciet leerplan&quot; schuil' schrijft [[Alvin Toffler]]. Het bestaat in de meeste geïndustrialiseerde nog. Herhaling van dezelfde handelingen, nauwgezetheid, gehoorzaamheid en geheugtraining zijn belangrijker dan nadenken. Het fabriekswerk eist stipte arbeiders (vooral bij de lopende-band) die zonder morren de orders opvolgen. En het vereist arbeiders die bereid en in staat zijn in de fabriekshal of op kantoor steeds opnieuw dezelfde 'gruwelijk monotone arbeid' doen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ALVIN TOFFLER. ''De derde golf.'' Veen, Antwerpen, 1989, p.35.&lt;/ref&gt; Kinderen gaan steeds jonger naar school, de leerplicht doet zijn intrede en het schooljaar verlengt almaar. Maar het onderwijs is ook een humaniserende stap vooruit. In 1829 verklaart een groep handwerklieden en arbeiders: 'Na het leven zelf en vrijheid, beschouwen wij onderwijs als de grootste zegen voor de mensheid.' En toch, de scholen maken elke generatie jongeren tot kneedbare, 'geprogrammeerde' arbeiderslegioenen die de elektromechanische technologie en de lopende band verlangen. Alles bij elkaar vormen het gezin en de school een systeem dat de jeugd voorbereidt op haar rol in de industriële maatschappij. En wanneer deze jongeren tegen dit soort systemen protesteren (denk aan de klimaatspijbelaars) dat treedt een mechanisme in werking waarbij rapporten, leerkrachten en andere specialisten op de proppen komen met het 'dalende niveau' van het onderwijs.]]

[[Bestand:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|thumb|550px|Boulevard du Temple gefotografeerd door Daguerre, die in de negentiende eeuw de Boulevard du Crime wordt genoemd was allerminst onveilig. Elke avond dagen er 20.000 mensen op voor het rijke uitgaansleven en de vele misdaadmelodrama's die zich elke nacht in de theaters afspelen. Vrijwel alle theaters gingen onder de sloophamer van Baron [[Haussmann]] in 1862. Dit is het jaar 1838 of 1839, we weten het niet zeker. [[Louis Jacques Mandé Daguerre]] schenkt deze foto in een drieluik aan koning [[Lodewijk I van Beieren]] die het een tijdje in een museum onderbrengt. Wat op het middenpaneel staat weten we niet. De twee buitenpanelen zijn nagenoeg identieke illustraties van deze boulevard. Deze foto is 's morgens gefotografeerd, de andere 's middags. Op de middagfoto staan geen mensen en dat in het centrum van Parijs. Dat heeft te maken met de lange belichtingstijd van ongeveer vijf minuten. De foto die we hier zien is de meeste bekende foto van de twee, omdat hier de allereerste mens gefotografeerd is. Het enige personage op de foto is de schoenenpoetser en zijn klant die beiden onbewegelijk genoeg waren om hun silhouet achter te laten. In 1936 werden de twee foto's ontdekt in het depot van het museum waar het een tijdje heeft gehangen.]]

[[Bestand:Jan_Antoon_Garemijn_-_The_Pandreitje_in_Bruges_-_WGA08468.jpg|thumb|right|550px|Het Pandreitje in Brugge, van de voormalige gevangenis zijn slechts nog de contouren zichtbaar.]]

.

=== Tweede helft jaren dertig ===

==== 1836 ====
[[Bestand:Meridien_de_Bruxelles.jpg|thumb|550px|De pijl wijst de oculus aan, de Brusselse meridiaanlijn is op de voorgrond van de Sint-Goedelekathedraat te zien]]

.

* Voltooiing [[Arc de Triomphe (Parijs)|Ark de Triomphe]], begonnen in [[1806]].

.

* In Engeland start de tweede [[enclosure]]-golf.

.

* [[Samuel Colt]] verkrijgt het patent op de revolver en bouwt een fabriek in [[New Jersey]], een snelgroeiend industriegebied.

.

* Op het [[Salon van Brussel]] krijgt het schilderij De Slag der Gulden Sporen van [[Nicaise De Keyser]] veel aandacht. De Keyzer toont hoe de Franse aanvoerder, [[Robert II van Artesië]] zich overwonnen toont nadat hij uit het zadel is gelicht door [[Willem van Saeftinghe]] (rechts met goedendag). Het doek inspireerde [[Hendrik Conscience]] bij het schrijven van [[De leeuw van Vlaanderen]].

.

* De eerste [[gemeentewet]] in België verplicht de lokale besturen om de straten een vaste naam te geven.

.

* Om tot een universele tijd voor de Belgische spoorwegen te komen, legt [[Adolphe Quetelet]], de directeur van de sterrenwacht meridiaanlijnen aan met zijn zogenaamde [[bol van Quetelet]]. Die bol is in Brugge te zien sinds 1837. De lijn bepaalt dagelijks de [[middelbare zonnetijd|lokale middelbare zonnetijd]] op de ware middag, als de zon op haar hoogste punt is. Zo worden de stationsklokken geijkt. In Brussel is de lijn in de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele]] te zien, in Antwerpen kent de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] drie oculi. Verder zijn ze in Aalst (Sint-Martinuskerk), Dendermonde (Onze-Lieve-Vrouwekerk), Brugge (Grote Markt), Lier (Grote Markt), in Gent (universiteitsaula), Zutendaal (kerk van Wiemesmeer), Genk (Zonnewijzerpark) en Hasselt (kruidentuin van de Abdij van Herkenrode). Het project achterhaalde zichzelf. Van de veertig lijnen zijn er tien uitgevoerd.

.

==== [[1837]] ====
.

* Jenny, de eerste [[Orang-oetans|orang-oetan]] arriveert in de [[London Zoo|Londense zoo]]. Enkele maanden later zal [[Charles Darwin]] haar bestuderen in de hoop verwantschap te ontdekken. De London Zoo is de oudste wetenschappelijke dierentuin ter wereld, en dateert uit 1828 en ging open voor het publiek in 1847.

.

* Eerste spoorweg in Frankrijk tussen [[Parijs]] en [[Saint-Germain]].

.

* Kroning koningin [[Victoriaans tijdperk|Victoria]]. 

.

==== [[1838]] ====
[[Bestand:Joseph_Mallord_William_Turner_-_Flint_Castle.jpg|thumb|550px|[[Zonsondergang]] bij Flint Castle in Wales van [[William Turner]] uit 1838.]]

.

* [[Hendrik Conscience]] publiceert [[De Leeuw van Vlaanderen]].

.

* ♣ Rond de Saint-Emmanuelmijn krijgt het dorp [[Bois-du-Luc]] vorm. De site bleef intact met [[Steenberg (mijn)|terrils]], spoorweg, ateliers, burelen, het directeurskasteel, de ingenieursvilla's en 166 mijnwerkerswoningen, een café en de Sint-Barbarakerk (Barbara is de patrones van veel veiligheidsberoepen en de mijnwerkers)...

.

* ♣ Eerste volkstuin in het Nederlandse Franeker.

.

* De [[ijsgang]] doet de [[Donau]] buiten haar oevers treden en zet [[Boedapest]] onder water: 153 mensen verdrinken, 60.000 burgers zijn dakloos.

.

* ♣ [[Artis]] is de oudste dierentuin van Nederland en ligt in de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantagebuurt]]. De tuin is opgericht door het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra en stimuleert natuurzorg. De dieren- en plantentuin verzamelt wetenschappelijke en museale collecties. Het motto van Artis laat zich lezen als 'de natuur is de leermeesteres van de kunsten en de wetenschappen'. Artis verwijst daarbij naar de zeven vrije kunsten van de antieken: astronomie, muziek, geometrie, [[Rekenen|aritmetica]], retorica, dialectica en grammatica.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 9.&lt;/ref&gt;

.

==== 1839 ====

.

* De eerste trein in Kortrijk met de lijn Gent, Kortrijk, Doornik en Rijsel.

.

* [[Édouard Ducpétiaux]], inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid richt een strafinrichting voor jonge gedetineerden in, in [[Saint-Hubert (België)|Saint-Hubert]].

.

* Van [[Hans Christian Andersen]] verschijnt 'De tuin van het paradijs'.

.

* [[Charles Dickens]] publiceert 'De avonturen van [[Oliver Twist]]' over de ellende in het industriële [[Londen]]. Het verscheen in afzonderlijke delen, van februari 1837 tot april 1839.

 'Een smeriger en ellendiger oord had hij nog 
 nooit gezien. Het was een heel smalle en mod-
 derige straat, en de lucht was doortrokken van
 kwalijke geuren. er waren heel wat winkeltjes,
 maar al wat ze in voorraad leken te hebben, wa-
 ren hopen kinderen, die zelfs op dat uur van de
 avond de deuren in en uit krioelden of binnens-
 huis krijsten. De enige zaken die leken te gedijen
 in die poel van verderf, waren de kroegen waarin
 Ieren van het laagste allooi uit alle macht herrie
 zaten te maken. Aan de overdekte stegen en bin-
 nenplaatsen die zich hier en daar van de hoofd-
 straat afsplitsten, lagen kluitjes huizen waar
 dronken mannen en vrouwen zich letterlijk in
 het vuil wentelden.'
 
 Uit: [[Oliver Twist|De avonturen van Oliver Twist]]. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;

File:Opening_Liverpool_and_Manchester_Railway.jpg|Openingsrit van de [[Liverpool and Manchester Railway]]
File:Charles_Darwin_by_G._Richmond.jpg|De jonge Darwin.

File:HMS_Beagle_by_Conrad_Martens.jpg|[[Beagle: In het kielzog van Darwin|De Beagle]] nabij [[Vuurland]] in 1832. Schilderij door Conrad Martens.
File:Darwin_tree.png|Darwins schets van een evolutionaire boom, 1837.
File:Dickens_by_Watkins_detail.jpg|Charles Dickens
File:Twist_serialcover.jpg|Oliver Twist
Bestand:Adolphe_Quételet_by_Joseph-Arnold_Demannez.jpg|Adolphe Quetelet (1796–1874) is astronoom, wiskundige, statisticus en socioloog en pas als pionier de statistiek toe op de sociale wetenschappen.
Bestand:Bicycling-ca1887-bigwheelers.jpg
File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg
File:Anvers_1832_horace_vernet.jpg
File:Turner,_J._M._W._-_The_Grand_Canal_-_Venice.jpg
File:Ordinary_bicycle01.jpg
Bestand:Bodie ghost town.jpg|[[Bodie]], spookstad
Bestand:Shotgun hospitality.jpg |Shotgun hospitality, [[Frederic Remington]]
Bestand:Remington-endofday.jpg
Bestand:Daltongang.jpg
Bestand:Billy the Kid corrected.jpg
Bestand:Keelboat-Clark-topvw.jpg
Bestand:Westward the Course of Empire.jpg
Bestand:Bodmer Missouria Otoe Ponca Indians.jpg
Bestand:Confluence of the Fox River and the Wabash. Watercolor by Karl Bodmer 1832.jpg
Bestand:The Great Traveller Charles Alexandre Lesueur in the Forest by Karl Bodmer 1832 - 1834.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren veertig in de negentiende eeuw ==
.

{{Cquote|'''Een spook waart door Europa - het spook van het communisme. Alle machten van het oude Europa hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden, de paus en de tsaar, [[Klemens von Metternich|Metternich]] en Guizot, Franse radicalen en Duitse politiemannen.'''|[[Friedrich Engels|F. Engels]] &amp; [[Karl Marx|K. Marx]]}}

[[Bestand:Joseph Mallord William Turner - Rain, Steam and Speed The Great Western Railway - WGA23181.jpg|thumb|550px|Een trein steekt op volle snelheid de Theems over. Mist, regen en rook hangen rond de zes jaar jonge 'Maidenhead Railway Bridge' van [[Isambard Kingdom Brunel]]. Turner ging aan het einde van zijn leven experimenteel schilderen. Het is de voorbode van het impressionisme.]]

[[Bestand:Daguerreotype_Suriname_1846.jpg|thumb|550px|Vroegst bekende [[daguerreotypie]] uit Suriname. Het jaartal is 1846. Afgebeeld zijn de ouders van de Nederlandse Minister [[Abraham George Ellis]] (1846-1916).]]

[[Bestand:Adolph_von_Menzel_-_The_Berlin-Potsdam_Railway_-_WGA15048.jpg|thumb|550px|[[Adolph von Menzel]] schildert in 1847 de treinverbinding tussen Berlijn en Potsdam. Het werk doet denken aan dat [[William Turner]] enkele jaren eerder schilderde: Rain, Steam and Speed.]]

.

=== 1840 ===
.

* De eerste [[postzegels]]. Met dank aan [[Rowland Hill (vernieuwer posterijen)|Rowland Hill]].

.

* Begin van een tienjarige economische crisis: de linnenindustrie en de huisnijverheid kwijnen weg.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Gemiddelde levensverwachting in 1840
|-
! !! Adel &amp; Geestelijkheid !! Handelaars &amp; Boeren !! Fabrieksarbeiders
|-
| Leeds || 45 jaar || 27 jaar || 19 jaar
|-
| Manchester || 38 jaar || 20 jaar || 17 jaar
|-
| Liverpool || 35 jaar || 22 jaar || 15 jaar
|-
| Platteland || 51 jaar || 45 jaar || 35 jaar
|}

.

* Frankrijk en Nederland produceren vensterruiten met een grote oppervlakte met glaswalsen. IJzeren kozijnen fixeren ze beter dan de houten. De [[etalage]] en wat [[Marxisme|Marx]] het 'warenfetisjisme' noemt, zijn niet ver weg meer. De socioloog [[Richard Sennett]]: 'In het theater der dingen dolf de nuchtere berekening het onderspit'.

=== 1841 ===
.

* België verbiedt het [[Tweegevecht|duel]].

.

* [[Ida Fourier]] opent de psychiatrische instelling Sancta Maria in [[Sint-Truiden]].

.

* De Nederlandse krankzinnigenwet regelt de voorwaarden voor opname en ontslag in inrichtingen die dolhuizen vervangen. 

.

* Eerste dagexcursie van [[Thomas Cook]]. Een treinreis van twintig kilometer brengt 485 toeristen van [[Leicester]] naar [[Loughborough]] voor een anti-alcoholbijeenkomst.

.

* Op 15 april behaalt [[Karl Marx]] zijn doctorsgraad. Hij is een jonge twintiger en stelt zijn huwelijk uit tot hij een betrekking vindt die hem een loon oplevert. Op sponsoring van zijn vader hoeft hij niet te rekenen, die is overleden. Zijn moeder zegt zijn toelage op. In juli logeert Marx bij [[Bruno Bauer]] in [[Bonn]]. Het duo beleeft er een zomer als geen ander: ze choqueren de bourgeoisie, ze worden dronken in de kerk, ze galopperen op ezels door de straten en schrijven subversieve teksten. 

.

* De Belg [[Adolphe Quetelet]] sticht het eerste openbare statistische bureau ter wereld: de [[Centrale Commissie voor de Statistiek]]. 

.

* ♣ Tuinbouwer en schrijver [[Andrew Jackson Downing]] publiceert de eerste editie van &quot;A Treatise on the Theory and Practice of Landscape Gardening Adapted to North America&quot;. In het boek introduceert hij de 'Amerikaanse Droom' als 'gehechtheid aan een bepaalde plek en een verlangen om die plek aantrekkelijk te maken - een gevoel dat min of meer sterk verankerd lijkt in de geest van alle mensen.'

.
* ♣ Opening van het Pennsylvania Hospital for the Insane. Dr. Thomas S. Kirkbride (1809-1883) stelt dat dergelijke instellingen een tuin en een boerderij nodig hebben van 100 hectare die de patiënten rust bieden. Amerikaanse tuinarchitecten vinden inspiratie bij de Engelse landschapstuin en de [[Hudson River School]] - een Amerikaanse kunststroming - om vergezichten te creëren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JENNY LÖFFEL, CHRIS VAN BASTELAERE, SARIE VAN DER AA &amp; HERMAN VEREYCKEN. ''Therapeutische tuinen. Inspiratie voor ontwerpen binnen de ouderenzorg,'' Politeia, Brussel, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt; Tuinieren maakt deel uit van het genezingsproces. Kirkbride schrijft: 'De boerderij en de tuin zijn geweldige middelen om activiteiten te doen met zieken in bepaalde perioden van hun genezingsproces. Niet in alle fasen kan de patiënt werken. Voor degenen die gewend zijn aan dergelijke bezigheden draagt regelmatige, niet te belastende arbeid in het open veld of in de tuin, in bepaalde stadia van hun ziekte, het meest bij aan hun comfort en bevordert het herstel.' In het midden van de negentiende eeuw toont een opvolgstudie in Massachusetts dat de aanpak werkt. Bijna de helft van de ontslagen patiënten blijft stabiel. 

.

=== 1842 ===
.

* Waterleiding in [[New York (stad)|New York]] zorgt voor drink- en bluswater. 

.

* 'Ik vertrek straks naar Keulen' schrijft Karl Marx in maart. Hij vindt de nabijheid van zijn professoren 'onverdraaglijk' in Bonn. 'Wie zou zich verplicht willen zien om voortdurend met geestelijke stinkdieren te converseren, met mensen die alleen studeren met als doel de wereld in alle hoeken met nieuwe planken dichtgespijkerd et vinden!' 

.

=== 1843 ===
[[Bestand:Soc._de_Zoologie_1843.jpg|thumb|550px|Oprichtingsaandeel van de Antwerpse zoo, juli 1843.]]

{{Cquote|'''De spoorwegen rekenen af met de ruimte, en daarmee rest ons enkel nog de tijd. [...] Denkt u zich eens in wat het betekent wanneer de spoorlijnen naar België en Duitsland worden doorgetrokken en met de rails aldaar worden verbonden! [...]  Ik kan de Duitse lindebomen al ruiken; de golven van de Noordzee klotsen bij mij voor de deur.'''|[[Heinrich Heine]] in 1843}}

.

* De [[Thames Tunnel]] in Londen is 's werelds eerste onderwatertunnel.

.

* Antwerpen onthult na veel heen en weergetrek en enige mislukkingen het standbeeld van [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] op de [[Groenplaats]]. De [[Zoo van Antwerpen]], één van de oudste ter wereld opent zijn deuren voor het publiek (de Londen Zoo is dan nog niet open voor het publiek) en kondigt het Belgische kolonialisme aan. De plannen lagen al enkele jaren op tafel nu Antwerpen een treinstation heeft.

.

* Europa raakt in de ban van de '[[Lisztomanie]]'. [[Heinrich Heine|Heine]] bedacht de term.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ORLOANDO FIGES, vertaald door Toon Dohmen. ''Europeanen. Het ontstaan van een gemeenschappelijke cultuur'', Nieuw Amsterdam, 2019, p. 34.&lt;/ref&gt;

.

* De spoorlijn Antwerpen (België) - Keulen (Pruisen) is wellicht de eerste internationale treinverbinding in Europa/ter wereld.

.

* Het [[Verdrag van Maastricht (1843)|verdrag van Maastricht]] legt de grens tussen Nederland en België vast.

.

* In hun verslag voor de enquêtecommissie beschrijven de artsen Mareska en Heyman de Gentse [[Beluik|beluiken]]. Ze ontdekken de povere arbeidstoestanden, een verborgen wereld achter burgergevels, ‘een tweede stad in een stad’, één vijfde van de stadsbevolking zit er samengeperst op één driehonderdste van de totale oppervlakte. [[Edward Anseele]] zou het Bataviabeluik vergelijken met een Middeleeuwse [[Melaatsen|melaatsenbuurt]]. 

.

.


=== 1844 ===
.

* In [[Tongeren (stad)|Tongeren]] komt onder impuls van [[Edouard Ducpétiaux]], de [[Gevangenis van Tongeren|eerste celgevangenis van België]]. Een cel is 2,5 meter breed en 2,8 lang en is bedoeld voor één gedetineerde.

.

* ♣ Start van de [[Zoologischer Garten Berlin|Zoologischer Garten Berlin]].

.

* Liefdadigheidsschool [[Ragged Union]] in Londen gesticht. 

.

♠ [https://erfgoed.brussels/links/digitale-publicaties/pdf-versies/artikels-van-het-tijdschrift-erfgoed-brussel/nummer-10/artikel-10-10 '''VERDER LEZEN IN NAVOLGING OVER DE LESSEN OVER HET PANOPTICON''']: AURELIE AUTENNE &amp; MICHELE KREUTZ. ''Penitentiair erfgoed. De cellengevangenissen van Sint-Gillis en Vorst'', in: ''Erfgoed Brussel'', nr. 10, Lente 2014, p. 92-107.

.

=== 1845 ===
[[Bestand:Stevens-bruxelles.jpg|thumb|550px|Tussen 1845 en 1857 sluit Brugge zijn stadspoorten en houdt zo de rondzwervende bedelaars en hun benden uit de stad. Ze overvallen bakkers en in Brussel zijn de gendarmerie en het leger paraat om mensen te repatriëren naar hun Oost- of West-Vlaamse provincie. [[Joseph Stevens (schilder)|Joseph Stevens]] (1819-1892) schildert in 1848 het fresco ''Brussel 's morgens''. Een roedel uitgemergelde honden en daklozen zien er het eerste zonlicht, net waar een eeuw later de Europese spiegeltorens verrijzen.]]

.

* [[Ierse hongersnood (1845-1850)]]. 

.

* In Vlaanderen jaagt de hongersnood mensen het huis uit. Kinderen en jongeren zoeken hun weg door het land, trekken tot de zee en zorgen voor overlast. 

.

* [[Friedrich Engels]] publiceert zijn ervaringsverslag ''Die Lage der arbeitenden Klasse in England'' na een reis vol antropologische observatie. Hij merkt op dat rijke en arme wijken dicht bij elkaar liggen, iets wat in een volgende fase van de industrialisatie zal veranderen. Voor deze publicatie deden Bonamy, de arts uit Nantes Ange Guépin, Patissier, Petitti, Grunholzer, Villermé, [[Bettina von Arnim]] en Heinrich Grunholzer en Kay gelijkaardige vaststellingen. Wilhelm Wolffe heeft het over de perverse nabuurschap van de rijkste en de armste wijken en de gevaarlijke nabijheid van zieken en gezonden. De huurkazernes van drie of vier verdiepingen zijn binnen even vuil als buiten. Voor de krotten betalen ze hoge huren. Zelfs dieven komen er niet. De teksten hebben een magnetisch effect op de bourgeoisie. Hun voyeurisme laat zich leiden door de ruimtelijke en zintuigelijke beschrijvingen zoals in de tiendelige roman van [[Eugène Sue]] ''Les Mystères de Paris'' uit 1843. Door een kapotgeslagen ruit krijgen ze inkijk in gezinstaferelen met ongedurige en ongeklede baby's, de stank van uitwerpselen, de lompen, kapotte kommen, klamme muren. Een jaar later verschijn van August Brass de ''Mysterien von Berlin''. Deze literatuur - een combinatie van onderzoek, journalistiek en essayisme - zet de [[sociale kwestie]] op de agenda las een samenspel van vragen over volksgezondheid, prostitutie, sociale hygiëne, stedelijkheid, besmettingsgevaar, economische concurrentie, de ontkerkelijking, beroepsziekten, verstedelijking, het wegkwijnen van de sociale cohesie, de invloed van de industrialisatie, seksuele moraal, misdaad...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK, vertaald door Brenda Mudde, Huub Stegeman &amp; Maarten van der Werf. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld 1848-1849,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 40-46.&lt;/ref&gt;

.

.

 
 '''Angst voor het proletariaat'''
 
 .
 
 Op 7 februari [[1845]] richt een vluchteling met de naam Karl Marx -net uit Frankrijk gebannen- een verzoek aan koning [[Leopold I van België]]. Het kleine jonge België, nauwelijks vijftien jaar oud, was een eiland van vorstelijke welwillendheid in een zee van onderdrukkende monarchieën, aldus Mary Gabriel in haar 'Liefde en kapitaal'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARY GABRIEL. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 164.&lt;/ref&gt;
 
 .
 
 “Sire, Ondergetekende, Charles Marx, doctor in de filosofie, 26 jaar oud, herkomstig van [[Trier]] in het koninkrijk [[Pruisen]], wenst zich met zijn vrouw en kind in het grondgebied van Uwe Majesteit te vestigen, en neemt daarom eerbiedig de vrijheid U te smeken hem goedgunstig de toelating te willen verlenen om zijn domicilie in België te vestigen.”
 
 '''Geen politiek'''
 Karl Marx schrijf de vorst twee brieven en belooft op zijn erewoord geen politiek werk te publiceren. België met zijn meest liberale grondwet ter wereld ontvangt Marx niet zomaar. De administrateur generaal van de staatsveiligheid, baron [[Alexis Hody]] houdt hem nauwlettend in het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 2005 viert de [[Staatsveiligheid (België)|Veiligheid van de Staat]] haar 175ste verjaardag met de tentoonstelling, &quot;Undercover&quot; in het Rijksarchief en de publicatie van PONSAERS P., COOLS M., DASSEN K. &amp;, LIBERT R. ''De Staatsveiligheid: essays over 175 jaar Veiligheid van de Staat,'' Politeia, Brussel, 2005. Op hetzelfde moment is de opleiding Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid één jaar jong en bezoekt ze met collega's uit Nederland de tentoonstelling die indruk maakt, des te meer omdat leden van de Staatsveiligheid de rondleiding geven.&lt;/ref&gt; De autoriteiten in België zijn dankzij de Fransen op de hoogte van deze Pruisische agitator. Van de Parijse politie ontvangt de burgemeester van Brussel een brief: &quot;Mocht u ter kennis komen dat hij zijn woord heeft gebroken en enige handeling onderneemt die schadelijk is voor de Pruisische regering, onze buur en bondgenoot, dan verzoek ik u mij dit onverwijld te melden.&quot;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RADDATZ F.J. ''Karl Marx: A Political Biography.'' Little, Boston, 1978. Geciteerd in:   GABRIEL M. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 165.&lt;/ref&gt;
 
 '''Wel politiek'''
 De verdachtmaking was terecht. Drie jaar later werkt Marx samen met [[Friedrich Engels]] het meest revolutionaire geschrift van de negentiende eeuw af. Het manuscript zal bekend worden als het [[Communistisch manifest]]. Bij de publicatie is er in de geboortestreek van Marx geen sprake van [[industrialisatie]]. Beiden bestuderen de pijnlijke transformatie van agrarische naar industriële samenleving vanuit een buitenwijk van de [[Brussel (stad)|Belgische hoofdstad]] en sturen hun document in januari [[1848]] naar [[Londen]], de industriële symboolstad bij uitstek. Ze hebben lang nagedacht over hun openingszin. Ze klinkt spannend, en ze ademt de sfeer van [[Mary Shelley]]’s [[Frankenstein]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of Marx of Engels het werk kennen, is niet geweten. Mary Wollstonecraft Shelley is achttien als ze Frankenstein schrijft. De kritieken in 1818 zijn slecht maar het werk vindt de weg naar het theater waar het verhaal uitgroeit tot symbool van de menselijke onmacht tegenover de industrie. Tot op heden brengt men Frankenstein in verband met het klonen en genetica.&lt;/ref&gt; “Een spook waart door Europa – het spook van het communisme.” Engels en Marx verzenden geen [[roman]], maar een handgeschreven [[manifest]]. Het [[pamflet]] is bedoeld als programma voor een [[arbeiderspartij]] en bereikt in het begin van het crisis- en revolutiejaar 1848 een petieterig drukkerijtje in Liverpool Street. Voor de eerste oplage vol zetfouten – net zoals de eerste druk van dit manifest van de angst trouwens - volstaan duizend exemplaren. Het clandestiene document zal zich als revolutionaire geloofsbrief door Europa verspreiden. Het is de teneur van de eeuw. Of om het met Marx' en Engels' slotwoorden van het manifest te zeggen: &quot;Dat de heersende klassen sidderen voor een [[communistische]] [[revolutie]]! De [[proletariërs]] hebben daarbij niets te verliezen dan hun ketenen. Zij hebben een wereld te winnen. Proletariërs aller landen, verenigt U!&quot;
 
.

=== 1846 ===
.

* Afschaffing Engelse [[graanwetten]].

.

* Het Brussels gemeenteraadslid [[Edouard Ducpétiaux]] bestudeert de verbetering en de gezondmaking van de arbeiderswoningen en -wijken naar Londens voorbeeld.

.

* Start bouw de [[Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen|Sint-Hubertusgalerijen]].

.

* [[Adolphe Quetelet]], de stichter van het eerste openbare statistische bureau ter wereld ([[Centrale Commissie voor de Statistiek]]) organiseert een eerste volkstelling met wetenschappelijke ambitie.

.

* Op 13 juni vertrekken vroeg in de morgen de eerste treinen van [[Gare Saint-Lazare]] naar Brussel. Baron [[Rothschild (geslacht)|James de Rothschild]] en zijn Chemins de fer du Nord nodigden duizendvijfhonderd mensen uit voor deze plechtige opening van een treinrit die via Rijsel naar Brussel gaat aan een hels tempo van dertig kilometer per uur. [[Victor Hugo]] en [[Alexandre Dumas (trein)|Alexandre Dumas]] zijn van de partij. Tegen de middag is het gezelschap in Rijsel en na middernacht reizen ze door naar Kortrijk (14 juni). Daar leunt iedereen tegen elkaar aan om een glimp van het bijzondere gezelschap te zien. De tocht verloopt via Gent en Mechelen en in Brussel wacht [[Leopold I van België|Leopold I]] en zijn echtgenote [[Louise d'Orléans]] haar broers, de Franse prinsen op voor een banket in het paleis. Het pas geopende [[Gare du Nord (Brussel)|Gare du Nord]] is verbouwd tot een zwevende balzaal vol kroonluchters boven de rails.

.

=== 1847 ===
.

* Hongeronlusten doen denken om de burgerwacht opnieuw in het leven te roepen.

.

* Naast de gevangenis van Tongeren komt een nieuwe rijkswachtkazerne.

.

=== 1848 ===
[[Bestand:Philippoteaux - Lamartine in front of the Town Hall of Paris rejects the red flag.jpg|550px|right|thumb|De Franse dichter, historicus en politicus [[Alphonse de Lamartine]] (1790-1869) spreekt de woelige massa toe bij het Parijse stadhuis. Op dit doek van achttien vierkante meter toont Philippoteaux de gebeurtenissen van 25 februari 1848. Lamartine staat op een fauteuil. Om hem heen de voorlopige regeringsleden, waaronder Louis Blanc. Boven hen hangen kruitdampen, de geur van bloed is aanwezig. De gevechten zijn voorlopig zo goed als afgelopen, de chaos is er nog: een stervend paard, een gewonde op een branquart, een artilleriestuk, mondingsvuur op de achtergrond... Een doos draagt het opschrift 'Collecte voor de gewonden'. De massa beseft welk offer de strijders brachten. Bij een berg geplunderde spullen is het lijk van een metselaar neergeworpen. Zijn kameraden schoten hem neer omdat hij tijdens de gevechten plunderde. Op zijn borst is te lezen 'Dood aan dieven'. Links van de dief brengen anderen brengen goud en zilver in 'veiligheid'. Op een wit paard rijdt 'Marie van Lille' allegorisch aan met een rode vlag. Lamartine kijkt haar aan en weigert. Hij draagt een driekleur. Tussen de vele rangen en standen is er weinig eensgezindheid. Welke weg moet het na de revolutie uit? Op de achtergrond wappert een vlag die de afschaffing van de doodstraf bepleit. Lamartine is minister van Buitenlandse Zaken van 24 februari tot 11 mei. In mei onderdrukt hij de nieuwe onlusten, in juni lukt het hem niet meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In december 1848 draait zijn gooi naar het presidentschap uit op een nederlaag. De staatsgreep van Napoleon III in 1851, betekende het einde van zijn carrière.&lt;/ref&gt; Onder het tafereel komt een jongen aangelopen met een gevallen zilveren lepel. Het is de trommelslager Pierre, die de troepen met zijn trommel in charge bracht bij de verovering van Château d'Eau op de regeringstroepen. Jonge mensen zijn deelachtig en aanwezig tijdens de revolte. De scène doet denken aan de ochtend van 26 juni een seizoen later, beschreven na een hachelijke nacht door de Russische schrijver [[Alexander Herzen]] en de journalist [[P.V. Annenkov]] waarbij erg jonge mannen zich op het strijdtoneel wagen. De schrijver en de journalist luisteren naar de toespraak van een zeventienjarige jongen en zijn halfdronken makkers op de [[Place de la Concorde]] tot een kleine menigte van voddenrapers, huisbewaarders en bleke en stille bezemvrouwen. 'Zij hebben dapper gevochten' roept hij, 'wij hebben het ze betaald gezet, voor onze kameraden!' De jongen is er fier op dat hij vijf of zes van zijn vijanden met zijn bajonet heeft gestoken 'zo diep als-ie ging.' Als hij deze woorden spreekt, neemt hij de houding aan van een geharde crimineel, al dan niet wetende dat het toedoen hem veranderde in een moordenaar. De Parijse strijd verhardt dus in de zomer van 1848. Eind juni nemen ongeveer veertigduizend vrouwen en mannen de wapens op tegen de regering. Die slaat dubbelhard terug met 80.000 troepen met aan hun hoofd de even kersverse als ervaren minister van oorlog Louis-Eugène Cavaignac. Die verdiende zijn sporen in Algerije waar hij de uitroeiingstechnieken en -tactieken van de Fransen leert kennen om de inheemse bevolking onder de duim te houden en desnoods te vernietigen. Hun aanvallen noemen ze razzia’s, hun techniek is die van de verschroeide aarde. Cavaignac is een ‘enfumade’-pionier. Weerloze bevolkingsgroepen die in grotten schuilen, rookt hij uit. Als de revolutie in 1848 toeslaat, is de top van het Franse leger ervaren in de oorlogsvoering van het koloniale type. In juni krijgt Cavaignac vrij spel om de opstanden neer te slaan. Hij pakt de zaak in Parijs militair aan, zonder onderhandeling, zonder nuance. De geest van de Algerijnse oorlogvoering en de koloniale methoden vinden hun weg naar één van de befaamdste steden op het continent, dat erkennen zowel de critici als de medestanders van Cavaignac. En propaganda is hen niet vreemd. Zo prikken de revolutionairen een kind op een piek om de scherpschutters van het leger af te leiden. Het leger dicht de opstandelingen gewiekst gruweldaden, martelingen en verminkingen toe, vergelijkbaar met de Algerijnse berichten. Het Algerijnse beschavingsoffensief passen ze nu toe op het barbaarse proletariaat. Victor Hugo zit middenin de gevechten en leidt stormaanvallen op barricades van de opstandelingen. Aan zijn maîtresse Juliette Drouet beschrijft hij hoe hij onder hevig vuur ligt. Hij is nu veilig. De catastrofale taferelen die hij de laatste veertig uur onder de ogen kreeg, noemt hij onvergetelijk. Langs beide kanten laten duizenden het leven, de ziekenhuizen herbergen 2.500 gewonden – van wie elders hulp zoekt om de gevangenis of de standrechtelijke executie te vermijden zijn geen cijfers. Twaalfduizend mensen krijgen na hun arrestatie te horen dat ze hun lot een deportatie is naar Algerije, een straf die zich zal beperken tot een harde kern van 468 mannen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLAR. ''Europese lente.'', p. 562 ev, p.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Expédition de Risquons-tout.jpg|right|thumb|550px|Het Belgisch legioen probeert in de nasleep van de februarirevolutie vanuit Parijs de Belgische monarchie omver te werpen, en België te annexeren. Hun invasie werd op 29 maart afgeslagen aan de grens bij Risquons-tout.]]

[[Bestand:William_II,_King_of_the_Netherlands,_by_Nicaise_de_Keyser.jpg|thumb|550px|Willem II volgde zijn vader in 1840 op en liet diens aspiratie om de Zuidelijke Nederlanden opnieuw bij zijn koninkrijk te voegen, niet varen. Hij overlijdt in 1849. Portret door [[Nicaise de Keyser]].]]

[[Bestand:Friedrich Engels (1891).jpg|thumb|550px|[[Friedrich Engels]] in 1891 (1820-1895) was een Duits industrieel en de zoon van een succesvolle Duitse textielbaron, sociaal wetenschapper en auteur. In 1845 publiceerde hij ''De Toestand van de Arbeidersklasse in Engeland'' en in 1848 was hij mede-auteur van ''Het Communistisch Manifest'' (met Karl Marx). Later steunde hij Marx om Het Kapitaal te schrijven. Na Marx' dood bewerkte hij het tweede en derde deel. Zijn vader zond Friedrich naar Engeland om diens katoenfabriek in Manchester te runnen. Gechoqueerd door de armoede schreef hij de ‘Toestand van de arbeidersklasse in Engeland in 1844’. Tijdens een ontmoeting met Karl Marx kwam hij erachter dat beiden dezelfde ideeën hebben over kapitalisme. In juli 1845 neemt Engels Marx mee naar het Engeland van Mary Burns en haar zus Lizzie. Die brengen hem in contact met de Chartisten. Terug in Brussel, richten Engels en Marx in januari 1846 het ‘Communistische Correspondentie-Comité’ op om socialistische leiders te verenigen.]]

.

{{Cquote|'''Van oudsher beamen zowel marxistische als niet-marxistische historici dat 1848 een overgang vormt, of zelfs een breuk, tussen een primitieve periode, een periode van de 'voorlopers', en een tweede periode waarin het socialisme op een nieuwe basis van start gaat, hoewel het belangrijke elementen uit de eerste periode vasthoudt en omvormt. Wat vanuit dit gezichtspunt als belangrijk verschijnt, is het feit dat socialistische systemen of socialistische ideeën voor 1848 geformuleerd werden, vooral in de vorm van 'utopische' systemen - een kwalificatie die reeds werd gegeven door tijdgenoten en die ook werd gebruikt door Marx en Engels in hun Communistisch Manifest in 1848.'''|[[Etienne Balibar]]}}

[[Bestand:March15.jpg|thumb|550px|Revolutie tot in Hongarije. Mihály Zichy toont hoe [[Sándor Petőfi]] het [[Nemzeti dal]] voorleest aan het volk op 15 maart 1848.]]

[[Bestand:Iishmarx.jpg|thumb|550px|Het [[Communistisch Manifest|Communistisch Manifest]], [https://nl.wikisource.org/wiki/Manifest_van_de_Communistische_Partij manuscript], 1848. Het [[Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis]], één van de grootste onderzoeks- en documentatiecentra ter wereld voor de arbeidersbeweging, bewaart het handschrift.]]

.
 
* Europa kent een [[Cholera]]-epidemie en een hongersnood die blijft duren. In december bezwijkt [[Emily Brontë]] (°1818) aan [[tuberculose]]. Ze is dertig en is net als haar zussen een succesvol schrijfster. Een jaar eerder schreef ze ''[[Woeste hoogten]]'', later op muziek gezet door [[Kate Bush]] met [https://www.youtube.com/watch?v=Fk-4lXLM34g Wuthering Heights]. Dit crisisjaar leidt overal tot revoluties en treft de armen meer dan de rijken. Over armen wordt minder geschreven dan over rijken. Brontë behoorde tot de laatste categorie. Het begint bij de [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] in [[Parijs]]. Die deint uit over Europa, alleen Engeland en België blijven gespaard. De revolutie draait in het nadeel uit voor de opstandelingen. In Brussel werken [[Friedrich Engels]] en [[Karl Marx]] hun [[Communistisch manifest]] af, het pamflet is net te laat om de revolutie op hun conto te schrijven.

.

* Afschaffing van de dagbladzegel waardoor de krantenprijs halveert. Kranten waren tot nu toe enkel betaalbaar door de elite.

.

* In Gent, ten noorden van het Sint-Pietersplein, tussen de straten Blandijnberg en Rozier gaat de Cité Ouvrière of het [[De Vreesebeluik]] open. Midden jaren dertig van de twintigste eeuw zal het plaats maken voor de universiteitsbibliotheek en de [[Boekentoren]]. Lieven De Vreese richt het in als een modelcité in contrast met het [[Bataviabeluik]] (gesloopt in 1881 om plaats te maken voor het Instituut der Wetenschappen, het universiteitsgebouw aan de [[Jozef Plateau|Plateaustraat]]). De Vreese voorziet zijn beluik van een monumentale toegang op het [[Sint-Pietersplein (Gent)|Sint-Pietersplein]]. De openbare stadspomp uit 1836 zorgt voor water.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=3ihIFYJkjKo '''♥ BEELDFRAGMENT OVER HET PRILLE ONTSTAAN VAN DE VAKBONDEN EN DE MAATSCHAPPIJEN VAN ONDERLINGE BIJSTAND''' (10 Min.).]

.


 '''De [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] van 1848'''
 
 .
 
 De [[liberale]], conservatieve burgerij vindt [[armenzorg]] en [[barmhartigheid]] nefast: het zet de armen niet aan tot werken maar tot ledigheid is de redenering. De oorzaak van het pauperisme en de armoede leggen ze bij hun zedeloosheid, hun luiheid, hun egoïsme, hun drankzucht en hun gebrek aan spaarzaamheid. Tot de situatie niet langer houdbaar is. 'De wind van de opstand waait, de storm verschijnt aan de horizon' schrijft [[Alexis de Tocqueville]] aan de vooravond van de 1848. En hij vervolgt: 'Ik krijg te horen dat er geen gevaar is omdat er geen rellen zijn; ik krijg te horen dat er geen revolutie op handen is omdat er geen onrust zichtbaar is aan de oppervlakte van de samenleving. Heren, sta me toe op te merken dat u zich vergist.' 
  
 .
 
 '''1. Europa ten prooi aan revolutie'''
 In februari 1848 valt het slapende Europa ten prooi aan een vroege industriële revolte én een late - misschien wel haar voorlaatste voedselcrisis. Met een revolutie tot gevolg. Als die in Parijs losbreekt, ontbrandt Europa: Duitsland, het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk, het latere Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Polen, Joegoslavië en Roemenië; overal waait de revolutionaire wind. Ze waait in landelijke streken, in de steden en in industriële gebieden en ze sleurt alle klassen mee: de boer, de proletariër, de burger, de kapitalist. In Nederland wijst de Groningse theologische hoogleraar P. Hofstede de Groot twaalf dagen na de februari-revolte al op het belang van 'menslievende verenigingen', niet zozeer om hun filantropie, hun hulp of hun caritas maar veeleer om de opkomende arbeidersklasse zo op te voeden 'dat zij hare vrijheid niet misbruikt tot het genot van dierlijke uitspatting, maar gebruikt tot het verkrijgen van menschelijke beschaving.' Lees: de arbeidersklasse politiek en sociaal onmondig te houden. Zijn belangrijkste voorstel van Hofstede de Groot is een 'Algemeen Patronaat der gegoeden over de geringen' in te voeren om 'den oorlog die dreigt uit te barsten van de armen tegen de rijken te verhoeden.' De liefdadigheidsverenigingen en de politie vormen het negentiende eeuwse het antwoord op de angst bij de heersende klasses die de dreiging voelt van een oorlog van de armen (numeriek in het overwicht) tegen een kleine, elitaire groep van rijken. Welzijswerk en politie houden zo de arbeiders 'arbeidsgeschikt', ze disciplineren, socialiseren en compenseren de frustraties van het arbeidsproces. Politie en welzijnswerk waarborgen zo het voortbestaan van de klassenmaatschappij en voorkomen de klassenstrijd. Vier dagen na deze rede zou Willem II zich in één nacht bekeren tot het liberaal conservatisme.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;H.C.M. MICHIELSE. ''De burger als andragoog. Een geschiedenis van 125 jaar welzijnswerk (1848-1972)'', Meppel, Amsterdam, 1977, p. 11.&lt;/ref&gt; 
  
 .
 
  '''2. Niet in België''' 
 In Brussel, de hoofdstad van zijn jonge natie verneemt [[Leopold I van België|Leopold I]] hoe het zijn schoonvader [[Louis-Philippe]] in Parijs vergaat en hoe die ten val komt. Ongerust schrijft hij zijn nicht - de Britse Queen [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|Victoria]] - een brief met de vraag 'Waar zal dit eindigen?' Tot zijn verwondering reageert zijn land patriottisch, inclusief de arbeidersklasse. Brussel ligt op tien uur reizen van Parijs en toch laat het proletariaat zich ''niet'' tot de internationale oproer verleiden terwijl het in Parijs, Berlijn, Wenen en Madrid tot straatgevechten komt. Integendeel, ze toont nationale sympathie. Dat eensgezinde patriottisme is wellicht voor een stuk te danken aan het voorbije beleid van de oorlogsminister [[Pierre Emmanuel Félix Chazal]], ooit een Fransman en aanhanger van [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] en de premier [[Charles Rogier]]. Die stak zijn [[utopisch socialisme]] nooit onder stoelen of banken. 
 
 .
 
  '''3. Politiestaat'''
 De revolutionaire crisis dringt de regering diverse doelen op: 1. De indoctrinatie (met godsdienst) en de beteugeling (gevangenissen) van het proletariaat; 2. In 1850 stemt het parlement de wet op de behandeling van de krankzinnigen. De wet steunt op de voorstellen van Guislain en Ducpétiaux uit 1832; 3. De installatie van een wij/zij, bourgeoisie versus het proletariaat denken en een volstrekte scheiding van de beide klassen (parken blijven voorbehouden voor de 'betere' klasse, net zoals de passages en overdekte winkel-gallerijen); 4. De binnenlandse politieke en sociale onrust vermijden en ordehandhaving; 5. De revolutie buiten het land houden. Die buitenlandse dreiging loert van uit Frankrijk en Nederland. Daar laat Willem II de droom van zijn vader die hij sinds 1840 opvolgde - het terugwinnen van de Belgische gebieden - niet varen. In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek. Dit zogenaamde [[Belgisch legioen (1848)|Belgisch legioen]] stak op 29 maart 1848 de Belgische grens over om er opstanden uit te lokken en de monarchie omver te werpen. De legerafdeling van [[Joseph Fleury-Duray|Joseph Fleury]] wachtte ze op, doodde zeven revolutionairen en jaagde ze uiteen bij [[Risquons-Tout]]. Van de zestig gevangenen veroordeelde het Antwerpse [[Hof van assisen]] zeventien van het tot de doodstraf.
 
 .
 
 '''4. De indoctrinatie en de beteugeling van het proletariaat'''
 Na de ‘grote schrik’ van 1848 juicht de geestelijkheid de komst van de spoorweginfrastructuur toe: ze zorgt dat fabrieksarbeiders pendelen en dat de arbeider onder de hoede van de herder blijft; de spoorwegen zijn het antwoord op de ontvolking van het platteland tegen en een ventiel voor de industriesteden die uit hun voegen te barsten. De betaalbare spoorabonnementen voor arbeiders in 1869 zijn er de concretisering van. Met het omgekeerde effect hield de geestelijkheid echter geen rekening: de pendelarbeid verspreidde het socialisme en de mentaliteit van de stad naar het platteland. Na de ‘grote schrik’ juicht de vrijzinnige en liberale Belgische burgerij de geestelijkheid toe en relativeert ze haar eigen antiklerikalisme: de burgerij had de proef van de revolutie succesvol doorstaan en één les geleerd: de subversie van het proletariaat was met een krachtig tegengif te bestrijden: de moraliserende kerk. ‘Deze agitatie van radicalen’ schreef een liberale krant op 31 maart 1848 ‘ondermijnde de zedelijkheid van de arbeiders. Tevoren luisterden zij naar de stem van het christendom en beschouwden zij hun leven als een pelgrimstocht naar de beloning voor de zware last die ze torsten.’ Het leidde tot een vreemde klasse-solidariteit tussen gelovigen en vrijzinnigen: de godsdienst moest plotsklaps en opnieuw uitgroeien tot ‘de trouwe vriend van het volk.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN ISACKER KAREL. ‘’Mijn land in de kering 1830-1914. Deel I, Een ouderwetse wereld 1830-1914,’’ Nederlandse boekhandel, Antwerpen, 1984, p. 129.&lt;/ref&gt;
 
 . 
 '''5. ♣ De eeuw van het stadspark'''
 De uitzichtloze ellende in de beluiken, de stadskankers zijn het best te bestrijden met het [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanniaanse]] recept dat Parijs na de juli-revolte beproeft. Het [[Haussmann|Haussmannisme]] elimineert volkswijken in ruil voor prestigeprojecten van boulevards, een justitiepaleis, gevangenissen, stations... en natuurlijk niet te vergeten de stadsparken als groene longen. In België is de uit Duitsland afkomstige en in Brussel overleden Frédéric Édouard Keilig (1827-1895) een erg productieve landschapsarchitect. Hij ontwerpt onder meer het Ter Kamerenbos, het Park van Laken, het Stadspark in Antwerpen, het Luikse Parc d'Avroy en het Maria Hendrikapark in Oostende. Ook Louis Fuchs (1818–1904), eveneens uit Duitsland afkomstig en in Brussel overleden is geen onbekende. Hij behoort tot de top drie van de Belgische tuin- en parkarchitecten. Fuchs gaf les op de Mechelse land- en [[PTS Campus Mechelen|tuinbouwschool]] en de École d’Horticulture de l’État. In 1861 mag hij zichzelf de eerste groeninspecteur van Brussel noemen. Hij ontwerpt de Brusselse parkbegraafplaats in Evere, het [[Leopoldpark (Oostende)|Leopoldpark]] in Oostende, het stadspark Sint-Donatius in Leuven, het Kasteel Drie Koningen in Beernem, het Kasteel d'Aertrycke in Torhout, het park van de [[tuinbouwschool van Vilvoorde]], het Park van Kasteel Den Brandt in Antwerpen, het domein van het kasteel van Beervelde.
 
 .
 
 '''6. Wij/zij'''
 De burgerij stimuleerde de segregatie om de confrontatie met de viezigheid, de ellende en de ondeugden buiten haar blikveld te houden. Voor de rest vreesde ze de epidemie die iedereen kon treffen. ‘De wet van 1 juli 1858 beoogde de sanering van ongezonde buurten door onteigening en afbraak. Na de cholera van 1866, de ergste van de eeuw met 43.000 slachtoffers in het hele land, hoofdzakelijk in de krottenwijken, laat de wet van 1867 de onteigening toe voor alle stadsverfraaiing.  
 
 .
 
 '''7. Landbouwscholen: onrust vermijden en orde'''
 Op 3 april 1848 zorgt een wet voor inrichtingen die de overlast van de zwervende jongeren moet inlossen: voor [[Édouard Ducpétiaux]], de inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid is dit een kans: hij realiseert zijn hervormingsscholen. Inspiratie vindt hij in het Franse [[Mettray]], een eerste landbouwschool voor jonge delinquenten. Het accent ligt minder op straf en meer op (her)opvoeding om van de jongere een ‘nuttige burger en bekwame arbeider' te maken en zo de 'armoede en bedelarij uit te roeien’. Ook  [[Charles Rogier]], de minister van binnenlandse zaken vindt de inrichting van tuinbouwscholen zaak. Het K.B. van 30 april 1849 is het startschot voor het Institut Royal d'horticulture in [[Gentbrugge]], in het tuinbouwbedrijf van Van Houtte. In [[Vilvoorde]] komt er in dat jaar het Koninklijke Instituut voor horticultuur nabij de plantenkwekerij De Bavay.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN DAMME SYLVIE. ''Landschapsontwerp in Vlaanderen. Landschap als narratief en integrerend medium in de ruimtelijke ontwerppraktijk'', Garant, Antwerpen, 2013, p. 50. Verder schrijft ze: 'Het doel van deze scholen luidde kernachtig, maar enigszins eenzijdig: &quot;door theorie en praktijk goed boomkwekers vormen die een volledige kennis hebben van alles wat hun beroep betreft&quot;. De scholen waren in hoofdzaak gericht op sierplantenteelt, waaronder ook uitheemse sierplanten. De goede reputatie van de scholen zorgde ervoor dat gaandeweg ook buitenlandse studenten naar Vlaanderen afzakten om er vakkennis en wetenschappelijke ervaring op te doen. Tegelijk zorgt de internationale bekendheid van zowel de lesgevers als de afgestudeerden voor de wereldwijde vermaardheid van de Vlaamse tuinbouw. (...) Geen enkel vak richtte zich op de publieke ruimte.&lt;/ref&gt; In [[Ruiselede]] komt een instelling voor jongens in 1849, in [[Beernem]] komt een instelling voor meisjes in 1853 en in [[Wingene]] komt er in 1855-56 een opleiding voor scheepsjongens. Ruiselede wil 500 jongens, Beernem wil vierhonderd meisjes en een aantal kinderen tussen de twee en zeven. Wingene wil honderd jongens en bouwt voor hen een schoolschip. Het matrozenbestaan lijkt even avontuurlijk als aanlokkelijk. De eerste schoolhoeve start op het Sint-Pietersveld in Ruiselede (in gebouwen bedoeld als suikerfabriek) en wordt tot in het buitenland beroemd. Helaas: de tucht is repressief militair en het personeel bestaat uit ex-militairen. Veel opvoedkunde is er niet. Doorgaans gaat het om jonge kinderen: één op drie is jonger dan twaalf en de meesten zijn bij aankomst analfabeet. De instelling beoogt een complete vorming: sport, gymnastiek, muziek (eigen fanfare). In 1859 is 186 hectare gecultiveerd, met een groentetuin en boomgaard. De productie komt de jongeren, het personeel en gevangenissen ten goede. Vanaf 1910 leidt de instelling op tot andere beroepen dan landwerker: kleermaker, schoenmaker, schrijnwerker, smid... 
 
 .
 
 '''8. De revolutie buiten houden'''
 NEDERLAND In Gent kan Willem II rekenen op een kleine, fanatieke [[Orangisme (na 1830)|orangistische]] kern. Gedurende het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, tussen 1815 en 1830 ontpopt Gent zich  tot een universiteitsstad, havenstad en industriestad. Dankzij Willem II - de man kreeg in Gent onlangs zijn standbeeld - komt er een zeehaven met het [[Kanaal Gent-Terneuzen]] en de katoenweefsels vinden een ongezien afzetgebied in Nederlands-Indië. Niettegenstaande de Gentse orangisten liefst Frans spreken, verklaren deze drie elementen waarom de stad de [[Belgische Omwenteling]] niet toejuicht. Na 1848 vernevelen die orangisten en gaan ze op in de Liberale Partij.
 FRANKRIJK In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek waar ook België deel van uitmaakt. Dankzij de inlichtingendienst slaagt het Belgisch leger er in om deze tweeduizend revolutionairen bij [[Risquons-Tout]] en [[Quiévrain]] tot staan te brengen. 
 Het is in die context dat de regering België omvormt tot een [[politiestaat]]. Het is in die context dat de Liberale regering van [[Charles Rogier]] de sinds 1831 in slaap gedommelde [[Burgerwacht]] nieuw leven inblaast en hen op zondagmorgen (tot ongenoegen van de kerk) laat oefenen. Dat leidt niet tot militaire expertise noch tot discipline onder de bewapende mannen. De bevolking noemt hen een 'operetteleger' en sommige van hun interventies lopen uit de hand. Eind februari, na de Parijse revolte, roept de Justitieminister de gemeenten op om paspoorten streng te controleren, danszalen voor middernacht te sluiten en samenscholingen van meer dan vijf personen te verbieden. En er volgen preventieve uitzettingen van vreemden die de 'publieke rust in gevaar brengen'. De politie of de staatsveiligheid arresteren [[Karl Marx]] en zijn vrouw, [[Jenny von Westphalen]] die sinds 1845 in Brussel verblijven. In de nacht van 1 op 2 maart zetten ze hen het land uit, nadat [[Jenny Marx]] een nachtje in de gevangenis nabij de grote markt 'Den [[Amigo (Brussel)|Amigo]]' verbleef. De pers sprak er schande over dat deze adellijke vrouw tussen de prostitués, straathoertjes en kruimelcriminelen moest hokken. In hoeverre het verhaal klopt, is moeilijk te achterhalen, er bestaan verschillende versies van. Sommige bronnen zeggen dat Marx ook hier werd opgesloten. Wat tegenwoordig een hotel is voor de rijkere klasse - sleeën rijden af en aan pal in het centrum - was in 1848 gewoon een eeuwenoude gevangenis. Je kan de celstructuur aan de buitenkant nog herkennen. In elk geval leidde de opsluiting van de adellijke Jenny tussen volksmensen tot een schandaal. Kranten spraken er schande van en op vraag zou Jenny een aparte kamer hebben gekregen. In de zestiende eeuw droeg deze gevangenis naam 'Vrunt'. Vrunt betekent 'gevangenis van de heer', een luxecachot voor de hogere klasse die men in een soort huisarrest plaatste. De Spanjaarden vertaalden 'vrund' verkeerdelijk in 'vriend' en zo kreeg 'Den Amigo' zijn naam. 
 

.

=== 1849 ===
[[Bestand:Louis_van_Houtte00.jpg|thumb|right|550px|[[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876): de tuinbouwschool als reactie op de revolte van 1848 en als antithese van de gevangenis.]]

.

* De Amerikaanse schrijver en dichter [[Edgar Allan Poe]] overlijdt, hij is 40.

.

* ♣ De Ieperling [[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876) studeerde in Frankrijk en nam in 1830 actief deel aan de Belgische revolutie. Kort na de onafhankelijkheid schopt hij het tot hoofd van de Brusselse Kruidtuin. In 1833 richt hij het tijdschrift ''L'Horticuleur belge'' en later volgt ''Flore des serres'' met overvloedige kleurenillustraties. Geen land dat meer tuintijdschriften kent dan België. Het aantal vakbladen loopt op tot veertig, meestal in het Frans, die in groeiende en luxueuzere oplagen verschijnen: ''Herbiér de l'Amateur des Fleurs'', ''La Belgique Horticole'' tonen kleur en detail van de plantenwereld en de Amerikaanse, de Aziatische en de Afrikaanse import. Nadat de prachtige platen vernist zijn doen ze sprookjesachtig en onwerkelijk aan. In 1839 kiest Van Houte - na een reist door Brazilië - voor de bloementeelt in Gentbrugge en vestigt naast zijn kwekerij een lithografische drukkerij. Daar drukt hij tussen 1845 en 1880 de drieëntwintigdelige ''Flore des Serres et des Jardins de l'Europe''. en na de revolutie van 1848 richt hij bij zijn kwekerij de middelbare landbouwschool van Gentbrugge op als geëngageerde reactie op de revolte. Mannen van naam leren er de orchideeën en azaleakweek kennen, de snoeikunst en het leifruit. De combinatie van een wetenschappelijk gerund bedrijf, de vraag naar bloemen en fruit, de tuinbouwkundige genootschappen, de geïllustreerde vakbladen en de tuinbouwscholen doen de pomologie - de wetenschap van de fruitrassen - opklimmen tot een respectabele en internationale discipline.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUDO VANDAMME (Ed.). ''Uitgelezen bloemen. Botanische boeken en orchideeënprenten uit Brugse verzamelingen'', De Biekorf, Brugge, 1997; WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 44-45.&lt;/ref&gt; 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Thomas.Cook.jpg|[[Thomas Cook]] (1808–1892) is de stichter van een reisorganisatie.
File:Marx+Family and Engels.jpg|Marx en familie, samen met F. Engels.
File:Edouard_Ducpetiaux1871.jpg|[[Edouard Ducpetiaux]].
File:Rowland_Hill_-_Project_Gutenberg_etext_13103.jpg|[[Rowland Hill |Rowland Hill]].
File:Thamestunnel.jpg|De Thamestunnel.
File:Thames_tunnel_construction_1830.jpg|De Thames tunnel constructie.
File:DelaneysFamineStatute.JPG|Hongersnoodmonument van [[Edward Delaney]] uit 1967 in Dublin.
File:Charles_Rogier_(02).jpg|[[Charles Rogier]].
File:Edgar_Allan_Poe.jpg|[[Edgar Allan Poe]].
File:Petőfi_Sándor.jpg|Daguerreotype van de Hongaarse revolutionair [[Sándor Petőfi]] (1823-1849). 
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE TWEE: 1849-1890 =

[[Bestand:Leopoldpark Oostende kiosk.jpg|thumb|Kiosk, Leopoldpark, Oostende|thumb|550px|Leopoldpark Oostende, kiosk.]]

[[Bestand:Paris._Lacs_du_Bois_de_Boulogne_-_Charles_Rivière_del._et_lith._LCCN2016652456.jpg|thumb|550px|In 1848 koopt de Franse staat het bos en verkoopt het in 1852 Parijs. Georges-Eugène Haussmann transformeert het tot een Engels park, op de allée Reine Marguerite en de avenue Longchamp na.]]

[[Bestand:Hyde_Park_Bicycling_Scene_1896_Robert_W_Paul_London_Royal_Park.webm|thumb|550px|Hyde Park in Londen dateert uit de 17de eeuw. Prins Albert organiseert er in 1851 de eerste Wereldtentoonstelling. [[Joseph Paxton]] bouwde [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]], een gebouw van glas en staal.]]

[[Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg|thumb|550px|Central Park opende haar poorten voor het publiek in 1859.]]

{{Cquote|'''Een andere noviteit van de negentiende eeuw was de [[wereldtentoonstelling]], de opvallendste combinatie van een panoramische blik en encyclopedische vaststelling. Het begon met de Great Exhibition of the Works of Industry of All Nations in het Londense Hyde Park (1851), waarvan het spectaculaire kristallen paleis, een zeshonderd meter lange hal van glas en ijzer, tot op de dag van vandaag in de herinnering voortleeft, hoewel het later naar de rand van de stad overgebrachte restant van het gebouw in 1936 afbrandde. De Great Exhibition was een product van het beginnende spoorwegtijdperk. Alleen de spoorwegen maakten het mogelijk meer dan honderdduizend tentoonstellingsobjecten en één miljoen bezoekers van buiten de stad naar de plaats van bestemming te krijgen - een voorafspiegeling van het 'expo-toerisme' van later tijden. (...) Tot 1914 volgden er talrijke wereldtentoonstellingen of grote internationale tentoonstellingen, expositons universelles, world's fairs, en elk ervan verwezenlijkte in haar eigen tij en op haar eigen plek een eigen ideologisch programma: Parijs (1855, 1867, 1878, 1889, 1900), Antwerpen (1885, 1894), Barcelona (1888), Brussel (1897, 1910), Chicago (1893), Gent (1913), Londen (1862, ook de Colonial and Indian Exhibition van 1886), Luik (1905), Milaal, 1906, Melbourne (1880), Philadelphia (1876), St. Louis (1904), Wenen (1873).'''|[JÜRGEN OSTERHAMMEL, p. 37.]}}

== Jaren vijftig van de negentiende eeuw ==
'''In Frankrijk laat de autoritaire Louis Napoléon zijn ideeën samenvallen met de technocratische romantiek en bouwwoede. Tijdens zijn Tweede Keizerrijk bloeit de bouwsector, de spoorwegen, de kolenmijnen... De goudkoorts van Californië en Victoria maken goedkope leningen mogelijk. De straatgevechten en de barricades leidden in Parijs tot infrastructuurprojecten. Ook in het postrevolutionaire Madrid en Wenen komen grootschalige programma's. In Berlijn komt het initiatief tot de contrarevolutie van de politieman Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey (1805-1856). Zijn professionalisering van het korps tijdens de revolutiedagen en hun harde aanpak van de demonstraties, maakte hen gehaat en gevreesd, met von Hinckeldey op kop. Met zijn gecoördineerde hervormingen na de revolutie sleept hij Berlijn eigenhandig de moderniteit in. Hij opent gaarkeukens, bad- en washuizen in de armenwijken, opvangtehuizen voor kwetsbaren, er komt een modern brandweerkorps en een properwaterleiding. Von Hinckeldey ziet het belang in van de jonge wetenschap, de statistiek in. Met tabellen en grafieken bestudeert hij de omvang van de armenzorg, de voedselprijs, de demografie, de doodsoorzaken, de huurprijzen enzovoort. Daartussenin zoekt hij verbanden, correlaties, oorzaken en gevolgen. Geleidelijk aan nemen de stad en de staat de kritische argumenten en de taal van de hervormingsgezinde Friedrich Engels, Karl Marx en consoorten uit de eerste helft van de eeuw over. De Berlijnse bevolking bekijkt de initiatieven van von Hinckeldey aanvankelijk met argwaan, na de uitvoering groeit hun sympathie. Als hij een clandestien gokhol in het elitaire Hôtel du Nord ontruimt, en de jonge aristocratische gokkers in de cel gooit, taant von Hinckeldeys reputatie bij de adel en het koningshuis. Het incident, aangevuld met onterechte beschuldigingen leiden tot een pistolenduel. Op 10 maart 1856 krijgt de zwaar bijziende von Hinckeldey op de Jungfernheide, ten Noorden van Berlijn een kogel in de borst. Met zijn dood wijzigt de beeldvorming bij de brede bevolking. De strenge en gehate politieman is nu een volksheld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld, 1848-1849,'' Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 855-861.&lt;/ref&gt; In 1904 verwerft de stad Charlottenburg een tweehonderd hectare van de Jungfernheide en legt er stadspark en de eerste Berlijnse arbeiderstuinen aan. Sinds 1856 staat er waar het duel plaatsvond een gedenksteen voor Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.'''

.

[[Bestand:Knut Ekwall-Frieriet.jpg|thumb|550px|♣ Een gevolg van de oprichting van de tuinbouwscholen, is de introductie van de kamerplant en handboeken voor hun verzorging. Kamerplanten dienen een esthetisch doel, als voedsel, medicijn of kruid hebben ze geen functie. Dit schilderij van [[Knut Ekwall]] (1843-1912) uit de jaren tachtig van de negentiende eeuw toont een overdadig burgerlijk interieurs met varens en palmen. De kunstenaar Robert Koehler (1850–1917) schildert omstreeks 1895 een gelijkaardige palm in zijn 'First Snow'. Verder heeft de komst van de kamerplant te maken met de moraliserende burgercultuur, het verdwijnen van de natuur door de industrialisatie en de verstedelijking. In Nederland zien na 1870 de Floralia-verenigingen het levenslicht. Ze staan in het teken van de volksverheffing. Het doel is om Jan met de pet plantenverzorging te leren. Prijskampen, stekjes uitdelen, beoordelingen moeten de gewone man beschaving en schoonheidszin bijbrengen. In 1873 is er de oprichting van de 'Floralia' in Amsterdam, een 'Vereeniging tot volksbeschaving door het kweken van planten.' Kritiek op de vaak gebrekkige verzorging verzorging is er ook te horen. Ze leven in gevangenschap als stumperds en invaliden. In 1880 schrijft De La Blanchère in zijn werkje ''De Kamerplant'' dat kamerplanten niet bestaan, net zoals landvissen niet bestaan. Ze zijn bannelingen en uit hun omgeving weggerukt. Een begrijpbare commentaar. Arbeiderswoningen zijn donker, vochtig en koud en hun bewoners kunnen tijd, geld noch energie vrijmaken voor plantenverzorging. Alleen planten zoals varens die tegen een stootje kunnen, vinden in de arbeiderswoningen onderdak. De burgerij waagt zich aan palmen, begonia's, primula's, bromelia's, orchideeën, cineraria's, fuchsia's, hedera's, clivia's en cyclamen waarbij de burgervrouw zich bekommert over haar groene kroost als waren het haar eigen kinderen. Ze schikt ze in hoekjes en op tafeltjes, in bakken of banken, hangend en overdadig. Een handboek uit 1901 waarschuwt voor overdreven wansmaak. Strikjes en lintjes ter versiering, horen niet. In Nederland drukt het spreekwoord 'Achter de geraniums zitten' de totale burgerlijke nutteloze verveeldheid uit en in Vlaanderen klimt de vrouwentong of de sanseveria in de jaren zestig en zeventig op tot vensterbankkoningin.]]

[[Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg|thumb|550px|De steden die de onrust van 1848 kenden, probeerden de herinnering aan de opstand uit het collectieve geheugen te wissen. Mensen zijn ruimtelijke wezens en herdenkingen zijn historische problemen: de plekken zelf kunnen niet vertellen, alleen de mensen die er samenkomen hebben een verhaal. Om de fysieke revolutieruimte aan te pakken stellen de contrarevolutionairen in Parijs en Napoleon III  [[Georges-Eugène Haussmann]] aan tot [[stadsarchitect]]. Het stratenpatroon en de woonkwaliteit in de stad zijn een ramp, verkeer raakt nauwelijks vooruit. Het koningshuis verliet in de zeventiende eeuw om die reden Parijs en ruilde het [[Louvre]] in voor [[Versailles (paleis)|Versailles]]. Bovendien hebben de stegen en de eeuwenoude bebouwing drie revoluties laten gedijen: de [[Franse Revolutie]], die van [[1830]] en die van [[1848]]. De revolutionaire opstanden waren nauwelijks onder controle te krijgen: kronkelige krotstegen zijn ideale vluchtwegen en smalle straten laten toe om barricades op te werpen. Politie en het leger raken niet in de opstandige wijken en bij het bombarderen van barricades worden die alleen maar sterker. De boulevards die Haussmann doortastend aanlegt, rekenen af met deze nadelen. De stad diende niet langer van buitenaf verdedigd te worden tegen vreemde troepen, maar tegen zijn eigen inwoners, het proletariaat. Tegelijk verwezenlijken de boulevards een sociale en economische functie. Flaneergedrag zorgt voor een nieuw soort consumentisme. De woningen die Haussmann er optrekt zijn bedoeld voor burgers die hun huisraad liever niet als barricade gebruiken. En hoe hoger de verdieping, hoe lager de welvaart van de bewoners. De ruimtes onder de dakpannen zijn gereserveerd voor het huispersoneel. Arbeiders komen er niet in, daar zijn smerige buurten voor. [[Richard Sennett]], een pijprokende en oude stadssocioloog drukt het zo uit: 'De economische ecologie van de nieuwe stad had veel weg van vuil ondergoed onder een baljurk.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''Stadsleven. Een visie op de metropool van de toekomst,'' Meulenhof, Amsterdam, 2018, p. 47; voor een positievere kijk op Haussmann zie: DIRK VELGE. ''De ziel van Parijs. Bijzondere plekken, mensen en geschiedenissen,'' Hannibal, sp. 2021, p. 185-194.&lt;/ref&gt; De [[burgerij]], een klasse die ontstaat met de [[Industriële Revolutie]] trekt van bij het begin de neus op voor het 'gewone volk'. [[Cholera]] en andere ongeneesbare ziektes vormden daar de reden toe. Op de boulevard maken de ruime, gemeenschappelijke houten tafels (waar onbekenden samenzitten) plaats voor de kleine, metalen ronde tafeltjes voor een koppeltje of kleine gezelschappen. Kortom, het meubel biedt een [[hygienisch]]e (en sociale) bescherming. Stadsbewoners laten zich niet langer door wildvreemden aanspreken. In oudere tijden was het gebruikelijk op onbekenden af te stappen, die bij de arm of de hand te nemen en discussies of gesprekken aan te gaan. Dit gedrag evolueert van de herberg waar alle sociale standen door elkaar discussiëren naar de ingetogenheid van het café, de plaats waar sinds de ontdekkingsreizen koffie gedronken wordt en de sociale status in bubbels wordt uitgedrukt. Voltaire was zo'n vroege cafébezoeker. Hij pleit ervoor om de derde stand op afstand te houden. In het openbaar vervoer gaat het er net zo aan toe. Waar reizigers uit alle klassen in een zeventiende-eeuwse postkoets of een [[diligence]] het zelfde tarief betalen en onbekommerd de reis en hun leven met elkaar delen, worden de [[Omnibus (vervoermiddel)|omnibus]] (het openbaar vervoer dat de [[Metro (vervoermiddel)|metro]] voorafgaat), de (paarden)tram en de trein het toonbeeld van een klassensegregatie. In 1844 tellen de Belgische spoorwegen 290 rijtuigen in derde klasse, 186 in tweede en 110 in eerste. Ook de wachtzalen kennen de klassenscheiding.]]

.

=== 1850 ===
.

* De armoede in België bereikt ongekende hoogtes: in de steden is 1 op 4 arm, op het platteland 1 op 5. In Oostende overlijdt de eerste koningin van België. Ze is achtendertig. [[Louise Marie van Orléans|Louise Marie]] (1812-1850) schonk het leven aan de prinsenkinderen [[Lodewijk Filips van België|Lodewijk Filips]] (1833-1834), [[Leopold II van België|Leopold (II)]] (1835-1909), [[Filips van België|Filips]] (1837-1905) graaf van Vlaanderen en vader van [[Albert I van België|Albert I]] en [[Charlotte van België|Charlotte]] (1840-1927), die in 1857 met aartshertog [[Maximiliaan van Mexico|Maximiliaan]] huwde en keizerin van [[Mexico (land)|Mexico]] werd. De koningin is ziek sinds 1849, waarschijnlijk aan [[tuberculose]]. Ook de rellen in Parijs van 1848 die koning Louis-Philippe van zijn troon verdreef, beïnvloedden de gezondheid van de koningin. In Oostende hoopt ze op krachten te komen. Ze overlijdt er in het bijzijn van haar echtgenoot. Een trein brengt haar lichaam drie dagen later naar Brussel. De jonge Leopold II verblijft regelmatig in Oostende tot haar dood. Dat leidt ertoe dat hij Oostende zal uitbouwen tot koningin der badsteden en het praalgraf van zijn moeder daar onderbrengt. 

.

* Frankrijk intervenieert in Algerije, Senegal, Gabon, Ivoorkust terwijl Engeland zich toelegt op Indië, Australië en Nieuw Zeeland.

.

* Architect [[Joseph Jonas Dumont]] ontwerpt de gevangenis van Verviers en het Justitiepaleis te Verviers. In 1851 tekent hij de gevangenis van Leuven, die van Dinant en Charleroi. De idee van het Belgische gevangeniswezen gaat terug op de ideeën van Ducptétiaux uit 1830, na de revolte van 1848 komt alles in stroomversnelling.

.

* Oprichting [[Nationale Bank van België]].

.

.

=== 1851 ===
[[Bestand:Gent Dierentuin - lithografie van F. van Loo einde 19e eeuw. van Loo einde 19e eeuw.jpg|thumb|550px|De dierentuin van Gent of de ''Gentsche Diergaerde'' opent zijn deuren in 1851, in navolging van het Antwerpse en het Berlijnse voorbeeld. De zoo groeit tot 5,5 hectare en bestaat tot 1905. De Wereldtentoonstelling van 1913 maakt de zoo niet mee. Sinds 1838 arriveren er treinen. Gent Zuid is een kopstation en zal zijn deuren in 1928 sluiten omdat Gent Sint-Pieters als doorgangsstation naar de kust interessanter is. De luxetreinen Oostende-Wenen-Express en de Nord-Express naar Berlijn kunnen er stoppen en doorstomen. De dierentuin vindt zijn locatie in de [[Muinkmeersen]], een open ruimte tussen de [[Schelde (rivier)|Opperschelde]] en het spoor. Centraal staat een kiosk met een windmolen die het water op pompt. Aanvankelijk is de dierentuin een netwerkplaats voor de gegoede burgerij. Eind negentiende eeuw, als de bezoekersaantallen teruglopen, kunnen arbeiders de tuin op zondagvoormiddag bezoeken - contact met de hogere klasse blijft gevoelig. In 1905 sluit de dierentuin en verkoopt zijn dieren openbaar. De beren doden ze door ophanging. Gent verkavelt de gronden tot de [[Cité de Hemptinne]], met 67 [[beluik]]en. Het [[Muinkpark]] herinnert de dierentuin, net zoals sommige Gentse straten: de Buffelstraat, de Forelstraat, de Hertstraat, de Olifantstraat en de Zebrastraat. 
Na de Eerste Wereldoorlog komen de gronden rond het Sint-Pietersstation te koop en ontstaat het 'miljoenenkwartier'. 
In 1931 verdwijnt het Zuidstation onder de sloophamer. De crisis strooit roet in het eten voor de bouw van de handelsbeurs met de naam Zuiderpaleis. Het Koning Albertpark komt in de plaats, een langwerpig park dat de spoorroute tot op heden laat zien. Het park zal na de Tweede Wereldoorlog onderdak bieden aan het Informatiecentrum van de Intercommunale voor de aanleg van de autoweg E3. ]]

.

* De allereerste [[wereldtentoonstelling]] in het [[Londen|Londense]] [[Hyde Park (Londen)|Hyde Park]] onder de naam [[Great Exhibition|The Great exhibition of the works of industry of all nations]] lokt zes miljoen kijklustigen. In [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]] zijn 15.000 voorwerpen te zien, waarvan sommige met stoom aangedreven. Eén van de bezoekers is de stadsarchitect van [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]], [[Ildefons Cerdà (stedenbouwkundige)|Ildefons Cerdà]]. Hij is er onder de indruk van de efficiënte [[Watercloset|waterclosetten]] ontworpen door de ingenieur [[George Jennings]].

.

* [[Richard Wagner]] componeert de Ride of the Valkyries of de Walkürenritt in de tweede van de vier opera's Der Wag des Nibelungen. In 1979 gebruikt [[Francis Ford Coppola]] het stuk in de [[Viëtnam|Viëtnamfilm]] [[Apocalypse Now]] met [[Martin Sheen]], [[Dennis Hopper]] en [[Marlon Brando]].

.

* België verplicht de gemeenten om de [[doodsoorzaak]] van een overledene bij te houden. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Map of Ghent, 1841.jpg|Stadsplan Gent, tweede helft 19de eeuw. Rechtsonder de dierentuin.
File:Gedenkstein Volkspark Junfernheide (CharN) Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.jpg|Gedenkstein Volkspark Junfernheide von Hinckeldey
Bestand:GtExhib1851.jpg|Paxtons &quot;Crystal Palace&quot; bevatte de bomen uit Hyde Park
Bestand:Crystal_Palace.PNG|Hoofdingang
Bestand:Crystal_Palace_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_Queen_Victoria_opens_the_Great_Exhibition.jpg|Opening door de [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|koningin]]
Bestand:Crystal_Palace_from_the_northeast_from_Dickinson's_Comprehensive_Pictures_of_the_Great_Exhibition_of_1851._1854.jpg|Exterieur
Bestand:Ildefons_Cerdá_(1878).jpg|Ildefons_Cerdá in 1878.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1852 ===
.

* [[Victor Hugo]] verblijft in het huis De Duif op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]] in [[ballingschap]].

.

* [[Harriet Beecher Stowe]] publiceert [[De negerhut van Oom Tom]]. De roman is een aanklacht tegen de slavernij en verscheen eerder als serie.

.

.

=== 1853 ===
[[Bestand:Solomon_Northup_001_(cropped).jpg|thumb|550px|Solomon Northup (1808-1863(?))]]

.

* Het [[Klein Kasteeltje|Klein kasteeltje]] in werking als [[grenadier]]s- en [[karabinier]]skazerne strategisch aan de rand van het industriële [[Sint-Jans-Molenbeek]]. De militairen zijn inzetbaar bij onlusten. 

.

* Prefect [[Georges-Eugène Haussmann]] herbouwt Parijs. 

.

* De [[cholera]]-epidemie duurt tot 1854.

.

*  De autobiografie van [[Solomon Northup]] [[12 Years a Slave|Twelve Years a Slave]] verschijn. In 2013 producete [[Brad Pitt]] de gelijknamige film die drie Oscars won.

.

.

=== 1854 ===
[[Bestand:Walden Thoreau.jpg|thumb|550px|'''Walden; or, Life in the Woods''', of kortweg ''Walden'' verschijnt. Dit autobiografische boek van de [[Amerikaanse literatuur|Amerikaanse schrijver]] [[Henry David Thoreau]] (1817-1862) verschijnt na negen jaar werk en beschrijft de poging van de auteur om autarkisch te leven (terwijl hij zijn was regelmatig naar zijn moeder bracht). Het boek is genoemd naar de plek waar hij zich terugtrekt: ''[[Walden Pond]]''. In werkelijkheid duurt deze periode in Thoreaus leven twee jaar en twee maanden. Het boek verhaalt het in één jaar. Zijn filosofische, spirituele en maatschappij-kritische boodschap sluit aan bij het [[transcendentalisme]] en is anti-Amerikaans. 'Leef in elk seizoen terwijl het voorbijgaat: adem de lucht in; drink de drank; proef het fruit; en geef je over aan de invloed van de aarde.' Thoreau is veel geciteerd en gereciteerd. [[Frederik van Eeden (schrijver)|Frederik van Eeden]] sticht in 1898 een commune met de naam [[Walden (kolonie)|Walden]] en na de Tweede Wereldoorlog publiceert de psycholoog [[B.F. Skinner]] de [[Utopie|utopische]] roman [[Walden Two]], waarin een sociaal experiment plaatsvindt. De leden van de ''[[Dead Poets Society]]'' halen passages aan uit ''Walden'' bij het begin van elke vergadering in de film van [[Peter Weir (regisseur)|Peter Weir]](1989). In een bekend fragment moedigt de leraar zijn leerlingen aan om los te breken met ''Most men lead lives of quiet desperation. Don't be resigned to that. Break out!'']]

.

* In Londen ontdekt de wetenschapper [[John Snow]] (1813-1858) de verspreiding van cholera te danken is aan besmet water uit de pomp op Broadstreet. Hij zal lang niet gevolgd worden met zijn theorie. Snow kan doorgaan als de vader van de epidemiologie en de volksgezondheid. 

.

* Op 10 mei rijdt de eerste trein over de Entre Smbre &amp; Meuse Railway van Charleroi naar Vireux in Frankrijk. De locomotief is gemaakt in de Luikse fabrieken van [[John Cockerill]]. Tien jaar later slokt de Compagnies des Chemins de Fer Grand Central Belge de spoorlijn op. België is op dat moment de grootste industriële macht van het continent met als ruggengraat een spoorweg van noord naar zuid: ''La ligne du Grand Central''. Van Antwerpen, via het Brusselse naar Charleroi en terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 22-23.&lt;/ref&gt;

.

* [[Krimoorlog]]. Frankrijk en Engeland verslaan Rusland in 1856. 

.

* Het [[beleg van Sebastopol]] is een cruciale slag in deze oorlog. De slag duurt van oktober 1854 tot september 1855.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=fcVZimlGt2o '''BEELDFRAGMENT OVER DE KRIM-OORLOG''']

.

{{Panorama|panorama1854-1855.jpg|5000x483px|[[Franz Roubaud]]'s panorama «[[Beleg van Sebastopol (1854-1855)]]»}}

.

.

=== 1855 ===
.

* [[David Livingstone]] ontdekt de [[Victoriawatervallen]].

.

* In Rotterdam komt een tuin voor fazanten en watervogels. Is dit de allereerste dierentuin? De tuin wordt een succes en opent op 18 mei 1857 als de Rotterdamsche Diergaarde. De 'Vereniging Rotterdamsche Diergaarde' ziet eveneens het levenslicht in dit jaar. Alleen vooraanstaande burgers kunnen de tuin bezoeken. Later mogen niet-leden binnen via een zij-ingang. Dierkundige A. A. van Bemmelen richt vanaf zijn benoeming in 1866 de tuin in met ruimtes die er natuurlijk uitziet. Tralies verdwijnen, er komen ruimten waarin de dieren vrij bewegen. De kunstmatige rotsen geven de yaks en de moeflons een vrij gevoel. De volière van 50 bij 24 bij 9 meter met steltlopers, reigers en gieren illustreert een gelijkaardige vrijheid.

.

.

=== [https://www.ecomuseeboisduluc.be/ 1856] ===
[[Bestand:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|thumb|550px|Bois-du-Luc bij La Louvière is een van de oudste steenkoolmijn in België. Op de site is er nu een museum. De mijn functioneerde volgens het sociaal-[[Paternalisme|paternalistische]] concept. [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt [[Bois-du-Luc]] in 1856. Bevoorrechten vragen zich af waarom het [[proletariaat]] verarmt in tijden van een 'aanzienlijke stijging' der welvaart. Zo meent een zekere [[Emile Lion]] dat die welvaart niet alleen ten goede komt van de bovenste bevolkingslagen. Het lage morele peil, haar bandeloosheid en haar gebrek aan sparen trekt het proletariaat de dieperik in. Lion is niet de enige die tot deze conclusie komt. In vrijwel alle getuigenissen klinkt hetzelfde oorzakelijke lied: cafébezoek en verbeesting, wangedrag, luiheid.]]

.

* De meubelmaker [[Michael Thonet]] verbetert constant zijn productiemethode en opent een fabriek in [[Koritschan]], een [[Moravië (regio)|Moravisch]] stadje met een spoor. Zijn fabriek ligt te midden de beukenbossen die het houdt leveren voor zijn stoelen. Thonet kookt het hout niet langer in lijm, maar hij buigt het met stoom. In 1859 slaagt hij erin massieve staven te buigen: het massa meubel is geboren. De stoelen zijn met schroeven te monteren en zijn in kleine pakketten naar de consument te versturen. Van dit product zouden er meer dan 50 miljoen - tja, niet van de band rollen, daar is het te vroeg voor - gemaakt worden. In de goedkope versie bestaat die lichte stoel uit zes stukken hout, evenveel schroeven en twee moeren. Als Thonets patent afloopt in 1869, wordt de stoel eindeloos gekopieerd.

.

.

=== 1857 ===
[[Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg|thumb|550px|♣ Titelblad van de geïllustreerde uitgave uit 1900, ontworpen door [[Carlos Schwabe]]. Tijdens de Februarirevolutie van 1848 staat [[Charles Baudelaire]] op de barricaden. Intussen is hij bezig met het schrijven van [[Les Fleurs du mal]]. Hij vangt het werk aan in 1843 en zal het in 1857 beëindigen. Teleurgesteld is de burgerlijke afloop van de revolutie verlaat hij Parijs om te werken bij regionale kranten. Na het overlijden van Edgar Allan Poe vertaalt Baudelaire de Amerikaanse schrijver in het Frans. Het bezorgt beiden status. Daarna zoekt Baudelaire de fantasievolle esthetica op. In 1857 verschijnt de definitieve versie van ''Les Fleurs du mal''. De vrijmoedige en immorele, de obscene en grensoverschrijdende gedichten neemt de overheid in beslag wegens kwetsend en oneerbaar. Baudelaire en zijn uitgever [[Poulet Malassis]] betalen een boete. Baudelaires chronische geldgebrek doet hem lenen bij zijn moeder, zijn notaris en bij zijn uitgever. Die is hij aanvankelijk 850 frank schuldig. Het bedrag loopt op tot vijfduizend en het faillissement van de uitgever. In 1864 komt de dichter naar Brussel om een verzameld werk uit te geven. Het plan mislukt en en leidt tot een bitter pamflet: 'Pauvre Belgique!' Na een maand effectieve gevangenis vlucht Baudelaires uitgever Frankrijk uit om Baudelaire in de Brusselse Zuidstationsbuurt op te zoeken. Later verhuist hij naar de Mercelisstraat in Elsene. De Franse overheid zit beiden op de hielen voor zes zedenschennende gedichten: &quot;Lesbos&quot;, &quot;Femmes damnées, &quot;Le Léthé&quot;, &quot;À celle qui est trop gaie&quot;, &quot;Les Bijoux&quot; en &quot;Les Métamorphoses du Vampire&quot;. Syfilis tergt Baudelaire met zenuwstoornissen, afasie en verlamming. Een eerste teken ervan is zijn toeval in de barokkerk in Namen die hij samen met zijn vriend [[Félicien Rops|Felicien Rops]] bezoekt. Hij sterft op zijn 46ste in Parijs. In zijn gedicht 'De vijand' klinkt het decadentisme van het Fin de siècle reeds door (vertaling [[Petrus Hoosemans]]). 
.
Mijn jonge jaren waren zware onweersvlagen / 
Slechts hier en daar doorregen met wat zonneschijn; / 
Het noodweer heeft met zulk verwoesten toegeslagen / 
Dat rode vruchten in mijn gaarde zeldzaam zijn. /
.
Daar ben ik dan geraakt aan 't najaar van mijn denken / 
En zonder hark of spade komt het werk niet af / 
Van grond hergaren na dit tomeloos doordrenken / 
Dat gaten heeft geslagen diep zoals het graf. /
.
En wie weet of de nieuwe bloemen van mijn dromen / 
In deze bodem, schraal als oeverzand langs stromen, / 
Mystieke voeding vinden die hun krachten schraagt? / 
- O droefheid! Droefenis! De Tijd verteert het leven / 
En deze zwarte Vijand die ons hart doorknaagt / 
Wint groei en sterkte uit het bloed dat wij hem geven! 

.

.

;Landschap
(Vertaling W. Jonker)
.
Als ik mijn zangen dicht wil ik, kuis en ontheven / 
Zoals een astroloog, dicht bij de hemel leven, / 
En dromerig luisteren hoe de wind het plechtig lied / 
Van klokketorens draagt door hun en mijn gebied. / 
.
Geleund aan 't zolderraam laat ik mijn blikken dwalen / 
Over het werkterrein vol zang en vol verhalen, / 
Het woud van schoorstenen en torens; hoog en wijd / 
De hemel, oorsprong van gedroomde eeuwigheid.
.
Ontroerd zie 'k ster na ster in 't nevelig blauw ontwaken / 
En lamp na lamp zijn raam tot vredig baken maken. / 
Ik zie hoe steenkoolrook opstijgt naar 't firmament / 
En hoe de maan haar blank mysterie neerwaarts zendt.
.
Lente, zomer en herfst zie 'k jaar na jaar verschijnen, / 
Maar als de winter komt doe 'k blinden en gordijnen / 
En deuren overal dicht; ik loochen sneeuw en ijs, / 
En heimelijk bouw ik mijn betoverde paleis.
.
Daar droom ik dan mijn droom: lichtblauwe horizonnen, / 
Fonteinen van albast, tuinen met klaterbronnen, / 
Kussen, van vroeg tot laat het hoogste vogellied, /
En al het kinderlijks dat de Idylle biedt.
.
Het Oproer beukt mijn raam in zijn vergeefse pogen, / 
Maar 'k luister niet en blijf over mijn werk gebogen, /
Want ik bevind mij op een hoge wellusttop, / 
Ontplooi mijn schepperswil en roep de Lente op.
.
Mijn hart is mij tot zon, en mijn gedachten branden; /
Ik maak een zoel klimaat in nooit betreden landen.]]

.

* In Wenen laat de keizerlijke ordonnantie die op kerstavond verschijnt de stadswallen slechten om de Altstadt met de buitenwijken te verbinden. De werken duren een decennium en midden jaren zestig zal de Ringstraße zich openen voor het verkeer. De oude bebouwing verdwijnt en overal verschijnen er bouwwerken met historiserende neostijlen.

.

* New York gebruikt de eerste [[Lift (transport)|personenlift]].

.

* In de V.S. verkoopt [[Joseph Gayetty]] machinaal toiletpapier als losse vellen met [[aloë vera]]. WC-rollen komen vermoedelijk van de Amerikaanse Scott Paper Company in Philadelphia in 1871. Toiletpapier gaat terug op het 14e eeuwse China, een luxeproduct voor de keizer. Elders worden wol, hennep, gras, water, de spons of de handen gebruikt en vanaf de zeventiende eeuw komen de kranten.

.

* [[Auguste Comte]] (°1798), de grondlegger van de [[sociologie]] (hij formuleert het begrip in 1838) overlijdt. Hij is geen zestig en heeft enkele zelfmoordpogingen, een tragisch en een depressief leven gekend. Rond zijn persoon is een cultus ontstaan. Zijn [[positivisme]] en [[geschiedenis van de sociologie|sociologie]] zijn een reactie op en een nuance in het verlichtingsdenken die de chaos (het bloedvergieten en de malaise) van de Franse Revolutie lijken te verklaren. De maatschappij evolueert (verbetert) volgens Comte via orde en vooruitgang, niet via de chaos die de verlichte denkers vooropstellen. Comte beëindigt zo de [[Franse Revolutie]] met een intellectuele verklaring. Hij ziet de geschiedenis dus niet als een proces waarbij de mens het heft in handen neemt (zoals de Verlichting dat ziet) maar als een proces dat verloopt volgens vaste sociale wetten. Deze [[determinatie]] bepaalt het denken, het lot en de moraal van de mens. In tegenstelling tot wat de verlichtingsfilosofen stellen, kan de mens deze wetten niet veranderen, wat Comte tot een inspirator van het [[Naturalisme (literatuur)|naturalisme]] en een voorloper van het pessimisme van het [[Fin de Siecle]] maakt. Toch is het denken van Comte doordrongen van een zeker optimisme, de wetten zijn te bestuderen en zo zijn veranderingen te verklaren en kan de mens zich voorbereiden op wat komt: 'Savoir pour prévoir' is zijn leuze. De omgeving, de afstamming en de omstandigheden zijn de variabelen die het lot van elke mens bepalen. Positivistische wetenschappers achten observatie, feiten, wetmatigheden en analyse hoger dan abstracte redeneringen. Of met andere woorden ze prefereren Aristoteles boven Plato: wijsgerige bespiegelingen zetten geen zoden aan de dijk. Comte kende [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] (1760-1825), [[Alexander von Humboldt]] (1769-1859) en [[John Stuart Mill]] (1806-1873). Op de Place de la Sorbonne in Parijs staat een monumentje.

.

* In Gent openen de arts [[Jozef Guislain]] (1797-1860), [[Petrus Jozef Triest]] (1760-1836) en de [[Broeders van Liefde]] hun baanbrekende, panoptische instelling voor een humane psychiatrische behandeling. Hun 'gesticht' ligt in de rustige bloemekenswijk aan de stadsrand. Gebouwen en binnentuinen scheppen een indruk van vrijheid en veiligheid. De modelinstelling trekt wetenschappers uit Europa aan en inspireert hen. De kloosterzusters uit Menen brengen het concept in functie van het zicht, het nut en de ziekte over naar hun [[psychiatrisch centrum Menen|psychiatrische kliniek in Menen]]. Guislain komt uit een architectenfamilie en studeerde geneeskunde. In deze kliniek combineert hij de twee disciplines. Zijn architectuur veruitwendigt zijn therapie.

{{Cquote|In alle gebouwen bestemd voor het herbergen van met ongeluk beladen mensen dient een uiting van luxe vermeden te worden. Dat is een feestkleed dat niet bij die omstandigheden past. We moeten een elegante eenvoud beogen. Maar tegelijk moet men alles afschrijven wat het uitzicht van een gevangenis zou kunnen hebben. De muren moeten aangename gevoelens inspireren. Ze moeten een zeker religieus cachet vertonen. Het etablissement zou een landelijk aura moeten hebben. Wat de rijkdom van stijl betreft, van de pijlers aan de buitenkant, op de binnenplaatsen, niets dan gevoegde muren in naakte stenen.|Jozef Guislain, ''Leçons orales'', zesendertigste les}}

Geestesstoornissen zijn volgens hem vooral mentaal, niet lichamelijk. Eerder een gevolg van overgevoelige hersenen, dan een gevolg van een gebreken, ouderdom, ziekte of alcohol. Zijn therapie is gebaseerd op zijn Franse voorgangers [[Philippe Pinel]], de vader van de moderne psychiatrie en [[Jean-Etienne Dominique Esquirol]]. Hun therapie activeert zieken met werken, kunst of godsdienst. De luiheid en de leegheid zijn mogelijke oorzaken voor geestesziekte. Het ideaal van [[Jean-Jacques Rousseau]] speelt: de mens is van nature goed, de maatschappij maakt slecht. Een terugkeer naar de natuur, de akker of de tuin helpt. 

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. 

{{Cquote|De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling. Het bestaat in de kunst de gealiëneerde in zekere zin te overweldigen en te temmen, door hem in een nauwe afhankelijkheid te plaatsen van iemand die hem door zijn fysieke of morele kwaliteiten onweerstaanbaar in de greep heeft. Pas daardoor kan een zieke aaneenschakeling van ideeën gebroken worden.|Pinel in zijn 'Traité médico-philosophique sur l'aliénation mentale ou la manie'.}}

Verwijzingen naar opsluiting onttrekt hij aan het oog. De afsluitende muur is 4,5 meter hoog omdat twee mannen, waarbij de één op de andere zijn schouders klimt, niet groot genoeg zijn om te ontsnappen. De buitenzijde van de muur is geornamenteerd en de aan binnenzijde verbergt een haag de stenen. Vensters verlichten en verluchten en kunnen open zonder ontsnappingen of zelfdoding toe te laten. Guislain ontwerpt een raam met ijzeren spijlen waar niemand door kan. De geometrische opbouw doet niet denken aan tralieswerk. Ze flateren, decoreren en voelen niet onderdrukkend aan. 

Het symmetrische gebouw is functioneel: de landelijke, gezonde lucht is een alternatief voor moreel en fysiek vervuilende stad. Contact met natuur brengt evenwicht: handenarbeid op boerenvelden en binnentuinen zijn therapeutisch omdat ze de zintuigen prikkelen: geuren, zonnewarmte, frisse winden, mist of sneeuw, vogelgezang... De zuidelijke voorgevel zorgt voor een maximale zon op koeren en tuinen. De lichtinval bepaalt de plaats van de slaap-, de eet- of werkplek. Privacy is er niet. De hoge trapleuningen, de rondbooggalerij, de lange gangen, de dubbele bouwlaag zijn aangepast aan de patiënt: de volgzame, de heftige en de betalende. 

Voor Guislain werkt kunst therapeutisch. Kunst lokt de patiënt naar buiten: wandelingen verstrooien en laten problemen los. In de schilderkunst zijn landschappen en zeezichten te verkiezen omdat ze makkelijker zijn dan historiedoeken.

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. Het Gentse stadsbestuur kwam in [[1851]] over de brug. De bouw van een psychiatrisch centrum net buiten de [[Brugse Poort (Gent)|Brugse Poort]] werd goedgekeurd en stadsarchitect [[Adolphe Pauli]] boog zich over de ontwerpen die de arts sinds [[1824]] constant bijwerkte.

[[Bestand:Pinel.jpg|thumb|[[Philippe Pinel|Ph. Pinel]] (1745-1826): &quot;De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling.&quot;]]
.

&lt;gallery&gt;
Bestand:JozefGuislain.jpg|Portret van Jozef Guislain
Bestand:Statue Dr Joseph Guislain 02.jpg|Vroegere afbeelding van het monument
Bestand:Gent Bloemekenswijk 002 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 005 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 014 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 007 Guislain.JPG
Bestand:Auguste_Comte.jpg|Comte, grondlegger van de sociologie.
Bestand:Joseph_C_Gayetty.jpg|Joseph C. Gayetty
Bestand:Humboldt,_Alexander_von_1847.jpg|Von Humboldt, [[daguerreotypie]], 1847.
Bestand:Auguste_comte_monument_paris.jpg|Monument voor Comte.
Bestand:Claude_Henri_de_Rouvroy.jpg|[[Claude Henri de Saint-Simon|Saint Simon
Bestand:Stuart_Mill_G_F_Watts.jpg|J. Stuart Mil
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1858 ===
.

* Bij [[Lourdes]] verschijnt de Heilige Maagd Maria aan [[Bernadette Soubirous]].

.

* Een trans-Atlantische telegraafkabel stuurt in 17.14 minuten een [[morse]]-tekst van Europa naar Amerika. Een poging met hogere spanning maakt de kabel na 400 telegrammen stuk. Een volgende kabel komt er na de [[Amerikaanse burgeroorlog]].

.

* [[Felix Nadar]] maakt de eerst luchtfoto van [[Place de l'Etoile]].

.

* De V.S. richten [[Reservaten|indianenreservaten]] in. 

.

* ♣ [[Frederick Law Olmsted]] en [[Calvert Vaux]] krijgen de opdracht voor Central Park in New York. De aanleg stimuleert de parkaanleg in de V.S. Olmsted werd de belangrijkste landschapsarchitect en ontwerpt openbare en privé-landgoederen.

.

.

=== 1859 ===
[[Bestand:Slaves_ruvuma.jpg|thumb|550px|1859. In een Brussels zolderkamertje, op de hoek van de Arenberg- en de Bergstraat in het pension Au Prince Belge schrijft [[Eduard Douwes Dekker|Edward Douwes Dekker]], bekend als [[Multatuli]] een antikoloniaal pamflet dat de slavenhandel aanklaagt: [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]]. Wat Multatuli niet weet, is dat terwijl hij dit schrijf, de laatste Afrikaanse slaven aan boord gaan voor hun oversteek waarbij ze alles verliezen: hun naam, hun familie, hun hut, hun land, hun waardigheid. Ze verliezen alles behalve hun kleur. [[Zora Neale Hurston]] interviewde in [[1927]] de laatste overlevende van die slavenhandel. Nooit eerder deed iemand dat. Slavenhandelaars en hun tegenstanders haalden met hun opinies de geschiedenisboeken, de stem van de slaaf zelf bleef onbeschreven. Hurston zou dit veranderen door de intussen 86-jarige [[Cudjo Lewis]] (zijn Afrikaanse naam was [[Oluale Kossola]]) aan het woord te laten. Toen hij negentien was nam de beruchte slavenhandelaar, de koning van [[Dahomey (kolonie)|Dahomey]] hem gevangen. Vrouwen met [[Machete (wapen)|machetes]] onthoofdden de ouderlingen van zijn dorp. Bij de [[barracoons]] op het strand keuren witte mannen 'de waar' en selecteren ze 116 slaven om met de Clotilda-cargo de overtocht te maken. Zonder kleren, zonder ruimte, bijna zonder drinkwater dobberen ze in zeventig dagen naar Amerika. 'De zee gromde als duizend beesten in de bush.' Hij gaat aan land in [[Alabama]]. Bijna zes jaar werkt hij op [[plantages]], grote stukken landbouwgrond waar de natuur, net zoals de slaaf is gemanipuleerd, onderdrukt, gesnoeid en bespoten. Hij laadt en lost hij schepen, tot de [[Amerikaanse burgeroorlog]] de slavernij afschaft. [[Zora Neale Hurston]] titelde haar boek ''Barracoon Oluale Kossola, overlevende van het laatste slavenschip.'' Geen uitgever wou het publiceren. Het duurde tot 2018 vooraleer het postuum verscheen. In het Nederlands kennen we het dankzij een vertaling van [[Robert Dorsman]].]]

.

[https://literairecanon.be/nl/werken/media-havelaar '''♠ BEELDMATERIAAL MULTATULI'''].

.

* Een cholera-epidemie

.

* Rond Antwerpen komt een [[Stelling van Antwerpen|fortengordel]], de citadel volstaat niet meer. 

.

* De [[Evolutietheorie]] van [[Charles Darwin]] verschijnt en wekt opschudding omdat ze de verlichtingsideeën en de maakbaarheid van de wereld (impliciet) in vraag stelt. Het positivisme van [[Auguste Comte]] die twee jaar geleden overleed, deed dit al eerder.

.

* Het verval van het [[Osmaanse rijk]] laat de aanleg van het [[Suezkanaal]] toe. De werken duren een decennium. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:First Snow Minnesota Robert Koehler.jpg|'First Snow Minnesota' van Robert Koehler, ca. 1895
Bestand:UncleTomsCabinCover.jpg|De negerhut van oom Tom.
Bestand:Beecher-Stowe_3.jpg|Harriet Beecher Stowe.
Bestand:Portret_van_de_schrijver_Multatuli_(cropped).jpg|Multatuli is Latijn voor 'ik heb veel gedragen.'
File:Sint-Petrus-en-Pauluskerk_10004.jpg|Achter het koor van de [[Sint-Petrus-en-Pauluskerk (Oostende)|Sint-Petrus-en-Pauluskerk]] is een het praalgraf van [[Louise Marie van Orléans]] te vinden.
File:Bois-du-Luc CM14JPG.jpg|Koning [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt Bois-du-Luc.
File:Bois-du-Luc 05.JPG|Bois-du-Luc, woonkazernes.
File:Bois-du-Luc CM2JPG.jpg|Bois-du-Luc, heden.
File:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|Bois-du-Luc, de gieterij.
File:Courbet_LAtelier_du_peintre.jpg|Het atelier van Courbet in 1855 - Musée d'Orsay, Parijs.
File:Maison_de_Victor_Hugo_en_exil_à_Bruxelles.JPG|Huis de Duif, Grote Markt Brussel.
File:Jean-Fran%C3%A7ois_Millet_(II)_002.jpg|Arenleessters uit 1857 van [[Jean-François Millet]].
Bestand:Michael_thonet,_sedia,_1836-40.JPG|[[Bopparder stoel]].
Bestand:Thonet-modell_4KJ.jpg|In 1859 maakt Thonet [[stoel nr. 14]].
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg|Henri Dunant sticht het Rode Kruis
Bestand:Henry_Dunant.jpg|Henri Dunant
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg|Mannelijke club als stichters?
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg|De slag bij Solferino
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg|Florence Nightingale
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg|Een Russische sponsor
Bestand:Edith_Cavell.jpg|Edith Cavel
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg|Mary Borden
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg|Zwitserse vlag
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg|Rode kruisvlag, sinds 1859
File:Flag of the Red Crescent.svg|Rode halve maan, sinds 1876, Islam
File:Red Lion with Sun.svg|Rode leeuw met zon, 1929-1979, Perzië
Bestand:Red_Star_of_David.svg|Rode Davidster, 1949, Israël
Bestand:Flag_of_the_Red_Crystal.svg|Rood kristal, 2007, Godsdienstneutraal
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig in de negentiende eeuw ==
.

=== 1860 ===

.

* Het kanaal Kortrijk-Bossuit maakt een verbinding tussen de Leie en de Schelde via een soutterin. Zo ontsluit het steenkoolbekken zich voor Kortrijk. Door de afschaffing van de tollen en octrooirechten kunnen zich nu waar dan ook fabrieken vestigen. Stadsmuren en -poorten verdwijnen omdat ze geen functie meer hebben.

.

* Zowel de architectuur als het landschapsontwerp in Amerika zijn beïnvloed door de Victoriaanse stijl. Amerikaanse families ontwerpen zomerhuizen, versierd met accessoires en cultiveren gazons voor buitenactiviteiten.

.

* De uitbouw van Belgische, panoptische [[Edouard_Ducpétiaux]] [[Gevangenis|gevangenissen]].

.

* [[Centrale gevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] van [[Multatuli]] veroordeelt het kolonialisme.

.

* [[Jacob Burckhardt]] publiceert [[''Die Kultur der Renaissance in Italien'']].

.

;Kijken
Het [[pissoir]] doet in 1843 Parijs zijn intrede. Deze sanitaire nieuwigheid moet een gedragsverandering met zich meebrengen. Tot nu toe is het gebruikelijk dat mannen schaamteloos hun penis ontbloten om te urineren in de publieke ruimte en als honden tegen straatmuren aanplassen. Het pissoir voert de urine ondergronds af, introduceert een nieuw soort schaamte en maakt van de straat een sociale ruimte. In de jaren tachtig zou in de drukke straten de 'Alexandrine' verschijnen, een pissoir voor meerdere gebruikers.

&lt;gallery&gt;
File:Charles_Marville,_Urinoir_en_fonte_à_2_stalles_avec_écran,_Chaussée_de_la_Muette,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir in Parijs 1865.
File:Charles_Marville,_Urinoir_à_1_stalle_fonte_et_maçonnerie,_Faubourg_Saint-Martin,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir 1865.
File:Charles Hoguet Pariser Straßenszene mit Plakatsäule 1860.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs, 1860.
File:Charles Marville, Urinoir à 1 stalle avec écran élevé, Square des Batignolles, ca. 1865.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs 1865.
File:Charles Marville, Urinoir en ardoise à 3 stalles, Chaussée du Maine, ca. 1865.jpg|Parijs 1865.
File:Vespasienne Arago.JPG|Vespasienne Arago, de nog bestaande pissoir in Parijs.
File:Berlin Cafe Achteck BusB.jpg|Berlijn, 1896.
File:Berlin Cafe Achteck.jpg|Cafe Achteck, Berlijn, mannen- en vrouwentoiletten.
File:Krul Public toilet singel krul.JPG|Amsterdam 'Plaskrul'.
File:Urinoir, Deventer (O) 1923.jpg|Brick pissoir, Deventer, Arnhem, 1923.
File:Hütteldorf Pissoir.JPG|Pissoir 1936.
File:Stockholm urinal.jpg|Stockholm.
File:Lisboa (P), 2011, Urinol. (5925305117).jpg|Lissabon.
File:Historic cast-iron urinal at Colyford station - geograph.org.uk - 1285291.jpg|Colyford station, Engeland.
File:Cast iron urinal Melbourne.jpg|Melbourne.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1861 ===
.

* [[Pandreitje]] vernieuwd als gevangenis.

.

* ♣ Burgeroorlog in de V.S. Van 1861-1865 onderbreekt deze oorlog de opgang van de tuinbouw door de 'verfraaiing van tuinen en versiering van terreinen' te verbieden.

.

* ♣ Pieter Bortier legt in de eerste volkstuinen aan in Gistel. De bekendste organisatie die in België volkstuinen oprichtte was het [[Werk van den Akker en den Haard]], later De Vlaamse Volkstuin en nu Tuinhier. 

.

* Brandweerpionier en -commandant [https://en.wikipedia.org/wiki/James_Braidwood_(firefighter) James Braidwood] komt in Londen om het leven op 22 juni in een instortend pakhuis aan de [[Theems]], onder de [[Tower Bridge]]. Zijn begrafenisstoet was 2,5 kilometer lang. [https://en.wikipedia.org/wiki/Eyre_Massey_Shaw Eyre Massey Shaw] volgt hem op. Er volgt een uitbreiding van het aantal kazernes, er komen stoomspuiten en [[Telegrafie|telegrafische]] communicatie; [[Charles Dickens]] publiceert [[Grote verwachtingen]].

.

* In Wenen vinden gelijkgezinde architecten elkaar in het Künstlerhaus en imponeren met hun bouwwerken (net als in Parijs) het proletariaat: het oorlogsministerie, het politiekantoor, de kazernes, het justitiepaleis in renaissance, een neogotisch stadhuis... En net als in Parijs verleiden hun gebouwen de burgerij: een keizerlijk archief, een bibliotheek, een kunst- en natuurhistorisch museum, galeries, het Hofburgtheater in voege barok en de opera, de universiteit in Italiaanse renaissance... In de aanloop naar de wereldtentoonstelling van 1873 zal de bouwwoede in Wenen alleen maar toenemen, een bouwkoorts die de bevolkingsexplosie van de stad niet kan bijhouden.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=Dca4WyDQk4c 1862] ===
.

* De [[gevangenis van Gent]], beter gekend als de Nieuwe Wandeling in werking.

.

* De Amerikaanse [[filantroop]] [[George Peabody]] bouwt armenhuizen.

.

* In 1860 maakte Thonet [[schommelstoel nr. 1]]. Die is nu op de [[International Exhibition (1862)|Londense wereldtentoonstelling]] geëxposeerd. Na zijn fabriek in Koritschan opent Thonet fabrieken in [[Bistritz]] (1861), [[Groß-Ugrócz]] [1865) en [[Wsetin]] (1868) en stelde 6.000 arbeiders te werk die 4.000 stukken (stoelen, tafels, bedden, bloembakken, kapstokken en tennisrackets...) per dag maakten. Rond elke fabriek bouwt hij een stadje om arbeidskrachten aan te trekken.

.

* ♣ De [[Homestead Act]] van [[Abraham Lincoln]] biedt een sociaal-economisch alternatief voor de [[slavernij]]. Elk gezinshoofd krijgt het recht op ongeveer 65 hectare grond in het Westen als hij die grond vijf jaar lang bebouwt. Veel gezinnen uit het Oosten gaan op het aanbod in... en verkopen de eigendom aan speculanten.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=h0xBGFAy9EE 1863] ===
[[Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg|thumb|550px|Le déjeuner sur l'herbe van [[Édouard Manet]] is geschilderd in het [[Bois de Boulogne]] en te zien [[Musée d'Orsay]]. Het overlijden van de vader van Manet in 1862 zorgt dat die niet langer opdrachtgevers nodig heeft om financieel rond te komen. In 1863 duikt zijn schandalig schilderij op in de [[Salon des Refusés]]. De [[picknick]] van een broer van Manet en zijn zwager [[Ferdinand Leenhoff]]) en de naakten [[Victorine Meurent]] en [[Alexandrine Meley]] (de latere echtgenote van [[Émile Zola]]) is in zijn compositie een verwijzing naar Rafaëls ''Het Oordeel van Paris'' en het ''Pastoraal Concert'' van [[Titiaan]]. Tip: [[Le Déjeuner sur l'herbe (film)|Le Déjeuner sur l'herbe]]'' is ook een film van [[Jean Renoir]] uit 1959.]]

.

* De [[gevangenis van Dendermonde]] in werking.

.

* De ontsluiting van de Schelde stimuleert de Antwerpse economie en handel.

.

* [[Edouard Manet]] schildert [[Déjeuner sur l'herbe|Le Déjeuner sur l'Herbe]].

.

=== 1864 ===
[[Bestand:Smithsonian_Institution_-_Portrait_of_Felix_Nadar_(1820-1910),_Photographer_and_Aeronautical_Scientist_(pd).jpg|thumb|550px|♣ 
[[Charles Baudelaire]] neemt op 24 april 1864 de benen naar België, zijn failliete uitgever achterna. [[Les fleurs du mal]] brachten beiden succes noch erkenning. Zijn uitgever Poulet-Malassis vestigt zich in de Mercelisstraat in [[Elsene]] en houdt het hoofd boven water met de publicatie van erotica. Baudelaire die nooit centen genoeg heeft en onafgebroken leent, verblijft in het verdwenen [[Hôtel du Grand Miroir]] in de Bergstraat 26 in de schaduw van [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] en op tweeduizend stappen van de [[Sint-Hubertusgalerijen]]. Het is zijn dagelijkse uitstapje, het Park van Brussel haalt hij niet. Baudelaire noemt Sint-Goedele een 'historische encyclopedie' omwille van haar combinatie aan bouwstijlen. Zijn eerste weken in Brussel zijn formidabel. Hij doet zich met zijn vrienden tegoed aan exclusieve spijzen zoals een omeletje met hazenbloed en champignons. Vijf maanden na zijn aankomst in de Belgische hoofdstad staat Baudelaire aan de [[Kruidtuin (Brussel)|Kruidtuin]]. Die vormt op 26 september het decor van een ballonvaart van [[Felix Nadar]] met zijn ballon de [[Géant]]. Nadar gebruikt dranghekkens om het publiek op afstand te houden, wat leidt tot de spottende benaming van de '[[nadarafsluiting]]'. Nadar kan er niet om lachen en schrijft een brief naar de Belgische vorst die samen met Baudelaire bij het spektakel aanwezig is. Baudelaire had veel zin in de vlucht, maar kan omwille van het gewicht niet mee. Nadar en de koning blijken elkaar te kennen en het vermoeden rijst dat ze logebroeders zijn. Op de vraag van Leopold of Nadar tegen de monarchie is, antwoordt hij met 'En uzelf, Sire?' Vragen stellen aan de koning hoort niet, en het antwoord blijft uit. Nadars poging om Baudelaire aan de vorst voor te stellen mislukt. Baudelaire weert ze af omdat hij er 'niet op gekleed was'. En misschien omdat Baudelaire Leopold I ''een klein Duits heersertje'' noemde. Nadar vertrok zonder vorst en zonder dichter en landde in de buurt van [[Ieper]] en reisde met de trein terug naar [[Brussel (stad)|Brussel]].]]

.

* [[Jules Verne]] publiceert [[Naar het middelpunt der aarde]].

.

* ♣ Jan Ignaas de Beucker (1827-1906) sticht in de taverne Le Globe op het Koningsplein in Brussel de 'Leeraarskring tot volmaaktere Boomteeltkunde in België'. De Beucker is bestuurder van het Kruidkundig Genootschap in Antwerpen, hofbouwkundige en leerkracht, bloemist en zadenkoopman.  

.

* ♣ In Duitsland richt de arts en pedagoog Daniel Gottlob Moritz Schreber een volkstuinvereniging op om 'de bevolking op te voeden' en 'de volksgezondheid te verbeteren'. Volkstuinen hebben een sociale roeping en verdedigden de bestaande sociale orde: ze stelden de arbeiders in staat hun achterbuurt te ontvluchten, houden hen weg van de cabarets en stimuleren gezinsactiviteiten in deze groene zones. In sommige steden verschijnen de eerste urinoirs om de stad proper te houden.

.

.

[[Bestand:Leopold_ii_garter_knight.jpg|thumb|right|550px|De dertig jarige [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt zijn vader op in 1865 en regeert tot zijn dood in 1909.]]

=== 1865 ===
[[Bestand:Lewis_Carroll_(British,_Daresbury,_Cheshire_1832–1898_Guildford).jpg|thumb|550px|♣ 1865 Alice in Wonderland verschijnt. [[Alice Liddell]] (1852-1934) is de muze van [[Lewis Carroll]] (pseudoniem van Charles Dodgson) bij het bedenken van dit verhaal. Dodgson is een wiskundedocent in Oxford en ontmoet de veel jongere Alice Liddell in 1856. In datzelfde jaar fotografeert hij haar samen met haar twee zussen. Het leeftijdsverschil staat de vriendschap niet in de weg. Dodgson onderhoudt met Alice een levendige correspondentie en 's zomers gaan ze picknicken tijdens boottochtjes. In 1862 - het kind is dan tien - vertelt Dodgson tijdens zo'n boottocht een verhaal dat hij later uitschrijft als ''Alice's Adventures Under Ground'', een titel die bijna woordelijk lijkt op ''[[Alice's Adventures in Wonderland]]''. Als de publicatie verschijnt is het contact tussen Dodgson en de meisjes al twee jaar verbroken. Wellicht heeft dat te maken met Charles Dodgsons hobby. Behalve landschappen, skeletten en speelgoed portretteert hij graag naakte kinderen. Ouders geven hem toestemming, niettemin vindt de moeder van Alice het beter om de contacten te stoppen.  Edward Steichen selecteerde eén foto's van Alice is werd door  en opgenomen in de wereldberoemde tentoonstelling The Family of Man. In 1872 maken de drie zussen hun [[grand tour]] en in 1880 huwt Alice Liddell, krijgt drie zoons van wie de twee oudsten sneuvelen in de Eerste Wereldoorlog. Op deze foto uit 1558 is Alice verkleed in een bedelaarster. Was Carol een pedofiel of een psycholoog? Biografen zijn het oneens wat de al dan niet pedofiele status van Lewis Carol betreft. Het woord is pas na zijn dood uitgevonden en het biografisch oordeel schuift heen en weer. Sommigen spreken over ‘delicate handelingen’ waar anderen ‘plagerijen’ en de ‘liefdevolle herinneringen’ gebruiken. Vast staat dat de kamer van Carol vol speelgoed, puzzels en spelletjes staat, zijn schetsboeken tonen poserende meisjes met opgetrokken rok. Hij vraagt Alice om een haarlok en hij houdt van treinreizen vol kinderen. Zijn dagboek verhaalt dat hij vanaf 1877 jaarlijks een zomervakantie houdt in [[Eastbourne]]. Die zomer voelt hij aantrekking tot een coquette vijfjarige die na een ‘experimenteel bezoek’ niets anders doet dan huilen. Omdat het contact op niets uitdraait, troost hij zichzelf met een meisje dat ‘na een kennismaking van een paar minuten’ op zijn knie zit. Dodgson overtuigt zichzelf dat ‘de liefde van een kind’ even vluchtig is als ‘gehechtheid’. Net zoals voor alle Victorianen ziet hij de vluchtige kindertijd als een aparte tijdsfase van onschuld en naïviteit. In die dagen ontstaat in de hogere klasse echter een nieuwe leeftijdsfase waar Dodgson en de zijnen geen weet van hebben: de [[puberteit]]. Meisjes als Alice, uit de hogere middenklasse, ontdekken dat ze een paar jaar vrij zijn om zichzelf te zijn voor hun familie hen op de markt uithuwelijkt. Net zoals na de Middeleeuwen de kindertijd ontstond, ontstaat nu de puberteit. Zie P. ARIES.]]

.

* Een cholera-epidemie maakt 43.000 doden in het land, dat zijn er negen per duizend Belgen. In Europa gaat het om 1 miljoen slachtoffers.

.

* [[Leopold I van België|Leopold I]] overlijdt, [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt hem op.

.

* ♣ De Vlamingen J.I. de Beucker en H.J. van Hulle spreken tijdens een tuintentoonstelling het Nederlandse publiek toe en getuigen van een matige missiedrang om hun snoeiwijze en de leifruitcultuur bij 'de Hollander, in alles langzaam maar zeker' te introduceren. Boomkwekers in Amsterdam (Galesloot), in Heemstede, Dalfsen en Boskoop zijn enthousiast.

.

* ♣ De moord op [[Abraham Lincoln|Lincoln]] aan het einde van de [[Amerikaanse burgeroorlog]] zet [[Walt Whitman]] (1819-1892) aan tot een lofdicht met tuinseringen en een vallende ster als metafoor voor het vroegtijdige overlijden van de geliefde president. 'Toen de seringen voor het laatst in de voortuin bloeiden, / En de grote ster vroeg in de avond aan de westelijke hemel viel, / Treurde ik, en treuren zal ik elke nieuwe lente. / Immer terugkerende lente, je brengt me steeds de drie-eenheid, / Van seringen, bloeiend ieder jaar, vallende sterren in het westen, / En gedachten aan hem die ik liefheb.'   

.

* In New York vervangt een professioneel [[Brandweerkorps|beroepsbrandweerkorps]] van 300 man de vrijwilligers. Steden die zich geconfronteerd zien met grote branden, richten nadien vaak kwaliteitsvolle korpsen op met degelijk materiaal. Belangrijke ontwikkelingen in de brandweergeschiedenis zijn de komst van de [[brandweerauto]], de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

.

.

=== 1866 ===
.

* Het Brits Parlement richt de [[London Fire Brigade|Metropolitan Fire Brigade]] op.

.

* [[Alfred Nobel]] (Stockholm) vindt het [[dynamiet]] uit. 

.

* De ergste [[cholera]]-epidemie aller tijden teistert België en eist 46.000 doden. De 'blauwe dood' zorgt ervoor dat de kermis in Antwerpen uitgesteld of afgelast is.

.

.

=== 1867 ===
.

[[Bestand:Manet_-_Blick_auf_die_Weltausstellung_von_1867.jpg|thumb|550px|♣ Zicht op l'Exposition universelle de Paris van 1867 door de vijfendertig jarige [[Édouard Manet]].]]

* [[Karl Marx]] publiceert [[Das Kapital]].

.

* [[Pruisen]] richt de Noord-Duitse confederatie op.

.

* Het [[Strafwetboek]] vult het Napoleontische [[Wetboek van strafvordering]] aan als basis van het strafrecht.

.

* In Engeland verdubbelt de [[Reform Bill]] het electoraat* De aanleg van het Suezkanaal maakt het netwerk van bunkerhavens rendabel: stoomschepen vullen hun brandstof en het lot van de zeilschepen is beslist.

.

* [[Charles Baudelaire]] overlijdt in Parijs. Hij is midden de veertig.

.

* [[Pierre Michaux]] presenteert zijn Michauline of de [[hoge bi]] op de [[Wereldtentoonstelling van 1867|wereldtentoonstelling van Parijs]].

.

[[Bestand:Bruxelles. Palais de Justice LCCN2017659130.jpg|thumb|right|550px|Het Justitiepaleis in Brussel in 1890. De werken beginnen in 1866 - na de dood van Leopold I - en in 1867 maken de bewoners van de wijk Bovendael en de Marolle plaats voor de werken. Hun verhuis loodst hen naar de voet van de heuvel, waar de Marolle tot op heden ligt. Althans dat is wat de tegenstanders van de koning en de kranten als gerucht verspreiden. De waarheid is subtieler: het Justitiepaleis is gerealiseerd in de onteigende tuin van prins de Mérode, een kloosterdomein en een honderdtal omwonenden die een nieuwe woning kregen in Ukkel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEEK. ''Leopold II. Het hele verhaal'', Horizon, Antwerpen, 2020, p. 178-179.&lt;/ref&gt; Tegenwoordig spreekt de buitenlandse toeristische informatie liever over de Breughelwijk dan over de Marolle. Een achtergestelde wijk trekt weinig toeristen aan. De boosheid die in de jaren achttien-zestig ontstaat, krijgt mee voeding door de kostprijs van het gebouw (het koste zesmaal meer dan de oorspronkelijke begroting) dat bovendien erg avant-gardistisch overkomt. Het bezorgt [[Joseph Poelaert]] de spotnaam de &quot;schieven architekt&quot;, een ondubbelzinnig scheldwoord in het Marols. Het gebouw, het grootste ter wereld op dat moment is groter dan het de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome, staat op een symbolische plaats: op de vroegere galgenberg waar de beul misdadigers opknoopte. Het feit dat het paleis neerkijkt op de oude volkse Marollewijk maakt deze 'ode aan de rechtstaat' tot het symbool van de [[klassenjustitie]]. Hitler was er weg van. Inmiddels verbindt een lift hoog en laag, elite met volk. De wortels van de politie (rijkswacht, gendarmerie) in België, gaan terug op de Franse tijd vanaf 1796 als militaire politiemacht. In Nederland richt koning Willem I in 1814 de Marechaussee op als militaire structuur.]]

.

=== 1868 ===
.

* Eerste vakbondsbijeenkomst in [[Manchester]]: het [[Trade Union Congress]].

.

* Start van de aanleg van de Centrale Laan in Brussel. Later gaat die als de Anspachlaan door het leven, genoemd naar burgemeester Jules Anspach (1829-1879). Deze verkeersader komt er als antwoord op de overwelving van de Zenne tussen 1868 en 1871.

. 

.

=== 1869 ===
[[Bestand:Spoorweg1869.png|thumb|550px|♣ De Belgische staatsinspanning om de fruitboomsnoei en het tuinieren onder het volk te bevorderen, is grenzeloos. Op zondag kunnen de duizenden liefhebbers kosteloos boomsnoeicursussen volgen. Tuinmannen die hiervoor de trein nemen, genieten vijftig procent korting op hun kaartje en de intrede van de goedkope treinabonnementen doen arbeiders tijdens de week massaal pendelen. Op de spoorweg tussen Brussel en Leuven plant men in 1869 om langs beide zijden leihagen te plaatsen. Het project sterft een stille dood, in tegenstelling tot het idee van [[Joseph Kervyn de Lettenhove]]. De revolutie en de arbeidsonlusten van 1848 waren het resultaat van plattelandsvlucht en stadsverloedering, epidemieën en sociaal onrecht. Twintig jaar later, op 21 april 1869 stelt de katholieke parlementair de Lettenhove een plan van aanpak voor. Goedkope werkmanstreinen die het proletariaat laten pendelen tussen hun thuisbasis op het platteland en de stedelijke fabrieken of de koolmijnen, kunnen dit soort revoluties vermijden. Na de koninklijke goedkeuring (8 september) kan [[Alexandre Jamar]], de liberale minister van Openbare Werken aan de slag. Het systeem burgert geleidelijk in tot het zo evident is dat sommige plattelandsdorpen er overdag verlaten bijliggen. De gemiddelde proletarische pendelaar reist vele uren per dag. De overbevolkte konvooien zijn vies, bespuugd en vol rochel als een stinkend, vulgair en promiscue schouwtoneel. Vlamingen die in Henegouwen werken, leggen de langste afstanden af. Sommigen vertrekken voor drie uur 's morgens en zijn 's avonds laat thuis. En toch werkt het systeem. De socialistische [[Emile Vandervelde]] citeert een schrijnwerker uit [[Terhulpen]] die dagelijks naar Brussel pendelt. Zijn reis duurt uren en is uitputtend. Niettemin verkiest deze man de betere betaling en zijn plattelandswoning. De tuin die hij er huurt voor 150 frank per jaar is onvervangbaar. Zijn tuin biedt hem gezonde lucht en prima grond om er aardappelen en tarwe te telen. Een voorwaarde voor de werkmanstrein is dat er voldoende infrastructuur is. Acht jaar na de eerst treinrit heeft België 559 kilometer spoorwegen in staatsexploitatie. In 1860 telt het land meer dan 3.000 kilometer spoor, waarvan de staat er achthonderd beheert, de rest is in privéhanden. Het dichtbevolkte België krijgt zo het dichtste spoorwegennet ter wereld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RENAAT DE DEYGERE. ''Wel en wee van de werkmanstreinen.'' In: ''Knack Historia. De wondere historie van de trein,'' oktober 2021, p. 66-72.&lt;/ref&gt; De afbeelding komt uit ''Tijdschrift Boomteeltkunde'' van de in de vijf jaar eerder opgerichte ''Leeraarskring tot volmaaktere Boomteelkunde in België''.]]

.

* [[Hulpgevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Parijs]] is na vijftien jaar bouwwoede onder de leiding van baron [[Haussmann]] bankroet. Boekhouders brengen Haussmann ten val.

.

* De populaire [[Leopold II van België|Leopold II]] bezoekt [[Ekeren]] in de provincie Antwerpen. Vier jaar later zal hij er een standbeeld krijgen. Van de wanpraktijken in Congo is nog geen sprake.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Michael_Thonet.jpg|[[Michael Thonet]].
Bestand:Michael thonet, sedia a dondolo modello 1, disegno del 1860, esemplare del 1900 ca.jpg|[[Schommelstoel_nr._1|Schommelstoel nummer 1]]
File:Gevangene_met_.jpg|Gevangenen mogen geen enkel contact hebben met elkaar, ook niet tijdens de wandeling.
File:Railroad1860.png|Spoorweg, 1860.
File:Maria_Hendrika_of_Belgium,_Winterhalter.jpg|[[Marie Henriëtte van Oostenrijk]], tweede koningin der Belgen, omstreeks 1865.
File:Cicatrices_de_flagellation_sur_un_esclave.jpg|Een Mississippi-slaaf, 1863.
File:The_Funeral_MET_DT1931.jpg|[[De begrafenis]] - [[Édouard Manet]] Dit schilderij stelt waarschijnlijk de begrafenis van Baudelaire voor in 1867 op het [[Cimetière du Montparnasse]].
Gustave_Courbet_033.jpg|[[Gustave Courbet]] schildert Vincent van Gogh.
Bestand:Standbeeld_van_Leopold_II.jpg|Leopold II in Ekeren.
&lt;/gallery&gt;

;De Nadar galerij
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Félix Nadar 1820-1910 portraits Makhail Bakounine.jpg|[[Michael Bakoenin]]
Charles Baudelaire.jpg|[[Charles Baudelaire]]
Nadar 1.jpg|[[Sarah Bernhardt]]
Georges Clemenceau Nadar.jpg|[[Georges Clemenceau]]
Camille Corot-Nadar corrected.jpg|[[Camille Corot]]
Gustave Courbet.jpg|[[Gustave Courbet]]
Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix.jpg|[[Eugène Delacroix]]
Paul Gustave Dore by Felix Nadar 1855-1859.jpg|[[Gustave Doré]] (1859)
Alexandre Dumas Nadar.jpg|[[Alexandre Dumas, père]]
Franz Liszt by Nadar, March 1886.png|[[Franz Liszt]]
Jean-FrancoisMillet(Nadar).jpg|[[Jean-François Millet]]
Gerard de nerval.jpg|[[Gérard de Nerval]]
George Sand by Nadar, 1864.jpg|[[George Sand]] (1864)
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig in de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Otto von Bismarck at his desk.jpg|thumb|550px|De ''IJzeren Kanselier'' [[Otto von Bismarck]].]]

''' België slaagt er in neutraal te blijven tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Sinds de onafhankelijkheid van 1830 is het land neutraal en sinds 1839 en het verdrag van de XXIV artikelen is die neutraliteit verplicht. Samen met de grootmachten als garanten houdt België er een niet te verwaarlozen leger op na, althans in getalssterkte: honderdduizend man op vredesvoet, Frankrijk telt er 200.000, de Duitse vorstendommen 400.000. Dat in 1870 het grondgebied niet geschonden raakt, komt omdat Frankrijk noch Duitsland plannen hebben voor een opmars door België. De oorlog van 1870 versterkt dus het valse neutraliteitsgevoel en doet de politici niet focussen op internationale incidenten. De binnenlandse agenda kent in deze dagen vier spanningsvelden: dat van de stad versus het platteland, dat van de katholieken tegenover de antiklerikalen, het spanningsveld Vlaanderen-Wallonië en dat van arbeid en kapitaal. Die spanningen komen tot uiting in de industrialisatie, de schoolstrijd, het stemrecht en de taaleisen. Het door elkaar heen lopen van deze spanningsvelden, geeft België op een merkwaardige wijze stabiliteit. Als in 1904 de Duitse aanvalsplannen om door België te trekken bij een aanval op Frankrijk, uitlekken, dringen koning en legerleiding aan op meer militaire slagkracht en aandacht voor defensie. Een decennium later blijkt het too little en too late.'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=0DhbgJJ_M1s&amp;t=1032s '''BEELDFRAGMENT FRANS-DUITSE OORLOG'''] 

Tijdens het bekijken van het bovenstaande beantwoord je vragen zoals: Wie is Napoleon III? Welke technologische innovaties leiden het Pruisische leger in 1870 naar de overwinning? Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de [[Frans-Duitse oorlog]]? Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor en nadelen hebben de beide systemen? Waar werd de eenheid van Duitsland ondertekend en waarom.

.

.

=== 1870 ===
[[Bestand:15th-amendment-celebration-1870.jpg|thumb|550px|De Reconstructie of de wederopbouw is een periode van 1865 tot 1877 in de V.S. na de Burgeroorlog (1861–1865). Toen het noorden het zuiden overwon, kon het dit zuiden beschouwen als een vreemde natie. Dat dit niet gebeurde is te danken aan de Reconstruction. De Reconstructiewetten verdelen de zuidelijke staten in bezettingszones om de afschaffing van de slavernij te waarborgen. President Lincoln was pro en kreeg een kogel door het hoofd. Zijn opvolger deelde zijn standpunt en dat leidde tot spanningen met het Congres. President Ulysses S. Grant, de held uit de burgeroorlog en Rutherford B. Hayes waren Congresgezind. In 1877 verlaten de bezettingstroepen het zuiden waardoor de gelijkheid tussen blank en zwart verdwijnt en - hoewel in strijd met de grondwet - installeren de Jim Crow-wetten een segregatie van blank en zwart die tot de tweede helft van de twintigste eeuw aanhoudt.]]

.

* [[Charles Dickens]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=N9dB9BZWDBU FILM]'''

.

* [[Frans-Duitse oorlog]], de jonge Duitse natie bezet Parijs, ter vernedering van de Fransen. Hier ontstaat de [[revanche|revanchegedachte]]. Frankrijk wil wraak, dat zal hen in 1914 overhaast doen deelnemen aan de oorlog.

.

* Vanaf nu is ingevroren verscheping mogelijk. Dit zorgt voor een wereldwijde export van vlees.

.

* ♣ De geneesheer en botanicus [[Emile Vander Meersch]] (1840-1889) zet de landschappelijke eenheidsworst in Vlaanderen en de florale verschraling op de agenda. Oost-Vlaanderen is sinds de industrialisering een botanische woestijn. 

.

.
 
 
 '''Het land dat te laat kwam'''
 
 Om het stadshygiëneprobleem tegemoet te komen legt [[New York (stad)|New York]] in de zeventiger jaren zwembaden aan in de [[East River]] en in de [[Hudson (rivier)|Hudson]] voor de meest behoeftigen. Die mogen er enkel [[schoolslag]] zwemmen omdat deze zwemstijl de 'rotzooi opzij duwt' en niet doet opspatten. [[Duitsland]], in de literatuur bekend als het land dat te laat kwam, industrialiseert volop na [[1870]] maar kent de trend van het baden al sinds de jaren 1860. Het pas verenigde Duitsland industrialiseert nu zo gezwind het niet de tijd heeft zich te modelleren naar het [[Panopticum|panoptisme]]. Onder leiding van [[Otto von Bismarck]] blijft de feodaal agrarische machtspiramide het machtsmodel. Begin negentiende eeuw is de regio één van de armste in Europa. In [[1830]] woont tachtig procent van de bevolking landelijk, in 1895 is dit twintig procent. [[Berlijn]] telt in [[1848]] geen half miljoen inwoners. In 1914 is het een wereldstad. In 1861 werken 50.000 Duitsers in de machinebouw, in 1900 is dit een twaalfvoud. In de chemie vertwintigvoudigt het aantal arbeiders. De kolenproductie loopt van 1875 tot 1900 op van 34 tot 150 miljoen ton. De [[Frans-Duitse oorlog]] levert het land een buit die het bankwezen doet bloeien en het keizerrijk de evenknie van Engeland maakt. Aan de vooravond van 1914 overtreft de Duitse productie de Engelse. Het absolute gezag van de Pruisische koning-keizer en de rijkskanselier als topambtenaar beperken partijpolitieke invloeden en militariseren de maatschappij. Militaire termen doen hun intrede in het bedrijfsleven: investeringscampagnes, strategische visie, resultaatsanalyse. [[Max Weber]] ziet dit als jonge man met gemengde gevoelens tegemoet en is er de kroniekschrijver van. 
 
 '''Machtspiramide'''
 
 In de Weberiaanse machtspiramide hebben gezag en controle een andere aard dan in het panopticum van [[Jeremy Bentham]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''De cultuur van het nieuwe kapitalisme.'' Meulenhof, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Hoe hoger in de hiërarchie, hoe minder mensen iets te zeggen hebben. Hoe dieper, hoe machtelozer, met helemaal onderaan de [[kerker]], de [[lijfstraf]] en de [[repressie]]. Als in een legerstructuur krijgt in het laat negentiende-eeuwse Duitsland iedereen een vaste plaats en bij elke plaats hoort een taakomschrijving.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het Franse en het Engelse nationale eenwordingsproces resulteert in de negentiende eeuw in een fundamenteel andere staat dan Duitsland. Het Pruisische leger is het efficiëntste leger ter wereld, dankzij haar strakke hiërarchie. Terwijl veel Europese legers officierenposities verkopen, ongeacht hun kwaliteit, en soldaten slecht opleiden, regelt Pruisen de zaken goed.&lt;/ref&gt; In de piramide functioneer je door enkel te doen wat je is voorgeschreven. In het liberale model van [[Adam Smith]] ben je succesvol door meer te doen dan verwacht. Het militaire model straft als je je boekje te buiten gaat. De communicatie in het panoptisch model is rechtstreeks, in een piramide veranderen bevelen naarmate ze afdalen: het bevel van de generaal, past de staf aan en vertaalt het bevel in praktische uitvoeringbesluiten. Op het slagveld proberen sergeants, korporaals en soldaten er op hun beurt iets zinnigs van te maken. Allen gehoorzamen én interpreteren. Hoe groter het leger, hoe meer interpretatie.
 

.

=== 1871 ===
.

* De [[Frans-Duitse Oorlog]] wijst uit dat het Duitse geschut zeven kilometer ver schiet en dat de spoorwegen vanaf nu een rol in de oorlogsvoering spelen. De [[fortengordel Antwerpen|fortengordel van Antwerpen]] volstaat niet meer.

.

* ♣ [[Wilhelm I]] transformeert als eerste [[keizer]] van het nieuwe Duitse Rijk de provinciestad Berlijn tot een hoofdstedelijke metropool. De stad kende tussen het einde van de Napoleontische oorlogen en het midden van de jaren veertig een verdubbeling van de bevolking tot 400.000. De stad biedt onderdak aan het parlement, de Reichstag, trekt militairen en machtigen aan. In hun kielzog komt hun gevolg en de opportunisten. Tussen 1871 en 1890 verdubbelt de Berlijnse bevolking tot 1.6 miljoen mensen. Het merendeel onder hen is huurder. De uitdijende stad levert speculanten en grootgrondbezitters woekerwinsten op. Op de terreinen die ze verkopen komen mondaine buurten en goedkoop gebouwde en te duur verhuurde stadsappartementen. In de omliggende dorpen die de stad (voorlopig) niet opslokt blijven de huizen bescheiden, de kerken middeleeuws en de mentaliteit agrarisch. De tijd lijkt er stil te staan. Berlijn transformeert naar een stad van militaire opwinding, een intellectueel centrum en culturele verfijning. De tienduizenden militairen dragen tijdens en na de dienst hun uniform ten teken van goede smaak. De Friedrich-Wilhelm universiteit spuugt intellectuelen. Schopenhauer, Hegel, Marx en Engels studeren er. Vanaf 1888 bestuurt Friedrich Wilhelm II het rijk vanuit een barok paleis aan de Spree-oever. Zijn hofarchitect ontwerpt en bouwt tussen 1897 en 1904 het driehoekige Kaiser Friedrich museum. Duizenden hovelingen, projectontwikkelaars, bureaucraten, economen, administrateurs, ingenieurs, kunstenaars en bankbedienden doen het land draaien als een geoliede machine, tot de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Tot eind 1918 blijft het aantal inwoners van Berlijn stabiel, daarna gaat het opnieuw razendsnel: van 1,6 miljoen in 1918 tot vier miljoen eind jaren twintig. Er komt een tweede stadsuitbreiding met kanalen, wegen en parken. Siemens voorziet in de spoorlijnen met elektrische installaties. De [[Potsdamer Platz]] is hét stadsplein, de place to be en het drukste verkeersknooppunt van Europa. Het snelle en ironische Berlijnse [[staccato]]-dialect is er de weerspiegeling van: druk, vol file, lawaai en razernij. Geen wonder dat hier de eerste verkeerslichten komen. Het theater van [[Bertolt Brecht|Bertholt Brecht]] en [[Kurt Weill]], de dansmeisjes en de jazzclubs - in 1939 beschreven door [[Christopher Isherwood]] in ''Goodbye tot Berlin'' - geven de gouden jaren van de [[Weimarrepubliek]] vorm terwijl [[Fritz Lang]] met Metropolis waarschuwt voor de moderniteit. Bemiddelde Berlijners  willen weg van de Berlijnse drukte en verzengende zomerse hitte. Ze permitteren zich een vakantiehuis op het platteland terwijl een verlichte grootgrondbezitter zoals Otto Wollank de Eerste Wereldoorlog niet te boven komt zonder delen van zijn vierduizend morgen land te verkavelen, te verhuren of te verkopen. Eén morgen is zoveel land als een man met een os in een voormiddag ploegen kan – pakweg een kwart hectare. Om zich financieel staande te houden deelt Wollank zijn landgoed Gross Glienicke bij de Wannsee, op minder dan een uur autorijden vanuit Potsdam of Berlijn, op in goedgekozen percelen waarbij elke eigenaar of huurder zicht heeft op het meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Wollank koopt het terrein in het grensgewest Brandenburg in 1890. Advertenties prezen het aan als erg vruchtbaar waardoor Wollank bleef inzetten op de agrarische productie. Hij  legt een wijngaard aan, bouwt een stoommaalmolen, introduceert meststoffen en verdelgingsmiddelen. Er komt een steenfabriek voor de extra huizen, een crèche, later een kleuter- en een lagere school. Dankzij de pasteurisatie in zijn melkproductie verkoopt melk aan een Berlijnse winkelketen.&lt;/ref&gt; In het voorjaar van 1927 zijn in Berlijn betaalbare schaalmodellen van buitenhuizen te zien op een beurs. Ze aanpasbaar naar wens: het soort verwarming (de Alexanders kiezen een open haard die met een buizenstelsel het hele huis verwarmt), de elektriciteit, de isolatie, het aantal slaapkamers, de muurkasten, nissen voor de boeken, uitklapbare bedden en tafels, de keuken- en tuininrichting... alles is bespreekbaar. De familie Alexander kiezen een zalmkleurige zoldering, een aanbouw voor de chauffeur en kamers met uitzicht op het indrukwekkend kabbelende meer aan het tuineinde. Hun perceel is zachte zandkleigrond van dertig breed en tweehonderd diep. De afmetingen garanderen beheersing en privacy. Na een eerste inspectie van dokter Alfred Alexander en zijn gezin met hun open Mercedes volgen de vergunningen, het bestek, de tekeningen. Het ruimen en het effenen van het terrein en de bouwwerken volgen elkaar in een strak tempo op. Het boomkappen, het uitdunnen van de struiken en het weghalen van de vlezige wijnstokken duurt een week. Een oude eik, twee pijnbomen en een wilg blijven. Daarna illustreren houten paaltjes en de koord de huisomtrek. Verderop komt de beerput. De sleuf en de kelder krijgen een cementen en bakstenen fundering. Daarna volgen horizontale balken en de vierkante vertikalen, de kapspanten, het binnen-geraamte met de deur- en raamopeningen, de nissen en de zolderbalken. In 1927 zijn de Alexanders het eerste Joodse gezin in het dorp. Voor ze hun tuin en huis binnengaan, houden bij poort en voordeur een gebed. Aan de poort van het erf en aan de linkerdeurpost timmeren ze metalen kokers met een Hebreeuws perkament. De beschermende tekst uit [[Deuteronomium]] schenkt het huis en haar tuin regen voor het koren, de most, de olie en het gras op het veld. Zo kunnen ze groeten en vee kweken, eten en zich verzadigen zonder de verlokking van andere goden. Voor wie zich aan deze zonde overgeeft, sluiten de hemelpoorten zich waarop de regen en de opbrengsten wegblijven. Van buiten lijkt het huis bescheiden, gering van omvang en gaat het op in de omgeving. Wie er binnenkomt verwondert zich over de ruimte. Het eenvoudige leven in het weekendhuis bestaat uit slapen, eten en zwemmen in tegenstelling tot het altijd bezige Berlijn. Hun weekendhuis is met zijn tuin de anti-these van de Berlijnse moderniteit. Hout versus steen, compacte laagbouw van de  ontspanningsplek versus de volumineuze hoogbouw van hun statige huis, soberheid versus luxe, het uitzicht op de natuur versus cultuur, het rustieke meer versus de fontein, de zandweg versus de boulevard. Het frisse water versus de verzengende hoofdstedelijke hitte. Einde jaren twintig is Alfred hoofd van de Berlijnse orde der geneesheren. Onder zijn patiënten en kennissen: de natuurkundige nobelprijswinnaar [[James Franck]], acteurs [[Paul Wegener (acteur)|Paul Wegener]], [[Walter Hasenclever]] en de fotografe [[Lotte Jacobi]]. In acht jaar tijd komen er vijfentwintig Joodse gezinnen in de buurt wonen of logeren. Het gezinshoofd is bedrijfsleider, professor, rechter, bankdirecteurs, arts, tandarts of apotheker, accountant of advocaat, zanger of componisten, acteurs of filmster, er is zelfs een ijshockeyspeler. [[Albert Einstein]] en zijn vrouw genieten ook een weekendhuisje in de buurt en verderop heeft de schilder [[Max Liebermann]] heeft een stenen villa aan de Wannsee, net zoals de architect [[Erich Mendelsohn]]. Deze beau monde is goed voor een kwart van de dorpsbevolking. De oorspronkelijke dorpelingen zien het met lede ogen hoe deze vreemde kolonisten met hun auto’s, hun dure kleren en weekendfeestjes het landgoed inpalmen. Alfred slaat aan het tuinieren en graaft een langwerpig lapje zachte grond uit. Na het omspitten harken strooit hij in de bedden zaad: bonen, komkommer, sla en tomaat. Ernaast komt een rij asperges en pronkbonen. Hier, te midden van zijn groenten, zijn gieters en schoffels brengt Alfred zijn ochtenden door en bouwt hij een orangerie van twaalf meter diep met glazen tuimelramen op een fundering, met een haard en een schoorsteen. De orangerie is groter dan zijn weekendhuis. Aan de zoldering van de veranda hangt hij een klok die het middageten aankondigt. Bij de helling komt er een pomphuis met sproei installatie, een hok voor tuinstoelen en de boot en de fietsen, er komen terrassen, een keien pad, een tennisbaan, een parkeerplek, een houten conciergehuis, een kamer voor de dienstmeid (in het huis) en een garage. Met zijn wijde overhemd en zijn traditioneel Duitse [[lederhose]] noemt hij zichzelf samen met vele andere Joden een prima Duitser, een ‘aanvaarde’ Jood. Zijn medaille voor moed uit de Eerste Wereldoorlog is er het bewijs van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Eén op drie van de honderdduizend Joodse soldaten verdiende een onderscheiding tijdens WOI.&lt;/ref&gt; En de eerste Duitse grondwet uit 1871 is er de garantie van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Pruisen en Hannover erkennen Joden sinds 1812 en 1842.&lt;/ref&gt; Sinds 1871 en 1918 zijn Joden en de Duitsers gelijk. 

.

* In [[New York (stad)|New York]] opent [[George Huntington Hartford]] het eerste [[grootwarenhuis]] met een knalrode gevel en een kassier in een Chinese pagode. Als distributiesysteem is dit vergelijkbaar met wat [[Michael Thonet]] zal doen in de meubelmakerij, de lopende band van [[Henry Ford]] in de auto-industrie en de [[prefab]]-steden van Abraham, Alfred en Bill Levitt.

.

* De [[jezuïetenorde]] ontslaat [[Daens (film)|Daens]].

.

.

=== 1872 ===
[[Bestand:Plattegrond van Artis (1872) van P.H. Witkamp 01.jpg|thumb|550px|♣ Sinds haar oprichting in 1838 is Artis alleen toegankelijk voor de leden van het genootschap. Niet-leden bezoeken vanaf 1852 in de septembermaand de tuin voor een kwartje. In de jaren zeventig openen de deuren voor het brede publiek. De zoo heeft centen nodig, wil een aquarium en vraagt Amsterdam middelen. De stad stemt in op voorwaarde dat de tuin open is voor iedereen.]]

[[Bestand:Berthe_Morisot,_Le_berceau_(The_Cradle),_1872.jpg|thumb|550px|[[Berthe Morisot]], een bekende Franse impressioniste schildert 'De wieg' met een mijmerende moeder. Het is te zien in [[Musée d'Orsay]] in Parijs.]]

.

* [[Karl Marx]] en Engels in [[Den Haag]]

.

* In dit decennium vragen wetsdienaars om een politie bevoegd over België en gespecialiseerd in misdrijven en bewijs verzamelen. Het duurt tot 1919 voor het idee werkelijkheid is.

.

* Geboorte [[Johan Huizinga]]

.

* ♣ In [[Bernissart]] komt in het pomphuis een [[stoommachine van Newcomen]] (nu is dit de Geologische Tuin). 

.

* In de lente ontmoet de oplichter-ontdekkingsreiziger [[Henry Morton Stanley]] die eigenlijk John Rowlands heet, de zoekgeraakte dokter [[David Livingstone]] waar al jarenlang niets meer van vernomen was.

.

* ♣ Zonder veel richtlijnen of fondsen richt het congres [[Yellowstone National Park|Yellowstone]] in de [[Rocky Mountains]] op als het eerste nationale park en sticht de [[Harvard-universiteit|Harvard Universiteit]] het [[Arnold Arboretum]]. Theodore Roosevelt (president van 1901-1907) - een hartstochtelijk jager op groot wild – inzet hiervoor toont hoe 'wildernis' een beladen begrip is. De achttiende eeuw omschrijft haar als ruig en afschrikwekkend, eind negentiende eeuw is ze fascinerend en harmonieus. Nadat houtkap, nederzettingen en ontginningen de wildernis en de (wilde) indianen hebben getemd, ontstaat de herwaardering ervoor. De schrijver [[Henry David Thoreau]] (1817–1862) en de dominee en amateurbioloog William J. Long zijn er de pioniers van en een blijvende inspiratie voor natuurbeschermers. De zinsnede ‘In wildness [is] the preservation of the world’ vat hun gedachtengoed samen. Contact met de bestaansbronnen brengt zintuigelijk, psychisch en spiritueel welzijn. Het kamp van Roosevelt - republikeinen, overtuigd van de blanke superioriteit - geniet van een natuur vol avontuur, een toneeldecor waartegen de darwiniaanse competitie op leven en dood zich zonder mededogen afspeelt. Dieren zijn 'machines made of meat', zoals [[William S. Burroughs I|William S. Burroughs]] het formuleert. En dat tot ongenoegen van William Long en zijn de aanhangers. Die zien het wilde als een mystieke 'openluchtkapel' die contact met het transcendente mogelijk maakt. Longs boek 'Zonder geweer op jacht' is een doorn in het oog van Roosevelt. Hij noemt hen 'nature fakers', een bewoording die bleef hangen. Het is natuurliefde als these en als antithese. Hun polemiek kent begin twintigste eeuw een hoogtepunt, het spanningsveld blijft tot op heden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld'', Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 35-46.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Wie van de Kortijkse Broeltorens naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk wandelt, passeert de Guido Gezellestraat die uitgeeft op een groenperk met een Gezelles buste. Tegenwoordig krijgt het priesterbeeld bij momenten een groet van grapjassen die hem een studentikoos petje of een rode neus opzetten. Zijn het verwijzingen naar zijn homo-erotische verhoudingen en het daarbij horende machtsspel met zijn favoriete leerlingen uit zijn Roeselaarse periode in het klein seminarie tussen 1854 en 1860? In Kortrijk niets van dat. Gezelle is er onderpastoor met een eigen biechtstoel. Hij woont van 1872 tot kort voor zijn dood in de buurt van deze kerk. In deze dagen verdient een textielarbeider ongeveer tien frank per week en kost een uitvaart in deze kerk - een uitvaart 5de klas met gelezen mis - 14,50 frank. De Kortrijkse elite, aan de andere zijde van het sociale spectrum die zich een uitvaart eerste klas permitteert, dokt bijna 500 frank of meer met een exclusieve ceremonie in een barok decor als wederdienst. De middelklasse kiest tussen een uitvaart tweede klas (287,15 frank), derde klas (87,15 frank) of vierde klas (44,34 frank).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JULIEN VERMEULEN. ''Gezelle in context: taal, macht en identiteit.'' Guido Gezellekring, Kortrijk, 2021, p. 348.&lt;/ref&gt; 

.

.

=== 1873 ===
[[Bestand:QWERTY_1878.png|thumb|550px|De naaimachinefabrikant [[Remington Rand|Remington]] neemt in 1873 de schrijfmachine in productie met een [[AZERTY]] toetsenbord. De machine is toptechnologie, het klavier is een staaltje contraproductieve anti-technologie bedoeld om het schrijven van de typistes te vertragen omdat de machines blokkeren bij te snel tikken. Als de technische mankementen verdwijnen in de jaren dertig, is het letterbord zo ingeburgerd en zijn de belangen van de miljoenen typistes, hun lesgevers en de producenten zo gevestigd, dat een efficiënter toetsenbord er niet komt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JARED DIAMOND, vertaald door Conny Sykora. ''Zwaarden, paarden en ziektekiemen. Waarom Europeanen en Aziaten de wereld domineren'', Het Spectrum, Utrecht, 2000, p. 244.&lt;/ref&gt;]]

.

* ♣ MEE BEZIG // In de maand dat de [[Wereldtentoonstelling van 1873|Wereldtentoonstelling in Wenen]], de vijfde inmiddels plaatsvindt en Japan als opkomende industrie-natie haar tuinmotieven in Europa introduceert, crasht de Weense beurs. De stad kent een rampzalig jaar met een nieuw crisistype . Waar crisissen tot dan toe vooral de onderlaag treffen door het mislukken van de oogst of het uitbreken van besmettelijke ziektes, treft dit type de rijke, speculerende bourgeoisie. Het is de eerste crisis van de industriële revolutie en zadelt de middenklasse op met een identiteitscrisis die haar adellijke ambitie doet intomen. Het sociale vraagstuk en de eisen van de arbeiders zijn niet langer te negeren. Er komt aandacht voor arbeidsomstandigheden, de personeelsinbreng en de toegang tot kunst. Aandacht en nobele gedachten. [[Hier past een tekstje over Art Nouveau en haar collega's uit andere landen. ]] De Wiener Werkstätte zal hier vele jaren later een antwoord op formuleren door de bourgeoisie een eigen esthetiek te verschaffen en de werkomstandigheden aan te pakken (we zijn dan in de tijd van Taylor; zie verder). Het eerste nummer van Ver Sacrum zet de toon: 'Wij kennen geen onderscheid tussen (…) kunst voor de rijken en kunst voor de armen.' De [[Grote Depressie (1873-1896)|Beurskrach in Wenen]] luidt het begin in van een depressie die duurt tot 1896. Deze crisis wordt gezien als de eerste crisis van de 'rijken'. Crisissen van de armen (hongersnoden) zoals we die kennen jaren 1848 zijn zo goed als voorbij. Alhoewel, even na de beurscrash treft een zware choleraepidemie de arbeidersklasse. 

.

* In Engeland is de helft van alle grond in het bezit van 2250 personen door opheffing van kleine boerderijen en de omheining van woeste of gemene gronden ([[enclosure|enclosures]]). Aristocratische grondbezitters en het parlement stimuleren deze beweging tot ééngemaakte percelen via ruil, samenvoeging en afkoop. De grootste verliezer is de landarbeider die geen aanspraak meer maakt op zijn huis, tuin noch gemene gronden. De nieuwe percelen zijn omheind om duidelijk te maken dat de traditionele rechten niet meer gelden.  

.

* De theateropvoering van [[Emile Zola|Emile Zola's]] [[Thérèse Raquin]] is geen succes: tien opvoeringen, het is nog te vroeg voor het naturalisme in het theater. De aanval van Zola op het romantische theater wordt ervaren als een schandaal en choquant. 

.

.

=== 1874 ===
.

* [[Otto Lilienthal]] ontwerpt het eerste zweefvliegtuig.

.


* ♣ Frederick Law Olmsted maakt een plan voor de inrichting van het terrein van het Amerikaanse Capitool in Washington, D.C. met oprijlanen, paden, bomen, fonteinen en terrassen.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=z0glOYQBlSA 1875] ===
[[Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg|thumb|550px|Frederick Winslow Taylor.]]

[[Bestand:Paris_Opera_full_frontal_architecture,_May_2009.jpg|thumb|550px|Architecturale patisserie.]]

[[Bestand:G._Caillebotte_-_L'Yerres,_pluie.jpg|thumb|550px|♣ 1875 [[Gustave Caillebotte]] schildert [[L'Yerres, pluie|De Yerres, regen]], een smalle rivier met bomen bij lichte regen. Caillebotte is een kunstenaar die achteloos voorbijgelopen schoonheid in beeld brengt.]]

.

* De [[Opéra Garnier]] (architect [[Charles Garnier (architect)|Charles Garnier]]), een stedelijke slagroomtaart is na vijftien jaar bouwwerk (eindelijk) klaar. De Frans-Duitse oorlog van 1870 strooide roet in het eten van de bouwwerken. Dit is de kers op de taart van [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanns]] urbanisatie. De kostprijs bedraagt vier tot vijf keer deze van de Eiffeltoren. Tot in 1989 is dit de grootste Europese opera (11.000 m², breedte: 125 meter, lengte 173 meter, hoogte 73,6 meter met plaat voor meer dan 2000 toeschouwers en 450 artiesten).

.

* De première van [[Danse macabre]] van [[Camille Saint-Saëns]] kondigt het [[Fin de Siecle]] aan.

.

* [[Frederic Winslow Taylor]] (°1856 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1915) een Amerikaans ingenieur en de grondlegger van de wetenschappelijke bedrijfsorganisatie breekt na een handicap en een oogziekte met zijn rechtenstudie en wordt fabrieksarbeider in de Midvale Steel Compagny waar hij carrière maakt. Hij stelt vast dat de arbeiders minder presteren dan hun vermogen. De stijgende productiviteit die hij wil creëren moet ten goede komen aan de arbeiders en de werkgever, anders werkt het systeem niet. Het [[Taylorisme]] kreeg een slechte bijklank door het louter focussen op de verhoging van de productiviteit, bovendien waren zowel werkgevers en syndicaten tegen het principe. Het Taylorisme kenmerkt zich door vijf principes: 1. Overleg tussen werkgever en werknemer (systematische verbeteringen en technische vernieuwingen zijn dan mogelijk); 2. Het werk wordt in verschillende handelingen opgesplitst en gemeten in tijd) (arbeidsanalyse); 3. Voor elke taak de geschikte man; 4. Een systeem van premies en harde sancties; 5. Rust opnemen is noodzakelijk.

.

.

=== 1876 ===
.

* In Parijs strijden vrouwen voor stemrecht.

.

* [[Gevangenis van Ieper]] in werking.

.

* [[Alexander Graham Bell]] demonstreert de telefoon.

.

* Uitvinding van de [[verbrandingsmotor]] door [[Nikolaus Otto]].

.

* ♣ De Tuinbouwhal van de Wereldtentoonstelling in Philadelphia stelt exotische planten en tuinontwerpen tentoon aan miljoenen bezoekers.

.

.

=== 1877 ===
[[Bestand:Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg|thumb|550px|1877 [[Gustave Caillebotte]] schildert zijn [[Rue de Paris, temps de pluie]] en toont de stadsrenovatie van Haussmann en hoe de metropool [[vervreemding|vervreemdend]] werkt.]]

.

* Oprichting van de Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij, acht jaar voor het ontstaan van de [[Belgische Werkliedenpartij]].

.

* Oprichting [[leger des heils]] in [[Londen]].

.

* Creatie van Het [[Luchtspoor]], een viaduct door het centrum van [[Rotterdam]] naar België. Het is de enige spoorlijn in Nederland die dwars door een historische binnenstad loopt.

.

* ♣ Priester-dichter-leerkracht [[Leonard Lodewijk De Bo|Leonard-Lodewijk De Bo]] (1826-1885) een bekend West-Vlaams lexicograaf beklaagt met zijn gedicht 'De Wandalen in Vlaanderen' het verdwijnen van de Vlaamse flora.

.

.

=== [[Iguanodon bernissartensis-beenderlagen|1878]] ===
.

* In een steenkoolmijn in [[Bernissart]] (de Fosse Sainte-Barbe) vinden  werkers skeletten van de [[Iguanodon]]. De volledige vondst is wereldtop. De skeletten zijn te bezichtigen in het [[Museum voor Natuurwetenschappen |Museum voor Natuurwetenschappen]].

.

* Tijdens een debat om kinderarbeid in de mijnen onder de twaalf jaar te verbieden, vindt de katholiek [[Charles Woeste]] het een Belgische eretitel, dat dit het enige Europese land is dat vrouwen- en kinderarbeid niet bij wet regelt in naam van de individuele vrijheid.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;KAREL VAN ISACKER. ''Mijn land in de kering 1830-1980. Deel 1, 1830-1914'', De Nederlandsche boekhandel, Antwerpen, 1978, p. 79-80.&lt;/ref&gt;

.

* W. Atlee Burpee &amp; Co. in Philadelphia opgericht, later het grootste postorderbedrijf voor zaden ter wereld.

.

.

=== 1879 ===
[[Bestand:JoanOfArcLarge.jpeg|thumb|550 px|♣ Na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 kent de symboliek van Jeanne d'Arc's in Frankrijk een revival. In haar geboortestreek Lotharingen schetst haar streekgenoot Jules Bastien-Lepage de maagd van Orleans vanaf 1875. Zijn schetsen monden in 1879 uit in een levensgroot portret in haar ouderlijke achtertuin. De schilder toont hoe Jeanne in 1424 een goddelijke oproep krijgt: de omvergeworpen stoel achter het spinnewiel, de opgesprongen Jeanne, de natte rand van haar jurk, haar spoor door de dauw van het onkruid terwijl de bijna doorzichtige heiligen Michael, Margaretha en Catherine op de achtergrond haar besluit afwachten. Het schilderij is 2,5 meter hoog en hangt in het Metropolitan Museum of Art, New York.]]

.

* In noord-Spanje, in [[Altamira (grot)|Altamira]] is er een toevallige ontdekking de prehistorische schilderijen. Nooit eerder hebben archeologen dit gezien. Velen concluderen dat het een kunstenaarsgrap is. Begin twintigste eeuw erkent de wetenschap de afbeeldingen als paleolitisch, daterend zo'n 16.000 jaar terug. 

.

* In de Barakken, een gehucht in [[Menen]] is er een volksopstand tegen de hoge voedselprijzen.

.

* [[Vincent van Gogh]] begint zijn proef als lekenprediker tussen mijnwerkers in Petit-Wasmes in de [[Borinage]] van [[Henegouwen]]. De armoede maakt hem depressief en tekent zijn verdere leven. Het 'koortsige, vermoeide en uitgemergelde' uiterlijk van de mijnwerkers treft hem, zo schrijft hij naar zijn broer [[Theo van Gogh (kunsthandelaar)|Theo]]. De mijnwerkersgezichten zijn 'uitgehold' en 'verouderd'. Om zijn solidariteit te betonen daalt hij in een schacht af, in de Charbonnage de Marcasse. Niettemin blijft hij, ook na het verplegen van de slachtoffers van een gasontploffing, een buitenstaander.

.

* [[Werner von Siemens]] bouwt de eerste elektrische spoorweg.

.

* [[Thomas Edison]] vindt de [[gloeilamp]] uit. 

.

* De ontdekking van zilvervoorraden in [[Aspen (plaats)|Aspen]] in [[Colorado (staat)|Colorado]] doet de twee houten barakken uitgroeien tot een stad. In een decennium tijd komen er straten, trams, watervoorziening, gaslicht, banken, een gevangenis, een hotel, een opera...

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Caillebotte_Rabotteurs_1875.jpg|Caillebotte, Rabotteurs uit 1875.
Bestand:David Livingstone by Thomas Annan.jpg|[[David Livingstone]]
Bestand:Henry_Morton_Stanley_1.jpg|[[Henry Morton Stanley]]
File:CFP Bismarck (1).jpg|Bismarck.
File:Saintsaens.jpg|[[Camille Saint-Saëns]].
File:Monument_Charles_Woeste_901.jpg|In [[Elsene]] staat een monument voor [[Charles Woeste]].
File:Panic_of_1873_bank_run.jpg|Bankrun op de Fourth National Bank in New York in 1873.
File:Börsenkatastrophe_Wien_1873.jpg|Beurskrach Wenen, 9 mei 1873. Illustratie uit ''Leipzig'', 21 juni 1873.
File:Pierre-Auguste_Renoir_023.jpg|[[Pierre-Auguste Renoir]] schildert [[De loge]].
File:Binnenrotte_1910.jpg|Het [[Luchtspoor]] is een spoorviaduct van 2,2 kilometer in de Spoorlijn Breda - Rotterdam door centrum Rotterdam.
File:Iguanodon.png|Tweevoetige eind-19e-eeuwse reconstructie van I. Bernissartensis.
File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|Huis waar van Gogh verbleef in [[Wasmes]] op een boogscheut van le [[Grand Hornu]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE DRIE: 1890-1914 =

[[Bestand:Menlo Park Laboratory.JPG|thumb|550px&quot;|In 1891 kwam de toen 28-jarige Henry Ford bij Edisons Illuminating Company werken. Een gerucht gaat dat Ford bezig is met auto-ontwerp en door Edison -die met de vuist op tafel slaat - aanmoedigt een autofabriek te starten.]]

'''De derde fase van de Industriële Revolutie laat zich niet eenvoudig begrenzen. Hier gaat het om paradigmatische ontwikkelingen met voorgeschiedenissen die samenvloeien en de samenleving gaan sturen. Wilhelm II is buitenmatig geïnteresseerd in landbouwmodernisering. Hij verordent dat boerderijen hun melk moeten pasteuriseren om het mond-en-klauwzeer te bannen. Vanaf de jaren 1890 geeft het rubber uit Afrika fietsen en auto's een comfortable ligging. Het vliegtuig en de film doen hun intrede. Elektriciteit laat zich voelen in het openbaar vervoer met de elektrische tram en in de openbare verlichting van grote steden. Karel Van de Poele (1846-1892) was uitvinder van de elektrische tram en concurrent van Thomas Edison. Van de Poele vraagt vanaf 1881 patenten voor elektrische uitvindingen aan, zo'n 444 in totaal. Hier gaat een periode van experiment aan vooraf. Op Kerstmis 1875 laat hij een elektrisch lampje branden en zo is hij sneller dan [[Thomas Edison|Thomas Alva Edison]]. In 1877 stort hij zich professioneel op de ontwikkeling van elektriciteit en een jaar later is hij Amerikaans staatburger. In juli 1879 demonstreert hij zijn verbeterde booglamplicht met de verlichting van het Adam Forepaugh's Circus. In 'The Detroit News' van 20 maart 1880 verschijnt een bijdrage over zijn licht. Hij sticht in 1881 de Van de Poele Electric Light Company, vervaardigt dynamo's en generatoren en concurreert met Edison in de zoektocht naar het te commercialiseren elektrisch licht. In die dagen verlichten welgestelden hun woning met gas. Dat stinkt, vormt een gezondheidsrisico en zorgt voor roet. Veel uitvinders denken over elektriciteit als verlichting en voor de aandrijving van toestellen. Zo ook Van de Poele. Hij begrijpt dat een gloeilamp een vacuüm nodig heeft, zodat de gloeidraad niet verbrandt. Van de Poele kiest het procédé van de booglamp terwijl Edison de gloeilamp ontwikkelt. Edison zou het pleit winnen. Niettemin maakte Van de Poele gloeilampen. Van de Poele krijgt 243 patenten. Naast patenten op de elektrische trams en treinen nam hij er op spoorwegwissels, verlichting, generatoren, motoren, elektrische- en elektromagnetische pompen, kabelbaansystemen, batterijen, elektrische hamers en steenboren, remmen en mijnbouwmachines. In de steden doet de elektriciteit haar intrede voor de Wereldoorlog, in dorpen is het wachten. In het late interbellum komen ook daar de stofzuiger, de wasmachine en centrifuge, het elektrische strijkijzer, de koelkast en de handmixer op de markt. Voor veel gezinnen blijven ze buiten bereik.'''

.

== De tachtiger jaren van de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px| ♣ (...)]]

[[Bestand:The_Gardeners'_chronicle_-_a_weekly_illustrated_journal_of_horticulture_and_allied_subjects_(1881)_(14803858713).jpg|thumb|550px| ♣ De gewoonte om gras kort te houden gaat terug op de Franse tuin in Versailles en de Engelse landschapsparken. Voor het park [[Blenheim Palace]] zijn in de negentiende eeuw, vijftig arbeiders met een zeis zonder ophouden bezig. Omstreeks 1830 ontwerpt de Engelse [[Edwin Beard Budding]] een gepatenteerde kooimaaier. Die maakt het grasveld tot een gelijkmatig en snel te maaien gazon. Het populaire voetbal en cricket stimuleren het gladde gras- en [[speelveld]]. Zo zorgde de grasmaaier voor een sportieve innovatiegolf bij het [[tennis]], de [[rugby (balspel)|rugby]], [[croquet]]...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANK MALCOM, PAUL ROEHRIG &amp; BEN PRING. ''What To Do When Machines Do Everything'', 2017, p. 168.&lt;/ref&gt;]]

.

=== 1880 ===
.

* In [[Hoogstraten]] wordt kasteel [[Gelmelslot]] omgebouwd tot landbouwkolonie.

.

* Ontdekking van de cholera-bacterie. De theorie van de miasmen of besmettelijke dampen schuiven wetenschappers stilaan aan de kant.

.

* De V.S. is de aantrekkingspool voor een migratiegolf.

.

.

=== 1881 ===
{{Panorama|Panorama mesdag.PNG|1200px|Het [[panorama Mesdag]] is 14 meter hoog met een omtrek van 120 meter. [[Hendrik Willem Mesdag]] (de [[Haagse School (schilderkunst)|Haagse School]]), gespecialiseerd in zeezicht, voltooit dit vergezicht op de [[Noordzee]], de [[duinen]], [[Den Haag]] en [[Scheveningen]] in 1881.}}

.

* De [[Citadel van Antwerpen]] is volledig gesloopt.

.

* [[Billy the Kid]] gedood door [[Pat Garrett]].

.

* [[Jack the Ripper]] slaat toe.

.

* [[Emile Zola]] publiceert zijn bundel ''Le naturalisme au théâter'' en pleit voor een theater dat op het [[positivisme]] van Comte gebaseerd is. Hij stelt de geloofwaardigheid van het theater, de tijdsbeleving van het stuk en de plaatsbepaling van de acteurs in vraag. 

.

.

=== 1882 ===
.

* Elektrische verlichting in [[New York (stad)|New York]].

.

* [[Antoni Gaudi]] begint de [[Sagrada Família|Sagrada Familia]].

.

.

=== 1883 ===
.

* ♣ De American Seed Trade Association opgericht door een bezorgde groep zaaigoedhandelaars: zaaigoedtarieven, portkosten op postorderzaden en onrechtvaardige schadeclaims zitten hen dwars. ASTA is een van de oudste handelsorganisaties in de V.S.

.

* Aanvaring tussen zeilstoomschip &quot;Cimbria&quot; en het stoomschip &quot;Sultan&quot; bij [[Borkum]]: 437 opvarenden komen om.

.

* Ontploffing kruitfabriek [[Muiden]] verwoest meer dan honderd woningen.

.

* Een storm bij het Waddeneiland [[Borkum]] doodt 121 vissers.

.

* [[Alfred Packer]], een ex-militair en berggids uit de V.S. wordt schuldig bevonden aan [[kannibalisme]].

.

* Op 17 maart zijn er op de begrafenis van [[Karl Marx]] elf mensen present. Friedrich Engels spreekt hen toe: ‘Zijn naam en werk zullen de eeuwen doorstaan.’

.

* De [[cholera]]-epidemie die dit jaar uitbreekt duurt tot 1885.

.

* [[Robert Koch]] een Duits medicus ontdekt de verantwoordelijke bacil voor [[tuberculose]]. Tot nu toe - en dat zou tot in de twintigste eeuw duren - denkt het volksgeloof dat het om een erfelijke ziekte gaat. In tegenstelling tot [[cholera]] vindt men deze ziekte niet vuil of verderfelijk maar nobel en [[aristocratisch]] die de [[genialiteit]] of artistiek talent boven brengt. [[Frederic Chopin]] (1810-1849), [[John Keats]] (1795-1821) en [[Niccolò Paganini]] (1782-1840) (over)lijden er aan. In het [[Fin de Siècle]] is het de mode om TBC te faken: nauwe kledij en bleke gezichten moeten de ziekte illustreren of suggereren. Denk aan het werk van [[Toulouse-Lautrec]]. In deze dagen heet [[social distancing]] gewoon een [[cordon sanitaire]]. De [[Elite|elite]] en het gewone volk, de [[burgerij]] en het [[proletariaat]] houden huis in gescheiden omgevingen. Engeland spreekt men over 'the great unwashed.' Personeel en politie bewaken de afstand tussen de beide groepen. 

.

.

=== 1884 ===
.

* ♣ Dominee [[Hilderic Friend]] (1852-1940) publiceert ''Flowers and Flower Lore'' over de negentiende-eeuwse geheime bloementaal. Een boeketje op de drempel van een Londens huis kan vrouwen tot opwinding of frustratie brengen. Geleverd door een anonieme koerier kan het boeket alle denkrichtingen uit. Om zot te worden. Waarom liggen de bloemen daar? Wie bestelde ze en welke betekenis dragen ze? Een [[Gardenia (geslacht)|Gardenia]] staat voor geheime liefde. Een [[Iris (godin)|Iris]] voor vriendschap en een Begonia waarschuwt: pas op. De vrouw pakt de bloemen op, snuift en determineert: [[Orchideeënfamilie|orchidee]], zinnia en [[gipskruid]]. Om zeker te zijn neemt ze het ensemble mee naar haar kamer en haalt haar boek van dominee Friend boven waarin ze de mysterieuze bloemensymboliek kan ontcijferen. Friends idee gaat terug op de brieven van [[Mary Wortley Montagu]] (1689-1762) die ze schreef aan haar vriend [[Alexander Pope]] tussen 1716 en 1718. Het bloemenboucet aan de voordeur in Londen, lijkt op een 'Turkse liefdesbrief'. Die vereist evenmin inkt of papier. Een tas volstaat. Elk voorwerp erin staan voor een woord of een zin: een parel, kruidnagel, een tulp of een roos, zeep en steenkool, een rietje...

.

* [[Gevangenis van Sint-Gillis]] in werking.

.

* Duitsland verwerft zijn eerste kolonies.

.

* [[Emile Zola]] schrijft [[Germinal (roman)]] als aanklacht tegen sociale wantoestanden.

.

.

=== 1885 ===
[[Bestand:Maison_du_Cygne_01.JPG|thumb|550px|In [[De Zwaan (Brussel)|dit huis]] op de Brusselse [[Grote Markt (Brussel)|grote markt]] wonen Karl Marx en [[Friedrich Engels]] bijeenkomsten bij van de [[Association Démocratique, ayant pour but l’union et la fraternité de tous les peuples]] en wordt in 1885 de [[Belgische Werklieden Partij]] opgericht. Op 26 september 1898 stelt het parket van Brussel een dossier samen 'De [[Brabançonne (volkslied)|Brabançonne]] uitgefloten door [[socialisten]] op de Grote Markt'. Een concert van de [[grenadiers]] is vanuit [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] onthaald op gefluit en het zingen van de [[Carmagnole]] en de [[Marseillaise]]. De eigenaar schreef een open brief aan de kranten geen socialistisch lokaal te zijn.]]

.

* De [[Belgische Werkliedenpartij]] (BWP) opgericht in het huis [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt in Brussel]]. Marx vierde hier oudejaar 1847-1848, net voor hij Brussel werd uitgezet. Marx stierf twee jaar geleden, in maart 1883.

.

* [[Vincent van Gogh]] schildert [[de aardappeleters]]; [[Emile Claus]] schildert zijn 'Oude tuinman'.

.

* De Britse Koninklijke Commissie onderzoekt de huisvesting van de werkende klasse.

.

* De ontdekkingsreiziger sir [[Henry Hamilton Johnston]] beschrijft het fenomeen 'senicide'. De [[Sarden]] van [[Sardinië]] vinden het een heilige plicht dat de jongeren hun oude familieleden doden.

.

* In [[Le Châtelet |Le Châtelet]] repeteren de acteurs van [[Emile Zola]]a voor [[Germinal (roman)|Germinal]]. De [[Censuur (informatie)|censuur]] legt de repetities stil.

.

* Tijdens de Congo-conferentie verwerft Leopold II Congo. Het koloniewerk heeft mensen nodig om de christelijke zending te volbrengen, missieposten op ter richten, ziekenhuizen en scholen te stichten… Het is de eeuw van de dierentuinen. Die moeten de belangstelling voor het Afrikaanse binnenland opwekken en de koloniale boodschap uitdragen.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok '''♥ BEELDFRAGMENT KONGO EN LEOPOLD II''' (110 Min.).]

.

.

=== 1886: sociale wetgeving ontluikt ===
.

* Onlusten in [[Wallonië]] wegens sociale wantoestanden; de [[Burgerwacht]] maakt doden in [[Charleroi]]. Dit leidt ertoe dat op het einde van het jaar de eerste sociale wetten ontstaan. 'In België zette '1886' een en ander in beweging' schrijft [[Dries Claessens]] in zijn ''Een geschiedenis van sociaal werk''. De parlementaire onderzoekscommissie windt geen doekjes om het 'arbeidersprobleem' en wijst op de noodzaak aan structurele initiatieven: Arbeiders zullen niet langer met levensmiddelen betaald worden maar in baar geld. Wetten op de vrouwen- en kinderarbeid en de arbeidsongevallen volgen. Stadssanering, sociale huisvesting, waterzuivering en rioleringen moeten de cholera indijken. Inspiratie vinden de Belgische parlementairen bij [[Bismarckmonument|Bismarck]] in Duitsland en (zelfs) Leopold II spreekt:

.

{{Cquote|'''Door hare werkzaamheden voorgelicht, zal Mijne Regeering ontwerpen tot belangrijke hervormingen indienen... het werk van vrouwen en kinderen te regelen, - de misbruiken te beteugelen die zich voordoen in het betalen van 't werkloon,- het bouwen van behoorlijke werkmanswoningen te vergemakkelijken, - bij te dragen tot de uitbreiding van de inrichtingen van voorzorg, ondnerstand, verzekering en pensioen, en te trachten de verwoestingen te bestrijden, door dronkenschap en zedeloosheid aangesticht.'''|[[Leopold II van België|Leopold II]]}}

. 

Alles heeft zijn tijd nodig, in 1903 komt de [[Arbeidsongevallenwet|wet op de arbeidsongevallen]]. 

.

* In de Amsterdamse [[Jordaan (Amsterdam)|Jordaan]] vallen 25 doden bij de [[Palingoproer]].

.

* In Gent wordt de Antisocialistische Katoenwerkersbond opgericht.

.

* [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) verhuist naar Frankrijk.

.

.

=== 1887 ===
[[Bestand:Max_Liebermann_Constantin_Meunier.jpg|thumb|550px| Op 4 maart van 1887 is er een [[grauwvuur|grauwvuurexplosie]] in de [[steenkoolmijn]] van La Boule in de [[Borinage]] die 120 mijnwerkers doodt. [[Constantin Meunier]] ziet hoe een moeder haar zoon herkent bij de doden. De tragiek maakt indruk. &quot;Het grauwvuur&quot; is er zijn expressie van. De originele plaaster bevindt zich in het [[Museum M|museum M Leuven]] (Nr. C/252), een bronzen versie in Brussel: KMS.]]

.

* België verbiedt het [[trucksysteem]] waarbij werkgevers hun arbeiders in natura (voedsel, kledij) betalen in plaats van in centen. Na de sociale onlusten (de burgerwacht maakt doden in [[Oostende]]) onderzoekt een ‘Commissie van de Arbeid’ de oorzaken. Dit onderzoek leidt – niet zonder moeite - tot de eerste, bescheiden, sociale wet op de bescherming van het loon: het verbod op lonen in natura, het verbod op de uitbetaling van lonen in herbergen en de subsidiëring van werkmanswoningen. Ook worden de eerste stappen richting sociaal overleg via de oprichting van nijverheids- en arbeidsraden genomen.

.

* In Antwerpen wordt tijdens de kermisdagen de fontein van [[Jef Lambeaux]] ingehuldigd op de plaats waar voorheen een vrijheidsboom stond die de Belgische onafhankelijkheid en de installatie van de democratie in herinnering brengt. De fontein toont de door [[Brabo]] verslagen reus Antigoon, een verhaal dat teruggaat op de vijftiende-eeuwse naamsverklaring van Antwerpen, beschreven door Willem van Berchem uit Nijmegen waarbij de Romein Silvius Brabo de toleisende reus Druwoen Antigoon verslaat, hem de hand afhakt en over het water werpt om het land tussen de Schelde en de Rijn, Brabant genaamd, vrij maakt. Vandaar: hand-werpen.

.

* [[Krupp (familie)|Alfred Krupp]] overlijdt. Hij is staalmagnaat (treinen en uitvinder van het naadloze wiel) en vooral wapenfabrikant (kanonnen met achterladers). Toen hij zijn familiebedrijf begon, telt het vijf werknemers. Bij zijn overlijden werken er 20.200 arbeiders.

.

* [[André Antoine]] (1858-1943) zet het [[Naturalisme|naturalistisch theater]] op de kaart. Als arbeider bij een gasbedrijf besluit hij na enkele spraakmakende amateur voorstellingen het Théatre Libre te leiden. Hij zal het in 1896 omdopen tot het Théatre Antoine. Antoine zal de geschiedenis ingaan omwille van zijn positivistisch idee, de mise-en-scène en de acteermodellen. Inspiratie vindt hij bij Denis Diderot en Victor Hugo. Voor Antoine is het natualistische drama gelijk gesteld met de dagelijkse rauwe realiteit: sociaal theater. De romantiek en de verbloemende verbeelding van de Verlichting, met glitter en praal schuift hij aan de kant ten voordele van verstand, logica, de confrontatie met de mistroostige werkelijkheid.

.

.

=== 1888 ===
.

* [[Jack the Ripper]] in Londen (de moorden van Whitechapel).

.

* In Duitsland start de regeerperiode van [[Wilhelm II van Duitsland|Willem II]].

.

* In [[Arles]] penseelt [[Vincent van Gogh]] zijn [[Caféterras bij nacht|Terrasse du café le soir]], Place du forum.

.

* De [[Geschiedenis van de fiets|fiets]] met luchtbanden en een ketting (zoals we die nu kennen) vervangt steeds meer de [[hoge bi]].

.

* De impressionistische beeldhouwer [[Auguste Rodin]] werkt [[De Burgers van Calais]] af op twaalf exemplaren: ze zijn onder meer te vinden in Calais, Parijs, Londen, Kopenhagen en Mariemont en New York. Het werk verwijst naar het elf maanden durende [[Beleg van Calais (1436)]] en de hongersnood die de stad tot overgave dwong. Zes prominenten willen hun leven aan de Engelse koning schenken als die de stad spaart. Met een hemd en een strop bieden ze [[Eduard III]] de stadssleutel. Hij spaarde hun leven.

.

.

=== 1889 ===
[[Bestand:Bismarck removing his helmet.gif|thumb|right|550px|[[Otto von Bismarck]] neemt zijn helm af.]]

.

* De burgerwacht neemt de Brusselse [[Nationale Schietbaan]] in gebruik.

.

* Een werfstaking in Londen leidt tot loonsverhogingen.

.

* [[Otto von Bismarck]] voert het staatspensioen in. [[Nieuw-Zeeland]] doet het al bijna twee decennia.

.

* ♣ Ook in Duitsland doet het fin de siècle zijn intrede. [[Theodor Fontane]] (1819–1898), een Duits dichter, roman- en balladenschrijver maakt de overgang van het realisme naar het symbolische naturalisme en schrijft een gedicht over een stervende landheer die in de nabijheid van het landgoed Gross Glienicke en de perenboom in diens tuin. Het is een lofzang op de landadel en hun vrijgevigheid. Het is zo populair in Duitsland dat menig scholier het instudeert. De landheer wil in zijn graf een peer om nieuw leven te scheppen. En in het derde jaar na zijn dood is het zover en ontspruit er een boom. 'En de jaren wisselen elkander steeds af / Allang al welft zich een perenboom boven het graf. 'Der Herr von Ribbeck auf Ribbeck im Havelland' is de volledige titel en is later in de DDR verboden.

.

* In België legt in een wet vrouwen- en [[kinderarbeid]] aan banden en de eerste sociale huisvestingswet stimuleert het verwerven van eigendom onder arbeiders. De [[ASLK]] stelt goedkope leningen ter beschikking en zorgt wellicht voor de geboorte van de Belg met de baksteen in de maag. Dit leidt tot een explosieve groei van het aantal arbeiderswoningen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DRIES CLAESSENS. ''Een geschiedenis van sociaal werk.'' Epo, Berchem, 2017, p. 151.&lt;/ref&gt;

.

* Op de honderdste verjaardag van de [[Franse Revolutie]] pakt de wereldtentoonstelling uit met de [[Eiffeltoren]]. Het aantal bezoekers is ongezien. Het is het toppunt van het optimisme: hoger, hoger, hoger. De toren meet 324 meter. Ter vergelijking: de [[Empire State Building]] uit 1931 is er 386. Tot nu toe bouwen architecten hoogstens zes of zeven verdiepingen zoals in beluiken of in een [[panopticon]]. Uitzondering zijn enkele vroege wolkenkrabbers in Chicago. De [[Monadnock Building]] die tussen 1889 en 1893 verrijst, bestaat met zijn 17 verdiepingen aan de Noordzijde uitsluitend uit metselwerk van bijna twee meter dik aan de basis. Omdat het metselwerk wegzakt, opteerde de architect vanaf 1891 voor staal. 'Monadnock' is de naam voor een alleenstaande berg te midden van het laagland. Dit is het begint van de wolkenkrabbertijd. Tot 1910 blijft het aantal verdiepingen beperkt tot vijftig. Het stalen skelet van de Eifeltoren is te lezen als de binnenkant van de wolkenkrabber en een eerbetoon van [[Gustave Eiffel]] aan een eeuw Franse Revolutie. Een jaar na dit toppunt van kunnen sijpelt het [[pessimisme]] stilaan de maatschappij binnen. 

.

  
 .
 
 ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=lyHBkNvs7Ag '''BEELDFRAGMENT DAENS KLASSENVERSCHILLEN''']
 
 .


.

.

;Kijken

[[Bestand:Vincent van Gogh in Paris Montmartre.webm|{{Largethumb}}|Researcher Nienke Bakker of the [[Van Gogh Museum]] shows how Van Gogh experimented with new painting techniques in Montmartre.]]

&lt;gallery&gt;
Bestand:Construction tour eiffel.JPG|Juli 1887: Bouw metalen stoelpoten
Bestand:Construction tour eiffel2.JPG|December: Montage steunpilaar eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel3.JPG|Maart 1888: Constructie horizontale balken middensteigers
Bestand:Construction tour eiffel4.JPG|Mei: Montage pilaren boven de eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel5.JPG|Augustus: Bouw tweede etage
Bestand:Construction tour eiffel6.JPG|December: Bouw stuk tussen 2de en 3de etage
Bestand:Construction tour eiffel7.JPG|Maart 1889: Montage derde etage
Bestand:Construction tour eiffel8.JPG|Eind maart: Het resultaat
Bestand:Paris_1889_plakat.jpg|Affiche wereldtentoonstelling
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

== A-Vragen ==
.

V&amp;S.Leg uit: Industriële Revolutie, Glorious Revolution, Franse Revolutie, Amerikaanse Revolutie, Le Grand Hornu, Bois du Luc, Jacob Riis, Georges-Eugène Haussmann, boulevard, 1688, 1789, 1815, 1830, 1848, Willem 1, Arc de Triomphe, Metro Maalbeek, het Communistisch Manifest, Karl Marx, Friedrich Engels, stoommachine, James Watt, Lieven Bauwens, clochard, het Belgisch paleis der Natie, het park van Brussel, het Koninklijk paleis van Brussel, badkamer, station Brussel Centraal, filantroop, liberalisme, socialisme, communisme, Adolf Daens, Rerum Novarum, de sociale kwestie, het Justitiepaleis in Brussel, de Marolle, Joseph Poelaert, absolutisme, ambachten, aristocratische denken, burgerij, democratie, volkssoevereiniteit, discipline, feodale standenstaat, Jeremy Bentham, kapitaalbezitters, loonarbeiders, manufacturen, massaproductie, Noord-Amerika in 1776, panopticum, proletariaat, revolutie van 1848, take off, Verlichting, vooruitgangsgeloof, vrijheid en gelijkheid.

.

.

== B-Vragen ==
.

* V&amp;S.Welke vijf oorzaken noemt Johan Op de Beeck die aanleiding geven tot de Belgische Revolutie in 1830?

.

* V.Welke technologische innovaties zorgden dat het Pruisische leger in 1870 onoverwinnelijk leek? 

.

* V&amp;S.Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de Frans-Duitse oorlog? 

.

* V.Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor- en nadelen hebben de systemen?

.

* V&amp;S.Wat wordt bedoeld met 'De tijd van de revoluties?'

.

* V&amp;S.Welke problemen stellen zich als een oude, middeleeuwse stad in de negentiende eeuw industrialiseert? Hoe worden die problemen opgelost?

.

* V&amp;S.Toon aan hoe de Brusselse stadsplanning de moderne grondwet uit 1830 illustreert.

.

* V&amp;S.Leg uit en verklaar. De Industriële Revolutie start behalve in oude stadskloosters en in burchten zonder militaire functie ook in nieuw daartoe aangelegde plaatsen. Geef van beide gevallen voorbeelden.

.

* V&amp;S.In de negentiende eeuw is er een functionele scheiding tussen het proletariaat en de bourgeoisie. Hoe zorgt men ervoor dat beide klassen niet met elkaar in contact komen. Waarom is dit?

.

* V&amp;S.Werk uit: Na de revolutie van 1848 pakt baron Haussmann de stadsrenovatie van Parijs stevig aan. 

.

* V&amp;S.Kan je enkele principes aangeven die volgens Foucault, aan Jeremy Benthams Panopticum ten grondslag liggen? Kan je de principes met voorbeelden uit het hedendaagse debat rond veiligheid/welzijn illustreren? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Volgens Foucault betekent Jeremy Benthams Panopticum de bekroning van een nieuw type machtsuitoefening dat zich in de zeventiende en achttiende eeuw langzamerhand in Europa ontwikkelt. Kan je voorbeelden geven met betrekking tot de hedendaagse menswetenschappen?

.

* V&amp;S.Jeremy Benthams Panopticum is een nieuw type macht die zich in de zeventiende en achttiende eeuw ontwikkelt. Wat bedoelt men met deze disciplines?

.

* V&amp;S.De disciplines, en de daarmee gepaard gaande testen en examens (toetsingspraktijken) liggen aan de basis van de menswetenschappen. Kan je deze stelling toelichten en met voorbeelden illustreren? 

.

* V&amp;S.Wat onderscheid het kerkersysteem van het panopticon? Hoe verhouden beide systemen zich tot elkaar?

.

* V&amp;S.Aldus Michel Foucault heeft het begrip discipline drie betekenissen. Leg dit uit en illustreer dit met voorbeelden.

.

* Maak een vergelijking tussen het panopticum zoals Jeremy Bentham het in de jaren negentig van de achttiende eeuw beschreef en de internetmaatschappij zoals we ze nu kennen.

.

* V&amp;S.Wat Bentham betreft moet het panoptisch model zich niet beperken tot de gevangenis. Hoe ziet Bentham dit panopticon in werking dat de mens van de wieg tot het graf kan begeleiden?

.

* V&amp;S.Kan je de principes uitleggen waarop een panopticum is gebaseerd?

.

* V&amp;S.Bespreek volgend citaat. Waar heeft A. Loontjes het over? In welke stad speelt dit tafereel zich af? 'Men moet er door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. (…) De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!'

.

* V&amp;S.Leg uit: Baron Haussmann pakt het na de revolutie van 1848 stevig aan. 

.

.

== C-Vragen ==
.

* Welke tuintypes ontwaar je in de negentiende eeuw die een duidelijk verband tonen met toenmalige maatschappelijke ontwikkelingen. [Voor de duidelijkheid: het gaat om het verdwijnen van de binnentuinen en de komst van de beluiken, het stadspark als de tuin van het liberalisme (vrijheid voor een elite), de tuin van het socialisme zoals Le Grand Hornu die de gelijkheid beklemtoont, de katholieke volkstuin en de koloniale tuinen.

. 

* V&amp;S.Wat onthou je uit [https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok deze reportage] over Congo? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Boulevards hebben diverse functies: economisch (transport), sociaal (hygiëne), cultureel (theaters) en militair/politiek.

.

* V&amp;S.In Le Grand Hornu, aangelegd vanaf 1810 - voor auto's en treinen was het nog veel te vroeg - stellen we vast dat de straten er erg breed zijn, goed te overschouwen en dat op de straathoeken de huizen groter zijn. Hoe is dat te verklaren?

.

* V&amp;S.Wat kan je vertellen over deze quote: 'Een spook waart door Europa, het spook van het Communisme' en wat weet je over dit citaat: 'Proletariërs aller landen verenigt u.'

.

* V&amp;S.De Belgische spoorwegen ontwikkelen zich vanaf 1835. Als de revolutie van 1848 aanbreekt beschikt het land over een zich uitbreidend spoorwegnet. Waarom is België er als de kippen bij om deze nieuwe technologie te gebruiken, en hoe reageert de katholieke geestelijkheid daarop?

.

* V&amp;S.Wat zou Karl Marx bedoelen als hij stelt dat de kapitalistische ideologie bestaat uit vrijheid, gelijkheid en Bentham?

.

* V&amp;S.Leg uit: de statistiek is de wetenschap van de staat die ontstaat in de negentiende eeuw.

.

* V&amp;S.Leg uit: Een panopticum bereikt zelden zijn doel. Waarom blijft het dan bestaan? (Geen vraag voor 2019).

.

* V&amp;S.Leg uit: Detentie leidt tot recidive.

.

.

== D-Vragen ==
.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Iishmarx.jpg
Bestand:Friedrich_Engels_(1891).jpg
Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg
Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg
Bestand:GtExhib1851.jpg
Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Bruxelles._Palais_de_Justice_LCCN2017659130.jpg
Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Grand-Place_-_Maison_du_Cygne_-_01b.jpg
Bestand:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg
Bestand:Henry_Dunant.jpg
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg
Bestand:Edith_Cavell.jpg
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= BRONNEN EN REFERENTIES =

== Verder lezen ==
.

* BEATRICE DE GRAAF. ''Tegen terreur. Hoe Europa veilig werd na Napoleon'', Prometheus, Amsterdam, 2018.
.

* MARC ELCHARDUS Ea. ''De opstand van de intellectuelen. De Franse Revolutie als avant-première van de moderne cultuur'', Pelckmans, Kapellen, 1989.

.

* SIMON SCHAMA. ''Kroniek van de Franse Revolutie.'' Olympus, sp. 2000.
.

* STAF SCHOETERS. ''De Wegen naar Ontvoogding''. BMP Literair, Antwerpen, 2002.
.

* JOOST WELTEN. ''In dienst voor Napoleons Europese droom. De verstoring van de plattelandsgemeenschap in Weert'', Davidsfonds, Leuven, 2007.

== Referenties ==
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>ppto3h02sa1g26hwkjx06fr2n8gkcq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431752</id>
      <parentid>431751</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1878 */</comment>
      <origin>431752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206533" sha1="2jh1b3d96b1jlybvv2kdh15sliemfa9" xml:space="preserve">[[Bestand:'Owd_Shevvield'.jpg|thumb|550px|Na 1740 doen innovaties in de staal- en bestekindustrie de plaats Sheffield uitgroeien tot industriestad. Tot op heden is Sheffield gekend als het 'grootste dorp van Engeland'.]]

[[Bestand:Quartier du Deuvelshoek, couloir sud de l'impasse de la Perle d'Amour - Jacques Carabain.jpg|thumb|550px|De verdwenen Paarlemoergang in het Deuvelshoekquartier, door [[Jacques Carabain]] eind negentiende eeuw in Brussel. In 1904 beschrijft [[Léopold Courouble]] de Zenne vanuit zijn tuin. Het is een nostalgische terugblik op zijn kindertijd, een terugblik op een betoverde tuin die vijftig meter lang aan de Zenne grenst. Langs de andere oever van de Zenne, die diep beneden langs de tuin stroomt kijkt de schrijver uit op huizen die hij bekijkt als 'een zwarte puinhoop, een ets van houten krotten op ontelbare pilaren, verrot, smerig, elkaar uit het lood stotend, en waarlangs de kleine raampjes met hun gebarsten en smerige ruiten in alle seizoenen in prachtige lompen pronkten.' 's Winters stromen brouwsels langzaam door de Zenne. Hun geurige nevels blijven hangen; de Zenne is een open riool. Courouble heeft het over zwaar, slibachtig water vol manden, stro, hoeden, gezwollen aas en ratten 'behaard als otters, rondzwemmend, hun vacht uiteen gespreid en drijvend, een lang kielzog makend.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEOPOLD COUROBLE. ''La Maison espagnole.'' J .Lebègue &amp; Cie, Brussel, 1904.&lt;/ref&gt; ]]

[[Bestand:Brussel_-_Ooievaarsstraatje.jpg|thumb|550px|right|Brussel, het Ooievaarsstraatje.]]

[[Bestand:1939_Impasse_Saint_Jacques_dessin_par_Léon_van_Dievoet_15_août_1939.JPG|thumb|550px|right|De Sint-Jakobsgang door [[Léon van Dievoet]] in 1939.]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL III'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1789-1890'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Het eerste deel focuste op de Franse Revolutie, deel 2 op  [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6ba|de Belgische Revolutie, 1815-1830]] en dit op de industriële.'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL III. INDUSTRIËLE REVOLUTIE: 1763-1890'''&lt;/span&gt;

{{Cquote|'''De ervaring uit de periode van 1848 tot 1864 toont zonder twijfel dat coöperatieve arbeid, hoe excellent en nuttig ook, nooit de groei of de monopolies van het kapitaal kan stoppen, als ze zich beperkt  tot een kleine kring van occasionele ondernemingen van private arbeiders.'''|[[Karl Marx]]}}

.

'''Charles Dickens, Friedrich Engels en Alexis de Tocqueville zien Manchester als oermoeder: het is een industriële machinerie die de beschaving omzet in barbarij. Manchester en zijn soortgenoten schokken: viezigheid, gruwelesthetica, kabaal, sociale wantoestanden, stank... het lijstje is eindeloos. Niets doet de tijdgenoot nog denken aan de eeuwenoude stabiele stadstructuur. De Belgische [[industriële revolutie]] bij het begin van de negentiende eeuw volgt kort na de Engelse en is de eerste op het vasteland. Ze doet de eeuwenoude [[ambachten]] en de van recentere datum opgerichte manufacturen verdwijnen. De [[Take-off|take off]] markeert de industrialisatie in Engeland vanaf 1763. In deze eerste fase (die in Engeland tot 1790 duurt) veranderen fabrieken pre-industriële-dorpen in kleine steden. Schoorstenen kenmerken de nieuwe economie en gaan het middeleeuwse stadsbeeld domineren zoals in [[Sheffield]], [[Manchester]] en [[Gent]]. Op andere locaties duiken steden als uit het niets op zoals [[Le Grand-Hornu]] en [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]]. Dit soort industriesteden zijn vrijwel uitsluitend te bekijken vanuit het perspectief van de fabriek, waar de ondernemer naast zijn fabriek woont - patriarchaal ondernemerschap heet dit - en instaat voor aanvaardbare werkplekken en nooit eerder geziene arbeiderswoningen. De mijnsite van Bois du Luc die sinds het einde van de zeventiende eeuw steenkool uit de ondergrond haalt, plaatst haar eerste stoommachine in 1779. Omstreeks de eeuwwisseling is het Samber- en Maasbekken de meest geïndustrialiseerde regio in Europa en start [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] in Gent met zijn door stoom aangedreven [[Spinning Jenny]]. In korte tijd krijgt de stad de bijnaam ‘het Manchester van het continent’ en dat is niet optimistisch bedoeld. Vanaf 1803 schakelt Engeland over op massaproductie en richten particuliere kapitaalbezitters zich op de anonieme wereldmarkt. In datzelfde jaar bezoekt Napoleon Bonaparte Lieven Bauwens’ katoenfabriek in het Kartuizerklooster bij het Fratersplein. Zo kenmerkt de negentiende eeuw zich als uitloper van de Verlichting: de overtuiging dat de samenleving maakbaar is, domineert. Techniek, wetenschappelijke vorderingen en onderzoek illustreren dat vooruitgangsgeloof, al blijven de verworvenheden voorbehouden voor een welstellende klasse. Naast de [[burgerij]] ontwikkelt zich het [[proletariaat]] als nieuwe klasse.'''

.

= VOORBEREIDENDE FASE: 1763-1800 =

[[Bestand:Prof_W_W_Rostow_(VS)_geeft_persconferentie_over_zijn_boek_The_World_Economy,_Bestanddeelnr_929-8997.jpg|thumb|550px|Professor W.W. Rostow geeft een persconferentie over zijn boek ''The World Economy''.]]

.

[[Walt Whitman Rostow]] (1916-2003), een econoom aan het [[Massachusetts Institute of Technology]] faseert de geschiedenis in vijf stadia: (1) de traditionele maatschappij, (2) de voorbereidende fase, (3) de take off, (4) de ontplooiing tot maturiteit en (5) de fase van de massaconsumptie. Rostow, een raadgever van president [[John F. Kennedy|Kennedy]], gebruikt het jargon van de maanrace voor de economische, politieke en sociale geschiedenis waarbij de 'take off' de doorbraak of de lancering van de industriële revolutie aanduidt. De take off verschilt van land tot land: Groot-Brittanië: 1763-1803, België: 1801-1830, Frankrijk: 1830-1860, Verenigde Staten: 1845-1860, Duitsland (in de literatuur omschreven als het land dat te laat kwam): 1850-1875, Nederland: 1860-1890, Japan: 1875-1900, Rusland: 1890-1914.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VERSCHAFFEL H., DE VROEDE M. &amp; HEUS J. ''Beschavingen 5''. Plantyn, Antwerpen, 1993, p. 105.&lt;/ref&gt; De [[fasentheorie van Rostow|fasentheorie]] ontwikkelt hij tijdens de [[Koude Oorlog]] in zijn ''The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto'' (1960). De subtitel suggereert dat de 'eerste wereld', Europa en de VS deze ontwikkeling in de [[Derde wereld|derdewereldlanden]] diplomatiek of militair kunnen stimuleren. Na de &quot;take-off&quot; komt de welvaart ook daar als vanzelf. Zijn werk wijkt af van de centrum-periferie modellen zoals de [[wereld-systeemtheorie]] van [[Immanuel Wallerstein|Wallerstein]]. In 1763 of 1764 repareert en verbetert James Watt een Newcomen-stoommachine. In 1769 komt het patent en in 1774 begint hij samen met de ondernemer Matthew Boulton een bedrijf in Soho (bij Birmingham) dat stoommachines produceert. Het voordeel van stoommachines ten aanzien van water- en windmolens is, dat hun energie (uitgedrukt in paardenkracht!) overal en om het even wanneer te produceren is. Als Lieven Bauwens (1769–1822) uit de Gentse Waaistraat, waar zijn ouders een leerlooierij leiden, gaat op zijn zeventiende naar Groot-Brittannië om zich te bekwamen in het moderne leerlooien. Na zijn terugkeer in 1789 is de kwaliteit van zijn product zo hoog dat hij concurreert met de Engelsen en mag leveren aan het Franse leger. Omdat Groot-Brittannië de katoenmarkt monopoliseert met de spinmachine, de Mule Jenny (uit 1779) neemt hij het risico, om aan de vooravond van de negentiende eeuw tijdens 32 reizen allerlei machineonderdelen en gekwalificeerd personeel het continent in te smokkelen. Daarna bouwt hij in het Gentse Kartuizerklooster de machines. Naast het machineatelier komt een katoenspinnerij. Daar schakelt hij gevangenen, daklozen, werklozen en bedelaars als goedkope arbeidskracht in. Als burgemeester laat hij hen oppakken om in het 'correctiehuis' in de Rasphuisstraat voor hem te werken. De stad groeit uit tot een tweede Manchester. In 1805 koopt Bauwens de Norbertijnerabdij van Drongen waar hij het Gentse scenario herhaalt. Napoleon, een jaargenoot uit 1769 sleept Bauwens mee in zijn val. Bauwens gaat failliet in eind 1814, zeven maanden voor Waterloo. Napoleon overlijdt in 1821, Bauwens in 1822, respectievelijk 51 en 52 jaar.

.

= DE EERSTE FASE: 1800-1848 =

.

[[Bestand:Houses_seen_from_the_Back_-_My_Dream.jpg||thumb|550px|Zoals vele anderen schildert [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) de 'achterhuizen' eind negentiende eeuw. [[A. Loontjes]] beschrijft in zijn '''Geschiedenis van Kortrijk I.''' hoe hij het beluik ervaart. '...door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. Hier spelen en vechten havelooze kinderen, met besmeurde gezichtjes, die bij uw verschijnen, plots hun spel staken om u te bezien met groote ronde oogen van onder tot boven. De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!  Hoe kunnen ze daar in leven blijven? En welke miraculeuze behendigheid is er in geslaagd al dat verschillend gerief op zoo’n kleine ruimte te schikken! Boven uw hoofd, in ’t lage gebarsten plafond, een valdeur of slechts een donkere peilloze opening. Tegen den muur staat een ladder geplakt. Die zal men ’s avonds schraag in de opening plaatsen om naar boven te klauteren. Naar boven… Is daar wel een boven? Ga er maar eens op, Mijnheer!... En daarvoor betalen wij 150 fr. Te maande! … Wilt ge eens het boekje zien?']]

[[Bestand:Sint-Rochusgang_in_Brussel_(aquarel_van_Jacques_Carabain,_1894).png|thumb|550px|right|De Sint-Rochusgang in Brussel (aquarel van [[Jacques Carabain]], 1894)]]

[[Bestand:Beluikingent_25-07-2008_15-26-12.JPG|thumb|550px|right|Cité Delacroix in Gent.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_uit_reeks_over_Brussel-_Koer_van_de_Regenbooggang.png|thumb|550px|rightAquarel van Jacques Carabain, De koer van de Regenbooggang.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_(4).png|thumb|550px|right|Aquarel van Jacques Carabain: Maagdenpalmgang en Hellegang in de Kandersteen.]]

[[Bestand:Quartier_du_Deuvelshoek,_couloir_nord_de_l'impasse_de_la_Perle_d'Amour_-_Jacques_Carabain.jpg|thumb|550px|right|Jacques Carabain, Quartier du Deuvelshoek, couloir nord de l'impasse de la Perle d'Amour.]]

;Dure machines, goedkope werkplekken
De industrialisatie wordt mee mogelijk dankzij de goedkope werkplekken waar de industriëlen beroep op doen: de leegstaande klerikale infrastructuur. Kerken en kloosters staan sinds de Franse Revolutie leeg. De geestelijkheid is er in het beste geval verdreven. Doorgaans draaide het uit op verkrachting en plundering, moord en doodslag. Vanwege die religieuze intolerantie schenkt de kerk aanvankelijk weinig aandacht aan de slachtoffers van de industrialisatie, ze heeft het al moeilijk genoeg om aan zichzelf te denken. De priesters en kloosterlingen zijn gedecimeerd en zijn tot 1801 voorwerp van strenge vervolgingen. Deze getuigenis illustreert hoe moeilijk de geestelijkheid het heeft na de Franse Revolutie. In de jaren 1860 zoekt een oude zuster Elisabeth, die niet meer voor zichzelf kan zorgen onderdak bij de zusters Verrue in Kortrijk. In haar jonge jaren maakte ze de Franse furie mee en op haar oude dag vertelt ze er geregeld over. Het verhaal fascineerde zuster Barbara in die mate dat ze het in haar dagboek noteerde. Het verhaal gaat over de [[Beloken tijd|beloken]] of de geheime tijd van 1796 tot 1801 waarin de geestelijken onderduiken, omdat de Franse bezetter eist dat ze trouw zweren aan de Republiek. Geestelijken die weigerden vreesden voor hun leven. Zuster Elisabeth, geboren in Moorsele op 18 maart 1772, trad op haar eenentwintigste in het Kortrijkse klooster van Sion. Dat was op 26 mei 1793, en onder Frans bestuur profeste ze op 5 juli 1796. In datzelfde jaar verdrijven de republikeinen de kloosterzusters van Sion. Eerst leiden ze een novice naar de kapel en laten haar voor het tabernakel knielen. Onder het scanderen van de leuze ‘vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid’ klieven ze haar hoofd. Daarna rooft de bende alle goederen zoals in alle kloosters en sluiten ze het. ‘De verdreven zusters doolden alhier en aldaar, stierven de een na de nadere en zuster Elisabeth bleef gansch alleen van hare gemeente over.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ZUSTER BARBARA. ‘’Dagboek’’. Tentoonstelling naar aanleiding van Open Monumentendag, Kortrijk, 2018.&lt;/ref&gt; 

.

Als het ergste na de eeuwwisseling achter de rug is, wijzigt de kerk haar houding ten aanzien van het pauperisme niet. Het is alsof de industrialisatie aan de kerk voorbij gaat. In 1806 verwoordt de bisschop van het zich industrialiserende Gent, monseigneur Fallot de Beaumont het als volgt: ‘De goederen van de aarde zijn ongelijk verdeeld, sommigen leven in armoede, anderen in weelde, zo heeft de Voorzienigheid het gewild en het is een van de tastbaarste bewijzen van de Goedheid en de Wijsheid Gods; het is de sterkste band van de maatschappij.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;P.F. BROECKAERT. ‘’Predikatie en arbeidersprobleem. Onderzoek naar de sociale opvattingen van de seculiere en reguliere clerus in Vlaanderen (1800-1914)’’, Uitgeverij Sint-Franciscus, Mechelen, 1963.&lt;/ref&gt; Die infrastructuur is bovendien permanent te gebruiken nu de gasverlichting het werken in twee of drie ploegen mogelijk maakt. Londen heeft gas in 1812, Parijs in 1815 en Gent voor 1830. 

.

;Wachten op de trein
In deze vroeg industriële fase is er geen sprake van pendelarbeid: de eerste treinen rijden in België vanaf 1835. Kortrijk sluit aan op het spoor in 1839 met de lijn Gent-Kortrijk-Doornik-Rijsel. Ofwel vestigen fabrieken zich dicht bij een steenkoolmijn en wordt er bij die fabriek een compleet nieuw stadje uit de grond gestampt zoals [[Le Grand-Hornu]] in 1810 of in [[Bois-du-Luc]] in 1838. Ofwel vestigen fabrieken vestigen zich in de oude, middeleeuwse stad: kapitalisten bouwen vervallen kloosters en nutteloze burchten zoals het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] om tot primitieve fabrieken. Die trekken landjongens en –meisjes aan die een onderkomen zoeken in die stad. Immers, ook op het platteland is er een ongezien crisis: tussen 1840 en 1850 is in Oost-Vlaanderen één op vier behoeftig, in West-Vlaanderen leeft in deze periode 1 op 2 van de openbare onderstand.
 
Velen trekken naar de stad waar hun huisvesting (het sanitaire of hygiënische probleem) en hun disciplinering (ordehandhaving en het leven volgens de regelmaat van de klok) twee problemen zijn waarmee de vroeg industriële stad zich geconfronteerd ziet. Neem nu Londen. De bevolking verdubbelt er in de halve eeuw tussen 1800 en 1850. De woonruimte doet dat niet. Terwijl de rijken verhuizen naar de zich ontwikkelende buitenwijken aan de stadsrand slopen projectontwikkelaars de armoedige woningen die plaats maken voor handelspanden en spoorlijnen. Deze openbare werken worden steevast &quot;verbeteringen&quot; genoemd, maar ze leveren weinig verbeteringen op, behalve voor de investeerder. Armen en arbeidersklasse verhuizen naar de wijken rond de Londense historische City zoals Whitechapel, Clerkenwell en Holborn in West End die geleidelijk aan ook overbevolkt, vuil en duur worden. Het proces zorgde voor meer 'vuile steegjes, groezelige hoven en smerige holen' in plaats van ze te vernietigen. 

.

Als de oude herenhuizen de overbevolking niet meer dragen, geeft de Vlaamse stad zich over aan de bouw van gangetjes, forten of [[beluiken]]. Op basis van de [[volkstelling]] van 1829 - een jaar voor de Belgische opstand - en andere schattingen telt Brussel in het revolutiejaar 100.000 tot 110.000 inwoners. Dat zijn er zo'n 20.000 tot 35.000 of 20% tot 35% meer dan ten tijde van de slag bij Waterloo.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie hiervoor JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830'', Horizon, Schoten, 2015. Vgl. hiervoor p. 168 en 246.&lt;/ref&gt; In ongeveer dezelfde tijdspanne verzesvoudigt het jenevergebruik, het huizenaantal daarentegen stijgt echter nauwelijks. In de armere wijken is de bevolkingsdichtheid dermate hoog dat er gemiddeld elf mensen onder één dak leven zonder dat ze elkaar kennen. De Anderlechtsestraat worstelt met de grootste miserie van de stad, het komt de stadsontwikkeling niet ten goede. Als de revolutie van 1830 uitbreekt heeft de burgerij het over 'het canaille'. Gent telt op dat moment 16.000 arbeiders en, net zoals in Brussel, bij de revolutie van 1848 omschrijft men hun wijken als ‘stadskankers’. Intussen houden de patroons de lonen onder het bestaansminimum omdat de kleine man op de liefdadigheid beroep kan doen. Zelforganisatie van het proletariaat wordt niet toegestaan. Heren van stand beheren de bijstandskas en kunnen zo hun invloed laten gelden op wie niet beantwoordt aan de normen van de patroon. Dit wordt omgezet in wetten en besluiten. Een besluit van de stad Gent: “iedere vereniging van werklieden of gezellen van een zelfde bedrijf welke zich zouden veroorloven onder voorwendselen een beurs te vormen om in de behoeften der zieke werklieden te voorzien, of om ze te voorkomen, zal volgens de politiereglementen vervolgd worden.”

.

;Beluikspeculatie
In Brussel spreken de Franstaligen over ‘impasses’ of een 'quartier', de Antwerpenaars hebben het over ‘gangen’ en in Brugge en Mechelen spreekt men van ‘fortjes’. In [[Kortrijk]] is de term ‘beluik’ gangbaar. Het maakt niet uit, elke term is een [[eufemisme]] voor de systematische bouw van bakstenen krotten-, getto- en sloppenwijken zonder elementair comfort. Stedelijke binnenplaatsen en –tuinen, braakliggende terreinen, eigendommen van de oude stedelijke elite, raken snel volgebouwd tot sombere doolhoven, labyrintische gangen waarbij het uitkijken is voor plassen en modderpoelen, waar ondervoede kinderen met holle ogen de voorbijganger aankijken, met houten planken afgesloten van de betere stadsdelen. De crisis op het platteland, het aanzuigeffect van de stad en zijn fabrieken en het gebrekkige spoorwegennet leidt in de jaren veertig tot een massale plattelandsuittocht die de proportie aanneemt van een [[Volksverhuizing (algemeen)|volksverhuizing]]. De ontredderde en ongeschoolde mensenmassa zwerft weg van het platteland om te ontsnappen aan de hongerdood. Aanvankelijk zoeken ze kleinere steden met een landelijk karakter (Roeselare, Torhout, Izegem, Lichtervelde…). Als daar de nood ook toeslaat, verhuizen ze naar industriecentra zoals Gent, Aalst, Antwerpen, Brussel. De sociale omstandigheden in de Brusselse volksbuurten, voornamelijk in de lager gelegen stadsdelen, in een doolhof van stegen en straatjes wonen wasvrouwen, venters, kantwerksters, dagloners en arbeiders met een altijd boven hun hoofd hangende werkloosheid. De volkstelling van 1829 leert dat er op dat moment 100.000 mensen in Brussel wonen, een stijging van 20.000 mensen in nauwelijks twaalf jaar tijd. Hygiëne is een onbekend begrip in de Anderlechtsestraat. De genoemde steden kunnen de massa slechts ten dele huisvesten en doet welgestelden lucratief speculeren in beluiken. De foto’s zijn zeldzaam maar alle foto’s tonen de wanhoop. In de beluiken leunen kleine huizen tegen elkaar aan, er is een gebrek aan sanitair en ondergrondse riolen zijn afwezig. Boven het open riool, een lage goot in het midden van de weeg, meer is het niet, hangt steevast kledij te drogen, ernaast staat een wastobbe. Doorgaans komen alle bewoners de fotograaf aanstaren, voor zijn stukje toptechnologie dat hen zal vereeuwigen. Hun foto zullen ze wellicht nooit hebben gezien. Van het beluikexterieur zijn foto’s een zeldzaamheid, foto's van het interieur zijn gewoonweg rariteiten. Dat hoeft nauwelijks te verwonderen. De negentiende eeuw legt meer nadruk op privacy dan om het even welke eeuw tot dan toe. Soms beschrijven tijdgenoten of historici dergelijke interieurs, daar moeten we het dan mee doen, zoals met deze getuigenis uit Kortrijk. 

.

;Veertien kubiek
In 1850 berekent de Antwerpse stadsarchitect Bourla hoeveel plaats een mens (lees: het gepeupel) nodig heeft: veertien kubiek, dat is een ruimte van twee meter hoog, met een grondoppervlak van twee op 3,5. Een caravan is groter. [[Karel van Isacker]]: ‘binnen zitten de mensen opgepakt in de verwaarlozing van de spullenrommel, elk beschikkend over twee of drie kubiek.’ In 1866 woont twintig procent van de Brusselaars in dit soort dodelijke opeenhopingen. Brussel telt dan bijna 400 gangen volgepropt met koterijen met zicht op een koertje. Daarna neemt hun aantal geleidelijk aan af. Een stad als Kortrijk telt aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog zeshonderd beluikwoningen. 

.

;De vrek
Voor de ‘vrekkige’ middenklasse is het beluik een uitstekende belegging, voor de landverhuizers is het een magneet die hen handen vol geld kost. Terreinen die voorheen niet renderen, brengen nu geld in de lade van een klasse die stilaan de betere wijken opzoekt of de vervuilde stad definitief verlaat. In Engeland bouwen kapitalisten de industriesteden vol. Beluiken reiken tot zeven verdiepingen hoog: zonlicht is er een schaars goed en de hygiëne onbestaande. Hygiëne, zo schrijft Johan Op de Beeck was 'een luxe die men niet kon betalen, maar meestal niet eens kende.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830. Horizon, , Schoten, 2015, p.169.&lt;/ref&gt; En mochten de toenmalige architecten het hebben gekund: ze bouwden nog hoger. Maar hun constructies lieten dat gewoonweg niet toe. De Belgische wet van 1 februari 1844 leerde van de Engelse toestanden dat de hoogbouw onwenselijk is. Die wet bepaalde dat beluiken er enkel met overheidstoestemming komen (dat bleek een farce) en onder politiecontrole staan (en die bleek nutteloos). De doorgaans kleinburgerlijke beluikeigenaars zijn vergelijkbaar met de huidige huisjesmelkers. De tegenwoordige getuigenissen van Hans Van de Kendelaere zijn vergelijkbaar met die van Rina Lis indertijd. 

.

{{Cquote|'''Eén enkel pissijn, zoals dat steeds het geval is geweest, volstaat ruimschoots voor de behoeften van dertien gezinnen. De ervaring heeft mij geleerd dat met de pissijnen ook het aantal ongezonde en vieze plaatsen toeneemt en die dient men in het belang van de openbare gezondheid zoveel mogelijk te vermijden.'''|De eigenares van een beluik in de 3de wijk met 13 woningen en 80 huurders, Wildiers D.H. Lawrence]]}}

Na de revolutie van 1848 breekt een tweede fase in de Industriële Revolutie aan. De tol die de steden betalen voor hun verkrotting is groot (epidemische ziektes, kleine criminaliteit, pauperisme) en komen de industrialisatie niet altijd ten goede. De verkrotting lijkt enkel op te lossen met drastische ingrepen: het saneren van de beluiken is vaak zinloos en de oude volkswijken zijn de projectontwikkelaars vaak een doorn in het oog. In Parijs zet baron Haussmann de trend in. Infrastructuurwerken maken een einde aan het amalgaam van steegjes en koertjes, huizen en woonblokken die er al van hun eerste dag bouwvallig bij stonden. In de plaats komt een assenstelsel van boulevards die uitmonden op de Arc de Triomphe. Die boulevards zijn het toonbeeld van efficiëntie: rechte, brede lanen met een voetpad en een bomenrij (ecologische functie), goed te overschouwen, te bewaken en in te sluiten door de politiediensten (militaire functie), doeltreffend in hun transport (economische functie). Onder de boulevard: een scheiding tussen afvalwater en proper water. Fonteinen en marktpompen zijn passé: een rioleringssysteem doet denken aan de cloaca maxima uit Rome en de waterleiding brengt water tot in de huizen. Niet via een aquaduct, maar via een ondergronds pompsysteem. Niet alleen het keukenpersoneel profiteert van deze vinding, het doet ook een nieuwe ruimte ontstaan die voorheen ondenkbaar was: de badkamer mét WC! Het ‘water closet’ is zo revolutionair dat appartementen blijven leegstaan: mensen begrijpen het niet dat men zijn gevoeg in huis doet. Dat doe je op de koer, op het gemak of in het kotje. Niet in huis: onhygiënisch. De mentaliteit is er niet rijp voor. En toch zullen andere steden volgen. Brussel bijvoorbeeld. Waar de volkswijk de Marolle is, bouwt Poelaert het Justitiepaleis, een grotesk toonbeeld van een klassenjustitie. De volksmensen die hier eeuwenlang woonden kunnen ophoepelen en vinden beneden de heuvel een nieuwe stek, rond het Vossenplein. Waar nu het centraal station is, was er ooit een gelijkaardige volkswijk. Alleen een metalen sculptuur brengt die nu nog in herinnering. Het spoor bracht verlossing in de stadskankers: de pendelarbeid bracht het proletariaat ’s avonds terug naar het dorp waar het thuishoorde: onder de hoede van de geestelijkheid.

. 

Verder uitschrijven:
Stadsparken markten: eiermarkt (Brugge), melkmarkt (Antwerpen), 
De stad ontwikkelt zich als een machine: 
De passage, het grootwarenhuis, de bazar, de talloze cafés, de hoerenbuurt
Robert Owen (1771-1858), sticht coöperaties, dorpen met gemeenschapsbezit als kern.
Charles Fourier (1772-1837), ijvert voor Phalanstères, communes.
Louis Blanc (1811-1882), ijvert voor ateliers sociaux
Joseph Proudon (1809-1865), coöperatieven.
Marx schrijft dat de periode 1848-1864 aantoont dat coöperatieven de ellende van de massa niet kunnen verlichten noch het monopolie van het kapitaal kunnen stoppen. Daarvoor is de kring van coöperatieven te klein. Daarom juichen dat edelieden, filantropen en economisten de coöperatie toe. Zolang die geen nationale noch politieke dimensie heeft, zijn de initiatieven gedoemd tot mislukking. Alleen politieke macht kan de arbeidersklasse vooruit helpen. In 1887 herhaalt de socialist Louis Bertrand deze gedachte, twee jaar nadat hij aan de doopfont stond van de BWP op de Brusselse grote markt, in café De Zwaan, waar Marx zijn laatste Belgische oudejaar in 1847 had gevierd. Zie verder: LUDO DE WITTE, Als de laatste boom... p. 158.

* Marechaussee, onder Willem I (reeds opgericht in 1544 door de Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. Deze ruitereenheid bewaakt de veiligheid van de wegen en houdt in de gaten wie de weg gebruikt.

.

.

[[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px||Dit soort klassen bereidt jongeren voor op hun rol in de industriële/gemilitariseerde samenleving. Een zekere [[Andrew Ure]], geciteerd in [https://en.wikipedia.org/wiki/E._P._Thompson EP Thompson]s ''The Making of the English Working Class'', schrijft in 1835 dat het 'nagenoeg onbegonnen werk is om mensen na de puberteit te vormen tot bruikbaar fabriekspersoneel -ongeacht ze boerenwerk hadden uitgevoerd of een ambacht uitoefenden.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;The Making of the English Working Class is een werk uit de Engelse sociale geschiedenis, geschreven door EP Thompson, een links historicus. Het werd gepubliceerd in 1963 en herzien 1968. Het concentreert zich op de Engelse ambachts- en arbeidermaatschappij in de 'vormende' jaren 1780 tot 1832. Het stond op de dertigste plaats in de honderd beste non-fictieboeken van de twintigste eeuw van het Modern Library Board.&lt;/ref&gt; De eerste mijnbazen, de vroege eigenaars van fabrieken en spinnerijen ontdekken dat arbeiders te disciplineren zijn, en dat dit een slok op de borrel kan schelen. Dit kon via [[intimidatie]], [[Propaganda (communicatie)|propaganda]], dwang, loon, het [[trucksysteem]], het stichten van gemeenten (zoals in [[Grand-Hornu|Le Grand Hornu]], [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]] of in de stadjes die [[Thonet]] sticht). Het meest efficiënte systeem blijkt op lange termijn het onderwijs. Het zal aan het einde van de negentiende eeuw leiden tot een onderwijs dat zich op het fabrieksmodel ent. Het expliciete leerplan bestaat uit lezen (met speloefeningen als dril) en wiskundetafels (dril), wat aardrijkskunde en geschiedenis (als ideologie ter motivatie van de natie). 'Daaronder evenwel ging een onzichtbaar &quot;impliciet leerplan&quot; schuil' schrijft [[Alvin Toffler]]. Het bestaat in de meeste geïndustrialiseerde nog. Herhaling van dezelfde handelingen, nauwgezetheid, gehoorzaamheid en geheugtraining zijn belangrijker dan nadenken. Het fabriekswerk eist stipte arbeiders (vooral bij de lopende-band) die zonder morren de orders opvolgen. En het vereist arbeiders die bereid en in staat zijn in de fabriekshal of op kantoor steeds opnieuw dezelfde 'gruwelijk monotone arbeid' doen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ALVIN TOFFLER. ''De derde golf.'' Veen, Antwerpen, 1989, p.35.&lt;/ref&gt; Kinderen gaan steeds jonger naar school, de leerplicht doet zijn intrede en het schooljaar verlengt almaar. Maar het onderwijs is ook een humaniserende stap vooruit. In 1829 verklaart een groep handwerklieden en arbeiders: 'Na het leven zelf en vrijheid, beschouwen wij onderwijs als de grootste zegen voor de mensheid.' En toch, de scholen maken elke generatie jongeren tot kneedbare, 'geprogrammeerde' arbeiderslegioenen die de elektromechanische technologie en de lopende band verlangen. Alles bij elkaar vormen het gezin en de school een systeem dat de jeugd voorbereidt op haar rol in de industriële maatschappij. En wanneer deze jongeren tegen dit soort systemen protesteren (denk aan de klimaatspijbelaars) dat treedt een mechanisme in werking waarbij rapporten, leerkrachten en andere specialisten op de proppen komen met het 'dalende niveau' van het onderwijs.]]

[[Bestand:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|thumb|550px|Boulevard du Temple gefotografeerd door Daguerre, die in de negentiende eeuw de Boulevard du Crime wordt genoemd was allerminst onveilig. Elke avond dagen er 20.000 mensen op voor het rijke uitgaansleven en de vele misdaadmelodrama's die zich elke nacht in de theaters afspelen. Vrijwel alle theaters gingen onder de sloophamer van Baron [[Haussmann]] in 1862. Dit is het jaar 1838 of 1839, we weten het niet zeker. [[Louis Jacques Mandé Daguerre]] schenkt deze foto in een drieluik aan koning [[Lodewijk I van Beieren]] die het een tijdje in een museum onderbrengt. Wat op het middenpaneel staat weten we niet. De twee buitenpanelen zijn nagenoeg identieke illustraties van deze boulevard. Deze foto is 's morgens gefotografeerd, de andere 's middags. Op de middagfoto staan geen mensen en dat in het centrum van Parijs. Dat heeft te maken met de lange belichtingstijd van ongeveer vijf minuten. De foto die we hier zien is de meeste bekende foto van de twee, omdat hier de allereerste mens gefotografeerd is. Het enige personage op de foto is de schoenenpoetser en zijn klant die beiden onbewegelijk genoeg waren om hun silhouet achter te laten. In 1936 werden de twee foto's ontdekt in het depot van het museum waar het een tijdje heeft gehangen.]]

[[Bestand:Jan_Antoon_Garemijn_-_The_Pandreitje_in_Bruges_-_WGA08468.jpg|thumb|right|550px|Het Pandreitje in Brugge, van de voormalige gevangenis zijn slechts nog de contouren zichtbaar.]]

.

=== Tweede helft jaren dertig ===

==== 1836 ====
[[Bestand:Meridien_de_Bruxelles.jpg|thumb|550px|De pijl wijst de oculus aan, de Brusselse meridiaanlijn is op de voorgrond van de Sint-Goedelekathedraat te zien]]

.

* Voltooiing [[Arc de Triomphe (Parijs)|Ark de Triomphe]], begonnen in [[1806]].

.

* In Engeland start de tweede [[enclosure]]-golf.

.

* [[Samuel Colt]] verkrijgt het patent op de revolver en bouwt een fabriek in [[New Jersey]], een snelgroeiend industriegebied.

.

* Op het [[Salon van Brussel]] krijgt het schilderij De Slag der Gulden Sporen van [[Nicaise De Keyser]] veel aandacht. De Keyzer toont hoe de Franse aanvoerder, [[Robert II van Artesië]] zich overwonnen toont nadat hij uit het zadel is gelicht door [[Willem van Saeftinghe]] (rechts met goedendag). Het doek inspireerde [[Hendrik Conscience]] bij het schrijven van [[De leeuw van Vlaanderen]].

.

* De eerste [[gemeentewet]] in België verplicht de lokale besturen om de straten een vaste naam te geven.

.

* Om tot een universele tijd voor de Belgische spoorwegen te komen, legt [[Adolphe Quetelet]], de directeur van de sterrenwacht meridiaanlijnen aan met zijn zogenaamde [[bol van Quetelet]]. Die bol is in Brugge te zien sinds 1837. De lijn bepaalt dagelijks de [[middelbare zonnetijd|lokale middelbare zonnetijd]] op de ware middag, als de zon op haar hoogste punt is. Zo worden de stationsklokken geijkt. In Brussel is de lijn in de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele]] te zien, in Antwerpen kent de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] drie oculi. Verder zijn ze in Aalst (Sint-Martinuskerk), Dendermonde (Onze-Lieve-Vrouwekerk), Brugge (Grote Markt), Lier (Grote Markt), in Gent (universiteitsaula), Zutendaal (kerk van Wiemesmeer), Genk (Zonnewijzerpark) en Hasselt (kruidentuin van de Abdij van Herkenrode). Het project achterhaalde zichzelf. Van de veertig lijnen zijn er tien uitgevoerd.

.

==== [[1837]] ====
.

* Jenny, de eerste [[Orang-oetans|orang-oetan]] arriveert in de [[London Zoo|Londense zoo]]. Enkele maanden later zal [[Charles Darwin]] haar bestuderen in de hoop verwantschap te ontdekken. De London Zoo is de oudste wetenschappelijke dierentuin ter wereld, en dateert uit 1828 en ging open voor het publiek in 1847.

.

* Eerste spoorweg in Frankrijk tussen [[Parijs]] en [[Saint-Germain]].

.

* Kroning koningin [[Victoriaans tijdperk|Victoria]]. 

.

==== [[1838]] ====
[[Bestand:Joseph_Mallord_William_Turner_-_Flint_Castle.jpg|thumb|550px|[[Zonsondergang]] bij Flint Castle in Wales van [[William Turner]] uit 1838.]]

.

* [[Hendrik Conscience]] publiceert [[De Leeuw van Vlaanderen]].

.

* ♣ Rond de Saint-Emmanuelmijn krijgt het dorp [[Bois-du-Luc]] vorm. De site bleef intact met [[Steenberg (mijn)|terrils]], spoorweg, ateliers, burelen, het directeurskasteel, de ingenieursvilla's en 166 mijnwerkerswoningen, een café en de Sint-Barbarakerk (Barbara is de patrones van veel veiligheidsberoepen en de mijnwerkers)...

.

* ♣ Eerste volkstuin in het Nederlandse Franeker.

.

* De [[ijsgang]] doet de [[Donau]] buiten haar oevers treden en zet [[Boedapest]] onder water: 153 mensen verdrinken, 60.000 burgers zijn dakloos.

.

* ♣ [[Artis]] is de oudste dierentuin van Nederland en ligt in de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantagebuurt]]. De tuin is opgericht door het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra en stimuleert natuurzorg. De dieren- en plantentuin verzamelt wetenschappelijke en museale collecties. Het motto van Artis laat zich lezen als 'de natuur is de leermeesteres van de kunsten en de wetenschappen'. Artis verwijst daarbij naar de zeven vrije kunsten van de antieken: astronomie, muziek, geometrie, [[Rekenen|aritmetica]], retorica, dialectica en grammatica.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 9.&lt;/ref&gt;

.

==== 1839 ====

.

* De eerste trein in Kortrijk met de lijn Gent, Kortrijk, Doornik en Rijsel.

.

* [[Édouard Ducpétiaux]], inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid richt een strafinrichting voor jonge gedetineerden in, in [[Saint-Hubert (België)|Saint-Hubert]].

.

* Van [[Hans Christian Andersen]] verschijnt 'De tuin van het paradijs'.

.

* [[Charles Dickens]] publiceert 'De avonturen van [[Oliver Twist]]' over de ellende in het industriële [[Londen]]. Het verscheen in afzonderlijke delen, van februari 1837 tot april 1839.

 'Een smeriger en ellendiger oord had hij nog 
 nooit gezien. Het was een heel smalle en mod-
 derige straat, en de lucht was doortrokken van
 kwalijke geuren. er waren heel wat winkeltjes,
 maar al wat ze in voorraad leken te hebben, wa-
 ren hopen kinderen, die zelfs op dat uur van de
 avond de deuren in en uit krioelden of binnens-
 huis krijsten. De enige zaken die leken te gedijen
 in die poel van verderf, waren de kroegen waarin
 Ieren van het laagste allooi uit alle macht herrie
 zaten te maken. Aan de overdekte stegen en bin-
 nenplaatsen die zich hier en daar van de hoofd-
 straat afsplitsten, lagen kluitjes huizen waar
 dronken mannen en vrouwen zich letterlijk in
 het vuil wentelden.'
 
 Uit: [[Oliver Twist|De avonturen van Oliver Twist]]. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;

File:Opening_Liverpool_and_Manchester_Railway.jpg|Openingsrit van de [[Liverpool and Manchester Railway]]
File:Charles_Darwin_by_G._Richmond.jpg|De jonge Darwin.

File:HMS_Beagle_by_Conrad_Martens.jpg|[[Beagle: In het kielzog van Darwin|De Beagle]] nabij [[Vuurland]] in 1832. Schilderij door Conrad Martens.
File:Darwin_tree.png|Darwins schets van een evolutionaire boom, 1837.
File:Dickens_by_Watkins_detail.jpg|Charles Dickens
File:Twist_serialcover.jpg|Oliver Twist
Bestand:Adolphe_Quételet_by_Joseph-Arnold_Demannez.jpg|Adolphe Quetelet (1796–1874) is astronoom, wiskundige, statisticus en socioloog en pas als pionier de statistiek toe op de sociale wetenschappen.
Bestand:Bicycling-ca1887-bigwheelers.jpg
File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg
File:Anvers_1832_horace_vernet.jpg
File:Turner,_J._M._W._-_The_Grand_Canal_-_Venice.jpg
File:Ordinary_bicycle01.jpg
Bestand:Bodie ghost town.jpg|[[Bodie]], spookstad
Bestand:Shotgun hospitality.jpg |Shotgun hospitality, [[Frederic Remington]]
Bestand:Remington-endofday.jpg
Bestand:Daltongang.jpg
Bestand:Billy the Kid corrected.jpg
Bestand:Keelboat-Clark-topvw.jpg
Bestand:Westward the Course of Empire.jpg
Bestand:Bodmer Missouria Otoe Ponca Indians.jpg
Bestand:Confluence of the Fox River and the Wabash. Watercolor by Karl Bodmer 1832.jpg
Bestand:The Great Traveller Charles Alexandre Lesueur in the Forest by Karl Bodmer 1832 - 1834.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren veertig in de negentiende eeuw ==
.

{{Cquote|'''Een spook waart door Europa - het spook van het communisme. Alle machten van het oude Europa hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden, de paus en de tsaar, [[Klemens von Metternich|Metternich]] en Guizot, Franse radicalen en Duitse politiemannen.'''|[[Friedrich Engels|F. Engels]] &amp; [[Karl Marx|K. Marx]]}}

[[Bestand:Joseph Mallord William Turner - Rain, Steam and Speed The Great Western Railway - WGA23181.jpg|thumb|550px|Een trein steekt op volle snelheid de Theems over. Mist, regen en rook hangen rond de zes jaar jonge 'Maidenhead Railway Bridge' van [[Isambard Kingdom Brunel]]. Turner ging aan het einde van zijn leven experimenteel schilderen. Het is de voorbode van het impressionisme.]]

[[Bestand:Daguerreotype_Suriname_1846.jpg|thumb|550px|Vroegst bekende [[daguerreotypie]] uit Suriname. Het jaartal is 1846. Afgebeeld zijn de ouders van de Nederlandse Minister [[Abraham George Ellis]] (1846-1916).]]

[[Bestand:Adolph_von_Menzel_-_The_Berlin-Potsdam_Railway_-_WGA15048.jpg|thumb|550px|[[Adolph von Menzel]] schildert in 1847 de treinverbinding tussen Berlijn en Potsdam. Het werk doet denken aan dat [[William Turner]] enkele jaren eerder schilderde: Rain, Steam and Speed.]]

.

=== 1840 ===
.

* De eerste [[postzegels]]. Met dank aan [[Rowland Hill (vernieuwer posterijen)|Rowland Hill]].

.

* Begin van een tienjarige economische crisis: de linnenindustrie en de huisnijverheid kwijnen weg.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Gemiddelde levensverwachting in 1840
|-
! !! Adel &amp; Geestelijkheid !! Handelaars &amp; Boeren !! Fabrieksarbeiders
|-
| Leeds || 45 jaar || 27 jaar || 19 jaar
|-
| Manchester || 38 jaar || 20 jaar || 17 jaar
|-
| Liverpool || 35 jaar || 22 jaar || 15 jaar
|-
| Platteland || 51 jaar || 45 jaar || 35 jaar
|}

.

* Frankrijk en Nederland produceren vensterruiten met een grote oppervlakte met glaswalsen. IJzeren kozijnen fixeren ze beter dan de houten. De [[etalage]] en wat [[Marxisme|Marx]] het 'warenfetisjisme' noemt, zijn niet ver weg meer. De socioloog [[Richard Sennett]]: 'In het theater der dingen dolf de nuchtere berekening het onderspit'.

=== 1841 ===
.

* België verbiedt het [[Tweegevecht|duel]].

.

* [[Ida Fourier]] opent de psychiatrische instelling Sancta Maria in [[Sint-Truiden]].

.

* De Nederlandse krankzinnigenwet regelt de voorwaarden voor opname en ontslag in inrichtingen die dolhuizen vervangen. 

.

* Eerste dagexcursie van [[Thomas Cook]]. Een treinreis van twintig kilometer brengt 485 toeristen van [[Leicester]] naar [[Loughborough]] voor een anti-alcoholbijeenkomst.

.

* Op 15 april behaalt [[Karl Marx]] zijn doctorsgraad. Hij is een jonge twintiger en stelt zijn huwelijk uit tot hij een betrekking vindt die hem een loon oplevert. Op sponsoring van zijn vader hoeft hij niet te rekenen, die is overleden. Zijn moeder zegt zijn toelage op. In juli logeert Marx bij [[Bruno Bauer]] in [[Bonn]]. Het duo beleeft er een zomer als geen ander: ze choqueren de bourgeoisie, ze worden dronken in de kerk, ze galopperen op ezels door de straten en schrijven subversieve teksten. 

.

* De Belg [[Adolphe Quetelet]] sticht het eerste openbare statistische bureau ter wereld: de [[Centrale Commissie voor de Statistiek]]. 

.

* ♣ Tuinbouwer en schrijver [[Andrew Jackson Downing]] publiceert de eerste editie van &quot;A Treatise on the Theory and Practice of Landscape Gardening Adapted to North America&quot;. In het boek introduceert hij de 'Amerikaanse Droom' als 'gehechtheid aan een bepaalde plek en een verlangen om die plek aantrekkelijk te maken - een gevoel dat min of meer sterk verankerd lijkt in de geest van alle mensen.'

.
* ♣ Opening van het Pennsylvania Hospital for the Insane. Dr. Thomas S. Kirkbride (1809-1883) stelt dat dergelijke instellingen een tuin en een boerderij nodig hebben van 100 hectare die de patiënten rust bieden. Amerikaanse tuinarchitecten vinden inspiratie bij de Engelse landschapstuin en de [[Hudson River School]] - een Amerikaanse kunststroming - om vergezichten te creëren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JENNY LÖFFEL, CHRIS VAN BASTELAERE, SARIE VAN DER AA &amp; HERMAN VEREYCKEN. ''Therapeutische tuinen. Inspiratie voor ontwerpen binnen de ouderenzorg,'' Politeia, Brussel, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt; Tuinieren maakt deel uit van het genezingsproces. Kirkbride schrijft: 'De boerderij en de tuin zijn geweldige middelen om activiteiten te doen met zieken in bepaalde perioden van hun genezingsproces. Niet in alle fasen kan de patiënt werken. Voor degenen die gewend zijn aan dergelijke bezigheden draagt regelmatige, niet te belastende arbeid in het open veld of in de tuin, in bepaalde stadia van hun ziekte, het meest bij aan hun comfort en bevordert het herstel.' In het midden van de negentiende eeuw toont een opvolgstudie in Massachusetts dat de aanpak werkt. Bijna de helft van de ontslagen patiënten blijft stabiel. 

.

=== 1842 ===
.

* Waterleiding in [[New York (stad)|New York]] zorgt voor drink- en bluswater. 

.

* 'Ik vertrek straks naar Keulen' schrijft Karl Marx in maart. Hij vindt de nabijheid van zijn professoren 'onverdraaglijk' in Bonn. 'Wie zou zich verplicht willen zien om voortdurend met geestelijke stinkdieren te converseren, met mensen die alleen studeren met als doel de wereld in alle hoeken met nieuwe planken dichtgespijkerd et vinden!' 

.

=== 1843 ===
[[Bestand:Soc._de_Zoologie_1843.jpg|thumb|550px|Oprichtingsaandeel van de Antwerpse zoo, juli 1843.]]

{{Cquote|'''De spoorwegen rekenen af met de ruimte, en daarmee rest ons enkel nog de tijd. [...] Denkt u zich eens in wat het betekent wanneer de spoorlijnen naar België en Duitsland worden doorgetrokken en met de rails aldaar worden verbonden! [...]  Ik kan de Duitse lindebomen al ruiken; de golven van de Noordzee klotsen bij mij voor de deur.'''|[[Heinrich Heine]] in 1843}}

.

* De [[Thames Tunnel]] in Londen is 's werelds eerste onderwatertunnel.

.

* Antwerpen onthult na veel heen en weergetrek en enige mislukkingen het standbeeld van [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] op de [[Groenplaats]]. De [[Zoo van Antwerpen]], één van de oudste ter wereld opent zijn deuren voor het publiek (de Londen Zoo is dan nog niet open voor het publiek) en kondigt het Belgische kolonialisme aan. De plannen lagen al enkele jaren op tafel nu Antwerpen een treinstation heeft.

.

* Europa raakt in de ban van de '[[Lisztomanie]]'. [[Heinrich Heine|Heine]] bedacht de term.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ORLOANDO FIGES, vertaald door Toon Dohmen. ''Europeanen. Het ontstaan van een gemeenschappelijke cultuur'', Nieuw Amsterdam, 2019, p. 34.&lt;/ref&gt;

.

* De spoorlijn Antwerpen (België) - Keulen (Pruisen) is wellicht de eerste internationale treinverbinding in Europa/ter wereld.

.

* Het [[Verdrag van Maastricht (1843)|verdrag van Maastricht]] legt de grens tussen Nederland en België vast.

.

* In hun verslag voor de enquêtecommissie beschrijven de artsen Mareska en Heyman de Gentse [[Beluik|beluiken]]. Ze ontdekken de povere arbeidstoestanden, een verborgen wereld achter burgergevels, ‘een tweede stad in een stad’, één vijfde van de stadsbevolking zit er samengeperst op één driehonderdste van de totale oppervlakte. [[Edward Anseele]] zou het Bataviabeluik vergelijken met een Middeleeuwse [[Melaatsen|melaatsenbuurt]]. 

.

.


=== 1844 ===
.

* In [[Tongeren (stad)|Tongeren]] komt onder impuls van [[Edouard Ducpétiaux]], de [[Gevangenis van Tongeren|eerste celgevangenis van België]]. Een cel is 2,5 meter breed en 2,8 lang en is bedoeld voor één gedetineerde.

.

* ♣ Start van de [[Zoologischer Garten Berlin|Zoologischer Garten Berlin]].

.

* Liefdadigheidsschool [[Ragged Union]] in Londen gesticht. 

.

♠ [https://erfgoed.brussels/links/digitale-publicaties/pdf-versies/artikels-van-het-tijdschrift-erfgoed-brussel/nummer-10/artikel-10-10 '''VERDER LEZEN IN NAVOLGING OVER DE LESSEN OVER HET PANOPTICON''']: AURELIE AUTENNE &amp; MICHELE KREUTZ. ''Penitentiair erfgoed. De cellengevangenissen van Sint-Gillis en Vorst'', in: ''Erfgoed Brussel'', nr. 10, Lente 2014, p. 92-107.

.

=== 1845 ===
[[Bestand:Stevens-bruxelles.jpg|thumb|550px|Tussen 1845 en 1857 sluit Brugge zijn stadspoorten en houdt zo de rondzwervende bedelaars en hun benden uit de stad. Ze overvallen bakkers en in Brussel zijn de gendarmerie en het leger paraat om mensen te repatriëren naar hun Oost- of West-Vlaamse provincie. [[Joseph Stevens (schilder)|Joseph Stevens]] (1819-1892) schildert in 1848 het fresco ''Brussel 's morgens''. Een roedel uitgemergelde honden en daklozen zien er het eerste zonlicht, net waar een eeuw later de Europese spiegeltorens verrijzen.]]

.

* [[Ierse hongersnood (1845-1850)]]. 

.

* In Vlaanderen jaagt de hongersnood mensen het huis uit. Kinderen en jongeren zoeken hun weg door het land, trekken tot de zee en zorgen voor overlast. 

.

* [[Friedrich Engels]] publiceert zijn ervaringsverslag ''Die Lage der arbeitenden Klasse in England'' na een reis vol antropologische observatie. Hij merkt op dat rijke en arme wijken dicht bij elkaar liggen, iets wat in een volgende fase van de industrialisatie zal veranderen. Voor deze publicatie deden Bonamy, de arts uit Nantes Ange Guépin, Patissier, Petitti, Grunholzer, Villermé, [[Bettina von Arnim]] en Heinrich Grunholzer en Kay gelijkaardige vaststellingen. Wilhelm Wolffe heeft het over de perverse nabuurschap van de rijkste en de armste wijken en de gevaarlijke nabijheid van zieken en gezonden. De huurkazernes van drie of vier verdiepingen zijn binnen even vuil als buiten. Voor de krotten betalen ze hoge huren. Zelfs dieven komen er niet. De teksten hebben een magnetisch effect op de bourgeoisie. Hun voyeurisme laat zich leiden door de ruimtelijke en zintuigelijke beschrijvingen zoals in de tiendelige roman van [[Eugène Sue]] ''Les Mystères de Paris'' uit 1843. Door een kapotgeslagen ruit krijgen ze inkijk in gezinstaferelen met ongedurige en ongeklede baby's, de stank van uitwerpselen, de lompen, kapotte kommen, klamme muren. Een jaar later verschijn van August Brass de ''Mysterien von Berlin''. Deze literatuur - een combinatie van onderzoek, journalistiek en essayisme - zet de [[sociale kwestie]] op de agenda las een samenspel van vragen over volksgezondheid, prostitutie, sociale hygiëne, stedelijkheid, besmettingsgevaar, economische concurrentie, de ontkerkelijking, beroepsziekten, verstedelijking, het wegkwijnen van de sociale cohesie, de invloed van de industrialisatie, seksuele moraal, misdaad...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK, vertaald door Brenda Mudde, Huub Stegeman &amp; Maarten van der Werf. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld 1848-1849,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 40-46.&lt;/ref&gt;

.

.

 
 '''Angst voor het proletariaat'''
 
 .
 
 Op 7 februari [[1845]] richt een vluchteling met de naam Karl Marx -net uit Frankrijk gebannen- een verzoek aan koning [[Leopold I van België]]. Het kleine jonge België, nauwelijks vijftien jaar oud, was een eiland van vorstelijke welwillendheid in een zee van onderdrukkende monarchieën, aldus Mary Gabriel in haar 'Liefde en kapitaal'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARY GABRIEL. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 164.&lt;/ref&gt;
 
 .
 
 “Sire, Ondergetekende, Charles Marx, doctor in de filosofie, 26 jaar oud, herkomstig van [[Trier]] in het koninkrijk [[Pruisen]], wenst zich met zijn vrouw en kind in het grondgebied van Uwe Majesteit te vestigen, en neemt daarom eerbiedig de vrijheid U te smeken hem goedgunstig de toelating te willen verlenen om zijn domicilie in België te vestigen.”
 
 '''Geen politiek'''
 Karl Marx schrijf de vorst twee brieven en belooft op zijn erewoord geen politiek werk te publiceren. België met zijn meest liberale grondwet ter wereld ontvangt Marx niet zomaar. De administrateur generaal van de staatsveiligheid, baron [[Alexis Hody]] houdt hem nauwlettend in het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 2005 viert de [[Staatsveiligheid (België)|Veiligheid van de Staat]] haar 175ste verjaardag met de tentoonstelling, &quot;Undercover&quot; in het Rijksarchief en de publicatie van PONSAERS P., COOLS M., DASSEN K. &amp;, LIBERT R. ''De Staatsveiligheid: essays over 175 jaar Veiligheid van de Staat,'' Politeia, Brussel, 2005. Op hetzelfde moment is de opleiding Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid één jaar jong en bezoekt ze met collega's uit Nederland de tentoonstelling die indruk maakt, des te meer omdat leden van de Staatsveiligheid de rondleiding geven.&lt;/ref&gt; De autoriteiten in België zijn dankzij de Fransen op de hoogte van deze Pruisische agitator. Van de Parijse politie ontvangt de burgemeester van Brussel een brief: &quot;Mocht u ter kennis komen dat hij zijn woord heeft gebroken en enige handeling onderneemt die schadelijk is voor de Pruisische regering, onze buur en bondgenoot, dan verzoek ik u mij dit onverwijld te melden.&quot;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RADDATZ F.J. ''Karl Marx: A Political Biography.'' Little, Boston, 1978. Geciteerd in:   GABRIEL M. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 165.&lt;/ref&gt;
 
 '''Wel politiek'''
 De verdachtmaking was terecht. Drie jaar later werkt Marx samen met [[Friedrich Engels]] het meest revolutionaire geschrift van de negentiende eeuw af. Het manuscript zal bekend worden als het [[Communistisch manifest]]. Bij de publicatie is er in de geboortestreek van Marx geen sprake van [[industrialisatie]]. Beiden bestuderen de pijnlijke transformatie van agrarische naar industriële samenleving vanuit een buitenwijk van de [[Brussel (stad)|Belgische hoofdstad]] en sturen hun document in januari [[1848]] naar [[Londen]], de industriële symboolstad bij uitstek. Ze hebben lang nagedacht over hun openingszin. Ze klinkt spannend, en ze ademt de sfeer van [[Mary Shelley]]’s [[Frankenstein]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of Marx of Engels het werk kennen, is niet geweten. Mary Wollstonecraft Shelley is achttien als ze Frankenstein schrijft. De kritieken in 1818 zijn slecht maar het werk vindt de weg naar het theater waar het verhaal uitgroeit tot symbool van de menselijke onmacht tegenover de industrie. Tot op heden brengt men Frankenstein in verband met het klonen en genetica.&lt;/ref&gt; “Een spook waart door Europa – het spook van het communisme.” Engels en Marx verzenden geen [[roman]], maar een handgeschreven [[manifest]]. Het [[pamflet]] is bedoeld als programma voor een [[arbeiderspartij]] en bereikt in het begin van het crisis- en revolutiejaar 1848 een petieterig drukkerijtje in Liverpool Street. Voor de eerste oplage vol zetfouten – net zoals de eerste druk van dit manifest van de angst trouwens - volstaan duizend exemplaren. Het clandestiene document zal zich als revolutionaire geloofsbrief door Europa verspreiden. Het is de teneur van de eeuw. Of om het met Marx' en Engels' slotwoorden van het manifest te zeggen: &quot;Dat de heersende klassen sidderen voor een [[communistische]] [[revolutie]]! De [[proletariërs]] hebben daarbij niets te verliezen dan hun ketenen. Zij hebben een wereld te winnen. Proletariërs aller landen, verenigt U!&quot;
 
.

=== 1846 ===
.

* Afschaffing Engelse [[graanwetten]].

.

* Het Brussels gemeenteraadslid [[Edouard Ducpétiaux]] bestudeert de verbetering en de gezondmaking van de arbeiderswoningen en -wijken naar Londens voorbeeld.

.

* Start bouw de [[Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen|Sint-Hubertusgalerijen]].

.

* [[Adolphe Quetelet]], de stichter van het eerste openbare statistische bureau ter wereld ([[Centrale Commissie voor de Statistiek]]) organiseert een eerste volkstelling met wetenschappelijke ambitie.

.

* Op 13 juni vertrekken vroeg in de morgen de eerste treinen van [[Gare Saint-Lazare]] naar Brussel. Baron [[Rothschild (geslacht)|James de Rothschild]] en zijn Chemins de fer du Nord nodigden duizendvijfhonderd mensen uit voor deze plechtige opening van een treinrit die via Rijsel naar Brussel gaat aan een hels tempo van dertig kilometer per uur. [[Victor Hugo]] en [[Alexandre Dumas (trein)|Alexandre Dumas]] zijn van de partij. Tegen de middag is het gezelschap in Rijsel en na middernacht reizen ze door naar Kortrijk (14 juni). Daar leunt iedereen tegen elkaar aan om een glimp van het bijzondere gezelschap te zien. De tocht verloopt via Gent en Mechelen en in Brussel wacht [[Leopold I van België|Leopold I]] en zijn echtgenote [[Louise d'Orléans]] haar broers, de Franse prinsen op voor een banket in het paleis. Het pas geopende [[Gare du Nord (Brussel)|Gare du Nord]] is verbouwd tot een zwevende balzaal vol kroonluchters boven de rails.

.

=== 1847 ===
.

* Hongeronlusten doen denken om de burgerwacht opnieuw in het leven te roepen.

.

* Naast de gevangenis van Tongeren komt een nieuwe rijkswachtkazerne.

.

=== 1848 ===
[[Bestand:Philippoteaux - Lamartine in front of the Town Hall of Paris rejects the red flag.jpg|550px|right|thumb|De Franse dichter, historicus en politicus [[Alphonse de Lamartine]] (1790-1869) spreekt de woelige massa toe bij het Parijse stadhuis. Op dit doek van achttien vierkante meter toont Philippoteaux de gebeurtenissen van 25 februari 1848. Lamartine staat op een fauteuil. Om hem heen de voorlopige regeringsleden, waaronder Louis Blanc. Boven hen hangen kruitdampen, de geur van bloed is aanwezig. De gevechten zijn voorlopig zo goed als afgelopen, de chaos is er nog: een stervend paard, een gewonde op een branquart, een artilleriestuk, mondingsvuur op de achtergrond... Een doos draagt het opschrift 'Collecte voor de gewonden'. De massa beseft welk offer de strijders brachten. Bij een berg geplunderde spullen is het lijk van een metselaar neergeworpen. Zijn kameraden schoten hem neer omdat hij tijdens de gevechten plunderde. Op zijn borst is te lezen 'Dood aan dieven'. Links van de dief brengen anderen brengen goud en zilver in 'veiligheid'. Op een wit paard rijdt 'Marie van Lille' allegorisch aan met een rode vlag. Lamartine kijkt haar aan en weigert. Hij draagt een driekleur. Tussen de vele rangen en standen is er weinig eensgezindheid. Welke weg moet het na de revolutie uit? Op de achtergrond wappert een vlag die de afschaffing van de doodstraf bepleit. Lamartine is minister van Buitenlandse Zaken van 24 februari tot 11 mei. In mei onderdrukt hij de nieuwe onlusten, in juni lukt het hem niet meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In december 1848 draait zijn gooi naar het presidentschap uit op een nederlaag. De staatsgreep van Napoleon III in 1851, betekende het einde van zijn carrière.&lt;/ref&gt; Onder het tafereel komt een jongen aangelopen met een gevallen zilveren lepel. Het is de trommelslager Pierre, die de troepen met zijn trommel in charge bracht bij de verovering van Château d'Eau op de regeringstroepen. Jonge mensen zijn deelachtig en aanwezig tijdens de revolte. De scène doet denken aan de ochtend van 26 juni een seizoen later, beschreven na een hachelijke nacht door de Russische schrijver [[Alexander Herzen]] en de journalist [[P.V. Annenkov]] waarbij erg jonge mannen zich op het strijdtoneel wagen. De schrijver en de journalist luisteren naar de toespraak van een zeventienjarige jongen en zijn halfdronken makkers op de [[Place de la Concorde]] tot een kleine menigte van voddenrapers, huisbewaarders en bleke en stille bezemvrouwen. 'Zij hebben dapper gevochten' roept hij, 'wij hebben het ze betaald gezet, voor onze kameraden!' De jongen is er fier op dat hij vijf of zes van zijn vijanden met zijn bajonet heeft gestoken 'zo diep als-ie ging.' Als hij deze woorden spreekt, neemt hij de houding aan van een geharde crimineel, al dan niet wetende dat het toedoen hem veranderde in een moordenaar. De Parijse strijd verhardt dus in de zomer van 1848. Eind juni nemen ongeveer veertigduizend vrouwen en mannen de wapens op tegen de regering. Die slaat dubbelhard terug met 80.000 troepen met aan hun hoofd de even kersverse als ervaren minister van oorlog Louis-Eugène Cavaignac. Die verdiende zijn sporen in Algerije waar hij de uitroeiingstechnieken en -tactieken van de Fransen leert kennen om de inheemse bevolking onder de duim te houden en desnoods te vernietigen. Hun aanvallen noemen ze razzia’s, hun techniek is die van de verschroeide aarde. Cavaignac is een ‘enfumade’-pionier. Weerloze bevolkingsgroepen die in grotten schuilen, rookt hij uit. Als de revolutie in 1848 toeslaat, is de top van het Franse leger ervaren in de oorlogsvoering van het koloniale type. In juni krijgt Cavaignac vrij spel om de opstanden neer te slaan. Hij pakt de zaak in Parijs militair aan, zonder onderhandeling, zonder nuance. De geest van de Algerijnse oorlogvoering en de koloniale methoden vinden hun weg naar één van de befaamdste steden op het continent, dat erkennen zowel de critici als de medestanders van Cavaignac. En propaganda is hen niet vreemd. Zo prikken de revolutionairen een kind op een piek om de scherpschutters van het leger af te leiden. Het leger dicht de opstandelingen gewiekst gruweldaden, martelingen en verminkingen toe, vergelijkbaar met de Algerijnse berichten. Het Algerijnse beschavingsoffensief passen ze nu toe op het barbaarse proletariaat. Victor Hugo zit middenin de gevechten en leidt stormaanvallen op barricades van de opstandelingen. Aan zijn maîtresse Juliette Drouet beschrijft hij hoe hij onder hevig vuur ligt. Hij is nu veilig. De catastrofale taferelen die hij de laatste veertig uur onder de ogen kreeg, noemt hij onvergetelijk. Langs beide kanten laten duizenden het leven, de ziekenhuizen herbergen 2.500 gewonden – van wie elders hulp zoekt om de gevangenis of de standrechtelijke executie te vermijden zijn geen cijfers. Twaalfduizend mensen krijgen na hun arrestatie te horen dat ze hun lot een deportatie is naar Algerije, een straf die zich zal beperken tot een harde kern van 468 mannen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLAR. ''Europese lente.'', p. 562 ev, p.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Expédition de Risquons-tout.jpg|right|thumb|550px|Het Belgisch legioen probeert in de nasleep van de februarirevolutie vanuit Parijs de Belgische monarchie omver te werpen, en België te annexeren. Hun invasie werd op 29 maart afgeslagen aan de grens bij Risquons-tout.]]

[[Bestand:William_II,_King_of_the_Netherlands,_by_Nicaise_de_Keyser.jpg|thumb|550px|Willem II volgde zijn vader in 1840 op en liet diens aspiratie om de Zuidelijke Nederlanden opnieuw bij zijn koninkrijk te voegen, niet varen. Hij overlijdt in 1849. Portret door [[Nicaise de Keyser]].]]

[[Bestand:Friedrich Engels (1891).jpg|thumb|550px|[[Friedrich Engels]] in 1891 (1820-1895) was een Duits industrieel en de zoon van een succesvolle Duitse textielbaron, sociaal wetenschapper en auteur. In 1845 publiceerde hij ''De Toestand van de Arbeidersklasse in Engeland'' en in 1848 was hij mede-auteur van ''Het Communistisch Manifest'' (met Karl Marx). Later steunde hij Marx om Het Kapitaal te schrijven. Na Marx' dood bewerkte hij het tweede en derde deel. Zijn vader zond Friedrich naar Engeland om diens katoenfabriek in Manchester te runnen. Gechoqueerd door de armoede schreef hij de ‘Toestand van de arbeidersklasse in Engeland in 1844’. Tijdens een ontmoeting met Karl Marx kwam hij erachter dat beiden dezelfde ideeën hebben over kapitalisme. In juli 1845 neemt Engels Marx mee naar het Engeland van Mary Burns en haar zus Lizzie. Die brengen hem in contact met de Chartisten. Terug in Brussel, richten Engels en Marx in januari 1846 het ‘Communistische Correspondentie-Comité’ op om socialistische leiders te verenigen.]]

.

{{Cquote|'''Van oudsher beamen zowel marxistische als niet-marxistische historici dat 1848 een overgang vormt, of zelfs een breuk, tussen een primitieve periode, een periode van de 'voorlopers', en een tweede periode waarin het socialisme op een nieuwe basis van start gaat, hoewel het belangrijke elementen uit de eerste periode vasthoudt en omvormt. Wat vanuit dit gezichtspunt als belangrijk verschijnt, is het feit dat socialistische systemen of socialistische ideeën voor 1848 geformuleerd werden, vooral in de vorm van 'utopische' systemen - een kwalificatie die reeds werd gegeven door tijdgenoten en die ook werd gebruikt door Marx en Engels in hun Communistisch Manifest in 1848.'''|[[Etienne Balibar]]}}

[[Bestand:March15.jpg|thumb|550px|Revolutie tot in Hongarije. Mihály Zichy toont hoe [[Sándor Petőfi]] het [[Nemzeti dal]] voorleest aan het volk op 15 maart 1848.]]

[[Bestand:Iishmarx.jpg|thumb|550px|Het [[Communistisch Manifest|Communistisch Manifest]], [https://nl.wikisource.org/wiki/Manifest_van_de_Communistische_Partij manuscript], 1848. Het [[Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis]], één van de grootste onderzoeks- en documentatiecentra ter wereld voor de arbeidersbeweging, bewaart het handschrift.]]

.
 
* Europa kent een [[Cholera]]-epidemie en een hongersnood die blijft duren. In december bezwijkt [[Emily Brontë]] (°1818) aan [[tuberculose]]. Ze is dertig en is net als haar zussen een succesvol schrijfster. Een jaar eerder schreef ze ''[[Woeste hoogten]]'', later op muziek gezet door [[Kate Bush]] met [https://www.youtube.com/watch?v=Fk-4lXLM34g Wuthering Heights]. Dit crisisjaar leidt overal tot revoluties en treft de armen meer dan de rijken. Over armen wordt minder geschreven dan over rijken. Brontë behoorde tot de laatste categorie. Het begint bij de [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] in [[Parijs]]. Die deint uit over Europa, alleen Engeland en België blijven gespaard. De revolutie draait in het nadeel uit voor de opstandelingen. In Brussel werken [[Friedrich Engels]] en [[Karl Marx]] hun [[Communistisch manifest]] af, het pamflet is net te laat om de revolutie op hun conto te schrijven.

.

* Afschaffing van de dagbladzegel waardoor de krantenprijs halveert. Kranten waren tot nu toe enkel betaalbaar door de elite.

.

* In Gent, ten noorden van het Sint-Pietersplein, tussen de straten Blandijnberg en Rozier gaat de Cité Ouvrière of het [[De Vreesebeluik]] open. Midden jaren dertig van de twintigste eeuw zal het plaats maken voor de universiteitsbibliotheek en de [[Boekentoren]]. Lieven De Vreese richt het in als een modelcité in contrast met het [[Bataviabeluik]] (gesloopt in 1881 om plaats te maken voor het Instituut der Wetenschappen, het universiteitsgebouw aan de [[Jozef Plateau|Plateaustraat]]). De Vreese voorziet zijn beluik van een monumentale toegang op het [[Sint-Pietersplein (Gent)|Sint-Pietersplein]]. De openbare stadspomp uit 1836 zorgt voor water.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=3ihIFYJkjKo '''♥ BEELDFRAGMENT OVER HET PRILLE ONTSTAAN VAN DE VAKBONDEN EN DE MAATSCHAPPIJEN VAN ONDERLINGE BIJSTAND''' (10 Min.).]

.


 '''De [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] van 1848'''
 
 .
 
 De [[liberale]], conservatieve burgerij vindt [[armenzorg]] en [[barmhartigheid]] nefast: het zet de armen niet aan tot werken maar tot ledigheid is de redenering. De oorzaak van het pauperisme en de armoede leggen ze bij hun zedeloosheid, hun luiheid, hun egoïsme, hun drankzucht en hun gebrek aan spaarzaamheid. Tot de situatie niet langer houdbaar is. 'De wind van de opstand waait, de storm verschijnt aan de horizon' schrijft [[Alexis de Tocqueville]] aan de vooravond van de 1848. En hij vervolgt: 'Ik krijg te horen dat er geen gevaar is omdat er geen rellen zijn; ik krijg te horen dat er geen revolutie op handen is omdat er geen onrust zichtbaar is aan de oppervlakte van de samenleving. Heren, sta me toe op te merken dat u zich vergist.' 
  
 .
 
 '''1. Europa ten prooi aan revolutie'''
 In februari 1848 valt het slapende Europa ten prooi aan een vroege industriële revolte én een late - misschien wel haar voorlaatste voedselcrisis. Met een revolutie tot gevolg. Als die in Parijs losbreekt, ontbrandt Europa: Duitsland, het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk, het latere Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Polen, Joegoslavië en Roemenië; overal waait de revolutionaire wind. Ze waait in landelijke streken, in de steden en in industriële gebieden en ze sleurt alle klassen mee: de boer, de proletariër, de burger, de kapitalist. In Nederland wijst de Groningse theologische hoogleraar P. Hofstede de Groot twaalf dagen na de februari-revolte al op het belang van 'menslievende verenigingen', niet zozeer om hun filantropie, hun hulp of hun caritas maar veeleer om de opkomende arbeidersklasse zo op te voeden 'dat zij hare vrijheid niet misbruikt tot het genot van dierlijke uitspatting, maar gebruikt tot het verkrijgen van menschelijke beschaving.' Lees: de arbeidersklasse politiek en sociaal onmondig te houden. Zijn belangrijkste voorstel van Hofstede de Groot is een 'Algemeen Patronaat der gegoeden over de geringen' in te voeren om 'den oorlog die dreigt uit te barsten van de armen tegen de rijken te verhoeden.' De liefdadigheidsverenigingen en de politie vormen het negentiende eeuwse het antwoord op de angst bij de heersende klasses die de dreiging voelt van een oorlog van de armen (numeriek in het overwicht) tegen een kleine, elitaire groep van rijken. Welzijswerk en politie houden zo de arbeiders 'arbeidsgeschikt', ze disciplineren, socialiseren en compenseren de frustraties van het arbeidsproces. Politie en welzijnswerk waarborgen zo het voortbestaan van de klassenmaatschappij en voorkomen de klassenstrijd. Vier dagen na deze rede zou Willem II zich in één nacht bekeren tot het liberaal conservatisme.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;H.C.M. MICHIELSE. ''De burger als andragoog. Een geschiedenis van 125 jaar welzijnswerk (1848-1972)'', Meppel, Amsterdam, 1977, p. 11.&lt;/ref&gt; 
  
 .
 
  '''2. Niet in België''' 
 In Brussel, de hoofdstad van zijn jonge natie verneemt [[Leopold I van België|Leopold I]] hoe het zijn schoonvader [[Louis-Philippe]] in Parijs vergaat en hoe die ten val komt. Ongerust schrijft hij zijn nicht - de Britse Queen [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|Victoria]] - een brief met de vraag 'Waar zal dit eindigen?' Tot zijn verwondering reageert zijn land patriottisch, inclusief de arbeidersklasse. Brussel ligt op tien uur reizen van Parijs en toch laat het proletariaat zich ''niet'' tot de internationale oproer verleiden terwijl het in Parijs, Berlijn, Wenen en Madrid tot straatgevechten komt. Integendeel, ze toont nationale sympathie. Dat eensgezinde patriottisme is wellicht voor een stuk te danken aan het voorbije beleid van de oorlogsminister [[Pierre Emmanuel Félix Chazal]], ooit een Fransman en aanhanger van [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] en de premier [[Charles Rogier]]. Die stak zijn [[utopisch socialisme]] nooit onder stoelen of banken. 
 
 .
 
  '''3. Politiestaat'''
 De revolutionaire crisis dringt de regering diverse doelen op: 1. De indoctrinatie (met godsdienst) en de beteugeling (gevangenissen) van het proletariaat; 2. In 1850 stemt het parlement de wet op de behandeling van de krankzinnigen. De wet steunt op de voorstellen van Guislain en Ducpétiaux uit 1832; 3. De installatie van een wij/zij, bourgeoisie versus het proletariaat denken en een volstrekte scheiding van de beide klassen (parken blijven voorbehouden voor de 'betere' klasse, net zoals de passages en overdekte winkel-gallerijen); 4. De binnenlandse politieke en sociale onrust vermijden en ordehandhaving; 5. De revolutie buiten het land houden. Die buitenlandse dreiging loert van uit Frankrijk en Nederland. Daar laat Willem II de droom van zijn vader die hij sinds 1840 opvolgde - het terugwinnen van de Belgische gebieden - niet varen. In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek. Dit zogenaamde [[Belgisch legioen (1848)|Belgisch legioen]] stak op 29 maart 1848 de Belgische grens over om er opstanden uit te lokken en de monarchie omver te werpen. De legerafdeling van [[Joseph Fleury-Duray|Joseph Fleury]] wachtte ze op, doodde zeven revolutionairen en jaagde ze uiteen bij [[Risquons-Tout]]. Van de zestig gevangenen veroordeelde het Antwerpse [[Hof van assisen]] zeventien van het tot de doodstraf.
 
 .
 
 '''4. De indoctrinatie en de beteugeling van het proletariaat'''
 Na de ‘grote schrik’ van 1848 juicht de geestelijkheid de komst van de spoorweginfrastructuur toe: ze zorgt dat fabrieksarbeiders pendelen en dat de arbeider onder de hoede van de herder blijft; de spoorwegen zijn het antwoord op de ontvolking van het platteland tegen en een ventiel voor de industriesteden die uit hun voegen te barsten. De betaalbare spoorabonnementen voor arbeiders in 1869 zijn er de concretisering van. Met het omgekeerde effect hield de geestelijkheid echter geen rekening: de pendelarbeid verspreidde het socialisme en de mentaliteit van de stad naar het platteland. Na de ‘grote schrik’ juicht de vrijzinnige en liberale Belgische burgerij de geestelijkheid toe en relativeert ze haar eigen antiklerikalisme: de burgerij had de proef van de revolutie succesvol doorstaan en één les geleerd: de subversie van het proletariaat was met een krachtig tegengif te bestrijden: de moraliserende kerk. ‘Deze agitatie van radicalen’ schreef een liberale krant op 31 maart 1848 ‘ondermijnde de zedelijkheid van de arbeiders. Tevoren luisterden zij naar de stem van het christendom en beschouwden zij hun leven als een pelgrimstocht naar de beloning voor de zware last die ze torsten.’ Het leidde tot een vreemde klasse-solidariteit tussen gelovigen en vrijzinnigen: de godsdienst moest plotsklaps en opnieuw uitgroeien tot ‘de trouwe vriend van het volk.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN ISACKER KAREL. ‘’Mijn land in de kering 1830-1914. Deel I, Een ouderwetse wereld 1830-1914,’’ Nederlandse boekhandel, Antwerpen, 1984, p. 129.&lt;/ref&gt;
 
 . 
 '''5. ♣ De eeuw van het stadspark'''
 De uitzichtloze ellende in de beluiken, de stadskankers zijn het best te bestrijden met het [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanniaanse]] recept dat Parijs na de juli-revolte beproeft. Het [[Haussmann|Haussmannisme]] elimineert volkswijken in ruil voor prestigeprojecten van boulevards, een justitiepaleis, gevangenissen, stations... en natuurlijk niet te vergeten de stadsparken als groene longen. In België is de uit Duitsland afkomstige en in Brussel overleden Frédéric Édouard Keilig (1827-1895) een erg productieve landschapsarchitect. Hij ontwerpt onder meer het Ter Kamerenbos, het Park van Laken, het Stadspark in Antwerpen, het Luikse Parc d'Avroy en het Maria Hendrikapark in Oostende. Ook Louis Fuchs (1818–1904), eveneens uit Duitsland afkomstig en in Brussel overleden is geen onbekende. Hij behoort tot de top drie van de Belgische tuin- en parkarchitecten. Fuchs gaf les op de Mechelse land- en [[PTS Campus Mechelen|tuinbouwschool]] en de École d’Horticulture de l’État. In 1861 mag hij zichzelf de eerste groeninspecteur van Brussel noemen. Hij ontwerpt de Brusselse parkbegraafplaats in Evere, het [[Leopoldpark (Oostende)|Leopoldpark]] in Oostende, het stadspark Sint-Donatius in Leuven, het Kasteel Drie Koningen in Beernem, het Kasteel d'Aertrycke in Torhout, het park van de [[tuinbouwschool van Vilvoorde]], het Park van Kasteel Den Brandt in Antwerpen, het domein van het kasteel van Beervelde.
 
 .
 
 '''6. Wij/zij'''
 De burgerij stimuleerde de segregatie om de confrontatie met de viezigheid, de ellende en de ondeugden buiten haar blikveld te houden. Voor de rest vreesde ze de epidemie die iedereen kon treffen. ‘De wet van 1 juli 1858 beoogde de sanering van ongezonde buurten door onteigening en afbraak. Na de cholera van 1866, de ergste van de eeuw met 43.000 slachtoffers in het hele land, hoofdzakelijk in de krottenwijken, laat de wet van 1867 de onteigening toe voor alle stadsverfraaiing.  
 
 .
 
 '''7. Landbouwscholen: onrust vermijden en orde'''
 Op 3 april 1848 zorgt een wet voor inrichtingen die de overlast van de zwervende jongeren moet inlossen: voor [[Édouard Ducpétiaux]], de inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid is dit een kans: hij realiseert zijn hervormingsscholen. Inspiratie vindt hij in het Franse [[Mettray]], een eerste landbouwschool voor jonge delinquenten. Het accent ligt minder op straf en meer op (her)opvoeding om van de jongere een ‘nuttige burger en bekwame arbeider' te maken en zo de 'armoede en bedelarij uit te roeien’. Ook  [[Charles Rogier]], de minister van binnenlandse zaken vindt de inrichting van tuinbouwscholen zaak. Het K.B. van 30 april 1849 is het startschot voor het Institut Royal d'horticulture in [[Gentbrugge]], in het tuinbouwbedrijf van Van Houtte. In [[Vilvoorde]] komt er in dat jaar het Koninklijke Instituut voor horticultuur nabij de plantenkwekerij De Bavay.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN DAMME SYLVIE. ''Landschapsontwerp in Vlaanderen. Landschap als narratief en integrerend medium in de ruimtelijke ontwerppraktijk'', Garant, Antwerpen, 2013, p. 50. Verder schrijft ze: 'Het doel van deze scholen luidde kernachtig, maar enigszins eenzijdig: &quot;door theorie en praktijk goed boomkwekers vormen die een volledige kennis hebben van alles wat hun beroep betreft&quot;. De scholen waren in hoofdzaak gericht op sierplantenteelt, waaronder ook uitheemse sierplanten. De goede reputatie van de scholen zorgde ervoor dat gaandeweg ook buitenlandse studenten naar Vlaanderen afzakten om er vakkennis en wetenschappelijke ervaring op te doen. Tegelijk zorgt de internationale bekendheid van zowel de lesgevers als de afgestudeerden voor de wereldwijde vermaardheid van de Vlaamse tuinbouw. (...) Geen enkel vak richtte zich op de publieke ruimte.&lt;/ref&gt; In [[Ruiselede]] komt een instelling voor jongens in 1849, in [[Beernem]] komt een instelling voor meisjes in 1853 en in [[Wingene]] komt er in 1855-56 een opleiding voor scheepsjongens. Ruiselede wil 500 jongens, Beernem wil vierhonderd meisjes en een aantal kinderen tussen de twee en zeven. Wingene wil honderd jongens en bouwt voor hen een schoolschip. Het matrozenbestaan lijkt even avontuurlijk als aanlokkelijk. De eerste schoolhoeve start op het Sint-Pietersveld in Ruiselede (in gebouwen bedoeld als suikerfabriek) en wordt tot in het buitenland beroemd. Helaas: de tucht is repressief militair en het personeel bestaat uit ex-militairen. Veel opvoedkunde is er niet. Doorgaans gaat het om jonge kinderen: één op drie is jonger dan twaalf en de meesten zijn bij aankomst analfabeet. De instelling beoogt een complete vorming: sport, gymnastiek, muziek (eigen fanfare). In 1859 is 186 hectare gecultiveerd, met een groentetuin en boomgaard. De productie komt de jongeren, het personeel en gevangenissen ten goede. Vanaf 1910 leidt de instelling op tot andere beroepen dan landwerker: kleermaker, schoenmaker, schrijnwerker, smid... 
 
 .
 
 '''8. De revolutie buiten houden'''
 NEDERLAND In Gent kan Willem II rekenen op een kleine, fanatieke [[Orangisme (na 1830)|orangistische]] kern. Gedurende het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, tussen 1815 en 1830 ontpopt Gent zich  tot een universiteitsstad, havenstad en industriestad. Dankzij Willem II - de man kreeg in Gent onlangs zijn standbeeld - komt er een zeehaven met het [[Kanaal Gent-Terneuzen]] en de katoenweefsels vinden een ongezien afzetgebied in Nederlands-Indië. Niettegenstaande de Gentse orangisten liefst Frans spreken, verklaren deze drie elementen waarom de stad de [[Belgische Omwenteling]] niet toejuicht. Na 1848 vernevelen die orangisten en gaan ze op in de Liberale Partij.
 FRANKRIJK In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek waar ook België deel van uitmaakt. Dankzij de inlichtingendienst slaagt het Belgisch leger er in om deze tweeduizend revolutionairen bij [[Risquons-Tout]] en [[Quiévrain]] tot staan te brengen. 
 Het is in die context dat de regering België omvormt tot een [[politiestaat]]. Het is in die context dat de Liberale regering van [[Charles Rogier]] de sinds 1831 in slaap gedommelde [[Burgerwacht]] nieuw leven inblaast en hen op zondagmorgen (tot ongenoegen van de kerk) laat oefenen. Dat leidt niet tot militaire expertise noch tot discipline onder de bewapende mannen. De bevolking noemt hen een 'operetteleger' en sommige van hun interventies lopen uit de hand. Eind februari, na de Parijse revolte, roept de Justitieminister de gemeenten op om paspoorten streng te controleren, danszalen voor middernacht te sluiten en samenscholingen van meer dan vijf personen te verbieden. En er volgen preventieve uitzettingen van vreemden die de 'publieke rust in gevaar brengen'. De politie of de staatsveiligheid arresteren [[Karl Marx]] en zijn vrouw, [[Jenny von Westphalen]] die sinds 1845 in Brussel verblijven. In de nacht van 1 op 2 maart zetten ze hen het land uit, nadat [[Jenny Marx]] een nachtje in de gevangenis nabij de grote markt 'Den [[Amigo (Brussel)|Amigo]]' verbleef. De pers sprak er schande over dat deze adellijke vrouw tussen de prostitués, straathoertjes en kruimelcriminelen moest hokken. In hoeverre het verhaal klopt, is moeilijk te achterhalen, er bestaan verschillende versies van. Sommige bronnen zeggen dat Marx ook hier werd opgesloten. Wat tegenwoordig een hotel is voor de rijkere klasse - sleeën rijden af en aan pal in het centrum - was in 1848 gewoon een eeuwenoude gevangenis. Je kan de celstructuur aan de buitenkant nog herkennen. In elk geval leidde de opsluiting van de adellijke Jenny tussen volksmensen tot een schandaal. Kranten spraken er schande van en op vraag zou Jenny een aparte kamer hebben gekregen. In de zestiende eeuw droeg deze gevangenis naam 'Vrunt'. Vrunt betekent 'gevangenis van de heer', een luxecachot voor de hogere klasse die men in een soort huisarrest plaatste. De Spanjaarden vertaalden 'vrund' verkeerdelijk in 'vriend' en zo kreeg 'Den Amigo' zijn naam. 
 

.

=== 1849 ===
[[Bestand:Louis_van_Houtte00.jpg|thumb|right|550px|[[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876): de tuinbouwschool als reactie op de revolte van 1848 en als antithese van de gevangenis.]]

.

* De Amerikaanse schrijver en dichter [[Edgar Allan Poe]] overlijdt, hij is 40.

.

* ♣ De Ieperling [[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876) studeerde in Frankrijk en nam in 1830 actief deel aan de Belgische revolutie. Kort na de onafhankelijkheid schopt hij het tot hoofd van de Brusselse Kruidtuin. In 1833 richt hij het tijdschrift ''L'Horticuleur belge'' en later volgt ''Flore des serres'' met overvloedige kleurenillustraties. Geen land dat meer tuintijdschriften kent dan België. Het aantal vakbladen loopt op tot veertig, meestal in het Frans, die in groeiende en luxueuzere oplagen verschijnen: ''Herbiér de l'Amateur des Fleurs'', ''La Belgique Horticole'' tonen kleur en detail van de plantenwereld en de Amerikaanse, de Aziatische en de Afrikaanse import. Nadat de prachtige platen vernist zijn doen ze sprookjesachtig en onwerkelijk aan. In 1839 kiest Van Houte - na een reist door Brazilië - voor de bloementeelt in Gentbrugge en vestigt naast zijn kwekerij een lithografische drukkerij. Daar drukt hij tussen 1845 en 1880 de drieëntwintigdelige ''Flore des Serres et des Jardins de l'Europe''. en na de revolutie van 1848 richt hij bij zijn kwekerij de middelbare landbouwschool van Gentbrugge op als geëngageerde reactie op de revolte. Mannen van naam leren er de orchideeën en azaleakweek kennen, de snoeikunst en het leifruit. De combinatie van een wetenschappelijk gerund bedrijf, de vraag naar bloemen en fruit, de tuinbouwkundige genootschappen, de geïllustreerde vakbladen en de tuinbouwscholen doen de pomologie - de wetenschap van de fruitrassen - opklimmen tot een respectabele en internationale discipline.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUDO VANDAMME (Ed.). ''Uitgelezen bloemen. Botanische boeken en orchideeënprenten uit Brugse verzamelingen'', De Biekorf, Brugge, 1997; WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 44-45.&lt;/ref&gt; 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Thomas.Cook.jpg|[[Thomas Cook]] (1808–1892) is de stichter van een reisorganisatie.
File:Marx+Family and Engels.jpg|Marx en familie, samen met F. Engels.
File:Edouard_Ducpetiaux1871.jpg|[[Edouard Ducpetiaux]].
File:Rowland_Hill_-_Project_Gutenberg_etext_13103.jpg|[[Rowland Hill |Rowland Hill]].
File:Thamestunnel.jpg|De Thamestunnel.
File:Thames_tunnel_construction_1830.jpg|De Thames tunnel constructie.
File:DelaneysFamineStatute.JPG|Hongersnoodmonument van [[Edward Delaney]] uit 1967 in Dublin.
File:Charles_Rogier_(02).jpg|[[Charles Rogier]].
File:Edgar_Allan_Poe.jpg|[[Edgar Allan Poe]].
File:Petőfi_Sándor.jpg|Daguerreotype van de Hongaarse revolutionair [[Sándor Petőfi]] (1823-1849). 
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE TWEE: 1849-1890 =

[[Bestand:Leopoldpark Oostende kiosk.jpg|thumb|Kiosk, Leopoldpark, Oostende|thumb|550px|Leopoldpark Oostende, kiosk.]]

[[Bestand:Paris._Lacs_du_Bois_de_Boulogne_-_Charles_Rivière_del._et_lith._LCCN2016652456.jpg|thumb|550px|In 1848 koopt de Franse staat het bos en verkoopt het in 1852 Parijs. Georges-Eugène Haussmann transformeert het tot een Engels park, op de allée Reine Marguerite en de avenue Longchamp na.]]

[[Bestand:Hyde_Park_Bicycling_Scene_1896_Robert_W_Paul_London_Royal_Park.webm|thumb|550px|Hyde Park in Londen dateert uit de 17de eeuw. Prins Albert organiseert er in 1851 de eerste Wereldtentoonstelling. [[Joseph Paxton]] bouwde [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]], een gebouw van glas en staal.]]

[[Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg|thumb|550px|Central Park opende haar poorten voor het publiek in 1859.]]

{{Cquote|'''Een andere noviteit van de negentiende eeuw was de [[wereldtentoonstelling]], de opvallendste combinatie van een panoramische blik en encyclopedische vaststelling. Het begon met de Great Exhibition of the Works of Industry of All Nations in het Londense Hyde Park (1851), waarvan het spectaculaire kristallen paleis, een zeshonderd meter lange hal van glas en ijzer, tot op de dag van vandaag in de herinnering voortleeft, hoewel het later naar de rand van de stad overgebrachte restant van het gebouw in 1936 afbrandde. De Great Exhibition was een product van het beginnende spoorwegtijdperk. Alleen de spoorwegen maakten het mogelijk meer dan honderdduizend tentoonstellingsobjecten en één miljoen bezoekers van buiten de stad naar de plaats van bestemming te krijgen - een voorafspiegeling van het 'expo-toerisme' van later tijden. (...) Tot 1914 volgden er talrijke wereldtentoonstellingen of grote internationale tentoonstellingen, expositons universelles, world's fairs, en elk ervan verwezenlijkte in haar eigen tij en op haar eigen plek een eigen ideologisch programma: Parijs (1855, 1867, 1878, 1889, 1900), Antwerpen (1885, 1894), Barcelona (1888), Brussel (1897, 1910), Chicago (1893), Gent (1913), Londen (1862, ook de Colonial and Indian Exhibition van 1886), Luik (1905), Milaal, 1906, Melbourne (1880), Philadelphia (1876), St. Louis (1904), Wenen (1873).'''|[JÜRGEN OSTERHAMMEL, p. 37.]}}

== Jaren vijftig van de negentiende eeuw ==
'''In Frankrijk laat de autoritaire Louis Napoléon zijn ideeën samenvallen met de technocratische romantiek en bouwwoede. Tijdens zijn Tweede Keizerrijk bloeit de bouwsector, de spoorwegen, de kolenmijnen... De goudkoorts van Californië en Victoria maken goedkope leningen mogelijk. De straatgevechten en de barricades leidden in Parijs tot infrastructuurprojecten. Ook in het postrevolutionaire Madrid en Wenen komen grootschalige programma's. In Berlijn komt het initiatief tot de contrarevolutie van de politieman Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey (1805-1856). Zijn professionalisering van het korps tijdens de revolutiedagen en hun harde aanpak van de demonstraties, maakte hen gehaat en gevreesd, met von Hinckeldey op kop. Met zijn gecoördineerde hervormingen na de revolutie sleept hij Berlijn eigenhandig de moderniteit in. Hij opent gaarkeukens, bad- en washuizen in de armenwijken, opvangtehuizen voor kwetsbaren, er komt een modern brandweerkorps en een properwaterleiding. Von Hinckeldey ziet het belang in van de jonge wetenschap, de statistiek in. Met tabellen en grafieken bestudeert hij de omvang van de armenzorg, de voedselprijs, de demografie, de doodsoorzaken, de huurprijzen enzovoort. Daartussenin zoekt hij verbanden, correlaties, oorzaken en gevolgen. Geleidelijk aan nemen de stad en de staat de kritische argumenten en de taal van de hervormingsgezinde Friedrich Engels, Karl Marx en consoorten uit de eerste helft van de eeuw over. De Berlijnse bevolking bekijkt de initiatieven van von Hinckeldey aanvankelijk met argwaan, na de uitvoering groeit hun sympathie. Als hij een clandestien gokhol in het elitaire Hôtel du Nord ontruimt, en de jonge aristocratische gokkers in de cel gooit, taant von Hinckeldeys reputatie bij de adel en het koningshuis. Het incident, aangevuld met onterechte beschuldigingen leiden tot een pistolenduel. Op 10 maart 1856 krijgt de zwaar bijziende von Hinckeldey op de Jungfernheide, ten Noorden van Berlijn een kogel in de borst. Met zijn dood wijzigt de beeldvorming bij de brede bevolking. De strenge en gehate politieman is nu een volksheld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld, 1848-1849,'' Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 855-861.&lt;/ref&gt; In 1904 verwerft de stad Charlottenburg een tweehonderd hectare van de Jungfernheide en legt er stadspark en de eerste Berlijnse arbeiderstuinen aan. Sinds 1856 staat er waar het duel plaatsvond een gedenksteen voor Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.'''

.

[[Bestand:Knut Ekwall-Frieriet.jpg|thumb|550px|♣ Een gevolg van de oprichting van de tuinbouwscholen, is de introductie van de kamerplant en handboeken voor hun verzorging. Kamerplanten dienen een esthetisch doel, als voedsel, medicijn of kruid hebben ze geen functie. Dit schilderij van [[Knut Ekwall]] (1843-1912) uit de jaren tachtig van de negentiende eeuw toont een overdadig burgerlijk interieurs met varens en palmen. De kunstenaar Robert Koehler (1850–1917) schildert omstreeks 1895 een gelijkaardige palm in zijn 'First Snow'. Verder heeft de komst van de kamerplant te maken met de moraliserende burgercultuur, het verdwijnen van de natuur door de industrialisatie en de verstedelijking. In Nederland zien na 1870 de Floralia-verenigingen het levenslicht. Ze staan in het teken van de volksverheffing. Het doel is om Jan met de pet plantenverzorging te leren. Prijskampen, stekjes uitdelen, beoordelingen moeten de gewone man beschaving en schoonheidszin bijbrengen. In 1873 is er de oprichting van de 'Floralia' in Amsterdam, een 'Vereeniging tot volksbeschaving door het kweken van planten.' Kritiek op de vaak gebrekkige verzorging verzorging is er ook te horen. Ze leven in gevangenschap als stumperds en invaliden. In 1880 schrijft De La Blanchère in zijn werkje ''De Kamerplant'' dat kamerplanten niet bestaan, net zoals landvissen niet bestaan. Ze zijn bannelingen en uit hun omgeving weggerukt. Een begrijpbare commentaar. Arbeiderswoningen zijn donker, vochtig en koud en hun bewoners kunnen tijd, geld noch energie vrijmaken voor plantenverzorging. Alleen planten zoals varens die tegen een stootje kunnen, vinden in de arbeiderswoningen onderdak. De burgerij waagt zich aan palmen, begonia's, primula's, bromelia's, orchideeën, cineraria's, fuchsia's, hedera's, clivia's en cyclamen waarbij de burgervrouw zich bekommert over haar groene kroost als waren het haar eigen kinderen. Ze schikt ze in hoekjes en op tafeltjes, in bakken of banken, hangend en overdadig. Een handboek uit 1901 waarschuwt voor overdreven wansmaak. Strikjes en lintjes ter versiering, horen niet. In Nederland drukt het spreekwoord 'Achter de geraniums zitten' de totale burgerlijke nutteloze verveeldheid uit en in Vlaanderen klimt de vrouwentong of de sanseveria in de jaren zestig en zeventig op tot vensterbankkoningin.]]

[[Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg|thumb|550px|De steden die de onrust van 1848 kenden, probeerden de herinnering aan de opstand uit het collectieve geheugen te wissen. Mensen zijn ruimtelijke wezens en herdenkingen zijn historische problemen: de plekken zelf kunnen niet vertellen, alleen de mensen die er samenkomen hebben een verhaal. Om de fysieke revolutieruimte aan te pakken stellen de contrarevolutionairen in Parijs en Napoleon III  [[Georges-Eugène Haussmann]] aan tot [[stadsarchitect]]. Het stratenpatroon en de woonkwaliteit in de stad zijn een ramp, verkeer raakt nauwelijks vooruit. Het koningshuis verliet in de zeventiende eeuw om die reden Parijs en ruilde het [[Louvre]] in voor [[Versailles (paleis)|Versailles]]. Bovendien hebben de stegen en de eeuwenoude bebouwing drie revoluties laten gedijen: de [[Franse Revolutie]], die van [[1830]] en die van [[1848]]. De revolutionaire opstanden waren nauwelijks onder controle te krijgen: kronkelige krotstegen zijn ideale vluchtwegen en smalle straten laten toe om barricades op te werpen. Politie en het leger raken niet in de opstandige wijken en bij het bombarderen van barricades worden die alleen maar sterker. De boulevards die Haussmann doortastend aanlegt, rekenen af met deze nadelen. De stad diende niet langer van buitenaf verdedigd te worden tegen vreemde troepen, maar tegen zijn eigen inwoners, het proletariaat. Tegelijk verwezenlijken de boulevards een sociale en economische functie. Flaneergedrag zorgt voor een nieuw soort consumentisme. De woningen die Haussmann er optrekt zijn bedoeld voor burgers die hun huisraad liever niet als barricade gebruiken. En hoe hoger de verdieping, hoe lager de welvaart van de bewoners. De ruimtes onder de dakpannen zijn gereserveerd voor het huispersoneel. Arbeiders komen er niet in, daar zijn smerige buurten voor. [[Richard Sennett]], een pijprokende en oude stadssocioloog drukt het zo uit: 'De economische ecologie van de nieuwe stad had veel weg van vuil ondergoed onder een baljurk.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''Stadsleven. Een visie op de metropool van de toekomst,'' Meulenhof, Amsterdam, 2018, p. 47; voor een positievere kijk op Haussmann zie: DIRK VELGE. ''De ziel van Parijs. Bijzondere plekken, mensen en geschiedenissen,'' Hannibal, sp. 2021, p. 185-194.&lt;/ref&gt; De [[burgerij]], een klasse die ontstaat met de [[Industriële Revolutie]] trekt van bij het begin de neus op voor het 'gewone volk'. [[Cholera]] en andere ongeneesbare ziektes vormden daar de reden toe. Op de boulevard maken de ruime, gemeenschappelijke houten tafels (waar onbekenden samenzitten) plaats voor de kleine, metalen ronde tafeltjes voor een koppeltje of kleine gezelschappen. Kortom, het meubel biedt een [[hygienisch]]e (en sociale) bescherming. Stadsbewoners laten zich niet langer door wildvreemden aanspreken. In oudere tijden was het gebruikelijk op onbekenden af te stappen, die bij de arm of de hand te nemen en discussies of gesprekken aan te gaan. Dit gedrag evolueert van de herberg waar alle sociale standen door elkaar discussiëren naar de ingetogenheid van het café, de plaats waar sinds de ontdekkingsreizen koffie gedronken wordt en de sociale status in bubbels wordt uitgedrukt. Voltaire was zo'n vroege cafébezoeker. Hij pleit ervoor om de derde stand op afstand te houden. In het openbaar vervoer gaat het er net zo aan toe. Waar reizigers uit alle klassen in een zeventiende-eeuwse postkoets of een [[diligence]] het zelfde tarief betalen en onbekommerd de reis en hun leven met elkaar delen, worden de [[Omnibus (vervoermiddel)|omnibus]] (het openbaar vervoer dat de [[Metro (vervoermiddel)|metro]] voorafgaat), de (paarden)tram en de trein het toonbeeld van een klassensegregatie. In 1844 tellen de Belgische spoorwegen 290 rijtuigen in derde klasse, 186 in tweede en 110 in eerste. Ook de wachtzalen kennen de klassenscheiding.]]

.

=== 1850 ===
.

* De armoede in België bereikt ongekende hoogtes: in de steden is 1 op 4 arm, op het platteland 1 op 5. In Oostende overlijdt de eerste koningin van België. Ze is achtendertig. [[Louise Marie van Orléans|Louise Marie]] (1812-1850) schonk het leven aan de prinsenkinderen [[Lodewijk Filips van België|Lodewijk Filips]] (1833-1834), [[Leopold II van België|Leopold (II)]] (1835-1909), [[Filips van België|Filips]] (1837-1905) graaf van Vlaanderen en vader van [[Albert I van België|Albert I]] en [[Charlotte van België|Charlotte]] (1840-1927), die in 1857 met aartshertog [[Maximiliaan van Mexico|Maximiliaan]] huwde en keizerin van [[Mexico (land)|Mexico]] werd. De koningin is ziek sinds 1849, waarschijnlijk aan [[tuberculose]]. Ook de rellen in Parijs van 1848 die koning Louis-Philippe van zijn troon verdreef, beïnvloedden de gezondheid van de koningin. In Oostende hoopt ze op krachten te komen. Ze overlijdt er in het bijzijn van haar echtgenoot. Een trein brengt haar lichaam drie dagen later naar Brussel. De jonge Leopold II verblijft regelmatig in Oostende tot haar dood. Dat leidt ertoe dat hij Oostende zal uitbouwen tot koningin der badsteden en het praalgraf van zijn moeder daar onderbrengt. 

.

* Frankrijk intervenieert in Algerije, Senegal, Gabon, Ivoorkust terwijl Engeland zich toelegt op Indië, Australië en Nieuw Zeeland.

.

* Architect [[Joseph Jonas Dumont]] ontwerpt de gevangenis van Verviers en het Justitiepaleis te Verviers. In 1851 tekent hij de gevangenis van Leuven, die van Dinant en Charleroi. De idee van het Belgische gevangeniswezen gaat terug op de ideeën van Ducptétiaux uit 1830, na de revolte van 1848 komt alles in stroomversnelling.

.

* Oprichting [[Nationale Bank van België]].

.

.

=== 1851 ===
[[Bestand:Gent Dierentuin - lithografie van F. van Loo einde 19e eeuw. van Loo einde 19e eeuw.jpg|thumb|550px|De dierentuin van Gent of de ''Gentsche Diergaerde'' opent zijn deuren in 1851, in navolging van het Antwerpse en het Berlijnse voorbeeld. De zoo groeit tot 5,5 hectare en bestaat tot 1905. De Wereldtentoonstelling van 1913 maakt de zoo niet mee. Sinds 1838 arriveren er treinen. Gent Zuid is een kopstation en zal zijn deuren in 1928 sluiten omdat Gent Sint-Pieters als doorgangsstation naar de kust interessanter is. De luxetreinen Oostende-Wenen-Express en de Nord-Express naar Berlijn kunnen er stoppen en doorstomen. De dierentuin vindt zijn locatie in de [[Muinkmeersen]], een open ruimte tussen de [[Schelde (rivier)|Opperschelde]] en het spoor. Centraal staat een kiosk met een windmolen die het water op pompt. Aanvankelijk is de dierentuin een netwerkplaats voor de gegoede burgerij. Eind negentiende eeuw, als de bezoekersaantallen teruglopen, kunnen arbeiders de tuin op zondagvoormiddag bezoeken - contact met de hogere klasse blijft gevoelig. In 1905 sluit de dierentuin en verkoopt zijn dieren openbaar. De beren doden ze door ophanging. Gent verkavelt de gronden tot de [[Cité de Hemptinne]], met 67 [[beluik]]en. Het [[Muinkpark]] herinnert de dierentuin, net zoals sommige Gentse straten: de Buffelstraat, de Forelstraat, de Hertstraat, de Olifantstraat en de Zebrastraat. 
Na de Eerste Wereldoorlog komen de gronden rond het Sint-Pietersstation te koop en ontstaat het 'miljoenenkwartier'. 
In 1931 verdwijnt het Zuidstation onder de sloophamer. De crisis strooit roet in het eten voor de bouw van de handelsbeurs met de naam Zuiderpaleis. Het Koning Albertpark komt in de plaats, een langwerpig park dat de spoorroute tot op heden laat zien. Het park zal na de Tweede Wereldoorlog onderdak bieden aan het Informatiecentrum van de Intercommunale voor de aanleg van de autoweg E3. ]]

.

* De allereerste [[wereldtentoonstelling]] in het [[Londen|Londense]] [[Hyde Park (Londen)|Hyde Park]] onder de naam [[Great Exhibition|The Great exhibition of the works of industry of all nations]] lokt zes miljoen kijklustigen. In [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]] zijn 15.000 voorwerpen te zien, waarvan sommige met stoom aangedreven. Eén van de bezoekers is de stadsarchitect van [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]], [[Ildefons Cerdà (stedenbouwkundige)|Ildefons Cerdà]]. Hij is er onder de indruk van de efficiënte [[Watercloset|waterclosetten]] ontworpen door de ingenieur [[George Jennings]].

.

* [[Richard Wagner]] componeert de Ride of the Valkyries of de Walkürenritt in de tweede van de vier opera's Der Wag des Nibelungen. In 1979 gebruikt [[Francis Ford Coppola]] het stuk in de [[Viëtnam|Viëtnamfilm]] [[Apocalypse Now]] met [[Martin Sheen]], [[Dennis Hopper]] en [[Marlon Brando]].

.

* België verplicht de gemeenten om de [[doodsoorzaak]] van een overledene bij te houden. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Map of Ghent, 1841.jpg|Stadsplan Gent, tweede helft 19de eeuw. Rechtsonder de dierentuin.
File:Gedenkstein Volkspark Junfernheide (CharN) Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.jpg|Gedenkstein Volkspark Junfernheide von Hinckeldey
Bestand:GtExhib1851.jpg|Paxtons &quot;Crystal Palace&quot; bevatte de bomen uit Hyde Park
Bestand:Crystal_Palace.PNG|Hoofdingang
Bestand:Crystal_Palace_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_Queen_Victoria_opens_the_Great_Exhibition.jpg|Opening door de [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|koningin]]
Bestand:Crystal_Palace_from_the_northeast_from_Dickinson's_Comprehensive_Pictures_of_the_Great_Exhibition_of_1851._1854.jpg|Exterieur
Bestand:Ildefons_Cerdá_(1878).jpg|Ildefons_Cerdá in 1878.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1852 ===
.

* [[Victor Hugo]] verblijft in het huis De Duif op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]] in [[ballingschap]].

.

* [[Harriet Beecher Stowe]] publiceert [[De negerhut van Oom Tom]]. De roman is een aanklacht tegen de slavernij en verscheen eerder als serie.

.

.

=== 1853 ===
[[Bestand:Solomon_Northup_001_(cropped).jpg|thumb|550px|Solomon Northup (1808-1863(?))]]

.

* Het [[Klein Kasteeltje|Klein kasteeltje]] in werking als [[grenadier]]s- en [[karabinier]]skazerne strategisch aan de rand van het industriële [[Sint-Jans-Molenbeek]]. De militairen zijn inzetbaar bij onlusten. 

.

* Prefect [[Georges-Eugène Haussmann]] herbouwt Parijs. 

.

* De [[cholera]]-epidemie duurt tot 1854.

.

*  De autobiografie van [[Solomon Northup]] [[12 Years a Slave|Twelve Years a Slave]] verschijn. In 2013 producete [[Brad Pitt]] de gelijknamige film die drie Oscars won.

.

.

=== 1854 ===
[[Bestand:Walden Thoreau.jpg|thumb|550px|'''Walden; or, Life in the Woods''', of kortweg ''Walden'' verschijnt. Dit autobiografische boek van de [[Amerikaanse literatuur|Amerikaanse schrijver]] [[Henry David Thoreau]] (1817-1862) verschijnt na negen jaar werk en beschrijft de poging van de auteur om autarkisch te leven (terwijl hij zijn was regelmatig naar zijn moeder bracht). Het boek is genoemd naar de plek waar hij zich terugtrekt: ''[[Walden Pond]]''. In werkelijkheid duurt deze periode in Thoreaus leven twee jaar en twee maanden. Het boek verhaalt het in één jaar. Zijn filosofische, spirituele en maatschappij-kritische boodschap sluit aan bij het [[transcendentalisme]] en is anti-Amerikaans. 'Leef in elk seizoen terwijl het voorbijgaat: adem de lucht in; drink de drank; proef het fruit; en geef je over aan de invloed van de aarde.' Thoreau is veel geciteerd en gereciteerd. [[Frederik van Eeden (schrijver)|Frederik van Eeden]] sticht in 1898 een commune met de naam [[Walden (kolonie)|Walden]] en na de Tweede Wereldoorlog publiceert de psycholoog [[B.F. Skinner]] de [[Utopie|utopische]] roman [[Walden Two]], waarin een sociaal experiment plaatsvindt. De leden van de ''[[Dead Poets Society]]'' halen passages aan uit ''Walden'' bij het begin van elke vergadering in de film van [[Peter Weir (regisseur)|Peter Weir]](1989). In een bekend fragment moedigt de leraar zijn leerlingen aan om los te breken met ''Most men lead lives of quiet desperation. Don't be resigned to that. Break out!'']]

.

* In Londen ontdekt de wetenschapper [[John Snow]] (1813-1858) de verspreiding van cholera te danken is aan besmet water uit de pomp op Broadstreet. Hij zal lang niet gevolgd worden met zijn theorie. Snow kan doorgaan als de vader van de epidemiologie en de volksgezondheid. 

.

* Op 10 mei rijdt de eerste trein over de Entre Smbre &amp; Meuse Railway van Charleroi naar Vireux in Frankrijk. De locomotief is gemaakt in de Luikse fabrieken van [[John Cockerill]]. Tien jaar later slokt de Compagnies des Chemins de Fer Grand Central Belge de spoorlijn op. België is op dat moment de grootste industriële macht van het continent met als ruggengraat een spoorweg van noord naar zuid: ''La ligne du Grand Central''. Van Antwerpen, via het Brusselse naar Charleroi en terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 22-23.&lt;/ref&gt;

.

* [[Krimoorlog]]. Frankrijk en Engeland verslaan Rusland in 1856. 

.

* Het [[beleg van Sebastopol]] is een cruciale slag in deze oorlog. De slag duurt van oktober 1854 tot september 1855.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=fcVZimlGt2o '''BEELDFRAGMENT OVER DE KRIM-OORLOG''']

.

{{Panorama|panorama1854-1855.jpg|5000x483px|[[Franz Roubaud]]'s panorama «[[Beleg van Sebastopol (1854-1855)]]»}}

.

.

=== 1855 ===
.

* [[David Livingstone]] ontdekt de [[Victoriawatervallen]].

.

* In Rotterdam komt een tuin voor fazanten en watervogels. Is dit de allereerste dierentuin? De tuin wordt een succes en opent op 18 mei 1857 als de Rotterdamsche Diergaarde. De 'Vereniging Rotterdamsche Diergaarde' ziet eveneens het levenslicht in dit jaar. Alleen vooraanstaande burgers kunnen de tuin bezoeken. Later mogen niet-leden binnen via een zij-ingang. Dierkundige A. A. van Bemmelen richt vanaf zijn benoeming in 1866 de tuin in met ruimtes die er natuurlijk uitziet. Tralies verdwijnen, er komen ruimten waarin de dieren vrij bewegen. De kunstmatige rotsen geven de yaks en de moeflons een vrij gevoel. De volière van 50 bij 24 bij 9 meter met steltlopers, reigers en gieren illustreert een gelijkaardige vrijheid.

.

.

=== [https://www.ecomuseeboisduluc.be/ 1856] ===
[[Bestand:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|thumb|550px|Bois-du-Luc bij La Louvière is een van de oudste steenkoolmijn in België. Op de site is er nu een museum. De mijn functioneerde volgens het sociaal-[[Paternalisme|paternalistische]] concept. [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt [[Bois-du-Luc]] in 1856. Bevoorrechten vragen zich af waarom het [[proletariaat]] verarmt in tijden van een 'aanzienlijke stijging' der welvaart. Zo meent een zekere [[Emile Lion]] dat die welvaart niet alleen ten goede komt van de bovenste bevolkingslagen. Het lage morele peil, haar bandeloosheid en haar gebrek aan sparen trekt het proletariaat de dieperik in. Lion is niet de enige die tot deze conclusie komt. In vrijwel alle getuigenissen klinkt hetzelfde oorzakelijke lied: cafébezoek en verbeesting, wangedrag, luiheid.]]

.

* De meubelmaker [[Michael Thonet]] verbetert constant zijn productiemethode en opent een fabriek in [[Koritschan]], een [[Moravië (regio)|Moravisch]] stadje met een spoor. Zijn fabriek ligt te midden de beukenbossen die het houdt leveren voor zijn stoelen. Thonet kookt het hout niet langer in lijm, maar hij buigt het met stoom. In 1859 slaagt hij erin massieve staven te buigen: het massa meubel is geboren. De stoelen zijn met schroeven te monteren en zijn in kleine pakketten naar de consument te versturen. Van dit product zouden er meer dan 50 miljoen - tja, niet van de band rollen, daar is het te vroeg voor - gemaakt worden. In de goedkope versie bestaat die lichte stoel uit zes stukken hout, evenveel schroeven en twee moeren. Als Thonets patent afloopt in 1869, wordt de stoel eindeloos gekopieerd.

.

.

=== 1857 ===
[[Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg|thumb|550px|♣ Titelblad van de geïllustreerde uitgave uit 1900, ontworpen door [[Carlos Schwabe]]. Tijdens de Februarirevolutie van 1848 staat [[Charles Baudelaire]] op de barricaden. Intussen is hij bezig met het schrijven van [[Les Fleurs du mal]]. Hij vangt het werk aan in 1843 en zal het in 1857 beëindigen. Teleurgesteld is de burgerlijke afloop van de revolutie verlaat hij Parijs om te werken bij regionale kranten. Na het overlijden van Edgar Allan Poe vertaalt Baudelaire de Amerikaanse schrijver in het Frans. Het bezorgt beiden status. Daarna zoekt Baudelaire de fantasievolle esthetica op. In 1857 verschijnt de definitieve versie van ''Les Fleurs du mal''. De vrijmoedige en immorele, de obscene en grensoverschrijdende gedichten neemt de overheid in beslag wegens kwetsend en oneerbaar. Baudelaire en zijn uitgever [[Poulet Malassis]] betalen een boete. Baudelaires chronische geldgebrek doet hem lenen bij zijn moeder, zijn notaris en bij zijn uitgever. Die is hij aanvankelijk 850 frank schuldig. Het bedrag loopt op tot vijfduizend en het faillissement van de uitgever. In 1864 komt de dichter naar Brussel om een verzameld werk uit te geven. Het plan mislukt en en leidt tot een bitter pamflet: 'Pauvre Belgique!' Na een maand effectieve gevangenis vlucht Baudelaires uitgever Frankrijk uit om Baudelaire in de Brusselse Zuidstationsbuurt op te zoeken. Later verhuist hij naar de Mercelisstraat in Elsene. De Franse overheid zit beiden op de hielen voor zes zedenschennende gedichten: &quot;Lesbos&quot;, &quot;Femmes damnées, &quot;Le Léthé&quot;, &quot;À celle qui est trop gaie&quot;, &quot;Les Bijoux&quot; en &quot;Les Métamorphoses du Vampire&quot;. Syfilis tergt Baudelaire met zenuwstoornissen, afasie en verlamming. Een eerste teken ervan is zijn toeval in de barokkerk in Namen die hij samen met zijn vriend [[Félicien Rops|Felicien Rops]] bezoekt. Hij sterft op zijn 46ste in Parijs. In zijn gedicht 'De vijand' klinkt het decadentisme van het Fin de siècle reeds door (vertaling [[Petrus Hoosemans]]). 
.
Mijn jonge jaren waren zware onweersvlagen / 
Slechts hier en daar doorregen met wat zonneschijn; / 
Het noodweer heeft met zulk verwoesten toegeslagen / 
Dat rode vruchten in mijn gaarde zeldzaam zijn. /
.
Daar ben ik dan geraakt aan 't najaar van mijn denken / 
En zonder hark of spade komt het werk niet af / 
Van grond hergaren na dit tomeloos doordrenken / 
Dat gaten heeft geslagen diep zoals het graf. /
.
En wie weet of de nieuwe bloemen van mijn dromen / 
In deze bodem, schraal als oeverzand langs stromen, / 
Mystieke voeding vinden die hun krachten schraagt? / 
- O droefheid! Droefenis! De Tijd verteert het leven / 
En deze zwarte Vijand die ons hart doorknaagt / 
Wint groei en sterkte uit het bloed dat wij hem geven! 

.

.

;Landschap
(Vertaling W. Jonker)
.
Als ik mijn zangen dicht wil ik, kuis en ontheven / 
Zoals een astroloog, dicht bij de hemel leven, / 
En dromerig luisteren hoe de wind het plechtig lied / 
Van klokketorens draagt door hun en mijn gebied. / 
.
Geleund aan 't zolderraam laat ik mijn blikken dwalen / 
Over het werkterrein vol zang en vol verhalen, / 
Het woud van schoorstenen en torens; hoog en wijd / 
De hemel, oorsprong van gedroomde eeuwigheid.
.
Ontroerd zie 'k ster na ster in 't nevelig blauw ontwaken / 
En lamp na lamp zijn raam tot vredig baken maken. / 
Ik zie hoe steenkoolrook opstijgt naar 't firmament / 
En hoe de maan haar blank mysterie neerwaarts zendt.
.
Lente, zomer en herfst zie 'k jaar na jaar verschijnen, / 
Maar als de winter komt doe 'k blinden en gordijnen / 
En deuren overal dicht; ik loochen sneeuw en ijs, / 
En heimelijk bouw ik mijn betoverde paleis.
.
Daar droom ik dan mijn droom: lichtblauwe horizonnen, / 
Fonteinen van albast, tuinen met klaterbronnen, / 
Kussen, van vroeg tot laat het hoogste vogellied, /
En al het kinderlijks dat de Idylle biedt.
.
Het Oproer beukt mijn raam in zijn vergeefse pogen, / 
Maar 'k luister niet en blijf over mijn werk gebogen, /
Want ik bevind mij op een hoge wellusttop, / 
Ontplooi mijn schepperswil en roep de Lente op.
.
Mijn hart is mij tot zon, en mijn gedachten branden; /
Ik maak een zoel klimaat in nooit betreden landen.]]

.

* In Wenen laat de keizerlijke ordonnantie die op kerstavond verschijnt de stadswallen slechten om de Altstadt met de buitenwijken te verbinden. De werken duren een decennium en midden jaren zestig zal de Ringstraße zich openen voor het verkeer. De oude bebouwing verdwijnt en overal verschijnen er bouwwerken met historiserende neostijlen.

.

* New York gebruikt de eerste [[Lift (transport)|personenlift]].

.

* In de V.S. verkoopt [[Joseph Gayetty]] machinaal toiletpapier als losse vellen met [[aloë vera]]. WC-rollen komen vermoedelijk van de Amerikaanse Scott Paper Company in Philadelphia in 1871. Toiletpapier gaat terug op het 14e eeuwse China, een luxeproduct voor de keizer. Elders worden wol, hennep, gras, water, de spons of de handen gebruikt en vanaf de zeventiende eeuw komen de kranten.

.

* [[Auguste Comte]] (°1798), de grondlegger van de [[sociologie]] (hij formuleert het begrip in 1838) overlijdt. Hij is geen zestig en heeft enkele zelfmoordpogingen, een tragisch en een depressief leven gekend. Rond zijn persoon is een cultus ontstaan. Zijn [[positivisme]] en [[geschiedenis van de sociologie|sociologie]] zijn een reactie op en een nuance in het verlichtingsdenken die de chaos (het bloedvergieten en de malaise) van de Franse Revolutie lijken te verklaren. De maatschappij evolueert (verbetert) volgens Comte via orde en vooruitgang, niet via de chaos die de verlichte denkers vooropstellen. Comte beëindigt zo de [[Franse Revolutie]] met een intellectuele verklaring. Hij ziet de geschiedenis dus niet als een proces waarbij de mens het heft in handen neemt (zoals de Verlichting dat ziet) maar als een proces dat verloopt volgens vaste sociale wetten. Deze [[determinatie]] bepaalt het denken, het lot en de moraal van de mens. In tegenstelling tot wat de verlichtingsfilosofen stellen, kan de mens deze wetten niet veranderen, wat Comte tot een inspirator van het [[Naturalisme (literatuur)|naturalisme]] en een voorloper van het pessimisme van het [[Fin de Siecle]] maakt. Toch is het denken van Comte doordrongen van een zeker optimisme, de wetten zijn te bestuderen en zo zijn veranderingen te verklaren en kan de mens zich voorbereiden op wat komt: 'Savoir pour prévoir' is zijn leuze. De omgeving, de afstamming en de omstandigheden zijn de variabelen die het lot van elke mens bepalen. Positivistische wetenschappers achten observatie, feiten, wetmatigheden en analyse hoger dan abstracte redeneringen. Of met andere woorden ze prefereren Aristoteles boven Plato: wijsgerige bespiegelingen zetten geen zoden aan de dijk. Comte kende [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] (1760-1825), [[Alexander von Humboldt]] (1769-1859) en [[John Stuart Mill]] (1806-1873). Op de Place de la Sorbonne in Parijs staat een monumentje.

.

* In Gent openen de arts [[Jozef Guislain]] (1797-1860), [[Petrus Jozef Triest]] (1760-1836) en de [[Broeders van Liefde]] hun baanbrekende, panoptische instelling voor een humane psychiatrische behandeling. Hun 'gesticht' ligt in de rustige bloemekenswijk aan de stadsrand. Gebouwen en binnentuinen scheppen een indruk van vrijheid en veiligheid. De modelinstelling trekt wetenschappers uit Europa aan en inspireert hen. De kloosterzusters uit Menen brengen het concept in functie van het zicht, het nut en de ziekte over naar hun [[psychiatrisch centrum Menen|psychiatrische kliniek in Menen]]. Guislain komt uit een architectenfamilie en studeerde geneeskunde. In deze kliniek combineert hij de twee disciplines. Zijn architectuur veruitwendigt zijn therapie.

{{Cquote|In alle gebouwen bestemd voor het herbergen van met ongeluk beladen mensen dient een uiting van luxe vermeden te worden. Dat is een feestkleed dat niet bij die omstandigheden past. We moeten een elegante eenvoud beogen. Maar tegelijk moet men alles afschrijven wat het uitzicht van een gevangenis zou kunnen hebben. De muren moeten aangename gevoelens inspireren. Ze moeten een zeker religieus cachet vertonen. Het etablissement zou een landelijk aura moeten hebben. Wat de rijkdom van stijl betreft, van de pijlers aan de buitenkant, op de binnenplaatsen, niets dan gevoegde muren in naakte stenen.|Jozef Guislain, ''Leçons orales'', zesendertigste les}}

Geestesstoornissen zijn volgens hem vooral mentaal, niet lichamelijk. Eerder een gevolg van overgevoelige hersenen, dan een gevolg van een gebreken, ouderdom, ziekte of alcohol. Zijn therapie is gebaseerd op zijn Franse voorgangers [[Philippe Pinel]], de vader van de moderne psychiatrie en [[Jean-Etienne Dominique Esquirol]]. Hun therapie activeert zieken met werken, kunst of godsdienst. De luiheid en de leegheid zijn mogelijke oorzaken voor geestesziekte. Het ideaal van [[Jean-Jacques Rousseau]] speelt: de mens is van nature goed, de maatschappij maakt slecht. Een terugkeer naar de natuur, de akker of de tuin helpt. 

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. 

{{Cquote|De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling. Het bestaat in de kunst de gealiëneerde in zekere zin te overweldigen en te temmen, door hem in een nauwe afhankelijkheid te plaatsen van iemand die hem door zijn fysieke of morele kwaliteiten onweerstaanbaar in de greep heeft. Pas daardoor kan een zieke aaneenschakeling van ideeën gebroken worden.|Pinel in zijn 'Traité médico-philosophique sur l'aliénation mentale ou la manie'.}}

Verwijzingen naar opsluiting onttrekt hij aan het oog. De afsluitende muur is 4,5 meter hoog omdat twee mannen, waarbij de één op de andere zijn schouders klimt, niet groot genoeg zijn om te ontsnappen. De buitenzijde van de muur is geornamenteerd en de aan binnenzijde verbergt een haag de stenen. Vensters verlichten en verluchten en kunnen open zonder ontsnappingen of zelfdoding toe te laten. Guislain ontwerpt een raam met ijzeren spijlen waar niemand door kan. De geometrische opbouw doet niet denken aan tralieswerk. Ze flateren, decoreren en voelen niet onderdrukkend aan. 

Het symmetrische gebouw is functioneel: de landelijke, gezonde lucht is een alternatief voor moreel en fysiek vervuilende stad. Contact met natuur brengt evenwicht: handenarbeid op boerenvelden en binnentuinen zijn therapeutisch omdat ze de zintuigen prikkelen: geuren, zonnewarmte, frisse winden, mist of sneeuw, vogelgezang... De zuidelijke voorgevel zorgt voor een maximale zon op koeren en tuinen. De lichtinval bepaalt de plaats van de slaap-, de eet- of werkplek. Privacy is er niet. De hoge trapleuningen, de rondbooggalerij, de lange gangen, de dubbele bouwlaag zijn aangepast aan de patiënt: de volgzame, de heftige en de betalende. 

Voor Guislain werkt kunst therapeutisch. Kunst lokt de patiënt naar buiten: wandelingen verstrooien en laten problemen los. In de schilderkunst zijn landschappen en zeezichten te verkiezen omdat ze makkelijker zijn dan historiedoeken.

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. Het Gentse stadsbestuur kwam in [[1851]] over de brug. De bouw van een psychiatrisch centrum net buiten de [[Brugse Poort (Gent)|Brugse Poort]] werd goedgekeurd en stadsarchitect [[Adolphe Pauli]] boog zich over de ontwerpen die de arts sinds [[1824]] constant bijwerkte.

[[Bestand:Pinel.jpg|thumb|[[Philippe Pinel|Ph. Pinel]] (1745-1826): &quot;De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling.&quot;]]
.

&lt;gallery&gt;
Bestand:JozefGuislain.jpg|Portret van Jozef Guislain
Bestand:Statue Dr Joseph Guislain 02.jpg|Vroegere afbeelding van het monument
Bestand:Gent Bloemekenswijk 002 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 005 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 014 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 007 Guislain.JPG
Bestand:Auguste_Comte.jpg|Comte, grondlegger van de sociologie.
Bestand:Joseph_C_Gayetty.jpg|Joseph C. Gayetty
Bestand:Humboldt,_Alexander_von_1847.jpg|Von Humboldt, [[daguerreotypie]], 1847.
Bestand:Auguste_comte_monument_paris.jpg|Monument voor Comte.
Bestand:Claude_Henri_de_Rouvroy.jpg|[[Claude Henri de Saint-Simon|Saint Simon
Bestand:Stuart_Mill_G_F_Watts.jpg|J. Stuart Mil
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1858 ===
.

* Bij [[Lourdes]] verschijnt de Heilige Maagd Maria aan [[Bernadette Soubirous]].

.

* Een trans-Atlantische telegraafkabel stuurt in 17.14 minuten een [[morse]]-tekst van Europa naar Amerika. Een poging met hogere spanning maakt de kabel na 400 telegrammen stuk. Een volgende kabel komt er na de [[Amerikaanse burgeroorlog]].

.

* [[Felix Nadar]] maakt de eerst luchtfoto van [[Place de l'Etoile]].

.

* De V.S. richten [[Reservaten|indianenreservaten]] in. 

.

* ♣ [[Frederick Law Olmsted]] en [[Calvert Vaux]] krijgen de opdracht voor Central Park in New York. De aanleg stimuleert de parkaanleg in de V.S. Olmsted werd de belangrijkste landschapsarchitect en ontwerpt openbare en privé-landgoederen.

.

.

=== 1859 ===
[[Bestand:Slaves_ruvuma.jpg|thumb|550px|1859. In een Brussels zolderkamertje, op de hoek van de Arenberg- en de Bergstraat in het pension Au Prince Belge schrijft [[Eduard Douwes Dekker|Edward Douwes Dekker]], bekend als [[Multatuli]] een antikoloniaal pamflet dat de slavenhandel aanklaagt: [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]]. Wat Multatuli niet weet, is dat terwijl hij dit schrijf, de laatste Afrikaanse slaven aan boord gaan voor hun oversteek waarbij ze alles verliezen: hun naam, hun familie, hun hut, hun land, hun waardigheid. Ze verliezen alles behalve hun kleur. [[Zora Neale Hurston]] interviewde in [[1927]] de laatste overlevende van die slavenhandel. Nooit eerder deed iemand dat. Slavenhandelaars en hun tegenstanders haalden met hun opinies de geschiedenisboeken, de stem van de slaaf zelf bleef onbeschreven. Hurston zou dit veranderen door de intussen 86-jarige [[Cudjo Lewis]] (zijn Afrikaanse naam was [[Oluale Kossola]]) aan het woord te laten. Toen hij negentien was nam de beruchte slavenhandelaar, de koning van [[Dahomey (kolonie)|Dahomey]] hem gevangen. Vrouwen met [[Machete (wapen)|machetes]] onthoofdden de ouderlingen van zijn dorp. Bij de [[barracoons]] op het strand keuren witte mannen 'de waar' en selecteren ze 116 slaven om met de Clotilda-cargo de overtocht te maken. Zonder kleren, zonder ruimte, bijna zonder drinkwater dobberen ze in zeventig dagen naar Amerika. 'De zee gromde als duizend beesten in de bush.' Hij gaat aan land in [[Alabama]]. Bijna zes jaar werkt hij op [[plantages]], grote stukken landbouwgrond waar de natuur, net zoals de slaaf is gemanipuleerd, onderdrukt, gesnoeid en bespoten. Hij laadt en lost hij schepen, tot de [[Amerikaanse burgeroorlog]] de slavernij afschaft. [[Zora Neale Hurston]] titelde haar boek ''Barracoon Oluale Kossola, overlevende van het laatste slavenschip.'' Geen uitgever wou het publiceren. Het duurde tot 2018 vooraleer het postuum verscheen. In het Nederlands kennen we het dankzij een vertaling van [[Robert Dorsman]].]]

.

[https://literairecanon.be/nl/werken/media-havelaar '''♠ BEELDMATERIAAL MULTATULI'''].

.

* Een cholera-epidemie

.

* Rond Antwerpen komt een [[Stelling van Antwerpen|fortengordel]], de citadel volstaat niet meer. 

.

* De [[Evolutietheorie]] van [[Charles Darwin]] verschijnt en wekt opschudding omdat ze de verlichtingsideeën en de maakbaarheid van de wereld (impliciet) in vraag stelt. Het positivisme van [[Auguste Comte]] die twee jaar geleden overleed, deed dit al eerder.

.

* Het verval van het [[Osmaanse rijk]] laat de aanleg van het [[Suezkanaal]] toe. De werken duren een decennium. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:First Snow Minnesota Robert Koehler.jpg|'First Snow Minnesota' van Robert Koehler, ca. 1895
Bestand:UncleTomsCabinCover.jpg|De negerhut van oom Tom.
Bestand:Beecher-Stowe_3.jpg|Harriet Beecher Stowe.
Bestand:Portret_van_de_schrijver_Multatuli_(cropped).jpg|Multatuli is Latijn voor 'ik heb veel gedragen.'
File:Sint-Petrus-en-Pauluskerk_10004.jpg|Achter het koor van de [[Sint-Petrus-en-Pauluskerk (Oostende)|Sint-Petrus-en-Pauluskerk]] is een het praalgraf van [[Louise Marie van Orléans]] te vinden.
File:Bois-du-Luc CM14JPG.jpg|Koning [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt Bois-du-Luc.
File:Bois-du-Luc 05.JPG|Bois-du-Luc, woonkazernes.
File:Bois-du-Luc CM2JPG.jpg|Bois-du-Luc, heden.
File:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|Bois-du-Luc, de gieterij.
File:Courbet_LAtelier_du_peintre.jpg|Het atelier van Courbet in 1855 - Musée d'Orsay, Parijs.
File:Maison_de_Victor_Hugo_en_exil_à_Bruxelles.JPG|Huis de Duif, Grote Markt Brussel.
File:Jean-Fran%C3%A7ois_Millet_(II)_002.jpg|Arenleessters uit 1857 van [[Jean-François Millet]].
Bestand:Michael_thonet,_sedia,_1836-40.JPG|[[Bopparder stoel]].
Bestand:Thonet-modell_4KJ.jpg|In 1859 maakt Thonet [[stoel nr. 14]].
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg|Henri Dunant sticht het Rode Kruis
Bestand:Henry_Dunant.jpg|Henri Dunant
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg|Mannelijke club als stichters?
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg|De slag bij Solferino
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg|Florence Nightingale
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg|Een Russische sponsor
Bestand:Edith_Cavell.jpg|Edith Cavel
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg|Mary Borden
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg|Zwitserse vlag
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg|Rode kruisvlag, sinds 1859
File:Flag of the Red Crescent.svg|Rode halve maan, sinds 1876, Islam
File:Red Lion with Sun.svg|Rode leeuw met zon, 1929-1979, Perzië
Bestand:Red_Star_of_David.svg|Rode Davidster, 1949, Israël
Bestand:Flag_of_the_Red_Crystal.svg|Rood kristal, 2007, Godsdienstneutraal
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig in de negentiende eeuw ==
.

=== 1860 ===

.

* Het kanaal Kortrijk-Bossuit maakt een verbinding tussen de Leie en de Schelde via een soutterin. Zo ontsluit het steenkoolbekken zich voor Kortrijk. Door de afschaffing van de tollen en octrooirechten kunnen zich nu waar dan ook fabrieken vestigen. Stadsmuren en -poorten verdwijnen omdat ze geen functie meer hebben.

.

* Zowel de architectuur als het landschapsontwerp in Amerika zijn beïnvloed door de Victoriaanse stijl. Amerikaanse families ontwerpen zomerhuizen, versierd met accessoires en cultiveren gazons voor buitenactiviteiten.

.

* De uitbouw van Belgische, panoptische [[Edouard_Ducpétiaux]] [[Gevangenis|gevangenissen]].

.

* [[Centrale gevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] van [[Multatuli]] veroordeelt het kolonialisme.

.

* [[Jacob Burckhardt]] publiceert [[''Die Kultur der Renaissance in Italien'']].

.

;Kijken
Het [[pissoir]] doet in 1843 Parijs zijn intrede. Deze sanitaire nieuwigheid moet een gedragsverandering met zich meebrengen. Tot nu toe is het gebruikelijk dat mannen schaamteloos hun penis ontbloten om te urineren in de publieke ruimte en als honden tegen straatmuren aanplassen. Het pissoir voert de urine ondergronds af, introduceert een nieuw soort schaamte en maakt van de straat een sociale ruimte. In de jaren tachtig zou in de drukke straten de 'Alexandrine' verschijnen, een pissoir voor meerdere gebruikers.

&lt;gallery&gt;
File:Charles_Marville,_Urinoir_en_fonte_à_2_stalles_avec_écran,_Chaussée_de_la_Muette,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir in Parijs 1865.
File:Charles_Marville,_Urinoir_à_1_stalle_fonte_et_maçonnerie,_Faubourg_Saint-Martin,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir 1865.
File:Charles Hoguet Pariser Straßenszene mit Plakatsäule 1860.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs, 1860.
File:Charles Marville, Urinoir à 1 stalle avec écran élevé, Square des Batignolles, ca. 1865.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs 1865.
File:Charles Marville, Urinoir en ardoise à 3 stalles, Chaussée du Maine, ca. 1865.jpg|Parijs 1865.
File:Vespasienne Arago.JPG|Vespasienne Arago, de nog bestaande pissoir in Parijs.
File:Berlin Cafe Achteck BusB.jpg|Berlijn, 1896.
File:Berlin Cafe Achteck.jpg|Cafe Achteck, Berlijn, mannen- en vrouwentoiletten.
File:Krul Public toilet singel krul.JPG|Amsterdam 'Plaskrul'.
File:Urinoir, Deventer (O) 1923.jpg|Brick pissoir, Deventer, Arnhem, 1923.
File:Hütteldorf Pissoir.JPG|Pissoir 1936.
File:Stockholm urinal.jpg|Stockholm.
File:Lisboa (P), 2011, Urinol. (5925305117).jpg|Lissabon.
File:Historic cast-iron urinal at Colyford station - geograph.org.uk - 1285291.jpg|Colyford station, Engeland.
File:Cast iron urinal Melbourne.jpg|Melbourne.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1861 ===
.

* [[Pandreitje]] vernieuwd als gevangenis.

.

* ♣ Burgeroorlog in de V.S. Van 1861-1865 onderbreekt deze oorlog de opgang van de tuinbouw door de 'verfraaiing van tuinen en versiering van terreinen' te verbieden.

.

* ♣ Pieter Bortier legt in de eerste volkstuinen aan in Gistel. De bekendste organisatie die in België volkstuinen oprichtte was het [[Werk van den Akker en den Haard]], later De Vlaamse Volkstuin en nu Tuinhier. 

.

* Brandweerpionier en -commandant [https://en.wikipedia.org/wiki/James_Braidwood_(firefighter) James Braidwood] komt in Londen om het leven op 22 juni in een instortend pakhuis aan de [[Theems]], onder de [[Tower Bridge]]. Zijn begrafenisstoet was 2,5 kilometer lang. [https://en.wikipedia.org/wiki/Eyre_Massey_Shaw Eyre Massey Shaw] volgt hem op. Er volgt een uitbreiding van het aantal kazernes, er komen stoomspuiten en [[Telegrafie|telegrafische]] communicatie; [[Charles Dickens]] publiceert [[Grote verwachtingen]].

.

* In Wenen vinden gelijkgezinde architecten elkaar in het Künstlerhaus en imponeren met hun bouwwerken (net als in Parijs) het proletariaat: het oorlogsministerie, het politiekantoor, de kazernes, het justitiepaleis in renaissance, een neogotisch stadhuis... En net als in Parijs verleiden hun gebouwen de burgerij: een keizerlijk archief, een bibliotheek, een kunst- en natuurhistorisch museum, galeries, het Hofburgtheater in voege barok en de opera, de universiteit in Italiaanse renaissance... In de aanloop naar de wereldtentoonstelling van 1873 zal de bouwwoede in Wenen alleen maar toenemen, een bouwkoorts die de bevolkingsexplosie van de stad niet kan bijhouden.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=Dca4WyDQk4c 1862] ===
.

* De [[gevangenis van Gent]], beter gekend als de Nieuwe Wandeling in werking.

.

* De Amerikaanse [[filantroop]] [[George Peabody]] bouwt armenhuizen.

.

* In 1860 maakte Thonet [[schommelstoel nr. 1]]. Die is nu op de [[International Exhibition (1862)|Londense wereldtentoonstelling]] geëxposeerd. Na zijn fabriek in Koritschan opent Thonet fabrieken in [[Bistritz]] (1861), [[Groß-Ugrócz]] [1865) en [[Wsetin]] (1868) en stelde 6.000 arbeiders te werk die 4.000 stukken (stoelen, tafels, bedden, bloembakken, kapstokken en tennisrackets...) per dag maakten. Rond elke fabriek bouwt hij een stadje om arbeidskrachten aan te trekken.

.

* ♣ De [[Homestead Act]] van [[Abraham Lincoln]] biedt een sociaal-economisch alternatief voor de [[slavernij]]. Elk gezinshoofd krijgt het recht op ongeveer 65 hectare grond in het Westen als hij die grond vijf jaar lang bebouwt. Veel gezinnen uit het Oosten gaan op het aanbod in... en verkopen de eigendom aan speculanten.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=h0xBGFAy9EE 1863] ===
[[Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg|thumb|550px|Le déjeuner sur l'herbe van [[Édouard Manet]] is geschilderd in het [[Bois de Boulogne]] en te zien [[Musée d'Orsay]]. Het overlijden van de vader van Manet in 1862 zorgt dat die niet langer opdrachtgevers nodig heeft om financieel rond te komen. In 1863 duikt zijn schandalig schilderij op in de [[Salon des Refusés]]. De [[picknick]] van een broer van Manet en zijn zwager [[Ferdinand Leenhoff]]) en de naakten [[Victorine Meurent]] en [[Alexandrine Meley]] (de latere echtgenote van [[Émile Zola]]) is in zijn compositie een verwijzing naar Rafaëls ''Het Oordeel van Paris'' en het ''Pastoraal Concert'' van [[Titiaan]]. Tip: [[Le Déjeuner sur l'herbe (film)|Le Déjeuner sur l'herbe]]'' is ook een film van [[Jean Renoir]] uit 1959.]]

.

* De [[gevangenis van Dendermonde]] in werking.

.

* De ontsluiting van de Schelde stimuleert de Antwerpse economie en handel.

.

* [[Edouard Manet]] schildert [[Déjeuner sur l'herbe|Le Déjeuner sur l'Herbe]].

.

=== 1864 ===
[[Bestand:Smithsonian_Institution_-_Portrait_of_Felix_Nadar_(1820-1910),_Photographer_and_Aeronautical_Scientist_(pd).jpg|thumb|550px|♣ 
[[Charles Baudelaire]] neemt op 24 april 1864 de benen naar België, zijn failliete uitgever achterna. [[Les fleurs du mal]] brachten beiden succes noch erkenning. Zijn uitgever Poulet-Malassis vestigt zich in de Mercelisstraat in [[Elsene]] en houdt het hoofd boven water met de publicatie van erotica. Baudelaire die nooit centen genoeg heeft en onafgebroken leent, verblijft in het verdwenen [[Hôtel du Grand Miroir]] in de Bergstraat 26 in de schaduw van [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] en op tweeduizend stappen van de [[Sint-Hubertusgalerijen]]. Het is zijn dagelijkse uitstapje, het Park van Brussel haalt hij niet. Baudelaire noemt Sint-Goedele een 'historische encyclopedie' omwille van haar combinatie aan bouwstijlen. Zijn eerste weken in Brussel zijn formidabel. Hij doet zich met zijn vrienden tegoed aan exclusieve spijzen zoals een omeletje met hazenbloed en champignons. Vijf maanden na zijn aankomst in de Belgische hoofdstad staat Baudelaire aan de [[Kruidtuin (Brussel)|Kruidtuin]]. Die vormt op 26 september het decor van een ballonvaart van [[Felix Nadar]] met zijn ballon de [[Géant]]. Nadar gebruikt dranghekkens om het publiek op afstand te houden, wat leidt tot de spottende benaming van de '[[nadarafsluiting]]'. Nadar kan er niet om lachen en schrijft een brief naar de Belgische vorst die samen met Baudelaire bij het spektakel aanwezig is. Baudelaire had veel zin in de vlucht, maar kan omwille van het gewicht niet mee. Nadar en de koning blijken elkaar te kennen en het vermoeden rijst dat ze logebroeders zijn. Op de vraag van Leopold of Nadar tegen de monarchie is, antwoordt hij met 'En uzelf, Sire?' Vragen stellen aan de koning hoort niet, en het antwoord blijft uit. Nadars poging om Baudelaire aan de vorst voor te stellen mislukt. Baudelaire weert ze af omdat hij er 'niet op gekleed was'. En misschien omdat Baudelaire Leopold I ''een klein Duits heersertje'' noemde. Nadar vertrok zonder vorst en zonder dichter en landde in de buurt van [[Ieper]] en reisde met de trein terug naar [[Brussel (stad)|Brussel]].]]

.

* [[Jules Verne]] publiceert [[Naar het middelpunt der aarde]].

.

* ♣ Jan Ignaas de Beucker (1827-1906) sticht in de taverne Le Globe op het Koningsplein in Brussel de 'Leeraarskring tot volmaaktere Boomteeltkunde in België'. De Beucker is bestuurder van het Kruidkundig Genootschap in Antwerpen, hofbouwkundige en leerkracht, bloemist en zadenkoopman.  

.

* ♣ In Duitsland richt de arts en pedagoog Daniel Gottlob Moritz Schreber een volkstuinvereniging op om 'de bevolking op te voeden' en 'de volksgezondheid te verbeteren'. Volkstuinen hebben een sociale roeping en verdedigden de bestaande sociale orde: ze stelden de arbeiders in staat hun achterbuurt te ontvluchten, houden hen weg van de cabarets en stimuleren gezinsactiviteiten in deze groene zones. In sommige steden verschijnen de eerste urinoirs om de stad proper te houden.

.

.

[[Bestand:Leopold_ii_garter_knight.jpg|thumb|right|550px|De dertig jarige [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt zijn vader op in 1865 en regeert tot zijn dood in 1909.]]

=== 1865 ===
[[Bestand:Lewis_Carroll_(British,_Daresbury,_Cheshire_1832–1898_Guildford).jpg|thumb|550px|♣ 1865 Alice in Wonderland verschijnt. [[Alice Liddell]] (1852-1934) is de muze van [[Lewis Carroll]] (pseudoniem van Charles Dodgson) bij het bedenken van dit verhaal. Dodgson is een wiskundedocent in Oxford en ontmoet de veel jongere Alice Liddell in 1856. In datzelfde jaar fotografeert hij haar samen met haar twee zussen. Het leeftijdsverschil staat de vriendschap niet in de weg. Dodgson onderhoudt met Alice een levendige correspondentie en 's zomers gaan ze picknicken tijdens boottochtjes. In 1862 - het kind is dan tien - vertelt Dodgson tijdens zo'n boottocht een verhaal dat hij later uitschrijft als ''Alice's Adventures Under Ground'', een titel die bijna woordelijk lijkt op ''[[Alice's Adventures in Wonderland]]''. Als de publicatie verschijnt is het contact tussen Dodgson en de meisjes al twee jaar verbroken. Wellicht heeft dat te maken met Charles Dodgsons hobby. Behalve landschappen, skeletten en speelgoed portretteert hij graag naakte kinderen. Ouders geven hem toestemming, niettemin vindt de moeder van Alice het beter om de contacten te stoppen.  Edward Steichen selecteerde eén foto's van Alice is werd door  en opgenomen in de wereldberoemde tentoonstelling The Family of Man. In 1872 maken de drie zussen hun [[grand tour]] en in 1880 huwt Alice Liddell, krijgt drie zoons van wie de twee oudsten sneuvelen in de Eerste Wereldoorlog. Op deze foto uit 1558 is Alice verkleed in een bedelaarster. Was Carol een pedofiel of een psycholoog? Biografen zijn het oneens wat de al dan niet pedofiele status van Lewis Carol betreft. Het woord is pas na zijn dood uitgevonden en het biografisch oordeel schuift heen en weer. Sommigen spreken over ‘delicate handelingen’ waar anderen ‘plagerijen’ en de ‘liefdevolle herinneringen’ gebruiken. Vast staat dat de kamer van Carol vol speelgoed, puzzels en spelletjes staat, zijn schetsboeken tonen poserende meisjes met opgetrokken rok. Hij vraagt Alice om een haarlok en hij houdt van treinreizen vol kinderen. Zijn dagboek verhaalt dat hij vanaf 1877 jaarlijks een zomervakantie houdt in [[Eastbourne]]. Die zomer voelt hij aantrekking tot een coquette vijfjarige die na een ‘experimenteel bezoek’ niets anders doet dan huilen. Omdat het contact op niets uitdraait, troost hij zichzelf met een meisje dat ‘na een kennismaking van een paar minuten’ op zijn knie zit. Dodgson overtuigt zichzelf dat ‘de liefde van een kind’ even vluchtig is als ‘gehechtheid’. Net zoals voor alle Victorianen ziet hij de vluchtige kindertijd als een aparte tijdsfase van onschuld en naïviteit. In die dagen ontstaat in de hogere klasse echter een nieuwe leeftijdsfase waar Dodgson en de zijnen geen weet van hebben: de [[puberteit]]. Meisjes als Alice, uit de hogere middenklasse, ontdekken dat ze een paar jaar vrij zijn om zichzelf te zijn voor hun familie hen op de markt uithuwelijkt. Net zoals na de Middeleeuwen de kindertijd ontstond, ontstaat nu de puberteit. Zie P. ARIES.]]

.

* Een cholera-epidemie maakt 43.000 doden in het land, dat zijn er negen per duizend Belgen. In Europa gaat het om 1 miljoen slachtoffers.

.

* [[Leopold I van België|Leopold I]] overlijdt, [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt hem op.

.

* ♣ De Vlamingen J.I. de Beucker en H.J. van Hulle spreken tijdens een tuintentoonstelling het Nederlandse publiek toe en getuigen van een matige missiedrang om hun snoeiwijze en de leifruitcultuur bij 'de Hollander, in alles langzaam maar zeker' te introduceren. Boomkwekers in Amsterdam (Galesloot), in Heemstede, Dalfsen en Boskoop zijn enthousiast.

.

* ♣ De moord op [[Abraham Lincoln|Lincoln]] aan het einde van de [[Amerikaanse burgeroorlog]] zet [[Walt Whitman]] (1819-1892) aan tot een lofdicht met tuinseringen en een vallende ster als metafoor voor het vroegtijdige overlijden van de geliefde president. 'Toen de seringen voor het laatst in de voortuin bloeiden, / En de grote ster vroeg in de avond aan de westelijke hemel viel, / Treurde ik, en treuren zal ik elke nieuwe lente. / Immer terugkerende lente, je brengt me steeds de drie-eenheid, / Van seringen, bloeiend ieder jaar, vallende sterren in het westen, / En gedachten aan hem die ik liefheb.'   

.

* In New York vervangt een professioneel [[Brandweerkorps|beroepsbrandweerkorps]] van 300 man de vrijwilligers. Steden die zich geconfronteerd zien met grote branden, richten nadien vaak kwaliteitsvolle korpsen op met degelijk materiaal. Belangrijke ontwikkelingen in de brandweergeschiedenis zijn de komst van de [[brandweerauto]], de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

.

.

=== 1866 ===
.

* Het Brits Parlement richt de [[London Fire Brigade|Metropolitan Fire Brigade]] op.

.

* [[Alfred Nobel]] (Stockholm) vindt het [[dynamiet]] uit. 

.

* De ergste [[cholera]]-epidemie aller tijden teistert België en eist 46.000 doden. De 'blauwe dood' zorgt ervoor dat de kermis in Antwerpen uitgesteld of afgelast is.

.

.

=== 1867 ===
.

[[Bestand:Manet_-_Blick_auf_die_Weltausstellung_von_1867.jpg|thumb|550px|♣ Zicht op l'Exposition universelle de Paris van 1867 door de vijfendertig jarige [[Édouard Manet]].]]

* [[Karl Marx]] publiceert [[Das Kapital]].

.

* [[Pruisen]] richt de Noord-Duitse confederatie op.

.

* Het [[Strafwetboek]] vult het Napoleontische [[Wetboek van strafvordering]] aan als basis van het strafrecht.

.

* In Engeland verdubbelt de [[Reform Bill]] het electoraat* De aanleg van het Suezkanaal maakt het netwerk van bunkerhavens rendabel: stoomschepen vullen hun brandstof en het lot van de zeilschepen is beslist.

.

* [[Charles Baudelaire]] overlijdt in Parijs. Hij is midden de veertig.

.

* [[Pierre Michaux]] presenteert zijn Michauline of de [[hoge bi]] op de [[Wereldtentoonstelling van 1867|wereldtentoonstelling van Parijs]].

.

[[Bestand:Bruxelles. Palais de Justice LCCN2017659130.jpg|thumb|right|550px|Het Justitiepaleis in Brussel in 1890. De werken beginnen in 1866 - na de dood van Leopold I - en in 1867 maken de bewoners van de wijk Bovendael en de Marolle plaats voor de werken. Hun verhuis loodst hen naar de voet van de heuvel, waar de Marolle tot op heden ligt. Althans dat is wat de tegenstanders van de koning en de kranten als gerucht verspreiden. De waarheid is subtieler: het Justitiepaleis is gerealiseerd in de onteigende tuin van prins de Mérode, een kloosterdomein en een honderdtal omwonenden die een nieuwe woning kregen in Ukkel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEEK. ''Leopold II. Het hele verhaal'', Horizon, Antwerpen, 2020, p. 178-179.&lt;/ref&gt; Tegenwoordig spreekt de buitenlandse toeristische informatie liever over de Breughelwijk dan over de Marolle. Een achtergestelde wijk trekt weinig toeristen aan. De boosheid die in de jaren achttien-zestig ontstaat, krijgt mee voeding door de kostprijs van het gebouw (het koste zesmaal meer dan de oorspronkelijke begroting) dat bovendien erg avant-gardistisch overkomt. Het bezorgt [[Joseph Poelaert]] de spotnaam de &quot;schieven architekt&quot;, een ondubbelzinnig scheldwoord in het Marols. Het gebouw, het grootste ter wereld op dat moment is groter dan het de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome, staat op een symbolische plaats: op de vroegere galgenberg waar de beul misdadigers opknoopte. Het feit dat het paleis neerkijkt op de oude volkse Marollewijk maakt deze 'ode aan de rechtstaat' tot het symbool van de [[klassenjustitie]]. Hitler was er weg van. Inmiddels verbindt een lift hoog en laag, elite met volk. De wortels van de politie (rijkswacht, gendarmerie) in België, gaan terug op de Franse tijd vanaf 1796 als militaire politiemacht. In Nederland richt koning Willem I in 1814 de Marechaussee op als militaire structuur.]]

.

=== 1868 ===
.

* Eerste vakbondsbijeenkomst in [[Manchester]]: het [[Trade Union Congress]].

.

* Start van de aanleg van de Centrale Laan in Brussel. Later gaat die als de Anspachlaan door het leven, genoemd naar burgemeester Jules Anspach (1829-1879). Deze verkeersader komt er als antwoord op de overwelving van de Zenne tussen 1868 en 1871.

. 

.

=== 1869 ===
[[Bestand:Spoorweg1869.png|thumb|550px|♣ De Belgische staatsinspanning om de fruitboomsnoei en het tuinieren onder het volk te bevorderen, is grenzeloos. Op zondag kunnen de duizenden liefhebbers kosteloos boomsnoeicursussen volgen. Tuinmannen die hiervoor de trein nemen, genieten vijftig procent korting op hun kaartje en de intrede van de goedkope treinabonnementen doen arbeiders tijdens de week massaal pendelen. Op de spoorweg tussen Brussel en Leuven plant men in 1869 om langs beide zijden leihagen te plaatsen. Het project sterft een stille dood, in tegenstelling tot het idee van [[Joseph Kervyn de Lettenhove]]. De revolutie en de arbeidsonlusten van 1848 waren het resultaat van plattelandsvlucht en stadsverloedering, epidemieën en sociaal onrecht. Twintig jaar later, op 21 april 1869 stelt de katholieke parlementair de Lettenhove een plan van aanpak voor. Goedkope werkmanstreinen die het proletariaat laten pendelen tussen hun thuisbasis op het platteland en de stedelijke fabrieken of de koolmijnen, kunnen dit soort revoluties vermijden. Na de koninklijke goedkeuring (8 september) kan [[Alexandre Jamar]], de liberale minister van Openbare Werken aan de slag. Het systeem burgert geleidelijk in tot het zo evident is dat sommige plattelandsdorpen er overdag verlaten bijliggen. De gemiddelde proletarische pendelaar reist vele uren per dag. De overbevolkte konvooien zijn vies, bespuugd en vol rochel als een stinkend, vulgair en promiscue schouwtoneel. Vlamingen die in Henegouwen werken, leggen de langste afstanden af. Sommigen vertrekken voor drie uur 's morgens en zijn 's avonds laat thuis. En toch werkt het systeem. De socialistische [[Emile Vandervelde]] citeert een schrijnwerker uit [[Terhulpen]] die dagelijks naar Brussel pendelt. Zijn reis duurt uren en is uitputtend. Niettemin verkiest deze man de betere betaling en zijn plattelandswoning. De tuin die hij er huurt voor 150 frank per jaar is onvervangbaar. Zijn tuin biedt hem gezonde lucht en prima grond om er aardappelen en tarwe te telen. Een voorwaarde voor de werkmanstrein is dat er voldoende infrastructuur is. Acht jaar na de eerst treinrit heeft België 559 kilometer spoorwegen in staatsexploitatie. In 1860 telt het land meer dan 3.000 kilometer spoor, waarvan de staat er achthonderd beheert, de rest is in privéhanden. Het dichtbevolkte België krijgt zo het dichtste spoorwegennet ter wereld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RENAAT DE DEYGERE. ''Wel en wee van de werkmanstreinen.'' In: ''Knack Historia. De wondere historie van de trein,'' oktober 2021, p. 66-72.&lt;/ref&gt; De afbeelding komt uit ''Tijdschrift Boomteeltkunde'' van de in de vijf jaar eerder opgerichte ''Leeraarskring tot volmaaktere Boomteelkunde in België''.]]

.

* [[Hulpgevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Parijs]] is na vijftien jaar bouwwoede onder de leiding van baron [[Haussmann]] bankroet. Boekhouders brengen Haussmann ten val.

.

* De populaire [[Leopold II van België|Leopold II]] bezoekt [[Ekeren]] in de provincie Antwerpen. Vier jaar later zal hij er een standbeeld krijgen. Van de wanpraktijken in Congo is nog geen sprake.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Michael_Thonet.jpg|[[Michael Thonet]].
Bestand:Michael thonet, sedia a dondolo modello 1, disegno del 1860, esemplare del 1900 ca.jpg|[[Schommelstoel_nr._1|Schommelstoel nummer 1]]
File:Gevangene_met_.jpg|Gevangenen mogen geen enkel contact hebben met elkaar, ook niet tijdens de wandeling.
File:Railroad1860.png|Spoorweg, 1860.
File:Maria_Hendrika_of_Belgium,_Winterhalter.jpg|[[Marie Henriëtte van Oostenrijk]], tweede koningin der Belgen, omstreeks 1865.
File:Cicatrices_de_flagellation_sur_un_esclave.jpg|Een Mississippi-slaaf, 1863.
File:The_Funeral_MET_DT1931.jpg|[[De begrafenis]] - [[Édouard Manet]] Dit schilderij stelt waarschijnlijk de begrafenis van Baudelaire voor in 1867 op het [[Cimetière du Montparnasse]].
Gustave_Courbet_033.jpg|[[Gustave Courbet]] schildert Vincent van Gogh.
Bestand:Standbeeld_van_Leopold_II.jpg|Leopold II in Ekeren.
&lt;/gallery&gt;

;De Nadar galerij
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Félix Nadar 1820-1910 portraits Makhail Bakounine.jpg|[[Michael Bakoenin]]
Charles Baudelaire.jpg|[[Charles Baudelaire]]
Nadar 1.jpg|[[Sarah Bernhardt]]
Georges Clemenceau Nadar.jpg|[[Georges Clemenceau]]
Camille Corot-Nadar corrected.jpg|[[Camille Corot]]
Gustave Courbet.jpg|[[Gustave Courbet]]
Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix.jpg|[[Eugène Delacroix]]
Paul Gustave Dore by Felix Nadar 1855-1859.jpg|[[Gustave Doré]] (1859)
Alexandre Dumas Nadar.jpg|[[Alexandre Dumas, père]]
Franz Liszt by Nadar, March 1886.png|[[Franz Liszt]]
Jean-FrancoisMillet(Nadar).jpg|[[Jean-François Millet]]
Gerard de nerval.jpg|[[Gérard de Nerval]]
George Sand by Nadar, 1864.jpg|[[George Sand]] (1864)
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig in de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Otto von Bismarck at his desk.jpg|thumb|550px|De ''IJzeren Kanselier'' [[Otto von Bismarck]].]]

''' België slaagt er in neutraal te blijven tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Sinds de onafhankelijkheid van 1830 is het land neutraal en sinds 1839 en het verdrag van de XXIV artikelen is die neutraliteit verplicht. Samen met de grootmachten als garanten houdt België er een niet te verwaarlozen leger op na, althans in getalssterkte: honderdduizend man op vredesvoet, Frankrijk telt er 200.000, de Duitse vorstendommen 400.000. Dat in 1870 het grondgebied niet geschonden raakt, komt omdat Frankrijk noch Duitsland plannen hebben voor een opmars door België. De oorlog van 1870 versterkt dus het valse neutraliteitsgevoel en doet de politici niet focussen op internationale incidenten. De binnenlandse agenda kent in deze dagen vier spanningsvelden: dat van de stad versus het platteland, dat van de katholieken tegenover de antiklerikalen, het spanningsveld Vlaanderen-Wallonië en dat van arbeid en kapitaal. Die spanningen komen tot uiting in de industrialisatie, de schoolstrijd, het stemrecht en de taaleisen. Het door elkaar heen lopen van deze spanningsvelden, geeft België op een merkwaardige wijze stabiliteit. Als in 1904 de Duitse aanvalsplannen om door België te trekken bij een aanval op Frankrijk, uitlekken, dringen koning en legerleiding aan op meer militaire slagkracht en aandacht voor defensie. Een decennium later blijkt het too little en too late.'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=0DhbgJJ_M1s&amp;t=1032s '''BEELDFRAGMENT FRANS-DUITSE OORLOG'''] 

Tijdens het bekijken van het bovenstaande beantwoord je vragen zoals: Wie is Napoleon III? Welke technologische innovaties leiden het Pruisische leger in 1870 naar de overwinning? Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de [[Frans-Duitse oorlog]]? Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor en nadelen hebben de beide systemen? Waar werd de eenheid van Duitsland ondertekend en waarom.

.

.

=== 1870 ===
[[Bestand:15th-amendment-celebration-1870.jpg|thumb|550px|De Reconstructie of de wederopbouw is een periode van 1865 tot 1877 in de V.S. na de Burgeroorlog (1861–1865). Toen het noorden het zuiden overwon, kon het dit zuiden beschouwen als een vreemde natie. Dat dit niet gebeurde is te danken aan de Reconstruction. De Reconstructiewetten verdelen de zuidelijke staten in bezettingszones om de afschaffing van de slavernij te waarborgen. President Lincoln was pro en kreeg een kogel door het hoofd. Zijn opvolger deelde zijn standpunt en dat leidde tot spanningen met het Congres. President Ulysses S. Grant, de held uit de burgeroorlog en Rutherford B. Hayes waren Congresgezind. In 1877 verlaten de bezettingstroepen het zuiden waardoor de gelijkheid tussen blank en zwart verdwijnt en - hoewel in strijd met de grondwet - installeren de Jim Crow-wetten een segregatie van blank en zwart die tot de tweede helft van de twintigste eeuw aanhoudt.]]

.

* [[Charles Dickens]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=N9dB9BZWDBU FILM]'''

.

* [[Frans-Duitse oorlog]], de jonge Duitse natie bezet Parijs, ter vernedering van de Fransen. Hier ontstaat de [[revanche|revanchegedachte]]. Frankrijk wil wraak, dat zal hen in 1914 overhaast doen deelnemen aan de oorlog.

.

* Vanaf nu is ingevroren verscheping mogelijk. Dit zorgt voor een wereldwijde export van vlees.

.

* ♣ De geneesheer en botanicus [[Emile Vander Meersch]] (1840-1889) zet de landschappelijke eenheidsworst in Vlaanderen en de florale verschraling op de agenda. Oost-Vlaanderen is sinds de industrialisering een botanische woestijn. 

.

.
 
 
 '''Het land dat te laat kwam'''
 
 Om het stadshygiëneprobleem tegemoet te komen legt [[New York (stad)|New York]] in de zeventiger jaren zwembaden aan in de [[East River]] en in de [[Hudson (rivier)|Hudson]] voor de meest behoeftigen. Die mogen er enkel [[schoolslag]] zwemmen omdat deze zwemstijl de 'rotzooi opzij duwt' en niet doet opspatten. [[Duitsland]], in de literatuur bekend als het land dat te laat kwam, industrialiseert volop na [[1870]] maar kent de trend van het baden al sinds de jaren 1860. Het pas verenigde Duitsland industrialiseert nu zo gezwind het niet de tijd heeft zich te modelleren naar het [[Panopticum|panoptisme]]. Onder leiding van [[Otto von Bismarck]] blijft de feodaal agrarische machtspiramide het machtsmodel. Begin negentiende eeuw is de regio één van de armste in Europa. In [[1830]] woont tachtig procent van de bevolking landelijk, in 1895 is dit twintig procent. [[Berlijn]] telt in [[1848]] geen half miljoen inwoners. In 1914 is het een wereldstad. In 1861 werken 50.000 Duitsers in de machinebouw, in 1900 is dit een twaalfvoud. In de chemie vertwintigvoudigt het aantal arbeiders. De kolenproductie loopt van 1875 tot 1900 op van 34 tot 150 miljoen ton. De [[Frans-Duitse oorlog]] levert het land een buit die het bankwezen doet bloeien en het keizerrijk de evenknie van Engeland maakt. Aan de vooravond van 1914 overtreft de Duitse productie de Engelse. Het absolute gezag van de Pruisische koning-keizer en de rijkskanselier als topambtenaar beperken partijpolitieke invloeden en militariseren de maatschappij. Militaire termen doen hun intrede in het bedrijfsleven: investeringscampagnes, strategische visie, resultaatsanalyse. [[Max Weber]] ziet dit als jonge man met gemengde gevoelens tegemoet en is er de kroniekschrijver van. 
 
 '''Machtspiramide'''
 
 In de Weberiaanse machtspiramide hebben gezag en controle een andere aard dan in het panopticum van [[Jeremy Bentham]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''De cultuur van het nieuwe kapitalisme.'' Meulenhof, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Hoe hoger in de hiërarchie, hoe minder mensen iets te zeggen hebben. Hoe dieper, hoe machtelozer, met helemaal onderaan de [[kerker]], de [[lijfstraf]] en de [[repressie]]. Als in een legerstructuur krijgt in het laat negentiende-eeuwse Duitsland iedereen een vaste plaats en bij elke plaats hoort een taakomschrijving.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het Franse en het Engelse nationale eenwordingsproces resulteert in de negentiende eeuw in een fundamenteel andere staat dan Duitsland. Het Pruisische leger is het efficiëntste leger ter wereld, dankzij haar strakke hiërarchie. Terwijl veel Europese legers officierenposities verkopen, ongeacht hun kwaliteit, en soldaten slecht opleiden, regelt Pruisen de zaken goed.&lt;/ref&gt; In de piramide functioneer je door enkel te doen wat je is voorgeschreven. In het liberale model van [[Adam Smith]] ben je succesvol door meer te doen dan verwacht. Het militaire model straft als je je boekje te buiten gaat. De communicatie in het panoptisch model is rechtstreeks, in een piramide veranderen bevelen naarmate ze afdalen: het bevel van de generaal, past de staf aan en vertaalt het bevel in praktische uitvoeringbesluiten. Op het slagveld proberen sergeants, korporaals en soldaten er op hun beurt iets zinnigs van te maken. Allen gehoorzamen én interpreteren. Hoe groter het leger, hoe meer interpretatie.
 

.

=== 1871 ===
.

* De [[Frans-Duitse Oorlog]] wijst uit dat het Duitse geschut zeven kilometer ver schiet en dat de spoorwegen vanaf nu een rol in de oorlogsvoering spelen. De [[fortengordel Antwerpen|fortengordel van Antwerpen]] volstaat niet meer.

.

* ♣ [[Wilhelm I]] transformeert als eerste [[keizer]] van het nieuwe Duitse Rijk de provinciestad Berlijn tot een hoofdstedelijke metropool. De stad kende tussen het einde van de Napoleontische oorlogen en het midden van de jaren veertig een verdubbeling van de bevolking tot 400.000. De stad biedt onderdak aan het parlement, de Reichstag, trekt militairen en machtigen aan. In hun kielzog komt hun gevolg en de opportunisten. Tussen 1871 en 1890 verdubbelt de Berlijnse bevolking tot 1.6 miljoen mensen. Het merendeel onder hen is huurder. De uitdijende stad levert speculanten en grootgrondbezitters woekerwinsten op. Op de terreinen die ze verkopen komen mondaine buurten en goedkoop gebouwde en te duur verhuurde stadsappartementen. In de omliggende dorpen die de stad (voorlopig) niet opslokt blijven de huizen bescheiden, de kerken middeleeuws en de mentaliteit agrarisch. De tijd lijkt er stil te staan. Berlijn transformeert naar een stad van militaire opwinding, een intellectueel centrum en culturele verfijning. De tienduizenden militairen dragen tijdens en na de dienst hun uniform ten teken van goede smaak. De Friedrich-Wilhelm universiteit spuugt intellectuelen. Schopenhauer, Hegel, Marx en Engels studeren er. Vanaf 1888 bestuurt Friedrich Wilhelm II het rijk vanuit een barok paleis aan de Spree-oever. Zijn hofarchitect ontwerpt en bouwt tussen 1897 en 1904 het driehoekige Kaiser Friedrich museum. Duizenden hovelingen, projectontwikkelaars, bureaucraten, economen, administrateurs, ingenieurs, kunstenaars en bankbedienden doen het land draaien als een geoliede machine, tot de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Tot eind 1918 blijft het aantal inwoners van Berlijn stabiel, daarna gaat het opnieuw razendsnel: van 1,6 miljoen in 1918 tot vier miljoen eind jaren twintig. Er komt een tweede stadsuitbreiding met kanalen, wegen en parken. Siemens voorziet in de spoorlijnen met elektrische installaties. De [[Potsdamer Platz]] is hét stadsplein, de place to be en het drukste verkeersknooppunt van Europa. Het snelle en ironische Berlijnse [[staccato]]-dialect is er de weerspiegeling van: druk, vol file, lawaai en razernij. Geen wonder dat hier de eerste verkeerslichten komen. Het theater van [[Bertolt Brecht|Bertholt Brecht]] en [[Kurt Weill]], de dansmeisjes en de jazzclubs - in 1939 beschreven door [[Christopher Isherwood]] in ''Goodbye tot Berlin'' - geven de gouden jaren van de [[Weimarrepubliek]] vorm terwijl [[Fritz Lang]] met Metropolis waarschuwt voor de moderniteit. Bemiddelde Berlijners  willen weg van de Berlijnse drukte en verzengende zomerse hitte. Ze permitteren zich een vakantiehuis op het platteland terwijl een verlichte grootgrondbezitter zoals Otto Wollank de Eerste Wereldoorlog niet te boven komt zonder delen van zijn vierduizend morgen land te verkavelen, te verhuren of te verkopen. Eén morgen is zoveel land als een man met een os in een voormiddag ploegen kan – pakweg een kwart hectare. Om zich financieel staande te houden deelt Wollank zijn landgoed Gross Glienicke bij de Wannsee, op minder dan een uur autorijden vanuit Potsdam of Berlijn, op in goedgekozen percelen waarbij elke eigenaar of huurder zicht heeft op het meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Wollank koopt het terrein in het grensgewest Brandenburg in 1890. Advertenties prezen het aan als erg vruchtbaar waardoor Wollank bleef inzetten op de agrarische productie. Hij  legt een wijngaard aan, bouwt een stoommaalmolen, introduceert meststoffen en verdelgingsmiddelen. Er komt een steenfabriek voor de extra huizen, een crèche, later een kleuter- en een lagere school. Dankzij de pasteurisatie in zijn melkproductie verkoopt melk aan een Berlijnse winkelketen.&lt;/ref&gt; In het voorjaar van 1927 zijn in Berlijn betaalbare schaalmodellen van buitenhuizen te zien op een beurs. Ze aanpasbaar naar wens: het soort verwarming (de Alexanders kiezen een open haard die met een buizenstelsel het hele huis verwarmt), de elektriciteit, de isolatie, het aantal slaapkamers, de muurkasten, nissen voor de boeken, uitklapbare bedden en tafels, de keuken- en tuininrichting... alles is bespreekbaar. De familie Alexander kiezen een zalmkleurige zoldering, een aanbouw voor de chauffeur en kamers met uitzicht op het indrukwekkend kabbelende meer aan het tuineinde. Hun perceel is zachte zandkleigrond van dertig breed en tweehonderd diep. De afmetingen garanderen beheersing en privacy. Na een eerste inspectie van dokter Alfred Alexander en zijn gezin met hun open Mercedes volgen de vergunningen, het bestek, de tekeningen. Het ruimen en het effenen van het terrein en de bouwwerken volgen elkaar in een strak tempo op. Het boomkappen, het uitdunnen van de struiken en het weghalen van de vlezige wijnstokken duurt een week. Een oude eik, twee pijnbomen en een wilg blijven. Daarna illustreren houten paaltjes en de koord de huisomtrek. Verderop komt de beerput. De sleuf en de kelder krijgen een cementen en bakstenen fundering. Daarna volgen horizontale balken en de vierkante vertikalen, de kapspanten, het binnen-geraamte met de deur- en raamopeningen, de nissen en de zolderbalken. In 1927 zijn de Alexanders het eerste Joodse gezin in het dorp. Voor ze hun tuin en huis binnengaan, houden bij poort en voordeur een gebed. Aan de poort van het erf en aan de linkerdeurpost timmeren ze metalen kokers met een Hebreeuws perkament. De beschermende tekst uit [[Deuteronomium]] schenkt het huis en haar tuin regen voor het koren, de most, de olie en het gras op het veld. Zo kunnen ze groeten en vee kweken, eten en zich verzadigen zonder de verlokking van andere goden. Voor wie zich aan deze zonde overgeeft, sluiten de hemelpoorten zich waarop de regen en de opbrengsten wegblijven. Van buiten lijkt het huis bescheiden, gering van omvang en gaat het op in de omgeving. Wie er binnenkomt verwondert zich over de ruimte. Het eenvoudige leven in het weekendhuis bestaat uit slapen, eten en zwemmen in tegenstelling tot het altijd bezige Berlijn. Hun weekendhuis is met zijn tuin de anti-these van de Berlijnse moderniteit. Hout versus steen, compacte laagbouw van de  ontspanningsplek versus de volumineuze hoogbouw van hun statige huis, soberheid versus luxe, het uitzicht op de natuur versus cultuur, het rustieke meer versus de fontein, de zandweg versus de boulevard. Het frisse water versus de verzengende hoofdstedelijke hitte. Einde jaren twintig is Alfred hoofd van de Berlijnse orde der geneesheren. Onder zijn patiënten en kennissen: de natuurkundige nobelprijswinnaar [[James Franck]], acteurs [[Paul Wegener (acteur)|Paul Wegener]], [[Walter Hasenclever]] en de fotografe [[Lotte Jacobi]]. In acht jaar tijd komen er vijfentwintig Joodse gezinnen in de buurt wonen of logeren. Het gezinshoofd is bedrijfsleider, professor, rechter, bankdirecteurs, arts, tandarts of apotheker, accountant of advocaat, zanger of componisten, acteurs of filmster, er is zelfs een ijshockeyspeler. [[Albert Einstein]] en zijn vrouw genieten ook een weekendhuisje in de buurt en verderop heeft de schilder [[Max Liebermann]] heeft een stenen villa aan de Wannsee, net zoals de architect [[Erich Mendelsohn]]. Deze beau monde is goed voor een kwart van de dorpsbevolking. De oorspronkelijke dorpelingen zien het met lede ogen hoe deze vreemde kolonisten met hun auto’s, hun dure kleren en weekendfeestjes het landgoed inpalmen. Alfred slaat aan het tuinieren en graaft een langwerpig lapje zachte grond uit. Na het omspitten harken strooit hij in de bedden zaad: bonen, komkommer, sla en tomaat. Ernaast komt een rij asperges en pronkbonen. Hier, te midden van zijn groenten, zijn gieters en schoffels brengt Alfred zijn ochtenden door en bouwt hij een orangerie van twaalf meter diep met glazen tuimelramen op een fundering, met een haard en een schoorsteen. De orangerie is groter dan zijn weekendhuis. Aan de zoldering van de veranda hangt hij een klok die het middageten aankondigt. Bij de helling komt er een pomphuis met sproei installatie, een hok voor tuinstoelen en de boot en de fietsen, er komen terrassen, een keien pad, een tennisbaan, een parkeerplek, een houten conciergehuis, een kamer voor de dienstmeid (in het huis) en een garage. Met zijn wijde overhemd en zijn traditioneel Duitse [[lederhose]] noemt hij zichzelf samen met vele andere Joden een prima Duitser, een ‘aanvaarde’ Jood. Zijn medaille voor moed uit de Eerste Wereldoorlog is er het bewijs van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Eén op drie van de honderdduizend Joodse soldaten verdiende een onderscheiding tijdens WOI.&lt;/ref&gt; En de eerste Duitse grondwet uit 1871 is er de garantie van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Pruisen en Hannover erkennen Joden sinds 1812 en 1842.&lt;/ref&gt; Sinds 1871 en 1918 zijn Joden en de Duitsers gelijk. 

.

* In [[New York (stad)|New York]] opent [[George Huntington Hartford]] het eerste [[grootwarenhuis]] met een knalrode gevel en een kassier in een Chinese pagode. Als distributiesysteem is dit vergelijkbaar met wat [[Michael Thonet]] zal doen in de meubelmakerij, de lopende band van [[Henry Ford]] in de auto-industrie en de [[prefab]]-steden van Abraham, Alfred en Bill Levitt.

.

* De [[jezuïetenorde]] ontslaat [[Daens (film)|Daens]].

.

.

=== 1872 ===
[[Bestand:Plattegrond van Artis (1872) van P.H. Witkamp 01.jpg|thumb|550px|♣ Sinds haar oprichting in 1838 is Artis alleen toegankelijk voor de leden van het genootschap. Niet-leden bezoeken vanaf 1852 in de septembermaand de tuin voor een kwartje. In de jaren zeventig openen de deuren voor het brede publiek. De zoo heeft centen nodig, wil een aquarium en vraagt Amsterdam middelen. De stad stemt in op voorwaarde dat de tuin open is voor iedereen.]]

[[Bestand:Berthe_Morisot,_Le_berceau_(The_Cradle),_1872.jpg|thumb|550px|[[Berthe Morisot]], een bekende Franse impressioniste schildert 'De wieg' met een mijmerende moeder. Het is te zien in [[Musée d'Orsay]] in Parijs.]]

.

* [[Karl Marx]] en Engels in [[Den Haag]]

.

* In dit decennium vragen wetsdienaars om een politie bevoegd over België en gespecialiseerd in misdrijven en bewijs verzamelen. Het duurt tot 1919 voor het idee werkelijkheid is.

.

* Geboorte [[Johan Huizinga]]

.

* ♣ In [[Bernissart]] komt in het pomphuis een [[stoommachine van Newcomen]] (nu is dit de Geologische Tuin). 

.

* In de lente ontmoet de oplichter-ontdekkingsreiziger [[Henry Morton Stanley]] die eigenlijk John Rowlands heet, de zoekgeraakte dokter [[David Livingstone]] waar al jarenlang niets meer van vernomen was.

.

* ♣ Zonder veel richtlijnen of fondsen richt het congres [[Yellowstone National Park|Yellowstone]] in de [[Rocky Mountains]] op als het eerste nationale park en sticht de [[Harvard-universiteit|Harvard Universiteit]] het [[Arnold Arboretum]]. Theodore Roosevelt (president van 1901-1907) - een hartstochtelijk jager op groot wild – inzet hiervoor toont hoe 'wildernis' een beladen begrip is. De achttiende eeuw omschrijft haar als ruig en afschrikwekkend, eind negentiende eeuw is ze fascinerend en harmonieus. Nadat houtkap, nederzettingen en ontginningen de wildernis en de (wilde) indianen hebben getemd, ontstaat de herwaardering ervoor. De schrijver [[Henry David Thoreau]] (1817–1862) en de dominee en amateurbioloog William J. Long zijn er de pioniers van en een blijvende inspiratie voor natuurbeschermers. De zinsnede ‘In wildness [is] the preservation of the world’ vat hun gedachtengoed samen. Contact met de bestaansbronnen brengt zintuigelijk, psychisch en spiritueel welzijn. Het kamp van Roosevelt - republikeinen, overtuigd van de blanke superioriteit - geniet van een natuur vol avontuur, een toneeldecor waartegen de darwiniaanse competitie op leven en dood zich zonder mededogen afspeelt. Dieren zijn 'machines made of meat', zoals [[William S. Burroughs I|William S. Burroughs]] het formuleert. En dat tot ongenoegen van William Long en zijn de aanhangers. Die zien het wilde als een mystieke 'openluchtkapel' die contact met het transcendente mogelijk maakt. Longs boek 'Zonder geweer op jacht' is een doorn in het oog van Roosevelt. Hij noemt hen 'nature fakers', een bewoording die bleef hangen. Het is natuurliefde als these en als antithese. Hun polemiek kent begin twintigste eeuw een hoogtepunt, het spanningsveld blijft tot op heden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld'', Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 35-46.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Wie van de Kortijkse Broeltorens naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk wandelt, passeert de Guido Gezellestraat die uitgeeft op een groenperk met een Gezelles buste. Tegenwoordig krijgt het priesterbeeld bij momenten een groet van grapjassen die hem een studentikoos petje of een rode neus opzetten. Zijn het verwijzingen naar zijn homo-erotische verhoudingen en het daarbij horende machtsspel met zijn favoriete leerlingen uit zijn Roeselaarse periode in het klein seminarie tussen 1854 en 1860? In Kortrijk niets van dat. Gezelle is er onderpastoor met een eigen biechtstoel. Hij woont van 1872 tot kort voor zijn dood in de buurt van deze kerk. In deze dagen verdient een textielarbeider ongeveer tien frank per week en kost een uitvaart in deze kerk - een uitvaart 5de klas met gelezen mis - 14,50 frank. De Kortrijkse elite, aan de andere zijde van het sociale spectrum die zich een uitvaart eerste klas permitteert, dokt bijna 500 frank of meer met een exclusieve ceremonie in een barok decor als wederdienst. De middelklasse kiest tussen een uitvaart tweede klas (287,15 frank), derde klas (87,15 frank) of vierde klas (44,34 frank).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JULIEN VERMEULEN. ''Gezelle in context: taal, macht en identiteit.'' Guido Gezellekring, Kortrijk, 2021, p. 348.&lt;/ref&gt; 

.

.

=== 1873 ===
[[Bestand:QWERTY_1878.png|thumb|550px|De naaimachinefabrikant [[Remington Rand|Remington]] neemt in 1873 de schrijfmachine in productie met een [[AZERTY]] toetsenbord. De machine is toptechnologie, het klavier is een staaltje contraproductieve anti-technologie bedoeld om het schrijven van de typistes te vertragen omdat de machines blokkeren bij te snel tikken. Als de technische mankementen verdwijnen in de jaren dertig, is het letterbord zo ingeburgerd en zijn de belangen van de miljoenen typistes, hun lesgevers en de producenten zo gevestigd, dat een efficiënter toetsenbord er niet komt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JARED DIAMOND, vertaald door Conny Sykora. ''Zwaarden, paarden en ziektekiemen. Waarom Europeanen en Aziaten de wereld domineren'', Het Spectrum, Utrecht, 2000, p. 244.&lt;/ref&gt;]]

.

* ♣ MEE BEZIG // In de maand dat de [[Wereldtentoonstelling van 1873|Wereldtentoonstelling in Wenen]], de vijfde inmiddels plaatsvindt en Japan als opkomende industrie-natie haar tuinmotieven in Europa introduceert, crasht de Weense beurs. De stad kent een rampzalig jaar met een nieuw crisistype . Waar crisissen tot dan toe vooral de onderlaag treffen door het mislukken van de oogst of het uitbreken van besmettelijke ziektes, treft dit type de rijke, speculerende bourgeoisie. Het is de eerste crisis van de industriële revolutie en zadelt de middenklasse op met een identiteitscrisis die haar adellijke ambitie doet intomen. Het sociale vraagstuk en de eisen van de arbeiders zijn niet langer te negeren. Er komt aandacht voor arbeidsomstandigheden, de personeelsinbreng en de toegang tot kunst. Aandacht en nobele gedachten. [[Hier past een tekstje over Art Nouveau en haar collega's uit andere landen. ]] De Wiener Werkstätte zal hier vele jaren later een antwoord op formuleren door de bourgeoisie een eigen esthetiek te verschaffen en de werkomstandigheden aan te pakken (we zijn dan in de tijd van Taylor; zie verder). Het eerste nummer van Ver Sacrum zet de toon: 'Wij kennen geen onderscheid tussen (…) kunst voor de rijken en kunst voor de armen.' De [[Grote Depressie (1873-1896)|Beurskrach in Wenen]] luidt het begin in van een depressie die duurt tot 1896. Deze crisis wordt gezien als de eerste crisis van de 'rijken'. Crisissen van de armen (hongersnoden) zoals we die kennen jaren 1848 zijn zo goed als voorbij. Alhoewel, even na de beurscrash treft een zware choleraepidemie de arbeidersklasse. 

.

* In Engeland is de helft van alle grond in het bezit van 2250 personen door opheffing van kleine boerderijen en de omheining van woeste of gemene gronden ([[enclosure|enclosures]]). Aristocratische grondbezitters en het parlement stimuleren deze beweging tot ééngemaakte percelen via ruil, samenvoeging en afkoop. De grootste verliezer is de landarbeider die geen aanspraak meer maakt op zijn huis, tuin noch gemene gronden. De nieuwe percelen zijn omheind om duidelijk te maken dat de traditionele rechten niet meer gelden.  

.

* De theateropvoering van [[Emile Zola|Emile Zola's]] [[Thérèse Raquin]] is geen succes: tien opvoeringen, het is nog te vroeg voor het naturalisme in het theater. De aanval van Zola op het romantische theater wordt ervaren als een schandaal en choquant. 

.

.

=== 1874 ===
.

* [[Otto Lilienthal]] ontwerpt het eerste zweefvliegtuig.

.


* ♣ Frederick Law Olmsted maakt een plan voor de inrichting van het terrein van het Amerikaanse Capitool in Washington, D.C. met oprijlanen, paden, bomen, fonteinen en terrassen.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=z0glOYQBlSA 1875] ===
[[Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg|thumb|550px|Frederick Winslow Taylor.]]

[[Bestand:Paris_Opera_full_frontal_architecture,_May_2009.jpg|thumb|550px|Architecturale patisserie.]]

[[Bestand:G._Caillebotte_-_L'Yerres,_pluie.jpg|thumb|550px|♣ 1875 [[Gustave Caillebotte]] schildert [[L'Yerres, pluie|De Yerres, regen]], een smalle rivier met bomen bij lichte regen. Caillebotte is een kunstenaar die achteloos voorbijgelopen schoonheid in beeld brengt.]]

.

* De [[Opéra Garnier]] (architect [[Charles Garnier (architect)|Charles Garnier]]), een stedelijke slagroomtaart is na vijftien jaar bouwwerk (eindelijk) klaar. De Frans-Duitse oorlog van 1870 strooide roet in het eten van de bouwwerken. Dit is de kers op de taart van [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanns]] urbanisatie. De kostprijs bedraagt vier tot vijf keer deze van de Eiffeltoren. Tot in 1989 is dit de grootste Europese opera (11.000 m², breedte: 125 meter, lengte 173 meter, hoogte 73,6 meter met plaat voor meer dan 2000 toeschouwers en 450 artiesten).

.

* De première van [[Danse macabre]] van [[Camille Saint-Saëns]] kondigt het [[Fin de Siecle]] aan.

.

* [[Frederic Winslow Taylor]] (°1856 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1915) een Amerikaans ingenieur en de grondlegger van de wetenschappelijke bedrijfsorganisatie breekt na een handicap en een oogziekte met zijn rechtenstudie en wordt fabrieksarbeider in de Midvale Steel Compagny waar hij carrière maakt. Hij stelt vast dat de arbeiders minder presteren dan hun vermogen. De stijgende productiviteit die hij wil creëren moet ten goede komen aan de arbeiders en de werkgever, anders werkt het systeem niet. Het [[Taylorisme]] kreeg een slechte bijklank door het louter focussen op de verhoging van de productiviteit, bovendien waren zowel werkgevers en syndicaten tegen het principe. Het Taylorisme kenmerkt zich door vijf principes: 1. Overleg tussen werkgever en werknemer (systematische verbeteringen en technische vernieuwingen zijn dan mogelijk); 2. Het werk wordt in verschillende handelingen opgesplitst en gemeten in tijd) (arbeidsanalyse); 3. Voor elke taak de geschikte man; 4. Een systeem van premies en harde sancties; 5. Rust opnemen is noodzakelijk.

.

.

=== 1876 ===
.

* In Parijs strijden vrouwen voor stemrecht.

.

* [[Gevangenis van Ieper]] in werking.

.

* [[Alexander Graham Bell]] demonstreert de telefoon.

.

* Uitvinding van de [[verbrandingsmotor]] door [[Nikolaus Otto]].

.

* ♣ De Tuinbouwhal van de Wereldtentoonstelling in Philadelphia stelt exotische planten en tuinontwerpen tentoon aan miljoenen bezoekers.

.

.

=== 1877 ===
[[Bestand:Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg|thumb|550px|1877 [[Gustave Caillebotte]] schildert zijn [[Rue de Paris, temps de pluie]] en toont de stadsrenovatie van Haussmann en hoe de metropool [[vervreemding|vervreemdend]] werkt.]]

.

* Oprichting van de Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij, acht jaar voor het ontstaan van de [[Belgische Werkliedenpartij]].

.

* Oprichting [[leger des heils]] in [[Londen]].

.

* Creatie van Het [[Luchtspoor]], een viaduct door het centrum van [[Rotterdam]] naar België. Het is de enige spoorlijn in Nederland die dwars door een historische binnenstad loopt.

.

* ♣ Priester-dichter-leerkracht [[Leonard Lodewijk De Bo|Leonard-Lodewijk De Bo]] (1826-1885) een bekend West-Vlaams lexicograaf beklaagt met zijn gedicht 'De Wandalen in Vlaanderen' het verdwijnen van de Vlaamse flora.

.

.

=== [[Iguanodon bernissartensis-beenderlagen|1878]] ===

.

* Eerste machinale dakpan in Kortrijk.

.

* In een steenkoolmijn in [[Bernissart]] (de Fosse Sainte-Barbe) vinden  werkers skeletten van de [[Iguanodon]]. De volledige vondst is wereldtop. De skeletten zijn te bezichtigen in het [[Museum voor Natuurwetenschappen |Museum voor Natuurwetenschappen]].

.

* Tijdens een debat om kinderarbeid in de mijnen onder de twaalf jaar te verbieden, vindt de katholiek [[Charles Woeste]] het een Belgische eretitel, dat dit het enige Europese land is dat vrouwen- en kinderarbeid niet bij wet regelt in naam van de individuele vrijheid.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;KAREL VAN ISACKER. ''Mijn land in de kering 1830-1980. Deel 1, 1830-1914'', De Nederlandsche boekhandel, Antwerpen, 1978, p. 79-80.&lt;/ref&gt;

.

* W. Atlee Burpee &amp; Co. in Philadelphia opgericht, later het grootste postorderbedrijf voor zaden ter wereld.

.

.

=== 1879 ===
[[Bestand:JoanOfArcLarge.jpeg|thumb|550 px|♣ Na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 kent de symboliek van Jeanne d'Arc's in Frankrijk een revival. In haar geboortestreek Lotharingen schetst haar streekgenoot Jules Bastien-Lepage de maagd van Orleans vanaf 1875. Zijn schetsen monden in 1879 uit in een levensgroot portret in haar ouderlijke achtertuin. De schilder toont hoe Jeanne in 1424 een goddelijke oproep krijgt: de omvergeworpen stoel achter het spinnewiel, de opgesprongen Jeanne, de natte rand van haar jurk, haar spoor door de dauw van het onkruid terwijl de bijna doorzichtige heiligen Michael, Margaretha en Catherine op de achtergrond haar besluit afwachten. Het schilderij is 2,5 meter hoog en hangt in het Metropolitan Museum of Art, New York.]]

.

* In noord-Spanje, in [[Altamira (grot)|Altamira]] is er een toevallige ontdekking de prehistorische schilderijen. Nooit eerder hebben archeologen dit gezien. Velen concluderen dat het een kunstenaarsgrap is. Begin twintigste eeuw erkent de wetenschap de afbeeldingen als paleolitisch, daterend zo'n 16.000 jaar terug. 

.

* In de Barakken, een gehucht in [[Menen]] is er een volksopstand tegen de hoge voedselprijzen.

.

* [[Vincent van Gogh]] begint zijn proef als lekenprediker tussen mijnwerkers in Petit-Wasmes in de [[Borinage]] van [[Henegouwen]]. De armoede maakt hem depressief en tekent zijn verdere leven. Het 'koortsige, vermoeide en uitgemergelde' uiterlijk van de mijnwerkers treft hem, zo schrijft hij naar zijn broer [[Theo van Gogh (kunsthandelaar)|Theo]]. De mijnwerkersgezichten zijn 'uitgehold' en 'verouderd'. Om zijn solidariteit te betonen daalt hij in een schacht af, in de Charbonnage de Marcasse. Niettemin blijft hij, ook na het verplegen van de slachtoffers van een gasontploffing, een buitenstaander.

.

* [[Werner von Siemens]] bouwt de eerste elektrische spoorweg.

.

* [[Thomas Edison]] vindt de [[gloeilamp]] uit. 

.

* De ontdekking van zilvervoorraden in [[Aspen (plaats)|Aspen]] in [[Colorado (staat)|Colorado]] doet de twee houten barakken uitgroeien tot een stad. In een decennium tijd komen er straten, trams, watervoorziening, gaslicht, banken, een gevangenis, een hotel, een opera...

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Caillebotte_Rabotteurs_1875.jpg|Caillebotte, Rabotteurs uit 1875.
Bestand:David Livingstone by Thomas Annan.jpg|[[David Livingstone]]
Bestand:Henry_Morton_Stanley_1.jpg|[[Henry Morton Stanley]]
File:CFP Bismarck (1).jpg|Bismarck.
File:Saintsaens.jpg|[[Camille Saint-Saëns]].
File:Monument_Charles_Woeste_901.jpg|In [[Elsene]] staat een monument voor [[Charles Woeste]].
File:Panic_of_1873_bank_run.jpg|Bankrun op de Fourth National Bank in New York in 1873.
File:Börsenkatastrophe_Wien_1873.jpg|Beurskrach Wenen, 9 mei 1873. Illustratie uit ''Leipzig'', 21 juni 1873.
File:Pierre-Auguste_Renoir_023.jpg|[[Pierre-Auguste Renoir]] schildert [[De loge]].
File:Binnenrotte_1910.jpg|Het [[Luchtspoor]] is een spoorviaduct van 2,2 kilometer in de Spoorlijn Breda - Rotterdam door centrum Rotterdam.
File:Iguanodon.png|Tweevoetige eind-19e-eeuwse reconstructie van I. Bernissartensis.
File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|Huis waar van Gogh verbleef in [[Wasmes]] op een boogscheut van le [[Grand Hornu]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE DRIE: 1890-1914 =

[[Bestand:Menlo Park Laboratory.JPG|thumb|550px&quot;|In 1891 kwam de toen 28-jarige Henry Ford bij Edisons Illuminating Company werken. Een gerucht gaat dat Ford bezig is met auto-ontwerp en door Edison -die met de vuist op tafel slaat - aanmoedigt een autofabriek te starten.]]

'''De derde fase van de Industriële Revolutie laat zich niet eenvoudig begrenzen. Hier gaat het om paradigmatische ontwikkelingen met voorgeschiedenissen die samenvloeien en de samenleving gaan sturen. Wilhelm II is buitenmatig geïnteresseerd in landbouwmodernisering. Hij verordent dat boerderijen hun melk moeten pasteuriseren om het mond-en-klauwzeer te bannen. Vanaf de jaren 1890 geeft het rubber uit Afrika fietsen en auto's een comfortable ligging. Het vliegtuig en de film doen hun intrede. Elektriciteit laat zich voelen in het openbaar vervoer met de elektrische tram en in de openbare verlichting van grote steden. Karel Van de Poele (1846-1892) was uitvinder van de elektrische tram en concurrent van Thomas Edison. Van de Poele vraagt vanaf 1881 patenten voor elektrische uitvindingen aan, zo'n 444 in totaal. Hier gaat een periode van experiment aan vooraf. Op Kerstmis 1875 laat hij een elektrisch lampje branden en zo is hij sneller dan [[Thomas Edison|Thomas Alva Edison]]. In 1877 stort hij zich professioneel op de ontwikkeling van elektriciteit en een jaar later is hij Amerikaans staatburger. In juli 1879 demonstreert hij zijn verbeterde booglamplicht met de verlichting van het Adam Forepaugh's Circus. In 'The Detroit News' van 20 maart 1880 verschijnt een bijdrage over zijn licht. Hij sticht in 1881 de Van de Poele Electric Light Company, vervaardigt dynamo's en generatoren en concurreert met Edison in de zoektocht naar het te commercialiseren elektrisch licht. In die dagen verlichten welgestelden hun woning met gas. Dat stinkt, vormt een gezondheidsrisico en zorgt voor roet. Veel uitvinders denken over elektriciteit als verlichting en voor de aandrijving van toestellen. Zo ook Van de Poele. Hij begrijpt dat een gloeilamp een vacuüm nodig heeft, zodat de gloeidraad niet verbrandt. Van de Poele kiest het procédé van de booglamp terwijl Edison de gloeilamp ontwikkelt. Edison zou het pleit winnen. Niettemin maakte Van de Poele gloeilampen. Van de Poele krijgt 243 patenten. Naast patenten op de elektrische trams en treinen nam hij er op spoorwegwissels, verlichting, generatoren, motoren, elektrische- en elektromagnetische pompen, kabelbaansystemen, batterijen, elektrische hamers en steenboren, remmen en mijnbouwmachines. In de steden doet de elektriciteit haar intrede voor de Wereldoorlog, in dorpen is het wachten. In het late interbellum komen ook daar de stofzuiger, de wasmachine en centrifuge, het elektrische strijkijzer, de koelkast en de handmixer op de markt. Voor veel gezinnen blijven ze buiten bereik.'''

.

== De tachtiger jaren van de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px| ♣ (...)]]

[[Bestand:The_Gardeners'_chronicle_-_a_weekly_illustrated_journal_of_horticulture_and_allied_subjects_(1881)_(14803858713).jpg|thumb|550px| ♣ De gewoonte om gras kort te houden gaat terug op de Franse tuin in Versailles en de Engelse landschapsparken. Voor het park [[Blenheim Palace]] zijn in de negentiende eeuw, vijftig arbeiders met een zeis zonder ophouden bezig. Omstreeks 1830 ontwerpt de Engelse [[Edwin Beard Budding]] een gepatenteerde kooimaaier. Die maakt het grasveld tot een gelijkmatig en snel te maaien gazon. Het populaire voetbal en cricket stimuleren het gladde gras- en [[speelveld]]. Zo zorgde de grasmaaier voor een sportieve innovatiegolf bij het [[tennis]], de [[rugby (balspel)|rugby]], [[croquet]]...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANK MALCOM, PAUL ROEHRIG &amp; BEN PRING. ''What To Do When Machines Do Everything'', 2017, p. 168.&lt;/ref&gt;]]

.

=== 1880 ===
.

* In [[Hoogstraten]] wordt kasteel [[Gelmelslot]] omgebouwd tot landbouwkolonie.

.

* Ontdekking van de cholera-bacterie. De theorie van de miasmen of besmettelijke dampen schuiven wetenschappers stilaan aan de kant.

.

* De V.S. is de aantrekkingspool voor een migratiegolf.

.

.

=== 1881 ===
{{Panorama|Panorama mesdag.PNG|1200px|Het [[panorama Mesdag]] is 14 meter hoog met een omtrek van 120 meter. [[Hendrik Willem Mesdag]] (de [[Haagse School (schilderkunst)|Haagse School]]), gespecialiseerd in zeezicht, voltooit dit vergezicht op de [[Noordzee]], de [[duinen]], [[Den Haag]] en [[Scheveningen]] in 1881.}}

.

* De [[Citadel van Antwerpen]] is volledig gesloopt.

.

* [[Billy the Kid]] gedood door [[Pat Garrett]].

.

* [[Jack the Ripper]] slaat toe.

.

* [[Emile Zola]] publiceert zijn bundel ''Le naturalisme au théâter'' en pleit voor een theater dat op het [[positivisme]] van Comte gebaseerd is. Hij stelt de geloofwaardigheid van het theater, de tijdsbeleving van het stuk en de plaatsbepaling van de acteurs in vraag. 

.

.

=== 1882 ===
.

* Elektrische verlichting in [[New York (stad)|New York]].

.

* [[Antoni Gaudi]] begint de [[Sagrada Família|Sagrada Familia]].

.

.

=== 1883 ===
.

* ♣ De American Seed Trade Association opgericht door een bezorgde groep zaaigoedhandelaars: zaaigoedtarieven, portkosten op postorderzaden en onrechtvaardige schadeclaims zitten hen dwars. ASTA is een van de oudste handelsorganisaties in de V.S.

.

* Aanvaring tussen zeilstoomschip &quot;Cimbria&quot; en het stoomschip &quot;Sultan&quot; bij [[Borkum]]: 437 opvarenden komen om.

.

* Ontploffing kruitfabriek [[Muiden]] verwoest meer dan honderd woningen.

.

* Een storm bij het Waddeneiland [[Borkum]] doodt 121 vissers.

.

* [[Alfred Packer]], een ex-militair en berggids uit de V.S. wordt schuldig bevonden aan [[kannibalisme]].

.

* Op 17 maart zijn er op de begrafenis van [[Karl Marx]] elf mensen present. Friedrich Engels spreekt hen toe: ‘Zijn naam en werk zullen de eeuwen doorstaan.’

.

* De [[cholera]]-epidemie die dit jaar uitbreekt duurt tot 1885.

.

* [[Robert Koch]] een Duits medicus ontdekt de verantwoordelijke bacil voor [[tuberculose]]. Tot nu toe - en dat zou tot in de twintigste eeuw duren - denkt het volksgeloof dat het om een erfelijke ziekte gaat. In tegenstelling tot [[cholera]] vindt men deze ziekte niet vuil of verderfelijk maar nobel en [[aristocratisch]] die de [[genialiteit]] of artistiek talent boven brengt. [[Frederic Chopin]] (1810-1849), [[John Keats]] (1795-1821) en [[Niccolò Paganini]] (1782-1840) (over)lijden er aan. In het [[Fin de Siècle]] is het de mode om TBC te faken: nauwe kledij en bleke gezichten moeten de ziekte illustreren of suggereren. Denk aan het werk van [[Toulouse-Lautrec]]. In deze dagen heet [[social distancing]] gewoon een [[cordon sanitaire]]. De [[Elite|elite]] en het gewone volk, de [[burgerij]] en het [[proletariaat]] houden huis in gescheiden omgevingen. Engeland spreekt men over 'the great unwashed.' Personeel en politie bewaken de afstand tussen de beide groepen. 

.

.

=== 1884 ===
.

* ♣ Dominee [[Hilderic Friend]] (1852-1940) publiceert ''Flowers and Flower Lore'' over de negentiende-eeuwse geheime bloementaal. Een boeketje op de drempel van een Londens huis kan vrouwen tot opwinding of frustratie brengen. Geleverd door een anonieme koerier kan het boeket alle denkrichtingen uit. Om zot te worden. Waarom liggen de bloemen daar? Wie bestelde ze en welke betekenis dragen ze? Een [[Gardenia (geslacht)|Gardenia]] staat voor geheime liefde. Een [[Iris (godin)|Iris]] voor vriendschap en een Begonia waarschuwt: pas op. De vrouw pakt de bloemen op, snuift en determineert: [[Orchideeënfamilie|orchidee]], zinnia en [[gipskruid]]. Om zeker te zijn neemt ze het ensemble mee naar haar kamer en haalt haar boek van dominee Friend boven waarin ze de mysterieuze bloemensymboliek kan ontcijferen. Friends idee gaat terug op de brieven van [[Mary Wortley Montagu]] (1689-1762) die ze schreef aan haar vriend [[Alexander Pope]] tussen 1716 en 1718. Het bloemenboucet aan de voordeur in Londen, lijkt op een 'Turkse liefdesbrief'. Die vereist evenmin inkt of papier. Een tas volstaat. Elk voorwerp erin staan voor een woord of een zin: een parel, kruidnagel, een tulp of een roos, zeep en steenkool, een rietje...

.

* [[Gevangenis van Sint-Gillis]] in werking.

.

* Duitsland verwerft zijn eerste kolonies.

.

* [[Emile Zola]] schrijft [[Germinal (roman)]] als aanklacht tegen sociale wantoestanden.

.

.

=== 1885 ===
[[Bestand:Maison_du_Cygne_01.JPG|thumb|550px|In [[De Zwaan (Brussel)|dit huis]] op de Brusselse [[Grote Markt (Brussel)|grote markt]] wonen Karl Marx en [[Friedrich Engels]] bijeenkomsten bij van de [[Association Démocratique, ayant pour but l’union et la fraternité de tous les peuples]] en wordt in 1885 de [[Belgische Werklieden Partij]] opgericht. Op 26 september 1898 stelt het parket van Brussel een dossier samen 'De [[Brabançonne (volkslied)|Brabançonne]] uitgefloten door [[socialisten]] op de Grote Markt'. Een concert van de [[grenadiers]] is vanuit [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] onthaald op gefluit en het zingen van de [[Carmagnole]] en de [[Marseillaise]]. De eigenaar schreef een open brief aan de kranten geen socialistisch lokaal te zijn.]]

.

* De [[Belgische Werkliedenpartij]] (BWP) opgericht in het huis [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt in Brussel]]. Marx vierde hier oudejaar 1847-1848, net voor hij Brussel werd uitgezet. Marx stierf twee jaar geleden, in maart 1883.

.

* [[Vincent van Gogh]] schildert [[de aardappeleters]]; [[Emile Claus]] schildert zijn 'Oude tuinman'.

.

* De Britse Koninklijke Commissie onderzoekt de huisvesting van de werkende klasse.

.

* De ontdekkingsreiziger sir [[Henry Hamilton Johnston]] beschrijft het fenomeen 'senicide'. De [[Sarden]] van [[Sardinië]] vinden het een heilige plicht dat de jongeren hun oude familieleden doden.

.

* In [[Le Châtelet |Le Châtelet]] repeteren de acteurs van [[Emile Zola]]a voor [[Germinal (roman)|Germinal]]. De [[Censuur (informatie)|censuur]] legt de repetities stil.

.

* Tijdens de Congo-conferentie verwerft Leopold II Congo. Het koloniewerk heeft mensen nodig om de christelijke zending te volbrengen, missieposten op ter richten, ziekenhuizen en scholen te stichten… Het is de eeuw van de dierentuinen. Die moeten de belangstelling voor het Afrikaanse binnenland opwekken en de koloniale boodschap uitdragen.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok '''♥ BEELDFRAGMENT KONGO EN LEOPOLD II''' (110 Min.).]

.

.

=== 1886: sociale wetgeving ontluikt ===
.

* Onlusten in [[Wallonië]] wegens sociale wantoestanden; de [[Burgerwacht]] maakt doden in [[Charleroi]]. Dit leidt ertoe dat op het einde van het jaar de eerste sociale wetten ontstaan. 'In België zette '1886' een en ander in beweging' schrijft [[Dries Claessens]] in zijn ''Een geschiedenis van sociaal werk''. De parlementaire onderzoekscommissie windt geen doekjes om het 'arbeidersprobleem' en wijst op de noodzaak aan structurele initiatieven: Arbeiders zullen niet langer met levensmiddelen betaald worden maar in baar geld. Wetten op de vrouwen- en kinderarbeid en de arbeidsongevallen volgen. Stadssanering, sociale huisvesting, waterzuivering en rioleringen moeten de cholera indijken. Inspiratie vinden de Belgische parlementairen bij [[Bismarckmonument|Bismarck]] in Duitsland en (zelfs) Leopold II spreekt:

.

{{Cquote|'''Door hare werkzaamheden voorgelicht, zal Mijne Regeering ontwerpen tot belangrijke hervormingen indienen... het werk van vrouwen en kinderen te regelen, - de misbruiken te beteugelen die zich voordoen in het betalen van 't werkloon,- het bouwen van behoorlijke werkmanswoningen te vergemakkelijken, - bij te dragen tot de uitbreiding van de inrichtingen van voorzorg, ondnerstand, verzekering en pensioen, en te trachten de verwoestingen te bestrijden, door dronkenschap en zedeloosheid aangesticht.'''|[[Leopold II van België|Leopold II]]}}

. 

Alles heeft zijn tijd nodig, in 1903 komt de [[Arbeidsongevallenwet|wet op de arbeidsongevallen]]. 

.

* In de Amsterdamse [[Jordaan (Amsterdam)|Jordaan]] vallen 25 doden bij de [[Palingoproer]].

.

* In Gent wordt de Antisocialistische Katoenwerkersbond opgericht.

.

* [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) verhuist naar Frankrijk.

.

.

=== 1887 ===
[[Bestand:Max_Liebermann_Constantin_Meunier.jpg|thumb|550px| Op 4 maart van 1887 is er een [[grauwvuur|grauwvuurexplosie]] in de [[steenkoolmijn]] van La Boule in de [[Borinage]] die 120 mijnwerkers doodt. [[Constantin Meunier]] ziet hoe een moeder haar zoon herkent bij de doden. De tragiek maakt indruk. &quot;Het grauwvuur&quot; is er zijn expressie van. De originele plaaster bevindt zich in het [[Museum M|museum M Leuven]] (Nr. C/252), een bronzen versie in Brussel: KMS.]]

.

* België verbiedt het [[trucksysteem]] waarbij werkgevers hun arbeiders in natura (voedsel, kledij) betalen in plaats van in centen. Na de sociale onlusten (de burgerwacht maakt doden in [[Oostende]]) onderzoekt een ‘Commissie van de Arbeid’ de oorzaken. Dit onderzoek leidt – niet zonder moeite - tot de eerste, bescheiden, sociale wet op de bescherming van het loon: het verbod op lonen in natura, het verbod op de uitbetaling van lonen in herbergen en de subsidiëring van werkmanswoningen. Ook worden de eerste stappen richting sociaal overleg via de oprichting van nijverheids- en arbeidsraden genomen.

.

* In Antwerpen wordt tijdens de kermisdagen de fontein van [[Jef Lambeaux]] ingehuldigd op de plaats waar voorheen een vrijheidsboom stond die de Belgische onafhankelijkheid en de installatie van de democratie in herinnering brengt. De fontein toont de door [[Brabo]] verslagen reus Antigoon, een verhaal dat teruggaat op de vijftiende-eeuwse naamsverklaring van Antwerpen, beschreven door Willem van Berchem uit Nijmegen waarbij de Romein Silvius Brabo de toleisende reus Druwoen Antigoon verslaat, hem de hand afhakt en over het water werpt om het land tussen de Schelde en de Rijn, Brabant genaamd, vrij maakt. Vandaar: hand-werpen.

.

* [[Krupp (familie)|Alfred Krupp]] overlijdt. Hij is staalmagnaat (treinen en uitvinder van het naadloze wiel) en vooral wapenfabrikant (kanonnen met achterladers). Toen hij zijn familiebedrijf begon, telt het vijf werknemers. Bij zijn overlijden werken er 20.200 arbeiders.

.

* [[André Antoine]] (1858-1943) zet het [[Naturalisme|naturalistisch theater]] op de kaart. Als arbeider bij een gasbedrijf besluit hij na enkele spraakmakende amateur voorstellingen het Théatre Libre te leiden. Hij zal het in 1896 omdopen tot het Théatre Antoine. Antoine zal de geschiedenis ingaan omwille van zijn positivistisch idee, de mise-en-scène en de acteermodellen. Inspiratie vindt hij bij Denis Diderot en Victor Hugo. Voor Antoine is het natualistische drama gelijk gesteld met de dagelijkse rauwe realiteit: sociaal theater. De romantiek en de verbloemende verbeelding van de Verlichting, met glitter en praal schuift hij aan de kant ten voordele van verstand, logica, de confrontatie met de mistroostige werkelijkheid.

.

.

=== 1888 ===
.

* [[Jack the Ripper]] in Londen (de moorden van Whitechapel).

.

* In Duitsland start de regeerperiode van [[Wilhelm II van Duitsland|Willem II]].

.

* In [[Arles]] penseelt [[Vincent van Gogh]] zijn [[Caféterras bij nacht|Terrasse du café le soir]], Place du forum.

.

* De [[Geschiedenis van de fiets|fiets]] met luchtbanden en een ketting (zoals we die nu kennen) vervangt steeds meer de [[hoge bi]].

.

* De impressionistische beeldhouwer [[Auguste Rodin]] werkt [[De Burgers van Calais]] af op twaalf exemplaren: ze zijn onder meer te vinden in Calais, Parijs, Londen, Kopenhagen en Mariemont en New York. Het werk verwijst naar het elf maanden durende [[Beleg van Calais (1436)]] en de hongersnood die de stad tot overgave dwong. Zes prominenten willen hun leven aan de Engelse koning schenken als die de stad spaart. Met een hemd en een strop bieden ze [[Eduard III]] de stadssleutel. Hij spaarde hun leven.

.

.

=== 1889 ===
[[Bestand:Bismarck removing his helmet.gif|thumb|right|550px|[[Otto von Bismarck]] neemt zijn helm af.]]

.

* De burgerwacht neemt de Brusselse [[Nationale Schietbaan]] in gebruik.

.

* Een werfstaking in Londen leidt tot loonsverhogingen.

.

* [[Otto von Bismarck]] voert het staatspensioen in. [[Nieuw-Zeeland]] doet het al bijna twee decennia.

.

* ♣ Ook in Duitsland doet het fin de siècle zijn intrede. [[Theodor Fontane]] (1819–1898), een Duits dichter, roman- en balladenschrijver maakt de overgang van het realisme naar het symbolische naturalisme en schrijft een gedicht over een stervende landheer die in de nabijheid van het landgoed Gross Glienicke en de perenboom in diens tuin. Het is een lofzang op de landadel en hun vrijgevigheid. Het is zo populair in Duitsland dat menig scholier het instudeert. De landheer wil in zijn graf een peer om nieuw leven te scheppen. En in het derde jaar na zijn dood is het zover en ontspruit er een boom. 'En de jaren wisselen elkander steeds af / Allang al welft zich een perenboom boven het graf. 'Der Herr von Ribbeck auf Ribbeck im Havelland' is de volledige titel en is later in de DDR verboden.

.

* In België legt in een wet vrouwen- en [[kinderarbeid]] aan banden en de eerste sociale huisvestingswet stimuleert het verwerven van eigendom onder arbeiders. De [[ASLK]] stelt goedkope leningen ter beschikking en zorgt wellicht voor de geboorte van de Belg met de baksteen in de maag. Dit leidt tot een explosieve groei van het aantal arbeiderswoningen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DRIES CLAESSENS. ''Een geschiedenis van sociaal werk.'' Epo, Berchem, 2017, p. 151.&lt;/ref&gt;

.

* Op de honderdste verjaardag van de [[Franse Revolutie]] pakt de wereldtentoonstelling uit met de [[Eiffeltoren]]. Het aantal bezoekers is ongezien. Het is het toppunt van het optimisme: hoger, hoger, hoger. De toren meet 324 meter. Ter vergelijking: de [[Empire State Building]] uit 1931 is er 386. Tot nu toe bouwen architecten hoogstens zes of zeven verdiepingen zoals in beluiken of in een [[panopticon]]. Uitzondering zijn enkele vroege wolkenkrabbers in Chicago. De [[Monadnock Building]] die tussen 1889 en 1893 verrijst, bestaat met zijn 17 verdiepingen aan de Noordzijde uitsluitend uit metselwerk van bijna twee meter dik aan de basis. Omdat het metselwerk wegzakt, opteerde de architect vanaf 1891 voor staal. 'Monadnock' is de naam voor een alleenstaande berg te midden van het laagland. Dit is het begint van de wolkenkrabbertijd. Tot 1910 blijft het aantal verdiepingen beperkt tot vijftig. Het stalen skelet van de Eifeltoren is te lezen als de binnenkant van de wolkenkrabber en een eerbetoon van [[Gustave Eiffel]] aan een eeuw Franse Revolutie. Een jaar na dit toppunt van kunnen sijpelt het [[pessimisme]] stilaan de maatschappij binnen. 

.

  
 .
 
 ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=lyHBkNvs7Ag '''BEELDFRAGMENT DAENS KLASSENVERSCHILLEN''']
 
 .


.

.

;Kijken

[[Bestand:Vincent van Gogh in Paris Montmartre.webm|{{Largethumb}}|Researcher Nienke Bakker of the [[Van Gogh Museum]] shows how Van Gogh experimented with new painting techniques in Montmartre.]]

&lt;gallery&gt;
Bestand:Construction tour eiffel.JPG|Juli 1887: Bouw metalen stoelpoten
Bestand:Construction tour eiffel2.JPG|December: Montage steunpilaar eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel3.JPG|Maart 1888: Constructie horizontale balken middensteigers
Bestand:Construction tour eiffel4.JPG|Mei: Montage pilaren boven de eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel5.JPG|Augustus: Bouw tweede etage
Bestand:Construction tour eiffel6.JPG|December: Bouw stuk tussen 2de en 3de etage
Bestand:Construction tour eiffel7.JPG|Maart 1889: Montage derde etage
Bestand:Construction tour eiffel8.JPG|Eind maart: Het resultaat
Bestand:Paris_1889_plakat.jpg|Affiche wereldtentoonstelling
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

== A-Vragen ==
.

V&amp;S.Leg uit: Industriële Revolutie, Glorious Revolution, Franse Revolutie, Amerikaanse Revolutie, Le Grand Hornu, Bois du Luc, Jacob Riis, Georges-Eugène Haussmann, boulevard, 1688, 1789, 1815, 1830, 1848, Willem 1, Arc de Triomphe, Metro Maalbeek, het Communistisch Manifest, Karl Marx, Friedrich Engels, stoommachine, James Watt, Lieven Bauwens, clochard, het Belgisch paleis der Natie, het park van Brussel, het Koninklijk paleis van Brussel, badkamer, station Brussel Centraal, filantroop, liberalisme, socialisme, communisme, Adolf Daens, Rerum Novarum, de sociale kwestie, het Justitiepaleis in Brussel, de Marolle, Joseph Poelaert, absolutisme, ambachten, aristocratische denken, burgerij, democratie, volkssoevereiniteit, discipline, feodale standenstaat, Jeremy Bentham, kapitaalbezitters, loonarbeiders, manufacturen, massaproductie, Noord-Amerika in 1776, panopticum, proletariaat, revolutie van 1848, take off, Verlichting, vooruitgangsgeloof, vrijheid en gelijkheid.

.

.

== B-Vragen ==
.

* V&amp;S.Welke vijf oorzaken noemt Johan Op de Beeck die aanleiding geven tot de Belgische Revolutie in 1830?

.

* V.Welke technologische innovaties zorgden dat het Pruisische leger in 1870 onoverwinnelijk leek? 

.

* V&amp;S.Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de Frans-Duitse oorlog? 

.

* V.Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor- en nadelen hebben de systemen?

.

* V&amp;S.Wat wordt bedoeld met 'De tijd van de revoluties?'

.

* V&amp;S.Welke problemen stellen zich als een oude, middeleeuwse stad in de negentiende eeuw industrialiseert? Hoe worden die problemen opgelost?

.

* V&amp;S.Toon aan hoe de Brusselse stadsplanning de moderne grondwet uit 1830 illustreert.

.

* V&amp;S.Leg uit en verklaar. De Industriële Revolutie start behalve in oude stadskloosters en in burchten zonder militaire functie ook in nieuw daartoe aangelegde plaatsen. Geef van beide gevallen voorbeelden.

.

* V&amp;S.In de negentiende eeuw is er een functionele scheiding tussen het proletariaat en de bourgeoisie. Hoe zorgt men ervoor dat beide klassen niet met elkaar in contact komen. Waarom is dit?

.

* V&amp;S.Werk uit: Na de revolutie van 1848 pakt baron Haussmann de stadsrenovatie van Parijs stevig aan. 

.

* V&amp;S.Kan je enkele principes aangeven die volgens Foucault, aan Jeremy Benthams Panopticum ten grondslag liggen? Kan je de principes met voorbeelden uit het hedendaagse debat rond veiligheid/welzijn illustreren? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Volgens Foucault betekent Jeremy Benthams Panopticum de bekroning van een nieuw type machtsuitoefening dat zich in de zeventiende en achttiende eeuw langzamerhand in Europa ontwikkelt. Kan je voorbeelden geven met betrekking tot de hedendaagse menswetenschappen?

.

* V&amp;S.Jeremy Benthams Panopticum is een nieuw type macht die zich in de zeventiende en achttiende eeuw ontwikkelt. Wat bedoelt men met deze disciplines?

.

* V&amp;S.De disciplines, en de daarmee gepaard gaande testen en examens (toetsingspraktijken) liggen aan de basis van de menswetenschappen. Kan je deze stelling toelichten en met voorbeelden illustreren? 

.

* V&amp;S.Wat onderscheid het kerkersysteem van het panopticon? Hoe verhouden beide systemen zich tot elkaar?

.

* V&amp;S.Aldus Michel Foucault heeft het begrip discipline drie betekenissen. Leg dit uit en illustreer dit met voorbeelden.

.

* Maak een vergelijking tussen het panopticum zoals Jeremy Bentham het in de jaren negentig van de achttiende eeuw beschreef en de internetmaatschappij zoals we ze nu kennen.

.

* V&amp;S.Wat Bentham betreft moet het panoptisch model zich niet beperken tot de gevangenis. Hoe ziet Bentham dit panopticon in werking dat de mens van de wieg tot het graf kan begeleiden?

.

* V&amp;S.Kan je de principes uitleggen waarop een panopticum is gebaseerd?

.

* V&amp;S.Bespreek volgend citaat. Waar heeft A. Loontjes het over? In welke stad speelt dit tafereel zich af? 'Men moet er door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. (…) De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!'

.

* V&amp;S.Leg uit: Baron Haussmann pakt het na de revolutie van 1848 stevig aan. 

.

.

== C-Vragen ==
.

* Welke tuintypes ontwaar je in de negentiende eeuw die een duidelijk verband tonen met toenmalige maatschappelijke ontwikkelingen. [Voor de duidelijkheid: het gaat om het verdwijnen van de binnentuinen en de komst van de beluiken, het stadspark als de tuin van het liberalisme (vrijheid voor een elite), de tuin van het socialisme zoals Le Grand Hornu die de gelijkheid beklemtoont, de katholieke volkstuin en de koloniale tuinen.

. 

* V&amp;S.Wat onthou je uit [https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok deze reportage] over Congo? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Boulevards hebben diverse functies: economisch (transport), sociaal (hygiëne), cultureel (theaters) en militair/politiek.

.

* V&amp;S.In Le Grand Hornu, aangelegd vanaf 1810 - voor auto's en treinen was het nog veel te vroeg - stellen we vast dat de straten er erg breed zijn, goed te overschouwen en dat op de straathoeken de huizen groter zijn. Hoe is dat te verklaren?

.

* V&amp;S.Wat kan je vertellen over deze quote: 'Een spook waart door Europa, het spook van het Communisme' en wat weet je over dit citaat: 'Proletariërs aller landen verenigt u.'

.

* V&amp;S.De Belgische spoorwegen ontwikkelen zich vanaf 1835. Als de revolutie van 1848 aanbreekt beschikt het land over een zich uitbreidend spoorwegnet. Waarom is België er als de kippen bij om deze nieuwe technologie te gebruiken, en hoe reageert de katholieke geestelijkheid daarop?

.

* V&amp;S.Wat zou Karl Marx bedoelen als hij stelt dat de kapitalistische ideologie bestaat uit vrijheid, gelijkheid en Bentham?

.

* V&amp;S.Leg uit: de statistiek is de wetenschap van de staat die ontstaat in de negentiende eeuw.

.

* V&amp;S.Leg uit: Een panopticum bereikt zelden zijn doel. Waarom blijft het dan bestaan? (Geen vraag voor 2019).

.

* V&amp;S.Leg uit: Detentie leidt tot recidive.

.

.

== D-Vragen ==
.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Iishmarx.jpg
Bestand:Friedrich_Engels_(1891).jpg
Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg
Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg
Bestand:GtExhib1851.jpg
Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Bruxelles._Palais_de_Justice_LCCN2017659130.jpg
Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Grand-Place_-_Maison_du_Cygne_-_01b.jpg
Bestand:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg
Bestand:Henry_Dunant.jpg
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg
Bestand:Edith_Cavell.jpg
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= BRONNEN EN REFERENTIES =

== Verder lezen ==
.

* BEATRICE DE GRAAF. ''Tegen terreur. Hoe Europa veilig werd na Napoleon'', Prometheus, Amsterdam, 2018.
.

* MARC ELCHARDUS Ea. ''De opstand van de intellectuelen. De Franse Revolutie als avant-première van de moderne cultuur'', Pelckmans, Kapellen, 1989.

.

* SIMON SCHAMA. ''Kroniek van de Franse Revolutie.'' Olympus, sp. 2000.
.

* STAF SCHOETERS. ''De Wegen naar Ontvoogding''. BMP Literair, Antwerpen, 2002.
.

* JOOST WELTEN. ''In dienst voor Napoleons Europese droom. De verstoring van de plattelandsgemeenschap in Weert'', Davidsfonds, Leuven, 2007.

== Referenties ==
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>2jh1b3d96b1jlybvv2kdh15sliemfa9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431754</id>
      <parentid>431752</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1884 */</comment>
      <origin>431754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206691" sha1="owun86airmdrmip4ummo2vvgk4o1t77" xml:space="preserve">[[Bestand:'Owd_Shevvield'.jpg|thumb|550px|Na 1740 doen innovaties in de staal- en bestekindustrie de plaats Sheffield uitgroeien tot industriestad. Tot op heden is Sheffield gekend als het 'grootste dorp van Engeland'.]]

[[Bestand:Quartier du Deuvelshoek, couloir sud de l'impasse de la Perle d'Amour - Jacques Carabain.jpg|thumb|550px|De verdwenen Paarlemoergang in het Deuvelshoekquartier, door [[Jacques Carabain]] eind negentiende eeuw in Brussel. In 1904 beschrijft [[Léopold Courouble]] de Zenne vanuit zijn tuin. Het is een nostalgische terugblik op zijn kindertijd, een terugblik op een betoverde tuin die vijftig meter lang aan de Zenne grenst. Langs de andere oever van de Zenne, die diep beneden langs de tuin stroomt kijkt de schrijver uit op huizen die hij bekijkt als 'een zwarte puinhoop, een ets van houten krotten op ontelbare pilaren, verrot, smerig, elkaar uit het lood stotend, en waarlangs de kleine raampjes met hun gebarsten en smerige ruiten in alle seizoenen in prachtige lompen pronkten.' 's Winters stromen brouwsels langzaam door de Zenne. Hun geurige nevels blijven hangen; de Zenne is een open riool. Courouble heeft het over zwaar, slibachtig water vol manden, stro, hoeden, gezwollen aas en ratten 'behaard als otters, rondzwemmend, hun vacht uiteen gespreid en drijvend, een lang kielzog makend.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEOPOLD COUROBLE. ''La Maison espagnole.'' J .Lebègue &amp; Cie, Brussel, 1904.&lt;/ref&gt; ]]

[[Bestand:Brussel_-_Ooievaarsstraatje.jpg|thumb|550px|right|Brussel, het Ooievaarsstraatje.]]

[[Bestand:1939_Impasse_Saint_Jacques_dessin_par_Léon_van_Dievoet_15_août_1939.JPG|thumb|550px|right|De Sint-Jakobsgang door [[Léon van Dievoet]] in 1939.]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL III'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1789-1890'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Het eerste deel focuste op de Franse Revolutie, deel 2 op  [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6ba|de Belgische Revolutie, 1815-1830]] en dit op de industriële.'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL III. INDUSTRIËLE REVOLUTIE: 1763-1890'''&lt;/span&gt;

{{Cquote|'''De ervaring uit de periode van 1848 tot 1864 toont zonder twijfel dat coöperatieve arbeid, hoe excellent en nuttig ook, nooit de groei of de monopolies van het kapitaal kan stoppen, als ze zich beperkt  tot een kleine kring van occasionele ondernemingen van private arbeiders.'''|[[Karl Marx]]}}

.

'''Charles Dickens, Friedrich Engels en Alexis de Tocqueville zien Manchester als oermoeder: het is een industriële machinerie die de beschaving omzet in barbarij. Manchester en zijn soortgenoten schokken: viezigheid, gruwelesthetica, kabaal, sociale wantoestanden, stank... het lijstje is eindeloos. Niets doet de tijdgenoot nog denken aan de eeuwenoude stabiele stadstructuur. De Belgische [[industriële revolutie]] bij het begin van de negentiende eeuw volgt kort na de Engelse en is de eerste op het vasteland. Ze doet de eeuwenoude [[ambachten]] en de van recentere datum opgerichte manufacturen verdwijnen. De [[Take-off|take off]] markeert de industrialisatie in Engeland vanaf 1763. In deze eerste fase (die in Engeland tot 1790 duurt) veranderen fabrieken pre-industriële-dorpen in kleine steden. Schoorstenen kenmerken de nieuwe economie en gaan het middeleeuwse stadsbeeld domineren zoals in [[Sheffield]], [[Manchester]] en [[Gent]]. Op andere locaties duiken steden als uit het niets op zoals [[Le Grand-Hornu]] en [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]]. Dit soort industriesteden zijn vrijwel uitsluitend te bekijken vanuit het perspectief van de fabriek, waar de ondernemer naast zijn fabriek woont - patriarchaal ondernemerschap heet dit - en instaat voor aanvaardbare werkplekken en nooit eerder geziene arbeiderswoningen. De mijnsite van Bois du Luc die sinds het einde van de zeventiende eeuw steenkool uit de ondergrond haalt, plaatst haar eerste stoommachine in 1779. Omstreeks de eeuwwisseling is het Samber- en Maasbekken de meest geïndustrialiseerde regio in Europa en start [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] in Gent met zijn door stoom aangedreven [[Spinning Jenny]]. In korte tijd krijgt de stad de bijnaam ‘het Manchester van het continent’ en dat is niet optimistisch bedoeld. Vanaf 1803 schakelt Engeland over op massaproductie en richten particuliere kapitaalbezitters zich op de anonieme wereldmarkt. In datzelfde jaar bezoekt Napoleon Bonaparte Lieven Bauwens’ katoenfabriek in het Kartuizerklooster bij het Fratersplein. Zo kenmerkt de negentiende eeuw zich als uitloper van de Verlichting: de overtuiging dat de samenleving maakbaar is, domineert. Techniek, wetenschappelijke vorderingen en onderzoek illustreren dat vooruitgangsgeloof, al blijven de verworvenheden voorbehouden voor een welstellende klasse. Naast de [[burgerij]] ontwikkelt zich het [[proletariaat]] als nieuwe klasse.'''

.

= VOORBEREIDENDE FASE: 1763-1800 =

[[Bestand:Prof_W_W_Rostow_(VS)_geeft_persconferentie_over_zijn_boek_The_World_Economy,_Bestanddeelnr_929-8997.jpg|thumb|550px|Professor W.W. Rostow geeft een persconferentie over zijn boek ''The World Economy''.]]

.

[[Walt Whitman Rostow]] (1916-2003), een econoom aan het [[Massachusetts Institute of Technology]] faseert de geschiedenis in vijf stadia: (1) de traditionele maatschappij, (2) de voorbereidende fase, (3) de take off, (4) de ontplooiing tot maturiteit en (5) de fase van de massaconsumptie. Rostow, een raadgever van president [[John F. Kennedy|Kennedy]], gebruikt het jargon van de maanrace voor de economische, politieke en sociale geschiedenis waarbij de 'take off' de doorbraak of de lancering van de industriële revolutie aanduidt. De take off verschilt van land tot land: Groot-Brittanië: 1763-1803, België: 1801-1830, Frankrijk: 1830-1860, Verenigde Staten: 1845-1860, Duitsland (in de literatuur omschreven als het land dat te laat kwam): 1850-1875, Nederland: 1860-1890, Japan: 1875-1900, Rusland: 1890-1914.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VERSCHAFFEL H., DE VROEDE M. &amp; HEUS J. ''Beschavingen 5''. Plantyn, Antwerpen, 1993, p. 105.&lt;/ref&gt; De [[fasentheorie van Rostow|fasentheorie]] ontwikkelt hij tijdens de [[Koude Oorlog]] in zijn ''The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto'' (1960). De subtitel suggereert dat de 'eerste wereld', Europa en de VS deze ontwikkeling in de [[Derde wereld|derdewereldlanden]] diplomatiek of militair kunnen stimuleren. Na de &quot;take-off&quot; komt de welvaart ook daar als vanzelf. Zijn werk wijkt af van de centrum-periferie modellen zoals de [[wereld-systeemtheorie]] van [[Immanuel Wallerstein|Wallerstein]]. In 1763 of 1764 repareert en verbetert James Watt een Newcomen-stoommachine. In 1769 komt het patent en in 1774 begint hij samen met de ondernemer Matthew Boulton een bedrijf in Soho (bij Birmingham) dat stoommachines produceert. Het voordeel van stoommachines ten aanzien van water- en windmolens is, dat hun energie (uitgedrukt in paardenkracht!) overal en om het even wanneer te produceren is. Als Lieven Bauwens (1769–1822) uit de Gentse Waaistraat, waar zijn ouders een leerlooierij leiden, gaat op zijn zeventiende naar Groot-Brittannië om zich te bekwamen in het moderne leerlooien. Na zijn terugkeer in 1789 is de kwaliteit van zijn product zo hoog dat hij concurreert met de Engelsen en mag leveren aan het Franse leger. Omdat Groot-Brittannië de katoenmarkt monopoliseert met de spinmachine, de Mule Jenny (uit 1779) neemt hij het risico, om aan de vooravond van de negentiende eeuw tijdens 32 reizen allerlei machineonderdelen en gekwalificeerd personeel het continent in te smokkelen. Daarna bouwt hij in het Gentse Kartuizerklooster de machines. Naast het machineatelier komt een katoenspinnerij. Daar schakelt hij gevangenen, daklozen, werklozen en bedelaars als goedkope arbeidskracht in. Als burgemeester laat hij hen oppakken om in het 'correctiehuis' in de Rasphuisstraat voor hem te werken. De stad groeit uit tot een tweede Manchester. In 1805 koopt Bauwens de Norbertijnerabdij van Drongen waar hij het Gentse scenario herhaalt. Napoleon, een jaargenoot uit 1769 sleept Bauwens mee in zijn val. Bauwens gaat failliet in eind 1814, zeven maanden voor Waterloo. Napoleon overlijdt in 1821, Bauwens in 1822, respectievelijk 51 en 52 jaar.

.

= DE EERSTE FASE: 1800-1848 =

.

[[Bestand:Houses_seen_from_the_Back_-_My_Dream.jpg||thumb|550px|Zoals vele anderen schildert [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) de 'achterhuizen' eind negentiende eeuw. [[A. Loontjes]] beschrijft in zijn '''Geschiedenis van Kortrijk I.''' hoe hij het beluik ervaart. '...door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. Hier spelen en vechten havelooze kinderen, met besmeurde gezichtjes, die bij uw verschijnen, plots hun spel staken om u te bezien met groote ronde oogen van onder tot boven. De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!  Hoe kunnen ze daar in leven blijven? En welke miraculeuze behendigheid is er in geslaagd al dat verschillend gerief op zoo’n kleine ruimte te schikken! Boven uw hoofd, in ’t lage gebarsten plafond, een valdeur of slechts een donkere peilloze opening. Tegen den muur staat een ladder geplakt. Die zal men ’s avonds schraag in de opening plaatsen om naar boven te klauteren. Naar boven… Is daar wel een boven? Ga er maar eens op, Mijnheer!... En daarvoor betalen wij 150 fr. Te maande! … Wilt ge eens het boekje zien?']]

[[Bestand:Sint-Rochusgang_in_Brussel_(aquarel_van_Jacques_Carabain,_1894).png|thumb|550px|right|De Sint-Rochusgang in Brussel (aquarel van [[Jacques Carabain]], 1894)]]

[[Bestand:Beluikingent_25-07-2008_15-26-12.JPG|thumb|550px|right|Cité Delacroix in Gent.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_uit_reeks_over_Brussel-_Koer_van_de_Regenbooggang.png|thumb|550px|rightAquarel van Jacques Carabain, De koer van de Regenbooggang.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_(4).png|thumb|550px|right|Aquarel van Jacques Carabain: Maagdenpalmgang en Hellegang in de Kandersteen.]]

[[Bestand:Quartier_du_Deuvelshoek,_couloir_nord_de_l'impasse_de_la_Perle_d'Amour_-_Jacques_Carabain.jpg|thumb|550px|right|Jacques Carabain, Quartier du Deuvelshoek, couloir nord de l'impasse de la Perle d'Amour.]]

;Dure machines, goedkope werkplekken
De industrialisatie wordt mee mogelijk dankzij de goedkope werkplekken waar de industriëlen beroep op doen: de leegstaande klerikale infrastructuur. Kerken en kloosters staan sinds de Franse Revolutie leeg. De geestelijkheid is er in het beste geval verdreven. Doorgaans draaide het uit op verkrachting en plundering, moord en doodslag. Vanwege die religieuze intolerantie schenkt de kerk aanvankelijk weinig aandacht aan de slachtoffers van de industrialisatie, ze heeft het al moeilijk genoeg om aan zichzelf te denken. De priesters en kloosterlingen zijn gedecimeerd en zijn tot 1801 voorwerp van strenge vervolgingen. Deze getuigenis illustreert hoe moeilijk de geestelijkheid het heeft na de Franse Revolutie. In de jaren 1860 zoekt een oude zuster Elisabeth, die niet meer voor zichzelf kan zorgen onderdak bij de zusters Verrue in Kortrijk. In haar jonge jaren maakte ze de Franse furie mee en op haar oude dag vertelt ze er geregeld over. Het verhaal fascineerde zuster Barbara in die mate dat ze het in haar dagboek noteerde. Het verhaal gaat over de [[Beloken tijd|beloken]] of de geheime tijd van 1796 tot 1801 waarin de geestelijken onderduiken, omdat de Franse bezetter eist dat ze trouw zweren aan de Republiek. Geestelijken die weigerden vreesden voor hun leven. Zuster Elisabeth, geboren in Moorsele op 18 maart 1772, trad op haar eenentwintigste in het Kortrijkse klooster van Sion. Dat was op 26 mei 1793, en onder Frans bestuur profeste ze op 5 juli 1796. In datzelfde jaar verdrijven de republikeinen de kloosterzusters van Sion. Eerst leiden ze een novice naar de kapel en laten haar voor het tabernakel knielen. Onder het scanderen van de leuze ‘vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid’ klieven ze haar hoofd. Daarna rooft de bende alle goederen zoals in alle kloosters en sluiten ze het. ‘De verdreven zusters doolden alhier en aldaar, stierven de een na de nadere en zuster Elisabeth bleef gansch alleen van hare gemeente over.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ZUSTER BARBARA. ‘’Dagboek’’. Tentoonstelling naar aanleiding van Open Monumentendag, Kortrijk, 2018.&lt;/ref&gt; 

.

Als het ergste na de eeuwwisseling achter de rug is, wijzigt de kerk haar houding ten aanzien van het pauperisme niet. Het is alsof de industrialisatie aan de kerk voorbij gaat. In 1806 verwoordt de bisschop van het zich industrialiserende Gent, monseigneur Fallot de Beaumont het als volgt: ‘De goederen van de aarde zijn ongelijk verdeeld, sommigen leven in armoede, anderen in weelde, zo heeft de Voorzienigheid het gewild en het is een van de tastbaarste bewijzen van de Goedheid en de Wijsheid Gods; het is de sterkste band van de maatschappij.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;P.F. BROECKAERT. ‘’Predikatie en arbeidersprobleem. Onderzoek naar de sociale opvattingen van de seculiere en reguliere clerus in Vlaanderen (1800-1914)’’, Uitgeverij Sint-Franciscus, Mechelen, 1963.&lt;/ref&gt; Die infrastructuur is bovendien permanent te gebruiken nu de gasverlichting het werken in twee of drie ploegen mogelijk maakt. Londen heeft gas in 1812, Parijs in 1815 en Gent voor 1830. 

.

;Wachten op de trein
In deze vroeg industriële fase is er geen sprake van pendelarbeid: de eerste treinen rijden in België vanaf 1835. Kortrijk sluit aan op het spoor in 1839 met de lijn Gent-Kortrijk-Doornik-Rijsel. Ofwel vestigen fabrieken zich dicht bij een steenkoolmijn en wordt er bij die fabriek een compleet nieuw stadje uit de grond gestampt zoals [[Le Grand-Hornu]] in 1810 of in [[Bois-du-Luc]] in 1838. Ofwel vestigen fabrieken vestigen zich in de oude, middeleeuwse stad: kapitalisten bouwen vervallen kloosters en nutteloze burchten zoals het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] om tot primitieve fabrieken. Die trekken landjongens en –meisjes aan die een onderkomen zoeken in die stad. Immers, ook op het platteland is er een ongezien crisis: tussen 1840 en 1850 is in Oost-Vlaanderen één op vier behoeftig, in West-Vlaanderen leeft in deze periode 1 op 2 van de openbare onderstand.
 
Velen trekken naar de stad waar hun huisvesting (het sanitaire of hygiënische probleem) en hun disciplinering (ordehandhaving en het leven volgens de regelmaat van de klok) twee problemen zijn waarmee de vroeg industriële stad zich geconfronteerd ziet. Neem nu Londen. De bevolking verdubbelt er in de halve eeuw tussen 1800 en 1850. De woonruimte doet dat niet. Terwijl de rijken verhuizen naar de zich ontwikkelende buitenwijken aan de stadsrand slopen projectontwikkelaars de armoedige woningen die plaats maken voor handelspanden en spoorlijnen. Deze openbare werken worden steevast &quot;verbeteringen&quot; genoemd, maar ze leveren weinig verbeteringen op, behalve voor de investeerder. Armen en arbeidersklasse verhuizen naar de wijken rond de Londense historische City zoals Whitechapel, Clerkenwell en Holborn in West End die geleidelijk aan ook overbevolkt, vuil en duur worden. Het proces zorgde voor meer 'vuile steegjes, groezelige hoven en smerige holen' in plaats van ze te vernietigen. 

.

Als de oude herenhuizen de overbevolking niet meer dragen, geeft de Vlaamse stad zich over aan de bouw van gangetjes, forten of [[beluiken]]. Op basis van de [[volkstelling]] van 1829 - een jaar voor de Belgische opstand - en andere schattingen telt Brussel in het revolutiejaar 100.000 tot 110.000 inwoners. Dat zijn er zo'n 20.000 tot 35.000 of 20% tot 35% meer dan ten tijde van de slag bij Waterloo.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie hiervoor JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830'', Horizon, Schoten, 2015. Vgl. hiervoor p. 168 en 246.&lt;/ref&gt; In ongeveer dezelfde tijdspanne verzesvoudigt het jenevergebruik, het huizenaantal daarentegen stijgt echter nauwelijks. In de armere wijken is de bevolkingsdichtheid dermate hoog dat er gemiddeld elf mensen onder één dak leven zonder dat ze elkaar kennen. De Anderlechtsestraat worstelt met de grootste miserie van de stad, het komt de stadsontwikkeling niet ten goede. Als de revolutie van 1830 uitbreekt heeft de burgerij het over 'het canaille'. Gent telt op dat moment 16.000 arbeiders en, net zoals in Brussel, bij de revolutie van 1848 omschrijft men hun wijken als ‘stadskankers’. Intussen houden de patroons de lonen onder het bestaansminimum omdat de kleine man op de liefdadigheid beroep kan doen. Zelforganisatie van het proletariaat wordt niet toegestaan. Heren van stand beheren de bijstandskas en kunnen zo hun invloed laten gelden op wie niet beantwoordt aan de normen van de patroon. Dit wordt omgezet in wetten en besluiten. Een besluit van de stad Gent: “iedere vereniging van werklieden of gezellen van een zelfde bedrijf welke zich zouden veroorloven onder voorwendselen een beurs te vormen om in de behoeften der zieke werklieden te voorzien, of om ze te voorkomen, zal volgens de politiereglementen vervolgd worden.”

.

;Beluikspeculatie
In Brussel spreken de Franstaligen over ‘impasses’ of een 'quartier', de Antwerpenaars hebben het over ‘gangen’ en in Brugge en Mechelen spreekt men van ‘fortjes’. In [[Kortrijk]] is de term ‘beluik’ gangbaar. Het maakt niet uit, elke term is een [[eufemisme]] voor de systematische bouw van bakstenen krotten-, getto- en sloppenwijken zonder elementair comfort. Stedelijke binnenplaatsen en –tuinen, braakliggende terreinen, eigendommen van de oude stedelijke elite, raken snel volgebouwd tot sombere doolhoven, labyrintische gangen waarbij het uitkijken is voor plassen en modderpoelen, waar ondervoede kinderen met holle ogen de voorbijganger aankijken, met houten planken afgesloten van de betere stadsdelen. De crisis op het platteland, het aanzuigeffect van de stad en zijn fabrieken en het gebrekkige spoorwegennet leidt in de jaren veertig tot een massale plattelandsuittocht die de proportie aanneemt van een [[Volksverhuizing (algemeen)|volksverhuizing]]. De ontredderde en ongeschoolde mensenmassa zwerft weg van het platteland om te ontsnappen aan de hongerdood. Aanvankelijk zoeken ze kleinere steden met een landelijk karakter (Roeselare, Torhout, Izegem, Lichtervelde…). Als daar de nood ook toeslaat, verhuizen ze naar industriecentra zoals Gent, Aalst, Antwerpen, Brussel. De sociale omstandigheden in de Brusselse volksbuurten, voornamelijk in de lager gelegen stadsdelen, in een doolhof van stegen en straatjes wonen wasvrouwen, venters, kantwerksters, dagloners en arbeiders met een altijd boven hun hoofd hangende werkloosheid. De volkstelling van 1829 leert dat er op dat moment 100.000 mensen in Brussel wonen, een stijging van 20.000 mensen in nauwelijks twaalf jaar tijd. Hygiëne is een onbekend begrip in de Anderlechtsestraat. De genoemde steden kunnen de massa slechts ten dele huisvesten en doet welgestelden lucratief speculeren in beluiken. De foto’s zijn zeldzaam maar alle foto’s tonen de wanhoop. In de beluiken leunen kleine huizen tegen elkaar aan, er is een gebrek aan sanitair en ondergrondse riolen zijn afwezig. Boven het open riool, een lage goot in het midden van de weeg, meer is het niet, hangt steevast kledij te drogen, ernaast staat een wastobbe. Doorgaans komen alle bewoners de fotograaf aanstaren, voor zijn stukje toptechnologie dat hen zal vereeuwigen. Hun foto zullen ze wellicht nooit hebben gezien. Van het beluikexterieur zijn foto’s een zeldzaamheid, foto's van het interieur zijn gewoonweg rariteiten. Dat hoeft nauwelijks te verwonderen. De negentiende eeuw legt meer nadruk op privacy dan om het even welke eeuw tot dan toe. Soms beschrijven tijdgenoten of historici dergelijke interieurs, daar moeten we het dan mee doen, zoals met deze getuigenis uit Kortrijk. 

.

;Veertien kubiek
In 1850 berekent de Antwerpse stadsarchitect Bourla hoeveel plaats een mens (lees: het gepeupel) nodig heeft: veertien kubiek, dat is een ruimte van twee meter hoog, met een grondoppervlak van twee op 3,5. Een caravan is groter. [[Karel van Isacker]]: ‘binnen zitten de mensen opgepakt in de verwaarlozing van de spullenrommel, elk beschikkend over twee of drie kubiek.’ In 1866 woont twintig procent van de Brusselaars in dit soort dodelijke opeenhopingen. Brussel telt dan bijna 400 gangen volgepropt met koterijen met zicht op een koertje. Daarna neemt hun aantal geleidelijk aan af. Een stad als Kortrijk telt aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog zeshonderd beluikwoningen. 

.

;De vrek
Voor de ‘vrekkige’ middenklasse is het beluik een uitstekende belegging, voor de landverhuizers is het een magneet die hen handen vol geld kost. Terreinen die voorheen niet renderen, brengen nu geld in de lade van een klasse die stilaan de betere wijken opzoekt of de vervuilde stad definitief verlaat. In Engeland bouwen kapitalisten de industriesteden vol. Beluiken reiken tot zeven verdiepingen hoog: zonlicht is er een schaars goed en de hygiëne onbestaande. Hygiëne, zo schrijft Johan Op de Beeck was 'een luxe die men niet kon betalen, maar meestal niet eens kende.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830. Horizon, , Schoten, 2015, p.169.&lt;/ref&gt; En mochten de toenmalige architecten het hebben gekund: ze bouwden nog hoger. Maar hun constructies lieten dat gewoonweg niet toe. De Belgische wet van 1 februari 1844 leerde van de Engelse toestanden dat de hoogbouw onwenselijk is. Die wet bepaalde dat beluiken er enkel met overheidstoestemming komen (dat bleek een farce) en onder politiecontrole staan (en die bleek nutteloos). De doorgaans kleinburgerlijke beluikeigenaars zijn vergelijkbaar met de huidige huisjesmelkers. De tegenwoordige getuigenissen van Hans Van de Kendelaere zijn vergelijkbaar met die van Rina Lis indertijd. 

.

{{Cquote|'''Eén enkel pissijn, zoals dat steeds het geval is geweest, volstaat ruimschoots voor de behoeften van dertien gezinnen. De ervaring heeft mij geleerd dat met de pissijnen ook het aantal ongezonde en vieze plaatsen toeneemt en die dient men in het belang van de openbare gezondheid zoveel mogelijk te vermijden.'''|De eigenares van een beluik in de 3de wijk met 13 woningen en 80 huurders, Wildiers D.H. Lawrence]]}}

Na de revolutie van 1848 breekt een tweede fase in de Industriële Revolutie aan. De tol die de steden betalen voor hun verkrotting is groot (epidemische ziektes, kleine criminaliteit, pauperisme) en komen de industrialisatie niet altijd ten goede. De verkrotting lijkt enkel op te lossen met drastische ingrepen: het saneren van de beluiken is vaak zinloos en de oude volkswijken zijn de projectontwikkelaars vaak een doorn in het oog. In Parijs zet baron Haussmann de trend in. Infrastructuurwerken maken een einde aan het amalgaam van steegjes en koertjes, huizen en woonblokken die er al van hun eerste dag bouwvallig bij stonden. In de plaats komt een assenstelsel van boulevards die uitmonden op de Arc de Triomphe. Die boulevards zijn het toonbeeld van efficiëntie: rechte, brede lanen met een voetpad en een bomenrij (ecologische functie), goed te overschouwen, te bewaken en in te sluiten door de politiediensten (militaire functie), doeltreffend in hun transport (economische functie). Onder de boulevard: een scheiding tussen afvalwater en proper water. Fonteinen en marktpompen zijn passé: een rioleringssysteem doet denken aan de cloaca maxima uit Rome en de waterleiding brengt water tot in de huizen. Niet via een aquaduct, maar via een ondergronds pompsysteem. Niet alleen het keukenpersoneel profiteert van deze vinding, het doet ook een nieuwe ruimte ontstaan die voorheen ondenkbaar was: de badkamer mét WC! Het ‘water closet’ is zo revolutionair dat appartementen blijven leegstaan: mensen begrijpen het niet dat men zijn gevoeg in huis doet. Dat doe je op de koer, op het gemak of in het kotje. Niet in huis: onhygiënisch. De mentaliteit is er niet rijp voor. En toch zullen andere steden volgen. Brussel bijvoorbeeld. Waar de volkswijk de Marolle is, bouwt Poelaert het Justitiepaleis, een grotesk toonbeeld van een klassenjustitie. De volksmensen die hier eeuwenlang woonden kunnen ophoepelen en vinden beneden de heuvel een nieuwe stek, rond het Vossenplein. Waar nu het centraal station is, was er ooit een gelijkaardige volkswijk. Alleen een metalen sculptuur brengt die nu nog in herinnering. Het spoor bracht verlossing in de stadskankers: de pendelarbeid bracht het proletariaat ’s avonds terug naar het dorp waar het thuishoorde: onder de hoede van de geestelijkheid.

. 

Verder uitschrijven:
Stadsparken markten: eiermarkt (Brugge), melkmarkt (Antwerpen), 
De stad ontwikkelt zich als een machine: 
De passage, het grootwarenhuis, de bazar, de talloze cafés, de hoerenbuurt
Robert Owen (1771-1858), sticht coöperaties, dorpen met gemeenschapsbezit als kern.
Charles Fourier (1772-1837), ijvert voor Phalanstères, communes.
Louis Blanc (1811-1882), ijvert voor ateliers sociaux
Joseph Proudon (1809-1865), coöperatieven.
Marx schrijft dat de periode 1848-1864 aantoont dat coöperatieven de ellende van de massa niet kunnen verlichten noch het monopolie van het kapitaal kunnen stoppen. Daarvoor is de kring van coöperatieven te klein. Daarom juichen dat edelieden, filantropen en economisten de coöperatie toe. Zolang die geen nationale noch politieke dimensie heeft, zijn de initiatieven gedoemd tot mislukking. Alleen politieke macht kan de arbeidersklasse vooruit helpen. In 1887 herhaalt de socialist Louis Bertrand deze gedachte, twee jaar nadat hij aan de doopfont stond van de BWP op de Brusselse grote markt, in café De Zwaan, waar Marx zijn laatste Belgische oudejaar in 1847 had gevierd. Zie verder: LUDO DE WITTE, Als de laatste boom... p. 158.

* Marechaussee, onder Willem I (reeds opgericht in 1544 door de Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. Deze ruitereenheid bewaakt de veiligheid van de wegen en houdt in de gaten wie de weg gebruikt.

.

.

[[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px||Dit soort klassen bereidt jongeren voor op hun rol in de industriële/gemilitariseerde samenleving. Een zekere [[Andrew Ure]], geciteerd in [https://en.wikipedia.org/wiki/E._P._Thompson EP Thompson]s ''The Making of the English Working Class'', schrijft in 1835 dat het 'nagenoeg onbegonnen werk is om mensen na de puberteit te vormen tot bruikbaar fabriekspersoneel -ongeacht ze boerenwerk hadden uitgevoerd of een ambacht uitoefenden.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;The Making of the English Working Class is een werk uit de Engelse sociale geschiedenis, geschreven door EP Thompson, een links historicus. Het werd gepubliceerd in 1963 en herzien 1968. Het concentreert zich op de Engelse ambachts- en arbeidermaatschappij in de 'vormende' jaren 1780 tot 1832. Het stond op de dertigste plaats in de honderd beste non-fictieboeken van de twintigste eeuw van het Modern Library Board.&lt;/ref&gt; De eerste mijnbazen, de vroege eigenaars van fabrieken en spinnerijen ontdekken dat arbeiders te disciplineren zijn, en dat dit een slok op de borrel kan schelen. Dit kon via [[intimidatie]], [[Propaganda (communicatie)|propaganda]], dwang, loon, het [[trucksysteem]], het stichten van gemeenten (zoals in [[Grand-Hornu|Le Grand Hornu]], [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]] of in de stadjes die [[Thonet]] sticht). Het meest efficiënte systeem blijkt op lange termijn het onderwijs. Het zal aan het einde van de negentiende eeuw leiden tot een onderwijs dat zich op het fabrieksmodel ent. Het expliciete leerplan bestaat uit lezen (met speloefeningen als dril) en wiskundetafels (dril), wat aardrijkskunde en geschiedenis (als ideologie ter motivatie van de natie). 'Daaronder evenwel ging een onzichtbaar &quot;impliciet leerplan&quot; schuil' schrijft [[Alvin Toffler]]. Het bestaat in de meeste geïndustrialiseerde nog. Herhaling van dezelfde handelingen, nauwgezetheid, gehoorzaamheid en geheugtraining zijn belangrijker dan nadenken. Het fabriekswerk eist stipte arbeiders (vooral bij de lopende-band) die zonder morren de orders opvolgen. En het vereist arbeiders die bereid en in staat zijn in de fabriekshal of op kantoor steeds opnieuw dezelfde 'gruwelijk monotone arbeid' doen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ALVIN TOFFLER. ''De derde golf.'' Veen, Antwerpen, 1989, p.35.&lt;/ref&gt; Kinderen gaan steeds jonger naar school, de leerplicht doet zijn intrede en het schooljaar verlengt almaar. Maar het onderwijs is ook een humaniserende stap vooruit. In 1829 verklaart een groep handwerklieden en arbeiders: 'Na het leven zelf en vrijheid, beschouwen wij onderwijs als de grootste zegen voor de mensheid.' En toch, de scholen maken elke generatie jongeren tot kneedbare, 'geprogrammeerde' arbeiderslegioenen die de elektromechanische technologie en de lopende band verlangen. Alles bij elkaar vormen het gezin en de school een systeem dat de jeugd voorbereidt op haar rol in de industriële maatschappij. En wanneer deze jongeren tegen dit soort systemen protesteren (denk aan de klimaatspijbelaars) dat treedt een mechanisme in werking waarbij rapporten, leerkrachten en andere specialisten op de proppen komen met het 'dalende niveau' van het onderwijs.]]

[[Bestand:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|thumb|550px|Boulevard du Temple gefotografeerd door Daguerre, die in de negentiende eeuw de Boulevard du Crime wordt genoemd was allerminst onveilig. Elke avond dagen er 20.000 mensen op voor het rijke uitgaansleven en de vele misdaadmelodrama's die zich elke nacht in de theaters afspelen. Vrijwel alle theaters gingen onder de sloophamer van Baron [[Haussmann]] in 1862. Dit is het jaar 1838 of 1839, we weten het niet zeker. [[Louis Jacques Mandé Daguerre]] schenkt deze foto in een drieluik aan koning [[Lodewijk I van Beieren]] die het een tijdje in een museum onderbrengt. Wat op het middenpaneel staat weten we niet. De twee buitenpanelen zijn nagenoeg identieke illustraties van deze boulevard. Deze foto is 's morgens gefotografeerd, de andere 's middags. Op de middagfoto staan geen mensen en dat in het centrum van Parijs. Dat heeft te maken met de lange belichtingstijd van ongeveer vijf minuten. De foto die we hier zien is de meeste bekende foto van de twee, omdat hier de allereerste mens gefotografeerd is. Het enige personage op de foto is de schoenenpoetser en zijn klant die beiden onbewegelijk genoeg waren om hun silhouet achter te laten. In 1936 werden de twee foto's ontdekt in het depot van het museum waar het een tijdje heeft gehangen.]]

[[Bestand:Jan_Antoon_Garemijn_-_The_Pandreitje_in_Bruges_-_WGA08468.jpg|thumb|right|550px|Het Pandreitje in Brugge, van de voormalige gevangenis zijn slechts nog de contouren zichtbaar.]]

.

=== Tweede helft jaren dertig ===

==== 1836 ====
[[Bestand:Meridien_de_Bruxelles.jpg|thumb|550px|De pijl wijst de oculus aan, de Brusselse meridiaanlijn is op de voorgrond van de Sint-Goedelekathedraat te zien]]

.

* Voltooiing [[Arc de Triomphe (Parijs)|Ark de Triomphe]], begonnen in [[1806]].

.

* In Engeland start de tweede [[enclosure]]-golf.

.

* [[Samuel Colt]] verkrijgt het patent op de revolver en bouwt een fabriek in [[New Jersey]], een snelgroeiend industriegebied.

.

* Op het [[Salon van Brussel]] krijgt het schilderij De Slag der Gulden Sporen van [[Nicaise De Keyser]] veel aandacht. De Keyzer toont hoe de Franse aanvoerder, [[Robert II van Artesië]] zich overwonnen toont nadat hij uit het zadel is gelicht door [[Willem van Saeftinghe]] (rechts met goedendag). Het doek inspireerde [[Hendrik Conscience]] bij het schrijven van [[De leeuw van Vlaanderen]].

.

* De eerste [[gemeentewet]] in België verplicht de lokale besturen om de straten een vaste naam te geven.

.

* Om tot een universele tijd voor de Belgische spoorwegen te komen, legt [[Adolphe Quetelet]], de directeur van de sterrenwacht meridiaanlijnen aan met zijn zogenaamde [[bol van Quetelet]]. Die bol is in Brugge te zien sinds 1837. De lijn bepaalt dagelijks de [[middelbare zonnetijd|lokale middelbare zonnetijd]] op de ware middag, als de zon op haar hoogste punt is. Zo worden de stationsklokken geijkt. In Brussel is de lijn in de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele]] te zien, in Antwerpen kent de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] drie oculi. Verder zijn ze in Aalst (Sint-Martinuskerk), Dendermonde (Onze-Lieve-Vrouwekerk), Brugge (Grote Markt), Lier (Grote Markt), in Gent (universiteitsaula), Zutendaal (kerk van Wiemesmeer), Genk (Zonnewijzerpark) en Hasselt (kruidentuin van de Abdij van Herkenrode). Het project achterhaalde zichzelf. Van de veertig lijnen zijn er tien uitgevoerd.

.

==== [[1837]] ====
.

* Jenny, de eerste [[Orang-oetans|orang-oetan]] arriveert in de [[London Zoo|Londense zoo]]. Enkele maanden later zal [[Charles Darwin]] haar bestuderen in de hoop verwantschap te ontdekken. De London Zoo is de oudste wetenschappelijke dierentuin ter wereld, en dateert uit 1828 en ging open voor het publiek in 1847.

.

* Eerste spoorweg in Frankrijk tussen [[Parijs]] en [[Saint-Germain]].

.

* Kroning koningin [[Victoriaans tijdperk|Victoria]]. 

.

==== [[1838]] ====
[[Bestand:Joseph_Mallord_William_Turner_-_Flint_Castle.jpg|thumb|550px|[[Zonsondergang]] bij Flint Castle in Wales van [[William Turner]] uit 1838.]]

.

* [[Hendrik Conscience]] publiceert [[De Leeuw van Vlaanderen]].

.

* ♣ Rond de Saint-Emmanuelmijn krijgt het dorp [[Bois-du-Luc]] vorm. De site bleef intact met [[Steenberg (mijn)|terrils]], spoorweg, ateliers, burelen, het directeurskasteel, de ingenieursvilla's en 166 mijnwerkerswoningen, een café en de Sint-Barbarakerk (Barbara is de patrones van veel veiligheidsberoepen en de mijnwerkers)...

.

* ♣ Eerste volkstuin in het Nederlandse Franeker.

.

* De [[ijsgang]] doet de [[Donau]] buiten haar oevers treden en zet [[Boedapest]] onder water: 153 mensen verdrinken, 60.000 burgers zijn dakloos.

.

* ♣ [[Artis]] is de oudste dierentuin van Nederland en ligt in de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantagebuurt]]. De tuin is opgericht door het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra en stimuleert natuurzorg. De dieren- en plantentuin verzamelt wetenschappelijke en museale collecties. Het motto van Artis laat zich lezen als 'de natuur is de leermeesteres van de kunsten en de wetenschappen'. Artis verwijst daarbij naar de zeven vrije kunsten van de antieken: astronomie, muziek, geometrie, [[Rekenen|aritmetica]], retorica, dialectica en grammatica.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 9.&lt;/ref&gt;

.

==== 1839 ====

.

* De eerste trein in Kortrijk met de lijn Gent, Kortrijk, Doornik en Rijsel.

.

* [[Édouard Ducpétiaux]], inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid richt een strafinrichting voor jonge gedetineerden in, in [[Saint-Hubert (België)|Saint-Hubert]].

.

* Van [[Hans Christian Andersen]] verschijnt 'De tuin van het paradijs'.

.

* [[Charles Dickens]] publiceert 'De avonturen van [[Oliver Twist]]' over de ellende in het industriële [[Londen]]. Het verscheen in afzonderlijke delen, van februari 1837 tot april 1839.

 'Een smeriger en ellendiger oord had hij nog 
 nooit gezien. Het was een heel smalle en mod-
 derige straat, en de lucht was doortrokken van
 kwalijke geuren. er waren heel wat winkeltjes,
 maar al wat ze in voorraad leken te hebben, wa-
 ren hopen kinderen, die zelfs op dat uur van de
 avond de deuren in en uit krioelden of binnens-
 huis krijsten. De enige zaken die leken te gedijen
 in die poel van verderf, waren de kroegen waarin
 Ieren van het laagste allooi uit alle macht herrie
 zaten te maken. Aan de overdekte stegen en bin-
 nenplaatsen die zich hier en daar van de hoofd-
 straat afsplitsten, lagen kluitjes huizen waar
 dronken mannen en vrouwen zich letterlijk in
 het vuil wentelden.'
 
 Uit: [[Oliver Twist|De avonturen van Oliver Twist]]. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;

File:Opening_Liverpool_and_Manchester_Railway.jpg|Openingsrit van de [[Liverpool and Manchester Railway]]
File:Charles_Darwin_by_G._Richmond.jpg|De jonge Darwin.

File:HMS_Beagle_by_Conrad_Martens.jpg|[[Beagle: In het kielzog van Darwin|De Beagle]] nabij [[Vuurland]] in 1832. Schilderij door Conrad Martens.
File:Darwin_tree.png|Darwins schets van een evolutionaire boom, 1837.
File:Dickens_by_Watkins_detail.jpg|Charles Dickens
File:Twist_serialcover.jpg|Oliver Twist
Bestand:Adolphe_Quételet_by_Joseph-Arnold_Demannez.jpg|Adolphe Quetelet (1796–1874) is astronoom, wiskundige, statisticus en socioloog en pas als pionier de statistiek toe op de sociale wetenschappen.
Bestand:Bicycling-ca1887-bigwheelers.jpg
File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg
File:Anvers_1832_horace_vernet.jpg
File:Turner,_J._M._W._-_The_Grand_Canal_-_Venice.jpg
File:Ordinary_bicycle01.jpg
Bestand:Bodie ghost town.jpg|[[Bodie]], spookstad
Bestand:Shotgun hospitality.jpg |Shotgun hospitality, [[Frederic Remington]]
Bestand:Remington-endofday.jpg
Bestand:Daltongang.jpg
Bestand:Billy the Kid corrected.jpg
Bestand:Keelboat-Clark-topvw.jpg
Bestand:Westward the Course of Empire.jpg
Bestand:Bodmer Missouria Otoe Ponca Indians.jpg
Bestand:Confluence of the Fox River and the Wabash. Watercolor by Karl Bodmer 1832.jpg
Bestand:The Great Traveller Charles Alexandre Lesueur in the Forest by Karl Bodmer 1832 - 1834.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren veertig in de negentiende eeuw ==
.

{{Cquote|'''Een spook waart door Europa - het spook van het communisme. Alle machten van het oude Europa hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden, de paus en de tsaar, [[Klemens von Metternich|Metternich]] en Guizot, Franse radicalen en Duitse politiemannen.'''|[[Friedrich Engels|F. Engels]] &amp; [[Karl Marx|K. Marx]]}}

[[Bestand:Joseph Mallord William Turner - Rain, Steam and Speed The Great Western Railway - WGA23181.jpg|thumb|550px|Een trein steekt op volle snelheid de Theems over. Mist, regen en rook hangen rond de zes jaar jonge 'Maidenhead Railway Bridge' van [[Isambard Kingdom Brunel]]. Turner ging aan het einde van zijn leven experimenteel schilderen. Het is de voorbode van het impressionisme.]]

[[Bestand:Daguerreotype_Suriname_1846.jpg|thumb|550px|Vroegst bekende [[daguerreotypie]] uit Suriname. Het jaartal is 1846. Afgebeeld zijn de ouders van de Nederlandse Minister [[Abraham George Ellis]] (1846-1916).]]

[[Bestand:Adolph_von_Menzel_-_The_Berlin-Potsdam_Railway_-_WGA15048.jpg|thumb|550px|[[Adolph von Menzel]] schildert in 1847 de treinverbinding tussen Berlijn en Potsdam. Het werk doet denken aan dat [[William Turner]] enkele jaren eerder schilderde: Rain, Steam and Speed.]]

.

=== 1840 ===
.

* De eerste [[postzegels]]. Met dank aan [[Rowland Hill (vernieuwer posterijen)|Rowland Hill]].

.

* Begin van een tienjarige economische crisis: de linnenindustrie en de huisnijverheid kwijnen weg.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Gemiddelde levensverwachting in 1840
|-
! !! Adel &amp; Geestelijkheid !! Handelaars &amp; Boeren !! Fabrieksarbeiders
|-
| Leeds || 45 jaar || 27 jaar || 19 jaar
|-
| Manchester || 38 jaar || 20 jaar || 17 jaar
|-
| Liverpool || 35 jaar || 22 jaar || 15 jaar
|-
| Platteland || 51 jaar || 45 jaar || 35 jaar
|}

.

* Frankrijk en Nederland produceren vensterruiten met een grote oppervlakte met glaswalsen. IJzeren kozijnen fixeren ze beter dan de houten. De [[etalage]] en wat [[Marxisme|Marx]] het 'warenfetisjisme' noemt, zijn niet ver weg meer. De socioloog [[Richard Sennett]]: 'In het theater der dingen dolf de nuchtere berekening het onderspit'.

=== 1841 ===
.

* België verbiedt het [[Tweegevecht|duel]].

.

* [[Ida Fourier]] opent de psychiatrische instelling Sancta Maria in [[Sint-Truiden]].

.

* De Nederlandse krankzinnigenwet regelt de voorwaarden voor opname en ontslag in inrichtingen die dolhuizen vervangen. 

.

* Eerste dagexcursie van [[Thomas Cook]]. Een treinreis van twintig kilometer brengt 485 toeristen van [[Leicester]] naar [[Loughborough]] voor een anti-alcoholbijeenkomst.

.

* Op 15 april behaalt [[Karl Marx]] zijn doctorsgraad. Hij is een jonge twintiger en stelt zijn huwelijk uit tot hij een betrekking vindt die hem een loon oplevert. Op sponsoring van zijn vader hoeft hij niet te rekenen, die is overleden. Zijn moeder zegt zijn toelage op. In juli logeert Marx bij [[Bruno Bauer]] in [[Bonn]]. Het duo beleeft er een zomer als geen ander: ze choqueren de bourgeoisie, ze worden dronken in de kerk, ze galopperen op ezels door de straten en schrijven subversieve teksten. 

.

* De Belg [[Adolphe Quetelet]] sticht het eerste openbare statistische bureau ter wereld: de [[Centrale Commissie voor de Statistiek]]. 

.

* ♣ Tuinbouwer en schrijver [[Andrew Jackson Downing]] publiceert de eerste editie van &quot;A Treatise on the Theory and Practice of Landscape Gardening Adapted to North America&quot;. In het boek introduceert hij de 'Amerikaanse Droom' als 'gehechtheid aan een bepaalde plek en een verlangen om die plek aantrekkelijk te maken - een gevoel dat min of meer sterk verankerd lijkt in de geest van alle mensen.'

.
* ♣ Opening van het Pennsylvania Hospital for the Insane. Dr. Thomas S. Kirkbride (1809-1883) stelt dat dergelijke instellingen een tuin en een boerderij nodig hebben van 100 hectare die de patiënten rust bieden. Amerikaanse tuinarchitecten vinden inspiratie bij de Engelse landschapstuin en de [[Hudson River School]] - een Amerikaanse kunststroming - om vergezichten te creëren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JENNY LÖFFEL, CHRIS VAN BASTELAERE, SARIE VAN DER AA &amp; HERMAN VEREYCKEN. ''Therapeutische tuinen. Inspiratie voor ontwerpen binnen de ouderenzorg,'' Politeia, Brussel, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt; Tuinieren maakt deel uit van het genezingsproces. Kirkbride schrijft: 'De boerderij en de tuin zijn geweldige middelen om activiteiten te doen met zieken in bepaalde perioden van hun genezingsproces. Niet in alle fasen kan de patiënt werken. Voor degenen die gewend zijn aan dergelijke bezigheden draagt regelmatige, niet te belastende arbeid in het open veld of in de tuin, in bepaalde stadia van hun ziekte, het meest bij aan hun comfort en bevordert het herstel.' In het midden van de negentiende eeuw toont een opvolgstudie in Massachusetts dat de aanpak werkt. Bijna de helft van de ontslagen patiënten blijft stabiel. 

.

=== 1842 ===
.

* Waterleiding in [[New York (stad)|New York]] zorgt voor drink- en bluswater. 

.

* 'Ik vertrek straks naar Keulen' schrijft Karl Marx in maart. Hij vindt de nabijheid van zijn professoren 'onverdraaglijk' in Bonn. 'Wie zou zich verplicht willen zien om voortdurend met geestelijke stinkdieren te converseren, met mensen die alleen studeren met als doel de wereld in alle hoeken met nieuwe planken dichtgespijkerd et vinden!' 

.

=== 1843 ===
[[Bestand:Soc._de_Zoologie_1843.jpg|thumb|550px|Oprichtingsaandeel van de Antwerpse zoo, juli 1843.]]

{{Cquote|'''De spoorwegen rekenen af met de ruimte, en daarmee rest ons enkel nog de tijd. [...] Denkt u zich eens in wat het betekent wanneer de spoorlijnen naar België en Duitsland worden doorgetrokken en met de rails aldaar worden verbonden! [...]  Ik kan de Duitse lindebomen al ruiken; de golven van de Noordzee klotsen bij mij voor de deur.'''|[[Heinrich Heine]] in 1843}}

.

* De [[Thames Tunnel]] in Londen is 's werelds eerste onderwatertunnel.

.

* Antwerpen onthult na veel heen en weergetrek en enige mislukkingen het standbeeld van [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] op de [[Groenplaats]]. De [[Zoo van Antwerpen]], één van de oudste ter wereld opent zijn deuren voor het publiek (de Londen Zoo is dan nog niet open voor het publiek) en kondigt het Belgische kolonialisme aan. De plannen lagen al enkele jaren op tafel nu Antwerpen een treinstation heeft.

.

* Europa raakt in de ban van de '[[Lisztomanie]]'. [[Heinrich Heine|Heine]] bedacht de term.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ORLOANDO FIGES, vertaald door Toon Dohmen. ''Europeanen. Het ontstaan van een gemeenschappelijke cultuur'', Nieuw Amsterdam, 2019, p. 34.&lt;/ref&gt;

.

* De spoorlijn Antwerpen (België) - Keulen (Pruisen) is wellicht de eerste internationale treinverbinding in Europa/ter wereld.

.

* Het [[Verdrag van Maastricht (1843)|verdrag van Maastricht]] legt de grens tussen Nederland en België vast.

.

* In hun verslag voor de enquêtecommissie beschrijven de artsen Mareska en Heyman de Gentse [[Beluik|beluiken]]. Ze ontdekken de povere arbeidstoestanden, een verborgen wereld achter burgergevels, ‘een tweede stad in een stad’, één vijfde van de stadsbevolking zit er samengeperst op één driehonderdste van de totale oppervlakte. [[Edward Anseele]] zou het Bataviabeluik vergelijken met een Middeleeuwse [[Melaatsen|melaatsenbuurt]]. 

.

.


=== 1844 ===
.

* In [[Tongeren (stad)|Tongeren]] komt onder impuls van [[Edouard Ducpétiaux]], de [[Gevangenis van Tongeren|eerste celgevangenis van België]]. Een cel is 2,5 meter breed en 2,8 lang en is bedoeld voor één gedetineerde.

.

* ♣ Start van de [[Zoologischer Garten Berlin|Zoologischer Garten Berlin]].

.

* Liefdadigheidsschool [[Ragged Union]] in Londen gesticht. 

.

♠ [https://erfgoed.brussels/links/digitale-publicaties/pdf-versies/artikels-van-het-tijdschrift-erfgoed-brussel/nummer-10/artikel-10-10 '''VERDER LEZEN IN NAVOLGING OVER DE LESSEN OVER HET PANOPTICON''']: AURELIE AUTENNE &amp; MICHELE KREUTZ. ''Penitentiair erfgoed. De cellengevangenissen van Sint-Gillis en Vorst'', in: ''Erfgoed Brussel'', nr. 10, Lente 2014, p. 92-107.

.

=== 1845 ===
[[Bestand:Stevens-bruxelles.jpg|thumb|550px|Tussen 1845 en 1857 sluit Brugge zijn stadspoorten en houdt zo de rondzwervende bedelaars en hun benden uit de stad. Ze overvallen bakkers en in Brussel zijn de gendarmerie en het leger paraat om mensen te repatriëren naar hun Oost- of West-Vlaamse provincie. [[Joseph Stevens (schilder)|Joseph Stevens]] (1819-1892) schildert in 1848 het fresco ''Brussel 's morgens''. Een roedel uitgemergelde honden en daklozen zien er het eerste zonlicht, net waar een eeuw later de Europese spiegeltorens verrijzen.]]

.

* [[Ierse hongersnood (1845-1850)]]. 

.

* In Vlaanderen jaagt de hongersnood mensen het huis uit. Kinderen en jongeren zoeken hun weg door het land, trekken tot de zee en zorgen voor overlast. 

.

* [[Friedrich Engels]] publiceert zijn ervaringsverslag ''Die Lage der arbeitenden Klasse in England'' na een reis vol antropologische observatie. Hij merkt op dat rijke en arme wijken dicht bij elkaar liggen, iets wat in een volgende fase van de industrialisatie zal veranderen. Voor deze publicatie deden Bonamy, de arts uit Nantes Ange Guépin, Patissier, Petitti, Grunholzer, Villermé, [[Bettina von Arnim]] en Heinrich Grunholzer en Kay gelijkaardige vaststellingen. Wilhelm Wolffe heeft het over de perverse nabuurschap van de rijkste en de armste wijken en de gevaarlijke nabijheid van zieken en gezonden. De huurkazernes van drie of vier verdiepingen zijn binnen even vuil als buiten. Voor de krotten betalen ze hoge huren. Zelfs dieven komen er niet. De teksten hebben een magnetisch effect op de bourgeoisie. Hun voyeurisme laat zich leiden door de ruimtelijke en zintuigelijke beschrijvingen zoals in de tiendelige roman van [[Eugène Sue]] ''Les Mystères de Paris'' uit 1843. Door een kapotgeslagen ruit krijgen ze inkijk in gezinstaferelen met ongedurige en ongeklede baby's, de stank van uitwerpselen, de lompen, kapotte kommen, klamme muren. Een jaar later verschijn van August Brass de ''Mysterien von Berlin''. Deze literatuur - een combinatie van onderzoek, journalistiek en essayisme - zet de [[sociale kwestie]] op de agenda las een samenspel van vragen over volksgezondheid, prostitutie, sociale hygiëne, stedelijkheid, besmettingsgevaar, economische concurrentie, de ontkerkelijking, beroepsziekten, verstedelijking, het wegkwijnen van de sociale cohesie, de invloed van de industrialisatie, seksuele moraal, misdaad...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK, vertaald door Brenda Mudde, Huub Stegeman &amp; Maarten van der Werf. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld 1848-1849,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 40-46.&lt;/ref&gt;

.

.

 
 '''Angst voor het proletariaat'''
 
 .
 
 Op 7 februari [[1845]] richt een vluchteling met de naam Karl Marx -net uit Frankrijk gebannen- een verzoek aan koning [[Leopold I van België]]. Het kleine jonge België, nauwelijks vijftien jaar oud, was een eiland van vorstelijke welwillendheid in een zee van onderdrukkende monarchieën, aldus Mary Gabriel in haar 'Liefde en kapitaal'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARY GABRIEL. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 164.&lt;/ref&gt;
 
 .
 
 “Sire, Ondergetekende, Charles Marx, doctor in de filosofie, 26 jaar oud, herkomstig van [[Trier]] in het koninkrijk [[Pruisen]], wenst zich met zijn vrouw en kind in het grondgebied van Uwe Majesteit te vestigen, en neemt daarom eerbiedig de vrijheid U te smeken hem goedgunstig de toelating te willen verlenen om zijn domicilie in België te vestigen.”
 
 '''Geen politiek'''
 Karl Marx schrijf de vorst twee brieven en belooft op zijn erewoord geen politiek werk te publiceren. België met zijn meest liberale grondwet ter wereld ontvangt Marx niet zomaar. De administrateur generaal van de staatsveiligheid, baron [[Alexis Hody]] houdt hem nauwlettend in het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 2005 viert de [[Staatsveiligheid (België)|Veiligheid van de Staat]] haar 175ste verjaardag met de tentoonstelling, &quot;Undercover&quot; in het Rijksarchief en de publicatie van PONSAERS P., COOLS M., DASSEN K. &amp;, LIBERT R. ''De Staatsveiligheid: essays over 175 jaar Veiligheid van de Staat,'' Politeia, Brussel, 2005. Op hetzelfde moment is de opleiding Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid één jaar jong en bezoekt ze met collega's uit Nederland de tentoonstelling die indruk maakt, des te meer omdat leden van de Staatsveiligheid de rondleiding geven.&lt;/ref&gt; De autoriteiten in België zijn dankzij de Fransen op de hoogte van deze Pruisische agitator. Van de Parijse politie ontvangt de burgemeester van Brussel een brief: &quot;Mocht u ter kennis komen dat hij zijn woord heeft gebroken en enige handeling onderneemt die schadelijk is voor de Pruisische regering, onze buur en bondgenoot, dan verzoek ik u mij dit onverwijld te melden.&quot;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RADDATZ F.J. ''Karl Marx: A Political Biography.'' Little, Boston, 1978. Geciteerd in:   GABRIEL M. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 165.&lt;/ref&gt;
 
 '''Wel politiek'''
 De verdachtmaking was terecht. Drie jaar later werkt Marx samen met [[Friedrich Engels]] het meest revolutionaire geschrift van de negentiende eeuw af. Het manuscript zal bekend worden als het [[Communistisch manifest]]. Bij de publicatie is er in de geboortestreek van Marx geen sprake van [[industrialisatie]]. Beiden bestuderen de pijnlijke transformatie van agrarische naar industriële samenleving vanuit een buitenwijk van de [[Brussel (stad)|Belgische hoofdstad]] en sturen hun document in januari [[1848]] naar [[Londen]], de industriële symboolstad bij uitstek. Ze hebben lang nagedacht over hun openingszin. Ze klinkt spannend, en ze ademt de sfeer van [[Mary Shelley]]’s [[Frankenstein]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of Marx of Engels het werk kennen, is niet geweten. Mary Wollstonecraft Shelley is achttien als ze Frankenstein schrijft. De kritieken in 1818 zijn slecht maar het werk vindt de weg naar het theater waar het verhaal uitgroeit tot symbool van de menselijke onmacht tegenover de industrie. Tot op heden brengt men Frankenstein in verband met het klonen en genetica.&lt;/ref&gt; “Een spook waart door Europa – het spook van het communisme.” Engels en Marx verzenden geen [[roman]], maar een handgeschreven [[manifest]]. Het [[pamflet]] is bedoeld als programma voor een [[arbeiderspartij]] en bereikt in het begin van het crisis- en revolutiejaar 1848 een petieterig drukkerijtje in Liverpool Street. Voor de eerste oplage vol zetfouten – net zoals de eerste druk van dit manifest van de angst trouwens - volstaan duizend exemplaren. Het clandestiene document zal zich als revolutionaire geloofsbrief door Europa verspreiden. Het is de teneur van de eeuw. Of om het met Marx' en Engels' slotwoorden van het manifest te zeggen: &quot;Dat de heersende klassen sidderen voor een [[communistische]] [[revolutie]]! De [[proletariërs]] hebben daarbij niets te verliezen dan hun ketenen. Zij hebben een wereld te winnen. Proletariërs aller landen, verenigt U!&quot;
 
.

=== 1846 ===
.

* Afschaffing Engelse [[graanwetten]].

.

* Het Brussels gemeenteraadslid [[Edouard Ducpétiaux]] bestudeert de verbetering en de gezondmaking van de arbeiderswoningen en -wijken naar Londens voorbeeld.

.

* Start bouw de [[Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen|Sint-Hubertusgalerijen]].

.

* [[Adolphe Quetelet]], de stichter van het eerste openbare statistische bureau ter wereld ([[Centrale Commissie voor de Statistiek]]) organiseert een eerste volkstelling met wetenschappelijke ambitie.

.

* Op 13 juni vertrekken vroeg in de morgen de eerste treinen van [[Gare Saint-Lazare]] naar Brussel. Baron [[Rothschild (geslacht)|James de Rothschild]] en zijn Chemins de fer du Nord nodigden duizendvijfhonderd mensen uit voor deze plechtige opening van een treinrit die via Rijsel naar Brussel gaat aan een hels tempo van dertig kilometer per uur. [[Victor Hugo]] en [[Alexandre Dumas (trein)|Alexandre Dumas]] zijn van de partij. Tegen de middag is het gezelschap in Rijsel en na middernacht reizen ze door naar Kortrijk (14 juni). Daar leunt iedereen tegen elkaar aan om een glimp van het bijzondere gezelschap te zien. De tocht verloopt via Gent en Mechelen en in Brussel wacht [[Leopold I van België|Leopold I]] en zijn echtgenote [[Louise d'Orléans]] haar broers, de Franse prinsen op voor een banket in het paleis. Het pas geopende [[Gare du Nord (Brussel)|Gare du Nord]] is verbouwd tot een zwevende balzaal vol kroonluchters boven de rails.

.

=== 1847 ===
.

* Hongeronlusten doen denken om de burgerwacht opnieuw in het leven te roepen.

.

* Naast de gevangenis van Tongeren komt een nieuwe rijkswachtkazerne.

.

=== 1848 ===
[[Bestand:Philippoteaux - Lamartine in front of the Town Hall of Paris rejects the red flag.jpg|550px|right|thumb|De Franse dichter, historicus en politicus [[Alphonse de Lamartine]] (1790-1869) spreekt de woelige massa toe bij het Parijse stadhuis. Op dit doek van achttien vierkante meter toont Philippoteaux de gebeurtenissen van 25 februari 1848. Lamartine staat op een fauteuil. Om hem heen de voorlopige regeringsleden, waaronder Louis Blanc. Boven hen hangen kruitdampen, de geur van bloed is aanwezig. De gevechten zijn voorlopig zo goed als afgelopen, de chaos is er nog: een stervend paard, een gewonde op een branquart, een artilleriestuk, mondingsvuur op de achtergrond... Een doos draagt het opschrift 'Collecte voor de gewonden'. De massa beseft welk offer de strijders brachten. Bij een berg geplunderde spullen is het lijk van een metselaar neergeworpen. Zijn kameraden schoten hem neer omdat hij tijdens de gevechten plunderde. Op zijn borst is te lezen 'Dood aan dieven'. Links van de dief brengen anderen brengen goud en zilver in 'veiligheid'. Op een wit paard rijdt 'Marie van Lille' allegorisch aan met een rode vlag. Lamartine kijkt haar aan en weigert. Hij draagt een driekleur. Tussen de vele rangen en standen is er weinig eensgezindheid. Welke weg moet het na de revolutie uit? Op de achtergrond wappert een vlag die de afschaffing van de doodstraf bepleit. Lamartine is minister van Buitenlandse Zaken van 24 februari tot 11 mei. In mei onderdrukt hij de nieuwe onlusten, in juni lukt het hem niet meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In december 1848 draait zijn gooi naar het presidentschap uit op een nederlaag. De staatsgreep van Napoleon III in 1851, betekende het einde van zijn carrière.&lt;/ref&gt; Onder het tafereel komt een jongen aangelopen met een gevallen zilveren lepel. Het is de trommelslager Pierre, die de troepen met zijn trommel in charge bracht bij de verovering van Château d'Eau op de regeringstroepen. Jonge mensen zijn deelachtig en aanwezig tijdens de revolte. De scène doet denken aan de ochtend van 26 juni een seizoen later, beschreven na een hachelijke nacht door de Russische schrijver [[Alexander Herzen]] en de journalist [[P.V. Annenkov]] waarbij erg jonge mannen zich op het strijdtoneel wagen. De schrijver en de journalist luisteren naar de toespraak van een zeventienjarige jongen en zijn halfdronken makkers op de [[Place de la Concorde]] tot een kleine menigte van voddenrapers, huisbewaarders en bleke en stille bezemvrouwen. 'Zij hebben dapper gevochten' roept hij, 'wij hebben het ze betaald gezet, voor onze kameraden!' De jongen is er fier op dat hij vijf of zes van zijn vijanden met zijn bajonet heeft gestoken 'zo diep als-ie ging.' Als hij deze woorden spreekt, neemt hij de houding aan van een geharde crimineel, al dan niet wetende dat het toedoen hem veranderde in een moordenaar. De Parijse strijd verhardt dus in de zomer van 1848. Eind juni nemen ongeveer veertigduizend vrouwen en mannen de wapens op tegen de regering. Die slaat dubbelhard terug met 80.000 troepen met aan hun hoofd de even kersverse als ervaren minister van oorlog Louis-Eugène Cavaignac. Die verdiende zijn sporen in Algerije waar hij de uitroeiingstechnieken en -tactieken van de Fransen leert kennen om de inheemse bevolking onder de duim te houden en desnoods te vernietigen. Hun aanvallen noemen ze razzia’s, hun techniek is die van de verschroeide aarde. Cavaignac is een ‘enfumade’-pionier. Weerloze bevolkingsgroepen die in grotten schuilen, rookt hij uit. Als de revolutie in 1848 toeslaat, is de top van het Franse leger ervaren in de oorlogsvoering van het koloniale type. In juni krijgt Cavaignac vrij spel om de opstanden neer te slaan. Hij pakt de zaak in Parijs militair aan, zonder onderhandeling, zonder nuance. De geest van de Algerijnse oorlogvoering en de koloniale methoden vinden hun weg naar één van de befaamdste steden op het continent, dat erkennen zowel de critici als de medestanders van Cavaignac. En propaganda is hen niet vreemd. Zo prikken de revolutionairen een kind op een piek om de scherpschutters van het leger af te leiden. Het leger dicht de opstandelingen gewiekst gruweldaden, martelingen en verminkingen toe, vergelijkbaar met de Algerijnse berichten. Het Algerijnse beschavingsoffensief passen ze nu toe op het barbaarse proletariaat. Victor Hugo zit middenin de gevechten en leidt stormaanvallen op barricades van de opstandelingen. Aan zijn maîtresse Juliette Drouet beschrijft hij hoe hij onder hevig vuur ligt. Hij is nu veilig. De catastrofale taferelen die hij de laatste veertig uur onder de ogen kreeg, noemt hij onvergetelijk. Langs beide kanten laten duizenden het leven, de ziekenhuizen herbergen 2.500 gewonden – van wie elders hulp zoekt om de gevangenis of de standrechtelijke executie te vermijden zijn geen cijfers. Twaalfduizend mensen krijgen na hun arrestatie te horen dat ze hun lot een deportatie is naar Algerije, een straf die zich zal beperken tot een harde kern van 468 mannen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLAR. ''Europese lente.'', p. 562 ev, p.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Expédition de Risquons-tout.jpg|right|thumb|550px|Het Belgisch legioen probeert in de nasleep van de februarirevolutie vanuit Parijs de Belgische monarchie omver te werpen, en België te annexeren. Hun invasie werd op 29 maart afgeslagen aan de grens bij Risquons-tout.]]

[[Bestand:William_II,_King_of_the_Netherlands,_by_Nicaise_de_Keyser.jpg|thumb|550px|Willem II volgde zijn vader in 1840 op en liet diens aspiratie om de Zuidelijke Nederlanden opnieuw bij zijn koninkrijk te voegen, niet varen. Hij overlijdt in 1849. Portret door [[Nicaise de Keyser]].]]

[[Bestand:Friedrich Engels (1891).jpg|thumb|550px|[[Friedrich Engels]] in 1891 (1820-1895) was een Duits industrieel en de zoon van een succesvolle Duitse textielbaron, sociaal wetenschapper en auteur. In 1845 publiceerde hij ''De Toestand van de Arbeidersklasse in Engeland'' en in 1848 was hij mede-auteur van ''Het Communistisch Manifest'' (met Karl Marx). Later steunde hij Marx om Het Kapitaal te schrijven. Na Marx' dood bewerkte hij het tweede en derde deel. Zijn vader zond Friedrich naar Engeland om diens katoenfabriek in Manchester te runnen. Gechoqueerd door de armoede schreef hij de ‘Toestand van de arbeidersklasse in Engeland in 1844’. Tijdens een ontmoeting met Karl Marx kwam hij erachter dat beiden dezelfde ideeën hebben over kapitalisme. In juli 1845 neemt Engels Marx mee naar het Engeland van Mary Burns en haar zus Lizzie. Die brengen hem in contact met de Chartisten. Terug in Brussel, richten Engels en Marx in januari 1846 het ‘Communistische Correspondentie-Comité’ op om socialistische leiders te verenigen.]]

.

{{Cquote|'''Van oudsher beamen zowel marxistische als niet-marxistische historici dat 1848 een overgang vormt, of zelfs een breuk, tussen een primitieve periode, een periode van de 'voorlopers', en een tweede periode waarin het socialisme op een nieuwe basis van start gaat, hoewel het belangrijke elementen uit de eerste periode vasthoudt en omvormt. Wat vanuit dit gezichtspunt als belangrijk verschijnt, is het feit dat socialistische systemen of socialistische ideeën voor 1848 geformuleerd werden, vooral in de vorm van 'utopische' systemen - een kwalificatie die reeds werd gegeven door tijdgenoten en die ook werd gebruikt door Marx en Engels in hun Communistisch Manifest in 1848.'''|[[Etienne Balibar]]}}

[[Bestand:March15.jpg|thumb|550px|Revolutie tot in Hongarije. Mihály Zichy toont hoe [[Sándor Petőfi]] het [[Nemzeti dal]] voorleest aan het volk op 15 maart 1848.]]

[[Bestand:Iishmarx.jpg|thumb|550px|Het [[Communistisch Manifest|Communistisch Manifest]], [https://nl.wikisource.org/wiki/Manifest_van_de_Communistische_Partij manuscript], 1848. Het [[Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis]], één van de grootste onderzoeks- en documentatiecentra ter wereld voor de arbeidersbeweging, bewaart het handschrift.]]

.
 
* Europa kent een [[Cholera]]-epidemie en een hongersnood die blijft duren. In december bezwijkt [[Emily Brontë]] (°1818) aan [[tuberculose]]. Ze is dertig en is net als haar zussen een succesvol schrijfster. Een jaar eerder schreef ze ''[[Woeste hoogten]]'', later op muziek gezet door [[Kate Bush]] met [https://www.youtube.com/watch?v=Fk-4lXLM34g Wuthering Heights]. Dit crisisjaar leidt overal tot revoluties en treft de armen meer dan de rijken. Over armen wordt minder geschreven dan over rijken. Brontë behoorde tot de laatste categorie. Het begint bij de [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] in [[Parijs]]. Die deint uit over Europa, alleen Engeland en België blijven gespaard. De revolutie draait in het nadeel uit voor de opstandelingen. In Brussel werken [[Friedrich Engels]] en [[Karl Marx]] hun [[Communistisch manifest]] af, het pamflet is net te laat om de revolutie op hun conto te schrijven.

.

* Afschaffing van de dagbladzegel waardoor de krantenprijs halveert. Kranten waren tot nu toe enkel betaalbaar door de elite.

.

* In Gent, ten noorden van het Sint-Pietersplein, tussen de straten Blandijnberg en Rozier gaat de Cité Ouvrière of het [[De Vreesebeluik]] open. Midden jaren dertig van de twintigste eeuw zal het plaats maken voor de universiteitsbibliotheek en de [[Boekentoren]]. Lieven De Vreese richt het in als een modelcité in contrast met het [[Bataviabeluik]] (gesloopt in 1881 om plaats te maken voor het Instituut der Wetenschappen, het universiteitsgebouw aan de [[Jozef Plateau|Plateaustraat]]). De Vreese voorziet zijn beluik van een monumentale toegang op het [[Sint-Pietersplein (Gent)|Sint-Pietersplein]]. De openbare stadspomp uit 1836 zorgt voor water.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=3ihIFYJkjKo '''♥ BEELDFRAGMENT OVER HET PRILLE ONTSTAAN VAN DE VAKBONDEN EN DE MAATSCHAPPIJEN VAN ONDERLINGE BIJSTAND''' (10 Min.).]

.


 '''De [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] van 1848'''
 
 .
 
 De [[liberale]], conservatieve burgerij vindt [[armenzorg]] en [[barmhartigheid]] nefast: het zet de armen niet aan tot werken maar tot ledigheid is de redenering. De oorzaak van het pauperisme en de armoede leggen ze bij hun zedeloosheid, hun luiheid, hun egoïsme, hun drankzucht en hun gebrek aan spaarzaamheid. Tot de situatie niet langer houdbaar is. 'De wind van de opstand waait, de storm verschijnt aan de horizon' schrijft [[Alexis de Tocqueville]] aan de vooravond van de 1848. En hij vervolgt: 'Ik krijg te horen dat er geen gevaar is omdat er geen rellen zijn; ik krijg te horen dat er geen revolutie op handen is omdat er geen onrust zichtbaar is aan de oppervlakte van de samenleving. Heren, sta me toe op te merken dat u zich vergist.' 
  
 .
 
 '''1. Europa ten prooi aan revolutie'''
 In februari 1848 valt het slapende Europa ten prooi aan een vroege industriële revolte én een late - misschien wel haar voorlaatste voedselcrisis. Met een revolutie tot gevolg. Als die in Parijs losbreekt, ontbrandt Europa: Duitsland, het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk, het latere Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Polen, Joegoslavië en Roemenië; overal waait de revolutionaire wind. Ze waait in landelijke streken, in de steden en in industriële gebieden en ze sleurt alle klassen mee: de boer, de proletariër, de burger, de kapitalist. In Nederland wijst de Groningse theologische hoogleraar P. Hofstede de Groot twaalf dagen na de februari-revolte al op het belang van 'menslievende verenigingen', niet zozeer om hun filantropie, hun hulp of hun caritas maar veeleer om de opkomende arbeidersklasse zo op te voeden 'dat zij hare vrijheid niet misbruikt tot het genot van dierlijke uitspatting, maar gebruikt tot het verkrijgen van menschelijke beschaving.' Lees: de arbeidersklasse politiek en sociaal onmondig te houden. Zijn belangrijkste voorstel van Hofstede de Groot is een 'Algemeen Patronaat der gegoeden over de geringen' in te voeren om 'den oorlog die dreigt uit te barsten van de armen tegen de rijken te verhoeden.' De liefdadigheidsverenigingen en de politie vormen het negentiende eeuwse het antwoord op de angst bij de heersende klasses die de dreiging voelt van een oorlog van de armen (numeriek in het overwicht) tegen een kleine, elitaire groep van rijken. Welzijswerk en politie houden zo de arbeiders 'arbeidsgeschikt', ze disciplineren, socialiseren en compenseren de frustraties van het arbeidsproces. Politie en welzijnswerk waarborgen zo het voortbestaan van de klassenmaatschappij en voorkomen de klassenstrijd. Vier dagen na deze rede zou Willem II zich in één nacht bekeren tot het liberaal conservatisme.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;H.C.M. MICHIELSE. ''De burger als andragoog. Een geschiedenis van 125 jaar welzijnswerk (1848-1972)'', Meppel, Amsterdam, 1977, p. 11.&lt;/ref&gt; 
  
 .
 
  '''2. Niet in België''' 
 In Brussel, de hoofdstad van zijn jonge natie verneemt [[Leopold I van België|Leopold I]] hoe het zijn schoonvader [[Louis-Philippe]] in Parijs vergaat en hoe die ten val komt. Ongerust schrijft hij zijn nicht - de Britse Queen [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|Victoria]] - een brief met de vraag 'Waar zal dit eindigen?' Tot zijn verwondering reageert zijn land patriottisch, inclusief de arbeidersklasse. Brussel ligt op tien uur reizen van Parijs en toch laat het proletariaat zich ''niet'' tot de internationale oproer verleiden terwijl het in Parijs, Berlijn, Wenen en Madrid tot straatgevechten komt. Integendeel, ze toont nationale sympathie. Dat eensgezinde patriottisme is wellicht voor een stuk te danken aan het voorbije beleid van de oorlogsminister [[Pierre Emmanuel Félix Chazal]], ooit een Fransman en aanhanger van [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] en de premier [[Charles Rogier]]. Die stak zijn [[utopisch socialisme]] nooit onder stoelen of banken. 
 
 .
 
  '''3. Politiestaat'''
 De revolutionaire crisis dringt de regering diverse doelen op: 1. De indoctrinatie (met godsdienst) en de beteugeling (gevangenissen) van het proletariaat; 2. In 1850 stemt het parlement de wet op de behandeling van de krankzinnigen. De wet steunt op de voorstellen van Guislain en Ducpétiaux uit 1832; 3. De installatie van een wij/zij, bourgeoisie versus het proletariaat denken en een volstrekte scheiding van de beide klassen (parken blijven voorbehouden voor de 'betere' klasse, net zoals de passages en overdekte winkel-gallerijen); 4. De binnenlandse politieke en sociale onrust vermijden en ordehandhaving; 5. De revolutie buiten het land houden. Die buitenlandse dreiging loert van uit Frankrijk en Nederland. Daar laat Willem II de droom van zijn vader die hij sinds 1840 opvolgde - het terugwinnen van de Belgische gebieden - niet varen. In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek. Dit zogenaamde [[Belgisch legioen (1848)|Belgisch legioen]] stak op 29 maart 1848 de Belgische grens over om er opstanden uit te lokken en de monarchie omver te werpen. De legerafdeling van [[Joseph Fleury-Duray|Joseph Fleury]] wachtte ze op, doodde zeven revolutionairen en jaagde ze uiteen bij [[Risquons-Tout]]. Van de zestig gevangenen veroordeelde het Antwerpse [[Hof van assisen]] zeventien van het tot de doodstraf.
 
 .
 
 '''4. De indoctrinatie en de beteugeling van het proletariaat'''
 Na de ‘grote schrik’ van 1848 juicht de geestelijkheid de komst van de spoorweginfrastructuur toe: ze zorgt dat fabrieksarbeiders pendelen en dat de arbeider onder de hoede van de herder blijft; de spoorwegen zijn het antwoord op de ontvolking van het platteland tegen en een ventiel voor de industriesteden die uit hun voegen te barsten. De betaalbare spoorabonnementen voor arbeiders in 1869 zijn er de concretisering van. Met het omgekeerde effect hield de geestelijkheid echter geen rekening: de pendelarbeid verspreidde het socialisme en de mentaliteit van de stad naar het platteland. Na de ‘grote schrik’ juicht de vrijzinnige en liberale Belgische burgerij de geestelijkheid toe en relativeert ze haar eigen antiklerikalisme: de burgerij had de proef van de revolutie succesvol doorstaan en één les geleerd: de subversie van het proletariaat was met een krachtig tegengif te bestrijden: de moraliserende kerk. ‘Deze agitatie van radicalen’ schreef een liberale krant op 31 maart 1848 ‘ondermijnde de zedelijkheid van de arbeiders. Tevoren luisterden zij naar de stem van het christendom en beschouwden zij hun leven als een pelgrimstocht naar de beloning voor de zware last die ze torsten.’ Het leidde tot een vreemde klasse-solidariteit tussen gelovigen en vrijzinnigen: de godsdienst moest plotsklaps en opnieuw uitgroeien tot ‘de trouwe vriend van het volk.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN ISACKER KAREL. ‘’Mijn land in de kering 1830-1914. Deel I, Een ouderwetse wereld 1830-1914,’’ Nederlandse boekhandel, Antwerpen, 1984, p. 129.&lt;/ref&gt;
 
 . 
 '''5. ♣ De eeuw van het stadspark'''
 De uitzichtloze ellende in de beluiken, de stadskankers zijn het best te bestrijden met het [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanniaanse]] recept dat Parijs na de juli-revolte beproeft. Het [[Haussmann|Haussmannisme]] elimineert volkswijken in ruil voor prestigeprojecten van boulevards, een justitiepaleis, gevangenissen, stations... en natuurlijk niet te vergeten de stadsparken als groene longen. In België is de uit Duitsland afkomstige en in Brussel overleden Frédéric Édouard Keilig (1827-1895) een erg productieve landschapsarchitect. Hij ontwerpt onder meer het Ter Kamerenbos, het Park van Laken, het Stadspark in Antwerpen, het Luikse Parc d'Avroy en het Maria Hendrikapark in Oostende. Ook Louis Fuchs (1818–1904), eveneens uit Duitsland afkomstig en in Brussel overleden is geen onbekende. Hij behoort tot de top drie van de Belgische tuin- en parkarchitecten. Fuchs gaf les op de Mechelse land- en [[PTS Campus Mechelen|tuinbouwschool]] en de École d’Horticulture de l’État. In 1861 mag hij zichzelf de eerste groeninspecteur van Brussel noemen. Hij ontwerpt de Brusselse parkbegraafplaats in Evere, het [[Leopoldpark (Oostende)|Leopoldpark]] in Oostende, het stadspark Sint-Donatius in Leuven, het Kasteel Drie Koningen in Beernem, het Kasteel d'Aertrycke in Torhout, het park van de [[tuinbouwschool van Vilvoorde]], het Park van Kasteel Den Brandt in Antwerpen, het domein van het kasteel van Beervelde.
 
 .
 
 '''6. Wij/zij'''
 De burgerij stimuleerde de segregatie om de confrontatie met de viezigheid, de ellende en de ondeugden buiten haar blikveld te houden. Voor de rest vreesde ze de epidemie die iedereen kon treffen. ‘De wet van 1 juli 1858 beoogde de sanering van ongezonde buurten door onteigening en afbraak. Na de cholera van 1866, de ergste van de eeuw met 43.000 slachtoffers in het hele land, hoofdzakelijk in de krottenwijken, laat de wet van 1867 de onteigening toe voor alle stadsverfraaiing.  
 
 .
 
 '''7. Landbouwscholen: onrust vermijden en orde'''
 Op 3 april 1848 zorgt een wet voor inrichtingen die de overlast van de zwervende jongeren moet inlossen: voor [[Édouard Ducpétiaux]], de inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid is dit een kans: hij realiseert zijn hervormingsscholen. Inspiratie vindt hij in het Franse [[Mettray]], een eerste landbouwschool voor jonge delinquenten. Het accent ligt minder op straf en meer op (her)opvoeding om van de jongere een ‘nuttige burger en bekwame arbeider' te maken en zo de 'armoede en bedelarij uit te roeien’. Ook  [[Charles Rogier]], de minister van binnenlandse zaken vindt de inrichting van tuinbouwscholen zaak. Het K.B. van 30 april 1849 is het startschot voor het Institut Royal d'horticulture in [[Gentbrugge]], in het tuinbouwbedrijf van Van Houtte. In [[Vilvoorde]] komt er in dat jaar het Koninklijke Instituut voor horticultuur nabij de plantenkwekerij De Bavay.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN DAMME SYLVIE. ''Landschapsontwerp in Vlaanderen. Landschap als narratief en integrerend medium in de ruimtelijke ontwerppraktijk'', Garant, Antwerpen, 2013, p. 50. Verder schrijft ze: 'Het doel van deze scholen luidde kernachtig, maar enigszins eenzijdig: &quot;door theorie en praktijk goed boomkwekers vormen die een volledige kennis hebben van alles wat hun beroep betreft&quot;. De scholen waren in hoofdzaak gericht op sierplantenteelt, waaronder ook uitheemse sierplanten. De goede reputatie van de scholen zorgde ervoor dat gaandeweg ook buitenlandse studenten naar Vlaanderen afzakten om er vakkennis en wetenschappelijke ervaring op te doen. Tegelijk zorgt de internationale bekendheid van zowel de lesgevers als de afgestudeerden voor de wereldwijde vermaardheid van de Vlaamse tuinbouw. (...) Geen enkel vak richtte zich op de publieke ruimte.&lt;/ref&gt; In [[Ruiselede]] komt een instelling voor jongens in 1849, in [[Beernem]] komt een instelling voor meisjes in 1853 en in [[Wingene]] komt er in 1855-56 een opleiding voor scheepsjongens. Ruiselede wil 500 jongens, Beernem wil vierhonderd meisjes en een aantal kinderen tussen de twee en zeven. Wingene wil honderd jongens en bouwt voor hen een schoolschip. Het matrozenbestaan lijkt even avontuurlijk als aanlokkelijk. De eerste schoolhoeve start op het Sint-Pietersveld in Ruiselede (in gebouwen bedoeld als suikerfabriek) en wordt tot in het buitenland beroemd. Helaas: de tucht is repressief militair en het personeel bestaat uit ex-militairen. Veel opvoedkunde is er niet. Doorgaans gaat het om jonge kinderen: één op drie is jonger dan twaalf en de meesten zijn bij aankomst analfabeet. De instelling beoogt een complete vorming: sport, gymnastiek, muziek (eigen fanfare). In 1859 is 186 hectare gecultiveerd, met een groentetuin en boomgaard. De productie komt de jongeren, het personeel en gevangenissen ten goede. Vanaf 1910 leidt de instelling op tot andere beroepen dan landwerker: kleermaker, schoenmaker, schrijnwerker, smid... 
 
 .
 
 '''8. De revolutie buiten houden'''
 NEDERLAND In Gent kan Willem II rekenen op een kleine, fanatieke [[Orangisme (na 1830)|orangistische]] kern. Gedurende het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, tussen 1815 en 1830 ontpopt Gent zich  tot een universiteitsstad, havenstad en industriestad. Dankzij Willem II - de man kreeg in Gent onlangs zijn standbeeld - komt er een zeehaven met het [[Kanaal Gent-Terneuzen]] en de katoenweefsels vinden een ongezien afzetgebied in Nederlands-Indië. Niettegenstaande de Gentse orangisten liefst Frans spreken, verklaren deze drie elementen waarom de stad de [[Belgische Omwenteling]] niet toejuicht. Na 1848 vernevelen die orangisten en gaan ze op in de Liberale Partij.
 FRANKRIJK In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek waar ook België deel van uitmaakt. Dankzij de inlichtingendienst slaagt het Belgisch leger er in om deze tweeduizend revolutionairen bij [[Risquons-Tout]] en [[Quiévrain]] tot staan te brengen. 
 Het is in die context dat de regering België omvormt tot een [[politiestaat]]. Het is in die context dat de Liberale regering van [[Charles Rogier]] de sinds 1831 in slaap gedommelde [[Burgerwacht]] nieuw leven inblaast en hen op zondagmorgen (tot ongenoegen van de kerk) laat oefenen. Dat leidt niet tot militaire expertise noch tot discipline onder de bewapende mannen. De bevolking noemt hen een 'operetteleger' en sommige van hun interventies lopen uit de hand. Eind februari, na de Parijse revolte, roept de Justitieminister de gemeenten op om paspoorten streng te controleren, danszalen voor middernacht te sluiten en samenscholingen van meer dan vijf personen te verbieden. En er volgen preventieve uitzettingen van vreemden die de 'publieke rust in gevaar brengen'. De politie of de staatsveiligheid arresteren [[Karl Marx]] en zijn vrouw, [[Jenny von Westphalen]] die sinds 1845 in Brussel verblijven. In de nacht van 1 op 2 maart zetten ze hen het land uit, nadat [[Jenny Marx]] een nachtje in de gevangenis nabij de grote markt 'Den [[Amigo (Brussel)|Amigo]]' verbleef. De pers sprak er schande over dat deze adellijke vrouw tussen de prostitués, straathoertjes en kruimelcriminelen moest hokken. In hoeverre het verhaal klopt, is moeilijk te achterhalen, er bestaan verschillende versies van. Sommige bronnen zeggen dat Marx ook hier werd opgesloten. Wat tegenwoordig een hotel is voor de rijkere klasse - sleeën rijden af en aan pal in het centrum - was in 1848 gewoon een eeuwenoude gevangenis. Je kan de celstructuur aan de buitenkant nog herkennen. In elk geval leidde de opsluiting van de adellijke Jenny tussen volksmensen tot een schandaal. Kranten spraken er schande van en op vraag zou Jenny een aparte kamer hebben gekregen. In de zestiende eeuw droeg deze gevangenis naam 'Vrunt'. Vrunt betekent 'gevangenis van de heer', een luxecachot voor de hogere klasse die men in een soort huisarrest plaatste. De Spanjaarden vertaalden 'vrund' verkeerdelijk in 'vriend' en zo kreeg 'Den Amigo' zijn naam. 
 

.

=== 1849 ===
[[Bestand:Louis_van_Houtte00.jpg|thumb|right|550px|[[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876): de tuinbouwschool als reactie op de revolte van 1848 en als antithese van de gevangenis.]]

.

* De Amerikaanse schrijver en dichter [[Edgar Allan Poe]] overlijdt, hij is 40.

.

* ♣ De Ieperling [[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876) studeerde in Frankrijk en nam in 1830 actief deel aan de Belgische revolutie. Kort na de onafhankelijkheid schopt hij het tot hoofd van de Brusselse Kruidtuin. In 1833 richt hij het tijdschrift ''L'Horticuleur belge'' en later volgt ''Flore des serres'' met overvloedige kleurenillustraties. Geen land dat meer tuintijdschriften kent dan België. Het aantal vakbladen loopt op tot veertig, meestal in het Frans, die in groeiende en luxueuzere oplagen verschijnen: ''Herbiér de l'Amateur des Fleurs'', ''La Belgique Horticole'' tonen kleur en detail van de plantenwereld en de Amerikaanse, de Aziatische en de Afrikaanse import. Nadat de prachtige platen vernist zijn doen ze sprookjesachtig en onwerkelijk aan. In 1839 kiest Van Houte - na een reist door Brazilië - voor de bloementeelt in Gentbrugge en vestigt naast zijn kwekerij een lithografische drukkerij. Daar drukt hij tussen 1845 en 1880 de drieëntwintigdelige ''Flore des Serres et des Jardins de l'Europe''. en na de revolutie van 1848 richt hij bij zijn kwekerij de middelbare landbouwschool van Gentbrugge op als geëngageerde reactie op de revolte. Mannen van naam leren er de orchideeën en azaleakweek kennen, de snoeikunst en het leifruit. De combinatie van een wetenschappelijk gerund bedrijf, de vraag naar bloemen en fruit, de tuinbouwkundige genootschappen, de geïllustreerde vakbladen en de tuinbouwscholen doen de pomologie - de wetenschap van de fruitrassen - opklimmen tot een respectabele en internationale discipline.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUDO VANDAMME (Ed.). ''Uitgelezen bloemen. Botanische boeken en orchideeënprenten uit Brugse verzamelingen'', De Biekorf, Brugge, 1997; WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 44-45.&lt;/ref&gt; 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Thomas.Cook.jpg|[[Thomas Cook]] (1808–1892) is de stichter van een reisorganisatie.
File:Marx+Family and Engels.jpg|Marx en familie, samen met F. Engels.
File:Edouard_Ducpetiaux1871.jpg|[[Edouard Ducpetiaux]].
File:Rowland_Hill_-_Project_Gutenberg_etext_13103.jpg|[[Rowland Hill |Rowland Hill]].
File:Thamestunnel.jpg|De Thamestunnel.
File:Thames_tunnel_construction_1830.jpg|De Thames tunnel constructie.
File:DelaneysFamineStatute.JPG|Hongersnoodmonument van [[Edward Delaney]] uit 1967 in Dublin.
File:Charles_Rogier_(02).jpg|[[Charles Rogier]].
File:Edgar_Allan_Poe.jpg|[[Edgar Allan Poe]].
File:Petőfi_Sándor.jpg|Daguerreotype van de Hongaarse revolutionair [[Sándor Petőfi]] (1823-1849). 
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE TWEE: 1849-1890 =

[[Bestand:Leopoldpark Oostende kiosk.jpg|thumb|Kiosk, Leopoldpark, Oostende|thumb|550px|Leopoldpark Oostende, kiosk.]]

[[Bestand:Paris._Lacs_du_Bois_de_Boulogne_-_Charles_Rivière_del._et_lith._LCCN2016652456.jpg|thumb|550px|In 1848 koopt de Franse staat het bos en verkoopt het in 1852 Parijs. Georges-Eugène Haussmann transformeert het tot een Engels park, op de allée Reine Marguerite en de avenue Longchamp na.]]

[[Bestand:Hyde_Park_Bicycling_Scene_1896_Robert_W_Paul_London_Royal_Park.webm|thumb|550px|Hyde Park in Londen dateert uit de 17de eeuw. Prins Albert organiseert er in 1851 de eerste Wereldtentoonstelling. [[Joseph Paxton]] bouwde [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]], een gebouw van glas en staal.]]

[[Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg|thumb|550px|Central Park opende haar poorten voor het publiek in 1859.]]

{{Cquote|'''Een andere noviteit van de negentiende eeuw was de [[wereldtentoonstelling]], de opvallendste combinatie van een panoramische blik en encyclopedische vaststelling. Het begon met de Great Exhibition of the Works of Industry of All Nations in het Londense Hyde Park (1851), waarvan het spectaculaire kristallen paleis, een zeshonderd meter lange hal van glas en ijzer, tot op de dag van vandaag in de herinnering voortleeft, hoewel het later naar de rand van de stad overgebrachte restant van het gebouw in 1936 afbrandde. De Great Exhibition was een product van het beginnende spoorwegtijdperk. Alleen de spoorwegen maakten het mogelijk meer dan honderdduizend tentoonstellingsobjecten en één miljoen bezoekers van buiten de stad naar de plaats van bestemming te krijgen - een voorafspiegeling van het 'expo-toerisme' van later tijden. (...) Tot 1914 volgden er talrijke wereldtentoonstellingen of grote internationale tentoonstellingen, expositons universelles, world's fairs, en elk ervan verwezenlijkte in haar eigen tij en op haar eigen plek een eigen ideologisch programma: Parijs (1855, 1867, 1878, 1889, 1900), Antwerpen (1885, 1894), Barcelona (1888), Brussel (1897, 1910), Chicago (1893), Gent (1913), Londen (1862, ook de Colonial and Indian Exhibition van 1886), Luik (1905), Milaal, 1906, Melbourne (1880), Philadelphia (1876), St. Louis (1904), Wenen (1873).'''|[JÜRGEN OSTERHAMMEL, p. 37.]}}

== Jaren vijftig van de negentiende eeuw ==
'''In Frankrijk laat de autoritaire Louis Napoléon zijn ideeën samenvallen met de technocratische romantiek en bouwwoede. Tijdens zijn Tweede Keizerrijk bloeit de bouwsector, de spoorwegen, de kolenmijnen... De goudkoorts van Californië en Victoria maken goedkope leningen mogelijk. De straatgevechten en de barricades leidden in Parijs tot infrastructuurprojecten. Ook in het postrevolutionaire Madrid en Wenen komen grootschalige programma's. In Berlijn komt het initiatief tot de contrarevolutie van de politieman Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey (1805-1856). Zijn professionalisering van het korps tijdens de revolutiedagen en hun harde aanpak van de demonstraties, maakte hen gehaat en gevreesd, met von Hinckeldey op kop. Met zijn gecoördineerde hervormingen na de revolutie sleept hij Berlijn eigenhandig de moderniteit in. Hij opent gaarkeukens, bad- en washuizen in de armenwijken, opvangtehuizen voor kwetsbaren, er komt een modern brandweerkorps en een properwaterleiding. Von Hinckeldey ziet het belang in van de jonge wetenschap, de statistiek in. Met tabellen en grafieken bestudeert hij de omvang van de armenzorg, de voedselprijs, de demografie, de doodsoorzaken, de huurprijzen enzovoort. Daartussenin zoekt hij verbanden, correlaties, oorzaken en gevolgen. Geleidelijk aan nemen de stad en de staat de kritische argumenten en de taal van de hervormingsgezinde Friedrich Engels, Karl Marx en consoorten uit de eerste helft van de eeuw over. De Berlijnse bevolking bekijkt de initiatieven van von Hinckeldey aanvankelijk met argwaan, na de uitvoering groeit hun sympathie. Als hij een clandestien gokhol in het elitaire Hôtel du Nord ontruimt, en de jonge aristocratische gokkers in de cel gooit, taant von Hinckeldeys reputatie bij de adel en het koningshuis. Het incident, aangevuld met onterechte beschuldigingen leiden tot een pistolenduel. Op 10 maart 1856 krijgt de zwaar bijziende von Hinckeldey op de Jungfernheide, ten Noorden van Berlijn een kogel in de borst. Met zijn dood wijzigt de beeldvorming bij de brede bevolking. De strenge en gehate politieman is nu een volksheld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld, 1848-1849,'' Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 855-861.&lt;/ref&gt; In 1904 verwerft de stad Charlottenburg een tweehonderd hectare van de Jungfernheide en legt er stadspark en de eerste Berlijnse arbeiderstuinen aan. Sinds 1856 staat er waar het duel plaatsvond een gedenksteen voor Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.'''

.

[[Bestand:Knut Ekwall-Frieriet.jpg|thumb|550px|♣ Een gevolg van de oprichting van de tuinbouwscholen, is de introductie van de kamerplant en handboeken voor hun verzorging. Kamerplanten dienen een esthetisch doel, als voedsel, medicijn of kruid hebben ze geen functie. Dit schilderij van [[Knut Ekwall]] (1843-1912) uit de jaren tachtig van de negentiende eeuw toont een overdadig burgerlijk interieurs met varens en palmen. De kunstenaar Robert Koehler (1850–1917) schildert omstreeks 1895 een gelijkaardige palm in zijn 'First Snow'. Verder heeft de komst van de kamerplant te maken met de moraliserende burgercultuur, het verdwijnen van de natuur door de industrialisatie en de verstedelijking. In Nederland zien na 1870 de Floralia-verenigingen het levenslicht. Ze staan in het teken van de volksverheffing. Het doel is om Jan met de pet plantenverzorging te leren. Prijskampen, stekjes uitdelen, beoordelingen moeten de gewone man beschaving en schoonheidszin bijbrengen. In 1873 is er de oprichting van de 'Floralia' in Amsterdam, een 'Vereeniging tot volksbeschaving door het kweken van planten.' Kritiek op de vaak gebrekkige verzorging verzorging is er ook te horen. Ze leven in gevangenschap als stumperds en invaliden. In 1880 schrijft De La Blanchère in zijn werkje ''De Kamerplant'' dat kamerplanten niet bestaan, net zoals landvissen niet bestaan. Ze zijn bannelingen en uit hun omgeving weggerukt. Een begrijpbare commentaar. Arbeiderswoningen zijn donker, vochtig en koud en hun bewoners kunnen tijd, geld noch energie vrijmaken voor plantenverzorging. Alleen planten zoals varens die tegen een stootje kunnen, vinden in de arbeiderswoningen onderdak. De burgerij waagt zich aan palmen, begonia's, primula's, bromelia's, orchideeën, cineraria's, fuchsia's, hedera's, clivia's en cyclamen waarbij de burgervrouw zich bekommert over haar groene kroost als waren het haar eigen kinderen. Ze schikt ze in hoekjes en op tafeltjes, in bakken of banken, hangend en overdadig. Een handboek uit 1901 waarschuwt voor overdreven wansmaak. Strikjes en lintjes ter versiering, horen niet. In Nederland drukt het spreekwoord 'Achter de geraniums zitten' de totale burgerlijke nutteloze verveeldheid uit en in Vlaanderen klimt de vrouwentong of de sanseveria in de jaren zestig en zeventig op tot vensterbankkoningin.]]

[[Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg|thumb|550px|De steden die de onrust van 1848 kenden, probeerden de herinnering aan de opstand uit het collectieve geheugen te wissen. Mensen zijn ruimtelijke wezens en herdenkingen zijn historische problemen: de plekken zelf kunnen niet vertellen, alleen de mensen die er samenkomen hebben een verhaal. Om de fysieke revolutieruimte aan te pakken stellen de contrarevolutionairen in Parijs en Napoleon III  [[Georges-Eugène Haussmann]] aan tot [[stadsarchitect]]. Het stratenpatroon en de woonkwaliteit in de stad zijn een ramp, verkeer raakt nauwelijks vooruit. Het koningshuis verliet in de zeventiende eeuw om die reden Parijs en ruilde het [[Louvre]] in voor [[Versailles (paleis)|Versailles]]. Bovendien hebben de stegen en de eeuwenoude bebouwing drie revoluties laten gedijen: de [[Franse Revolutie]], die van [[1830]] en die van [[1848]]. De revolutionaire opstanden waren nauwelijks onder controle te krijgen: kronkelige krotstegen zijn ideale vluchtwegen en smalle straten laten toe om barricades op te werpen. Politie en het leger raken niet in de opstandige wijken en bij het bombarderen van barricades worden die alleen maar sterker. De boulevards die Haussmann doortastend aanlegt, rekenen af met deze nadelen. De stad diende niet langer van buitenaf verdedigd te worden tegen vreemde troepen, maar tegen zijn eigen inwoners, het proletariaat. Tegelijk verwezenlijken de boulevards een sociale en economische functie. Flaneergedrag zorgt voor een nieuw soort consumentisme. De woningen die Haussmann er optrekt zijn bedoeld voor burgers die hun huisraad liever niet als barricade gebruiken. En hoe hoger de verdieping, hoe lager de welvaart van de bewoners. De ruimtes onder de dakpannen zijn gereserveerd voor het huispersoneel. Arbeiders komen er niet in, daar zijn smerige buurten voor. [[Richard Sennett]], een pijprokende en oude stadssocioloog drukt het zo uit: 'De economische ecologie van de nieuwe stad had veel weg van vuil ondergoed onder een baljurk.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''Stadsleven. Een visie op de metropool van de toekomst,'' Meulenhof, Amsterdam, 2018, p. 47; voor een positievere kijk op Haussmann zie: DIRK VELGE. ''De ziel van Parijs. Bijzondere plekken, mensen en geschiedenissen,'' Hannibal, sp. 2021, p. 185-194.&lt;/ref&gt; De [[burgerij]], een klasse die ontstaat met de [[Industriële Revolutie]] trekt van bij het begin de neus op voor het 'gewone volk'. [[Cholera]] en andere ongeneesbare ziektes vormden daar de reden toe. Op de boulevard maken de ruime, gemeenschappelijke houten tafels (waar onbekenden samenzitten) plaats voor de kleine, metalen ronde tafeltjes voor een koppeltje of kleine gezelschappen. Kortom, het meubel biedt een [[hygienisch]]e (en sociale) bescherming. Stadsbewoners laten zich niet langer door wildvreemden aanspreken. In oudere tijden was het gebruikelijk op onbekenden af te stappen, die bij de arm of de hand te nemen en discussies of gesprekken aan te gaan. Dit gedrag evolueert van de herberg waar alle sociale standen door elkaar discussiëren naar de ingetogenheid van het café, de plaats waar sinds de ontdekkingsreizen koffie gedronken wordt en de sociale status in bubbels wordt uitgedrukt. Voltaire was zo'n vroege cafébezoeker. Hij pleit ervoor om de derde stand op afstand te houden. In het openbaar vervoer gaat het er net zo aan toe. Waar reizigers uit alle klassen in een zeventiende-eeuwse postkoets of een [[diligence]] het zelfde tarief betalen en onbekommerd de reis en hun leven met elkaar delen, worden de [[Omnibus (vervoermiddel)|omnibus]] (het openbaar vervoer dat de [[Metro (vervoermiddel)|metro]] voorafgaat), de (paarden)tram en de trein het toonbeeld van een klassensegregatie. In 1844 tellen de Belgische spoorwegen 290 rijtuigen in derde klasse, 186 in tweede en 110 in eerste. Ook de wachtzalen kennen de klassenscheiding.]]

.

=== 1850 ===
.

* De armoede in België bereikt ongekende hoogtes: in de steden is 1 op 4 arm, op het platteland 1 op 5. In Oostende overlijdt de eerste koningin van België. Ze is achtendertig. [[Louise Marie van Orléans|Louise Marie]] (1812-1850) schonk het leven aan de prinsenkinderen [[Lodewijk Filips van België|Lodewijk Filips]] (1833-1834), [[Leopold II van België|Leopold (II)]] (1835-1909), [[Filips van België|Filips]] (1837-1905) graaf van Vlaanderen en vader van [[Albert I van België|Albert I]] en [[Charlotte van België|Charlotte]] (1840-1927), die in 1857 met aartshertog [[Maximiliaan van Mexico|Maximiliaan]] huwde en keizerin van [[Mexico (land)|Mexico]] werd. De koningin is ziek sinds 1849, waarschijnlijk aan [[tuberculose]]. Ook de rellen in Parijs van 1848 die koning Louis-Philippe van zijn troon verdreef, beïnvloedden de gezondheid van de koningin. In Oostende hoopt ze op krachten te komen. Ze overlijdt er in het bijzijn van haar echtgenoot. Een trein brengt haar lichaam drie dagen later naar Brussel. De jonge Leopold II verblijft regelmatig in Oostende tot haar dood. Dat leidt ertoe dat hij Oostende zal uitbouwen tot koningin der badsteden en het praalgraf van zijn moeder daar onderbrengt. 

.

* Frankrijk intervenieert in Algerije, Senegal, Gabon, Ivoorkust terwijl Engeland zich toelegt op Indië, Australië en Nieuw Zeeland.

.

* Architect [[Joseph Jonas Dumont]] ontwerpt de gevangenis van Verviers en het Justitiepaleis te Verviers. In 1851 tekent hij de gevangenis van Leuven, die van Dinant en Charleroi. De idee van het Belgische gevangeniswezen gaat terug op de ideeën van Ducptétiaux uit 1830, na de revolte van 1848 komt alles in stroomversnelling.

.

* Oprichting [[Nationale Bank van België]].

.

.

=== 1851 ===
[[Bestand:Gent Dierentuin - lithografie van F. van Loo einde 19e eeuw. van Loo einde 19e eeuw.jpg|thumb|550px|De dierentuin van Gent of de ''Gentsche Diergaerde'' opent zijn deuren in 1851, in navolging van het Antwerpse en het Berlijnse voorbeeld. De zoo groeit tot 5,5 hectare en bestaat tot 1905. De Wereldtentoonstelling van 1913 maakt de zoo niet mee. Sinds 1838 arriveren er treinen. Gent Zuid is een kopstation en zal zijn deuren in 1928 sluiten omdat Gent Sint-Pieters als doorgangsstation naar de kust interessanter is. De luxetreinen Oostende-Wenen-Express en de Nord-Express naar Berlijn kunnen er stoppen en doorstomen. De dierentuin vindt zijn locatie in de [[Muinkmeersen]], een open ruimte tussen de [[Schelde (rivier)|Opperschelde]] en het spoor. Centraal staat een kiosk met een windmolen die het water op pompt. Aanvankelijk is de dierentuin een netwerkplaats voor de gegoede burgerij. Eind negentiende eeuw, als de bezoekersaantallen teruglopen, kunnen arbeiders de tuin op zondagvoormiddag bezoeken - contact met de hogere klasse blijft gevoelig. In 1905 sluit de dierentuin en verkoopt zijn dieren openbaar. De beren doden ze door ophanging. Gent verkavelt de gronden tot de [[Cité de Hemptinne]], met 67 [[beluik]]en. Het [[Muinkpark]] herinnert de dierentuin, net zoals sommige Gentse straten: de Buffelstraat, de Forelstraat, de Hertstraat, de Olifantstraat en de Zebrastraat. 
Na de Eerste Wereldoorlog komen de gronden rond het Sint-Pietersstation te koop en ontstaat het 'miljoenenkwartier'. 
In 1931 verdwijnt het Zuidstation onder de sloophamer. De crisis strooit roet in het eten voor de bouw van de handelsbeurs met de naam Zuiderpaleis. Het Koning Albertpark komt in de plaats, een langwerpig park dat de spoorroute tot op heden laat zien. Het park zal na de Tweede Wereldoorlog onderdak bieden aan het Informatiecentrum van de Intercommunale voor de aanleg van de autoweg E3. ]]

.

* De allereerste [[wereldtentoonstelling]] in het [[Londen|Londense]] [[Hyde Park (Londen)|Hyde Park]] onder de naam [[Great Exhibition|The Great exhibition of the works of industry of all nations]] lokt zes miljoen kijklustigen. In [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]] zijn 15.000 voorwerpen te zien, waarvan sommige met stoom aangedreven. Eén van de bezoekers is de stadsarchitect van [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]], [[Ildefons Cerdà (stedenbouwkundige)|Ildefons Cerdà]]. Hij is er onder de indruk van de efficiënte [[Watercloset|waterclosetten]] ontworpen door de ingenieur [[George Jennings]].

.

* [[Richard Wagner]] componeert de Ride of the Valkyries of de Walkürenritt in de tweede van de vier opera's Der Wag des Nibelungen. In 1979 gebruikt [[Francis Ford Coppola]] het stuk in de [[Viëtnam|Viëtnamfilm]] [[Apocalypse Now]] met [[Martin Sheen]], [[Dennis Hopper]] en [[Marlon Brando]].

.

* België verplicht de gemeenten om de [[doodsoorzaak]] van een overledene bij te houden. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Map of Ghent, 1841.jpg|Stadsplan Gent, tweede helft 19de eeuw. Rechtsonder de dierentuin.
File:Gedenkstein Volkspark Junfernheide (CharN) Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.jpg|Gedenkstein Volkspark Junfernheide von Hinckeldey
Bestand:GtExhib1851.jpg|Paxtons &quot;Crystal Palace&quot; bevatte de bomen uit Hyde Park
Bestand:Crystal_Palace.PNG|Hoofdingang
Bestand:Crystal_Palace_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_Queen_Victoria_opens_the_Great_Exhibition.jpg|Opening door de [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|koningin]]
Bestand:Crystal_Palace_from_the_northeast_from_Dickinson's_Comprehensive_Pictures_of_the_Great_Exhibition_of_1851._1854.jpg|Exterieur
Bestand:Ildefons_Cerdá_(1878).jpg|Ildefons_Cerdá in 1878.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1852 ===
.

* [[Victor Hugo]] verblijft in het huis De Duif op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]] in [[ballingschap]].

.

* [[Harriet Beecher Stowe]] publiceert [[De negerhut van Oom Tom]]. De roman is een aanklacht tegen de slavernij en verscheen eerder als serie.

.

.

=== 1853 ===
[[Bestand:Solomon_Northup_001_(cropped).jpg|thumb|550px|Solomon Northup (1808-1863(?))]]

.

* Het [[Klein Kasteeltje|Klein kasteeltje]] in werking als [[grenadier]]s- en [[karabinier]]skazerne strategisch aan de rand van het industriële [[Sint-Jans-Molenbeek]]. De militairen zijn inzetbaar bij onlusten. 

.

* Prefect [[Georges-Eugène Haussmann]] herbouwt Parijs. 

.

* De [[cholera]]-epidemie duurt tot 1854.

.

*  De autobiografie van [[Solomon Northup]] [[12 Years a Slave|Twelve Years a Slave]] verschijn. In 2013 producete [[Brad Pitt]] de gelijknamige film die drie Oscars won.

.

.

=== 1854 ===
[[Bestand:Walden Thoreau.jpg|thumb|550px|'''Walden; or, Life in the Woods''', of kortweg ''Walden'' verschijnt. Dit autobiografische boek van de [[Amerikaanse literatuur|Amerikaanse schrijver]] [[Henry David Thoreau]] (1817-1862) verschijnt na negen jaar werk en beschrijft de poging van de auteur om autarkisch te leven (terwijl hij zijn was regelmatig naar zijn moeder bracht). Het boek is genoemd naar de plek waar hij zich terugtrekt: ''[[Walden Pond]]''. In werkelijkheid duurt deze periode in Thoreaus leven twee jaar en twee maanden. Het boek verhaalt het in één jaar. Zijn filosofische, spirituele en maatschappij-kritische boodschap sluit aan bij het [[transcendentalisme]] en is anti-Amerikaans. 'Leef in elk seizoen terwijl het voorbijgaat: adem de lucht in; drink de drank; proef het fruit; en geef je over aan de invloed van de aarde.' Thoreau is veel geciteerd en gereciteerd. [[Frederik van Eeden (schrijver)|Frederik van Eeden]] sticht in 1898 een commune met de naam [[Walden (kolonie)|Walden]] en na de Tweede Wereldoorlog publiceert de psycholoog [[B.F. Skinner]] de [[Utopie|utopische]] roman [[Walden Two]], waarin een sociaal experiment plaatsvindt. De leden van de ''[[Dead Poets Society]]'' halen passages aan uit ''Walden'' bij het begin van elke vergadering in de film van [[Peter Weir (regisseur)|Peter Weir]](1989). In een bekend fragment moedigt de leraar zijn leerlingen aan om los te breken met ''Most men lead lives of quiet desperation. Don't be resigned to that. Break out!'']]

.

* In Londen ontdekt de wetenschapper [[John Snow]] (1813-1858) de verspreiding van cholera te danken is aan besmet water uit de pomp op Broadstreet. Hij zal lang niet gevolgd worden met zijn theorie. Snow kan doorgaan als de vader van de epidemiologie en de volksgezondheid. 

.

* Op 10 mei rijdt de eerste trein over de Entre Smbre &amp; Meuse Railway van Charleroi naar Vireux in Frankrijk. De locomotief is gemaakt in de Luikse fabrieken van [[John Cockerill]]. Tien jaar later slokt de Compagnies des Chemins de Fer Grand Central Belge de spoorlijn op. België is op dat moment de grootste industriële macht van het continent met als ruggengraat een spoorweg van noord naar zuid: ''La ligne du Grand Central''. Van Antwerpen, via het Brusselse naar Charleroi en terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 22-23.&lt;/ref&gt;

.

* [[Krimoorlog]]. Frankrijk en Engeland verslaan Rusland in 1856. 

.

* Het [[beleg van Sebastopol]] is een cruciale slag in deze oorlog. De slag duurt van oktober 1854 tot september 1855.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=fcVZimlGt2o '''BEELDFRAGMENT OVER DE KRIM-OORLOG''']

.

{{Panorama|panorama1854-1855.jpg|5000x483px|[[Franz Roubaud]]'s panorama «[[Beleg van Sebastopol (1854-1855)]]»}}

.

.

=== 1855 ===
.

* [[David Livingstone]] ontdekt de [[Victoriawatervallen]].

.

* In Rotterdam komt een tuin voor fazanten en watervogels. Is dit de allereerste dierentuin? De tuin wordt een succes en opent op 18 mei 1857 als de Rotterdamsche Diergaarde. De 'Vereniging Rotterdamsche Diergaarde' ziet eveneens het levenslicht in dit jaar. Alleen vooraanstaande burgers kunnen de tuin bezoeken. Later mogen niet-leden binnen via een zij-ingang. Dierkundige A. A. van Bemmelen richt vanaf zijn benoeming in 1866 de tuin in met ruimtes die er natuurlijk uitziet. Tralies verdwijnen, er komen ruimten waarin de dieren vrij bewegen. De kunstmatige rotsen geven de yaks en de moeflons een vrij gevoel. De volière van 50 bij 24 bij 9 meter met steltlopers, reigers en gieren illustreert een gelijkaardige vrijheid.

.

.

=== [https://www.ecomuseeboisduluc.be/ 1856] ===
[[Bestand:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|thumb|550px|Bois-du-Luc bij La Louvière is een van de oudste steenkoolmijn in België. Op de site is er nu een museum. De mijn functioneerde volgens het sociaal-[[Paternalisme|paternalistische]] concept. [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt [[Bois-du-Luc]] in 1856. Bevoorrechten vragen zich af waarom het [[proletariaat]] verarmt in tijden van een 'aanzienlijke stijging' der welvaart. Zo meent een zekere [[Emile Lion]] dat die welvaart niet alleen ten goede komt van de bovenste bevolkingslagen. Het lage morele peil, haar bandeloosheid en haar gebrek aan sparen trekt het proletariaat de dieperik in. Lion is niet de enige die tot deze conclusie komt. In vrijwel alle getuigenissen klinkt hetzelfde oorzakelijke lied: cafébezoek en verbeesting, wangedrag, luiheid.]]

.

* De meubelmaker [[Michael Thonet]] verbetert constant zijn productiemethode en opent een fabriek in [[Koritschan]], een [[Moravië (regio)|Moravisch]] stadje met een spoor. Zijn fabriek ligt te midden de beukenbossen die het houdt leveren voor zijn stoelen. Thonet kookt het hout niet langer in lijm, maar hij buigt het met stoom. In 1859 slaagt hij erin massieve staven te buigen: het massa meubel is geboren. De stoelen zijn met schroeven te monteren en zijn in kleine pakketten naar de consument te versturen. Van dit product zouden er meer dan 50 miljoen - tja, niet van de band rollen, daar is het te vroeg voor - gemaakt worden. In de goedkope versie bestaat die lichte stoel uit zes stukken hout, evenveel schroeven en twee moeren. Als Thonets patent afloopt in 1869, wordt de stoel eindeloos gekopieerd.

.

.

=== 1857 ===
[[Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg|thumb|550px|♣ Titelblad van de geïllustreerde uitgave uit 1900, ontworpen door [[Carlos Schwabe]]. Tijdens de Februarirevolutie van 1848 staat [[Charles Baudelaire]] op de barricaden. Intussen is hij bezig met het schrijven van [[Les Fleurs du mal]]. Hij vangt het werk aan in 1843 en zal het in 1857 beëindigen. Teleurgesteld is de burgerlijke afloop van de revolutie verlaat hij Parijs om te werken bij regionale kranten. Na het overlijden van Edgar Allan Poe vertaalt Baudelaire de Amerikaanse schrijver in het Frans. Het bezorgt beiden status. Daarna zoekt Baudelaire de fantasievolle esthetica op. In 1857 verschijnt de definitieve versie van ''Les Fleurs du mal''. De vrijmoedige en immorele, de obscene en grensoverschrijdende gedichten neemt de overheid in beslag wegens kwetsend en oneerbaar. Baudelaire en zijn uitgever [[Poulet Malassis]] betalen een boete. Baudelaires chronische geldgebrek doet hem lenen bij zijn moeder, zijn notaris en bij zijn uitgever. Die is hij aanvankelijk 850 frank schuldig. Het bedrag loopt op tot vijfduizend en het faillissement van de uitgever. In 1864 komt de dichter naar Brussel om een verzameld werk uit te geven. Het plan mislukt en en leidt tot een bitter pamflet: 'Pauvre Belgique!' Na een maand effectieve gevangenis vlucht Baudelaires uitgever Frankrijk uit om Baudelaire in de Brusselse Zuidstationsbuurt op te zoeken. Later verhuist hij naar de Mercelisstraat in Elsene. De Franse overheid zit beiden op de hielen voor zes zedenschennende gedichten: &quot;Lesbos&quot;, &quot;Femmes damnées, &quot;Le Léthé&quot;, &quot;À celle qui est trop gaie&quot;, &quot;Les Bijoux&quot; en &quot;Les Métamorphoses du Vampire&quot;. Syfilis tergt Baudelaire met zenuwstoornissen, afasie en verlamming. Een eerste teken ervan is zijn toeval in de barokkerk in Namen die hij samen met zijn vriend [[Félicien Rops|Felicien Rops]] bezoekt. Hij sterft op zijn 46ste in Parijs. In zijn gedicht 'De vijand' klinkt het decadentisme van het Fin de siècle reeds door (vertaling [[Petrus Hoosemans]]). 
.
Mijn jonge jaren waren zware onweersvlagen / 
Slechts hier en daar doorregen met wat zonneschijn; / 
Het noodweer heeft met zulk verwoesten toegeslagen / 
Dat rode vruchten in mijn gaarde zeldzaam zijn. /
.
Daar ben ik dan geraakt aan 't najaar van mijn denken / 
En zonder hark of spade komt het werk niet af / 
Van grond hergaren na dit tomeloos doordrenken / 
Dat gaten heeft geslagen diep zoals het graf. /
.
En wie weet of de nieuwe bloemen van mijn dromen / 
In deze bodem, schraal als oeverzand langs stromen, / 
Mystieke voeding vinden die hun krachten schraagt? / 
- O droefheid! Droefenis! De Tijd verteert het leven / 
En deze zwarte Vijand die ons hart doorknaagt / 
Wint groei en sterkte uit het bloed dat wij hem geven! 

.

.

;Landschap
(Vertaling W. Jonker)
.
Als ik mijn zangen dicht wil ik, kuis en ontheven / 
Zoals een astroloog, dicht bij de hemel leven, / 
En dromerig luisteren hoe de wind het plechtig lied / 
Van klokketorens draagt door hun en mijn gebied. / 
.
Geleund aan 't zolderraam laat ik mijn blikken dwalen / 
Over het werkterrein vol zang en vol verhalen, / 
Het woud van schoorstenen en torens; hoog en wijd / 
De hemel, oorsprong van gedroomde eeuwigheid.
.
Ontroerd zie 'k ster na ster in 't nevelig blauw ontwaken / 
En lamp na lamp zijn raam tot vredig baken maken. / 
Ik zie hoe steenkoolrook opstijgt naar 't firmament / 
En hoe de maan haar blank mysterie neerwaarts zendt.
.
Lente, zomer en herfst zie 'k jaar na jaar verschijnen, / 
Maar als de winter komt doe 'k blinden en gordijnen / 
En deuren overal dicht; ik loochen sneeuw en ijs, / 
En heimelijk bouw ik mijn betoverde paleis.
.
Daar droom ik dan mijn droom: lichtblauwe horizonnen, / 
Fonteinen van albast, tuinen met klaterbronnen, / 
Kussen, van vroeg tot laat het hoogste vogellied, /
En al het kinderlijks dat de Idylle biedt.
.
Het Oproer beukt mijn raam in zijn vergeefse pogen, / 
Maar 'k luister niet en blijf over mijn werk gebogen, /
Want ik bevind mij op een hoge wellusttop, / 
Ontplooi mijn schepperswil en roep de Lente op.
.
Mijn hart is mij tot zon, en mijn gedachten branden; /
Ik maak een zoel klimaat in nooit betreden landen.]]

.

* In Wenen laat de keizerlijke ordonnantie die op kerstavond verschijnt de stadswallen slechten om de Altstadt met de buitenwijken te verbinden. De werken duren een decennium en midden jaren zestig zal de Ringstraße zich openen voor het verkeer. De oude bebouwing verdwijnt en overal verschijnen er bouwwerken met historiserende neostijlen.

.

* New York gebruikt de eerste [[Lift (transport)|personenlift]].

.

* In de V.S. verkoopt [[Joseph Gayetty]] machinaal toiletpapier als losse vellen met [[aloë vera]]. WC-rollen komen vermoedelijk van de Amerikaanse Scott Paper Company in Philadelphia in 1871. Toiletpapier gaat terug op het 14e eeuwse China, een luxeproduct voor de keizer. Elders worden wol, hennep, gras, water, de spons of de handen gebruikt en vanaf de zeventiende eeuw komen de kranten.

.

* [[Auguste Comte]] (°1798), de grondlegger van de [[sociologie]] (hij formuleert het begrip in 1838) overlijdt. Hij is geen zestig en heeft enkele zelfmoordpogingen, een tragisch en een depressief leven gekend. Rond zijn persoon is een cultus ontstaan. Zijn [[positivisme]] en [[geschiedenis van de sociologie|sociologie]] zijn een reactie op en een nuance in het verlichtingsdenken die de chaos (het bloedvergieten en de malaise) van de Franse Revolutie lijken te verklaren. De maatschappij evolueert (verbetert) volgens Comte via orde en vooruitgang, niet via de chaos die de verlichte denkers vooropstellen. Comte beëindigt zo de [[Franse Revolutie]] met een intellectuele verklaring. Hij ziet de geschiedenis dus niet als een proces waarbij de mens het heft in handen neemt (zoals de Verlichting dat ziet) maar als een proces dat verloopt volgens vaste sociale wetten. Deze [[determinatie]] bepaalt het denken, het lot en de moraal van de mens. In tegenstelling tot wat de verlichtingsfilosofen stellen, kan de mens deze wetten niet veranderen, wat Comte tot een inspirator van het [[Naturalisme (literatuur)|naturalisme]] en een voorloper van het pessimisme van het [[Fin de Siecle]] maakt. Toch is het denken van Comte doordrongen van een zeker optimisme, de wetten zijn te bestuderen en zo zijn veranderingen te verklaren en kan de mens zich voorbereiden op wat komt: 'Savoir pour prévoir' is zijn leuze. De omgeving, de afstamming en de omstandigheden zijn de variabelen die het lot van elke mens bepalen. Positivistische wetenschappers achten observatie, feiten, wetmatigheden en analyse hoger dan abstracte redeneringen. Of met andere woorden ze prefereren Aristoteles boven Plato: wijsgerige bespiegelingen zetten geen zoden aan de dijk. Comte kende [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] (1760-1825), [[Alexander von Humboldt]] (1769-1859) en [[John Stuart Mill]] (1806-1873). Op de Place de la Sorbonne in Parijs staat een monumentje.

.

* In Gent openen de arts [[Jozef Guislain]] (1797-1860), [[Petrus Jozef Triest]] (1760-1836) en de [[Broeders van Liefde]] hun baanbrekende, panoptische instelling voor een humane psychiatrische behandeling. Hun 'gesticht' ligt in de rustige bloemekenswijk aan de stadsrand. Gebouwen en binnentuinen scheppen een indruk van vrijheid en veiligheid. De modelinstelling trekt wetenschappers uit Europa aan en inspireert hen. De kloosterzusters uit Menen brengen het concept in functie van het zicht, het nut en de ziekte over naar hun [[psychiatrisch centrum Menen|psychiatrische kliniek in Menen]]. Guislain komt uit een architectenfamilie en studeerde geneeskunde. In deze kliniek combineert hij de twee disciplines. Zijn architectuur veruitwendigt zijn therapie.

{{Cquote|In alle gebouwen bestemd voor het herbergen van met ongeluk beladen mensen dient een uiting van luxe vermeden te worden. Dat is een feestkleed dat niet bij die omstandigheden past. We moeten een elegante eenvoud beogen. Maar tegelijk moet men alles afschrijven wat het uitzicht van een gevangenis zou kunnen hebben. De muren moeten aangename gevoelens inspireren. Ze moeten een zeker religieus cachet vertonen. Het etablissement zou een landelijk aura moeten hebben. Wat de rijkdom van stijl betreft, van de pijlers aan de buitenkant, op de binnenplaatsen, niets dan gevoegde muren in naakte stenen.|Jozef Guislain, ''Leçons orales'', zesendertigste les}}

Geestesstoornissen zijn volgens hem vooral mentaal, niet lichamelijk. Eerder een gevolg van overgevoelige hersenen, dan een gevolg van een gebreken, ouderdom, ziekte of alcohol. Zijn therapie is gebaseerd op zijn Franse voorgangers [[Philippe Pinel]], de vader van de moderne psychiatrie en [[Jean-Etienne Dominique Esquirol]]. Hun therapie activeert zieken met werken, kunst of godsdienst. De luiheid en de leegheid zijn mogelijke oorzaken voor geestesziekte. Het ideaal van [[Jean-Jacques Rousseau]] speelt: de mens is van nature goed, de maatschappij maakt slecht. Een terugkeer naar de natuur, de akker of de tuin helpt. 

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. 

{{Cquote|De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling. Het bestaat in de kunst de gealiëneerde in zekere zin te overweldigen en te temmen, door hem in een nauwe afhankelijkheid te plaatsen van iemand die hem door zijn fysieke of morele kwaliteiten onweerstaanbaar in de greep heeft. Pas daardoor kan een zieke aaneenschakeling van ideeën gebroken worden.|Pinel in zijn 'Traité médico-philosophique sur l'aliénation mentale ou la manie'.}}

Verwijzingen naar opsluiting onttrekt hij aan het oog. De afsluitende muur is 4,5 meter hoog omdat twee mannen, waarbij de één op de andere zijn schouders klimt, niet groot genoeg zijn om te ontsnappen. De buitenzijde van de muur is geornamenteerd en de aan binnenzijde verbergt een haag de stenen. Vensters verlichten en verluchten en kunnen open zonder ontsnappingen of zelfdoding toe te laten. Guislain ontwerpt een raam met ijzeren spijlen waar niemand door kan. De geometrische opbouw doet niet denken aan tralieswerk. Ze flateren, decoreren en voelen niet onderdrukkend aan. 

Het symmetrische gebouw is functioneel: de landelijke, gezonde lucht is een alternatief voor moreel en fysiek vervuilende stad. Contact met natuur brengt evenwicht: handenarbeid op boerenvelden en binnentuinen zijn therapeutisch omdat ze de zintuigen prikkelen: geuren, zonnewarmte, frisse winden, mist of sneeuw, vogelgezang... De zuidelijke voorgevel zorgt voor een maximale zon op koeren en tuinen. De lichtinval bepaalt de plaats van de slaap-, de eet- of werkplek. Privacy is er niet. De hoge trapleuningen, de rondbooggalerij, de lange gangen, de dubbele bouwlaag zijn aangepast aan de patiënt: de volgzame, de heftige en de betalende. 

Voor Guislain werkt kunst therapeutisch. Kunst lokt de patiënt naar buiten: wandelingen verstrooien en laten problemen los. In de schilderkunst zijn landschappen en zeezichten te verkiezen omdat ze makkelijker zijn dan historiedoeken.

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. Het Gentse stadsbestuur kwam in [[1851]] over de brug. De bouw van een psychiatrisch centrum net buiten de [[Brugse Poort (Gent)|Brugse Poort]] werd goedgekeurd en stadsarchitect [[Adolphe Pauli]] boog zich over de ontwerpen die de arts sinds [[1824]] constant bijwerkte.

[[Bestand:Pinel.jpg|thumb|[[Philippe Pinel|Ph. Pinel]] (1745-1826): &quot;De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling.&quot;]]
.

&lt;gallery&gt;
Bestand:JozefGuislain.jpg|Portret van Jozef Guislain
Bestand:Statue Dr Joseph Guislain 02.jpg|Vroegere afbeelding van het monument
Bestand:Gent Bloemekenswijk 002 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 005 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 014 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 007 Guislain.JPG
Bestand:Auguste_Comte.jpg|Comte, grondlegger van de sociologie.
Bestand:Joseph_C_Gayetty.jpg|Joseph C. Gayetty
Bestand:Humboldt,_Alexander_von_1847.jpg|Von Humboldt, [[daguerreotypie]], 1847.
Bestand:Auguste_comte_monument_paris.jpg|Monument voor Comte.
Bestand:Claude_Henri_de_Rouvroy.jpg|[[Claude Henri de Saint-Simon|Saint Simon
Bestand:Stuart_Mill_G_F_Watts.jpg|J. Stuart Mil
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1858 ===
.

* Bij [[Lourdes]] verschijnt de Heilige Maagd Maria aan [[Bernadette Soubirous]].

.

* Een trans-Atlantische telegraafkabel stuurt in 17.14 minuten een [[morse]]-tekst van Europa naar Amerika. Een poging met hogere spanning maakt de kabel na 400 telegrammen stuk. Een volgende kabel komt er na de [[Amerikaanse burgeroorlog]].

.

* [[Felix Nadar]] maakt de eerst luchtfoto van [[Place de l'Etoile]].

.

* De V.S. richten [[Reservaten|indianenreservaten]] in. 

.

* ♣ [[Frederick Law Olmsted]] en [[Calvert Vaux]] krijgen de opdracht voor Central Park in New York. De aanleg stimuleert de parkaanleg in de V.S. Olmsted werd de belangrijkste landschapsarchitect en ontwerpt openbare en privé-landgoederen.

.

.

=== 1859 ===
[[Bestand:Slaves_ruvuma.jpg|thumb|550px|1859. In een Brussels zolderkamertje, op de hoek van de Arenberg- en de Bergstraat in het pension Au Prince Belge schrijft [[Eduard Douwes Dekker|Edward Douwes Dekker]], bekend als [[Multatuli]] een antikoloniaal pamflet dat de slavenhandel aanklaagt: [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]]. Wat Multatuli niet weet, is dat terwijl hij dit schrijf, de laatste Afrikaanse slaven aan boord gaan voor hun oversteek waarbij ze alles verliezen: hun naam, hun familie, hun hut, hun land, hun waardigheid. Ze verliezen alles behalve hun kleur. [[Zora Neale Hurston]] interviewde in [[1927]] de laatste overlevende van die slavenhandel. Nooit eerder deed iemand dat. Slavenhandelaars en hun tegenstanders haalden met hun opinies de geschiedenisboeken, de stem van de slaaf zelf bleef onbeschreven. Hurston zou dit veranderen door de intussen 86-jarige [[Cudjo Lewis]] (zijn Afrikaanse naam was [[Oluale Kossola]]) aan het woord te laten. Toen hij negentien was nam de beruchte slavenhandelaar, de koning van [[Dahomey (kolonie)|Dahomey]] hem gevangen. Vrouwen met [[Machete (wapen)|machetes]] onthoofdden de ouderlingen van zijn dorp. Bij de [[barracoons]] op het strand keuren witte mannen 'de waar' en selecteren ze 116 slaven om met de Clotilda-cargo de overtocht te maken. Zonder kleren, zonder ruimte, bijna zonder drinkwater dobberen ze in zeventig dagen naar Amerika. 'De zee gromde als duizend beesten in de bush.' Hij gaat aan land in [[Alabama]]. Bijna zes jaar werkt hij op [[plantages]], grote stukken landbouwgrond waar de natuur, net zoals de slaaf is gemanipuleerd, onderdrukt, gesnoeid en bespoten. Hij laadt en lost hij schepen, tot de [[Amerikaanse burgeroorlog]] de slavernij afschaft. [[Zora Neale Hurston]] titelde haar boek ''Barracoon Oluale Kossola, overlevende van het laatste slavenschip.'' Geen uitgever wou het publiceren. Het duurde tot 2018 vooraleer het postuum verscheen. In het Nederlands kennen we het dankzij een vertaling van [[Robert Dorsman]].]]

.

[https://literairecanon.be/nl/werken/media-havelaar '''♠ BEELDMATERIAAL MULTATULI'''].

.

* Een cholera-epidemie

.

* Rond Antwerpen komt een [[Stelling van Antwerpen|fortengordel]], de citadel volstaat niet meer. 

.

* De [[Evolutietheorie]] van [[Charles Darwin]] verschijnt en wekt opschudding omdat ze de verlichtingsideeën en de maakbaarheid van de wereld (impliciet) in vraag stelt. Het positivisme van [[Auguste Comte]] die twee jaar geleden overleed, deed dit al eerder.

.

* Het verval van het [[Osmaanse rijk]] laat de aanleg van het [[Suezkanaal]] toe. De werken duren een decennium. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:First Snow Minnesota Robert Koehler.jpg|'First Snow Minnesota' van Robert Koehler, ca. 1895
Bestand:UncleTomsCabinCover.jpg|De negerhut van oom Tom.
Bestand:Beecher-Stowe_3.jpg|Harriet Beecher Stowe.
Bestand:Portret_van_de_schrijver_Multatuli_(cropped).jpg|Multatuli is Latijn voor 'ik heb veel gedragen.'
File:Sint-Petrus-en-Pauluskerk_10004.jpg|Achter het koor van de [[Sint-Petrus-en-Pauluskerk (Oostende)|Sint-Petrus-en-Pauluskerk]] is een het praalgraf van [[Louise Marie van Orléans]] te vinden.
File:Bois-du-Luc CM14JPG.jpg|Koning [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt Bois-du-Luc.
File:Bois-du-Luc 05.JPG|Bois-du-Luc, woonkazernes.
File:Bois-du-Luc CM2JPG.jpg|Bois-du-Luc, heden.
File:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|Bois-du-Luc, de gieterij.
File:Courbet_LAtelier_du_peintre.jpg|Het atelier van Courbet in 1855 - Musée d'Orsay, Parijs.
File:Maison_de_Victor_Hugo_en_exil_à_Bruxelles.JPG|Huis de Duif, Grote Markt Brussel.
File:Jean-Fran%C3%A7ois_Millet_(II)_002.jpg|Arenleessters uit 1857 van [[Jean-François Millet]].
Bestand:Michael_thonet,_sedia,_1836-40.JPG|[[Bopparder stoel]].
Bestand:Thonet-modell_4KJ.jpg|In 1859 maakt Thonet [[stoel nr. 14]].
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg|Henri Dunant sticht het Rode Kruis
Bestand:Henry_Dunant.jpg|Henri Dunant
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg|Mannelijke club als stichters?
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg|De slag bij Solferino
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg|Florence Nightingale
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg|Een Russische sponsor
Bestand:Edith_Cavell.jpg|Edith Cavel
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg|Mary Borden
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg|Zwitserse vlag
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg|Rode kruisvlag, sinds 1859
File:Flag of the Red Crescent.svg|Rode halve maan, sinds 1876, Islam
File:Red Lion with Sun.svg|Rode leeuw met zon, 1929-1979, Perzië
Bestand:Red_Star_of_David.svg|Rode Davidster, 1949, Israël
Bestand:Flag_of_the_Red_Crystal.svg|Rood kristal, 2007, Godsdienstneutraal
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig in de negentiende eeuw ==
.

=== 1860 ===

.

* Het kanaal Kortrijk-Bossuit maakt een verbinding tussen de Leie en de Schelde via een soutterin. Zo ontsluit het steenkoolbekken zich voor Kortrijk. Door de afschaffing van de tollen en octrooirechten kunnen zich nu waar dan ook fabrieken vestigen. Stadsmuren en -poorten verdwijnen omdat ze geen functie meer hebben.

.

* Zowel de architectuur als het landschapsontwerp in Amerika zijn beïnvloed door de Victoriaanse stijl. Amerikaanse families ontwerpen zomerhuizen, versierd met accessoires en cultiveren gazons voor buitenactiviteiten.

.

* De uitbouw van Belgische, panoptische [[Edouard_Ducpétiaux]] [[Gevangenis|gevangenissen]].

.

* [[Centrale gevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] van [[Multatuli]] veroordeelt het kolonialisme.

.

* [[Jacob Burckhardt]] publiceert [[''Die Kultur der Renaissance in Italien'']].

.

;Kijken
Het [[pissoir]] doet in 1843 Parijs zijn intrede. Deze sanitaire nieuwigheid moet een gedragsverandering met zich meebrengen. Tot nu toe is het gebruikelijk dat mannen schaamteloos hun penis ontbloten om te urineren in de publieke ruimte en als honden tegen straatmuren aanplassen. Het pissoir voert de urine ondergronds af, introduceert een nieuw soort schaamte en maakt van de straat een sociale ruimte. In de jaren tachtig zou in de drukke straten de 'Alexandrine' verschijnen, een pissoir voor meerdere gebruikers.

&lt;gallery&gt;
File:Charles_Marville,_Urinoir_en_fonte_à_2_stalles_avec_écran,_Chaussée_de_la_Muette,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir in Parijs 1865.
File:Charles_Marville,_Urinoir_à_1_stalle_fonte_et_maçonnerie,_Faubourg_Saint-Martin,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir 1865.
File:Charles Hoguet Pariser Straßenszene mit Plakatsäule 1860.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs, 1860.
File:Charles Marville, Urinoir à 1 stalle avec écran élevé, Square des Batignolles, ca. 1865.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs 1865.
File:Charles Marville, Urinoir en ardoise à 3 stalles, Chaussée du Maine, ca. 1865.jpg|Parijs 1865.
File:Vespasienne Arago.JPG|Vespasienne Arago, de nog bestaande pissoir in Parijs.
File:Berlin Cafe Achteck BusB.jpg|Berlijn, 1896.
File:Berlin Cafe Achteck.jpg|Cafe Achteck, Berlijn, mannen- en vrouwentoiletten.
File:Krul Public toilet singel krul.JPG|Amsterdam 'Plaskrul'.
File:Urinoir, Deventer (O) 1923.jpg|Brick pissoir, Deventer, Arnhem, 1923.
File:Hütteldorf Pissoir.JPG|Pissoir 1936.
File:Stockholm urinal.jpg|Stockholm.
File:Lisboa (P), 2011, Urinol. (5925305117).jpg|Lissabon.
File:Historic cast-iron urinal at Colyford station - geograph.org.uk - 1285291.jpg|Colyford station, Engeland.
File:Cast iron urinal Melbourne.jpg|Melbourne.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1861 ===
.

* [[Pandreitje]] vernieuwd als gevangenis.

.

* ♣ Burgeroorlog in de V.S. Van 1861-1865 onderbreekt deze oorlog de opgang van de tuinbouw door de 'verfraaiing van tuinen en versiering van terreinen' te verbieden.

.

* ♣ Pieter Bortier legt in de eerste volkstuinen aan in Gistel. De bekendste organisatie die in België volkstuinen oprichtte was het [[Werk van den Akker en den Haard]], later De Vlaamse Volkstuin en nu Tuinhier. 

.

* Brandweerpionier en -commandant [https://en.wikipedia.org/wiki/James_Braidwood_(firefighter) James Braidwood] komt in Londen om het leven op 22 juni in een instortend pakhuis aan de [[Theems]], onder de [[Tower Bridge]]. Zijn begrafenisstoet was 2,5 kilometer lang. [https://en.wikipedia.org/wiki/Eyre_Massey_Shaw Eyre Massey Shaw] volgt hem op. Er volgt een uitbreiding van het aantal kazernes, er komen stoomspuiten en [[Telegrafie|telegrafische]] communicatie; [[Charles Dickens]] publiceert [[Grote verwachtingen]].

.

* In Wenen vinden gelijkgezinde architecten elkaar in het Künstlerhaus en imponeren met hun bouwwerken (net als in Parijs) het proletariaat: het oorlogsministerie, het politiekantoor, de kazernes, het justitiepaleis in renaissance, een neogotisch stadhuis... En net als in Parijs verleiden hun gebouwen de burgerij: een keizerlijk archief, een bibliotheek, een kunst- en natuurhistorisch museum, galeries, het Hofburgtheater in voege barok en de opera, de universiteit in Italiaanse renaissance... In de aanloop naar de wereldtentoonstelling van 1873 zal de bouwwoede in Wenen alleen maar toenemen, een bouwkoorts die de bevolkingsexplosie van de stad niet kan bijhouden.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=Dca4WyDQk4c 1862] ===
.

* De [[gevangenis van Gent]], beter gekend als de Nieuwe Wandeling in werking.

.

* De Amerikaanse [[filantroop]] [[George Peabody]] bouwt armenhuizen.

.

* In 1860 maakte Thonet [[schommelstoel nr. 1]]. Die is nu op de [[International Exhibition (1862)|Londense wereldtentoonstelling]] geëxposeerd. Na zijn fabriek in Koritschan opent Thonet fabrieken in [[Bistritz]] (1861), [[Groß-Ugrócz]] [1865) en [[Wsetin]] (1868) en stelde 6.000 arbeiders te werk die 4.000 stukken (stoelen, tafels, bedden, bloembakken, kapstokken en tennisrackets...) per dag maakten. Rond elke fabriek bouwt hij een stadje om arbeidskrachten aan te trekken.

.

* ♣ De [[Homestead Act]] van [[Abraham Lincoln]] biedt een sociaal-economisch alternatief voor de [[slavernij]]. Elk gezinshoofd krijgt het recht op ongeveer 65 hectare grond in het Westen als hij die grond vijf jaar lang bebouwt. Veel gezinnen uit het Oosten gaan op het aanbod in... en verkopen de eigendom aan speculanten.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=h0xBGFAy9EE 1863] ===
[[Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg|thumb|550px|Le déjeuner sur l'herbe van [[Édouard Manet]] is geschilderd in het [[Bois de Boulogne]] en te zien [[Musée d'Orsay]]. Het overlijden van de vader van Manet in 1862 zorgt dat die niet langer opdrachtgevers nodig heeft om financieel rond te komen. In 1863 duikt zijn schandalig schilderij op in de [[Salon des Refusés]]. De [[picknick]] van een broer van Manet en zijn zwager [[Ferdinand Leenhoff]]) en de naakten [[Victorine Meurent]] en [[Alexandrine Meley]] (de latere echtgenote van [[Émile Zola]]) is in zijn compositie een verwijzing naar Rafaëls ''Het Oordeel van Paris'' en het ''Pastoraal Concert'' van [[Titiaan]]. Tip: [[Le Déjeuner sur l'herbe (film)|Le Déjeuner sur l'herbe]]'' is ook een film van [[Jean Renoir]] uit 1959.]]

.

* De [[gevangenis van Dendermonde]] in werking.

.

* De ontsluiting van de Schelde stimuleert de Antwerpse economie en handel.

.

* [[Edouard Manet]] schildert [[Déjeuner sur l'herbe|Le Déjeuner sur l'Herbe]].

.

=== 1864 ===
[[Bestand:Smithsonian_Institution_-_Portrait_of_Felix_Nadar_(1820-1910),_Photographer_and_Aeronautical_Scientist_(pd).jpg|thumb|550px|♣ 
[[Charles Baudelaire]] neemt op 24 april 1864 de benen naar België, zijn failliete uitgever achterna. [[Les fleurs du mal]] brachten beiden succes noch erkenning. Zijn uitgever Poulet-Malassis vestigt zich in de Mercelisstraat in [[Elsene]] en houdt het hoofd boven water met de publicatie van erotica. Baudelaire die nooit centen genoeg heeft en onafgebroken leent, verblijft in het verdwenen [[Hôtel du Grand Miroir]] in de Bergstraat 26 in de schaduw van [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] en op tweeduizend stappen van de [[Sint-Hubertusgalerijen]]. Het is zijn dagelijkse uitstapje, het Park van Brussel haalt hij niet. Baudelaire noemt Sint-Goedele een 'historische encyclopedie' omwille van haar combinatie aan bouwstijlen. Zijn eerste weken in Brussel zijn formidabel. Hij doet zich met zijn vrienden tegoed aan exclusieve spijzen zoals een omeletje met hazenbloed en champignons. Vijf maanden na zijn aankomst in de Belgische hoofdstad staat Baudelaire aan de [[Kruidtuin (Brussel)|Kruidtuin]]. Die vormt op 26 september het decor van een ballonvaart van [[Felix Nadar]] met zijn ballon de [[Géant]]. Nadar gebruikt dranghekkens om het publiek op afstand te houden, wat leidt tot de spottende benaming van de '[[nadarafsluiting]]'. Nadar kan er niet om lachen en schrijft een brief naar de Belgische vorst die samen met Baudelaire bij het spektakel aanwezig is. Baudelaire had veel zin in de vlucht, maar kan omwille van het gewicht niet mee. Nadar en de koning blijken elkaar te kennen en het vermoeden rijst dat ze logebroeders zijn. Op de vraag van Leopold of Nadar tegen de monarchie is, antwoordt hij met 'En uzelf, Sire?' Vragen stellen aan de koning hoort niet, en het antwoord blijft uit. Nadars poging om Baudelaire aan de vorst voor te stellen mislukt. Baudelaire weert ze af omdat hij er 'niet op gekleed was'. En misschien omdat Baudelaire Leopold I ''een klein Duits heersertje'' noemde. Nadar vertrok zonder vorst en zonder dichter en landde in de buurt van [[Ieper]] en reisde met de trein terug naar [[Brussel (stad)|Brussel]].]]

.

* [[Jules Verne]] publiceert [[Naar het middelpunt der aarde]].

.

* ♣ Jan Ignaas de Beucker (1827-1906) sticht in de taverne Le Globe op het Koningsplein in Brussel de 'Leeraarskring tot volmaaktere Boomteeltkunde in België'. De Beucker is bestuurder van het Kruidkundig Genootschap in Antwerpen, hofbouwkundige en leerkracht, bloemist en zadenkoopman.  

.

* ♣ In Duitsland richt de arts en pedagoog Daniel Gottlob Moritz Schreber een volkstuinvereniging op om 'de bevolking op te voeden' en 'de volksgezondheid te verbeteren'. Volkstuinen hebben een sociale roeping en verdedigden de bestaande sociale orde: ze stelden de arbeiders in staat hun achterbuurt te ontvluchten, houden hen weg van de cabarets en stimuleren gezinsactiviteiten in deze groene zones. In sommige steden verschijnen de eerste urinoirs om de stad proper te houden.

.

.

[[Bestand:Leopold_ii_garter_knight.jpg|thumb|right|550px|De dertig jarige [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt zijn vader op in 1865 en regeert tot zijn dood in 1909.]]

=== 1865 ===
[[Bestand:Lewis_Carroll_(British,_Daresbury,_Cheshire_1832–1898_Guildford).jpg|thumb|550px|♣ 1865 Alice in Wonderland verschijnt. [[Alice Liddell]] (1852-1934) is de muze van [[Lewis Carroll]] (pseudoniem van Charles Dodgson) bij het bedenken van dit verhaal. Dodgson is een wiskundedocent in Oxford en ontmoet de veel jongere Alice Liddell in 1856. In datzelfde jaar fotografeert hij haar samen met haar twee zussen. Het leeftijdsverschil staat de vriendschap niet in de weg. Dodgson onderhoudt met Alice een levendige correspondentie en 's zomers gaan ze picknicken tijdens boottochtjes. In 1862 - het kind is dan tien - vertelt Dodgson tijdens zo'n boottocht een verhaal dat hij later uitschrijft als ''Alice's Adventures Under Ground'', een titel die bijna woordelijk lijkt op ''[[Alice's Adventures in Wonderland]]''. Als de publicatie verschijnt is het contact tussen Dodgson en de meisjes al twee jaar verbroken. Wellicht heeft dat te maken met Charles Dodgsons hobby. Behalve landschappen, skeletten en speelgoed portretteert hij graag naakte kinderen. Ouders geven hem toestemming, niettemin vindt de moeder van Alice het beter om de contacten te stoppen.  Edward Steichen selecteerde eén foto's van Alice is werd door  en opgenomen in de wereldberoemde tentoonstelling The Family of Man. In 1872 maken de drie zussen hun [[grand tour]] en in 1880 huwt Alice Liddell, krijgt drie zoons van wie de twee oudsten sneuvelen in de Eerste Wereldoorlog. Op deze foto uit 1558 is Alice verkleed in een bedelaarster. Was Carol een pedofiel of een psycholoog? Biografen zijn het oneens wat de al dan niet pedofiele status van Lewis Carol betreft. Het woord is pas na zijn dood uitgevonden en het biografisch oordeel schuift heen en weer. Sommigen spreken over ‘delicate handelingen’ waar anderen ‘plagerijen’ en de ‘liefdevolle herinneringen’ gebruiken. Vast staat dat de kamer van Carol vol speelgoed, puzzels en spelletjes staat, zijn schetsboeken tonen poserende meisjes met opgetrokken rok. Hij vraagt Alice om een haarlok en hij houdt van treinreizen vol kinderen. Zijn dagboek verhaalt dat hij vanaf 1877 jaarlijks een zomervakantie houdt in [[Eastbourne]]. Die zomer voelt hij aantrekking tot een coquette vijfjarige die na een ‘experimenteel bezoek’ niets anders doet dan huilen. Omdat het contact op niets uitdraait, troost hij zichzelf met een meisje dat ‘na een kennismaking van een paar minuten’ op zijn knie zit. Dodgson overtuigt zichzelf dat ‘de liefde van een kind’ even vluchtig is als ‘gehechtheid’. Net zoals voor alle Victorianen ziet hij de vluchtige kindertijd als een aparte tijdsfase van onschuld en naïviteit. In die dagen ontstaat in de hogere klasse echter een nieuwe leeftijdsfase waar Dodgson en de zijnen geen weet van hebben: de [[puberteit]]. Meisjes als Alice, uit de hogere middenklasse, ontdekken dat ze een paar jaar vrij zijn om zichzelf te zijn voor hun familie hen op de markt uithuwelijkt. Net zoals na de Middeleeuwen de kindertijd ontstond, ontstaat nu de puberteit. Zie P. ARIES.]]

.

* Een cholera-epidemie maakt 43.000 doden in het land, dat zijn er negen per duizend Belgen. In Europa gaat het om 1 miljoen slachtoffers.

.

* [[Leopold I van België|Leopold I]] overlijdt, [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt hem op.

.

* ♣ De Vlamingen J.I. de Beucker en H.J. van Hulle spreken tijdens een tuintentoonstelling het Nederlandse publiek toe en getuigen van een matige missiedrang om hun snoeiwijze en de leifruitcultuur bij 'de Hollander, in alles langzaam maar zeker' te introduceren. Boomkwekers in Amsterdam (Galesloot), in Heemstede, Dalfsen en Boskoop zijn enthousiast.

.

* ♣ De moord op [[Abraham Lincoln|Lincoln]] aan het einde van de [[Amerikaanse burgeroorlog]] zet [[Walt Whitman]] (1819-1892) aan tot een lofdicht met tuinseringen en een vallende ster als metafoor voor het vroegtijdige overlijden van de geliefde president. 'Toen de seringen voor het laatst in de voortuin bloeiden, / En de grote ster vroeg in de avond aan de westelijke hemel viel, / Treurde ik, en treuren zal ik elke nieuwe lente. / Immer terugkerende lente, je brengt me steeds de drie-eenheid, / Van seringen, bloeiend ieder jaar, vallende sterren in het westen, / En gedachten aan hem die ik liefheb.'   

.

* In New York vervangt een professioneel [[Brandweerkorps|beroepsbrandweerkorps]] van 300 man de vrijwilligers. Steden die zich geconfronteerd zien met grote branden, richten nadien vaak kwaliteitsvolle korpsen op met degelijk materiaal. Belangrijke ontwikkelingen in de brandweergeschiedenis zijn de komst van de [[brandweerauto]], de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

.

.

=== 1866 ===
.

* Het Brits Parlement richt de [[London Fire Brigade|Metropolitan Fire Brigade]] op.

.

* [[Alfred Nobel]] (Stockholm) vindt het [[dynamiet]] uit. 

.

* De ergste [[cholera]]-epidemie aller tijden teistert België en eist 46.000 doden. De 'blauwe dood' zorgt ervoor dat de kermis in Antwerpen uitgesteld of afgelast is.

.

.

=== 1867 ===
.

[[Bestand:Manet_-_Blick_auf_die_Weltausstellung_von_1867.jpg|thumb|550px|♣ Zicht op l'Exposition universelle de Paris van 1867 door de vijfendertig jarige [[Édouard Manet]].]]

* [[Karl Marx]] publiceert [[Das Kapital]].

.

* [[Pruisen]] richt de Noord-Duitse confederatie op.

.

* Het [[Strafwetboek]] vult het Napoleontische [[Wetboek van strafvordering]] aan als basis van het strafrecht.

.

* In Engeland verdubbelt de [[Reform Bill]] het electoraat* De aanleg van het Suezkanaal maakt het netwerk van bunkerhavens rendabel: stoomschepen vullen hun brandstof en het lot van de zeilschepen is beslist.

.

* [[Charles Baudelaire]] overlijdt in Parijs. Hij is midden de veertig.

.

* [[Pierre Michaux]] presenteert zijn Michauline of de [[hoge bi]] op de [[Wereldtentoonstelling van 1867|wereldtentoonstelling van Parijs]].

.

[[Bestand:Bruxelles. Palais de Justice LCCN2017659130.jpg|thumb|right|550px|Het Justitiepaleis in Brussel in 1890. De werken beginnen in 1866 - na de dood van Leopold I - en in 1867 maken de bewoners van de wijk Bovendael en de Marolle plaats voor de werken. Hun verhuis loodst hen naar de voet van de heuvel, waar de Marolle tot op heden ligt. Althans dat is wat de tegenstanders van de koning en de kranten als gerucht verspreiden. De waarheid is subtieler: het Justitiepaleis is gerealiseerd in de onteigende tuin van prins de Mérode, een kloosterdomein en een honderdtal omwonenden die een nieuwe woning kregen in Ukkel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEEK. ''Leopold II. Het hele verhaal'', Horizon, Antwerpen, 2020, p. 178-179.&lt;/ref&gt; Tegenwoordig spreekt de buitenlandse toeristische informatie liever over de Breughelwijk dan over de Marolle. Een achtergestelde wijk trekt weinig toeristen aan. De boosheid die in de jaren achttien-zestig ontstaat, krijgt mee voeding door de kostprijs van het gebouw (het koste zesmaal meer dan de oorspronkelijke begroting) dat bovendien erg avant-gardistisch overkomt. Het bezorgt [[Joseph Poelaert]] de spotnaam de &quot;schieven architekt&quot;, een ondubbelzinnig scheldwoord in het Marols. Het gebouw, het grootste ter wereld op dat moment is groter dan het de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome, staat op een symbolische plaats: op de vroegere galgenberg waar de beul misdadigers opknoopte. Het feit dat het paleis neerkijkt op de oude volkse Marollewijk maakt deze 'ode aan de rechtstaat' tot het symbool van de [[klassenjustitie]]. Hitler was er weg van. Inmiddels verbindt een lift hoog en laag, elite met volk. De wortels van de politie (rijkswacht, gendarmerie) in België, gaan terug op de Franse tijd vanaf 1796 als militaire politiemacht. In Nederland richt koning Willem I in 1814 de Marechaussee op als militaire structuur.]]

.

=== 1868 ===
.

* Eerste vakbondsbijeenkomst in [[Manchester]]: het [[Trade Union Congress]].

.

* Start van de aanleg van de Centrale Laan in Brussel. Later gaat die als de Anspachlaan door het leven, genoemd naar burgemeester Jules Anspach (1829-1879). Deze verkeersader komt er als antwoord op de overwelving van de Zenne tussen 1868 en 1871.

. 

.

=== 1869 ===
[[Bestand:Spoorweg1869.png|thumb|550px|♣ De Belgische staatsinspanning om de fruitboomsnoei en het tuinieren onder het volk te bevorderen, is grenzeloos. Op zondag kunnen de duizenden liefhebbers kosteloos boomsnoeicursussen volgen. Tuinmannen die hiervoor de trein nemen, genieten vijftig procent korting op hun kaartje en de intrede van de goedkope treinabonnementen doen arbeiders tijdens de week massaal pendelen. Op de spoorweg tussen Brussel en Leuven plant men in 1869 om langs beide zijden leihagen te plaatsen. Het project sterft een stille dood, in tegenstelling tot het idee van [[Joseph Kervyn de Lettenhove]]. De revolutie en de arbeidsonlusten van 1848 waren het resultaat van plattelandsvlucht en stadsverloedering, epidemieën en sociaal onrecht. Twintig jaar later, op 21 april 1869 stelt de katholieke parlementair de Lettenhove een plan van aanpak voor. Goedkope werkmanstreinen die het proletariaat laten pendelen tussen hun thuisbasis op het platteland en de stedelijke fabrieken of de koolmijnen, kunnen dit soort revoluties vermijden. Na de koninklijke goedkeuring (8 september) kan [[Alexandre Jamar]], de liberale minister van Openbare Werken aan de slag. Het systeem burgert geleidelijk in tot het zo evident is dat sommige plattelandsdorpen er overdag verlaten bijliggen. De gemiddelde proletarische pendelaar reist vele uren per dag. De overbevolkte konvooien zijn vies, bespuugd en vol rochel als een stinkend, vulgair en promiscue schouwtoneel. Vlamingen die in Henegouwen werken, leggen de langste afstanden af. Sommigen vertrekken voor drie uur 's morgens en zijn 's avonds laat thuis. En toch werkt het systeem. De socialistische [[Emile Vandervelde]] citeert een schrijnwerker uit [[Terhulpen]] die dagelijks naar Brussel pendelt. Zijn reis duurt uren en is uitputtend. Niettemin verkiest deze man de betere betaling en zijn plattelandswoning. De tuin die hij er huurt voor 150 frank per jaar is onvervangbaar. Zijn tuin biedt hem gezonde lucht en prima grond om er aardappelen en tarwe te telen. Een voorwaarde voor de werkmanstrein is dat er voldoende infrastructuur is. Acht jaar na de eerst treinrit heeft België 559 kilometer spoorwegen in staatsexploitatie. In 1860 telt het land meer dan 3.000 kilometer spoor, waarvan de staat er achthonderd beheert, de rest is in privéhanden. Het dichtbevolkte België krijgt zo het dichtste spoorwegennet ter wereld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RENAAT DE DEYGERE. ''Wel en wee van de werkmanstreinen.'' In: ''Knack Historia. De wondere historie van de trein,'' oktober 2021, p. 66-72.&lt;/ref&gt; De afbeelding komt uit ''Tijdschrift Boomteeltkunde'' van de in de vijf jaar eerder opgerichte ''Leeraarskring tot volmaaktere Boomteelkunde in België''.]]

.

* [[Hulpgevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Parijs]] is na vijftien jaar bouwwoede onder de leiding van baron [[Haussmann]] bankroet. Boekhouders brengen Haussmann ten val.

.

* De populaire [[Leopold II van België|Leopold II]] bezoekt [[Ekeren]] in de provincie Antwerpen. Vier jaar later zal hij er een standbeeld krijgen. Van de wanpraktijken in Congo is nog geen sprake.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Michael_Thonet.jpg|[[Michael Thonet]].
Bestand:Michael thonet, sedia a dondolo modello 1, disegno del 1860, esemplare del 1900 ca.jpg|[[Schommelstoel_nr._1|Schommelstoel nummer 1]]
File:Gevangene_met_.jpg|Gevangenen mogen geen enkel contact hebben met elkaar, ook niet tijdens de wandeling.
File:Railroad1860.png|Spoorweg, 1860.
File:Maria_Hendrika_of_Belgium,_Winterhalter.jpg|[[Marie Henriëtte van Oostenrijk]], tweede koningin der Belgen, omstreeks 1865.
File:Cicatrices_de_flagellation_sur_un_esclave.jpg|Een Mississippi-slaaf, 1863.
File:The_Funeral_MET_DT1931.jpg|[[De begrafenis]] - [[Édouard Manet]] Dit schilderij stelt waarschijnlijk de begrafenis van Baudelaire voor in 1867 op het [[Cimetière du Montparnasse]].
Gustave_Courbet_033.jpg|[[Gustave Courbet]] schildert Vincent van Gogh.
Bestand:Standbeeld_van_Leopold_II.jpg|Leopold II in Ekeren.
&lt;/gallery&gt;

;De Nadar galerij
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Félix Nadar 1820-1910 portraits Makhail Bakounine.jpg|[[Michael Bakoenin]]
Charles Baudelaire.jpg|[[Charles Baudelaire]]
Nadar 1.jpg|[[Sarah Bernhardt]]
Georges Clemenceau Nadar.jpg|[[Georges Clemenceau]]
Camille Corot-Nadar corrected.jpg|[[Camille Corot]]
Gustave Courbet.jpg|[[Gustave Courbet]]
Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix.jpg|[[Eugène Delacroix]]
Paul Gustave Dore by Felix Nadar 1855-1859.jpg|[[Gustave Doré]] (1859)
Alexandre Dumas Nadar.jpg|[[Alexandre Dumas, père]]
Franz Liszt by Nadar, March 1886.png|[[Franz Liszt]]
Jean-FrancoisMillet(Nadar).jpg|[[Jean-François Millet]]
Gerard de nerval.jpg|[[Gérard de Nerval]]
George Sand by Nadar, 1864.jpg|[[George Sand]] (1864)
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig in de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Otto von Bismarck at his desk.jpg|thumb|550px|De ''IJzeren Kanselier'' [[Otto von Bismarck]].]]

''' België slaagt er in neutraal te blijven tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Sinds de onafhankelijkheid van 1830 is het land neutraal en sinds 1839 en het verdrag van de XXIV artikelen is die neutraliteit verplicht. Samen met de grootmachten als garanten houdt België er een niet te verwaarlozen leger op na, althans in getalssterkte: honderdduizend man op vredesvoet, Frankrijk telt er 200.000, de Duitse vorstendommen 400.000. Dat in 1870 het grondgebied niet geschonden raakt, komt omdat Frankrijk noch Duitsland plannen hebben voor een opmars door België. De oorlog van 1870 versterkt dus het valse neutraliteitsgevoel en doet de politici niet focussen op internationale incidenten. De binnenlandse agenda kent in deze dagen vier spanningsvelden: dat van de stad versus het platteland, dat van de katholieken tegenover de antiklerikalen, het spanningsveld Vlaanderen-Wallonië en dat van arbeid en kapitaal. Die spanningen komen tot uiting in de industrialisatie, de schoolstrijd, het stemrecht en de taaleisen. Het door elkaar heen lopen van deze spanningsvelden, geeft België op een merkwaardige wijze stabiliteit. Als in 1904 de Duitse aanvalsplannen om door België te trekken bij een aanval op Frankrijk, uitlekken, dringen koning en legerleiding aan op meer militaire slagkracht en aandacht voor defensie. Een decennium later blijkt het too little en too late.'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=0DhbgJJ_M1s&amp;t=1032s '''BEELDFRAGMENT FRANS-DUITSE OORLOG'''] 

Tijdens het bekijken van het bovenstaande beantwoord je vragen zoals: Wie is Napoleon III? Welke technologische innovaties leiden het Pruisische leger in 1870 naar de overwinning? Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de [[Frans-Duitse oorlog]]? Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor en nadelen hebben de beide systemen? Waar werd de eenheid van Duitsland ondertekend en waarom.

.

.

=== 1870 ===
[[Bestand:15th-amendment-celebration-1870.jpg|thumb|550px|De Reconstructie of de wederopbouw is een periode van 1865 tot 1877 in de V.S. na de Burgeroorlog (1861–1865). Toen het noorden het zuiden overwon, kon het dit zuiden beschouwen als een vreemde natie. Dat dit niet gebeurde is te danken aan de Reconstruction. De Reconstructiewetten verdelen de zuidelijke staten in bezettingszones om de afschaffing van de slavernij te waarborgen. President Lincoln was pro en kreeg een kogel door het hoofd. Zijn opvolger deelde zijn standpunt en dat leidde tot spanningen met het Congres. President Ulysses S. Grant, de held uit de burgeroorlog en Rutherford B. Hayes waren Congresgezind. In 1877 verlaten de bezettingstroepen het zuiden waardoor de gelijkheid tussen blank en zwart verdwijnt en - hoewel in strijd met de grondwet - installeren de Jim Crow-wetten een segregatie van blank en zwart die tot de tweede helft van de twintigste eeuw aanhoudt.]]

.

* [[Charles Dickens]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=N9dB9BZWDBU FILM]'''

.

* [[Frans-Duitse oorlog]], de jonge Duitse natie bezet Parijs, ter vernedering van de Fransen. Hier ontstaat de [[revanche|revanchegedachte]]. Frankrijk wil wraak, dat zal hen in 1914 overhaast doen deelnemen aan de oorlog.

.

* Vanaf nu is ingevroren verscheping mogelijk. Dit zorgt voor een wereldwijde export van vlees.

.

* ♣ De geneesheer en botanicus [[Emile Vander Meersch]] (1840-1889) zet de landschappelijke eenheidsworst in Vlaanderen en de florale verschraling op de agenda. Oost-Vlaanderen is sinds de industrialisering een botanische woestijn. 

.

.
 
 
 '''Het land dat te laat kwam'''
 
 Om het stadshygiëneprobleem tegemoet te komen legt [[New York (stad)|New York]] in de zeventiger jaren zwembaden aan in de [[East River]] en in de [[Hudson (rivier)|Hudson]] voor de meest behoeftigen. Die mogen er enkel [[schoolslag]] zwemmen omdat deze zwemstijl de 'rotzooi opzij duwt' en niet doet opspatten. [[Duitsland]], in de literatuur bekend als het land dat te laat kwam, industrialiseert volop na [[1870]] maar kent de trend van het baden al sinds de jaren 1860. Het pas verenigde Duitsland industrialiseert nu zo gezwind het niet de tijd heeft zich te modelleren naar het [[Panopticum|panoptisme]]. Onder leiding van [[Otto von Bismarck]] blijft de feodaal agrarische machtspiramide het machtsmodel. Begin negentiende eeuw is de regio één van de armste in Europa. In [[1830]] woont tachtig procent van de bevolking landelijk, in 1895 is dit twintig procent. [[Berlijn]] telt in [[1848]] geen half miljoen inwoners. In 1914 is het een wereldstad. In 1861 werken 50.000 Duitsers in de machinebouw, in 1900 is dit een twaalfvoud. In de chemie vertwintigvoudigt het aantal arbeiders. De kolenproductie loopt van 1875 tot 1900 op van 34 tot 150 miljoen ton. De [[Frans-Duitse oorlog]] levert het land een buit die het bankwezen doet bloeien en het keizerrijk de evenknie van Engeland maakt. Aan de vooravond van 1914 overtreft de Duitse productie de Engelse. Het absolute gezag van de Pruisische koning-keizer en de rijkskanselier als topambtenaar beperken partijpolitieke invloeden en militariseren de maatschappij. Militaire termen doen hun intrede in het bedrijfsleven: investeringscampagnes, strategische visie, resultaatsanalyse. [[Max Weber]] ziet dit als jonge man met gemengde gevoelens tegemoet en is er de kroniekschrijver van. 
 
 '''Machtspiramide'''
 
 In de Weberiaanse machtspiramide hebben gezag en controle een andere aard dan in het panopticum van [[Jeremy Bentham]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''De cultuur van het nieuwe kapitalisme.'' Meulenhof, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Hoe hoger in de hiërarchie, hoe minder mensen iets te zeggen hebben. Hoe dieper, hoe machtelozer, met helemaal onderaan de [[kerker]], de [[lijfstraf]] en de [[repressie]]. Als in een legerstructuur krijgt in het laat negentiende-eeuwse Duitsland iedereen een vaste plaats en bij elke plaats hoort een taakomschrijving.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het Franse en het Engelse nationale eenwordingsproces resulteert in de negentiende eeuw in een fundamenteel andere staat dan Duitsland. Het Pruisische leger is het efficiëntste leger ter wereld, dankzij haar strakke hiërarchie. Terwijl veel Europese legers officierenposities verkopen, ongeacht hun kwaliteit, en soldaten slecht opleiden, regelt Pruisen de zaken goed.&lt;/ref&gt; In de piramide functioneer je door enkel te doen wat je is voorgeschreven. In het liberale model van [[Adam Smith]] ben je succesvol door meer te doen dan verwacht. Het militaire model straft als je je boekje te buiten gaat. De communicatie in het panoptisch model is rechtstreeks, in een piramide veranderen bevelen naarmate ze afdalen: het bevel van de generaal, past de staf aan en vertaalt het bevel in praktische uitvoeringbesluiten. Op het slagveld proberen sergeants, korporaals en soldaten er op hun beurt iets zinnigs van te maken. Allen gehoorzamen én interpreteren. Hoe groter het leger, hoe meer interpretatie.
 

.

=== 1871 ===
.

* De [[Frans-Duitse Oorlog]] wijst uit dat het Duitse geschut zeven kilometer ver schiet en dat de spoorwegen vanaf nu een rol in de oorlogsvoering spelen. De [[fortengordel Antwerpen|fortengordel van Antwerpen]] volstaat niet meer.

.

* ♣ [[Wilhelm I]] transformeert als eerste [[keizer]] van het nieuwe Duitse Rijk de provinciestad Berlijn tot een hoofdstedelijke metropool. De stad kende tussen het einde van de Napoleontische oorlogen en het midden van de jaren veertig een verdubbeling van de bevolking tot 400.000. De stad biedt onderdak aan het parlement, de Reichstag, trekt militairen en machtigen aan. In hun kielzog komt hun gevolg en de opportunisten. Tussen 1871 en 1890 verdubbelt de Berlijnse bevolking tot 1.6 miljoen mensen. Het merendeel onder hen is huurder. De uitdijende stad levert speculanten en grootgrondbezitters woekerwinsten op. Op de terreinen die ze verkopen komen mondaine buurten en goedkoop gebouwde en te duur verhuurde stadsappartementen. In de omliggende dorpen die de stad (voorlopig) niet opslokt blijven de huizen bescheiden, de kerken middeleeuws en de mentaliteit agrarisch. De tijd lijkt er stil te staan. Berlijn transformeert naar een stad van militaire opwinding, een intellectueel centrum en culturele verfijning. De tienduizenden militairen dragen tijdens en na de dienst hun uniform ten teken van goede smaak. De Friedrich-Wilhelm universiteit spuugt intellectuelen. Schopenhauer, Hegel, Marx en Engels studeren er. Vanaf 1888 bestuurt Friedrich Wilhelm II het rijk vanuit een barok paleis aan de Spree-oever. Zijn hofarchitect ontwerpt en bouwt tussen 1897 en 1904 het driehoekige Kaiser Friedrich museum. Duizenden hovelingen, projectontwikkelaars, bureaucraten, economen, administrateurs, ingenieurs, kunstenaars en bankbedienden doen het land draaien als een geoliede machine, tot de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Tot eind 1918 blijft het aantal inwoners van Berlijn stabiel, daarna gaat het opnieuw razendsnel: van 1,6 miljoen in 1918 tot vier miljoen eind jaren twintig. Er komt een tweede stadsuitbreiding met kanalen, wegen en parken. Siemens voorziet in de spoorlijnen met elektrische installaties. De [[Potsdamer Platz]] is hét stadsplein, de place to be en het drukste verkeersknooppunt van Europa. Het snelle en ironische Berlijnse [[staccato]]-dialect is er de weerspiegeling van: druk, vol file, lawaai en razernij. Geen wonder dat hier de eerste verkeerslichten komen. Het theater van [[Bertolt Brecht|Bertholt Brecht]] en [[Kurt Weill]], de dansmeisjes en de jazzclubs - in 1939 beschreven door [[Christopher Isherwood]] in ''Goodbye tot Berlin'' - geven de gouden jaren van de [[Weimarrepubliek]] vorm terwijl [[Fritz Lang]] met Metropolis waarschuwt voor de moderniteit. Bemiddelde Berlijners  willen weg van de Berlijnse drukte en verzengende zomerse hitte. Ze permitteren zich een vakantiehuis op het platteland terwijl een verlichte grootgrondbezitter zoals Otto Wollank de Eerste Wereldoorlog niet te boven komt zonder delen van zijn vierduizend morgen land te verkavelen, te verhuren of te verkopen. Eén morgen is zoveel land als een man met een os in een voormiddag ploegen kan – pakweg een kwart hectare. Om zich financieel staande te houden deelt Wollank zijn landgoed Gross Glienicke bij de Wannsee, op minder dan een uur autorijden vanuit Potsdam of Berlijn, op in goedgekozen percelen waarbij elke eigenaar of huurder zicht heeft op het meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Wollank koopt het terrein in het grensgewest Brandenburg in 1890. Advertenties prezen het aan als erg vruchtbaar waardoor Wollank bleef inzetten op de agrarische productie. Hij  legt een wijngaard aan, bouwt een stoommaalmolen, introduceert meststoffen en verdelgingsmiddelen. Er komt een steenfabriek voor de extra huizen, een crèche, later een kleuter- en een lagere school. Dankzij de pasteurisatie in zijn melkproductie verkoopt melk aan een Berlijnse winkelketen.&lt;/ref&gt; In het voorjaar van 1927 zijn in Berlijn betaalbare schaalmodellen van buitenhuizen te zien op een beurs. Ze aanpasbaar naar wens: het soort verwarming (de Alexanders kiezen een open haard die met een buizenstelsel het hele huis verwarmt), de elektriciteit, de isolatie, het aantal slaapkamers, de muurkasten, nissen voor de boeken, uitklapbare bedden en tafels, de keuken- en tuininrichting... alles is bespreekbaar. De familie Alexander kiezen een zalmkleurige zoldering, een aanbouw voor de chauffeur en kamers met uitzicht op het indrukwekkend kabbelende meer aan het tuineinde. Hun perceel is zachte zandkleigrond van dertig breed en tweehonderd diep. De afmetingen garanderen beheersing en privacy. Na een eerste inspectie van dokter Alfred Alexander en zijn gezin met hun open Mercedes volgen de vergunningen, het bestek, de tekeningen. Het ruimen en het effenen van het terrein en de bouwwerken volgen elkaar in een strak tempo op. Het boomkappen, het uitdunnen van de struiken en het weghalen van de vlezige wijnstokken duurt een week. Een oude eik, twee pijnbomen en een wilg blijven. Daarna illustreren houten paaltjes en de koord de huisomtrek. Verderop komt de beerput. De sleuf en de kelder krijgen een cementen en bakstenen fundering. Daarna volgen horizontale balken en de vierkante vertikalen, de kapspanten, het binnen-geraamte met de deur- en raamopeningen, de nissen en de zolderbalken. In 1927 zijn de Alexanders het eerste Joodse gezin in het dorp. Voor ze hun tuin en huis binnengaan, houden bij poort en voordeur een gebed. Aan de poort van het erf en aan de linkerdeurpost timmeren ze metalen kokers met een Hebreeuws perkament. De beschermende tekst uit [[Deuteronomium]] schenkt het huis en haar tuin regen voor het koren, de most, de olie en het gras op het veld. Zo kunnen ze groeten en vee kweken, eten en zich verzadigen zonder de verlokking van andere goden. Voor wie zich aan deze zonde overgeeft, sluiten de hemelpoorten zich waarop de regen en de opbrengsten wegblijven. Van buiten lijkt het huis bescheiden, gering van omvang en gaat het op in de omgeving. Wie er binnenkomt verwondert zich over de ruimte. Het eenvoudige leven in het weekendhuis bestaat uit slapen, eten en zwemmen in tegenstelling tot het altijd bezige Berlijn. Hun weekendhuis is met zijn tuin de anti-these van de Berlijnse moderniteit. Hout versus steen, compacte laagbouw van de  ontspanningsplek versus de volumineuze hoogbouw van hun statige huis, soberheid versus luxe, het uitzicht op de natuur versus cultuur, het rustieke meer versus de fontein, de zandweg versus de boulevard. Het frisse water versus de verzengende hoofdstedelijke hitte. Einde jaren twintig is Alfred hoofd van de Berlijnse orde der geneesheren. Onder zijn patiënten en kennissen: de natuurkundige nobelprijswinnaar [[James Franck]], acteurs [[Paul Wegener (acteur)|Paul Wegener]], [[Walter Hasenclever]] en de fotografe [[Lotte Jacobi]]. In acht jaar tijd komen er vijfentwintig Joodse gezinnen in de buurt wonen of logeren. Het gezinshoofd is bedrijfsleider, professor, rechter, bankdirecteurs, arts, tandarts of apotheker, accountant of advocaat, zanger of componisten, acteurs of filmster, er is zelfs een ijshockeyspeler. [[Albert Einstein]] en zijn vrouw genieten ook een weekendhuisje in de buurt en verderop heeft de schilder [[Max Liebermann]] heeft een stenen villa aan de Wannsee, net zoals de architect [[Erich Mendelsohn]]. Deze beau monde is goed voor een kwart van de dorpsbevolking. De oorspronkelijke dorpelingen zien het met lede ogen hoe deze vreemde kolonisten met hun auto’s, hun dure kleren en weekendfeestjes het landgoed inpalmen. Alfred slaat aan het tuinieren en graaft een langwerpig lapje zachte grond uit. Na het omspitten harken strooit hij in de bedden zaad: bonen, komkommer, sla en tomaat. Ernaast komt een rij asperges en pronkbonen. Hier, te midden van zijn groenten, zijn gieters en schoffels brengt Alfred zijn ochtenden door en bouwt hij een orangerie van twaalf meter diep met glazen tuimelramen op een fundering, met een haard en een schoorsteen. De orangerie is groter dan zijn weekendhuis. Aan de zoldering van de veranda hangt hij een klok die het middageten aankondigt. Bij de helling komt er een pomphuis met sproei installatie, een hok voor tuinstoelen en de boot en de fietsen, er komen terrassen, een keien pad, een tennisbaan, een parkeerplek, een houten conciergehuis, een kamer voor de dienstmeid (in het huis) en een garage. Met zijn wijde overhemd en zijn traditioneel Duitse [[lederhose]] noemt hij zichzelf samen met vele andere Joden een prima Duitser, een ‘aanvaarde’ Jood. Zijn medaille voor moed uit de Eerste Wereldoorlog is er het bewijs van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Eén op drie van de honderdduizend Joodse soldaten verdiende een onderscheiding tijdens WOI.&lt;/ref&gt; En de eerste Duitse grondwet uit 1871 is er de garantie van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Pruisen en Hannover erkennen Joden sinds 1812 en 1842.&lt;/ref&gt; Sinds 1871 en 1918 zijn Joden en de Duitsers gelijk. 

.

* In [[New York (stad)|New York]] opent [[George Huntington Hartford]] het eerste [[grootwarenhuis]] met een knalrode gevel en een kassier in een Chinese pagode. Als distributiesysteem is dit vergelijkbaar met wat [[Michael Thonet]] zal doen in de meubelmakerij, de lopende band van [[Henry Ford]] in de auto-industrie en de [[prefab]]-steden van Abraham, Alfred en Bill Levitt.

.

* De [[jezuïetenorde]] ontslaat [[Daens (film)|Daens]].

.

.

=== 1872 ===
[[Bestand:Plattegrond van Artis (1872) van P.H. Witkamp 01.jpg|thumb|550px|♣ Sinds haar oprichting in 1838 is Artis alleen toegankelijk voor de leden van het genootschap. Niet-leden bezoeken vanaf 1852 in de septembermaand de tuin voor een kwartje. In de jaren zeventig openen de deuren voor het brede publiek. De zoo heeft centen nodig, wil een aquarium en vraagt Amsterdam middelen. De stad stemt in op voorwaarde dat de tuin open is voor iedereen.]]

[[Bestand:Berthe_Morisot,_Le_berceau_(The_Cradle),_1872.jpg|thumb|550px|[[Berthe Morisot]], een bekende Franse impressioniste schildert 'De wieg' met een mijmerende moeder. Het is te zien in [[Musée d'Orsay]] in Parijs.]]

.

* [[Karl Marx]] en Engels in [[Den Haag]]

.

* In dit decennium vragen wetsdienaars om een politie bevoegd over België en gespecialiseerd in misdrijven en bewijs verzamelen. Het duurt tot 1919 voor het idee werkelijkheid is.

.

* Geboorte [[Johan Huizinga]]

.

* ♣ In [[Bernissart]] komt in het pomphuis een [[stoommachine van Newcomen]] (nu is dit de Geologische Tuin). 

.

* In de lente ontmoet de oplichter-ontdekkingsreiziger [[Henry Morton Stanley]] die eigenlijk John Rowlands heet, de zoekgeraakte dokter [[David Livingstone]] waar al jarenlang niets meer van vernomen was.

.

* ♣ Zonder veel richtlijnen of fondsen richt het congres [[Yellowstone National Park|Yellowstone]] in de [[Rocky Mountains]] op als het eerste nationale park en sticht de [[Harvard-universiteit|Harvard Universiteit]] het [[Arnold Arboretum]]. Theodore Roosevelt (president van 1901-1907) - een hartstochtelijk jager op groot wild – inzet hiervoor toont hoe 'wildernis' een beladen begrip is. De achttiende eeuw omschrijft haar als ruig en afschrikwekkend, eind negentiende eeuw is ze fascinerend en harmonieus. Nadat houtkap, nederzettingen en ontginningen de wildernis en de (wilde) indianen hebben getemd, ontstaat de herwaardering ervoor. De schrijver [[Henry David Thoreau]] (1817–1862) en de dominee en amateurbioloog William J. Long zijn er de pioniers van en een blijvende inspiratie voor natuurbeschermers. De zinsnede ‘In wildness [is] the preservation of the world’ vat hun gedachtengoed samen. Contact met de bestaansbronnen brengt zintuigelijk, psychisch en spiritueel welzijn. Het kamp van Roosevelt - republikeinen, overtuigd van de blanke superioriteit - geniet van een natuur vol avontuur, een toneeldecor waartegen de darwiniaanse competitie op leven en dood zich zonder mededogen afspeelt. Dieren zijn 'machines made of meat', zoals [[William S. Burroughs I|William S. Burroughs]] het formuleert. En dat tot ongenoegen van William Long en zijn de aanhangers. Die zien het wilde als een mystieke 'openluchtkapel' die contact met het transcendente mogelijk maakt. Longs boek 'Zonder geweer op jacht' is een doorn in het oog van Roosevelt. Hij noemt hen 'nature fakers', een bewoording die bleef hangen. Het is natuurliefde als these en als antithese. Hun polemiek kent begin twintigste eeuw een hoogtepunt, het spanningsveld blijft tot op heden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld'', Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 35-46.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Wie van de Kortijkse Broeltorens naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk wandelt, passeert de Guido Gezellestraat die uitgeeft op een groenperk met een Gezelles buste. Tegenwoordig krijgt het priesterbeeld bij momenten een groet van grapjassen die hem een studentikoos petje of een rode neus opzetten. Zijn het verwijzingen naar zijn homo-erotische verhoudingen en het daarbij horende machtsspel met zijn favoriete leerlingen uit zijn Roeselaarse periode in het klein seminarie tussen 1854 en 1860? In Kortrijk niets van dat. Gezelle is er onderpastoor met een eigen biechtstoel. Hij woont van 1872 tot kort voor zijn dood in de buurt van deze kerk. In deze dagen verdient een textielarbeider ongeveer tien frank per week en kost een uitvaart in deze kerk - een uitvaart 5de klas met gelezen mis - 14,50 frank. De Kortrijkse elite, aan de andere zijde van het sociale spectrum die zich een uitvaart eerste klas permitteert, dokt bijna 500 frank of meer met een exclusieve ceremonie in een barok decor als wederdienst. De middelklasse kiest tussen een uitvaart tweede klas (287,15 frank), derde klas (87,15 frank) of vierde klas (44,34 frank).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JULIEN VERMEULEN. ''Gezelle in context: taal, macht en identiteit.'' Guido Gezellekring, Kortrijk, 2021, p. 348.&lt;/ref&gt; 

.

.

=== 1873 ===
[[Bestand:QWERTY_1878.png|thumb|550px|De naaimachinefabrikant [[Remington Rand|Remington]] neemt in 1873 de schrijfmachine in productie met een [[AZERTY]] toetsenbord. De machine is toptechnologie, het klavier is een staaltje contraproductieve anti-technologie bedoeld om het schrijven van de typistes te vertragen omdat de machines blokkeren bij te snel tikken. Als de technische mankementen verdwijnen in de jaren dertig, is het letterbord zo ingeburgerd en zijn de belangen van de miljoenen typistes, hun lesgevers en de producenten zo gevestigd, dat een efficiënter toetsenbord er niet komt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JARED DIAMOND, vertaald door Conny Sykora. ''Zwaarden, paarden en ziektekiemen. Waarom Europeanen en Aziaten de wereld domineren'', Het Spectrum, Utrecht, 2000, p. 244.&lt;/ref&gt;]]

.

* ♣ MEE BEZIG // In de maand dat de [[Wereldtentoonstelling van 1873|Wereldtentoonstelling in Wenen]], de vijfde inmiddels plaatsvindt en Japan als opkomende industrie-natie haar tuinmotieven in Europa introduceert, crasht de Weense beurs. De stad kent een rampzalig jaar met een nieuw crisistype . Waar crisissen tot dan toe vooral de onderlaag treffen door het mislukken van de oogst of het uitbreken van besmettelijke ziektes, treft dit type de rijke, speculerende bourgeoisie. Het is de eerste crisis van de industriële revolutie en zadelt de middenklasse op met een identiteitscrisis die haar adellijke ambitie doet intomen. Het sociale vraagstuk en de eisen van de arbeiders zijn niet langer te negeren. Er komt aandacht voor arbeidsomstandigheden, de personeelsinbreng en de toegang tot kunst. Aandacht en nobele gedachten. [[Hier past een tekstje over Art Nouveau en haar collega's uit andere landen. ]] De Wiener Werkstätte zal hier vele jaren later een antwoord op formuleren door de bourgeoisie een eigen esthetiek te verschaffen en de werkomstandigheden aan te pakken (we zijn dan in de tijd van Taylor; zie verder). Het eerste nummer van Ver Sacrum zet de toon: 'Wij kennen geen onderscheid tussen (…) kunst voor de rijken en kunst voor de armen.' De [[Grote Depressie (1873-1896)|Beurskrach in Wenen]] luidt het begin in van een depressie die duurt tot 1896. Deze crisis wordt gezien als de eerste crisis van de 'rijken'. Crisissen van de armen (hongersnoden) zoals we die kennen jaren 1848 zijn zo goed als voorbij. Alhoewel, even na de beurscrash treft een zware choleraepidemie de arbeidersklasse. 

.

* In Engeland is de helft van alle grond in het bezit van 2250 personen door opheffing van kleine boerderijen en de omheining van woeste of gemene gronden ([[enclosure|enclosures]]). Aristocratische grondbezitters en het parlement stimuleren deze beweging tot ééngemaakte percelen via ruil, samenvoeging en afkoop. De grootste verliezer is de landarbeider die geen aanspraak meer maakt op zijn huis, tuin noch gemene gronden. De nieuwe percelen zijn omheind om duidelijk te maken dat de traditionele rechten niet meer gelden.  

.

* De theateropvoering van [[Emile Zola|Emile Zola's]] [[Thérèse Raquin]] is geen succes: tien opvoeringen, het is nog te vroeg voor het naturalisme in het theater. De aanval van Zola op het romantische theater wordt ervaren als een schandaal en choquant. 

.

.

=== 1874 ===
.

* [[Otto Lilienthal]] ontwerpt het eerste zweefvliegtuig.

.


* ♣ Frederick Law Olmsted maakt een plan voor de inrichting van het terrein van het Amerikaanse Capitool in Washington, D.C. met oprijlanen, paden, bomen, fonteinen en terrassen.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=z0glOYQBlSA 1875] ===
[[Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg|thumb|550px|Frederick Winslow Taylor.]]

[[Bestand:Paris_Opera_full_frontal_architecture,_May_2009.jpg|thumb|550px|Architecturale patisserie.]]

[[Bestand:G._Caillebotte_-_L'Yerres,_pluie.jpg|thumb|550px|♣ 1875 [[Gustave Caillebotte]] schildert [[L'Yerres, pluie|De Yerres, regen]], een smalle rivier met bomen bij lichte regen. Caillebotte is een kunstenaar die achteloos voorbijgelopen schoonheid in beeld brengt.]]

.

* De [[Opéra Garnier]] (architect [[Charles Garnier (architect)|Charles Garnier]]), een stedelijke slagroomtaart is na vijftien jaar bouwwerk (eindelijk) klaar. De Frans-Duitse oorlog van 1870 strooide roet in het eten van de bouwwerken. Dit is de kers op de taart van [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanns]] urbanisatie. De kostprijs bedraagt vier tot vijf keer deze van de Eiffeltoren. Tot in 1989 is dit de grootste Europese opera (11.000 m², breedte: 125 meter, lengte 173 meter, hoogte 73,6 meter met plaat voor meer dan 2000 toeschouwers en 450 artiesten).

.

* De première van [[Danse macabre]] van [[Camille Saint-Saëns]] kondigt het [[Fin de Siecle]] aan.

.

* [[Frederic Winslow Taylor]] (°1856 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1915) een Amerikaans ingenieur en de grondlegger van de wetenschappelijke bedrijfsorganisatie breekt na een handicap en een oogziekte met zijn rechtenstudie en wordt fabrieksarbeider in de Midvale Steel Compagny waar hij carrière maakt. Hij stelt vast dat de arbeiders minder presteren dan hun vermogen. De stijgende productiviteit die hij wil creëren moet ten goede komen aan de arbeiders en de werkgever, anders werkt het systeem niet. Het [[Taylorisme]] kreeg een slechte bijklank door het louter focussen op de verhoging van de productiviteit, bovendien waren zowel werkgevers en syndicaten tegen het principe. Het Taylorisme kenmerkt zich door vijf principes: 1. Overleg tussen werkgever en werknemer (systematische verbeteringen en technische vernieuwingen zijn dan mogelijk); 2. Het werk wordt in verschillende handelingen opgesplitst en gemeten in tijd) (arbeidsanalyse); 3. Voor elke taak de geschikte man; 4. Een systeem van premies en harde sancties; 5. Rust opnemen is noodzakelijk.

.

.

=== 1876 ===
.

* In Parijs strijden vrouwen voor stemrecht.

.

* [[Gevangenis van Ieper]] in werking.

.

* [[Alexander Graham Bell]] demonstreert de telefoon.

.

* Uitvinding van de [[verbrandingsmotor]] door [[Nikolaus Otto]].

.

* ♣ De Tuinbouwhal van de Wereldtentoonstelling in Philadelphia stelt exotische planten en tuinontwerpen tentoon aan miljoenen bezoekers.

.

.

=== 1877 ===
[[Bestand:Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg|thumb|550px|1877 [[Gustave Caillebotte]] schildert zijn [[Rue de Paris, temps de pluie]] en toont de stadsrenovatie van Haussmann en hoe de metropool [[vervreemding|vervreemdend]] werkt.]]

.

* Oprichting van de Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij, acht jaar voor het ontstaan van de [[Belgische Werkliedenpartij]].

.

* Oprichting [[leger des heils]] in [[Londen]].

.

* Creatie van Het [[Luchtspoor]], een viaduct door het centrum van [[Rotterdam]] naar België. Het is de enige spoorlijn in Nederland die dwars door een historische binnenstad loopt.

.

* ♣ Priester-dichter-leerkracht [[Leonard Lodewijk De Bo|Leonard-Lodewijk De Bo]] (1826-1885) een bekend West-Vlaams lexicograaf beklaagt met zijn gedicht 'De Wandalen in Vlaanderen' het verdwijnen van de Vlaamse flora.

.

.

=== [[Iguanodon bernissartensis-beenderlagen|1878]] ===

.

* Eerste machinale dakpan in Kortrijk.

.

* In een steenkoolmijn in [[Bernissart]] (de Fosse Sainte-Barbe) vinden  werkers skeletten van de [[Iguanodon]]. De volledige vondst is wereldtop. De skeletten zijn te bezichtigen in het [[Museum voor Natuurwetenschappen |Museum voor Natuurwetenschappen]].

.

* Tijdens een debat om kinderarbeid in de mijnen onder de twaalf jaar te verbieden, vindt de katholiek [[Charles Woeste]] het een Belgische eretitel, dat dit het enige Europese land is dat vrouwen- en kinderarbeid niet bij wet regelt in naam van de individuele vrijheid.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;KAREL VAN ISACKER. ''Mijn land in de kering 1830-1980. Deel 1, 1830-1914'', De Nederlandsche boekhandel, Antwerpen, 1978, p. 79-80.&lt;/ref&gt;

.

* W. Atlee Burpee &amp; Co. in Philadelphia opgericht, later het grootste postorderbedrijf voor zaden ter wereld.

.

.

=== 1879 ===
[[Bestand:JoanOfArcLarge.jpeg|thumb|550 px|♣ Na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 kent de symboliek van Jeanne d'Arc's in Frankrijk een revival. In haar geboortestreek Lotharingen schetst haar streekgenoot Jules Bastien-Lepage de maagd van Orleans vanaf 1875. Zijn schetsen monden in 1879 uit in een levensgroot portret in haar ouderlijke achtertuin. De schilder toont hoe Jeanne in 1424 een goddelijke oproep krijgt: de omvergeworpen stoel achter het spinnewiel, de opgesprongen Jeanne, de natte rand van haar jurk, haar spoor door de dauw van het onkruid terwijl de bijna doorzichtige heiligen Michael, Margaretha en Catherine op de achtergrond haar besluit afwachten. Het schilderij is 2,5 meter hoog en hangt in het Metropolitan Museum of Art, New York.]]

.

* In noord-Spanje, in [[Altamira (grot)|Altamira]] is er een toevallige ontdekking de prehistorische schilderijen. Nooit eerder hebben archeologen dit gezien. Velen concluderen dat het een kunstenaarsgrap is. Begin twintigste eeuw erkent de wetenschap de afbeeldingen als paleolitisch, daterend zo'n 16.000 jaar terug. 

.

* In de Barakken, een gehucht in [[Menen]] is er een volksopstand tegen de hoge voedselprijzen.

.

* [[Vincent van Gogh]] begint zijn proef als lekenprediker tussen mijnwerkers in Petit-Wasmes in de [[Borinage]] van [[Henegouwen]]. De armoede maakt hem depressief en tekent zijn verdere leven. Het 'koortsige, vermoeide en uitgemergelde' uiterlijk van de mijnwerkers treft hem, zo schrijft hij naar zijn broer [[Theo van Gogh (kunsthandelaar)|Theo]]. De mijnwerkersgezichten zijn 'uitgehold' en 'verouderd'. Om zijn solidariteit te betonen daalt hij in een schacht af, in de Charbonnage de Marcasse. Niettemin blijft hij, ook na het verplegen van de slachtoffers van een gasontploffing, een buitenstaander.

.

* [[Werner von Siemens]] bouwt de eerste elektrische spoorweg.

.

* [[Thomas Edison]] vindt de [[gloeilamp]] uit. 

.

* De ontdekking van zilvervoorraden in [[Aspen (plaats)|Aspen]] in [[Colorado (staat)|Colorado]] doet de twee houten barakken uitgroeien tot een stad. In een decennium tijd komen er straten, trams, watervoorziening, gaslicht, banken, een gevangenis, een hotel, een opera...

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Caillebotte_Rabotteurs_1875.jpg|Caillebotte, Rabotteurs uit 1875.
Bestand:David Livingstone by Thomas Annan.jpg|[[David Livingstone]]
Bestand:Henry_Morton_Stanley_1.jpg|[[Henry Morton Stanley]]
File:CFP Bismarck (1).jpg|Bismarck.
File:Saintsaens.jpg|[[Camille Saint-Saëns]].
File:Monument_Charles_Woeste_901.jpg|In [[Elsene]] staat een monument voor [[Charles Woeste]].
File:Panic_of_1873_bank_run.jpg|Bankrun op de Fourth National Bank in New York in 1873.
File:Börsenkatastrophe_Wien_1873.jpg|Beurskrach Wenen, 9 mei 1873. Illustratie uit ''Leipzig'', 21 juni 1873.
File:Pierre-Auguste_Renoir_023.jpg|[[Pierre-Auguste Renoir]] schildert [[De loge]].
File:Binnenrotte_1910.jpg|Het [[Luchtspoor]] is een spoorviaduct van 2,2 kilometer in de Spoorlijn Breda - Rotterdam door centrum Rotterdam.
File:Iguanodon.png|Tweevoetige eind-19e-eeuwse reconstructie van I. Bernissartensis.
File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|Huis waar van Gogh verbleef in [[Wasmes]] op een boogscheut van le [[Grand Hornu]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE DRIE: 1890-1914 =

[[Bestand:Menlo Park Laboratory.JPG|thumb|550px&quot;|In 1891 kwam de toen 28-jarige Henry Ford bij Edisons Illuminating Company werken. Een gerucht gaat dat Ford bezig is met auto-ontwerp en door Edison -die met de vuist op tafel slaat - aanmoedigt een autofabriek te starten.]]

'''De derde fase van de Industriële Revolutie laat zich niet eenvoudig begrenzen. Hier gaat het om paradigmatische ontwikkelingen met voorgeschiedenissen die samenvloeien en de samenleving gaan sturen. Wilhelm II is buitenmatig geïnteresseerd in landbouwmodernisering. Hij verordent dat boerderijen hun melk moeten pasteuriseren om het mond-en-klauwzeer te bannen. Vanaf de jaren 1890 geeft het rubber uit Afrika fietsen en auto's een comfortable ligging. Het vliegtuig en de film doen hun intrede. Elektriciteit laat zich voelen in het openbaar vervoer met de elektrische tram en in de openbare verlichting van grote steden. Karel Van de Poele (1846-1892) was uitvinder van de elektrische tram en concurrent van Thomas Edison. Van de Poele vraagt vanaf 1881 patenten voor elektrische uitvindingen aan, zo'n 444 in totaal. Hier gaat een periode van experiment aan vooraf. Op Kerstmis 1875 laat hij een elektrisch lampje branden en zo is hij sneller dan [[Thomas Edison|Thomas Alva Edison]]. In 1877 stort hij zich professioneel op de ontwikkeling van elektriciteit en een jaar later is hij Amerikaans staatburger. In juli 1879 demonstreert hij zijn verbeterde booglamplicht met de verlichting van het Adam Forepaugh's Circus. In 'The Detroit News' van 20 maart 1880 verschijnt een bijdrage over zijn licht. Hij sticht in 1881 de Van de Poele Electric Light Company, vervaardigt dynamo's en generatoren en concurreert met Edison in de zoektocht naar het te commercialiseren elektrisch licht. In die dagen verlichten welgestelden hun woning met gas. Dat stinkt, vormt een gezondheidsrisico en zorgt voor roet. Veel uitvinders denken over elektriciteit als verlichting en voor de aandrijving van toestellen. Zo ook Van de Poele. Hij begrijpt dat een gloeilamp een vacuüm nodig heeft, zodat de gloeidraad niet verbrandt. Van de Poele kiest het procédé van de booglamp terwijl Edison de gloeilamp ontwikkelt. Edison zou het pleit winnen. Niettemin maakte Van de Poele gloeilampen. Van de Poele krijgt 243 patenten. Naast patenten op de elektrische trams en treinen nam hij er op spoorwegwissels, verlichting, generatoren, motoren, elektrische- en elektromagnetische pompen, kabelbaansystemen, batterijen, elektrische hamers en steenboren, remmen en mijnbouwmachines. In de steden doet de elektriciteit haar intrede voor de Wereldoorlog, in dorpen is het wachten. In het late interbellum komen ook daar de stofzuiger, de wasmachine en centrifuge, het elektrische strijkijzer, de koelkast en de handmixer op de markt. Voor veel gezinnen blijven ze buiten bereik.'''

.

== De tachtiger jaren van de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px| ♣ (...)]]

[[Bestand:The_Gardeners'_chronicle_-_a_weekly_illustrated_journal_of_horticulture_and_allied_subjects_(1881)_(14803858713).jpg|thumb|550px| ♣ De gewoonte om gras kort te houden gaat terug op de Franse tuin in Versailles en de Engelse landschapsparken. Voor het park [[Blenheim Palace]] zijn in de negentiende eeuw, vijftig arbeiders met een zeis zonder ophouden bezig. Omstreeks 1830 ontwerpt de Engelse [[Edwin Beard Budding]] een gepatenteerde kooimaaier. Die maakt het grasveld tot een gelijkmatig en snel te maaien gazon. Het populaire voetbal en cricket stimuleren het gladde gras- en [[speelveld]]. Zo zorgde de grasmaaier voor een sportieve innovatiegolf bij het [[tennis]], de [[rugby (balspel)|rugby]], [[croquet]]...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANK MALCOM, PAUL ROEHRIG &amp; BEN PRING. ''What To Do When Machines Do Everything'', 2017, p. 168.&lt;/ref&gt;]]

.

=== 1880 ===
.

* In [[Hoogstraten]] wordt kasteel [[Gelmelslot]] omgebouwd tot landbouwkolonie.

.

* Ontdekking van de cholera-bacterie. De theorie van de miasmen of besmettelijke dampen schuiven wetenschappers stilaan aan de kant.

.

* De V.S. is de aantrekkingspool voor een migratiegolf.

.

.

=== 1881 ===
{{Panorama|Panorama mesdag.PNG|1200px|Het [[panorama Mesdag]] is 14 meter hoog met een omtrek van 120 meter. [[Hendrik Willem Mesdag]] (de [[Haagse School (schilderkunst)|Haagse School]]), gespecialiseerd in zeezicht, voltooit dit vergezicht op de [[Noordzee]], de [[duinen]], [[Den Haag]] en [[Scheveningen]] in 1881.}}

.

* De [[Citadel van Antwerpen]] is volledig gesloopt.

.

* [[Billy the Kid]] gedood door [[Pat Garrett]].

.

* [[Jack the Ripper]] slaat toe.

.

* [[Emile Zola]] publiceert zijn bundel ''Le naturalisme au théâter'' en pleit voor een theater dat op het [[positivisme]] van Comte gebaseerd is. Hij stelt de geloofwaardigheid van het theater, de tijdsbeleving van het stuk en de plaatsbepaling van de acteurs in vraag. 

.

.

=== 1882 ===
.

* Elektrische verlichting in [[New York (stad)|New York]].

.

* [[Antoni Gaudi]] begint de [[Sagrada Família|Sagrada Familia]].

.

.

=== 1883 ===
.

* ♣ De American Seed Trade Association opgericht door een bezorgde groep zaaigoedhandelaars: zaaigoedtarieven, portkosten op postorderzaden en onrechtvaardige schadeclaims zitten hen dwars. ASTA is een van de oudste handelsorganisaties in de V.S.

.

* Aanvaring tussen zeilstoomschip &quot;Cimbria&quot; en het stoomschip &quot;Sultan&quot; bij [[Borkum]]: 437 opvarenden komen om.

.

* Ontploffing kruitfabriek [[Muiden]] verwoest meer dan honderd woningen.

.

* Een storm bij het Waddeneiland [[Borkum]] doodt 121 vissers.

.

* [[Alfred Packer]], een ex-militair en berggids uit de V.S. wordt schuldig bevonden aan [[kannibalisme]].

.

* Op 17 maart zijn er op de begrafenis van [[Karl Marx]] elf mensen present. Friedrich Engels spreekt hen toe: ‘Zijn naam en werk zullen de eeuwen doorstaan.’

.

* De [[cholera]]-epidemie die dit jaar uitbreekt duurt tot 1885.

.

* [[Robert Koch]] een Duits medicus ontdekt de verantwoordelijke bacil voor [[tuberculose]]. Tot nu toe - en dat zou tot in de twintigste eeuw duren - denkt het volksgeloof dat het om een erfelijke ziekte gaat. In tegenstelling tot [[cholera]] vindt men deze ziekte niet vuil of verderfelijk maar nobel en [[aristocratisch]] die de [[genialiteit]] of artistiek talent boven brengt. [[Frederic Chopin]] (1810-1849), [[John Keats]] (1795-1821) en [[Niccolò Paganini]] (1782-1840) (over)lijden er aan. In het [[Fin de Siècle]] is het de mode om TBC te faken: nauwe kledij en bleke gezichten moeten de ziekte illustreren of suggereren. Denk aan het werk van [[Toulouse-Lautrec]]. In deze dagen heet [[social distancing]] gewoon een [[cordon sanitaire]]. De [[Elite|elite]] en het gewone volk, de [[burgerij]] en het [[proletariaat]] houden huis in gescheiden omgevingen. Engeland spreekt men over 'the great unwashed.' Personeel en politie bewaken de afstand tussen de beide groepen. 

.

.

=== 1884 ===

.

* De buurtspoorwegen ontsluiten Bissegem, Gullegem, Moorsele, Ledegem en Dadizele. Arbeiders uit deze dorpen kunnen nu aan de slag in Kortrijk en Menen.

.

* ♣ Dominee [[Hilderic Friend]] (1852-1940) publiceert ''Flowers and Flower Lore'' over de negentiende-eeuwse geheime bloementaal. Een boeketje op de drempel van een Londens huis kan vrouwen tot opwinding of frustratie brengen. Geleverd door een anonieme koerier kan het boeket alle denkrichtingen uit. Om zot te worden. Waarom liggen de bloemen daar? Wie bestelde ze en welke betekenis dragen ze? Een [[Gardenia (geslacht)|Gardenia]] staat voor geheime liefde. Een [[Iris (godin)|Iris]] voor vriendschap en een Begonia waarschuwt: pas op. De vrouw pakt de bloemen op, snuift en determineert: [[Orchideeënfamilie|orchidee]], zinnia en [[gipskruid]]. Om zeker te zijn neemt ze het ensemble mee naar haar kamer en haalt haar boek van dominee Friend boven waarin ze de mysterieuze bloemensymboliek kan ontcijferen. Friends idee gaat terug op de brieven van [[Mary Wortley Montagu]] (1689-1762) die ze schreef aan haar vriend [[Alexander Pope]] tussen 1716 en 1718. Het bloemenboucet aan de voordeur in Londen, lijkt op een 'Turkse liefdesbrief'. Die vereist evenmin inkt of papier. Een tas volstaat. Elk voorwerp erin staan voor een woord of een zin: een parel, kruidnagel, een tulp of een roos, zeep en steenkool, een rietje...

.

* [[Gevangenis van Sint-Gillis]] in werking.

.

* Duitsland verwerft zijn eerste kolonies.

.

* [[Emile Zola]] schrijft [[Germinal (roman)]] als aanklacht tegen sociale wantoestanden.

.

.

=== 1885 ===
[[Bestand:Maison_du_Cygne_01.JPG|thumb|550px|In [[De Zwaan (Brussel)|dit huis]] op de Brusselse [[Grote Markt (Brussel)|grote markt]] wonen Karl Marx en [[Friedrich Engels]] bijeenkomsten bij van de [[Association Démocratique, ayant pour but l’union et la fraternité de tous les peuples]] en wordt in 1885 de [[Belgische Werklieden Partij]] opgericht. Op 26 september 1898 stelt het parket van Brussel een dossier samen 'De [[Brabançonne (volkslied)|Brabançonne]] uitgefloten door [[socialisten]] op de Grote Markt'. Een concert van de [[grenadiers]] is vanuit [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] onthaald op gefluit en het zingen van de [[Carmagnole]] en de [[Marseillaise]]. De eigenaar schreef een open brief aan de kranten geen socialistisch lokaal te zijn.]]

.

* De [[Belgische Werkliedenpartij]] (BWP) opgericht in het huis [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt in Brussel]]. Marx vierde hier oudejaar 1847-1848, net voor hij Brussel werd uitgezet. Marx stierf twee jaar geleden, in maart 1883.

.

* [[Vincent van Gogh]] schildert [[de aardappeleters]]; [[Emile Claus]] schildert zijn 'Oude tuinman'.

.

* De Britse Koninklijke Commissie onderzoekt de huisvesting van de werkende klasse.

.

* De ontdekkingsreiziger sir [[Henry Hamilton Johnston]] beschrijft het fenomeen 'senicide'. De [[Sarden]] van [[Sardinië]] vinden het een heilige plicht dat de jongeren hun oude familieleden doden.

.

* In [[Le Châtelet |Le Châtelet]] repeteren de acteurs van [[Emile Zola]]a voor [[Germinal (roman)|Germinal]]. De [[Censuur (informatie)|censuur]] legt de repetities stil.

.

* Tijdens de Congo-conferentie verwerft Leopold II Congo. Het koloniewerk heeft mensen nodig om de christelijke zending te volbrengen, missieposten op ter richten, ziekenhuizen en scholen te stichten… Het is de eeuw van de dierentuinen. Die moeten de belangstelling voor het Afrikaanse binnenland opwekken en de koloniale boodschap uitdragen.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok '''♥ BEELDFRAGMENT KONGO EN LEOPOLD II''' (110 Min.).]

.

.

=== 1886: sociale wetgeving ontluikt ===
.

* Onlusten in [[Wallonië]] wegens sociale wantoestanden; de [[Burgerwacht]] maakt doden in [[Charleroi]]. Dit leidt ertoe dat op het einde van het jaar de eerste sociale wetten ontstaan. 'In België zette '1886' een en ander in beweging' schrijft [[Dries Claessens]] in zijn ''Een geschiedenis van sociaal werk''. De parlementaire onderzoekscommissie windt geen doekjes om het 'arbeidersprobleem' en wijst op de noodzaak aan structurele initiatieven: Arbeiders zullen niet langer met levensmiddelen betaald worden maar in baar geld. Wetten op de vrouwen- en kinderarbeid en de arbeidsongevallen volgen. Stadssanering, sociale huisvesting, waterzuivering en rioleringen moeten de cholera indijken. Inspiratie vinden de Belgische parlementairen bij [[Bismarckmonument|Bismarck]] in Duitsland en (zelfs) Leopold II spreekt:

.

{{Cquote|'''Door hare werkzaamheden voorgelicht, zal Mijne Regeering ontwerpen tot belangrijke hervormingen indienen... het werk van vrouwen en kinderen te regelen, - de misbruiken te beteugelen die zich voordoen in het betalen van 't werkloon,- het bouwen van behoorlijke werkmanswoningen te vergemakkelijken, - bij te dragen tot de uitbreiding van de inrichtingen van voorzorg, ondnerstand, verzekering en pensioen, en te trachten de verwoestingen te bestrijden, door dronkenschap en zedeloosheid aangesticht.'''|[[Leopold II van België|Leopold II]]}}

. 

Alles heeft zijn tijd nodig, in 1903 komt de [[Arbeidsongevallenwet|wet op de arbeidsongevallen]]. 

.

* In de Amsterdamse [[Jordaan (Amsterdam)|Jordaan]] vallen 25 doden bij de [[Palingoproer]].

.

* In Gent wordt de Antisocialistische Katoenwerkersbond opgericht.

.

* [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) verhuist naar Frankrijk.

.

.

=== 1887 ===
[[Bestand:Max_Liebermann_Constantin_Meunier.jpg|thumb|550px| Op 4 maart van 1887 is er een [[grauwvuur|grauwvuurexplosie]] in de [[steenkoolmijn]] van La Boule in de [[Borinage]] die 120 mijnwerkers doodt. [[Constantin Meunier]] ziet hoe een moeder haar zoon herkent bij de doden. De tragiek maakt indruk. &quot;Het grauwvuur&quot; is er zijn expressie van. De originele plaaster bevindt zich in het [[Museum M|museum M Leuven]] (Nr. C/252), een bronzen versie in Brussel: KMS.]]

.

* België verbiedt het [[trucksysteem]] waarbij werkgevers hun arbeiders in natura (voedsel, kledij) betalen in plaats van in centen. Na de sociale onlusten (de burgerwacht maakt doden in [[Oostende]]) onderzoekt een ‘Commissie van de Arbeid’ de oorzaken. Dit onderzoek leidt – niet zonder moeite - tot de eerste, bescheiden, sociale wet op de bescherming van het loon: het verbod op lonen in natura, het verbod op de uitbetaling van lonen in herbergen en de subsidiëring van werkmanswoningen. Ook worden de eerste stappen richting sociaal overleg via de oprichting van nijverheids- en arbeidsraden genomen.

.

* In Antwerpen wordt tijdens de kermisdagen de fontein van [[Jef Lambeaux]] ingehuldigd op de plaats waar voorheen een vrijheidsboom stond die de Belgische onafhankelijkheid en de installatie van de democratie in herinnering brengt. De fontein toont de door [[Brabo]] verslagen reus Antigoon, een verhaal dat teruggaat op de vijftiende-eeuwse naamsverklaring van Antwerpen, beschreven door Willem van Berchem uit Nijmegen waarbij de Romein Silvius Brabo de toleisende reus Druwoen Antigoon verslaat, hem de hand afhakt en over het water werpt om het land tussen de Schelde en de Rijn, Brabant genaamd, vrij maakt. Vandaar: hand-werpen.

.

* [[Krupp (familie)|Alfred Krupp]] overlijdt. Hij is staalmagnaat (treinen en uitvinder van het naadloze wiel) en vooral wapenfabrikant (kanonnen met achterladers). Toen hij zijn familiebedrijf begon, telt het vijf werknemers. Bij zijn overlijden werken er 20.200 arbeiders.

.

* [[André Antoine]] (1858-1943) zet het [[Naturalisme|naturalistisch theater]] op de kaart. Als arbeider bij een gasbedrijf besluit hij na enkele spraakmakende amateur voorstellingen het Théatre Libre te leiden. Hij zal het in 1896 omdopen tot het Théatre Antoine. Antoine zal de geschiedenis ingaan omwille van zijn positivistisch idee, de mise-en-scène en de acteermodellen. Inspiratie vindt hij bij Denis Diderot en Victor Hugo. Voor Antoine is het natualistische drama gelijk gesteld met de dagelijkse rauwe realiteit: sociaal theater. De romantiek en de verbloemende verbeelding van de Verlichting, met glitter en praal schuift hij aan de kant ten voordele van verstand, logica, de confrontatie met de mistroostige werkelijkheid.

.

.

=== 1888 ===
.

* [[Jack the Ripper]] in Londen (de moorden van Whitechapel).

.

* In Duitsland start de regeerperiode van [[Wilhelm II van Duitsland|Willem II]].

.

* In [[Arles]] penseelt [[Vincent van Gogh]] zijn [[Caféterras bij nacht|Terrasse du café le soir]], Place du forum.

.

* De [[Geschiedenis van de fiets|fiets]] met luchtbanden en een ketting (zoals we die nu kennen) vervangt steeds meer de [[hoge bi]].

.

* De impressionistische beeldhouwer [[Auguste Rodin]] werkt [[De Burgers van Calais]] af op twaalf exemplaren: ze zijn onder meer te vinden in Calais, Parijs, Londen, Kopenhagen en Mariemont en New York. Het werk verwijst naar het elf maanden durende [[Beleg van Calais (1436)]] en de hongersnood die de stad tot overgave dwong. Zes prominenten willen hun leven aan de Engelse koning schenken als die de stad spaart. Met een hemd en een strop bieden ze [[Eduard III]] de stadssleutel. Hij spaarde hun leven.

.

.

=== 1889 ===
[[Bestand:Bismarck removing his helmet.gif|thumb|right|550px|[[Otto von Bismarck]] neemt zijn helm af.]]

.

* De burgerwacht neemt de Brusselse [[Nationale Schietbaan]] in gebruik.

.

* Een werfstaking in Londen leidt tot loonsverhogingen.

.

* [[Otto von Bismarck]] voert het staatspensioen in. [[Nieuw-Zeeland]] doet het al bijna twee decennia.

.

* ♣ Ook in Duitsland doet het fin de siècle zijn intrede. [[Theodor Fontane]] (1819–1898), een Duits dichter, roman- en balladenschrijver maakt de overgang van het realisme naar het symbolische naturalisme en schrijft een gedicht over een stervende landheer die in de nabijheid van het landgoed Gross Glienicke en de perenboom in diens tuin. Het is een lofzang op de landadel en hun vrijgevigheid. Het is zo populair in Duitsland dat menig scholier het instudeert. De landheer wil in zijn graf een peer om nieuw leven te scheppen. En in het derde jaar na zijn dood is het zover en ontspruit er een boom. 'En de jaren wisselen elkander steeds af / Allang al welft zich een perenboom boven het graf. 'Der Herr von Ribbeck auf Ribbeck im Havelland' is de volledige titel en is later in de DDR verboden.

.

* In België legt in een wet vrouwen- en [[kinderarbeid]] aan banden en de eerste sociale huisvestingswet stimuleert het verwerven van eigendom onder arbeiders. De [[ASLK]] stelt goedkope leningen ter beschikking en zorgt wellicht voor de geboorte van de Belg met de baksteen in de maag. Dit leidt tot een explosieve groei van het aantal arbeiderswoningen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DRIES CLAESSENS. ''Een geschiedenis van sociaal werk.'' Epo, Berchem, 2017, p. 151.&lt;/ref&gt;

.

* Op de honderdste verjaardag van de [[Franse Revolutie]] pakt de wereldtentoonstelling uit met de [[Eiffeltoren]]. Het aantal bezoekers is ongezien. Het is het toppunt van het optimisme: hoger, hoger, hoger. De toren meet 324 meter. Ter vergelijking: de [[Empire State Building]] uit 1931 is er 386. Tot nu toe bouwen architecten hoogstens zes of zeven verdiepingen zoals in beluiken of in een [[panopticon]]. Uitzondering zijn enkele vroege wolkenkrabbers in Chicago. De [[Monadnock Building]] die tussen 1889 en 1893 verrijst, bestaat met zijn 17 verdiepingen aan de Noordzijde uitsluitend uit metselwerk van bijna twee meter dik aan de basis. Omdat het metselwerk wegzakt, opteerde de architect vanaf 1891 voor staal. 'Monadnock' is de naam voor een alleenstaande berg te midden van het laagland. Dit is het begint van de wolkenkrabbertijd. Tot 1910 blijft het aantal verdiepingen beperkt tot vijftig. Het stalen skelet van de Eifeltoren is te lezen als de binnenkant van de wolkenkrabber en een eerbetoon van [[Gustave Eiffel]] aan een eeuw Franse Revolutie. Een jaar na dit toppunt van kunnen sijpelt het [[pessimisme]] stilaan de maatschappij binnen. 

.

  
 .
 
 ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=lyHBkNvs7Ag '''BEELDFRAGMENT DAENS KLASSENVERSCHILLEN''']
 
 .


.

.

;Kijken

[[Bestand:Vincent van Gogh in Paris Montmartre.webm|{{Largethumb}}|Researcher Nienke Bakker of the [[Van Gogh Museum]] shows how Van Gogh experimented with new painting techniques in Montmartre.]]

&lt;gallery&gt;
Bestand:Construction tour eiffel.JPG|Juli 1887: Bouw metalen stoelpoten
Bestand:Construction tour eiffel2.JPG|December: Montage steunpilaar eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel3.JPG|Maart 1888: Constructie horizontale balken middensteigers
Bestand:Construction tour eiffel4.JPG|Mei: Montage pilaren boven de eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel5.JPG|Augustus: Bouw tweede etage
Bestand:Construction tour eiffel6.JPG|December: Bouw stuk tussen 2de en 3de etage
Bestand:Construction tour eiffel7.JPG|Maart 1889: Montage derde etage
Bestand:Construction tour eiffel8.JPG|Eind maart: Het resultaat
Bestand:Paris_1889_plakat.jpg|Affiche wereldtentoonstelling
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

== A-Vragen ==
.

V&amp;S.Leg uit: Industriële Revolutie, Glorious Revolution, Franse Revolutie, Amerikaanse Revolutie, Le Grand Hornu, Bois du Luc, Jacob Riis, Georges-Eugène Haussmann, boulevard, 1688, 1789, 1815, 1830, 1848, Willem 1, Arc de Triomphe, Metro Maalbeek, het Communistisch Manifest, Karl Marx, Friedrich Engels, stoommachine, James Watt, Lieven Bauwens, clochard, het Belgisch paleis der Natie, het park van Brussel, het Koninklijk paleis van Brussel, badkamer, station Brussel Centraal, filantroop, liberalisme, socialisme, communisme, Adolf Daens, Rerum Novarum, de sociale kwestie, het Justitiepaleis in Brussel, de Marolle, Joseph Poelaert, absolutisme, ambachten, aristocratische denken, burgerij, democratie, volkssoevereiniteit, discipline, feodale standenstaat, Jeremy Bentham, kapitaalbezitters, loonarbeiders, manufacturen, massaproductie, Noord-Amerika in 1776, panopticum, proletariaat, revolutie van 1848, take off, Verlichting, vooruitgangsgeloof, vrijheid en gelijkheid.

.

.

== B-Vragen ==
.

* V&amp;S.Welke vijf oorzaken noemt Johan Op de Beeck die aanleiding geven tot de Belgische Revolutie in 1830?

.

* V.Welke technologische innovaties zorgden dat het Pruisische leger in 1870 onoverwinnelijk leek? 

.

* V&amp;S.Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de Frans-Duitse oorlog? 

.

* V.Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor- en nadelen hebben de systemen?

.

* V&amp;S.Wat wordt bedoeld met 'De tijd van de revoluties?'

.

* V&amp;S.Welke problemen stellen zich als een oude, middeleeuwse stad in de negentiende eeuw industrialiseert? Hoe worden die problemen opgelost?

.

* V&amp;S.Toon aan hoe de Brusselse stadsplanning de moderne grondwet uit 1830 illustreert.

.

* V&amp;S.Leg uit en verklaar. De Industriële Revolutie start behalve in oude stadskloosters en in burchten zonder militaire functie ook in nieuw daartoe aangelegde plaatsen. Geef van beide gevallen voorbeelden.

.

* V&amp;S.In de negentiende eeuw is er een functionele scheiding tussen het proletariaat en de bourgeoisie. Hoe zorgt men ervoor dat beide klassen niet met elkaar in contact komen. Waarom is dit?

.

* V&amp;S.Werk uit: Na de revolutie van 1848 pakt baron Haussmann de stadsrenovatie van Parijs stevig aan. 

.

* V&amp;S.Kan je enkele principes aangeven die volgens Foucault, aan Jeremy Benthams Panopticum ten grondslag liggen? Kan je de principes met voorbeelden uit het hedendaagse debat rond veiligheid/welzijn illustreren? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Volgens Foucault betekent Jeremy Benthams Panopticum de bekroning van een nieuw type machtsuitoefening dat zich in de zeventiende en achttiende eeuw langzamerhand in Europa ontwikkelt. Kan je voorbeelden geven met betrekking tot de hedendaagse menswetenschappen?

.

* V&amp;S.Jeremy Benthams Panopticum is een nieuw type macht die zich in de zeventiende en achttiende eeuw ontwikkelt. Wat bedoelt men met deze disciplines?

.

* V&amp;S.De disciplines, en de daarmee gepaard gaande testen en examens (toetsingspraktijken) liggen aan de basis van de menswetenschappen. Kan je deze stelling toelichten en met voorbeelden illustreren? 

.

* V&amp;S.Wat onderscheid het kerkersysteem van het panopticon? Hoe verhouden beide systemen zich tot elkaar?

.

* V&amp;S.Aldus Michel Foucault heeft het begrip discipline drie betekenissen. Leg dit uit en illustreer dit met voorbeelden.

.

* Maak een vergelijking tussen het panopticum zoals Jeremy Bentham het in de jaren negentig van de achttiende eeuw beschreef en de internetmaatschappij zoals we ze nu kennen.

.

* V&amp;S.Wat Bentham betreft moet het panoptisch model zich niet beperken tot de gevangenis. Hoe ziet Bentham dit panopticon in werking dat de mens van de wieg tot het graf kan begeleiden?

.

* V&amp;S.Kan je de principes uitleggen waarop een panopticum is gebaseerd?

.

* V&amp;S.Bespreek volgend citaat. Waar heeft A. Loontjes het over? In welke stad speelt dit tafereel zich af? 'Men moet er door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. (…) De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!'

.

* V&amp;S.Leg uit: Baron Haussmann pakt het na de revolutie van 1848 stevig aan. 

.

.

== C-Vragen ==
.

* Welke tuintypes ontwaar je in de negentiende eeuw die een duidelijk verband tonen met toenmalige maatschappelijke ontwikkelingen. [Voor de duidelijkheid: het gaat om het verdwijnen van de binnentuinen en de komst van de beluiken, het stadspark als de tuin van het liberalisme (vrijheid voor een elite), de tuin van het socialisme zoals Le Grand Hornu die de gelijkheid beklemtoont, de katholieke volkstuin en de koloniale tuinen.

. 

* V&amp;S.Wat onthou je uit [https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok deze reportage] over Congo? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Boulevards hebben diverse functies: economisch (transport), sociaal (hygiëne), cultureel (theaters) en militair/politiek.

.

* V&amp;S.In Le Grand Hornu, aangelegd vanaf 1810 - voor auto's en treinen was het nog veel te vroeg - stellen we vast dat de straten er erg breed zijn, goed te overschouwen en dat op de straathoeken de huizen groter zijn. Hoe is dat te verklaren?

.

* V&amp;S.Wat kan je vertellen over deze quote: 'Een spook waart door Europa, het spook van het Communisme' en wat weet je over dit citaat: 'Proletariërs aller landen verenigt u.'

.

* V&amp;S.De Belgische spoorwegen ontwikkelen zich vanaf 1835. Als de revolutie van 1848 aanbreekt beschikt het land over een zich uitbreidend spoorwegnet. Waarom is België er als de kippen bij om deze nieuwe technologie te gebruiken, en hoe reageert de katholieke geestelijkheid daarop?

.

* V&amp;S.Wat zou Karl Marx bedoelen als hij stelt dat de kapitalistische ideologie bestaat uit vrijheid, gelijkheid en Bentham?

.

* V&amp;S.Leg uit: de statistiek is de wetenschap van de staat die ontstaat in de negentiende eeuw.

.

* V&amp;S.Leg uit: Een panopticum bereikt zelden zijn doel. Waarom blijft het dan bestaan? (Geen vraag voor 2019).

.

* V&amp;S.Leg uit: Detentie leidt tot recidive.

.

.

== D-Vragen ==
.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Iishmarx.jpg
Bestand:Friedrich_Engels_(1891).jpg
Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg
Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg
Bestand:GtExhib1851.jpg
Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Bruxelles._Palais_de_Justice_LCCN2017659130.jpg
Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Grand-Place_-_Maison_du_Cygne_-_01b.jpg
Bestand:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg
Bestand:Henry_Dunant.jpg
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg
Bestand:Edith_Cavell.jpg
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= BRONNEN EN REFERENTIES =

== Verder lezen ==
.

* BEATRICE DE GRAAF. ''Tegen terreur. Hoe Europa veilig werd na Napoleon'', Prometheus, Amsterdam, 2018.
.

* MARC ELCHARDUS Ea. ''De opstand van de intellectuelen. De Franse Revolutie als avant-première van de moderne cultuur'', Pelckmans, Kapellen, 1989.

.

* SIMON SCHAMA. ''Kroniek van de Franse Revolutie.'' Olympus, sp. 2000.
.

* STAF SCHOETERS. ''De Wegen naar Ontvoogding''. BMP Literair, Antwerpen, 2002.
.

* JOOST WELTEN. ''In dienst voor Napoleons Europese droom. De verstoring van de plattelandsgemeenschap in Weert'', Davidsfonds, Leuven, 2007.

== Referenties ==
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>owun86airmdrmip4ummo2vvgk4o1t77</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431755</id>
      <parentid>431754</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1886: sociale wetgeving ontluikt */</comment>
      <origin>431755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206792" sha1="5mvgdfr99h444b51biihnyeg5y4nkrv" xml:space="preserve">[[Bestand:'Owd_Shevvield'.jpg|thumb|550px|Na 1740 doen innovaties in de staal- en bestekindustrie de plaats Sheffield uitgroeien tot industriestad. Tot op heden is Sheffield gekend als het 'grootste dorp van Engeland'.]]

[[Bestand:Quartier du Deuvelshoek, couloir sud de l'impasse de la Perle d'Amour - Jacques Carabain.jpg|thumb|550px|De verdwenen Paarlemoergang in het Deuvelshoekquartier, door [[Jacques Carabain]] eind negentiende eeuw in Brussel. In 1904 beschrijft [[Léopold Courouble]] de Zenne vanuit zijn tuin. Het is een nostalgische terugblik op zijn kindertijd, een terugblik op een betoverde tuin die vijftig meter lang aan de Zenne grenst. Langs de andere oever van de Zenne, die diep beneden langs de tuin stroomt kijkt de schrijver uit op huizen die hij bekijkt als 'een zwarte puinhoop, een ets van houten krotten op ontelbare pilaren, verrot, smerig, elkaar uit het lood stotend, en waarlangs de kleine raampjes met hun gebarsten en smerige ruiten in alle seizoenen in prachtige lompen pronkten.' 's Winters stromen brouwsels langzaam door de Zenne. Hun geurige nevels blijven hangen; de Zenne is een open riool. Courouble heeft het over zwaar, slibachtig water vol manden, stro, hoeden, gezwollen aas en ratten 'behaard als otters, rondzwemmend, hun vacht uiteen gespreid en drijvend, een lang kielzog makend.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEOPOLD COUROBLE. ''La Maison espagnole.'' J .Lebègue &amp; Cie, Brussel, 1904.&lt;/ref&gt; ]]

[[Bestand:Brussel_-_Ooievaarsstraatje.jpg|thumb|550px|right|Brussel, het Ooievaarsstraatje.]]

[[Bestand:1939_Impasse_Saint_Jacques_dessin_par_Léon_van_Dievoet_15_août_1939.JPG|thumb|550px|right|De Sint-Jakobsgang door [[Léon van Dievoet]] in 1939.]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK VI. REVOLUTIETIJD, DEEL III'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1789-1890'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;'''Hoofdstuk 6 bestaat uit drie delen. Het eerste deel focuste op de Franse Revolutie, deel 2 op  [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6ba|de Belgische Revolutie, 1815-1830]] en dit op de industriële.'''&lt;/span&gt;

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL III. INDUSTRIËLE REVOLUTIE: 1763-1890'''&lt;/span&gt;

{{Cquote|'''De ervaring uit de periode van 1848 tot 1864 toont zonder twijfel dat coöperatieve arbeid, hoe excellent en nuttig ook, nooit de groei of de monopolies van het kapitaal kan stoppen, als ze zich beperkt  tot een kleine kring van occasionele ondernemingen van private arbeiders.'''|[[Karl Marx]]}}

.

'''Charles Dickens, Friedrich Engels en Alexis de Tocqueville zien Manchester als oermoeder: het is een industriële machinerie die de beschaving omzet in barbarij. Manchester en zijn soortgenoten schokken: viezigheid, gruwelesthetica, kabaal, sociale wantoestanden, stank... het lijstje is eindeloos. Niets doet de tijdgenoot nog denken aan de eeuwenoude stabiele stadstructuur. De Belgische [[industriële revolutie]] bij het begin van de negentiende eeuw volgt kort na de Engelse en is de eerste op het vasteland. Ze doet de eeuwenoude [[ambachten]] en de van recentere datum opgerichte manufacturen verdwijnen. De [[Take-off|take off]] markeert de industrialisatie in Engeland vanaf 1763. In deze eerste fase (die in Engeland tot 1790 duurt) veranderen fabrieken pre-industriële-dorpen in kleine steden. Schoorstenen kenmerken de nieuwe economie en gaan het middeleeuwse stadsbeeld domineren zoals in [[Sheffield]], [[Manchester]] en [[Gent]]. Op andere locaties duiken steden als uit het niets op zoals [[Le Grand-Hornu]] en [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]]. Dit soort industriesteden zijn vrijwel uitsluitend te bekijken vanuit het perspectief van de fabriek, waar de ondernemer naast zijn fabriek woont - patriarchaal ondernemerschap heet dit - en instaat voor aanvaardbare werkplekken en nooit eerder geziene arbeiderswoningen. De mijnsite van Bois du Luc die sinds het einde van de zeventiende eeuw steenkool uit de ondergrond haalt, plaatst haar eerste stoommachine in 1779. Omstreeks de eeuwwisseling is het Samber- en Maasbekken de meest geïndustrialiseerde regio in Europa en start [[Lieven Bauwens (ondernemer)|Lieven Bauwens]] in Gent met zijn door stoom aangedreven [[Spinning Jenny]]. In korte tijd krijgt de stad de bijnaam ‘het Manchester van het continent’ en dat is niet optimistisch bedoeld. Vanaf 1803 schakelt Engeland over op massaproductie en richten particuliere kapitaalbezitters zich op de anonieme wereldmarkt. In datzelfde jaar bezoekt Napoleon Bonaparte Lieven Bauwens’ katoenfabriek in het Kartuizerklooster bij het Fratersplein. Zo kenmerkt de negentiende eeuw zich als uitloper van de Verlichting: de overtuiging dat de samenleving maakbaar is, domineert. Techniek, wetenschappelijke vorderingen en onderzoek illustreren dat vooruitgangsgeloof, al blijven de verworvenheden voorbehouden voor een welstellende klasse. Naast de [[burgerij]] ontwikkelt zich het [[proletariaat]] als nieuwe klasse.'''

.

= VOORBEREIDENDE FASE: 1763-1800 =

[[Bestand:Prof_W_W_Rostow_(VS)_geeft_persconferentie_over_zijn_boek_The_World_Economy,_Bestanddeelnr_929-8997.jpg|thumb|550px|Professor W.W. Rostow geeft een persconferentie over zijn boek ''The World Economy''.]]

.

[[Walt Whitman Rostow]] (1916-2003), een econoom aan het [[Massachusetts Institute of Technology]] faseert de geschiedenis in vijf stadia: (1) de traditionele maatschappij, (2) de voorbereidende fase, (3) de take off, (4) de ontplooiing tot maturiteit en (5) de fase van de massaconsumptie. Rostow, een raadgever van president [[John F. Kennedy|Kennedy]], gebruikt het jargon van de maanrace voor de economische, politieke en sociale geschiedenis waarbij de 'take off' de doorbraak of de lancering van de industriële revolutie aanduidt. De take off verschilt van land tot land: Groot-Brittanië: 1763-1803, België: 1801-1830, Frankrijk: 1830-1860, Verenigde Staten: 1845-1860, Duitsland (in de literatuur omschreven als het land dat te laat kwam): 1850-1875, Nederland: 1860-1890, Japan: 1875-1900, Rusland: 1890-1914.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VERSCHAFFEL H., DE VROEDE M. &amp; HEUS J. ''Beschavingen 5''. Plantyn, Antwerpen, 1993, p. 105.&lt;/ref&gt; De [[fasentheorie van Rostow|fasentheorie]] ontwikkelt hij tijdens de [[Koude Oorlog]] in zijn ''The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto'' (1960). De subtitel suggereert dat de 'eerste wereld', Europa en de VS deze ontwikkeling in de [[Derde wereld|derdewereldlanden]] diplomatiek of militair kunnen stimuleren. Na de &quot;take-off&quot; komt de welvaart ook daar als vanzelf. Zijn werk wijkt af van de centrum-periferie modellen zoals de [[wereld-systeemtheorie]] van [[Immanuel Wallerstein|Wallerstein]]. In 1763 of 1764 repareert en verbetert James Watt een Newcomen-stoommachine. In 1769 komt het patent en in 1774 begint hij samen met de ondernemer Matthew Boulton een bedrijf in Soho (bij Birmingham) dat stoommachines produceert. Het voordeel van stoommachines ten aanzien van water- en windmolens is, dat hun energie (uitgedrukt in paardenkracht!) overal en om het even wanneer te produceren is. Als Lieven Bauwens (1769–1822) uit de Gentse Waaistraat, waar zijn ouders een leerlooierij leiden, gaat op zijn zeventiende naar Groot-Brittannië om zich te bekwamen in het moderne leerlooien. Na zijn terugkeer in 1789 is de kwaliteit van zijn product zo hoog dat hij concurreert met de Engelsen en mag leveren aan het Franse leger. Omdat Groot-Brittannië de katoenmarkt monopoliseert met de spinmachine, de Mule Jenny (uit 1779) neemt hij het risico, om aan de vooravond van de negentiende eeuw tijdens 32 reizen allerlei machineonderdelen en gekwalificeerd personeel het continent in te smokkelen. Daarna bouwt hij in het Gentse Kartuizerklooster de machines. Naast het machineatelier komt een katoenspinnerij. Daar schakelt hij gevangenen, daklozen, werklozen en bedelaars als goedkope arbeidskracht in. Als burgemeester laat hij hen oppakken om in het 'correctiehuis' in de Rasphuisstraat voor hem te werken. De stad groeit uit tot een tweede Manchester. In 1805 koopt Bauwens de Norbertijnerabdij van Drongen waar hij het Gentse scenario herhaalt. Napoleon, een jaargenoot uit 1769 sleept Bauwens mee in zijn val. Bauwens gaat failliet in eind 1814, zeven maanden voor Waterloo. Napoleon overlijdt in 1821, Bauwens in 1822, respectievelijk 51 en 52 jaar.

.

= DE EERSTE FASE: 1800-1848 =

.

[[Bestand:Houses_seen_from_the_Back_-_My_Dream.jpg||thumb|550px|Zoals vele anderen schildert [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) de 'achterhuizen' eind negentiende eeuw. [[A. Loontjes]] beschrijft in zijn '''Geschiedenis van Kortrijk I.''' hoe hij het beluik ervaart. '...door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. Hier spelen en vechten havelooze kinderen, met besmeurde gezichtjes, die bij uw verschijnen, plots hun spel staken om u te bezien met groote ronde oogen van onder tot boven. De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!  Hoe kunnen ze daar in leven blijven? En welke miraculeuze behendigheid is er in geslaagd al dat verschillend gerief op zoo’n kleine ruimte te schikken! Boven uw hoofd, in ’t lage gebarsten plafond, een valdeur of slechts een donkere peilloze opening. Tegen den muur staat een ladder geplakt. Die zal men ’s avonds schraag in de opening plaatsen om naar boven te klauteren. Naar boven… Is daar wel een boven? Ga er maar eens op, Mijnheer!... En daarvoor betalen wij 150 fr. Te maande! … Wilt ge eens het boekje zien?']]

[[Bestand:Sint-Rochusgang_in_Brussel_(aquarel_van_Jacques_Carabain,_1894).png|thumb|550px|right|De Sint-Rochusgang in Brussel (aquarel van [[Jacques Carabain]], 1894)]]

[[Bestand:Beluikingent_25-07-2008_15-26-12.JPG|thumb|550px|right|Cité Delacroix in Gent.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_uit_reeks_over_Brussel-_Koer_van_de_Regenbooggang.png|thumb|550px|rightAquarel van Jacques Carabain, De koer van de Regenbooggang.]]

[[Bestand:Aquarel_van_Jacques_Carabain_(4).png|thumb|550px|right|Aquarel van Jacques Carabain: Maagdenpalmgang en Hellegang in de Kandersteen.]]

[[Bestand:Quartier_du_Deuvelshoek,_couloir_nord_de_l'impasse_de_la_Perle_d'Amour_-_Jacques_Carabain.jpg|thumb|550px|right|Jacques Carabain, Quartier du Deuvelshoek, couloir nord de l'impasse de la Perle d'Amour.]]

;Dure machines, goedkope werkplekken
De industrialisatie wordt mee mogelijk dankzij de goedkope werkplekken waar de industriëlen beroep op doen: de leegstaande klerikale infrastructuur. Kerken en kloosters staan sinds de Franse Revolutie leeg. De geestelijkheid is er in het beste geval verdreven. Doorgaans draaide het uit op verkrachting en plundering, moord en doodslag. Vanwege die religieuze intolerantie schenkt de kerk aanvankelijk weinig aandacht aan de slachtoffers van de industrialisatie, ze heeft het al moeilijk genoeg om aan zichzelf te denken. De priesters en kloosterlingen zijn gedecimeerd en zijn tot 1801 voorwerp van strenge vervolgingen. Deze getuigenis illustreert hoe moeilijk de geestelijkheid het heeft na de Franse Revolutie. In de jaren 1860 zoekt een oude zuster Elisabeth, die niet meer voor zichzelf kan zorgen onderdak bij de zusters Verrue in Kortrijk. In haar jonge jaren maakte ze de Franse furie mee en op haar oude dag vertelt ze er geregeld over. Het verhaal fascineerde zuster Barbara in die mate dat ze het in haar dagboek noteerde. Het verhaal gaat over de [[Beloken tijd|beloken]] of de geheime tijd van 1796 tot 1801 waarin de geestelijken onderduiken, omdat de Franse bezetter eist dat ze trouw zweren aan de Republiek. Geestelijken die weigerden vreesden voor hun leven. Zuster Elisabeth, geboren in Moorsele op 18 maart 1772, trad op haar eenentwintigste in het Kortrijkse klooster van Sion. Dat was op 26 mei 1793, en onder Frans bestuur profeste ze op 5 juli 1796. In datzelfde jaar verdrijven de republikeinen de kloosterzusters van Sion. Eerst leiden ze een novice naar de kapel en laten haar voor het tabernakel knielen. Onder het scanderen van de leuze ‘vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid’ klieven ze haar hoofd. Daarna rooft de bende alle goederen zoals in alle kloosters en sluiten ze het. ‘De verdreven zusters doolden alhier en aldaar, stierven de een na de nadere en zuster Elisabeth bleef gansch alleen van hare gemeente over.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ZUSTER BARBARA. ‘’Dagboek’’. Tentoonstelling naar aanleiding van Open Monumentendag, Kortrijk, 2018.&lt;/ref&gt; 

.

Als het ergste na de eeuwwisseling achter de rug is, wijzigt de kerk haar houding ten aanzien van het pauperisme niet. Het is alsof de industrialisatie aan de kerk voorbij gaat. In 1806 verwoordt de bisschop van het zich industrialiserende Gent, monseigneur Fallot de Beaumont het als volgt: ‘De goederen van de aarde zijn ongelijk verdeeld, sommigen leven in armoede, anderen in weelde, zo heeft de Voorzienigheid het gewild en het is een van de tastbaarste bewijzen van de Goedheid en de Wijsheid Gods; het is de sterkste band van de maatschappij.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;P.F. BROECKAERT. ‘’Predikatie en arbeidersprobleem. Onderzoek naar de sociale opvattingen van de seculiere en reguliere clerus in Vlaanderen (1800-1914)’’, Uitgeverij Sint-Franciscus, Mechelen, 1963.&lt;/ref&gt; Die infrastructuur is bovendien permanent te gebruiken nu de gasverlichting het werken in twee of drie ploegen mogelijk maakt. Londen heeft gas in 1812, Parijs in 1815 en Gent voor 1830. 

.

;Wachten op de trein
In deze vroeg industriële fase is er geen sprake van pendelarbeid: de eerste treinen rijden in België vanaf 1835. Kortrijk sluit aan op het spoor in 1839 met de lijn Gent-Kortrijk-Doornik-Rijsel. Ofwel vestigen fabrieken zich dicht bij een steenkoolmijn en wordt er bij die fabriek een compleet nieuw stadje uit de grond gestampt zoals [[Le Grand-Hornu]] in 1810 of in [[Bois-du-Luc]] in 1838. Ofwel vestigen fabrieken vestigen zich in de oude, middeleeuwse stad: kapitalisten bouwen vervallen kloosters en nutteloze burchten zoals het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] om tot primitieve fabrieken. Die trekken landjongens en –meisjes aan die een onderkomen zoeken in die stad. Immers, ook op het platteland is er een ongezien crisis: tussen 1840 en 1850 is in Oost-Vlaanderen één op vier behoeftig, in West-Vlaanderen leeft in deze periode 1 op 2 van de openbare onderstand.
 
Velen trekken naar de stad waar hun huisvesting (het sanitaire of hygiënische probleem) en hun disciplinering (ordehandhaving en het leven volgens de regelmaat van de klok) twee problemen zijn waarmee de vroeg industriële stad zich geconfronteerd ziet. Neem nu Londen. De bevolking verdubbelt er in de halve eeuw tussen 1800 en 1850. De woonruimte doet dat niet. Terwijl de rijken verhuizen naar de zich ontwikkelende buitenwijken aan de stadsrand slopen projectontwikkelaars de armoedige woningen die plaats maken voor handelspanden en spoorlijnen. Deze openbare werken worden steevast &quot;verbeteringen&quot; genoemd, maar ze leveren weinig verbeteringen op, behalve voor de investeerder. Armen en arbeidersklasse verhuizen naar de wijken rond de Londense historische City zoals Whitechapel, Clerkenwell en Holborn in West End die geleidelijk aan ook overbevolkt, vuil en duur worden. Het proces zorgde voor meer 'vuile steegjes, groezelige hoven en smerige holen' in plaats van ze te vernietigen. 

.

Als de oude herenhuizen de overbevolking niet meer dragen, geeft de Vlaamse stad zich over aan de bouw van gangetjes, forten of [[beluiken]]. Op basis van de [[volkstelling]] van 1829 - een jaar voor de Belgische opstand - en andere schattingen telt Brussel in het revolutiejaar 100.000 tot 110.000 inwoners. Dat zijn er zo'n 20.000 tot 35.000 of 20% tot 35% meer dan ten tijde van de slag bij Waterloo.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie hiervoor JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830'', Horizon, Schoten, 2015. Vgl. hiervoor p. 168 en 246.&lt;/ref&gt; In ongeveer dezelfde tijdspanne verzesvoudigt het jenevergebruik, het huizenaantal daarentegen stijgt echter nauwelijks. In de armere wijken is de bevolkingsdichtheid dermate hoog dat er gemiddeld elf mensen onder één dak leven zonder dat ze elkaar kennen. De Anderlechtsestraat worstelt met de grootste miserie van de stad, het komt de stadsontwikkeling niet ten goede. Als de revolutie van 1830 uitbreekt heeft de burgerij het over 'het canaille'. Gent telt op dat moment 16.000 arbeiders en, net zoals in Brussel, bij de revolutie van 1848 omschrijft men hun wijken als ‘stadskankers’. Intussen houden de patroons de lonen onder het bestaansminimum omdat de kleine man op de liefdadigheid beroep kan doen. Zelforganisatie van het proletariaat wordt niet toegestaan. Heren van stand beheren de bijstandskas en kunnen zo hun invloed laten gelden op wie niet beantwoordt aan de normen van de patroon. Dit wordt omgezet in wetten en besluiten. Een besluit van de stad Gent: “iedere vereniging van werklieden of gezellen van een zelfde bedrijf welke zich zouden veroorloven onder voorwendselen een beurs te vormen om in de behoeften der zieke werklieden te voorzien, of om ze te voorkomen, zal volgens de politiereglementen vervolgd worden.”

.

;Beluikspeculatie
In Brussel spreken de Franstaligen over ‘impasses’ of een 'quartier', de Antwerpenaars hebben het over ‘gangen’ en in Brugge en Mechelen spreekt men van ‘fortjes’. In [[Kortrijk]] is de term ‘beluik’ gangbaar. Het maakt niet uit, elke term is een [[eufemisme]] voor de systematische bouw van bakstenen krotten-, getto- en sloppenwijken zonder elementair comfort. Stedelijke binnenplaatsen en –tuinen, braakliggende terreinen, eigendommen van de oude stedelijke elite, raken snel volgebouwd tot sombere doolhoven, labyrintische gangen waarbij het uitkijken is voor plassen en modderpoelen, waar ondervoede kinderen met holle ogen de voorbijganger aankijken, met houten planken afgesloten van de betere stadsdelen. De crisis op het platteland, het aanzuigeffect van de stad en zijn fabrieken en het gebrekkige spoorwegennet leidt in de jaren veertig tot een massale plattelandsuittocht die de proportie aanneemt van een [[Volksverhuizing (algemeen)|volksverhuizing]]. De ontredderde en ongeschoolde mensenmassa zwerft weg van het platteland om te ontsnappen aan de hongerdood. Aanvankelijk zoeken ze kleinere steden met een landelijk karakter (Roeselare, Torhout, Izegem, Lichtervelde…). Als daar de nood ook toeslaat, verhuizen ze naar industriecentra zoals Gent, Aalst, Antwerpen, Brussel. De sociale omstandigheden in de Brusselse volksbuurten, voornamelijk in de lager gelegen stadsdelen, in een doolhof van stegen en straatjes wonen wasvrouwen, venters, kantwerksters, dagloners en arbeiders met een altijd boven hun hoofd hangende werkloosheid. De volkstelling van 1829 leert dat er op dat moment 100.000 mensen in Brussel wonen, een stijging van 20.000 mensen in nauwelijks twaalf jaar tijd. Hygiëne is een onbekend begrip in de Anderlechtsestraat. De genoemde steden kunnen de massa slechts ten dele huisvesten en doet welgestelden lucratief speculeren in beluiken. De foto’s zijn zeldzaam maar alle foto’s tonen de wanhoop. In de beluiken leunen kleine huizen tegen elkaar aan, er is een gebrek aan sanitair en ondergrondse riolen zijn afwezig. Boven het open riool, een lage goot in het midden van de weeg, meer is het niet, hangt steevast kledij te drogen, ernaast staat een wastobbe. Doorgaans komen alle bewoners de fotograaf aanstaren, voor zijn stukje toptechnologie dat hen zal vereeuwigen. Hun foto zullen ze wellicht nooit hebben gezien. Van het beluikexterieur zijn foto’s een zeldzaamheid, foto's van het interieur zijn gewoonweg rariteiten. Dat hoeft nauwelijks te verwonderen. De negentiende eeuw legt meer nadruk op privacy dan om het even welke eeuw tot dan toe. Soms beschrijven tijdgenoten of historici dergelijke interieurs, daar moeten we het dan mee doen, zoals met deze getuigenis uit Kortrijk. 

.

;Veertien kubiek
In 1850 berekent de Antwerpse stadsarchitect Bourla hoeveel plaats een mens (lees: het gepeupel) nodig heeft: veertien kubiek, dat is een ruimte van twee meter hoog, met een grondoppervlak van twee op 3,5. Een caravan is groter. [[Karel van Isacker]]: ‘binnen zitten de mensen opgepakt in de verwaarlozing van de spullenrommel, elk beschikkend over twee of drie kubiek.’ In 1866 woont twintig procent van de Brusselaars in dit soort dodelijke opeenhopingen. Brussel telt dan bijna 400 gangen volgepropt met koterijen met zicht op een koertje. Daarna neemt hun aantal geleidelijk aan af. Een stad als Kortrijk telt aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog zeshonderd beluikwoningen. 

.

;De vrek
Voor de ‘vrekkige’ middenklasse is het beluik een uitstekende belegging, voor de landverhuizers is het een magneet die hen handen vol geld kost. Terreinen die voorheen niet renderen, brengen nu geld in de lade van een klasse die stilaan de betere wijken opzoekt of de vervuilde stad definitief verlaat. In Engeland bouwen kapitalisten de industriesteden vol. Beluiken reiken tot zeven verdiepingen hoog: zonlicht is er een schaars goed en de hygiëne onbestaande. Hygiëne, zo schrijft Johan Op de Beeck was 'een luxe die men niet kon betalen, maar meestal niet eens kende.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEECK. ''Het verlies van België. De strijd tussen de Nederlandse koning en de Belgische revolutionairen in 1830. Horizon, , Schoten, 2015, p.169.&lt;/ref&gt; En mochten de toenmalige architecten het hebben gekund: ze bouwden nog hoger. Maar hun constructies lieten dat gewoonweg niet toe. De Belgische wet van 1 februari 1844 leerde van de Engelse toestanden dat de hoogbouw onwenselijk is. Die wet bepaalde dat beluiken er enkel met overheidstoestemming komen (dat bleek een farce) en onder politiecontrole staan (en die bleek nutteloos). De doorgaans kleinburgerlijke beluikeigenaars zijn vergelijkbaar met de huidige huisjesmelkers. De tegenwoordige getuigenissen van Hans Van de Kendelaere zijn vergelijkbaar met die van Rina Lis indertijd. 

.

{{Cquote|'''Eén enkel pissijn, zoals dat steeds het geval is geweest, volstaat ruimschoots voor de behoeften van dertien gezinnen. De ervaring heeft mij geleerd dat met de pissijnen ook het aantal ongezonde en vieze plaatsen toeneemt en die dient men in het belang van de openbare gezondheid zoveel mogelijk te vermijden.'''|De eigenares van een beluik in de 3de wijk met 13 woningen en 80 huurders, Wildiers D.H. Lawrence]]}}

Na de revolutie van 1848 breekt een tweede fase in de Industriële Revolutie aan. De tol die de steden betalen voor hun verkrotting is groot (epidemische ziektes, kleine criminaliteit, pauperisme) en komen de industrialisatie niet altijd ten goede. De verkrotting lijkt enkel op te lossen met drastische ingrepen: het saneren van de beluiken is vaak zinloos en de oude volkswijken zijn de projectontwikkelaars vaak een doorn in het oog. In Parijs zet baron Haussmann de trend in. Infrastructuurwerken maken een einde aan het amalgaam van steegjes en koertjes, huizen en woonblokken die er al van hun eerste dag bouwvallig bij stonden. In de plaats komt een assenstelsel van boulevards die uitmonden op de Arc de Triomphe. Die boulevards zijn het toonbeeld van efficiëntie: rechte, brede lanen met een voetpad en een bomenrij (ecologische functie), goed te overschouwen, te bewaken en in te sluiten door de politiediensten (militaire functie), doeltreffend in hun transport (economische functie). Onder de boulevard: een scheiding tussen afvalwater en proper water. Fonteinen en marktpompen zijn passé: een rioleringssysteem doet denken aan de cloaca maxima uit Rome en de waterleiding brengt water tot in de huizen. Niet via een aquaduct, maar via een ondergronds pompsysteem. Niet alleen het keukenpersoneel profiteert van deze vinding, het doet ook een nieuwe ruimte ontstaan die voorheen ondenkbaar was: de badkamer mét WC! Het ‘water closet’ is zo revolutionair dat appartementen blijven leegstaan: mensen begrijpen het niet dat men zijn gevoeg in huis doet. Dat doe je op de koer, op het gemak of in het kotje. Niet in huis: onhygiënisch. De mentaliteit is er niet rijp voor. En toch zullen andere steden volgen. Brussel bijvoorbeeld. Waar de volkswijk de Marolle is, bouwt Poelaert het Justitiepaleis, een grotesk toonbeeld van een klassenjustitie. De volksmensen die hier eeuwenlang woonden kunnen ophoepelen en vinden beneden de heuvel een nieuwe stek, rond het Vossenplein. Waar nu het centraal station is, was er ooit een gelijkaardige volkswijk. Alleen een metalen sculptuur brengt die nu nog in herinnering. Het spoor bracht verlossing in de stadskankers: de pendelarbeid bracht het proletariaat ’s avonds terug naar het dorp waar het thuishoorde: onder de hoede van de geestelijkheid.

. 

Verder uitschrijven:
Stadsparken markten: eiermarkt (Brugge), melkmarkt (Antwerpen), 
De stad ontwikkelt zich als een machine: 
De passage, het grootwarenhuis, de bazar, de talloze cafés, de hoerenbuurt
Robert Owen (1771-1858), sticht coöperaties, dorpen met gemeenschapsbezit als kern.
Charles Fourier (1772-1837), ijvert voor Phalanstères, communes.
Louis Blanc (1811-1882), ijvert voor ateliers sociaux
Joseph Proudon (1809-1865), coöperatieven.
Marx schrijft dat de periode 1848-1864 aantoont dat coöperatieven de ellende van de massa niet kunnen verlichten noch het monopolie van het kapitaal kunnen stoppen. Daarvoor is de kring van coöperatieven te klein. Daarom juichen dat edelieden, filantropen en economisten de coöperatie toe. Zolang die geen nationale noch politieke dimensie heeft, zijn de initiatieven gedoemd tot mislukking. Alleen politieke macht kan de arbeidersklasse vooruit helpen. In 1887 herhaalt de socialist Louis Bertrand deze gedachte, twee jaar nadat hij aan de doopfont stond van de BWP op de Brusselse grote markt, in café De Zwaan, waar Marx zijn laatste Belgische oudejaar in 1847 had gevierd. Zie verder: LUDO DE WITTE, Als de laatste boom... p. 158.

* Marechaussee, onder Willem I (reeds opgericht in 1544 door de Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. Deze ruitereenheid bewaakt de veiligheid van de wegen en houdt in de gaten wie de weg gebruikt.

.

.

[[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|550px||Dit soort klassen bereidt jongeren voor op hun rol in de industriële/gemilitariseerde samenleving. Een zekere [[Andrew Ure]], geciteerd in [https://en.wikipedia.org/wiki/E._P._Thompson EP Thompson]s ''The Making of the English Working Class'', schrijft in 1835 dat het 'nagenoeg onbegonnen werk is om mensen na de puberteit te vormen tot bruikbaar fabriekspersoneel -ongeacht ze boerenwerk hadden uitgevoerd of een ambacht uitoefenden.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;The Making of the English Working Class is een werk uit de Engelse sociale geschiedenis, geschreven door EP Thompson, een links historicus. Het werd gepubliceerd in 1963 en herzien 1968. Het concentreert zich op de Engelse ambachts- en arbeidermaatschappij in de 'vormende' jaren 1780 tot 1832. Het stond op de dertigste plaats in de honderd beste non-fictieboeken van de twintigste eeuw van het Modern Library Board.&lt;/ref&gt; De eerste mijnbazen, de vroege eigenaars van fabrieken en spinnerijen ontdekken dat arbeiders te disciplineren zijn, en dat dit een slok op de borrel kan schelen. Dit kon via [[intimidatie]], [[Propaganda (communicatie)|propaganda]], dwang, loon, het [[trucksysteem]], het stichten van gemeenten (zoals in [[Grand-Hornu|Le Grand Hornu]], [[Bois-du-Luc|Bois du Luc]] of in de stadjes die [[Thonet]] sticht). Het meest efficiënte systeem blijkt op lange termijn het onderwijs. Het zal aan het einde van de negentiende eeuw leiden tot een onderwijs dat zich op het fabrieksmodel ent. Het expliciete leerplan bestaat uit lezen (met speloefeningen als dril) en wiskundetafels (dril), wat aardrijkskunde en geschiedenis (als ideologie ter motivatie van de natie). 'Daaronder evenwel ging een onzichtbaar &quot;impliciet leerplan&quot; schuil' schrijft [[Alvin Toffler]]. Het bestaat in de meeste geïndustrialiseerde nog. Herhaling van dezelfde handelingen, nauwgezetheid, gehoorzaamheid en geheugtraining zijn belangrijker dan nadenken. Het fabriekswerk eist stipte arbeiders (vooral bij de lopende-band) die zonder morren de orders opvolgen. En het vereist arbeiders die bereid en in staat zijn in de fabriekshal of op kantoor steeds opnieuw dezelfde 'gruwelijk monotone arbeid' doen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ALVIN TOFFLER. ''De derde golf.'' Veen, Antwerpen, 1989, p.35.&lt;/ref&gt; Kinderen gaan steeds jonger naar school, de leerplicht doet zijn intrede en het schooljaar verlengt almaar. Maar het onderwijs is ook een humaniserende stap vooruit. In 1829 verklaart een groep handwerklieden en arbeiders: 'Na het leven zelf en vrijheid, beschouwen wij onderwijs als de grootste zegen voor de mensheid.' En toch, de scholen maken elke generatie jongeren tot kneedbare, 'geprogrammeerde' arbeiderslegioenen die de elektromechanische technologie en de lopende band verlangen. Alles bij elkaar vormen het gezin en de school een systeem dat de jeugd voorbereidt op haar rol in de industriële maatschappij. En wanneer deze jongeren tegen dit soort systemen protesteren (denk aan de klimaatspijbelaars) dat treedt een mechanisme in werking waarbij rapporten, leerkrachten en andere specialisten op de proppen komen met het 'dalende niveau' van het onderwijs.]]

[[Bestand:Boulevard du Temple by Daguerre.jpg|thumb|550px|Boulevard du Temple gefotografeerd door Daguerre, die in de negentiende eeuw de Boulevard du Crime wordt genoemd was allerminst onveilig. Elke avond dagen er 20.000 mensen op voor het rijke uitgaansleven en de vele misdaadmelodrama's die zich elke nacht in de theaters afspelen. Vrijwel alle theaters gingen onder de sloophamer van Baron [[Haussmann]] in 1862. Dit is het jaar 1838 of 1839, we weten het niet zeker. [[Louis Jacques Mandé Daguerre]] schenkt deze foto in een drieluik aan koning [[Lodewijk I van Beieren]] die het een tijdje in een museum onderbrengt. Wat op het middenpaneel staat weten we niet. De twee buitenpanelen zijn nagenoeg identieke illustraties van deze boulevard. Deze foto is 's morgens gefotografeerd, de andere 's middags. Op de middagfoto staan geen mensen en dat in het centrum van Parijs. Dat heeft te maken met de lange belichtingstijd van ongeveer vijf minuten. De foto die we hier zien is de meeste bekende foto van de twee, omdat hier de allereerste mens gefotografeerd is. Het enige personage op de foto is de schoenenpoetser en zijn klant die beiden onbewegelijk genoeg waren om hun silhouet achter te laten. In 1936 werden de twee foto's ontdekt in het depot van het museum waar het een tijdje heeft gehangen.]]

[[Bestand:Jan_Antoon_Garemijn_-_The_Pandreitje_in_Bruges_-_WGA08468.jpg|thumb|right|550px|Het Pandreitje in Brugge, van de voormalige gevangenis zijn slechts nog de contouren zichtbaar.]]

.

=== Tweede helft jaren dertig ===

==== 1836 ====
[[Bestand:Meridien_de_Bruxelles.jpg|thumb|550px|De pijl wijst de oculus aan, de Brusselse meridiaanlijn is op de voorgrond van de Sint-Goedelekathedraat te zien]]

.

* Voltooiing [[Arc de Triomphe (Parijs)|Ark de Triomphe]], begonnen in [[1806]].

.

* In Engeland start de tweede [[enclosure]]-golf.

.

* [[Samuel Colt]] verkrijgt het patent op de revolver en bouwt een fabriek in [[New Jersey]], een snelgroeiend industriegebied.

.

* Op het [[Salon van Brussel]] krijgt het schilderij De Slag der Gulden Sporen van [[Nicaise De Keyser]] veel aandacht. De Keyzer toont hoe de Franse aanvoerder, [[Robert II van Artesië]] zich overwonnen toont nadat hij uit het zadel is gelicht door [[Willem van Saeftinghe]] (rechts met goedendag). Het doek inspireerde [[Hendrik Conscience]] bij het schrijven van [[De leeuw van Vlaanderen]].

.

* De eerste [[gemeentewet]] in België verplicht de lokale besturen om de straten een vaste naam te geven.

.

* Om tot een universele tijd voor de Belgische spoorwegen te komen, legt [[Adolphe Quetelet]], de directeur van de sterrenwacht meridiaanlijnen aan met zijn zogenaamde [[bol van Quetelet]]. Die bol is in Brugge te zien sinds 1837. De lijn bepaalt dagelijks de [[middelbare zonnetijd|lokale middelbare zonnetijd]] op de ware middag, als de zon op haar hoogste punt is. Zo worden de stationsklokken geijkt. In Brussel is de lijn in de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele]] te zien, in Antwerpen kent de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] drie oculi. Verder zijn ze in Aalst (Sint-Martinuskerk), Dendermonde (Onze-Lieve-Vrouwekerk), Brugge (Grote Markt), Lier (Grote Markt), in Gent (universiteitsaula), Zutendaal (kerk van Wiemesmeer), Genk (Zonnewijzerpark) en Hasselt (kruidentuin van de Abdij van Herkenrode). Het project achterhaalde zichzelf. Van de veertig lijnen zijn er tien uitgevoerd.

.

==== [[1837]] ====
.

* Jenny, de eerste [[Orang-oetans|orang-oetan]] arriveert in de [[London Zoo|Londense zoo]]. Enkele maanden later zal [[Charles Darwin]] haar bestuderen in de hoop verwantschap te ontdekken. De London Zoo is de oudste wetenschappelijke dierentuin ter wereld, en dateert uit 1828 en ging open voor het publiek in 1847.

.

* Eerste spoorweg in Frankrijk tussen [[Parijs]] en [[Saint-Germain]].

.

* Kroning koningin [[Victoriaans tijdperk|Victoria]]. 

.

==== [[1838]] ====
[[Bestand:Joseph_Mallord_William_Turner_-_Flint_Castle.jpg|thumb|550px|[[Zonsondergang]] bij Flint Castle in Wales van [[William Turner]] uit 1838.]]

.

* [[Hendrik Conscience]] publiceert [[De Leeuw van Vlaanderen]].

.

* ♣ Rond de Saint-Emmanuelmijn krijgt het dorp [[Bois-du-Luc]] vorm. De site bleef intact met [[Steenberg (mijn)|terrils]], spoorweg, ateliers, burelen, het directeurskasteel, de ingenieursvilla's en 166 mijnwerkerswoningen, een café en de Sint-Barbarakerk (Barbara is de patrones van veel veiligheidsberoepen en de mijnwerkers)...

.

* ♣ Eerste volkstuin in het Nederlandse Franeker.

.

* De [[ijsgang]] doet de [[Donau]] buiten haar oevers treden en zet [[Boedapest]] onder water: 153 mensen verdrinken, 60.000 burgers zijn dakloos.

.

* ♣ [[Artis]] is de oudste dierentuin van Nederland en ligt in de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantagebuurt]]. De tuin is opgericht door het Koninklijk Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra en stimuleert natuurzorg. De dieren- en plantentuin verzamelt wetenschappelijke en museale collecties. Het motto van Artis laat zich lezen als 'de natuur is de leermeesteres van de kunsten en de wetenschappen'. Artis verwijst daarbij naar de zeven vrije kunsten van de antieken: astronomie, muziek, geometrie, [[Rekenen|aritmetica]], retorica, dialectica en grammatica.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 9.&lt;/ref&gt;

.

==== 1839 ====

.

* De eerste trein in Kortrijk met de lijn Gent, Kortrijk, Doornik en Rijsel.

.

* [[Édouard Ducpétiaux]], inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid richt een strafinrichting voor jonge gedetineerden in, in [[Saint-Hubert (België)|Saint-Hubert]].

.

* Van [[Hans Christian Andersen]] verschijnt 'De tuin van het paradijs'.

.

* [[Charles Dickens]] publiceert 'De avonturen van [[Oliver Twist]]' over de ellende in het industriële [[Londen]]. Het verscheen in afzonderlijke delen, van februari 1837 tot april 1839.

 'Een smeriger en ellendiger oord had hij nog 
 nooit gezien. Het was een heel smalle en mod-
 derige straat, en de lucht was doortrokken van
 kwalijke geuren. er waren heel wat winkeltjes,
 maar al wat ze in voorraad leken te hebben, wa-
 ren hopen kinderen, die zelfs op dat uur van de
 avond de deuren in en uit krioelden of binnens-
 huis krijsten. De enige zaken die leken te gedijen
 in die poel van verderf, waren de kroegen waarin
 Ieren van het laagste allooi uit alle macht herrie
 zaten te maken. Aan de overdekte stegen en bin-
 nenplaatsen die zich hier en daar van de hoofd-
 straat afsplitsten, lagen kluitjes huizen waar
 dronken mannen en vrouwen zich letterlijk in
 het vuil wentelden.'
 
 Uit: [[Oliver Twist|De avonturen van Oliver Twist]]. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;

File:Opening_Liverpool_and_Manchester_Railway.jpg|Openingsrit van de [[Liverpool and Manchester Railway]]
File:Charles_Darwin_by_G._Richmond.jpg|De jonge Darwin.

File:HMS_Beagle_by_Conrad_Martens.jpg|[[Beagle: In het kielzog van Darwin|De Beagle]] nabij [[Vuurland]] in 1832. Schilderij door Conrad Martens.
File:Darwin_tree.png|Darwins schets van een evolutionaire boom, 1837.
File:Dickens_by_Watkins_detail.jpg|Charles Dickens
File:Twist_serialcover.jpg|Oliver Twist
Bestand:Adolphe_Quételet_by_Joseph-Arnold_Demannez.jpg|Adolphe Quetelet (1796–1874) is astronoom, wiskundige, statisticus en socioloog en pas als pionier de statistiek toe op de sociale wetenschappen.
Bestand:Bicycling-ca1887-bigwheelers.jpg
File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg
File:Anvers_1832_horace_vernet.jpg
File:Turner,_J._M._W._-_The_Grand_Canal_-_Venice.jpg
File:Ordinary_bicycle01.jpg
Bestand:Bodie ghost town.jpg|[[Bodie]], spookstad
Bestand:Shotgun hospitality.jpg |Shotgun hospitality, [[Frederic Remington]]
Bestand:Remington-endofday.jpg
Bestand:Daltongang.jpg
Bestand:Billy the Kid corrected.jpg
Bestand:Keelboat-Clark-topvw.jpg
Bestand:Westward the Course of Empire.jpg
Bestand:Bodmer Missouria Otoe Ponca Indians.jpg
Bestand:Confluence of the Fox River and the Wabash. Watercolor by Karl Bodmer 1832.jpg
Bestand:The Great Traveller Charles Alexandre Lesueur in the Forest by Karl Bodmer 1832 - 1834.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren veertig in de negentiende eeuw ==
.

{{Cquote|'''Een spook waart door Europa - het spook van het communisme. Alle machten van het oude Europa hebben zich tot een heilige drijfjacht tegen dit spook verbonden, de paus en de tsaar, [[Klemens von Metternich|Metternich]] en Guizot, Franse radicalen en Duitse politiemannen.'''|[[Friedrich Engels|F. Engels]] &amp; [[Karl Marx|K. Marx]]}}

[[Bestand:Joseph Mallord William Turner - Rain, Steam and Speed The Great Western Railway - WGA23181.jpg|thumb|550px|Een trein steekt op volle snelheid de Theems over. Mist, regen en rook hangen rond de zes jaar jonge 'Maidenhead Railway Bridge' van [[Isambard Kingdom Brunel]]. Turner ging aan het einde van zijn leven experimenteel schilderen. Het is de voorbode van het impressionisme.]]

[[Bestand:Daguerreotype_Suriname_1846.jpg|thumb|550px|Vroegst bekende [[daguerreotypie]] uit Suriname. Het jaartal is 1846. Afgebeeld zijn de ouders van de Nederlandse Minister [[Abraham George Ellis]] (1846-1916).]]

[[Bestand:Adolph_von_Menzel_-_The_Berlin-Potsdam_Railway_-_WGA15048.jpg|thumb|550px|[[Adolph von Menzel]] schildert in 1847 de treinverbinding tussen Berlijn en Potsdam. Het werk doet denken aan dat [[William Turner]] enkele jaren eerder schilderde: Rain, Steam and Speed.]]

.

=== 1840 ===
.

* De eerste [[postzegels]]. Met dank aan [[Rowland Hill (vernieuwer posterijen)|Rowland Hill]].

.

* Begin van een tienjarige economische crisis: de linnenindustrie en de huisnijverheid kwijnen weg.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Gemiddelde levensverwachting in 1840
|-
! !! Adel &amp; Geestelijkheid !! Handelaars &amp; Boeren !! Fabrieksarbeiders
|-
| Leeds || 45 jaar || 27 jaar || 19 jaar
|-
| Manchester || 38 jaar || 20 jaar || 17 jaar
|-
| Liverpool || 35 jaar || 22 jaar || 15 jaar
|-
| Platteland || 51 jaar || 45 jaar || 35 jaar
|}

.

* Frankrijk en Nederland produceren vensterruiten met een grote oppervlakte met glaswalsen. IJzeren kozijnen fixeren ze beter dan de houten. De [[etalage]] en wat [[Marxisme|Marx]] het 'warenfetisjisme' noemt, zijn niet ver weg meer. De socioloog [[Richard Sennett]]: 'In het theater der dingen dolf de nuchtere berekening het onderspit'.

=== 1841 ===
.

* België verbiedt het [[Tweegevecht|duel]].

.

* [[Ida Fourier]] opent de psychiatrische instelling Sancta Maria in [[Sint-Truiden]].

.

* De Nederlandse krankzinnigenwet regelt de voorwaarden voor opname en ontslag in inrichtingen die dolhuizen vervangen. 

.

* Eerste dagexcursie van [[Thomas Cook]]. Een treinreis van twintig kilometer brengt 485 toeristen van [[Leicester]] naar [[Loughborough]] voor een anti-alcoholbijeenkomst.

.

* Op 15 april behaalt [[Karl Marx]] zijn doctorsgraad. Hij is een jonge twintiger en stelt zijn huwelijk uit tot hij een betrekking vindt die hem een loon oplevert. Op sponsoring van zijn vader hoeft hij niet te rekenen, die is overleden. Zijn moeder zegt zijn toelage op. In juli logeert Marx bij [[Bruno Bauer]] in [[Bonn]]. Het duo beleeft er een zomer als geen ander: ze choqueren de bourgeoisie, ze worden dronken in de kerk, ze galopperen op ezels door de straten en schrijven subversieve teksten. 

.

* De Belg [[Adolphe Quetelet]] sticht het eerste openbare statistische bureau ter wereld: de [[Centrale Commissie voor de Statistiek]]. 

.

* ♣ Tuinbouwer en schrijver [[Andrew Jackson Downing]] publiceert de eerste editie van &quot;A Treatise on the Theory and Practice of Landscape Gardening Adapted to North America&quot;. In het boek introduceert hij de 'Amerikaanse Droom' als 'gehechtheid aan een bepaalde plek en een verlangen om die plek aantrekkelijk te maken - een gevoel dat min of meer sterk verankerd lijkt in de geest van alle mensen.'

.
* ♣ Opening van het Pennsylvania Hospital for the Insane. Dr. Thomas S. Kirkbride (1809-1883) stelt dat dergelijke instellingen een tuin en een boerderij nodig hebben van 100 hectare die de patiënten rust bieden. Amerikaanse tuinarchitecten vinden inspiratie bij de Engelse landschapstuin en de [[Hudson River School]] - een Amerikaanse kunststroming - om vergezichten te creëren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JENNY LÖFFEL, CHRIS VAN BASTELAERE, SARIE VAN DER AA &amp; HERMAN VEREYCKEN. ''Therapeutische tuinen. Inspiratie voor ontwerpen binnen de ouderenzorg,'' Politeia, Brussel, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt; Tuinieren maakt deel uit van het genezingsproces. Kirkbride schrijft: 'De boerderij en de tuin zijn geweldige middelen om activiteiten te doen met zieken in bepaalde perioden van hun genezingsproces. Niet in alle fasen kan de patiënt werken. Voor degenen die gewend zijn aan dergelijke bezigheden draagt regelmatige, niet te belastende arbeid in het open veld of in de tuin, in bepaalde stadia van hun ziekte, het meest bij aan hun comfort en bevordert het herstel.' In het midden van de negentiende eeuw toont een opvolgstudie in Massachusetts dat de aanpak werkt. Bijna de helft van de ontslagen patiënten blijft stabiel. 

.

=== 1842 ===
.

* Waterleiding in [[New York (stad)|New York]] zorgt voor drink- en bluswater. 

.

* 'Ik vertrek straks naar Keulen' schrijft Karl Marx in maart. Hij vindt de nabijheid van zijn professoren 'onverdraaglijk' in Bonn. 'Wie zou zich verplicht willen zien om voortdurend met geestelijke stinkdieren te converseren, met mensen die alleen studeren met als doel de wereld in alle hoeken met nieuwe planken dichtgespijkerd et vinden!' 

.

=== 1843 ===
[[Bestand:Soc._de_Zoologie_1843.jpg|thumb|550px|Oprichtingsaandeel van de Antwerpse zoo, juli 1843.]]

{{Cquote|'''De spoorwegen rekenen af met de ruimte, en daarmee rest ons enkel nog de tijd. [...] Denkt u zich eens in wat het betekent wanneer de spoorlijnen naar België en Duitsland worden doorgetrokken en met de rails aldaar worden verbonden! [...]  Ik kan de Duitse lindebomen al ruiken; de golven van de Noordzee klotsen bij mij voor de deur.'''|[[Heinrich Heine]] in 1843}}

.

* De [[Thames Tunnel]] in Londen is 's werelds eerste onderwatertunnel.

.

* Antwerpen onthult na veel heen en weergetrek en enige mislukkingen het standbeeld van [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] op de [[Groenplaats]]. De [[Zoo van Antwerpen]], één van de oudste ter wereld opent zijn deuren voor het publiek (de Londen Zoo is dan nog niet open voor het publiek) en kondigt het Belgische kolonialisme aan. De plannen lagen al enkele jaren op tafel nu Antwerpen een treinstation heeft.

.

* Europa raakt in de ban van de '[[Lisztomanie]]'. [[Heinrich Heine|Heine]] bedacht de term.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ORLOANDO FIGES, vertaald door Toon Dohmen. ''Europeanen. Het ontstaan van een gemeenschappelijke cultuur'', Nieuw Amsterdam, 2019, p. 34.&lt;/ref&gt;

.

* De spoorlijn Antwerpen (België) - Keulen (Pruisen) is wellicht de eerste internationale treinverbinding in Europa/ter wereld.

.

* Het [[Verdrag van Maastricht (1843)|verdrag van Maastricht]] legt de grens tussen Nederland en België vast.

.

* In hun verslag voor de enquêtecommissie beschrijven de artsen Mareska en Heyman de Gentse [[Beluik|beluiken]]. Ze ontdekken de povere arbeidstoestanden, een verborgen wereld achter burgergevels, ‘een tweede stad in een stad’, één vijfde van de stadsbevolking zit er samengeperst op één driehonderdste van de totale oppervlakte. [[Edward Anseele]] zou het Bataviabeluik vergelijken met een Middeleeuwse [[Melaatsen|melaatsenbuurt]]. 

.

.


=== 1844 ===
.

* In [[Tongeren (stad)|Tongeren]] komt onder impuls van [[Edouard Ducpétiaux]], de [[Gevangenis van Tongeren|eerste celgevangenis van België]]. Een cel is 2,5 meter breed en 2,8 lang en is bedoeld voor één gedetineerde.

.

* ♣ Start van de [[Zoologischer Garten Berlin|Zoologischer Garten Berlin]].

.

* Liefdadigheidsschool [[Ragged Union]] in Londen gesticht. 

.

♠ [https://erfgoed.brussels/links/digitale-publicaties/pdf-versies/artikels-van-het-tijdschrift-erfgoed-brussel/nummer-10/artikel-10-10 '''VERDER LEZEN IN NAVOLGING OVER DE LESSEN OVER HET PANOPTICON''']: AURELIE AUTENNE &amp; MICHELE KREUTZ. ''Penitentiair erfgoed. De cellengevangenissen van Sint-Gillis en Vorst'', in: ''Erfgoed Brussel'', nr. 10, Lente 2014, p. 92-107.

.

=== 1845 ===
[[Bestand:Stevens-bruxelles.jpg|thumb|550px|Tussen 1845 en 1857 sluit Brugge zijn stadspoorten en houdt zo de rondzwervende bedelaars en hun benden uit de stad. Ze overvallen bakkers en in Brussel zijn de gendarmerie en het leger paraat om mensen te repatriëren naar hun Oost- of West-Vlaamse provincie. [[Joseph Stevens (schilder)|Joseph Stevens]] (1819-1892) schildert in 1848 het fresco ''Brussel 's morgens''. Een roedel uitgemergelde honden en daklozen zien er het eerste zonlicht, net waar een eeuw later de Europese spiegeltorens verrijzen.]]

.

* [[Ierse hongersnood (1845-1850)]]. 

.

* In Vlaanderen jaagt de hongersnood mensen het huis uit. Kinderen en jongeren zoeken hun weg door het land, trekken tot de zee en zorgen voor overlast. 

.

* [[Friedrich Engels]] publiceert zijn ervaringsverslag ''Die Lage der arbeitenden Klasse in England'' na een reis vol antropologische observatie. Hij merkt op dat rijke en arme wijken dicht bij elkaar liggen, iets wat in een volgende fase van de industrialisatie zal veranderen. Voor deze publicatie deden Bonamy, de arts uit Nantes Ange Guépin, Patissier, Petitti, Grunholzer, Villermé, [[Bettina von Arnim]] en Heinrich Grunholzer en Kay gelijkaardige vaststellingen. Wilhelm Wolffe heeft het over de perverse nabuurschap van de rijkste en de armste wijken en de gevaarlijke nabijheid van zieken en gezonden. De huurkazernes van drie of vier verdiepingen zijn binnen even vuil als buiten. Voor de krotten betalen ze hoge huren. Zelfs dieven komen er niet. De teksten hebben een magnetisch effect op de bourgeoisie. Hun voyeurisme laat zich leiden door de ruimtelijke en zintuigelijke beschrijvingen zoals in de tiendelige roman van [[Eugène Sue]] ''Les Mystères de Paris'' uit 1843. Door een kapotgeslagen ruit krijgen ze inkijk in gezinstaferelen met ongedurige en ongeklede baby's, de stank van uitwerpselen, de lompen, kapotte kommen, klamme muren. Een jaar later verschijn van August Brass de ''Mysterien von Berlin''. Deze literatuur - een combinatie van onderzoek, journalistiek en essayisme - zet de [[sociale kwestie]] op de agenda las een samenspel van vragen over volksgezondheid, prostitutie, sociale hygiëne, stedelijkheid, besmettingsgevaar, economische concurrentie, de ontkerkelijking, beroepsziekten, verstedelijking, het wegkwijnen van de sociale cohesie, de invloed van de industrialisatie, seksuele moraal, misdaad...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK, vertaald door Brenda Mudde, Huub Stegeman &amp; Maarten van der Werf. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld 1848-1849,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 40-46.&lt;/ref&gt;

.

.

 
 '''Angst voor het proletariaat'''
 
 .
 
 Op 7 februari [[1845]] richt een vluchteling met de naam Karl Marx -net uit Frankrijk gebannen- een verzoek aan koning [[Leopold I van België]]. Het kleine jonge België, nauwelijks vijftien jaar oud, was een eiland van vorstelijke welwillendheid in een zee van onderdrukkende monarchieën, aldus Mary Gabriel in haar 'Liefde en kapitaal'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARY GABRIEL. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 164.&lt;/ref&gt;
 
 .
 
 “Sire, Ondergetekende, Charles Marx, doctor in de filosofie, 26 jaar oud, herkomstig van [[Trier]] in het koninkrijk [[Pruisen]], wenst zich met zijn vrouw en kind in het grondgebied van Uwe Majesteit te vestigen, en neemt daarom eerbiedig de vrijheid U te smeken hem goedgunstig de toelating te willen verlenen om zijn domicilie in België te vestigen.”
 
 '''Geen politiek'''
 Karl Marx schrijf de vorst twee brieven en belooft op zijn erewoord geen politiek werk te publiceren. België met zijn meest liberale grondwet ter wereld ontvangt Marx niet zomaar. De administrateur generaal van de staatsveiligheid, baron [[Alexis Hody]] houdt hem nauwlettend in het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 2005 viert de [[Staatsveiligheid (België)|Veiligheid van de Staat]] haar 175ste verjaardag met de tentoonstelling, &quot;Undercover&quot; in het Rijksarchief en de publicatie van PONSAERS P., COOLS M., DASSEN K. &amp;, LIBERT R. ''De Staatsveiligheid: essays over 175 jaar Veiligheid van de Staat,'' Politeia, Brussel, 2005. Op hetzelfde moment is de opleiding Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid één jaar jong en bezoekt ze met collega's uit Nederland de tentoonstelling die indruk maakt, des te meer omdat leden van de Staatsveiligheid de rondleiding geven.&lt;/ref&gt; De autoriteiten in België zijn dankzij de Fransen op de hoogte van deze Pruisische agitator. Van de Parijse politie ontvangt de burgemeester van Brussel een brief: &quot;Mocht u ter kennis komen dat hij zijn woord heeft gebroken en enige handeling onderneemt die schadelijk is voor de Pruisische regering, onze buur en bondgenoot, dan verzoek ik u mij dit onverwijld te melden.&quot;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RADDATZ F.J. ''Karl Marx: A Political Biography.'' Little, Boston, 1978. Geciteerd in:   GABRIEL M. ''Liefe en kapitaal. Karl en Jenny Marx en de geboorte van een revolutie.'' Bert Bakker, Amsterdam, 2012, p. 165.&lt;/ref&gt;
 
 '''Wel politiek'''
 De verdachtmaking was terecht. Drie jaar later werkt Marx samen met [[Friedrich Engels]] het meest revolutionaire geschrift van de negentiende eeuw af. Het manuscript zal bekend worden als het [[Communistisch manifest]]. Bij de publicatie is er in de geboortestreek van Marx geen sprake van [[industrialisatie]]. Beiden bestuderen de pijnlijke transformatie van agrarische naar industriële samenleving vanuit een buitenwijk van de [[Brussel (stad)|Belgische hoofdstad]] en sturen hun document in januari [[1848]] naar [[Londen]], de industriële symboolstad bij uitstek. Ze hebben lang nagedacht over hun openingszin. Ze klinkt spannend, en ze ademt de sfeer van [[Mary Shelley]]’s [[Frankenstein]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of Marx of Engels het werk kennen, is niet geweten. Mary Wollstonecraft Shelley is achttien als ze Frankenstein schrijft. De kritieken in 1818 zijn slecht maar het werk vindt de weg naar het theater waar het verhaal uitgroeit tot symbool van de menselijke onmacht tegenover de industrie. Tot op heden brengt men Frankenstein in verband met het klonen en genetica.&lt;/ref&gt; “Een spook waart door Europa – het spook van het communisme.” Engels en Marx verzenden geen [[roman]], maar een handgeschreven [[manifest]]. Het [[pamflet]] is bedoeld als programma voor een [[arbeiderspartij]] en bereikt in het begin van het crisis- en revolutiejaar 1848 een petieterig drukkerijtje in Liverpool Street. Voor de eerste oplage vol zetfouten – net zoals de eerste druk van dit manifest van de angst trouwens - volstaan duizend exemplaren. Het clandestiene document zal zich als revolutionaire geloofsbrief door Europa verspreiden. Het is de teneur van de eeuw. Of om het met Marx' en Engels' slotwoorden van het manifest te zeggen: &quot;Dat de heersende klassen sidderen voor een [[communistische]] [[revolutie]]! De [[proletariërs]] hebben daarbij niets te verliezen dan hun ketenen. Zij hebben een wereld te winnen. Proletariërs aller landen, verenigt U!&quot;
 
.

=== 1846 ===
.

* Afschaffing Engelse [[graanwetten]].

.

* Het Brussels gemeenteraadslid [[Edouard Ducpétiaux]] bestudeert de verbetering en de gezondmaking van de arbeiderswoningen en -wijken naar Londens voorbeeld.

.

* Start bouw de [[Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen|Sint-Hubertusgalerijen]].

.

* [[Adolphe Quetelet]], de stichter van het eerste openbare statistische bureau ter wereld ([[Centrale Commissie voor de Statistiek]]) organiseert een eerste volkstelling met wetenschappelijke ambitie.

.

* Op 13 juni vertrekken vroeg in de morgen de eerste treinen van [[Gare Saint-Lazare]] naar Brussel. Baron [[Rothschild (geslacht)|James de Rothschild]] en zijn Chemins de fer du Nord nodigden duizendvijfhonderd mensen uit voor deze plechtige opening van een treinrit die via Rijsel naar Brussel gaat aan een hels tempo van dertig kilometer per uur. [[Victor Hugo]] en [[Alexandre Dumas (trein)|Alexandre Dumas]] zijn van de partij. Tegen de middag is het gezelschap in Rijsel en na middernacht reizen ze door naar Kortrijk (14 juni). Daar leunt iedereen tegen elkaar aan om een glimp van het bijzondere gezelschap te zien. De tocht verloopt via Gent en Mechelen en in Brussel wacht [[Leopold I van België|Leopold I]] en zijn echtgenote [[Louise d'Orléans]] haar broers, de Franse prinsen op voor een banket in het paleis. Het pas geopende [[Gare du Nord (Brussel)|Gare du Nord]] is verbouwd tot een zwevende balzaal vol kroonluchters boven de rails.

.

=== 1847 ===
.

* Hongeronlusten doen denken om de burgerwacht opnieuw in het leven te roepen.

.

* Naast de gevangenis van Tongeren komt een nieuwe rijkswachtkazerne.

.

=== 1848 ===
[[Bestand:Philippoteaux - Lamartine in front of the Town Hall of Paris rejects the red flag.jpg|550px|right|thumb|De Franse dichter, historicus en politicus [[Alphonse de Lamartine]] (1790-1869) spreekt de woelige massa toe bij het Parijse stadhuis. Op dit doek van achttien vierkante meter toont Philippoteaux de gebeurtenissen van 25 februari 1848. Lamartine staat op een fauteuil. Om hem heen de voorlopige regeringsleden, waaronder Louis Blanc. Boven hen hangen kruitdampen, de geur van bloed is aanwezig. De gevechten zijn voorlopig zo goed als afgelopen, de chaos is er nog: een stervend paard, een gewonde op een branquart, een artilleriestuk, mondingsvuur op de achtergrond... Een doos draagt het opschrift 'Collecte voor de gewonden'. De massa beseft welk offer de strijders brachten. Bij een berg geplunderde spullen is het lijk van een metselaar neergeworpen. Zijn kameraden schoten hem neer omdat hij tijdens de gevechten plunderde. Op zijn borst is te lezen 'Dood aan dieven'. Links van de dief brengen anderen brengen goud en zilver in 'veiligheid'. Op een wit paard rijdt 'Marie van Lille' allegorisch aan met een rode vlag. Lamartine kijkt haar aan en weigert. Hij draagt een driekleur. Tussen de vele rangen en standen is er weinig eensgezindheid. Welke weg moet het na de revolutie uit? Op de achtergrond wappert een vlag die de afschaffing van de doodstraf bepleit. Lamartine is minister van Buitenlandse Zaken van 24 februari tot 11 mei. In mei onderdrukt hij de nieuwe onlusten, in juni lukt het hem niet meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In december 1848 draait zijn gooi naar het presidentschap uit op een nederlaag. De staatsgreep van Napoleon III in 1851, betekende het einde van zijn carrière.&lt;/ref&gt; Onder het tafereel komt een jongen aangelopen met een gevallen zilveren lepel. Het is de trommelslager Pierre, die de troepen met zijn trommel in charge bracht bij de verovering van Château d'Eau op de regeringstroepen. Jonge mensen zijn deelachtig en aanwezig tijdens de revolte. De scène doet denken aan de ochtend van 26 juni een seizoen later, beschreven na een hachelijke nacht door de Russische schrijver [[Alexander Herzen]] en de journalist [[P.V. Annenkov]] waarbij erg jonge mannen zich op het strijdtoneel wagen. De schrijver en de journalist luisteren naar de toespraak van een zeventienjarige jongen en zijn halfdronken makkers op de [[Place de la Concorde]] tot een kleine menigte van voddenrapers, huisbewaarders en bleke en stille bezemvrouwen. 'Zij hebben dapper gevochten' roept hij, 'wij hebben het ze betaald gezet, voor onze kameraden!' De jongen is er fier op dat hij vijf of zes van zijn vijanden met zijn bajonet heeft gestoken 'zo diep als-ie ging.' Als hij deze woorden spreekt, neemt hij de houding aan van een geharde crimineel, al dan niet wetende dat het toedoen hem veranderde in een moordenaar. De Parijse strijd verhardt dus in de zomer van 1848. Eind juni nemen ongeveer veertigduizend vrouwen en mannen de wapens op tegen de regering. Die slaat dubbelhard terug met 80.000 troepen met aan hun hoofd de even kersverse als ervaren minister van oorlog Louis-Eugène Cavaignac. Die verdiende zijn sporen in Algerije waar hij de uitroeiingstechnieken en -tactieken van de Fransen leert kennen om de inheemse bevolking onder de duim te houden en desnoods te vernietigen. Hun aanvallen noemen ze razzia’s, hun techniek is die van de verschroeide aarde. Cavaignac is een ‘enfumade’-pionier. Weerloze bevolkingsgroepen die in grotten schuilen, rookt hij uit. Als de revolutie in 1848 toeslaat, is de top van het Franse leger ervaren in de oorlogsvoering van het koloniale type. In juni krijgt Cavaignac vrij spel om de opstanden neer te slaan. Hij pakt de zaak in Parijs militair aan, zonder onderhandeling, zonder nuance. De geest van de Algerijnse oorlogvoering en de koloniale methoden vinden hun weg naar één van de befaamdste steden op het continent, dat erkennen zowel de critici als de medestanders van Cavaignac. En propaganda is hen niet vreemd. Zo prikken de revolutionairen een kind op een piek om de scherpschutters van het leger af te leiden. Het leger dicht de opstandelingen gewiekst gruweldaden, martelingen en verminkingen toe, vergelijkbaar met de Algerijnse berichten. Het Algerijnse beschavingsoffensief passen ze nu toe op het barbaarse proletariaat. Victor Hugo zit middenin de gevechten en leidt stormaanvallen op barricades van de opstandelingen. Aan zijn maîtresse Juliette Drouet beschrijft hij hoe hij onder hevig vuur ligt. Hij is nu veilig. De catastrofale taferelen die hij de laatste veertig uur onder de ogen kreeg, noemt hij onvergetelijk. Langs beide kanten laten duizenden het leven, de ziekenhuizen herbergen 2.500 gewonden – van wie elders hulp zoekt om de gevangenis of de standrechtelijke executie te vermijden zijn geen cijfers. Twaalfduizend mensen krijgen na hun arrestatie te horen dat ze hun lot een deportatie is naar Algerije, een straf die zich zal beperken tot een harde kern van 468 mannen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLAR. ''Europese lente.'', p. 562 ev, p.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:Expédition de Risquons-tout.jpg|right|thumb|550px|Het Belgisch legioen probeert in de nasleep van de februarirevolutie vanuit Parijs de Belgische monarchie omver te werpen, en België te annexeren. Hun invasie werd op 29 maart afgeslagen aan de grens bij Risquons-tout.]]

[[Bestand:William_II,_King_of_the_Netherlands,_by_Nicaise_de_Keyser.jpg|thumb|550px|Willem II volgde zijn vader in 1840 op en liet diens aspiratie om de Zuidelijke Nederlanden opnieuw bij zijn koninkrijk te voegen, niet varen. Hij overlijdt in 1849. Portret door [[Nicaise de Keyser]].]]

[[Bestand:Friedrich Engels (1891).jpg|thumb|550px|[[Friedrich Engels]] in 1891 (1820-1895) was een Duits industrieel en de zoon van een succesvolle Duitse textielbaron, sociaal wetenschapper en auteur. In 1845 publiceerde hij ''De Toestand van de Arbeidersklasse in Engeland'' en in 1848 was hij mede-auteur van ''Het Communistisch Manifest'' (met Karl Marx). Later steunde hij Marx om Het Kapitaal te schrijven. Na Marx' dood bewerkte hij het tweede en derde deel. Zijn vader zond Friedrich naar Engeland om diens katoenfabriek in Manchester te runnen. Gechoqueerd door de armoede schreef hij de ‘Toestand van de arbeidersklasse in Engeland in 1844’. Tijdens een ontmoeting met Karl Marx kwam hij erachter dat beiden dezelfde ideeën hebben over kapitalisme. In juli 1845 neemt Engels Marx mee naar het Engeland van Mary Burns en haar zus Lizzie. Die brengen hem in contact met de Chartisten. Terug in Brussel, richten Engels en Marx in januari 1846 het ‘Communistische Correspondentie-Comité’ op om socialistische leiders te verenigen.]]

.

{{Cquote|'''Van oudsher beamen zowel marxistische als niet-marxistische historici dat 1848 een overgang vormt, of zelfs een breuk, tussen een primitieve periode, een periode van de 'voorlopers', en een tweede periode waarin het socialisme op een nieuwe basis van start gaat, hoewel het belangrijke elementen uit de eerste periode vasthoudt en omvormt. Wat vanuit dit gezichtspunt als belangrijk verschijnt, is het feit dat socialistische systemen of socialistische ideeën voor 1848 geformuleerd werden, vooral in de vorm van 'utopische' systemen - een kwalificatie die reeds werd gegeven door tijdgenoten en die ook werd gebruikt door Marx en Engels in hun Communistisch Manifest in 1848.'''|[[Etienne Balibar]]}}

[[Bestand:March15.jpg|thumb|550px|Revolutie tot in Hongarije. Mihály Zichy toont hoe [[Sándor Petőfi]] het [[Nemzeti dal]] voorleest aan het volk op 15 maart 1848.]]

[[Bestand:Iishmarx.jpg|thumb|550px|Het [[Communistisch Manifest|Communistisch Manifest]], [https://nl.wikisource.org/wiki/Manifest_van_de_Communistische_Partij manuscript], 1848. Het [[Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis]], één van de grootste onderzoeks- en documentatiecentra ter wereld voor de arbeidersbeweging, bewaart het handschrift.]]

.
 
* Europa kent een [[Cholera]]-epidemie en een hongersnood die blijft duren. In december bezwijkt [[Emily Brontë]] (°1818) aan [[tuberculose]]. Ze is dertig en is net als haar zussen een succesvol schrijfster. Een jaar eerder schreef ze ''[[Woeste hoogten]]'', later op muziek gezet door [[Kate Bush]] met [https://www.youtube.com/watch?v=Fk-4lXLM34g Wuthering Heights]. Dit crisisjaar leidt overal tot revoluties en treft de armen meer dan de rijken. Over armen wordt minder geschreven dan over rijken. Brontë behoorde tot de laatste categorie. Het begint bij de [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] in [[Parijs]]. Die deint uit over Europa, alleen Engeland en België blijven gespaard. De revolutie draait in het nadeel uit voor de opstandelingen. In Brussel werken [[Friedrich Engels]] en [[Karl Marx]] hun [[Communistisch manifest]] af, het pamflet is net te laat om de revolutie op hun conto te schrijven.

.

* Afschaffing van de dagbladzegel waardoor de krantenprijs halveert. Kranten waren tot nu toe enkel betaalbaar door de elite.

.

* In Gent, ten noorden van het Sint-Pietersplein, tussen de straten Blandijnberg en Rozier gaat de Cité Ouvrière of het [[De Vreesebeluik]] open. Midden jaren dertig van de twintigste eeuw zal het plaats maken voor de universiteitsbibliotheek en de [[Boekentoren]]. Lieven De Vreese richt het in als een modelcité in contrast met het [[Bataviabeluik]] (gesloopt in 1881 om plaats te maken voor het Instituut der Wetenschappen, het universiteitsgebouw aan de [[Jozef Plateau|Plateaustraat]]). De Vreese voorziet zijn beluik van een monumentale toegang op het [[Sint-Pietersplein (Gent)|Sint-Pietersplein]]. De openbare stadspomp uit 1836 zorgt voor water.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=3ihIFYJkjKo '''♥ BEELDFRAGMENT OVER HET PRILLE ONTSTAAN VAN DE VAKBONDEN EN DE MAATSCHAPPIJEN VAN ONDERLINGE BIJSTAND''' (10 Min.).]

.


 '''De [[Februarirevolutie (1848)|februarirevolutie]] van 1848'''
 
 .
 
 De [[liberale]], conservatieve burgerij vindt [[armenzorg]] en [[barmhartigheid]] nefast: het zet de armen niet aan tot werken maar tot ledigheid is de redenering. De oorzaak van het pauperisme en de armoede leggen ze bij hun zedeloosheid, hun luiheid, hun egoïsme, hun drankzucht en hun gebrek aan spaarzaamheid. Tot de situatie niet langer houdbaar is. 'De wind van de opstand waait, de storm verschijnt aan de horizon' schrijft [[Alexis de Tocqueville]] aan de vooravond van de 1848. En hij vervolgt: 'Ik krijg te horen dat er geen gevaar is omdat er geen rellen zijn; ik krijg te horen dat er geen revolutie op handen is omdat er geen onrust zichtbaar is aan de oppervlakte van de samenleving. Heren, sta me toe op te merken dat u zich vergist.' 
  
 .
 
 '''1. Europa ten prooi aan revolutie'''
 In februari 1848 valt het slapende Europa ten prooi aan een vroege industriële revolte én een late - misschien wel haar voorlaatste voedselcrisis. Met een revolutie tot gevolg. Als die in Parijs losbreekt, ontbrandt Europa: Duitsland, het Oostenrijks-Hongaarse keizerrijk, het latere Hongarije, Tsjecho-Slowakije, Polen, Joegoslavië en Roemenië; overal waait de revolutionaire wind. Ze waait in landelijke streken, in de steden en in industriële gebieden en ze sleurt alle klassen mee: de boer, de proletariër, de burger, de kapitalist. In Nederland wijst de Groningse theologische hoogleraar P. Hofstede de Groot twaalf dagen na de februari-revolte al op het belang van 'menslievende verenigingen', niet zozeer om hun filantropie, hun hulp of hun caritas maar veeleer om de opkomende arbeidersklasse zo op te voeden 'dat zij hare vrijheid niet misbruikt tot het genot van dierlijke uitspatting, maar gebruikt tot het verkrijgen van menschelijke beschaving.' Lees: de arbeidersklasse politiek en sociaal onmondig te houden. Zijn belangrijkste voorstel van Hofstede de Groot is een 'Algemeen Patronaat der gegoeden over de geringen' in te voeren om 'den oorlog die dreigt uit te barsten van de armen tegen de rijken te verhoeden.' De liefdadigheidsverenigingen en de politie vormen het negentiende eeuwse het antwoord op de angst bij de heersende klasses die de dreiging voelt van een oorlog van de armen (numeriek in het overwicht) tegen een kleine, elitaire groep van rijken. Welzijswerk en politie houden zo de arbeiders 'arbeidsgeschikt', ze disciplineren, socialiseren en compenseren de frustraties van het arbeidsproces. Politie en welzijnswerk waarborgen zo het voortbestaan van de klassenmaatschappij en voorkomen de klassenstrijd. Vier dagen na deze rede zou Willem II zich in één nacht bekeren tot het liberaal conservatisme.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;H.C.M. MICHIELSE. ''De burger als andragoog. Een geschiedenis van 125 jaar welzijnswerk (1848-1972)'', Meppel, Amsterdam, 1977, p. 11.&lt;/ref&gt; 
  
 .
 
  '''2. Niet in België''' 
 In Brussel, de hoofdstad van zijn jonge natie verneemt [[Leopold I van België|Leopold I]] hoe het zijn schoonvader [[Louis-Philippe]] in Parijs vergaat en hoe die ten val komt. Ongerust schrijft hij zijn nicht - de Britse Queen [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|Victoria]] - een brief met de vraag 'Waar zal dit eindigen?' Tot zijn verwondering reageert zijn land patriottisch, inclusief de arbeidersklasse. Brussel ligt op tien uur reizen van Parijs en toch laat het proletariaat zich ''niet'' tot de internationale oproer verleiden terwijl het in Parijs, Berlijn, Wenen en Madrid tot straatgevechten komt. Integendeel, ze toont nationale sympathie. Dat eensgezinde patriottisme is wellicht voor een stuk te danken aan het voorbije beleid van de oorlogsminister [[Pierre Emmanuel Félix Chazal]], ooit een Fransman en aanhanger van [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] en de premier [[Charles Rogier]]. Die stak zijn [[utopisch socialisme]] nooit onder stoelen of banken. 
 
 .
 
  '''3. Politiestaat'''
 De revolutionaire crisis dringt de regering diverse doelen op: 1. De indoctrinatie (met godsdienst) en de beteugeling (gevangenissen) van het proletariaat; 2. In 1850 stemt het parlement de wet op de behandeling van de krankzinnigen. De wet steunt op de voorstellen van Guislain en Ducpétiaux uit 1832; 3. De installatie van een wij/zij, bourgeoisie versus het proletariaat denken en een volstrekte scheiding van de beide klassen (parken blijven voorbehouden voor de 'betere' klasse, net zoals de passages en overdekte winkel-gallerijen); 4. De binnenlandse politieke en sociale onrust vermijden en ordehandhaving; 5. De revolutie buiten het land houden. Die buitenlandse dreiging loert van uit Frankrijk en Nederland. Daar laat Willem II de droom van zijn vader die hij sinds 1840 opvolgde - het terugwinnen van de Belgische gebieden - niet varen. In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek. Dit zogenaamde [[Belgisch legioen (1848)|Belgisch legioen]] stak op 29 maart 1848 de Belgische grens over om er opstanden uit te lokken en de monarchie omver te werpen. De legerafdeling van [[Joseph Fleury-Duray|Joseph Fleury]] wachtte ze op, doodde zeven revolutionairen en jaagde ze uiteen bij [[Risquons-Tout]]. Van de zestig gevangenen veroordeelde het Antwerpse [[Hof van assisen]] zeventien van het tot de doodstraf.
 
 .
 
 '''4. De indoctrinatie en de beteugeling van het proletariaat'''
 Na de ‘grote schrik’ van 1848 juicht de geestelijkheid de komst van de spoorweginfrastructuur toe: ze zorgt dat fabrieksarbeiders pendelen en dat de arbeider onder de hoede van de herder blijft; de spoorwegen zijn het antwoord op de ontvolking van het platteland tegen en een ventiel voor de industriesteden die uit hun voegen te barsten. De betaalbare spoorabonnementen voor arbeiders in 1869 zijn er de concretisering van. Met het omgekeerde effect hield de geestelijkheid echter geen rekening: de pendelarbeid verspreidde het socialisme en de mentaliteit van de stad naar het platteland. Na de ‘grote schrik’ juicht de vrijzinnige en liberale Belgische burgerij de geestelijkheid toe en relativeert ze haar eigen antiklerikalisme: de burgerij had de proef van de revolutie succesvol doorstaan en één les geleerd: de subversie van het proletariaat was met een krachtig tegengif te bestrijden: de moraliserende kerk. ‘Deze agitatie van radicalen’ schreef een liberale krant op 31 maart 1848 ‘ondermijnde de zedelijkheid van de arbeiders. Tevoren luisterden zij naar de stem van het christendom en beschouwden zij hun leven als een pelgrimstocht naar de beloning voor de zware last die ze torsten.’ Het leidde tot een vreemde klasse-solidariteit tussen gelovigen en vrijzinnigen: de godsdienst moest plotsklaps en opnieuw uitgroeien tot ‘de trouwe vriend van het volk.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN ISACKER KAREL. ‘’Mijn land in de kering 1830-1914. Deel I, Een ouderwetse wereld 1830-1914,’’ Nederlandse boekhandel, Antwerpen, 1984, p. 129.&lt;/ref&gt;
 
 . 
 '''5. ♣ De eeuw van het stadspark'''
 De uitzichtloze ellende in de beluiken, de stadskankers zijn het best te bestrijden met het [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanniaanse]] recept dat Parijs na de juli-revolte beproeft. Het [[Haussmann|Haussmannisme]] elimineert volkswijken in ruil voor prestigeprojecten van boulevards, een justitiepaleis, gevangenissen, stations... en natuurlijk niet te vergeten de stadsparken als groene longen. In België is de uit Duitsland afkomstige en in Brussel overleden Frédéric Édouard Keilig (1827-1895) een erg productieve landschapsarchitect. Hij ontwerpt onder meer het Ter Kamerenbos, het Park van Laken, het Stadspark in Antwerpen, het Luikse Parc d'Avroy en het Maria Hendrikapark in Oostende. Ook Louis Fuchs (1818–1904), eveneens uit Duitsland afkomstig en in Brussel overleden is geen onbekende. Hij behoort tot de top drie van de Belgische tuin- en parkarchitecten. Fuchs gaf les op de Mechelse land- en [[PTS Campus Mechelen|tuinbouwschool]] en de École d’Horticulture de l’État. In 1861 mag hij zichzelf de eerste groeninspecteur van Brussel noemen. Hij ontwerpt de Brusselse parkbegraafplaats in Evere, het [[Leopoldpark (Oostende)|Leopoldpark]] in Oostende, het stadspark Sint-Donatius in Leuven, het Kasteel Drie Koningen in Beernem, het Kasteel d'Aertrycke in Torhout, het park van de [[tuinbouwschool van Vilvoorde]], het Park van Kasteel Den Brandt in Antwerpen, het domein van het kasteel van Beervelde.
 
 .
 
 '''6. Wij/zij'''
 De burgerij stimuleerde de segregatie om de confrontatie met de viezigheid, de ellende en de ondeugden buiten haar blikveld te houden. Voor de rest vreesde ze de epidemie die iedereen kon treffen. ‘De wet van 1 juli 1858 beoogde de sanering van ongezonde buurten door onteigening en afbraak. Na de cholera van 1866, de ergste van de eeuw met 43.000 slachtoffers in het hele land, hoofdzakelijk in de krottenwijken, laat de wet van 1867 de onteigening toe voor alle stadsverfraaiing.  
 
 .
 
 '''7. Landbouwscholen: onrust vermijden en orde'''
 Op 3 april 1848 zorgt een wet voor inrichtingen die de overlast van de zwervende jongeren moet inlossen: voor [[Édouard Ducpétiaux]], de inspecteur-generaal van het Gevangeniswezen en de Weldadigheid is dit een kans: hij realiseert zijn hervormingsscholen. Inspiratie vindt hij in het Franse [[Mettray]], een eerste landbouwschool voor jonge delinquenten. Het accent ligt minder op straf en meer op (her)opvoeding om van de jongere een ‘nuttige burger en bekwame arbeider' te maken en zo de 'armoede en bedelarij uit te roeien’. Ook  [[Charles Rogier]], de minister van binnenlandse zaken vindt de inrichting van tuinbouwscholen zaak. Het K.B. van 30 april 1849 is het startschot voor het Institut Royal d'horticulture in [[Gentbrugge]], in het tuinbouwbedrijf van Van Houtte. In [[Vilvoorde]] komt er in dat jaar het Koninklijke Instituut voor horticultuur nabij de plantenkwekerij De Bavay.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN DAMME SYLVIE. ''Landschapsontwerp in Vlaanderen. Landschap als narratief en integrerend medium in de ruimtelijke ontwerppraktijk'', Garant, Antwerpen, 2013, p. 50. Verder schrijft ze: 'Het doel van deze scholen luidde kernachtig, maar enigszins eenzijdig: &quot;door theorie en praktijk goed boomkwekers vormen die een volledige kennis hebben van alles wat hun beroep betreft&quot;. De scholen waren in hoofdzaak gericht op sierplantenteelt, waaronder ook uitheemse sierplanten. De goede reputatie van de scholen zorgde ervoor dat gaandeweg ook buitenlandse studenten naar Vlaanderen afzakten om er vakkennis en wetenschappelijke ervaring op te doen. Tegelijk zorgt de internationale bekendheid van zowel de lesgevers als de afgestudeerden voor de wereldwijde vermaardheid van de Vlaamse tuinbouw. (...) Geen enkel vak richtte zich op de publieke ruimte.&lt;/ref&gt; In [[Ruiselede]] komt een instelling voor jongens in 1849, in [[Beernem]] komt een instelling voor meisjes in 1853 en in [[Wingene]] komt er in 1855-56 een opleiding voor scheepsjongens. Ruiselede wil 500 jongens, Beernem wil vierhonderd meisjes en een aantal kinderen tussen de twee en zeven. Wingene wil honderd jongens en bouwt voor hen een schoolschip. Het matrozenbestaan lijkt even avontuurlijk als aanlokkelijk. De eerste schoolhoeve start op het Sint-Pietersveld in Ruiselede (in gebouwen bedoeld als suikerfabriek) en wordt tot in het buitenland beroemd. Helaas: de tucht is repressief militair en het personeel bestaat uit ex-militairen. Veel opvoedkunde is er niet. Doorgaans gaat het om jonge kinderen: één op drie is jonger dan twaalf en de meesten zijn bij aankomst analfabeet. De instelling beoogt een complete vorming: sport, gymnastiek, muziek (eigen fanfare). In 1859 is 186 hectare gecultiveerd, met een groentetuin en boomgaard. De productie komt de jongeren, het personeel en gevangenissen ten goede. Vanaf 1910 leidt de instelling op tot andere beroepen dan landwerker: kleermaker, schoenmaker, schrijnwerker, smid... 
 
 .
 
 '''8. De revolutie buiten houden'''
 NEDERLAND In Gent kan Willem II rekenen op een kleine, fanatieke [[Orangisme (na 1830)|orangistische]] kern. Gedurende het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, tussen 1815 en 1830 ontpopt Gent zich  tot een universiteitsstad, havenstad en industriestad. Dankzij Willem II - de man kreeg in Gent onlangs zijn standbeeld - komt er een zeehaven met het [[Kanaal Gent-Terneuzen]] en de katoenweefsels vinden een ongezien afzetgebied in Nederlands-Indië. Niettegenstaande de Gentse orangisten liefst Frans spreken, verklaren deze drie elementen waarom de stad de [[Belgische Omwenteling]] niet toejuicht. Na 1848 vernevelen die orangisten en gaan ze op in de Liberale Partij.
 FRANKRIJK In Frankrijk dromen sommigen van een nieuwe republiek waar ook België deel van uitmaakt. Dankzij de inlichtingendienst slaagt het Belgisch leger er in om deze tweeduizend revolutionairen bij [[Risquons-Tout]] en [[Quiévrain]] tot staan te brengen. 
 Het is in die context dat de regering België omvormt tot een [[politiestaat]]. Het is in die context dat de Liberale regering van [[Charles Rogier]] de sinds 1831 in slaap gedommelde [[Burgerwacht]] nieuw leven inblaast en hen op zondagmorgen (tot ongenoegen van de kerk) laat oefenen. Dat leidt niet tot militaire expertise noch tot discipline onder de bewapende mannen. De bevolking noemt hen een 'operetteleger' en sommige van hun interventies lopen uit de hand. Eind februari, na de Parijse revolte, roept de Justitieminister de gemeenten op om paspoorten streng te controleren, danszalen voor middernacht te sluiten en samenscholingen van meer dan vijf personen te verbieden. En er volgen preventieve uitzettingen van vreemden die de 'publieke rust in gevaar brengen'. De politie of de staatsveiligheid arresteren [[Karl Marx]] en zijn vrouw, [[Jenny von Westphalen]] die sinds 1845 in Brussel verblijven. In de nacht van 1 op 2 maart zetten ze hen het land uit, nadat [[Jenny Marx]] een nachtje in de gevangenis nabij de grote markt 'Den [[Amigo (Brussel)|Amigo]]' verbleef. De pers sprak er schande over dat deze adellijke vrouw tussen de prostitués, straathoertjes en kruimelcriminelen moest hokken. In hoeverre het verhaal klopt, is moeilijk te achterhalen, er bestaan verschillende versies van. Sommige bronnen zeggen dat Marx ook hier werd opgesloten. Wat tegenwoordig een hotel is voor de rijkere klasse - sleeën rijden af en aan pal in het centrum - was in 1848 gewoon een eeuwenoude gevangenis. Je kan de celstructuur aan de buitenkant nog herkennen. In elk geval leidde de opsluiting van de adellijke Jenny tussen volksmensen tot een schandaal. Kranten spraken er schande van en op vraag zou Jenny een aparte kamer hebben gekregen. In de zestiende eeuw droeg deze gevangenis naam 'Vrunt'. Vrunt betekent 'gevangenis van de heer', een luxecachot voor de hogere klasse die men in een soort huisarrest plaatste. De Spanjaarden vertaalden 'vrund' verkeerdelijk in 'vriend' en zo kreeg 'Den Amigo' zijn naam. 
 

.

=== 1849 ===
[[Bestand:Louis_van_Houtte00.jpg|thumb|right|550px|[[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876): de tuinbouwschool als reactie op de revolte van 1848 en als antithese van de gevangenis.]]

.

* De Amerikaanse schrijver en dichter [[Edgar Allan Poe]] overlijdt, hij is 40.

.

* ♣ De Ieperling [[Louis Benoît Van Houtte|Louis Van Houtte]] (1810-1876) studeerde in Frankrijk en nam in 1830 actief deel aan de Belgische revolutie. Kort na de onafhankelijkheid schopt hij het tot hoofd van de Brusselse Kruidtuin. In 1833 richt hij het tijdschrift ''L'Horticuleur belge'' en later volgt ''Flore des serres'' met overvloedige kleurenillustraties. Geen land dat meer tuintijdschriften kent dan België. Het aantal vakbladen loopt op tot veertig, meestal in het Frans, die in groeiende en luxueuzere oplagen verschijnen: ''Herbiér de l'Amateur des Fleurs'', ''La Belgique Horticole'' tonen kleur en detail van de plantenwereld en de Amerikaanse, de Aziatische en de Afrikaanse import. Nadat de prachtige platen vernist zijn doen ze sprookjesachtig en onwerkelijk aan. In 1839 kiest Van Houte - na een reist door Brazilië - voor de bloementeelt in Gentbrugge en vestigt naast zijn kwekerij een lithografische drukkerij. Daar drukt hij tussen 1845 en 1880 de drieëntwintigdelige ''Flore des Serres et des Jardins de l'Europe''. en na de revolutie van 1848 richt hij bij zijn kwekerij de middelbare landbouwschool van Gentbrugge op als geëngageerde reactie op de revolte. Mannen van naam leren er de orchideeën en azaleakweek kennen, de snoeikunst en het leifruit. De combinatie van een wetenschappelijk gerund bedrijf, de vraag naar bloemen en fruit, de tuinbouwkundige genootschappen, de geïllustreerde vakbladen en de tuinbouwscholen doen de pomologie - de wetenschap van de fruitrassen - opklimmen tot een respectabele en internationale discipline.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUDO VANDAMME (Ed.). ''Uitgelezen bloemen. Botanische boeken en orchideeënprenten uit Brugse verzamelingen'', De Biekorf, Brugge, 1997; WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 44-45.&lt;/ref&gt; 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Thomas.Cook.jpg|[[Thomas Cook]] (1808–1892) is de stichter van een reisorganisatie.
File:Marx+Family and Engels.jpg|Marx en familie, samen met F. Engels.
File:Edouard_Ducpetiaux1871.jpg|[[Edouard Ducpetiaux]].
File:Rowland_Hill_-_Project_Gutenberg_etext_13103.jpg|[[Rowland Hill |Rowland Hill]].
File:Thamestunnel.jpg|De Thamestunnel.
File:Thames_tunnel_construction_1830.jpg|De Thames tunnel constructie.
File:DelaneysFamineStatute.JPG|Hongersnoodmonument van [[Edward Delaney]] uit 1967 in Dublin.
File:Charles_Rogier_(02).jpg|[[Charles Rogier]].
File:Edgar_Allan_Poe.jpg|[[Edgar Allan Poe]].
File:Petőfi_Sándor.jpg|Daguerreotype van de Hongaarse revolutionair [[Sándor Petőfi]] (1823-1849). 
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE TWEE: 1849-1890 =

[[Bestand:Leopoldpark Oostende kiosk.jpg|thumb|Kiosk, Leopoldpark, Oostende|thumb|550px|Leopoldpark Oostende, kiosk.]]

[[Bestand:Paris._Lacs_du_Bois_de_Boulogne_-_Charles_Rivière_del._et_lith._LCCN2016652456.jpg|thumb|550px|In 1848 koopt de Franse staat het bos en verkoopt het in 1852 Parijs. Georges-Eugène Haussmann transformeert het tot een Engels park, op de allée Reine Marguerite en de avenue Longchamp na.]]

[[Bestand:Hyde_Park_Bicycling_Scene_1896_Robert_W_Paul_London_Royal_Park.webm|thumb|550px|Hyde Park in Londen dateert uit de 17de eeuw. Prins Albert organiseert er in 1851 de eerste Wereldtentoonstelling. [[Joseph Paxton]] bouwde [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]], een gebouw van glas en staal.]]

[[Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg|thumb|550px|Central Park opende haar poorten voor het publiek in 1859.]]

{{Cquote|'''Een andere noviteit van de negentiende eeuw was de [[wereldtentoonstelling]], de opvallendste combinatie van een panoramische blik en encyclopedische vaststelling. Het begon met de Great Exhibition of the Works of Industry of All Nations in het Londense Hyde Park (1851), waarvan het spectaculaire kristallen paleis, een zeshonderd meter lange hal van glas en ijzer, tot op de dag van vandaag in de herinnering voortleeft, hoewel het later naar de rand van de stad overgebrachte restant van het gebouw in 1936 afbrandde. De Great Exhibition was een product van het beginnende spoorwegtijdperk. Alleen de spoorwegen maakten het mogelijk meer dan honderdduizend tentoonstellingsobjecten en één miljoen bezoekers van buiten de stad naar de plaats van bestemming te krijgen - een voorafspiegeling van het 'expo-toerisme' van later tijden. (...) Tot 1914 volgden er talrijke wereldtentoonstellingen of grote internationale tentoonstellingen, expositons universelles, world's fairs, en elk ervan verwezenlijkte in haar eigen tij en op haar eigen plek een eigen ideologisch programma: Parijs (1855, 1867, 1878, 1889, 1900), Antwerpen (1885, 1894), Barcelona (1888), Brussel (1897, 1910), Chicago (1893), Gent (1913), Londen (1862, ook de Colonial and Indian Exhibition van 1886), Luik (1905), Milaal, 1906, Melbourne (1880), Philadelphia (1876), St. Louis (1904), Wenen (1873).'''|[JÜRGEN OSTERHAMMEL, p. 37.]}}

== Jaren vijftig van de negentiende eeuw ==
'''In Frankrijk laat de autoritaire Louis Napoléon zijn ideeën samenvallen met de technocratische romantiek en bouwwoede. Tijdens zijn Tweede Keizerrijk bloeit de bouwsector, de spoorwegen, de kolenmijnen... De goudkoorts van Californië en Victoria maken goedkope leningen mogelijk. De straatgevechten en de barricades leidden in Parijs tot infrastructuurprojecten. Ook in het postrevolutionaire Madrid en Wenen komen grootschalige programma's. In Berlijn komt het initiatief tot de contrarevolutie van de politieman Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey (1805-1856). Zijn professionalisering van het korps tijdens de revolutiedagen en hun harde aanpak van de demonstraties, maakte hen gehaat en gevreesd, met von Hinckeldey op kop. Met zijn gecoördineerde hervormingen na de revolutie sleept hij Berlijn eigenhandig de moderniteit in. Hij opent gaarkeukens, bad- en washuizen in de armenwijken, opvangtehuizen voor kwetsbaren, er komt een modern brandweerkorps en een properwaterleiding. Von Hinckeldey ziet het belang in van de jonge wetenschap, de statistiek in. Met tabellen en grafieken bestudeert hij de omvang van de armenzorg, de voedselprijs, de demografie, de doodsoorzaken, de huurprijzen enzovoort. Daartussenin zoekt hij verbanden, correlaties, oorzaken en gevolgen. Geleidelijk aan nemen de stad en de staat de kritische argumenten en de taal van de hervormingsgezinde Friedrich Engels, Karl Marx en consoorten uit de eerste helft van de eeuw over. De Berlijnse bevolking bekijkt de initiatieven van von Hinckeldey aanvankelijk met argwaan, na de uitvoering groeit hun sympathie. Als hij een clandestien gokhol in het elitaire Hôtel du Nord ontruimt, en de jonge aristocratische gokkers in de cel gooit, taant von Hinckeldeys reputatie bij de adel en het koningshuis. Het incident, aangevuld met onterechte beschuldigingen leiden tot een pistolenduel. Op 10 maart 1856 krijgt de zwaar bijziende von Hinckeldey op de Jungfernheide, ten Noorden van Berlijn een kogel in de borst. Met zijn dood wijzigt de beeldvorming bij de brede bevolking. De strenge en gehate politieman is nu een volksheld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CHRISTOPHER CLARK. ''Europese lente. De strijd voor een nieuwe wereld, 1848-1849,'' Bezige Bij, Amsterdam, 2023, p. 855-861.&lt;/ref&gt; In 1904 verwerft de stad Charlottenburg een tweehonderd hectare van de Jungfernheide en legt er stadspark en de eerste Berlijnse arbeiderstuinen aan. Sinds 1856 staat er waar het duel plaatsvond een gedenksteen voor Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.'''

.

[[Bestand:Knut Ekwall-Frieriet.jpg|thumb|550px|♣ Een gevolg van de oprichting van de tuinbouwscholen, is de introductie van de kamerplant en handboeken voor hun verzorging. Kamerplanten dienen een esthetisch doel, als voedsel, medicijn of kruid hebben ze geen functie. Dit schilderij van [[Knut Ekwall]] (1843-1912) uit de jaren tachtig van de negentiende eeuw toont een overdadig burgerlijk interieurs met varens en palmen. De kunstenaar Robert Koehler (1850–1917) schildert omstreeks 1895 een gelijkaardige palm in zijn 'First Snow'. Verder heeft de komst van de kamerplant te maken met de moraliserende burgercultuur, het verdwijnen van de natuur door de industrialisatie en de verstedelijking. In Nederland zien na 1870 de Floralia-verenigingen het levenslicht. Ze staan in het teken van de volksverheffing. Het doel is om Jan met de pet plantenverzorging te leren. Prijskampen, stekjes uitdelen, beoordelingen moeten de gewone man beschaving en schoonheidszin bijbrengen. In 1873 is er de oprichting van de 'Floralia' in Amsterdam, een 'Vereeniging tot volksbeschaving door het kweken van planten.' Kritiek op de vaak gebrekkige verzorging verzorging is er ook te horen. Ze leven in gevangenschap als stumperds en invaliden. In 1880 schrijft De La Blanchère in zijn werkje ''De Kamerplant'' dat kamerplanten niet bestaan, net zoals landvissen niet bestaan. Ze zijn bannelingen en uit hun omgeving weggerukt. Een begrijpbare commentaar. Arbeiderswoningen zijn donker, vochtig en koud en hun bewoners kunnen tijd, geld noch energie vrijmaken voor plantenverzorging. Alleen planten zoals varens die tegen een stootje kunnen, vinden in de arbeiderswoningen onderdak. De burgerij waagt zich aan palmen, begonia's, primula's, bromelia's, orchideeën, cineraria's, fuchsia's, hedera's, clivia's en cyclamen waarbij de burgervrouw zich bekommert over haar groene kroost als waren het haar eigen kinderen. Ze schikt ze in hoekjes en op tafeltjes, in bakken of banken, hangend en overdadig. Een handboek uit 1901 waarschuwt voor overdreven wansmaak. Strikjes en lintjes ter versiering, horen niet. In Nederland drukt het spreekwoord 'Achter de geraniums zitten' de totale burgerlijke nutteloze verveeldheid uit en in Vlaanderen klimt de vrouwentong of de sanseveria in de jaren zestig en zeventig op tot vensterbankkoningin.]]

[[Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg|thumb|550px|De steden die de onrust van 1848 kenden, probeerden de herinnering aan de opstand uit het collectieve geheugen te wissen. Mensen zijn ruimtelijke wezens en herdenkingen zijn historische problemen: de plekken zelf kunnen niet vertellen, alleen de mensen die er samenkomen hebben een verhaal. Om de fysieke revolutieruimte aan te pakken stellen de contrarevolutionairen in Parijs en Napoleon III  [[Georges-Eugène Haussmann]] aan tot [[stadsarchitect]]. Het stratenpatroon en de woonkwaliteit in de stad zijn een ramp, verkeer raakt nauwelijks vooruit. Het koningshuis verliet in de zeventiende eeuw om die reden Parijs en ruilde het [[Louvre]] in voor [[Versailles (paleis)|Versailles]]. Bovendien hebben de stegen en de eeuwenoude bebouwing drie revoluties laten gedijen: de [[Franse Revolutie]], die van [[1830]] en die van [[1848]]. De revolutionaire opstanden waren nauwelijks onder controle te krijgen: kronkelige krotstegen zijn ideale vluchtwegen en smalle straten laten toe om barricades op te werpen. Politie en het leger raken niet in de opstandige wijken en bij het bombarderen van barricades worden die alleen maar sterker. De boulevards die Haussmann doortastend aanlegt, rekenen af met deze nadelen. De stad diende niet langer van buitenaf verdedigd te worden tegen vreemde troepen, maar tegen zijn eigen inwoners, het proletariaat. Tegelijk verwezenlijken de boulevards een sociale en economische functie. Flaneergedrag zorgt voor een nieuw soort consumentisme. De woningen die Haussmann er optrekt zijn bedoeld voor burgers die hun huisraad liever niet als barricade gebruiken. En hoe hoger de verdieping, hoe lager de welvaart van de bewoners. De ruimtes onder de dakpannen zijn gereserveerd voor het huispersoneel. Arbeiders komen er niet in, daar zijn smerige buurten voor. [[Richard Sennett]], een pijprokende en oude stadssocioloog drukt het zo uit: 'De economische ecologie van de nieuwe stad had veel weg van vuil ondergoed onder een baljurk.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''Stadsleven. Een visie op de metropool van de toekomst,'' Meulenhof, Amsterdam, 2018, p. 47; voor een positievere kijk op Haussmann zie: DIRK VELGE. ''De ziel van Parijs. Bijzondere plekken, mensen en geschiedenissen,'' Hannibal, sp. 2021, p. 185-194.&lt;/ref&gt; De [[burgerij]], een klasse die ontstaat met de [[Industriële Revolutie]] trekt van bij het begin de neus op voor het 'gewone volk'. [[Cholera]] en andere ongeneesbare ziektes vormden daar de reden toe. Op de boulevard maken de ruime, gemeenschappelijke houten tafels (waar onbekenden samenzitten) plaats voor de kleine, metalen ronde tafeltjes voor een koppeltje of kleine gezelschappen. Kortom, het meubel biedt een [[hygienisch]]e (en sociale) bescherming. Stadsbewoners laten zich niet langer door wildvreemden aanspreken. In oudere tijden was het gebruikelijk op onbekenden af te stappen, die bij de arm of de hand te nemen en discussies of gesprekken aan te gaan. Dit gedrag evolueert van de herberg waar alle sociale standen door elkaar discussiëren naar de ingetogenheid van het café, de plaats waar sinds de ontdekkingsreizen koffie gedronken wordt en de sociale status in bubbels wordt uitgedrukt. Voltaire was zo'n vroege cafébezoeker. Hij pleit ervoor om de derde stand op afstand te houden. In het openbaar vervoer gaat het er net zo aan toe. Waar reizigers uit alle klassen in een zeventiende-eeuwse postkoets of een [[diligence]] het zelfde tarief betalen en onbekommerd de reis en hun leven met elkaar delen, worden de [[Omnibus (vervoermiddel)|omnibus]] (het openbaar vervoer dat de [[Metro (vervoermiddel)|metro]] voorafgaat), de (paarden)tram en de trein het toonbeeld van een klassensegregatie. In 1844 tellen de Belgische spoorwegen 290 rijtuigen in derde klasse, 186 in tweede en 110 in eerste. Ook de wachtzalen kennen de klassenscheiding.]]

.

=== 1850 ===
.

* De armoede in België bereikt ongekende hoogtes: in de steden is 1 op 4 arm, op het platteland 1 op 5. In Oostende overlijdt de eerste koningin van België. Ze is achtendertig. [[Louise Marie van Orléans|Louise Marie]] (1812-1850) schonk het leven aan de prinsenkinderen [[Lodewijk Filips van België|Lodewijk Filips]] (1833-1834), [[Leopold II van België|Leopold (II)]] (1835-1909), [[Filips van België|Filips]] (1837-1905) graaf van Vlaanderen en vader van [[Albert I van België|Albert I]] en [[Charlotte van België|Charlotte]] (1840-1927), die in 1857 met aartshertog [[Maximiliaan van Mexico|Maximiliaan]] huwde en keizerin van [[Mexico (land)|Mexico]] werd. De koningin is ziek sinds 1849, waarschijnlijk aan [[tuberculose]]. Ook de rellen in Parijs van 1848 die koning Louis-Philippe van zijn troon verdreef, beïnvloedden de gezondheid van de koningin. In Oostende hoopt ze op krachten te komen. Ze overlijdt er in het bijzijn van haar echtgenoot. Een trein brengt haar lichaam drie dagen later naar Brussel. De jonge Leopold II verblijft regelmatig in Oostende tot haar dood. Dat leidt ertoe dat hij Oostende zal uitbouwen tot koningin der badsteden en het praalgraf van zijn moeder daar onderbrengt. 

.

* Frankrijk intervenieert in Algerije, Senegal, Gabon, Ivoorkust terwijl Engeland zich toelegt op Indië, Australië en Nieuw Zeeland.

.

* Architect [[Joseph Jonas Dumont]] ontwerpt de gevangenis van Verviers en het Justitiepaleis te Verviers. In 1851 tekent hij de gevangenis van Leuven, die van Dinant en Charleroi. De idee van het Belgische gevangeniswezen gaat terug op de ideeën van Ducptétiaux uit 1830, na de revolte van 1848 komt alles in stroomversnelling.

.

* Oprichting [[Nationale Bank van België]].

.

.

=== 1851 ===
[[Bestand:Gent Dierentuin - lithografie van F. van Loo einde 19e eeuw. van Loo einde 19e eeuw.jpg|thumb|550px|De dierentuin van Gent of de ''Gentsche Diergaerde'' opent zijn deuren in 1851, in navolging van het Antwerpse en het Berlijnse voorbeeld. De zoo groeit tot 5,5 hectare en bestaat tot 1905. De Wereldtentoonstelling van 1913 maakt de zoo niet mee. Sinds 1838 arriveren er treinen. Gent Zuid is een kopstation en zal zijn deuren in 1928 sluiten omdat Gent Sint-Pieters als doorgangsstation naar de kust interessanter is. De luxetreinen Oostende-Wenen-Express en de Nord-Express naar Berlijn kunnen er stoppen en doorstomen. De dierentuin vindt zijn locatie in de [[Muinkmeersen]], een open ruimte tussen de [[Schelde (rivier)|Opperschelde]] en het spoor. Centraal staat een kiosk met een windmolen die het water op pompt. Aanvankelijk is de dierentuin een netwerkplaats voor de gegoede burgerij. Eind negentiende eeuw, als de bezoekersaantallen teruglopen, kunnen arbeiders de tuin op zondagvoormiddag bezoeken - contact met de hogere klasse blijft gevoelig. In 1905 sluit de dierentuin en verkoopt zijn dieren openbaar. De beren doden ze door ophanging. Gent verkavelt de gronden tot de [[Cité de Hemptinne]], met 67 [[beluik]]en. Het [[Muinkpark]] herinnert de dierentuin, net zoals sommige Gentse straten: de Buffelstraat, de Forelstraat, de Hertstraat, de Olifantstraat en de Zebrastraat. 
Na de Eerste Wereldoorlog komen de gronden rond het Sint-Pietersstation te koop en ontstaat het 'miljoenenkwartier'. 
In 1931 verdwijnt het Zuidstation onder de sloophamer. De crisis strooit roet in het eten voor de bouw van de handelsbeurs met de naam Zuiderpaleis. Het Koning Albertpark komt in de plaats, een langwerpig park dat de spoorroute tot op heden laat zien. Het park zal na de Tweede Wereldoorlog onderdak bieden aan het Informatiecentrum van de Intercommunale voor de aanleg van de autoweg E3. ]]

.

* De allereerste [[wereldtentoonstelling]] in het [[Londen|Londense]] [[Hyde Park (Londen)|Hyde Park]] onder de naam [[Great Exhibition|The Great exhibition of the works of industry of all nations]] lokt zes miljoen kijklustigen. In [[Crystal Palace (gebouw)|Crystal Palace]] zijn 15.000 voorwerpen te zien, waarvan sommige met stoom aangedreven. Eén van de bezoekers is de stadsarchitect van [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]], [[Ildefons Cerdà (stedenbouwkundige)|Ildefons Cerdà]]. Hij is er onder de indruk van de efficiënte [[Watercloset|waterclosetten]] ontworpen door de ingenieur [[George Jennings]].

.

* [[Richard Wagner]] componeert de Ride of the Valkyries of de Walkürenritt in de tweede van de vier opera's Der Wag des Nibelungen. In 1979 gebruikt [[Francis Ford Coppola]] het stuk in de [[Viëtnam|Viëtnamfilm]] [[Apocalypse Now]] met [[Martin Sheen]], [[Dennis Hopper]] en [[Marlon Brando]].

.

* België verplicht de gemeenten om de [[doodsoorzaak]] van een overledene bij te houden. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Map of Ghent, 1841.jpg|Stadsplan Gent, tweede helft 19de eeuw. Rechtsonder de dierentuin.
File:Gedenkstein Volkspark Junfernheide (CharN) Karl Ludwig Friedrich von Hinckeldey.jpg|Gedenkstein Volkspark Junfernheide von Hinckeldey
Bestand:GtExhib1851.jpg|Paxtons &quot;Crystal Palace&quot; bevatte de bomen uit Hyde Park
Bestand:Crystal_Palace.PNG|Hoofdingang
Bestand:Crystal_Palace_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_interior.jpg|Interieur
Bestand:Crystal_Palace_-_Queen_Victoria_opens_the_Great_Exhibition.jpg|Opening door de [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|koningin]]
Bestand:Crystal_Palace_from_the_northeast_from_Dickinson's_Comprehensive_Pictures_of_the_Great_Exhibition_of_1851._1854.jpg|Exterieur
Bestand:Ildefons_Cerdá_(1878).jpg|Ildefons_Cerdá in 1878.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1852 ===
.

* [[Victor Hugo]] verblijft in het huis De Duif op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]] in [[ballingschap]].

.

* [[Harriet Beecher Stowe]] publiceert [[De negerhut van Oom Tom]]. De roman is een aanklacht tegen de slavernij en verscheen eerder als serie.

.

.

=== 1853 ===
[[Bestand:Solomon_Northup_001_(cropped).jpg|thumb|550px|Solomon Northup (1808-1863(?))]]

.

* Het [[Klein Kasteeltje|Klein kasteeltje]] in werking als [[grenadier]]s- en [[karabinier]]skazerne strategisch aan de rand van het industriële [[Sint-Jans-Molenbeek]]. De militairen zijn inzetbaar bij onlusten. 

.

* Prefect [[Georges-Eugène Haussmann]] herbouwt Parijs. 

.

* De [[cholera]]-epidemie duurt tot 1854.

.

*  De autobiografie van [[Solomon Northup]] [[12 Years a Slave|Twelve Years a Slave]] verschijn. In 2013 producete [[Brad Pitt]] de gelijknamige film die drie Oscars won.

.

.

=== 1854 ===
[[Bestand:Walden Thoreau.jpg|thumb|550px|'''Walden; or, Life in the Woods''', of kortweg ''Walden'' verschijnt. Dit autobiografische boek van de [[Amerikaanse literatuur|Amerikaanse schrijver]] [[Henry David Thoreau]] (1817-1862) verschijnt na negen jaar werk en beschrijft de poging van de auteur om autarkisch te leven (terwijl hij zijn was regelmatig naar zijn moeder bracht). Het boek is genoemd naar de plek waar hij zich terugtrekt: ''[[Walden Pond]]''. In werkelijkheid duurt deze periode in Thoreaus leven twee jaar en twee maanden. Het boek verhaalt het in één jaar. Zijn filosofische, spirituele en maatschappij-kritische boodschap sluit aan bij het [[transcendentalisme]] en is anti-Amerikaans. 'Leef in elk seizoen terwijl het voorbijgaat: adem de lucht in; drink de drank; proef het fruit; en geef je over aan de invloed van de aarde.' Thoreau is veel geciteerd en gereciteerd. [[Frederik van Eeden (schrijver)|Frederik van Eeden]] sticht in 1898 een commune met de naam [[Walden (kolonie)|Walden]] en na de Tweede Wereldoorlog publiceert de psycholoog [[B.F. Skinner]] de [[Utopie|utopische]] roman [[Walden Two]], waarin een sociaal experiment plaatsvindt. De leden van de ''[[Dead Poets Society]]'' halen passages aan uit ''Walden'' bij het begin van elke vergadering in de film van [[Peter Weir (regisseur)|Peter Weir]](1989). In een bekend fragment moedigt de leraar zijn leerlingen aan om los te breken met ''Most men lead lives of quiet desperation. Don't be resigned to that. Break out!'']]

.

* In Londen ontdekt de wetenschapper [[John Snow]] (1813-1858) de verspreiding van cholera te danken is aan besmet water uit de pomp op Broadstreet. Hij zal lang niet gevolgd worden met zijn theorie. Snow kan doorgaan als de vader van de epidemiologie en de volksgezondheid. 

.

* Op 10 mei rijdt de eerste trein over de Entre Smbre &amp; Meuse Railway van Charleroi naar Vireux in Frankrijk. De locomotief is gemaakt in de Luikse fabrieken van [[John Cockerill]]. Tien jaar later slokt de Compagnies des Chemins de Fer Grand Central Belge de spoorlijn op. België is op dat moment de grootste industriële macht van het continent met als ruggengraat een spoorweg van noord naar zuid: ''La ligne du Grand Central''. Van Antwerpen, via het Brusselse naar Charleroi en terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PASCAL VERBEKEN. ‘’Grand Central Belge. Voetreis door een verdwijnend land,’’ Bezige Bij, Antwerpen, 2014, p. 22-23.&lt;/ref&gt;

.

* [[Krimoorlog]]. Frankrijk en Engeland verslaan Rusland in 1856. 

.

* Het [[beleg van Sebastopol]] is een cruciale slag in deze oorlog. De slag duurt van oktober 1854 tot september 1855.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=fcVZimlGt2o '''BEELDFRAGMENT OVER DE KRIM-OORLOG''']

.

{{Panorama|panorama1854-1855.jpg|5000x483px|[[Franz Roubaud]]'s panorama «[[Beleg van Sebastopol (1854-1855)]]»}}

.

.

=== 1855 ===
.

* [[David Livingstone]] ontdekt de [[Victoriawatervallen]].

.

* In Rotterdam komt een tuin voor fazanten en watervogels. Is dit de allereerste dierentuin? De tuin wordt een succes en opent op 18 mei 1857 als de Rotterdamsche Diergaarde. De 'Vereniging Rotterdamsche Diergaarde' ziet eveneens het levenslicht in dit jaar. Alleen vooraanstaande burgers kunnen de tuin bezoeken. Later mogen niet-leden binnen via een zij-ingang. Dierkundige A. A. van Bemmelen richt vanaf zijn benoeming in 1866 de tuin in met ruimtes die er natuurlijk uitziet. Tralies verdwijnen, er komen ruimten waarin de dieren vrij bewegen. De kunstmatige rotsen geven de yaks en de moeflons een vrij gevoel. De volière van 50 bij 24 bij 9 meter met steltlopers, reigers en gieren illustreert een gelijkaardige vrijheid.

.

.

=== [https://www.ecomuseeboisduluc.be/ 1856] ===
[[Bestand:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|thumb|550px|Bois-du-Luc bij La Louvière is een van de oudste steenkoolmijn in België. Op de site is er nu een museum. De mijn functioneerde volgens het sociaal-[[Paternalisme|paternalistische]] concept. [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt [[Bois-du-Luc]] in 1856. Bevoorrechten vragen zich af waarom het [[proletariaat]] verarmt in tijden van een 'aanzienlijke stijging' der welvaart. Zo meent een zekere [[Emile Lion]] dat die welvaart niet alleen ten goede komt van de bovenste bevolkingslagen. Het lage morele peil, haar bandeloosheid en haar gebrek aan sparen trekt het proletariaat de dieperik in. Lion is niet de enige die tot deze conclusie komt. In vrijwel alle getuigenissen klinkt hetzelfde oorzakelijke lied: cafébezoek en verbeesting, wangedrag, luiheid.]]

.

* De meubelmaker [[Michael Thonet]] verbetert constant zijn productiemethode en opent een fabriek in [[Koritschan]], een [[Moravië (regio)|Moravisch]] stadje met een spoor. Zijn fabriek ligt te midden de beukenbossen die het houdt leveren voor zijn stoelen. Thonet kookt het hout niet langer in lijm, maar hij buigt het met stoom. In 1859 slaagt hij erin massieve staven te buigen: het massa meubel is geboren. De stoelen zijn met schroeven te monteren en zijn in kleine pakketten naar de consument te versturen. Van dit product zouden er meer dan 50 miljoen - tja, niet van de band rollen, daar is het te vroeg voor - gemaakt worden. In de goedkope versie bestaat die lichte stoel uit zes stukken hout, evenveel schroeven en twee moeren. Als Thonets patent afloopt in 1869, wordt de stoel eindeloos gekopieerd.

.

.

=== 1857 ===
[[Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg|thumb|550px|♣ Titelblad van de geïllustreerde uitgave uit 1900, ontworpen door [[Carlos Schwabe]]. Tijdens de Februarirevolutie van 1848 staat [[Charles Baudelaire]] op de barricaden. Intussen is hij bezig met het schrijven van [[Les Fleurs du mal]]. Hij vangt het werk aan in 1843 en zal het in 1857 beëindigen. Teleurgesteld is de burgerlijke afloop van de revolutie verlaat hij Parijs om te werken bij regionale kranten. Na het overlijden van Edgar Allan Poe vertaalt Baudelaire de Amerikaanse schrijver in het Frans. Het bezorgt beiden status. Daarna zoekt Baudelaire de fantasievolle esthetica op. In 1857 verschijnt de definitieve versie van ''Les Fleurs du mal''. De vrijmoedige en immorele, de obscene en grensoverschrijdende gedichten neemt de overheid in beslag wegens kwetsend en oneerbaar. Baudelaire en zijn uitgever [[Poulet Malassis]] betalen een boete. Baudelaires chronische geldgebrek doet hem lenen bij zijn moeder, zijn notaris en bij zijn uitgever. Die is hij aanvankelijk 850 frank schuldig. Het bedrag loopt op tot vijfduizend en het faillissement van de uitgever. In 1864 komt de dichter naar Brussel om een verzameld werk uit te geven. Het plan mislukt en en leidt tot een bitter pamflet: 'Pauvre Belgique!' Na een maand effectieve gevangenis vlucht Baudelaires uitgever Frankrijk uit om Baudelaire in de Brusselse Zuidstationsbuurt op te zoeken. Later verhuist hij naar de Mercelisstraat in Elsene. De Franse overheid zit beiden op de hielen voor zes zedenschennende gedichten: &quot;Lesbos&quot;, &quot;Femmes damnées, &quot;Le Léthé&quot;, &quot;À celle qui est trop gaie&quot;, &quot;Les Bijoux&quot; en &quot;Les Métamorphoses du Vampire&quot;. Syfilis tergt Baudelaire met zenuwstoornissen, afasie en verlamming. Een eerste teken ervan is zijn toeval in de barokkerk in Namen die hij samen met zijn vriend [[Félicien Rops|Felicien Rops]] bezoekt. Hij sterft op zijn 46ste in Parijs. In zijn gedicht 'De vijand' klinkt het decadentisme van het Fin de siècle reeds door (vertaling [[Petrus Hoosemans]]). 
.
Mijn jonge jaren waren zware onweersvlagen / 
Slechts hier en daar doorregen met wat zonneschijn; / 
Het noodweer heeft met zulk verwoesten toegeslagen / 
Dat rode vruchten in mijn gaarde zeldzaam zijn. /
.
Daar ben ik dan geraakt aan 't najaar van mijn denken / 
En zonder hark of spade komt het werk niet af / 
Van grond hergaren na dit tomeloos doordrenken / 
Dat gaten heeft geslagen diep zoals het graf. /
.
En wie weet of de nieuwe bloemen van mijn dromen / 
In deze bodem, schraal als oeverzand langs stromen, / 
Mystieke voeding vinden die hun krachten schraagt? / 
- O droefheid! Droefenis! De Tijd verteert het leven / 
En deze zwarte Vijand die ons hart doorknaagt / 
Wint groei en sterkte uit het bloed dat wij hem geven! 

.

.

;Landschap
(Vertaling W. Jonker)
.
Als ik mijn zangen dicht wil ik, kuis en ontheven / 
Zoals een astroloog, dicht bij de hemel leven, / 
En dromerig luisteren hoe de wind het plechtig lied / 
Van klokketorens draagt door hun en mijn gebied. / 
.
Geleund aan 't zolderraam laat ik mijn blikken dwalen / 
Over het werkterrein vol zang en vol verhalen, / 
Het woud van schoorstenen en torens; hoog en wijd / 
De hemel, oorsprong van gedroomde eeuwigheid.
.
Ontroerd zie 'k ster na ster in 't nevelig blauw ontwaken / 
En lamp na lamp zijn raam tot vredig baken maken. / 
Ik zie hoe steenkoolrook opstijgt naar 't firmament / 
En hoe de maan haar blank mysterie neerwaarts zendt.
.
Lente, zomer en herfst zie 'k jaar na jaar verschijnen, / 
Maar als de winter komt doe 'k blinden en gordijnen / 
En deuren overal dicht; ik loochen sneeuw en ijs, / 
En heimelijk bouw ik mijn betoverde paleis.
.
Daar droom ik dan mijn droom: lichtblauwe horizonnen, / 
Fonteinen van albast, tuinen met klaterbronnen, / 
Kussen, van vroeg tot laat het hoogste vogellied, /
En al het kinderlijks dat de Idylle biedt.
.
Het Oproer beukt mijn raam in zijn vergeefse pogen, / 
Maar 'k luister niet en blijf over mijn werk gebogen, /
Want ik bevind mij op een hoge wellusttop, / 
Ontplooi mijn schepperswil en roep de Lente op.
.
Mijn hart is mij tot zon, en mijn gedachten branden; /
Ik maak een zoel klimaat in nooit betreden landen.]]

.

* In Wenen laat de keizerlijke ordonnantie die op kerstavond verschijnt de stadswallen slechten om de Altstadt met de buitenwijken te verbinden. De werken duren een decennium en midden jaren zestig zal de Ringstraße zich openen voor het verkeer. De oude bebouwing verdwijnt en overal verschijnen er bouwwerken met historiserende neostijlen.

.

* New York gebruikt de eerste [[Lift (transport)|personenlift]].

.

* In de V.S. verkoopt [[Joseph Gayetty]] machinaal toiletpapier als losse vellen met [[aloë vera]]. WC-rollen komen vermoedelijk van de Amerikaanse Scott Paper Company in Philadelphia in 1871. Toiletpapier gaat terug op het 14e eeuwse China, een luxeproduct voor de keizer. Elders worden wol, hennep, gras, water, de spons of de handen gebruikt en vanaf de zeventiende eeuw komen de kranten.

.

* [[Auguste Comte]] (°1798), de grondlegger van de [[sociologie]] (hij formuleert het begrip in 1838) overlijdt. Hij is geen zestig en heeft enkele zelfmoordpogingen, een tragisch en een depressief leven gekend. Rond zijn persoon is een cultus ontstaan. Zijn [[positivisme]] en [[geschiedenis van de sociologie|sociologie]] zijn een reactie op en een nuance in het verlichtingsdenken die de chaos (het bloedvergieten en de malaise) van de Franse Revolutie lijken te verklaren. De maatschappij evolueert (verbetert) volgens Comte via orde en vooruitgang, niet via de chaos die de verlichte denkers vooropstellen. Comte beëindigt zo de [[Franse Revolutie]] met een intellectuele verklaring. Hij ziet de geschiedenis dus niet als een proces waarbij de mens het heft in handen neemt (zoals de Verlichting dat ziet) maar als een proces dat verloopt volgens vaste sociale wetten. Deze [[determinatie]] bepaalt het denken, het lot en de moraal van de mens. In tegenstelling tot wat de verlichtingsfilosofen stellen, kan de mens deze wetten niet veranderen, wat Comte tot een inspirator van het [[Naturalisme (literatuur)|naturalisme]] en een voorloper van het pessimisme van het [[Fin de Siecle]] maakt. Toch is het denken van Comte doordrongen van een zeker optimisme, de wetten zijn te bestuderen en zo zijn veranderingen te verklaren en kan de mens zich voorbereiden op wat komt: 'Savoir pour prévoir' is zijn leuze. De omgeving, de afstamming en de omstandigheden zijn de variabelen die het lot van elke mens bepalen. Positivistische wetenschappers achten observatie, feiten, wetmatigheden en analyse hoger dan abstracte redeneringen. Of met andere woorden ze prefereren Aristoteles boven Plato: wijsgerige bespiegelingen zetten geen zoden aan de dijk. Comte kende [[Saint-simonisme|Saint-Simon]] (1760-1825), [[Alexander von Humboldt]] (1769-1859) en [[John Stuart Mill]] (1806-1873). Op de Place de la Sorbonne in Parijs staat een monumentje.

.

* In Gent openen de arts [[Jozef Guislain]] (1797-1860), [[Petrus Jozef Triest]] (1760-1836) en de [[Broeders van Liefde]] hun baanbrekende, panoptische instelling voor een humane psychiatrische behandeling. Hun 'gesticht' ligt in de rustige bloemekenswijk aan de stadsrand. Gebouwen en binnentuinen scheppen een indruk van vrijheid en veiligheid. De modelinstelling trekt wetenschappers uit Europa aan en inspireert hen. De kloosterzusters uit Menen brengen het concept in functie van het zicht, het nut en de ziekte over naar hun [[psychiatrisch centrum Menen|psychiatrische kliniek in Menen]]. Guislain komt uit een architectenfamilie en studeerde geneeskunde. In deze kliniek combineert hij de twee disciplines. Zijn architectuur veruitwendigt zijn therapie.

{{Cquote|In alle gebouwen bestemd voor het herbergen van met ongeluk beladen mensen dient een uiting van luxe vermeden te worden. Dat is een feestkleed dat niet bij die omstandigheden past. We moeten een elegante eenvoud beogen. Maar tegelijk moet men alles afschrijven wat het uitzicht van een gevangenis zou kunnen hebben. De muren moeten aangename gevoelens inspireren. Ze moeten een zeker religieus cachet vertonen. Het etablissement zou een landelijk aura moeten hebben. Wat de rijkdom van stijl betreft, van de pijlers aan de buitenkant, op de binnenplaatsen, niets dan gevoegde muren in naakte stenen.|Jozef Guislain, ''Leçons orales'', zesendertigste les}}

Geestesstoornissen zijn volgens hem vooral mentaal, niet lichamelijk. Eerder een gevolg van overgevoelige hersenen, dan een gevolg van een gebreken, ouderdom, ziekte of alcohol. Zijn therapie is gebaseerd op zijn Franse voorgangers [[Philippe Pinel]], de vader van de moderne psychiatrie en [[Jean-Etienne Dominique Esquirol]]. Hun therapie activeert zieken met werken, kunst of godsdienst. De luiheid en de leegheid zijn mogelijke oorzaken voor geestesziekte. Het ideaal van [[Jean-Jacques Rousseau]] speelt: de mens is van nature goed, de maatschappij maakt slecht. Een terugkeer naar de natuur, de akker of de tuin helpt. 

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. 

{{Cquote|De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling. Het bestaat in de kunst de gealiëneerde in zekere zin te overweldigen en te temmen, door hem in een nauwe afhankelijkheid te plaatsen van iemand die hem door zijn fysieke of morele kwaliteiten onweerstaanbaar in de greep heeft. Pas daardoor kan een zieke aaneenschakeling van ideeën gebroken worden.|Pinel in zijn 'Traité médico-philosophique sur l'aliénation mentale ou la manie'.}}

Verwijzingen naar opsluiting onttrekt hij aan het oog. De afsluitende muur is 4,5 meter hoog omdat twee mannen, waarbij de één op de andere zijn schouders klimt, niet groot genoeg zijn om te ontsnappen. De buitenzijde van de muur is geornamenteerd en de aan binnenzijde verbergt een haag de stenen. Vensters verlichten en verluchten en kunnen open zonder ontsnappingen of zelfdoding toe te laten. Guislain ontwerpt een raam met ijzeren spijlen waar niemand door kan. De geometrische opbouw doet niet denken aan tralieswerk. Ze flateren, decoreren en voelen niet onderdrukkend aan. 

Het symmetrische gebouw is functioneel: de landelijke, gezonde lucht is een alternatief voor moreel en fysiek vervuilende stad. Contact met natuur brengt evenwicht: handenarbeid op boerenvelden en binnentuinen zijn therapeutisch omdat ze de zintuigen prikkelen: geuren, zonnewarmte, frisse winden, mist of sneeuw, vogelgezang... De zuidelijke voorgevel zorgt voor een maximale zon op koeren en tuinen. De lichtinval bepaalt de plaats van de slaap-, de eet- of werkplek. Privacy is er niet. De hoge trapleuningen, de rondbooggalerij, de lange gangen, de dubbele bouwlaag zijn aangepast aan de patiënt: de volgzame, de heftige en de betalende. 

Voor Guislain werkt kunst therapeutisch. Kunst lokt de patiënt naar buiten: wandelingen verstrooien en laten problemen los. In de schilderkunst zijn landschappen en zeezichten te verkiezen omdat ze makkelijker zijn dan historiedoeken.

Onder de stuwende kracht van Guislain formuleerde een vierkoppige commissie in [[1844]] een wetsontwerp voor &quot;de behandeling der krankzinnigen en de organisatie van de krankzinnigengestichten.&quot; De visie die hij samen met [[Petrus Jozef Triest]] (stichter van de [[Broeders van Liefde]]) ontwikkelde, vond haar weg naar het [[parlement]] die in [[1850]] de wet goedkeurde. Het Gentse stadsbestuur kwam in [[1851]] over de brug. De bouw van een psychiatrisch centrum net buiten de [[Brugse Poort (Gent)|Brugse Poort]] werd goedgekeurd en stadsarchitect [[Adolphe Pauli]] boog zich over de ontwerpen die de arts sinds [[1824]] constant bijwerkte.

[[Bestand:Pinel.jpg|thumb|[[Philippe Pinel|Ph. Pinel]] (1745-1826): &quot;De belangrijkste remedie tegen de waanzin vind je slechts in een goed georganiseerde instelling.&quot;]]
.

&lt;gallery&gt;
Bestand:JozefGuislain.jpg|Portret van Jozef Guislain
Bestand:Statue Dr Joseph Guislain 02.jpg|Vroegere afbeelding van het monument
Bestand:Gent Bloemekenswijk 002 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 005 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 014 Guislain.JPG
Bestand:Gent Bloemekenswijk 007 Guislain.JPG
Bestand:Auguste_Comte.jpg|Comte, grondlegger van de sociologie.
Bestand:Joseph_C_Gayetty.jpg|Joseph C. Gayetty
Bestand:Humboldt,_Alexander_von_1847.jpg|Von Humboldt, [[daguerreotypie]], 1847.
Bestand:Auguste_comte_monument_paris.jpg|Monument voor Comte.
Bestand:Claude_Henri_de_Rouvroy.jpg|[[Claude Henri de Saint-Simon|Saint Simon
Bestand:Stuart_Mill_G_F_Watts.jpg|J. Stuart Mil
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1858 ===
.

* Bij [[Lourdes]] verschijnt de Heilige Maagd Maria aan [[Bernadette Soubirous]].

.

* Een trans-Atlantische telegraafkabel stuurt in 17.14 minuten een [[morse]]-tekst van Europa naar Amerika. Een poging met hogere spanning maakt de kabel na 400 telegrammen stuk. Een volgende kabel komt er na de [[Amerikaanse burgeroorlog]].

.

* [[Felix Nadar]] maakt de eerst luchtfoto van [[Place de l'Etoile]].

.

* De V.S. richten [[Reservaten|indianenreservaten]] in. 

.

* ♣ [[Frederick Law Olmsted]] en [[Calvert Vaux]] krijgen de opdracht voor Central Park in New York. De aanleg stimuleert de parkaanleg in de V.S. Olmsted werd de belangrijkste landschapsarchitect en ontwerpt openbare en privé-landgoederen.

.

.

=== 1859 ===
[[Bestand:Slaves_ruvuma.jpg|thumb|550px|1859. In een Brussels zolderkamertje, op de hoek van de Arenberg- en de Bergstraat in het pension Au Prince Belge schrijft [[Eduard Douwes Dekker|Edward Douwes Dekker]], bekend als [[Multatuli]] een antikoloniaal pamflet dat de slavenhandel aanklaagt: [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]]. Wat Multatuli niet weet, is dat terwijl hij dit schrijf, de laatste Afrikaanse slaven aan boord gaan voor hun oversteek waarbij ze alles verliezen: hun naam, hun familie, hun hut, hun land, hun waardigheid. Ze verliezen alles behalve hun kleur. [[Zora Neale Hurston]] interviewde in [[1927]] de laatste overlevende van die slavenhandel. Nooit eerder deed iemand dat. Slavenhandelaars en hun tegenstanders haalden met hun opinies de geschiedenisboeken, de stem van de slaaf zelf bleef onbeschreven. Hurston zou dit veranderen door de intussen 86-jarige [[Cudjo Lewis]] (zijn Afrikaanse naam was [[Oluale Kossola]]) aan het woord te laten. Toen hij negentien was nam de beruchte slavenhandelaar, de koning van [[Dahomey (kolonie)|Dahomey]] hem gevangen. Vrouwen met [[Machete (wapen)|machetes]] onthoofdden de ouderlingen van zijn dorp. Bij de [[barracoons]] op het strand keuren witte mannen 'de waar' en selecteren ze 116 slaven om met de Clotilda-cargo de overtocht te maken. Zonder kleren, zonder ruimte, bijna zonder drinkwater dobberen ze in zeventig dagen naar Amerika. 'De zee gromde als duizend beesten in de bush.' Hij gaat aan land in [[Alabama]]. Bijna zes jaar werkt hij op [[plantages]], grote stukken landbouwgrond waar de natuur, net zoals de slaaf is gemanipuleerd, onderdrukt, gesnoeid en bespoten. Hij laadt en lost hij schepen, tot de [[Amerikaanse burgeroorlog]] de slavernij afschaft. [[Zora Neale Hurston]] titelde haar boek ''Barracoon Oluale Kossola, overlevende van het laatste slavenschip.'' Geen uitgever wou het publiceren. Het duurde tot 2018 vooraleer het postuum verscheen. In het Nederlands kennen we het dankzij een vertaling van [[Robert Dorsman]].]]

.

[https://literairecanon.be/nl/werken/media-havelaar '''♠ BEELDMATERIAAL MULTATULI'''].

.

* Een cholera-epidemie

.

* Rond Antwerpen komt een [[Stelling van Antwerpen|fortengordel]], de citadel volstaat niet meer. 

.

* De [[Evolutietheorie]] van [[Charles Darwin]] verschijnt en wekt opschudding omdat ze de verlichtingsideeën en de maakbaarheid van de wereld (impliciet) in vraag stelt. Het positivisme van [[Auguste Comte]] die twee jaar geleden overleed, deed dit al eerder.

.

* Het verval van het [[Osmaanse rijk]] laat de aanleg van het [[Suezkanaal]] toe. De werken duren een decennium. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:First Snow Minnesota Robert Koehler.jpg|'First Snow Minnesota' van Robert Koehler, ca. 1895
Bestand:UncleTomsCabinCover.jpg|De negerhut van oom Tom.
Bestand:Beecher-Stowe_3.jpg|Harriet Beecher Stowe.
Bestand:Portret_van_de_schrijver_Multatuli_(cropped).jpg|Multatuli is Latijn voor 'ik heb veel gedragen.'
File:Sint-Petrus-en-Pauluskerk_10004.jpg|Achter het koor van de [[Sint-Petrus-en-Pauluskerk (Oostende)|Sint-Petrus-en-Pauluskerk]] is een het praalgraf van [[Louise Marie van Orléans]] te vinden.
File:Bois-du-Luc CM14JPG.jpg|Koning [[Leopold I van België|Leopold I]] bezoekt Bois-du-Luc.
File:Bois-du-Luc 05.JPG|Bois-du-Luc, woonkazernes.
File:Bois-du-Luc CM2JPG.jpg|Bois-du-Luc, heden.
File:The foundry in Bois-du-Luc (DSCF7889).jpg|Bois-du-Luc, de gieterij.
File:Courbet_LAtelier_du_peintre.jpg|Het atelier van Courbet in 1855 - Musée d'Orsay, Parijs.
File:Maison_de_Victor_Hugo_en_exil_à_Bruxelles.JPG|Huis de Duif, Grote Markt Brussel.
File:Jean-Fran%C3%A7ois_Millet_(II)_002.jpg|Arenleessters uit 1857 van [[Jean-François Millet]].
Bestand:Michael_thonet,_sedia,_1836-40.JPG|[[Bopparder stoel]].
Bestand:Thonet-modell_4KJ.jpg|In 1859 maakt Thonet [[stoel nr. 14]].
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg|Henri Dunant sticht het Rode Kruis
Bestand:Henry_Dunant.jpg|Henri Dunant
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg|Mannelijke club als stichters?
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg|De slag bij Solferino
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg|Florence Nightingale
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg|Een Russische sponsor
Bestand:Edith_Cavell.jpg|Edith Cavel
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg|Mary Borden
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg|Zwitserse vlag
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg|Rode kruisvlag, sinds 1859
File:Flag of the Red Crescent.svg|Rode halve maan, sinds 1876, Islam
File:Red Lion with Sun.svg|Rode leeuw met zon, 1929-1979, Perzië
Bestand:Red_Star_of_David.svg|Rode Davidster, 1949, Israël
Bestand:Flag_of_the_Red_Crystal.svg|Rood kristal, 2007, Godsdienstneutraal
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig in de negentiende eeuw ==
.

=== 1860 ===

.

* Het kanaal Kortrijk-Bossuit maakt een verbinding tussen de Leie en de Schelde via een soutterin. Zo ontsluit het steenkoolbekken zich voor Kortrijk. Door de afschaffing van de tollen en octrooirechten kunnen zich nu waar dan ook fabrieken vestigen. Stadsmuren en -poorten verdwijnen omdat ze geen functie meer hebben.

.

* Zowel de architectuur als het landschapsontwerp in Amerika zijn beïnvloed door de Victoriaanse stijl. Amerikaanse families ontwerpen zomerhuizen, versierd met accessoires en cultiveren gazons voor buitenactiviteiten.

.

* De uitbouw van Belgische, panoptische [[Edouard_Ducpétiaux]] [[Gevangenis|gevangenissen]].

.

* [[Centrale gevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] van [[Multatuli]] veroordeelt het kolonialisme.

.

* [[Jacob Burckhardt]] publiceert [[''Die Kultur der Renaissance in Italien'']].

.

;Kijken
Het [[pissoir]] doet in 1843 Parijs zijn intrede. Deze sanitaire nieuwigheid moet een gedragsverandering met zich meebrengen. Tot nu toe is het gebruikelijk dat mannen schaamteloos hun penis ontbloten om te urineren in de publieke ruimte en als honden tegen straatmuren aanplassen. Het pissoir voert de urine ondergronds af, introduceert een nieuw soort schaamte en maakt van de straat een sociale ruimte. In de jaren tachtig zou in de drukke straten de 'Alexandrine' verschijnen, een pissoir voor meerdere gebruikers.

&lt;gallery&gt;
File:Charles_Marville,_Urinoir_en_fonte_à_2_stalles_avec_écran,_Chaussée_de_la_Muette,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir in Parijs 1865.
File:Charles_Marville,_Urinoir_à_1_stalle_fonte_et_maçonnerie,_Faubourg_Saint-Martin,_ca._1865.jpg|Individueel pissoir 1865.
File:Charles Hoguet Pariser Straßenszene mit Plakatsäule 1860.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs, 1860.
File:Charles Marville, Urinoir à 1 stalle avec écran élevé, Square des Batignolles, ca. 1865.jpg|'Colonnes Rambuteau' Parijs 1865.
File:Charles Marville, Urinoir en ardoise à 3 stalles, Chaussée du Maine, ca. 1865.jpg|Parijs 1865.
File:Vespasienne Arago.JPG|Vespasienne Arago, de nog bestaande pissoir in Parijs.
File:Berlin Cafe Achteck BusB.jpg|Berlijn, 1896.
File:Berlin Cafe Achteck.jpg|Cafe Achteck, Berlijn, mannen- en vrouwentoiletten.
File:Krul Public toilet singel krul.JPG|Amsterdam 'Plaskrul'.
File:Urinoir, Deventer (O) 1923.jpg|Brick pissoir, Deventer, Arnhem, 1923.
File:Hütteldorf Pissoir.JPG|Pissoir 1936.
File:Stockholm urinal.jpg|Stockholm.
File:Lisboa (P), 2011, Urinol. (5925305117).jpg|Lissabon.
File:Historic cast-iron urinal at Colyford station - geograph.org.uk - 1285291.jpg|Colyford station, Engeland.
File:Cast iron urinal Melbourne.jpg|Melbourne.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1861 ===
.

* [[Pandreitje]] vernieuwd als gevangenis.

.

* ♣ Burgeroorlog in de V.S. Van 1861-1865 onderbreekt deze oorlog de opgang van de tuinbouw door de 'verfraaiing van tuinen en versiering van terreinen' te verbieden.

.

* ♣ Pieter Bortier legt in de eerste volkstuinen aan in Gistel. De bekendste organisatie die in België volkstuinen oprichtte was het [[Werk van den Akker en den Haard]], later De Vlaamse Volkstuin en nu Tuinhier. 

.

* Brandweerpionier en -commandant [https://en.wikipedia.org/wiki/James_Braidwood_(firefighter) James Braidwood] komt in Londen om het leven op 22 juni in een instortend pakhuis aan de [[Theems]], onder de [[Tower Bridge]]. Zijn begrafenisstoet was 2,5 kilometer lang. [https://en.wikipedia.org/wiki/Eyre_Massey_Shaw Eyre Massey Shaw] volgt hem op. Er volgt een uitbreiding van het aantal kazernes, er komen stoomspuiten en [[Telegrafie|telegrafische]] communicatie; [[Charles Dickens]] publiceert [[Grote verwachtingen]].

.

* In Wenen vinden gelijkgezinde architecten elkaar in het Künstlerhaus en imponeren met hun bouwwerken (net als in Parijs) het proletariaat: het oorlogsministerie, het politiekantoor, de kazernes, het justitiepaleis in renaissance, een neogotisch stadhuis... En net als in Parijs verleiden hun gebouwen de burgerij: een keizerlijk archief, een bibliotheek, een kunst- en natuurhistorisch museum, galeries, het Hofburgtheater in voege barok en de opera, de universiteit in Italiaanse renaissance... In de aanloop naar de wereldtentoonstelling van 1873 zal de bouwwoede in Wenen alleen maar toenemen, een bouwkoorts die de bevolkingsexplosie van de stad niet kan bijhouden.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=Dca4WyDQk4c 1862] ===
.

* De [[gevangenis van Gent]], beter gekend als de Nieuwe Wandeling in werking.

.

* De Amerikaanse [[filantroop]] [[George Peabody]] bouwt armenhuizen.

.

* In 1860 maakte Thonet [[schommelstoel nr. 1]]. Die is nu op de [[International Exhibition (1862)|Londense wereldtentoonstelling]] geëxposeerd. Na zijn fabriek in Koritschan opent Thonet fabrieken in [[Bistritz]] (1861), [[Groß-Ugrócz]] [1865) en [[Wsetin]] (1868) en stelde 6.000 arbeiders te werk die 4.000 stukken (stoelen, tafels, bedden, bloembakken, kapstokken en tennisrackets...) per dag maakten. Rond elke fabriek bouwt hij een stadje om arbeidskrachten aan te trekken.

.

* ♣ De [[Homestead Act]] van [[Abraham Lincoln]] biedt een sociaal-economisch alternatief voor de [[slavernij]]. Elk gezinshoofd krijgt het recht op ongeveer 65 hectare grond in het Westen als hij die grond vijf jaar lang bebouwt. Veel gezinnen uit het Oosten gaan op het aanbod in... en verkopen de eigendom aan speculanten.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=h0xBGFAy9EE 1863] ===
[[Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg|thumb|550px|Le déjeuner sur l'herbe van [[Édouard Manet]] is geschilderd in het [[Bois de Boulogne]] en te zien [[Musée d'Orsay]]. Het overlijden van de vader van Manet in 1862 zorgt dat die niet langer opdrachtgevers nodig heeft om financieel rond te komen. In 1863 duikt zijn schandalig schilderij op in de [[Salon des Refusés]]. De [[picknick]] van een broer van Manet en zijn zwager [[Ferdinand Leenhoff]]) en de naakten [[Victorine Meurent]] en [[Alexandrine Meley]] (de latere echtgenote van [[Émile Zola]]) is in zijn compositie een verwijzing naar Rafaëls ''Het Oordeel van Paris'' en het ''Pastoraal Concert'' van [[Titiaan]]. Tip: [[Le Déjeuner sur l'herbe (film)|Le Déjeuner sur l'herbe]]'' is ook een film van [[Jean Renoir]] uit 1959.]]

.

* De [[gevangenis van Dendermonde]] in werking.

.

* De ontsluiting van de Schelde stimuleert de Antwerpse economie en handel.

.

* [[Edouard Manet]] schildert [[Déjeuner sur l'herbe|Le Déjeuner sur l'Herbe]].

.

=== 1864 ===
[[Bestand:Smithsonian_Institution_-_Portrait_of_Felix_Nadar_(1820-1910),_Photographer_and_Aeronautical_Scientist_(pd).jpg|thumb|550px|♣ 
[[Charles Baudelaire]] neemt op 24 april 1864 de benen naar België, zijn failliete uitgever achterna. [[Les fleurs du mal]] brachten beiden succes noch erkenning. Zijn uitgever Poulet-Malassis vestigt zich in de Mercelisstraat in [[Elsene]] en houdt het hoofd boven water met de publicatie van erotica. Baudelaire die nooit centen genoeg heeft en onafgebroken leent, verblijft in het verdwenen [[Hôtel du Grand Miroir]] in de Bergstraat 26 in de schaduw van [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] en op tweeduizend stappen van de [[Sint-Hubertusgalerijen]]. Het is zijn dagelijkse uitstapje, het Park van Brussel haalt hij niet. Baudelaire noemt Sint-Goedele een 'historische encyclopedie' omwille van haar combinatie aan bouwstijlen. Zijn eerste weken in Brussel zijn formidabel. Hij doet zich met zijn vrienden tegoed aan exclusieve spijzen zoals een omeletje met hazenbloed en champignons. Vijf maanden na zijn aankomst in de Belgische hoofdstad staat Baudelaire aan de [[Kruidtuin (Brussel)|Kruidtuin]]. Die vormt op 26 september het decor van een ballonvaart van [[Felix Nadar]] met zijn ballon de [[Géant]]. Nadar gebruikt dranghekkens om het publiek op afstand te houden, wat leidt tot de spottende benaming van de '[[nadarafsluiting]]'. Nadar kan er niet om lachen en schrijft een brief naar de Belgische vorst die samen met Baudelaire bij het spektakel aanwezig is. Baudelaire had veel zin in de vlucht, maar kan omwille van het gewicht niet mee. Nadar en de koning blijken elkaar te kennen en het vermoeden rijst dat ze logebroeders zijn. Op de vraag van Leopold of Nadar tegen de monarchie is, antwoordt hij met 'En uzelf, Sire?' Vragen stellen aan de koning hoort niet, en het antwoord blijft uit. Nadars poging om Baudelaire aan de vorst voor te stellen mislukt. Baudelaire weert ze af omdat hij er 'niet op gekleed was'. En misschien omdat Baudelaire Leopold I ''een klein Duits heersertje'' noemde. Nadar vertrok zonder vorst en zonder dichter en landde in de buurt van [[Ieper]] en reisde met de trein terug naar [[Brussel (stad)|Brussel]].]]

.

* [[Jules Verne]] publiceert [[Naar het middelpunt der aarde]].

.

* ♣ Jan Ignaas de Beucker (1827-1906) sticht in de taverne Le Globe op het Koningsplein in Brussel de 'Leeraarskring tot volmaaktere Boomteeltkunde in België'. De Beucker is bestuurder van het Kruidkundig Genootschap in Antwerpen, hofbouwkundige en leerkracht, bloemist en zadenkoopman.  

.

* ♣ In Duitsland richt de arts en pedagoog Daniel Gottlob Moritz Schreber een volkstuinvereniging op om 'de bevolking op te voeden' en 'de volksgezondheid te verbeteren'. Volkstuinen hebben een sociale roeping en verdedigden de bestaande sociale orde: ze stelden de arbeiders in staat hun achterbuurt te ontvluchten, houden hen weg van de cabarets en stimuleren gezinsactiviteiten in deze groene zones. In sommige steden verschijnen de eerste urinoirs om de stad proper te houden.

.

.

[[Bestand:Leopold_ii_garter_knight.jpg|thumb|right|550px|De dertig jarige [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt zijn vader op in 1865 en regeert tot zijn dood in 1909.]]

=== 1865 ===
[[Bestand:Lewis_Carroll_(British,_Daresbury,_Cheshire_1832–1898_Guildford).jpg|thumb|550px|♣ 1865 Alice in Wonderland verschijnt. [[Alice Liddell]] (1852-1934) is de muze van [[Lewis Carroll]] (pseudoniem van Charles Dodgson) bij het bedenken van dit verhaal. Dodgson is een wiskundedocent in Oxford en ontmoet de veel jongere Alice Liddell in 1856. In datzelfde jaar fotografeert hij haar samen met haar twee zussen. Het leeftijdsverschil staat de vriendschap niet in de weg. Dodgson onderhoudt met Alice een levendige correspondentie en 's zomers gaan ze picknicken tijdens boottochtjes. In 1862 - het kind is dan tien - vertelt Dodgson tijdens zo'n boottocht een verhaal dat hij later uitschrijft als ''Alice's Adventures Under Ground'', een titel die bijna woordelijk lijkt op ''[[Alice's Adventures in Wonderland]]''. Als de publicatie verschijnt is het contact tussen Dodgson en de meisjes al twee jaar verbroken. Wellicht heeft dat te maken met Charles Dodgsons hobby. Behalve landschappen, skeletten en speelgoed portretteert hij graag naakte kinderen. Ouders geven hem toestemming, niettemin vindt de moeder van Alice het beter om de contacten te stoppen.  Edward Steichen selecteerde eén foto's van Alice is werd door  en opgenomen in de wereldberoemde tentoonstelling The Family of Man. In 1872 maken de drie zussen hun [[grand tour]] en in 1880 huwt Alice Liddell, krijgt drie zoons van wie de twee oudsten sneuvelen in de Eerste Wereldoorlog. Op deze foto uit 1558 is Alice verkleed in een bedelaarster. Was Carol een pedofiel of een psycholoog? Biografen zijn het oneens wat de al dan niet pedofiele status van Lewis Carol betreft. Het woord is pas na zijn dood uitgevonden en het biografisch oordeel schuift heen en weer. Sommigen spreken over ‘delicate handelingen’ waar anderen ‘plagerijen’ en de ‘liefdevolle herinneringen’ gebruiken. Vast staat dat de kamer van Carol vol speelgoed, puzzels en spelletjes staat, zijn schetsboeken tonen poserende meisjes met opgetrokken rok. Hij vraagt Alice om een haarlok en hij houdt van treinreizen vol kinderen. Zijn dagboek verhaalt dat hij vanaf 1877 jaarlijks een zomervakantie houdt in [[Eastbourne]]. Die zomer voelt hij aantrekking tot een coquette vijfjarige die na een ‘experimenteel bezoek’ niets anders doet dan huilen. Omdat het contact op niets uitdraait, troost hij zichzelf met een meisje dat ‘na een kennismaking van een paar minuten’ op zijn knie zit. Dodgson overtuigt zichzelf dat ‘de liefde van een kind’ even vluchtig is als ‘gehechtheid’. Net zoals voor alle Victorianen ziet hij de vluchtige kindertijd als een aparte tijdsfase van onschuld en naïviteit. In die dagen ontstaat in de hogere klasse echter een nieuwe leeftijdsfase waar Dodgson en de zijnen geen weet van hebben: de [[puberteit]]. Meisjes als Alice, uit de hogere middenklasse, ontdekken dat ze een paar jaar vrij zijn om zichzelf te zijn voor hun familie hen op de markt uithuwelijkt. Net zoals na de Middeleeuwen de kindertijd ontstond, ontstaat nu de puberteit. Zie P. ARIES.]]

.

* Een cholera-epidemie maakt 43.000 doden in het land, dat zijn er negen per duizend Belgen. In Europa gaat het om 1 miljoen slachtoffers.

.

* [[Leopold I van België|Leopold I]] overlijdt, [[Leopold II van België|Leopold II]] volgt hem op.

.

* ♣ De Vlamingen J.I. de Beucker en H.J. van Hulle spreken tijdens een tuintentoonstelling het Nederlandse publiek toe en getuigen van een matige missiedrang om hun snoeiwijze en de leifruitcultuur bij 'de Hollander, in alles langzaam maar zeker' te introduceren. Boomkwekers in Amsterdam (Galesloot), in Heemstede, Dalfsen en Boskoop zijn enthousiast.

.

* ♣ De moord op [[Abraham Lincoln|Lincoln]] aan het einde van de [[Amerikaanse burgeroorlog]] zet [[Walt Whitman]] (1819-1892) aan tot een lofdicht met tuinseringen en een vallende ster als metafoor voor het vroegtijdige overlijden van de geliefde president. 'Toen de seringen voor het laatst in de voortuin bloeiden, / En de grote ster vroeg in de avond aan de westelijke hemel viel, / Treurde ik, en treuren zal ik elke nieuwe lente. / Immer terugkerende lente, je brengt me steeds de drie-eenheid, / Van seringen, bloeiend ieder jaar, vallende sterren in het westen, / En gedachten aan hem die ik liefheb.'   

.

* In New York vervangt een professioneel [[Brandweerkorps|beroepsbrandweerkorps]] van 300 man de vrijwilligers. Steden die zich geconfronteerd zien met grote branden, richten nadien vaak kwaliteitsvolle korpsen op met degelijk materiaal. Belangrijke ontwikkelingen in de brandweergeschiedenis zijn de komst van de [[brandweerauto]], de Eerste en de Tweede Wereldoorlog.

.

.

=== 1866 ===
.

* Het Brits Parlement richt de [[London Fire Brigade|Metropolitan Fire Brigade]] op.

.

* [[Alfred Nobel]] (Stockholm) vindt het [[dynamiet]] uit. 

.

* De ergste [[cholera]]-epidemie aller tijden teistert België en eist 46.000 doden. De 'blauwe dood' zorgt ervoor dat de kermis in Antwerpen uitgesteld of afgelast is.

.

.

=== 1867 ===
.

[[Bestand:Manet_-_Blick_auf_die_Weltausstellung_von_1867.jpg|thumb|550px|♣ Zicht op l'Exposition universelle de Paris van 1867 door de vijfendertig jarige [[Édouard Manet]].]]

* [[Karl Marx]] publiceert [[Das Kapital]].

.

* [[Pruisen]] richt de Noord-Duitse confederatie op.

.

* Het [[Strafwetboek]] vult het Napoleontische [[Wetboek van strafvordering]] aan als basis van het strafrecht.

.

* In Engeland verdubbelt de [[Reform Bill]] het electoraat* De aanleg van het Suezkanaal maakt het netwerk van bunkerhavens rendabel: stoomschepen vullen hun brandstof en het lot van de zeilschepen is beslist.

.

* [[Charles Baudelaire]] overlijdt in Parijs. Hij is midden de veertig.

.

* [[Pierre Michaux]] presenteert zijn Michauline of de [[hoge bi]] op de [[Wereldtentoonstelling van 1867|wereldtentoonstelling van Parijs]].

.

[[Bestand:Bruxelles. Palais de Justice LCCN2017659130.jpg|thumb|right|550px|Het Justitiepaleis in Brussel in 1890. De werken beginnen in 1866 - na de dood van Leopold I - en in 1867 maken de bewoners van de wijk Bovendael en de Marolle plaats voor de werken. Hun verhuis loodst hen naar de voet van de heuvel, waar de Marolle tot op heden ligt. Althans dat is wat de tegenstanders van de koning en de kranten als gerucht verspreiden. De waarheid is subtieler: het Justitiepaleis is gerealiseerd in de onteigende tuin van prins de Mérode, een kloosterdomein en een honderdtal omwonenden die een nieuwe woning kregen in Ukkel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOHAN OP DE BEEK. ''Leopold II. Het hele verhaal'', Horizon, Antwerpen, 2020, p. 178-179.&lt;/ref&gt; Tegenwoordig spreekt de buitenlandse toeristische informatie liever over de Breughelwijk dan over de Marolle. Een achtergestelde wijk trekt weinig toeristen aan. De boosheid die in de jaren achttien-zestig ontstaat, krijgt mee voeding door de kostprijs van het gebouw (het koste zesmaal meer dan de oorspronkelijke begroting) dat bovendien erg avant-gardistisch overkomt. Het bezorgt [[Joseph Poelaert]] de spotnaam de &quot;schieven architekt&quot;, een ondubbelzinnig scheldwoord in het Marols. Het gebouw, het grootste ter wereld op dat moment is groter dan het de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome, staat op een symbolische plaats: op de vroegere galgenberg waar de beul misdadigers opknoopte. Het feit dat het paleis neerkijkt op de oude volkse Marollewijk maakt deze 'ode aan de rechtstaat' tot het symbool van de [[klassenjustitie]]. Hitler was er weg van. Inmiddels verbindt een lift hoog en laag, elite met volk. De wortels van de politie (rijkswacht, gendarmerie) in België, gaan terug op de Franse tijd vanaf 1796 als militaire politiemacht. In Nederland richt koning Willem I in 1814 de Marechaussee op als militaire structuur.]]

.

=== 1868 ===
.

* Eerste vakbondsbijeenkomst in [[Manchester]]: het [[Trade Union Congress]].

.

* Start van de aanleg van de Centrale Laan in Brussel. Later gaat die als de Anspachlaan door het leven, genoemd naar burgemeester Jules Anspach (1829-1879). Deze verkeersader komt er als antwoord op de overwelving van de Zenne tussen 1868 en 1871.

. 

.

=== 1869 ===
[[Bestand:Spoorweg1869.png|thumb|550px|♣ De Belgische staatsinspanning om de fruitboomsnoei en het tuinieren onder het volk te bevorderen, is grenzeloos. Op zondag kunnen de duizenden liefhebbers kosteloos boomsnoeicursussen volgen. Tuinmannen die hiervoor de trein nemen, genieten vijftig procent korting op hun kaartje en de intrede van de goedkope treinabonnementen doen arbeiders tijdens de week massaal pendelen. Op de spoorweg tussen Brussel en Leuven plant men in 1869 om langs beide zijden leihagen te plaatsen. Het project sterft een stille dood, in tegenstelling tot het idee van [[Joseph Kervyn de Lettenhove]]. De revolutie en de arbeidsonlusten van 1848 waren het resultaat van plattelandsvlucht en stadsverloedering, epidemieën en sociaal onrecht. Twintig jaar later, op 21 april 1869 stelt de katholieke parlementair de Lettenhove een plan van aanpak voor. Goedkope werkmanstreinen die het proletariaat laten pendelen tussen hun thuisbasis op het platteland en de stedelijke fabrieken of de koolmijnen, kunnen dit soort revoluties vermijden. Na de koninklijke goedkeuring (8 september) kan [[Alexandre Jamar]], de liberale minister van Openbare Werken aan de slag. Het systeem burgert geleidelijk in tot het zo evident is dat sommige plattelandsdorpen er overdag verlaten bijliggen. De gemiddelde proletarische pendelaar reist vele uren per dag. De overbevolkte konvooien zijn vies, bespuugd en vol rochel als een stinkend, vulgair en promiscue schouwtoneel. Vlamingen die in Henegouwen werken, leggen de langste afstanden af. Sommigen vertrekken voor drie uur 's morgens en zijn 's avonds laat thuis. En toch werkt het systeem. De socialistische [[Emile Vandervelde]] citeert een schrijnwerker uit [[Terhulpen]] die dagelijks naar Brussel pendelt. Zijn reis duurt uren en is uitputtend. Niettemin verkiest deze man de betere betaling en zijn plattelandswoning. De tuin die hij er huurt voor 150 frank per jaar is onvervangbaar. Zijn tuin biedt hem gezonde lucht en prima grond om er aardappelen en tarwe te telen. Een voorwaarde voor de werkmanstrein is dat er voldoende infrastructuur is. Acht jaar na de eerst treinrit heeft België 559 kilometer spoorwegen in staatsexploitatie. In 1860 telt het land meer dan 3.000 kilometer spoor, waarvan de staat er achthonderd beheert, de rest is in privéhanden. Het dichtbevolkte België krijgt zo het dichtste spoorwegennet ter wereld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RENAAT DE DEYGERE. ''Wel en wee van de werkmanstreinen.'' In: ''Knack Historia. De wondere historie van de trein,'' oktober 2021, p. 66-72.&lt;/ref&gt; De afbeelding komt uit ''Tijdschrift Boomteeltkunde'' van de in de vijf jaar eerder opgerichte ''Leeraarskring tot volmaaktere Boomteelkunde in België''.]]

.

* [[Hulpgevangenis van Leuven]] in werking.

.

* [[Parijs]] is na vijftien jaar bouwwoede onder de leiding van baron [[Haussmann]] bankroet. Boekhouders brengen Haussmann ten val.

.

* De populaire [[Leopold II van België|Leopold II]] bezoekt [[Ekeren]] in de provincie Antwerpen. Vier jaar later zal hij er een standbeeld krijgen. Van de wanpraktijken in Congo is nog geen sprake.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Michael_Thonet.jpg|[[Michael Thonet]].
Bestand:Michael thonet, sedia a dondolo modello 1, disegno del 1860, esemplare del 1900 ca.jpg|[[Schommelstoel_nr._1|Schommelstoel nummer 1]]
File:Gevangene_met_.jpg|Gevangenen mogen geen enkel contact hebben met elkaar, ook niet tijdens de wandeling.
File:Railroad1860.png|Spoorweg, 1860.
File:Maria_Hendrika_of_Belgium,_Winterhalter.jpg|[[Marie Henriëtte van Oostenrijk]], tweede koningin der Belgen, omstreeks 1865.
File:Cicatrices_de_flagellation_sur_un_esclave.jpg|Een Mississippi-slaaf, 1863.
File:The_Funeral_MET_DT1931.jpg|[[De begrafenis]] - [[Édouard Manet]] Dit schilderij stelt waarschijnlijk de begrafenis van Baudelaire voor in 1867 op het [[Cimetière du Montparnasse]].
Gustave_Courbet_033.jpg|[[Gustave Courbet]] schildert Vincent van Gogh.
Bestand:Standbeeld_van_Leopold_II.jpg|Leopold II in Ekeren.
&lt;/gallery&gt;

;De Nadar galerij
&lt;gallery widths=&quot;116&quot; heights=&quot;155&quot;&gt;
Félix Nadar 1820-1910 portraits Makhail Bakounine.jpg|[[Michael Bakoenin]]
Charles Baudelaire.jpg|[[Charles Baudelaire]]
Nadar 1.jpg|[[Sarah Bernhardt]]
Georges Clemenceau Nadar.jpg|[[Georges Clemenceau]]
Camille Corot-Nadar corrected.jpg|[[Camille Corot]]
Gustave Courbet.jpg|[[Gustave Courbet]]
Félix Nadar 1820-1910 portraits Eugène Delacroix.jpg|[[Eugène Delacroix]]
Paul Gustave Dore by Felix Nadar 1855-1859.jpg|[[Gustave Doré]] (1859)
Alexandre Dumas Nadar.jpg|[[Alexandre Dumas, père]]
Franz Liszt by Nadar, March 1886.png|[[Franz Liszt]]
Jean-FrancoisMillet(Nadar).jpg|[[Jean-François Millet]]
Gerard de nerval.jpg|[[Gérard de Nerval]]
George Sand by Nadar, 1864.jpg|[[George Sand]] (1864)
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig in de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Otto von Bismarck at his desk.jpg|thumb|550px|De ''IJzeren Kanselier'' [[Otto von Bismarck]].]]

''' België slaagt er in neutraal te blijven tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871. Sinds de onafhankelijkheid van 1830 is het land neutraal en sinds 1839 en het verdrag van de XXIV artikelen is die neutraliteit verplicht. Samen met de grootmachten als garanten houdt België er een niet te verwaarlozen leger op na, althans in getalssterkte: honderdduizend man op vredesvoet, Frankrijk telt er 200.000, de Duitse vorstendommen 400.000. Dat in 1870 het grondgebied niet geschonden raakt, komt omdat Frankrijk noch Duitsland plannen hebben voor een opmars door België. De oorlog van 1870 versterkt dus het valse neutraliteitsgevoel en doet de politici niet focussen op internationale incidenten. De binnenlandse agenda kent in deze dagen vier spanningsvelden: dat van de stad versus het platteland, dat van de katholieken tegenover de antiklerikalen, het spanningsveld Vlaanderen-Wallonië en dat van arbeid en kapitaal. Die spanningen komen tot uiting in de industrialisatie, de schoolstrijd, het stemrecht en de taaleisen. Het door elkaar heen lopen van deze spanningsvelden, geeft België op een merkwaardige wijze stabiliteit. Als in 1904 de Duitse aanvalsplannen om door België te trekken bij een aanval op Frankrijk, uitlekken, dringen koning en legerleiding aan op meer militaire slagkracht en aandacht voor defensie. Een decennium later blijkt het too little en too late.'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=0DhbgJJ_M1s&amp;t=1032s '''BEELDFRAGMENT FRANS-DUITSE OORLOG'''] 

Tijdens het bekijken van het bovenstaande beantwoord je vragen zoals: Wie is Napoleon III? Welke technologische innovaties leiden het Pruisische leger in 1870 naar de overwinning? Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de [[Frans-Duitse oorlog]]? Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor en nadelen hebben de beide systemen? Waar werd de eenheid van Duitsland ondertekend en waarom.

.

.

=== 1870 ===
[[Bestand:15th-amendment-celebration-1870.jpg|thumb|550px|De Reconstructie of de wederopbouw is een periode van 1865 tot 1877 in de V.S. na de Burgeroorlog (1861–1865). Toen het noorden het zuiden overwon, kon het dit zuiden beschouwen als een vreemde natie. Dat dit niet gebeurde is te danken aan de Reconstruction. De Reconstructiewetten verdelen de zuidelijke staten in bezettingszones om de afschaffing van de slavernij te waarborgen. President Lincoln was pro en kreeg een kogel door het hoofd. Zijn opvolger deelde zijn standpunt en dat leidde tot spanningen met het Congres. President Ulysses S. Grant, de held uit de burgeroorlog en Rutherford B. Hayes waren Congresgezind. In 1877 verlaten de bezettingstroepen het zuiden waardoor de gelijkheid tussen blank en zwart verdwijnt en - hoewel in strijd met de grondwet - installeren de Jim Crow-wetten een segregatie van blank en zwart die tot de tweede helft van de twintigste eeuw aanhoudt.]]

.

* [[Charles Dickens]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=N9dB9BZWDBU FILM]'''

.

* [[Frans-Duitse oorlog]], de jonge Duitse natie bezet Parijs, ter vernedering van de Fransen. Hier ontstaat de [[revanche|revanchegedachte]]. Frankrijk wil wraak, dat zal hen in 1914 overhaast doen deelnemen aan de oorlog.

.

* Vanaf nu is ingevroren verscheping mogelijk. Dit zorgt voor een wereldwijde export van vlees.

.

* ♣ De geneesheer en botanicus [[Emile Vander Meersch]] (1840-1889) zet de landschappelijke eenheidsworst in Vlaanderen en de florale verschraling op de agenda. Oost-Vlaanderen is sinds de industrialisering een botanische woestijn. 

.

.
 
 
 '''Het land dat te laat kwam'''
 
 Om het stadshygiëneprobleem tegemoet te komen legt [[New York (stad)|New York]] in de zeventiger jaren zwembaden aan in de [[East River]] en in de [[Hudson (rivier)|Hudson]] voor de meest behoeftigen. Die mogen er enkel [[schoolslag]] zwemmen omdat deze zwemstijl de 'rotzooi opzij duwt' en niet doet opspatten. [[Duitsland]], in de literatuur bekend als het land dat te laat kwam, industrialiseert volop na [[1870]] maar kent de trend van het baden al sinds de jaren 1860. Het pas verenigde Duitsland industrialiseert nu zo gezwind het niet de tijd heeft zich te modelleren naar het [[Panopticum|panoptisme]]. Onder leiding van [[Otto von Bismarck]] blijft de feodaal agrarische machtspiramide het machtsmodel. Begin negentiende eeuw is de regio één van de armste in Europa. In [[1830]] woont tachtig procent van de bevolking landelijk, in 1895 is dit twintig procent. [[Berlijn]] telt in [[1848]] geen half miljoen inwoners. In 1914 is het een wereldstad. In 1861 werken 50.000 Duitsers in de machinebouw, in 1900 is dit een twaalfvoud. In de chemie vertwintigvoudigt het aantal arbeiders. De kolenproductie loopt van 1875 tot 1900 op van 34 tot 150 miljoen ton. De [[Frans-Duitse oorlog]] levert het land een buit die het bankwezen doet bloeien en het keizerrijk de evenknie van Engeland maakt. Aan de vooravond van 1914 overtreft de Duitse productie de Engelse. Het absolute gezag van de Pruisische koning-keizer en de rijkskanselier als topambtenaar beperken partijpolitieke invloeden en militariseren de maatschappij. Militaire termen doen hun intrede in het bedrijfsleven: investeringscampagnes, strategische visie, resultaatsanalyse. [[Max Weber]] ziet dit als jonge man met gemengde gevoelens tegemoet en is er de kroniekschrijver van. 
 
 '''Machtspiramide'''
 
 In de Weberiaanse machtspiramide hebben gezag en controle een andere aard dan in het panopticum van [[Jeremy Bentham]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RICHARD SENNETT. ''De cultuur van het nieuwe kapitalisme.'' Meulenhof, Amsterdam, 2007.&lt;/ref&gt; Hoe hoger in de hiërarchie, hoe minder mensen iets te zeggen hebben. Hoe dieper, hoe machtelozer, met helemaal onderaan de [[kerker]], de [[lijfstraf]] en de [[repressie]]. Als in een legerstructuur krijgt in het laat negentiende-eeuwse Duitsland iedereen een vaste plaats en bij elke plaats hoort een taakomschrijving.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het Franse en het Engelse nationale eenwordingsproces resulteert in de negentiende eeuw in een fundamenteel andere staat dan Duitsland. Het Pruisische leger is het efficiëntste leger ter wereld, dankzij haar strakke hiërarchie. Terwijl veel Europese legers officierenposities verkopen, ongeacht hun kwaliteit, en soldaten slecht opleiden, regelt Pruisen de zaken goed.&lt;/ref&gt; In de piramide functioneer je door enkel te doen wat je is voorgeschreven. In het liberale model van [[Adam Smith]] ben je succesvol door meer te doen dan verwacht. Het militaire model straft als je je boekje te buiten gaat. De communicatie in het panoptisch model is rechtstreeks, in een piramide veranderen bevelen naarmate ze afdalen: het bevel van de generaal, past de staf aan en vertaalt het bevel in praktische uitvoeringbesluiten. Op het slagveld proberen sergeants, korporaals en soldaten er op hun beurt iets zinnigs van te maken. Allen gehoorzamen én interpreteren. Hoe groter het leger, hoe meer interpretatie.
 

.

=== 1871 ===
.

* De [[Frans-Duitse Oorlog]] wijst uit dat het Duitse geschut zeven kilometer ver schiet en dat de spoorwegen vanaf nu een rol in de oorlogsvoering spelen. De [[fortengordel Antwerpen|fortengordel van Antwerpen]] volstaat niet meer.

.

* ♣ [[Wilhelm I]] transformeert als eerste [[keizer]] van het nieuwe Duitse Rijk de provinciestad Berlijn tot een hoofdstedelijke metropool. De stad kende tussen het einde van de Napoleontische oorlogen en het midden van de jaren veertig een verdubbeling van de bevolking tot 400.000. De stad biedt onderdak aan het parlement, de Reichstag, trekt militairen en machtigen aan. In hun kielzog komt hun gevolg en de opportunisten. Tussen 1871 en 1890 verdubbelt de Berlijnse bevolking tot 1.6 miljoen mensen. Het merendeel onder hen is huurder. De uitdijende stad levert speculanten en grootgrondbezitters woekerwinsten op. Op de terreinen die ze verkopen komen mondaine buurten en goedkoop gebouwde en te duur verhuurde stadsappartementen. In de omliggende dorpen die de stad (voorlopig) niet opslokt blijven de huizen bescheiden, de kerken middeleeuws en de mentaliteit agrarisch. De tijd lijkt er stil te staan. Berlijn transformeert naar een stad van militaire opwinding, een intellectueel centrum en culturele verfijning. De tienduizenden militairen dragen tijdens en na de dienst hun uniform ten teken van goede smaak. De Friedrich-Wilhelm universiteit spuugt intellectuelen. Schopenhauer, Hegel, Marx en Engels studeren er. Vanaf 1888 bestuurt Friedrich Wilhelm II het rijk vanuit een barok paleis aan de Spree-oever. Zijn hofarchitect ontwerpt en bouwt tussen 1897 en 1904 het driehoekige Kaiser Friedrich museum. Duizenden hovelingen, projectontwikkelaars, bureaucraten, economen, administrateurs, ingenieurs, kunstenaars en bankbedienden doen het land draaien als een geoliede machine, tot de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. Tot eind 1918 blijft het aantal inwoners van Berlijn stabiel, daarna gaat het opnieuw razendsnel: van 1,6 miljoen in 1918 tot vier miljoen eind jaren twintig. Er komt een tweede stadsuitbreiding met kanalen, wegen en parken. Siemens voorziet in de spoorlijnen met elektrische installaties. De [[Potsdamer Platz]] is hét stadsplein, de place to be en het drukste verkeersknooppunt van Europa. Het snelle en ironische Berlijnse [[staccato]]-dialect is er de weerspiegeling van: druk, vol file, lawaai en razernij. Geen wonder dat hier de eerste verkeerslichten komen. Het theater van [[Bertolt Brecht|Bertholt Brecht]] en [[Kurt Weill]], de dansmeisjes en de jazzclubs - in 1939 beschreven door [[Christopher Isherwood]] in ''Goodbye tot Berlin'' - geven de gouden jaren van de [[Weimarrepubliek]] vorm terwijl [[Fritz Lang]] met Metropolis waarschuwt voor de moderniteit. Bemiddelde Berlijners  willen weg van de Berlijnse drukte en verzengende zomerse hitte. Ze permitteren zich een vakantiehuis op het platteland terwijl een verlichte grootgrondbezitter zoals Otto Wollank de Eerste Wereldoorlog niet te boven komt zonder delen van zijn vierduizend morgen land te verkavelen, te verhuren of te verkopen. Eén morgen is zoveel land als een man met een os in een voormiddag ploegen kan – pakweg een kwart hectare. Om zich financieel staande te houden deelt Wollank zijn landgoed Gross Glienicke bij de Wannsee, op minder dan een uur autorijden vanuit Potsdam of Berlijn, op in goedgekozen percelen waarbij elke eigenaar of huurder zicht heeft op het meer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Wollank koopt het terrein in het grensgewest Brandenburg in 1890. Advertenties prezen het aan als erg vruchtbaar waardoor Wollank bleef inzetten op de agrarische productie. Hij  legt een wijngaard aan, bouwt een stoommaalmolen, introduceert meststoffen en verdelgingsmiddelen. Er komt een steenfabriek voor de extra huizen, een crèche, later een kleuter- en een lagere school. Dankzij de pasteurisatie in zijn melkproductie verkoopt melk aan een Berlijnse winkelketen.&lt;/ref&gt; In het voorjaar van 1927 zijn in Berlijn betaalbare schaalmodellen van buitenhuizen te zien op een beurs. Ze aanpasbaar naar wens: het soort verwarming (de Alexanders kiezen een open haard die met een buizenstelsel het hele huis verwarmt), de elektriciteit, de isolatie, het aantal slaapkamers, de muurkasten, nissen voor de boeken, uitklapbare bedden en tafels, de keuken- en tuininrichting... alles is bespreekbaar. De familie Alexander kiezen een zalmkleurige zoldering, een aanbouw voor de chauffeur en kamers met uitzicht op het indrukwekkend kabbelende meer aan het tuineinde. Hun perceel is zachte zandkleigrond van dertig breed en tweehonderd diep. De afmetingen garanderen beheersing en privacy. Na een eerste inspectie van dokter Alfred Alexander en zijn gezin met hun open Mercedes volgen de vergunningen, het bestek, de tekeningen. Het ruimen en het effenen van het terrein en de bouwwerken volgen elkaar in een strak tempo op. Het boomkappen, het uitdunnen van de struiken en het weghalen van de vlezige wijnstokken duurt een week. Een oude eik, twee pijnbomen en een wilg blijven. Daarna illustreren houten paaltjes en de koord de huisomtrek. Verderop komt de beerput. De sleuf en de kelder krijgen een cementen en bakstenen fundering. Daarna volgen horizontale balken en de vierkante vertikalen, de kapspanten, het binnen-geraamte met de deur- en raamopeningen, de nissen en de zolderbalken. In 1927 zijn de Alexanders het eerste Joodse gezin in het dorp. Voor ze hun tuin en huis binnengaan, houden bij poort en voordeur een gebed. Aan de poort van het erf en aan de linkerdeurpost timmeren ze metalen kokers met een Hebreeuws perkament. De beschermende tekst uit [[Deuteronomium]] schenkt het huis en haar tuin regen voor het koren, de most, de olie en het gras op het veld. Zo kunnen ze groeten en vee kweken, eten en zich verzadigen zonder de verlokking van andere goden. Voor wie zich aan deze zonde overgeeft, sluiten de hemelpoorten zich waarop de regen en de opbrengsten wegblijven. Van buiten lijkt het huis bescheiden, gering van omvang en gaat het op in de omgeving. Wie er binnenkomt verwondert zich over de ruimte. Het eenvoudige leven in het weekendhuis bestaat uit slapen, eten en zwemmen in tegenstelling tot het altijd bezige Berlijn. Hun weekendhuis is met zijn tuin de anti-these van de Berlijnse moderniteit. Hout versus steen, compacte laagbouw van de  ontspanningsplek versus de volumineuze hoogbouw van hun statige huis, soberheid versus luxe, het uitzicht op de natuur versus cultuur, het rustieke meer versus de fontein, de zandweg versus de boulevard. Het frisse water versus de verzengende hoofdstedelijke hitte. Einde jaren twintig is Alfred hoofd van de Berlijnse orde der geneesheren. Onder zijn patiënten en kennissen: de natuurkundige nobelprijswinnaar [[James Franck]], acteurs [[Paul Wegener (acteur)|Paul Wegener]], [[Walter Hasenclever]] en de fotografe [[Lotte Jacobi]]. In acht jaar tijd komen er vijfentwintig Joodse gezinnen in de buurt wonen of logeren. Het gezinshoofd is bedrijfsleider, professor, rechter, bankdirecteurs, arts, tandarts of apotheker, accountant of advocaat, zanger of componisten, acteurs of filmster, er is zelfs een ijshockeyspeler. [[Albert Einstein]] en zijn vrouw genieten ook een weekendhuisje in de buurt en verderop heeft de schilder [[Max Liebermann]] heeft een stenen villa aan de Wannsee, net zoals de architect [[Erich Mendelsohn]]. Deze beau monde is goed voor een kwart van de dorpsbevolking. De oorspronkelijke dorpelingen zien het met lede ogen hoe deze vreemde kolonisten met hun auto’s, hun dure kleren en weekendfeestjes het landgoed inpalmen. Alfred slaat aan het tuinieren en graaft een langwerpig lapje zachte grond uit. Na het omspitten harken strooit hij in de bedden zaad: bonen, komkommer, sla en tomaat. Ernaast komt een rij asperges en pronkbonen. Hier, te midden van zijn groenten, zijn gieters en schoffels brengt Alfred zijn ochtenden door en bouwt hij een orangerie van twaalf meter diep met glazen tuimelramen op een fundering, met een haard en een schoorsteen. De orangerie is groter dan zijn weekendhuis. Aan de zoldering van de veranda hangt hij een klok die het middageten aankondigt. Bij de helling komt er een pomphuis met sproei installatie, een hok voor tuinstoelen en de boot en de fietsen, er komen terrassen, een keien pad, een tennisbaan, een parkeerplek, een houten conciergehuis, een kamer voor de dienstmeid (in het huis) en een garage. Met zijn wijde overhemd en zijn traditioneel Duitse [[lederhose]] noemt hij zichzelf samen met vele andere Joden een prima Duitser, een ‘aanvaarde’ Jood. Zijn medaille voor moed uit de Eerste Wereldoorlog is er het bewijs van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Eén op drie van de honderdduizend Joodse soldaten verdiende een onderscheiding tijdens WOI.&lt;/ref&gt; En de eerste Duitse grondwet uit 1871 is er de garantie van.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Pruisen en Hannover erkennen Joden sinds 1812 en 1842.&lt;/ref&gt; Sinds 1871 en 1918 zijn Joden en de Duitsers gelijk. 

.

* In [[New York (stad)|New York]] opent [[George Huntington Hartford]] het eerste [[grootwarenhuis]] met een knalrode gevel en een kassier in een Chinese pagode. Als distributiesysteem is dit vergelijkbaar met wat [[Michael Thonet]] zal doen in de meubelmakerij, de lopende band van [[Henry Ford]] in de auto-industrie en de [[prefab]]-steden van Abraham, Alfred en Bill Levitt.

.

* De [[jezuïetenorde]] ontslaat [[Daens (film)|Daens]].

.

.

=== 1872 ===
[[Bestand:Plattegrond van Artis (1872) van P.H. Witkamp 01.jpg|thumb|550px|♣ Sinds haar oprichting in 1838 is Artis alleen toegankelijk voor de leden van het genootschap. Niet-leden bezoeken vanaf 1852 in de septembermaand de tuin voor een kwartje. In de jaren zeventig openen de deuren voor het brede publiek. De zoo heeft centen nodig, wil een aquarium en vraagt Amsterdam middelen. De stad stemt in op voorwaarde dat de tuin open is voor iedereen.]]

[[Bestand:Berthe_Morisot,_Le_berceau_(The_Cradle),_1872.jpg|thumb|550px|[[Berthe Morisot]], een bekende Franse impressioniste schildert 'De wieg' met een mijmerende moeder. Het is te zien in [[Musée d'Orsay]] in Parijs.]]

.

* [[Karl Marx]] en Engels in [[Den Haag]]

.

* In dit decennium vragen wetsdienaars om een politie bevoegd over België en gespecialiseerd in misdrijven en bewijs verzamelen. Het duurt tot 1919 voor het idee werkelijkheid is.

.

* Geboorte [[Johan Huizinga]]

.

* ♣ In [[Bernissart]] komt in het pomphuis een [[stoommachine van Newcomen]] (nu is dit de Geologische Tuin). 

.

* In de lente ontmoet de oplichter-ontdekkingsreiziger [[Henry Morton Stanley]] die eigenlijk John Rowlands heet, de zoekgeraakte dokter [[David Livingstone]] waar al jarenlang niets meer van vernomen was.

.

* ♣ Zonder veel richtlijnen of fondsen richt het congres [[Yellowstone National Park|Yellowstone]] in de [[Rocky Mountains]] op als het eerste nationale park en sticht de [[Harvard-universiteit|Harvard Universiteit]] het [[Arnold Arboretum]]. Theodore Roosevelt (president van 1901-1907) - een hartstochtelijk jager op groot wild – inzet hiervoor toont hoe 'wildernis' een beladen begrip is. De achttiende eeuw omschrijft haar als ruig en afschrikwekkend, eind negentiende eeuw is ze fascinerend en harmonieus. Nadat houtkap, nederzettingen en ontginningen de wildernis en de (wilde) indianen hebben getemd, ontstaat de herwaardering ervoor. De schrijver [[Henry David Thoreau]] (1817–1862) en de dominee en amateurbioloog William J. Long zijn er de pioniers van en een blijvende inspiratie voor natuurbeschermers. De zinsnede ‘In wildness [is] the preservation of the world’ vat hun gedachtengoed samen. Contact met de bestaansbronnen brengt zintuigelijk, psychisch en spiritueel welzijn. Het kamp van Roosevelt - republikeinen, overtuigd van de blanke superioriteit - geniet van een natuur vol avontuur, een toneeldecor waartegen de darwiniaanse competitie op leven en dood zich zonder mededogen afspeelt. Dieren zijn 'machines made of meat', zoals [[William S. Burroughs I|William S. Burroughs]] het formuleert. En dat tot ongenoegen van William Long en zijn de aanhangers. Die zien het wilde als een mystieke 'openluchtkapel' die contact met het transcendente mogelijk maakt. Longs boek 'Zonder geweer op jacht' is een doorn in het oog van Roosevelt. Hij noemt hen 'nature fakers', een bewoording die bleef hangen. Het is natuurliefde als these en als antithese. Hun polemiek kent begin twintigste eeuw een hoogtepunt, het spanningsveld blijft tot op heden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; TON LEMAIRE. ''Onder dieren. Voor een diervriendelijker wereld'', Ambo|Anthos, Amsterdam, 2017, p. 35-46.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Wie van de Kortijkse Broeltorens naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk wandelt, passeert de Guido Gezellestraat die uitgeeft op een groenperk met een Gezelles buste. Tegenwoordig krijgt het priesterbeeld bij momenten een groet van grapjassen die hem een studentikoos petje of een rode neus opzetten. Zijn het verwijzingen naar zijn homo-erotische verhoudingen en het daarbij horende machtsspel met zijn favoriete leerlingen uit zijn Roeselaarse periode in het klein seminarie tussen 1854 en 1860? In Kortrijk niets van dat. Gezelle is er onderpastoor met een eigen biechtstoel. Hij woont van 1872 tot kort voor zijn dood in de buurt van deze kerk. In deze dagen verdient een textielarbeider ongeveer tien frank per week en kost een uitvaart in deze kerk - een uitvaart 5de klas met gelezen mis - 14,50 frank. De Kortrijkse elite, aan de andere zijde van het sociale spectrum die zich een uitvaart eerste klas permitteert, dokt bijna 500 frank of meer met een exclusieve ceremonie in een barok decor als wederdienst. De middelklasse kiest tussen een uitvaart tweede klas (287,15 frank), derde klas (87,15 frank) of vierde klas (44,34 frank).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JULIEN VERMEULEN. ''Gezelle in context: taal, macht en identiteit.'' Guido Gezellekring, Kortrijk, 2021, p. 348.&lt;/ref&gt; 

.

.

=== 1873 ===
[[Bestand:QWERTY_1878.png|thumb|550px|De naaimachinefabrikant [[Remington Rand|Remington]] neemt in 1873 de schrijfmachine in productie met een [[AZERTY]] toetsenbord. De machine is toptechnologie, het klavier is een staaltje contraproductieve anti-technologie bedoeld om het schrijven van de typistes te vertragen omdat de machines blokkeren bij te snel tikken. Als de technische mankementen verdwijnen in de jaren dertig, is het letterbord zo ingeburgerd en zijn de belangen van de miljoenen typistes, hun lesgevers en de producenten zo gevestigd, dat een efficiënter toetsenbord er niet komt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JARED DIAMOND, vertaald door Conny Sykora. ''Zwaarden, paarden en ziektekiemen. Waarom Europeanen en Aziaten de wereld domineren'', Het Spectrum, Utrecht, 2000, p. 244.&lt;/ref&gt;]]

.

* ♣ MEE BEZIG // In de maand dat de [[Wereldtentoonstelling van 1873|Wereldtentoonstelling in Wenen]], de vijfde inmiddels plaatsvindt en Japan als opkomende industrie-natie haar tuinmotieven in Europa introduceert, crasht de Weense beurs. De stad kent een rampzalig jaar met een nieuw crisistype . Waar crisissen tot dan toe vooral de onderlaag treffen door het mislukken van de oogst of het uitbreken van besmettelijke ziektes, treft dit type de rijke, speculerende bourgeoisie. Het is de eerste crisis van de industriële revolutie en zadelt de middenklasse op met een identiteitscrisis die haar adellijke ambitie doet intomen. Het sociale vraagstuk en de eisen van de arbeiders zijn niet langer te negeren. Er komt aandacht voor arbeidsomstandigheden, de personeelsinbreng en de toegang tot kunst. Aandacht en nobele gedachten. [[Hier past een tekstje over Art Nouveau en haar collega's uit andere landen. ]] De Wiener Werkstätte zal hier vele jaren later een antwoord op formuleren door de bourgeoisie een eigen esthetiek te verschaffen en de werkomstandigheden aan te pakken (we zijn dan in de tijd van Taylor; zie verder). Het eerste nummer van Ver Sacrum zet de toon: 'Wij kennen geen onderscheid tussen (…) kunst voor de rijken en kunst voor de armen.' De [[Grote Depressie (1873-1896)|Beurskrach in Wenen]] luidt het begin in van een depressie die duurt tot 1896. Deze crisis wordt gezien als de eerste crisis van de 'rijken'. Crisissen van de armen (hongersnoden) zoals we die kennen jaren 1848 zijn zo goed als voorbij. Alhoewel, even na de beurscrash treft een zware choleraepidemie de arbeidersklasse. 

.

* In Engeland is de helft van alle grond in het bezit van 2250 personen door opheffing van kleine boerderijen en de omheining van woeste of gemene gronden ([[enclosure|enclosures]]). Aristocratische grondbezitters en het parlement stimuleren deze beweging tot ééngemaakte percelen via ruil, samenvoeging en afkoop. De grootste verliezer is de landarbeider die geen aanspraak meer maakt op zijn huis, tuin noch gemene gronden. De nieuwe percelen zijn omheind om duidelijk te maken dat de traditionele rechten niet meer gelden.  

.

* De theateropvoering van [[Emile Zola|Emile Zola's]] [[Thérèse Raquin]] is geen succes: tien opvoeringen, het is nog te vroeg voor het naturalisme in het theater. De aanval van Zola op het romantische theater wordt ervaren als een schandaal en choquant. 

.

.

=== 1874 ===
.

* [[Otto Lilienthal]] ontwerpt het eerste zweefvliegtuig.

.


* ♣ Frederick Law Olmsted maakt een plan voor de inrichting van het terrein van het Amerikaanse Capitool in Washington, D.C. met oprijlanen, paden, bomen, fonteinen en terrassen.

.

.

=== [https://www.youtube.com/watch?v=z0glOYQBlSA 1875] ===
[[Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg|thumb|550px|Frederick Winslow Taylor.]]

[[Bestand:Paris_Opera_full_frontal_architecture,_May_2009.jpg|thumb|550px|Architecturale patisserie.]]

[[Bestand:G._Caillebotte_-_L'Yerres,_pluie.jpg|thumb|550px|♣ 1875 [[Gustave Caillebotte]] schildert [[L'Yerres, pluie|De Yerres, regen]], een smalle rivier met bomen bij lichte regen. Caillebotte is een kunstenaar die achteloos voorbijgelopen schoonheid in beeld brengt.]]

.

* De [[Opéra Garnier]] (architect [[Charles Garnier (architect)|Charles Garnier]]), een stedelijke slagroomtaart is na vijftien jaar bouwwerk (eindelijk) klaar. De Frans-Duitse oorlog van 1870 strooide roet in het eten van de bouwwerken. Dit is de kers op de taart van [[Georges-Eugène Haussmann|Haussmanns]] urbanisatie. De kostprijs bedraagt vier tot vijf keer deze van de Eiffeltoren. Tot in 1989 is dit de grootste Europese opera (11.000 m², breedte: 125 meter, lengte 173 meter, hoogte 73,6 meter met plaat voor meer dan 2000 toeschouwers en 450 artiesten).

.

* De première van [[Danse macabre]] van [[Camille Saint-Saëns]] kondigt het [[Fin de Siecle]] aan.

.

* [[Frederic Winslow Taylor]] (°1856 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1915) een Amerikaans ingenieur en de grondlegger van de wetenschappelijke bedrijfsorganisatie breekt na een handicap en een oogziekte met zijn rechtenstudie en wordt fabrieksarbeider in de Midvale Steel Compagny waar hij carrière maakt. Hij stelt vast dat de arbeiders minder presteren dan hun vermogen. De stijgende productiviteit die hij wil creëren moet ten goede komen aan de arbeiders en de werkgever, anders werkt het systeem niet. Het [[Taylorisme]] kreeg een slechte bijklank door het louter focussen op de verhoging van de productiviteit, bovendien waren zowel werkgevers en syndicaten tegen het principe. Het Taylorisme kenmerkt zich door vijf principes: 1. Overleg tussen werkgever en werknemer (systematische verbeteringen en technische vernieuwingen zijn dan mogelijk); 2. Het werk wordt in verschillende handelingen opgesplitst en gemeten in tijd) (arbeidsanalyse); 3. Voor elke taak de geschikte man; 4. Een systeem van premies en harde sancties; 5. Rust opnemen is noodzakelijk.

.

.

=== 1876 ===
.

* In Parijs strijden vrouwen voor stemrecht.

.

* [[Gevangenis van Ieper]] in werking.

.

* [[Alexander Graham Bell]] demonstreert de telefoon.

.

* Uitvinding van de [[verbrandingsmotor]] door [[Nikolaus Otto]].

.

* ♣ De Tuinbouwhal van de Wereldtentoonstelling in Philadelphia stelt exotische planten en tuinontwerpen tentoon aan miljoenen bezoekers.

.

.

=== 1877 ===
[[Bestand:Gustave Caillebotte - Paris Street; Rainy Day - Google Art Project.jpg|thumb|550px|1877 [[Gustave Caillebotte]] schildert zijn [[Rue de Paris, temps de pluie]] en toont de stadsrenovatie van Haussmann en hoe de metropool [[vervreemding|vervreemdend]] werkt.]]

.

* Oprichting van de Vlaamse Socialistische Arbeiderspartij, acht jaar voor het ontstaan van de [[Belgische Werkliedenpartij]].

.

* Oprichting [[leger des heils]] in [[Londen]].

.

* Creatie van Het [[Luchtspoor]], een viaduct door het centrum van [[Rotterdam]] naar België. Het is de enige spoorlijn in Nederland die dwars door een historische binnenstad loopt.

.

* ♣ Priester-dichter-leerkracht [[Leonard Lodewijk De Bo|Leonard-Lodewijk De Bo]] (1826-1885) een bekend West-Vlaams lexicograaf beklaagt met zijn gedicht 'De Wandalen in Vlaanderen' het verdwijnen van de Vlaamse flora.

.

.

=== [[Iguanodon bernissartensis-beenderlagen|1878]] ===

.

* Eerste machinale dakpan in Kortrijk.

.

* In een steenkoolmijn in [[Bernissart]] (de Fosse Sainte-Barbe) vinden  werkers skeletten van de [[Iguanodon]]. De volledige vondst is wereldtop. De skeletten zijn te bezichtigen in het [[Museum voor Natuurwetenschappen |Museum voor Natuurwetenschappen]].

.

* Tijdens een debat om kinderarbeid in de mijnen onder de twaalf jaar te verbieden, vindt de katholiek [[Charles Woeste]] het een Belgische eretitel, dat dit het enige Europese land is dat vrouwen- en kinderarbeid niet bij wet regelt in naam van de individuele vrijheid.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;KAREL VAN ISACKER. ''Mijn land in de kering 1830-1980. Deel 1, 1830-1914'', De Nederlandsche boekhandel, Antwerpen, 1978, p. 79-80.&lt;/ref&gt;

.

* W. Atlee Burpee &amp; Co. in Philadelphia opgericht, later het grootste postorderbedrijf voor zaden ter wereld.

.

.

=== 1879 ===
[[Bestand:JoanOfArcLarge.jpeg|thumb|550 px|♣ Na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 kent de symboliek van Jeanne d'Arc's in Frankrijk een revival. In haar geboortestreek Lotharingen schetst haar streekgenoot Jules Bastien-Lepage de maagd van Orleans vanaf 1875. Zijn schetsen monden in 1879 uit in een levensgroot portret in haar ouderlijke achtertuin. De schilder toont hoe Jeanne in 1424 een goddelijke oproep krijgt: de omvergeworpen stoel achter het spinnewiel, de opgesprongen Jeanne, de natte rand van haar jurk, haar spoor door de dauw van het onkruid terwijl de bijna doorzichtige heiligen Michael, Margaretha en Catherine op de achtergrond haar besluit afwachten. Het schilderij is 2,5 meter hoog en hangt in het Metropolitan Museum of Art, New York.]]

.

* In noord-Spanje, in [[Altamira (grot)|Altamira]] is er een toevallige ontdekking de prehistorische schilderijen. Nooit eerder hebben archeologen dit gezien. Velen concluderen dat het een kunstenaarsgrap is. Begin twintigste eeuw erkent de wetenschap de afbeeldingen als paleolitisch, daterend zo'n 16.000 jaar terug. 

.

* In de Barakken, een gehucht in [[Menen]] is er een volksopstand tegen de hoge voedselprijzen.

.

* [[Vincent van Gogh]] begint zijn proef als lekenprediker tussen mijnwerkers in Petit-Wasmes in de [[Borinage]] van [[Henegouwen]]. De armoede maakt hem depressief en tekent zijn verdere leven. Het 'koortsige, vermoeide en uitgemergelde' uiterlijk van de mijnwerkers treft hem, zo schrijft hij naar zijn broer [[Theo van Gogh (kunsthandelaar)|Theo]]. De mijnwerkersgezichten zijn 'uitgehold' en 'verouderd'. Om zijn solidariteit te betonen daalt hij in een schacht af, in de Charbonnage de Marcasse. Niettemin blijft hij, ook na het verplegen van de slachtoffers van een gasontploffing, een buitenstaander.

.

* [[Werner von Siemens]] bouwt de eerste elektrische spoorweg.

.

* [[Thomas Edison]] vindt de [[gloeilamp]] uit. 

.

* De ontdekking van zilvervoorraden in [[Aspen (plaats)|Aspen]] in [[Colorado (staat)|Colorado]] doet de twee houten barakken uitgroeien tot een stad. In een decennium tijd komen er straten, trams, watervoorziening, gaslicht, banken, een gevangenis, een hotel, een opera...

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Caillebotte_Rabotteurs_1875.jpg|Caillebotte, Rabotteurs uit 1875.
Bestand:David Livingstone by Thomas Annan.jpg|[[David Livingstone]]
Bestand:Henry_Morton_Stanley_1.jpg|[[Henry Morton Stanley]]
File:CFP Bismarck (1).jpg|Bismarck.
File:Saintsaens.jpg|[[Camille Saint-Saëns]].
File:Monument_Charles_Woeste_901.jpg|In [[Elsene]] staat een monument voor [[Charles Woeste]].
File:Panic_of_1873_bank_run.jpg|Bankrun op de Fourth National Bank in New York in 1873.
File:Börsenkatastrophe_Wien_1873.jpg|Beurskrach Wenen, 9 mei 1873. Illustratie uit ''Leipzig'', 21 juni 1873.
File:Pierre-Auguste_Renoir_023.jpg|[[Pierre-Auguste Renoir]] schildert [[De loge]].
File:Binnenrotte_1910.jpg|Het [[Luchtspoor]] is een spoorviaduct van 2,2 kilometer in de Spoorlijn Breda - Rotterdam door centrum Rotterdam.
File:Iguanodon.png|Tweevoetige eind-19e-eeuwse reconstructie van I. Bernissartensis.
File:Vincent_van_Gogh_-_Wasmes_-_Maison_du_boulanger_Denis_-_Angle_Rue_du_petit-Wasmes_et_Rue_Wilson-002.JPG|Huis waar van Gogh verbleef in [[Wasmes]] op een boogscheut van le [[Grand Hornu]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

= FASE DRIE: 1890-1914 =

[[Bestand:Menlo Park Laboratory.JPG|thumb|550px&quot;|In 1891 kwam de toen 28-jarige Henry Ford bij Edisons Illuminating Company werken. Een gerucht gaat dat Ford bezig is met auto-ontwerp en door Edison -die met de vuist op tafel slaat - aanmoedigt een autofabriek te starten.]]

'''De derde fase van de Industriële Revolutie laat zich niet eenvoudig begrenzen. Hier gaat het om paradigmatische ontwikkelingen met voorgeschiedenissen die samenvloeien en de samenleving gaan sturen. Wilhelm II is buitenmatig geïnteresseerd in landbouwmodernisering. Hij verordent dat boerderijen hun melk moeten pasteuriseren om het mond-en-klauwzeer te bannen. Vanaf de jaren 1890 geeft het rubber uit Afrika fietsen en auto's een comfortable ligging. Het vliegtuig en de film doen hun intrede. Elektriciteit laat zich voelen in het openbaar vervoer met de elektrische tram en in de openbare verlichting van grote steden. Karel Van de Poele (1846-1892) was uitvinder van de elektrische tram en concurrent van Thomas Edison. Van de Poele vraagt vanaf 1881 patenten voor elektrische uitvindingen aan, zo'n 444 in totaal. Hier gaat een periode van experiment aan vooraf. Op Kerstmis 1875 laat hij een elektrisch lampje branden en zo is hij sneller dan [[Thomas Edison|Thomas Alva Edison]]. In 1877 stort hij zich professioneel op de ontwikkeling van elektriciteit en een jaar later is hij Amerikaans staatburger. In juli 1879 demonstreert hij zijn verbeterde booglamplicht met de verlichting van het Adam Forepaugh's Circus. In 'The Detroit News' van 20 maart 1880 verschijnt een bijdrage over zijn licht. Hij sticht in 1881 de Van de Poele Electric Light Company, vervaardigt dynamo's en generatoren en concurreert met Edison in de zoektocht naar het te commercialiseren elektrisch licht. In die dagen verlichten welgestelden hun woning met gas. Dat stinkt, vormt een gezondheidsrisico en zorgt voor roet. Veel uitvinders denken over elektriciteit als verlichting en voor de aandrijving van toestellen. Zo ook Van de Poele. Hij begrijpt dat een gloeilamp een vacuüm nodig heeft, zodat de gloeidraad niet verbrandt. Van de Poele kiest het procédé van de booglamp terwijl Edison de gloeilamp ontwikkelt. Edison zou het pleit winnen. Niettemin maakte Van de Poele gloeilampen. Van de Poele krijgt 243 patenten. Naast patenten op de elektrische trams en treinen nam hij er op spoorwegwissels, verlichting, generatoren, motoren, elektrische- en elektromagnetische pompen, kabelbaansystemen, batterijen, elektrische hamers en steenboren, remmen en mijnbouwmachines. In de steden doet de elektriciteit haar intrede voor de Wereldoorlog, in dorpen is het wachten. In het late interbellum komen ook daar de stofzuiger, de wasmachine en centrifuge, het elektrische strijkijzer, de koelkast en de handmixer op de markt. Voor veel gezinnen blijven ze buiten bereik.'''

.

== De tachtiger jaren van de negentiende eeuw ==
[[Bestand:Emile_Claus_(1849-1924)_De_oude_tuinman_-_La_Boverie_Luik_23-08-2018.jpg|thumb|550px| ♣ (...)]]

[[Bestand:The_Gardeners'_chronicle_-_a_weekly_illustrated_journal_of_horticulture_and_allied_subjects_(1881)_(14803858713).jpg|thumb|550px| ♣ De gewoonte om gras kort te houden gaat terug op de Franse tuin in Versailles en de Engelse landschapsparken. Voor het park [[Blenheim Palace]] zijn in de negentiende eeuw, vijftig arbeiders met een zeis zonder ophouden bezig. Omstreeks 1830 ontwerpt de Engelse [[Edwin Beard Budding]] een gepatenteerde kooimaaier. Die maakt het grasveld tot een gelijkmatig en snel te maaien gazon. Het populaire voetbal en cricket stimuleren het gladde gras- en [[speelveld]]. Zo zorgde de grasmaaier voor een sportieve innovatiegolf bij het [[tennis]], de [[rugby (balspel)|rugby]], [[croquet]]...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANK MALCOM, PAUL ROEHRIG &amp; BEN PRING. ''What To Do When Machines Do Everything'', 2017, p. 168.&lt;/ref&gt;]]

.

=== 1880 ===
.

* In [[Hoogstraten]] wordt kasteel [[Gelmelslot]] omgebouwd tot landbouwkolonie.

.

* Ontdekking van de cholera-bacterie. De theorie van de miasmen of besmettelijke dampen schuiven wetenschappers stilaan aan de kant.

.

* De V.S. is de aantrekkingspool voor een migratiegolf.

.

.

=== 1881 ===
{{Panorama|Panorama mesdag.PNG|1200px|Het [[panorama Mesdag]] is 14 meter hoog met een omtrek van 120 meter. [[Hendrik Willem Mesdag]] (de [[Haagse School (schilderkunst)|Haagse School]]), gespecialiseerd in zeezicht, voltooit dit vergezicht op de [[Noordzee]], de [[duinen]], [[Den Haag]] en [[Scheveningen]] in 1881.}}

.

* De [[Citadel van Antwerpen]] is volledig gesloopt.

.

* [[Billy the Kid]] gedood door [[Pat Garrett]].

.

* [[Jack the Ripper]] slaat toe.

.

* [[Emile Zola]] publiceert zijn bundel ''Le naturalisme au théâter'' en pleit voor een theater dat op het [[positivisme]] van Comte gebaseerd is. Hij stelt de geloofwaardigheid van het theater, de tijdsbeleving van het stuk en de plaatsbepaling van de acteurs in vraag. 

.

.

=== 1882 ===
.

* Elektrische verlichting in [[New York (stad)|New York]].

.

* [[Antoni Gaudi]] begint de [[Sagrada Família|Sagrada Familia]].

.

.

=== 1883 ===
.

* ♣ De American Seed Trade Association opgericht door een bezorgde groep zaaigoedhandelaars: zaaigoedtarieven, portkosten op postorderzaden en onrechtvaardige schadeclaims zitten hen dwars. ASTA is een van de oudste handelsorganisaties in de V.S.

.

* Aanvaring tussen zeilstoomschip &quot;Cimbria&quot; en het stoomschip &quot;Sultan&quot; bij [[Borkum]]: 437 opvarenden komen om.

.

* Ontploffing kruitfabriek [[Muiden]] verwoest meer dan honderd woningen.

.

* Een storm bij het Waddeneiland [[Borkum]] doodt 121 vissers.

.

* [[Alfred Packer]], een ex-militair en berggids uit de V.S. wordt schuldig bevonden aan [[kannibalisme]].

.

* Op 17 maart zijn er op de begrafenis van [[Karl Marx]] elf mensen present. Friedrich Engels spreekt hen toe: ‘Zijn naam en werk zullen de eeuwen doorstaan.’

.

* De [[cholera]]-epidemie die dit jaar uitbreekt duurt tot 1885.

.

* [[Robert Koch]] een Duits medicus ontdekt de verantwoordelijke bacil voor [[tuberculose]]. Tot nu toe - en dat zou tot in de twintigste eeuw duren - denkt het volksgeloof dat het om een erfelijke ziekte gaat. In tegenstelling tot [[cholera]] vindt men deze ziekte niet vuil of verderfelijk maar nobel en [[aristocratisch]] die de [[genialiteit]] of artistiek talent boven brengt. [[Frederic Chopin]] (1810-1849), [[John Keats]] (1795-1821) en [[Niccolò Paganini]] (1782-1840) (over)lijden er aan. In het [[Fin de Siècle]] is het de mode om TBC te faken: nauwe kledij en bleke gezichten moeten de ziekte illustreren of suggereren. Denk aan het werk van [[Toulouse-Lautrec]]. In deze dagen heet [[social distancing]] gewoon een [[cordon sanitaire]]. De [[Elite|elite]] en het gewone volk, de [[burgerij]] en het [[proletariaat]] houden huis in gescheiden omgevingen. Engeland spreekt men over 'the great unwashed.' Personeel en politie bewaken de afstand tussen de beide groepen. 

.

.

=== 1884 ===

.

* De buurtspoorwegen ontsluiten Bissegem, Gullegem, Moorsele, Ledegem en Dadizele. Arbeiders uit deze dorpen kunnen nu aan de slag in Kortrijk en Menen.

.

* ♣ Dominee [[Hilderic Friend]] (1852-1940) publiceert ''Flowers and Flower Lore'' over de negentiende-eeuwse geheime bloementaal. Een boeketje op de drempel van een Londens huis kan vrouwen tot opwinding of frustratie brengen. Geleverd door een anonieme koerier kan het boeket alle denkrichtingen uit. Om zot te worden. Waarom liggen de bloemen daar? Wie bestelde ze en welke betekenis dragen ze? Een [[Gardenia (geslacht)|Gardenia]] staat voor geheime liefde. Een [[Iris (godin)|Iris]] voor vriendschap en een Begonia waarschuwt: pas op. De vrouw pakt de bloemen op, snuift en determineert: [[Orchideeënfamilie|orchidee]], zinnia en [[gipskruid]]. Om zeker te zijn neemt ze het ensemble mee naar haar kamer en haalt haar boek van dominee Friend boven waarin ze de mysterieuze bloemensymboliek kan ontcijferen. Friends idee gaat terug op de brieven van [[Mary Wortley Montagu]] (1689-1762) die ze schreef aan haar vriend [[Alexander Pope]] tussen 1716 en 1718. Het bloemenboucet aan de voordeur in Londen, lijkt op een 'Turkse liefdesbrief'. Die vereist evenmin inkt of papier. Een tas volstaat. Elk voorwerp erin staan voor een woord of een zin: een parel, kruidnagel, een tulp of een roos, zeep en steenkool, een rietje...

.

* [[Gevangenis van Sint-Gillis]] in werking.

.

* Duitsland verwerft zijn eerste kolonies.

.

* [[Emile Zola]] schrijft [[Germinal (roman)]] als aanklacht tegen sociale wantoestanden.

.

.

=== 1885 ===
[[Bestand:Maison_du_Cygne_01.JPG|thumb|550px|In [[De Zwaan (Brussel)|dit huis]] op de Brusselse [[Grote Markt (Brussel)|grote markt]] wonen Karl Marx en [[Friedrich Engels]] bijeenkomsten bij van de [[Association Démocratique, ayant pour but l’union et la fraternité de tous les peuples]] en wordt in 1885 de [[Belgische Werklieden Partij]] opgericht. Op 26 september 1898 stelt het parket van Brussel een dossier samen 'De [[Brabançonne (volkslied)|Brabançonne]] uitgefloten door [[socialisten]] op de Grote Markt'. Een concert van de [[grenadiers]] is vanuit [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] onthaald op gefluit en het zingen van de [[Carmagnole]] en de [[Marseillaise]]. De eigenaar schreef een open brief aan de kranten geen socialistisch lokaal te zijn.]]

.

* De [[Belgische Werkliedenpartij]] (BWP) opgericht in het huis [[De Zwaan (Brussel)|De Zwaan]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt in Brussel]]. Marx vierde hier oudejaar 1847-1848, net voor hij Brussel werd uitgezet. Marx stierf twee jaar geleden, in maart 1883.

.

* [[Vincent van Gogh]] schildert [[de aardappeleters]]; [[Emile Claus]] schildert zijn 'Oude tuinman'.

.

* De Britse Koninklijke Commissie onderzoekt de huisvesting van de werkende klasse.

.

* De ontdekkingsreiziger sir [[Henry Hamilton Johnston]] beschrijft het fenomeen 'senicide'. De [[Sarden]] van [[Sardinië]] vinden het een heilige plicht dat de jongeren hun oude familieleden doden.

.

* In [[Le Châtelet |Le Châtelet]] repeteren de acteurs van [[Emile Zola]]a voor [[Germinal (roman)|Germinal]]. De [[Censuur (informatie)|censuur]] legt de repetities stil.

.

* Tijdens de Congo-conferentie verwerft Leopold II Congo. Het koloniewerk heeft mensen nodig om de christelijke zending te volbrengen, missieposten op ter richten, ziekenhuizen en scholen te stichten… Het is de eeuw van de dierentuinen. Die moeten de belangstelling voor het Afrikaanse binnenland opwekken en de koloniale boodschap uitdragen.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok '''♥ BEELDFRAGMENT KONGO EN LEOPOLD II''' (110 Min.).]

.

.

=== 1886: sociale wetgeving ontluikt ===
.

* Onlusten in [[Wallonië]] wegens sociale wantoestanden; de [[Burgerwacht]] maakt doden in [[Charleroi]]. Dit leidt ertoe dat op het einde van het jaar de eerste sociale wetten ontstaan. 'In België zette '1886' een en ander in beweging' schrijft [[Dries Claessens]] in zijn ''Een geschiedenis van sociaal werk''. De parlementaire onderzoekscommissie windt geen doekjes om het 'arbeidersprobleem' en wijst op de noodzaak aan structurele initiatieven: Arbeiders zullen niet langer met levensmiddelen betaald worden maar in baar geld. Wetten op de vrouwen- en kinderarbeid en de arbeidsongevallen volgen. Stadssanering, sociale huisvesting, waterzuivering en rioleringen moeten de cholera indijken en op het platteland functioneert het 'Veldwetboek' als een handleiding voor de ruimtelijke ordening. Inspiratie vinden de Belgische parlementairen bij [[Bismarckmonument|Bismarck]] in Duitsland en (zelfs) Leopold II spreekt:

.

{{Cquote|'''Door hare werkzaamheden voorgelicht, zal Mijne Regeering ontwerpen tot belangrijke hervormingen indienen... het werk van vrouwen en kinderen te regelen, - de misbruiken te beteugelen die zich voordoen in het betalen van 't werkloon,- het bouwen van behoorlijke werkmanswoningen te vergemakkelijken, - bij te dragen tot de uitbreiding van de inrichtingen van voorzorg, ondnerstand, verzekering en pensioen, en te trachten de verwoestingen te bestrijden, door dronkenschap en zedeloosheid aangesticht.'''|[[Leopold II van België|Leopold II]]}}

. 

Alles heeft zijn tijd nodig, in 1903 komt de [[Arbeidsongevallenwet|wet op de arbeidsongevallen]]. 

.

* In de Amsterdamse [[Jordaan (Amsterdam)|Jordaan]] vallen 25 doden bij de [[Palingoproer]].

.

* In Gent wordt de Antisocialistische Katoenwerkersbond opgericht.

.

* [[Vincent van Gogh]] (1853-1890) verhuist naar Frankrijk.

.

.

=== 1887 ===
[[Bestand:Max_Liebermann_Constantin_Meunier.jpg|thumb|550px| Op 4 maart van 1887 is er een [[grauwvuur|grauwvuurexplosie]] in de [[steenkoolmijn]] van La Boule in de [[Borinage]] die 120 mijnwerkers doodt. [[Constantin Meunier]] ziet hoe een moeder haar zoon herkent bij de doden. De tragiek maakt indruk. &quot;Het grauwvuur&quot; is er zijn expressie van. De originele plaaster bevindt zich in het [[Museum M|museum M Leuven]] (Nr. C/252), een bronzen versie in Brussel: KMS.]]

.

* België verbiedt het [[trucksysteem]] waarbij werkgevers hun arbeiders in natura (voedsel, kledij) betalen in plaats van in centen. Na de sociale onlusten (de burgerwacht maakt doden in [[Oostende]]) onderzoekt een ‘Commissie van de Arbeid’ de oorzaken. Dit onderzoek leidt – niet zonder moeite - tot de eerste, bescheiden, sociale wet op de bescherming van het loon: het verbod op lonen in natura, het verbod op de uitbetaling van lonen in herbergen en de subsidiëring van werkmanswoningen. Ook worden de eerste stappen richting sociaal overleg via de oprichting van nijverheids- en arbeidsraden genomen.

.

* In Antwerpen wordt tijdens de kermisdagen de fontein van [[Jef Lambeaux]] ingehuldigd op de plaats waar voorheen een vrijheidsboom stond die de Belgische onafhankelijkheid en de installatie van de democratie in herinnering brengt. De fontein toont de door [[Brabo]] verslagen reus Antigoon, een verhaal dat teruggaat op de vijftiende-eeuwse naamsverklaring van Antwerpen, beschreven door Willem van Berchem uit Nijmegen waarbij de Romein Silvius Brabo de toleisende reus Druwoen Antigoon verslaat, hem de hand afhakt en over het water werpt om het land tussen de Schelde en de Rijn, Brabant genaamd, vrij maakt. Vandaar: hand-werpen.

.

* [[Krupp (familie)|Alfred Krupp]] overlijdt. Hij is staalmagnaat (treinen en uitvinder van het naadloze wiel) en vooral wapenfabrikant (kanonnen met achterladers). Toen hij zijn familiebedrijf begon, telt het vijf werknemers. Bij zijn overlijden werken er 20.200 arbeiders.

.

* [[André Antoine]] (1858-1943) zet het [[Naturalisme|naturalistisch theater]] op de kaart. Als arbeider bij een gasbedrijf besluit hij na enkele spraakmakende amateur voorstellingen het Théatre Libre te leiden. Hij zal het in 1896 omdopen tot het Théatre Antoine. Antoine zal de geschiedenis ingaan omwille van zijn positivistisch idee, de mise-en-scène en de acteermodellen. Inspiratie vindt hij bij Denis Diderot en Victor Hugo. Voor Antoine is het natualistische drama gelijk gesteld met de dagelijkse rauwe realiteit: sociaal theater. De romantiek en de verbloemende verbeelding van de Verlichting, met glitter en praal schuift hij aan de kant ten voordele van verstand, logica, de confrontatie met de mistroostige werkelijkheid.

.

.

=== 1888 ===
.

* [[Jack the Ripper]] in Londen (de moorden van Whitechapel).

.

* In Duitsland start de regeerperiode van [[Wilhelm II van Duitsland|Willem II]].

.

* In [[Arles]] penseelt [[Vincent van Gogh]] zijn [[Caféterras bij nacht|Terrasse du café le soir]], Place du forum.

.

* De [[Geschiedenis van de fiets|fiets]] met luchtbanden en een ketting (zoals we die nu kennen) vervangt steeds meer de [[hoge bi]].

.

* De impressionistische beeldhouwer [[Auguste Rodin]] werkt [[De Burgers van Calais]] af op twaalf exemplaren: ze zijn onder meer te vinden in Calais, Parijs, Londen, Kopenhagen en Mariemont en New York. Het werk verwijst naar het elf maanden durende [[Beleg van Calais (1436)]] en de hongersnood die de stad tot overgave dwong. Zes prominenten willen hun leven aan de Engelse koning schenken als die de stad spaart. Met een hemd en een strop bieden ze [[Eduard III]] de stadssleutel. Hij spaarde hun leven.

.

.

=== 1889 ===
[[Bestand:Bismarck removing his helmet.gif|thumb|right|550px|[[Otto von Bismarck]] neemt zijn helm af.]]

.

* De burgerwacht neemt de Brusselse [[Nationale Schietbaan]] in gebruik.

.

* Een werfstaking in Londen leidt tot loonsverhogingen.

.

* [[Otto von Bismarck]] voert het staatspensioen in. [[Nieuw-Zeeland]] doet het al bijna twee decennia.

.

* ♣ Ook in Duitsland doet het fin de siècle zijn intrede. [[Theodor Fontane]] (1819–1898), een Duits dichter, roman- en balladenschrijver maakt de overgang van het realisme naar het symbolische naturalisme en schrijft een gedicht over een stervende landheer die in de nabijheid van het landgoed Gross Glienicke en de perenboom in diens tuin. Het is een lofzang op de landadel en hun vrijgevigheid. Het is zo populair in Duitsland dat menig scholier het instudeert. De landheer wil in zijn graf een peer om nieuw leven te scheppen. En in het derde jaar na zijn dood is het zover en ontspruit er een boom. 'En de jaren wisselen elkander steeds af / Allang al welft zich een perenboom boven het graf. 'Der Herr von Ribbeck auf Ribbeck im Havelland' is de volledige titel en is later in de DDR verboden.

.

* In België legt in een wet vrouwen- en [[kinderarbeid]] aan banden en de eerste sociale huisvestingswet stimuleert het verwerven van eigendom onder arbeiders. De [[ASLK]] stelt goedkope leningen ter beschikking en zorgt wellicht voor de geboorte van de Belg met de baksteen in de maag. Dit leidt tot een explosieve groei van het aantal arbeiderswoningen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DRIES CLAESSENS. ''Een geschiedenis van sociaal werk.'' Epo, Berchem, 2017, p. 151.&lt;/ref&gt;

.

* Op de honderdste verjaardag van de [[Franse Revolutie]] pakt de wereldtentoonstelling uit met de [[Eiffeltoren]]. Het aantal bezoekers is ongezien. Het is het toppunt van het optimisme: hoger, hoger, hoger. De toren meet 324 meter. Ter vergelijking: de [[Empire State Building]] uit 1931 is er 386. Tot nu toe bouwen architecten hoogstens zes of zeven verdiepingen zoals in beluiken of in een [[panopticon]]. Uitzondering zijn enkele vroege wolkenkrabbers in Chicago. De [[Monadnock Building]] die tussen 1889 en 1893 verrijst, bestaat met zijn 17 verdiepingen aan de Noordzijde uitsluitend uit metselwerk van bijna twee meter dik aan de basis. Omdat het metselwerk wegzakt, opteerde de architect vanaf 1891 voor staal. 'Monadnock' is de naam voor een alleenstaande berg te midden van het laagland. Dit is het begint van de wolkenkrabbertijd. Tot 1910 blijft het aantal verdiepingen beperkt tot vijftig. Het stalen skelet van de Eifeltoren is te lezen als de binnenkant van de wolkenkrabber en een eerbetoon van [[Gustave Eiffel]] aan een eeuw Franse Revolutie. Een jaar na dit toppunt van kunnen sijpelt het [[pessimisme]] stilaan de maatschappij binnen. 

.

  
 .
 
 ♥ [https://www.youtube.com/watch?v=lyHBkNvs7Ag '''BEELDFRAGMENT DAENS KLASSENVERSCHILLEN''']
 
 .


.

.

;Kijken

[[Bestand:Vincent van Gogh in Paris Montmartre.webm|{{Largethumb}}|Researcher Nienke Bakker of the [[Van Gogh Museum]] shows how Van Gogh experimented with new painting techniques in Montmartre.]]

&lt;gallery&gt;
Bestand:Construction tour eiffel.JPG|Juli 1887: Bouw metalen stoelpoten
Bestand:Construction tour eiffel2.JPG|December: Montage steunpilaar eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel3.JPG|Maart 1888: Constructie horizontale balken middensteigers
Bestand:Construction tour eiffel4.JPG|Mei: Montage pilaren boven de eerste etage
Bestand:Construction tour eiffel5.JPG|Augustus: Bouw tweede etage
Bestand:Construction tour eiffel6.JPG|December: Bouw stuk tussen 2de en 3de etage
Bestand:Construction tour eiffel7.JPG|Maart 1889: Montage derde etage
Bestand:Construction tour eiffel8.JPG|Eind maart: Het resultaat
Bestand:Paris_1889_plakat.jpg|Affiche wereldtentoonstelling
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

== A-Vragen ==
.

V&amp;S.Leg uit: Industriële Revolutie, Glorious Revolution, Franse Revolutie, Amerikaanse Revolutie, Le Grand Hornu, Bois du Luc, Jacob Riis, Georges-Eugène Haussmann, boulevard, 1688, 1789, 1815, 1830, 1848, Willem 1, Arc de Triomphe, Metro Maalbeek, het Communistisch Manifest, Karl Marx, Friedrich Engels, stoommachine, James Watt, Lieven Bauwens, clochard, het Belgisch paleis der Natie, het park van Brussel, het Koninklijk paleis van Brussel, badkamer, station Brussel Centraal, filantroop, liberalisme, socialisme, communisme, Adolf Daens, Rerum Novarum, de sociale kwestie, het Justitiepaleis in Brussel, de Marolle, Joseph Poelaert, absolutisme, ambachten, aristocratische denken, burgerij, democratie, volkssoevereiniteit, discipline, feodale standenstaat, Jeremy Bentham, kapitaalbezitters, loonarbeiders, manufacturen, massaproductie, Noord-Amerika in 1776, panopticum, proletariaat, revolutie van 1848, take off, Verlichting, vooruitgangsgeloof, vrijheid en gelijkheid.

.

.

== B-Vragen ==
.

* V&amp;S.Welke vijf oorzaken noemt Johan Op de Beeck die aanleiding geven tot de Belgische Revolutie in 1830?

.

* V.Welke technologische innovaties zorgden dat het Pruisische leger in 1870 onoverwinnelijk leek? 

.

* V&amp;S.Wat zijn de oorzaken én gevolgen van de Frans-Duitse oorlog? 

.

* V.Wat is het verschil tussen een voor- en achterlader? Welke voor- en nadelen hebben de systemen?

.

* V&amp;S.Wat wordt bedoeld met 'De tijd van de revoluties?'

.

* V&amp;S.Welke problemen stellen zich als een oude, middeleeuwse stad in de negentiende eeuw industrialiseert? Hoe worden die problemen opgelost?

.

* V&amp;S.Toon aan hoe de Brusselse stadsplanning de moderne grondwet uit 1830 illustreert.

.

* V&amp;S.Leg uit en verklaar. De Industriële Revolutie start behalve in oude stadskloosters en in burchten zonder militaire functie ook in nieuw daartoe aangelegde plaatsen. Geef van beide gevallen voorbeelden.

.

* V&amp;S.In de negentiende eeuw is er een functionele scheiding tussen het proletariaat en de bourgeoisie. Hoe zorgt men ervoor dat beide klassen niet met elkaar in contact komen. Waarom is dit?

.

* V&amp;S.Werk uit: Na de revolutie van 1848 pakt baron Haussmann de stadsrenovatie van Parijs stevig aan. 

.

* V&amp;S.Kan je enkele principes aangeven die volgens Foucault, aan Jeremy Benthams Panopticum ten grondslag liggen? Kan je de principes met voorbeelden uit het hedendaagse debat rond veiligheid/welzijn illustreren? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Volgens Foucault betekent Jeremy Benthams Panopticum de bekroning van een nieuw type machtsuitoefening dat zich in de zeventiende en achttiende eeuw langzamerhand in Europa ontwikkelt. Kan je voorbeelden geven met betrekking tot de hedendaagse menswetenschappen?

.

* V&amp;S.Jeremy Benthams Panopticum is een nieuw type macht die zich in de zeventiende en achttiende eeuw ontwikkelt. Wat bedoelt men met deze disciplines?

.

* V&amp;S.De disciplines, en de daarmee gepaard gaande testen en examens (toetsingspraktijken) liggen aan de basis van de menswetenschappen. Kan je deze stelling toelichten en met voorbeelden illustreren? 

.

* V&amp;S.Wat onderscheid het kerkersysteem van het panopticon? Hoe verhouden beide systemen zich tot elkaar?

.

* V&amp;S.Aldus Michel Foucault heeft het begrip discipline drie betekenissen. Leg dit uit en illustreer dit met voorbeelden.

.

* Maak een vergelijking tussen het panopticum zoals Jeremy Bentham het in de jaren negentig van de achttiende eeuw beschreef en de internetmaatschappij zoals we ze nu kennen.

.

* V&amp;S.Wat Bentham betreft moet het panoptisch model zich niet beperken tot de gevangenis. Hoe ziet Bentham dit panopticon in werking dat de mens van de wieg tot het graf kan begeleiden?

.

* V&amp;S.Kan je de principes uitleggen waarop een panopticum is gebaseerd?

.

* V&amp;S.Bespreek volgend citaat. Waar heeft A. Loontjes het over? In welke stad speelt dit tafereel zich af? 'Men moet er door een poort of een smal gangetje, soms niet meer dan 75 cm breed, dat naar een koertje leidt met scheeve, kleine huisjes, die nauwelijks recht blijven, en daar staan als oude paarden met ingevallen ruggen. (…) De gordijntjes der kreupele woningen rondom het hobbelige koertje, worden door onzichtbare handen op zij geschoven en ge gevoelt u van alle zijden angstvallig beloerd. Het bezoek van een vreemde verwekt daar altijd eenig wantrouwen, ge staat daar als een indringer op vreemd gebied! Ga nu een der huisjes binnen!'

.

* V&amp;S.Leg uit: Baron Haussmann pakt het na de revolutie van 1848 stevig aan. 

.

.

== C-Vragen ==
.

* Welke tuintypes ontwaar je in de negentiende eeuw die een duidelijk verband tonen met toenmalige maatschappelijke ontwikkelingen. [Voor de duidelijkheid: het gaat om het verdwijnen van de binnentuinen en de komst van de beluiken, het stadspark als de tuin van het liberalisme (vrijheid voor een elite), de tuin van het socialisme zoals Le Grand Hornu die de gelijkheid beklemtoont, de katholieke volkstuin en de koloniale tuinen.

. 

* V&amp;S.Wat onthou je uit [https://www.youtube.com/watch?v=teajP8Otvok deze reportage] over Congo? 

.

* V&amp;S.Leg uit: Boulevards hebben diverse functies: economisch (transport), sociaal (hygiëne), cultureel (theaters) en militair/politiek.

.

* V&amp;S.In Le Grand Hornu, aangelegd vanaf 1810 - voor auto's en treinen was het nog veel te vroeg - stellen we vast dat de straten er erg breed zijn, goed te overschouwen en dat op de straathoeken de huizen groter zijn. Hoe is dat te verklaren?

.

* V&amp;S.Wat kan je vertellen over deze quote: 'Een spook waart door Europa, het spook van het Communisme' en wat weet je over dit citaat: 'Proletariërs aller landen verenigt u.'

.

* V&amp;S.De Belgische spoorwegen ontwikkelen zich vanaf 1835. Als de revolutie van 1848 aanbreekt beschikt het land over een zich uitbreidend spoorwegnet. Waarom is België er als de kippen bij om deze nieuwe technologie te gebruiken, en hoe reageert de katholieke geestelijkheid daarop?

.

* V&amp;S.Wat zou Karl Marx bedoelen als hij stelt dat de kapitalistische ideologie bestaat uit vrijheid, gelijkheid en Bentham?

.

* V&amp;S.Leg uit: de statistiek is de wetenschap van de staat die ontstaat in de negentiende eeuw.

.

* V&amp;S.Leg uit: Een panopticum bereikt zelden zijn doel. Waarom blijft het dan bestaan? (Geen vraag voor 2019).

.

* V&amp;S.Leg uit: Detentie leidt tot recidive.

.

.

== D-Vragen ==
.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Iishmarx.jpg
Bestand:Friedrich_Engels_(1891).jpg
Bestand:1860_Pocket_Map_of_Central_Park,_New_York_City_-_Geographicus_-_CentralPark-olmstead-1860.jpg
Bestand:Haussmann_BNF_Gallica.jpg
Bestand:GtExhib1851.jpg
Bestand:Fleurs-du-mal_titel.jpg
Bestand:Manet,_Edouard_-_Le_Déjeuner_sur_l'Herbe_(The_Picnic)_(1).jpg
Bestand:Bruxelles._Palais_de_Justice_LCCN2017659130.jpg
Bestand:Frederick_Winslow_Taylor_crop.jpg
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Grand-Place_-_Maison_du_Cygne_-_01b.jpg
Bestand:Vincent_Willem_van_Gogh_-_Cafe_Terrace_at_Night_(Yorck).jpg
Bestand:Henry_Dunant-young.jpg
Bestand:Henry_Dunant.jpg
Bestand:Committee_of_Five_Geneva_1863.jpg
Bestand:Souvenir_de_Solferino_henri_Dunant_1862.jpg
Bestand:Bataille de Solferino Jean-Adolphe Beaucé Salon of 1861.jpg
Bestand:Florence_Nightingale_(H_Hering_NPG_x82368).jpg
Bestand:Maria_Fedorovna_by_V.Makovskiy_(1912,_Russian_museum).jpg
Bestand:Edith_Cavell.jpg
Bestand:Lady_Spears_(May_Borden)_and_Sir_Edward_Spears_in_the_Lebanon,_1942.jpg
Bestand:Flag_of_Switzerland_(Pantone).svg
Bestand:Flag_of_the_Red_Cross.svg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= BRONNEN EN REFERENTIES =

== Verder lezen ==
.

* BEATRICE DE GRAAF. ''Tegen terreur. Hoe Europa veilig werd na Napoleon'', Prometheus, Amsterdam, 2018.
.

* MARC ELCHARDUS Ea. ''De opstand van de intellectuelen. De Franse Revolutie als avant-première van de moderne cultuur'', Pelckmans, Kapellen, 1989.

.

* SIMON SCHAMA. ''Kroniek van de Franse Revolutie.'' Olympus, sp. 2000.
.

* STAF SCHOETERS. ''De Wegen naar Ontvoogding''. BMP Literair, Antwerpen, 2002.
.

* JOOST WELTEN. ''In dienst voor Napoleons Europese droom. De verstoring van de plattelandsgemeenschap in Weert'', Davidsfonds, Leuven, 2007.

== Referenties ==
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>5mvgdfr99h444b51biihnyeg5y4nkrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46794</id>
    <revision>
      <id>431741</id>
      <parentid>431126</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2101" sha1="fadv1xi22agikn697ro0f8pdit7v85o" xml:space="preserve">{{Wiu2}}
{{Bi}}
__NOTOC__  __NOEDITSECTION__
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 330%;&quot;&gt;'''Welzijn, veiligheid &amp; solidariteit'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 200%;&quot;&gt;'''Een 2.0 interpretatie van 'Vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid' '''&lt;br&gt;&lt;br&gt;
IN DE SCHEMERZONE TUSSEN WAARHEID, LEUGEN &amp; HERINNERING&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 130%;&quot;&gt;'''Benedict Wydooghe'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 2em; text-align: center;&quot;&gt;

'''INLEIDING'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel0|Beginnersperikelen]]'''


'''HOOFDSTUK I:''' 

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]'''


'''HOOFDSTUK II:''' 

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel2|Van nomade tot nederzetting]]'''


'''HOOFDSTUK III:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel3|Oudheid en Romeinen]]'''


'''HOOFDSTUK IV:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel4|Middeleeuwen]]'''


'''HOOFDSTUK V: 1500-1800'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel5b|Verlichting]]'''


'''HOOFDSTUK VI: 1789-1890'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]]'''
:'''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]]'''


'''HOOFDSTUK VII: 1890-1918'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel7a|Fin de siècle, 1890-1914]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel7b|Wereldbrand, 1914-1918]]'''


'''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022'''
:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8a|Het interbellum, 1919-1939]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]'''
:'''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|Koude oorlog, 1945-1989]]'''
:'''Deel 4. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]'''


'''BESLUITEND:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]'''
&lt;/div&gt;


{{Boek}}
{{Fase|4}}

[[Categorie:Humane samenleving]]
{{Sub}}</text>
      <sha1>fadv1xi22agikn697ro0f8pdit7v85o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431743</id>
      <parentid>431741</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2101" sha1="iyz6n5yhcnbjy5e2a6mumdgniuo3uu6" xml:space="preserve">{{Wiu2}}
{{Bi}}
__NOTOC__  __NOEDITSECTION__
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 330%;&quot;&gt;'''Welzijn, veiligheid &amp; solidariteit'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 200%;&quot;&gt;'''Een 2.0 interpretatie van 'Vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid' '''&lt;br&gt;&lt;br&gt;
IN DE SCHEMERZONE TUSSEN WAARHEID, LEUGEN &amp; HERINNERING&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 130%;&quot;&gt;'''Benedict Wydooghe'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 2em; text-align: center;&quot;&gt;

'''INLEIDING'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel0|Beginnersperikelen]]'''


'''HOOFDSTUK I:''' 

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]'''


'''HOOFDSTUK II:''' 

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel2|Van nomade tot nederzetting]]'''


'''HOOFDSTUK III:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel3|Oudheid en Romeinen]]'''


'''HOOFDSTUK IV:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel4|Middeleeuwen]]'''


'''HOOFDSTUK V: 1500-1800'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel5b|Verlichting]]'''


'''HOOFDSTUK VI: 1789-1890'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]]'''
:'''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]]'''


'''HOOFDSTUK VII: 1890-1918'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel7a|Fin de siècle, 1890-1914]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel7b|Wereldbrand, 1914-1918]]'''


'''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022'''
:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8a|Het interbellum, 1919-1939]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]'''
:'''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|Koude oorlog, 1945-1989]]'''
:'''Deel 4. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]'''


'''BESLUITEND:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]'''
&lt;/div&gt;


{{Boek}}
{{Fase|4}}
{{Sub}}

[[Categorie:Humane samenleving]]</text>
      <sha1>iyz6n5yhcnbjy5e2a6mumdgniuo3uu6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431753</id>
      <parentid>431743</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>{{Sub}} verwijderd, is alleen voor hoofdstukken; de voorpagina's van boeken, zoals deze, krijgen/hebben {{Boek}}</comment>
      <origin>431753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2093" sha1="ris5gjw2rkxvek26msb8fmvj7qd7yac" xml:space="preserve">{{Wiu2}}
{{Bi}}
__NOTOC__  __NOEDITSECTION__
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 330%;&quot;&gt;'''Welzijn, veiligheid &amp; solidariteit'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 200%;&quot;&gt;'''Een 2.0 interpretatie van 'Vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid' '''&lt;br&gt;&lt;br&gt;
IN DE SCHEMERZONE TUSSEN WAARHEID, LEUGEN &amp; HERINNERING&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 130%;&quot;&gt;'''Benedict Wydooghe'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 2em; text-align: center;&quot;&gt;

'''INLEIDING'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel0|Beginnersperikelen]]'''


'''HOOFDSTUK I:''' 

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]'''


'''HOOFDSTUK II:''' 

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel2|Van nomade tot nederzetting]]'''


'''HOOFDSTUK III:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel3|Oudheid en Romeinen]]'''


'''HOOFDSTUK IV:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel4|Middeleeuwen]]'''


'''HOOFDSTUK V: 1500-1800'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel5b|Verlichting]]'''


'''HOOFDSTUK VI: 1789-1890'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]]'''
:'''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]]'''


'''HOOFDSTUK VII: 1890-1918'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel7a|Fin de siècle, 1890-1914]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel7b|Wereldbrand, 1914-1918]]'''


'''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022'''
:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8a|Het interbellum, 1919-1939]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]'''
:'''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|Koude oorlog, 1945-1989]]'''
:'''Deel 4. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]'''


'''BESLUITEND:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]'''
&lt;/div&gt;


{{Boek}}
{{Fase|4}}

[[Categorie:Humane samenleving]]</text>
      <sha1>ris5gjw2rkxvek26msb8fmvj7qd7yac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431763</id>
      <parentid>431753</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Fase 4 -&gt; 3: dit boek is nog lang niet klaar</comment>
      <origin>431763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2093" sha1="hy1e352ysyu9n2m1u7pzajjdsmlggku" xml:space="preserve">{{Wiu2}}
{{Bi}}
__NOTOC__  __NOEDITSECTION__
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 330%;&quot;&gt;'''Welzijn, veiligheid &amp; solidariteit'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 200%;&quot;&gt;'''Een 2.0 interpretatie van 'Vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid' '''&lt;br&gt;&lt;br&gt;
IN DE SCHEMERZONE TUSSEN WAARHEID, LEUGEN &amp; HERINNERING&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 130%;&quot;&gt;'''Benedict Wydooghe'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 2em; text-align: center;&quot;&gt;

'''INLEIDING'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel0|Beginnersperikelen]]'''


'''HOOFDSTUK I:''' 

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]'''


'''HOOFDSTUK II:''' 

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel2|Van nomade tot nederzetting]]'''


'''HOOFDSTUK III:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel3|Oudheid en Romeinen]]'''


'''HOOFDSTUK IV:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel4|Middeleeuwen]]'''


'''HOOFDSTUK V: 1500-1800'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel5b|Verlichting]]'''


'''HOOFDSTUK VI: 1789-1890'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]]'''
:'''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]]'''


'''HOOFDSTUK VII: 1890-1918'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel7a|Fin de siècle, 1890-1914]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel7b|Wereldbrand, 1914-1918]]'''


'''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022'''
:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8a|Het interbellum, 1919-1939]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]'''
:'''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|Koude oorlog, 1945-1989]]'''
:'''Deel 4. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]'''


'''BESLUITEND:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]'''
&lt;/div&gt;


{{Boek}}
{{Fase|3}}

[[Categorie:Humane samenleving]]</text>
      <sha1>hy1e352ysyu9n2m1u7pzajjdsmlggku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Infobox/Welzijn en veiligheid</title>
    <ns>4</ns>
    <id>46795</id>
    <revision>
      <id>431764</id>
      <parentid>430864</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Fase 4 -&gt; 3: dit boek is nog lang niet klaar</comment>
      <origin>431764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2230" sha1="7avma7k8vs31gj4ichvxlr5zpu76r2n" xml:space="preserve">
{{Infobox
&lt;!-- Titel van het boek                    --&gt;| DE SCHEMERZONE TUSSEN WAARHEID, LEUGEN &amp; HERINNERING
&lt;!-- Kies: 0, 25, 50, 75 of 100 (%)        --&gt;| voortgang       = 75
&lt;!-- Revisiedatum                          --&gt;| datum           = 
&lt;!-- Boekenplank                           --&gt;| boekenplank     = Samenleving
&lt;!-- Naslag, Instructie, Hobby, Handboek   --&gt;| boekentype      = Naslag
&lt;!-- VWO, HBO, WO, Junior, etc             --&gt;| niveau          = 
&lt;!-- laag, middel, hoog                    --&gt;| activiteit      = 
&lt;!-- Datum eerste edit DD-MM-YY            --&gt;| startdatum      = 09-09-2026
&lt;!-- zonder &quot;Gebruiker:&quot; Naam/Nick         --&gt;| redacteur       = Benedict Wydooghe
&lt;!-- Gebruiker:Auteur 1|Auteur 1...        --&gt;| auteurs         = [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]]
&lt;!-- korte beschrijving                    --&gt;| beschrijving    = 
&lt;!-- info over boek, geen inhoud           --&gt;| opmerkingen     = 
&lt;!-- Doelstellingen, * voor elk punt       --&gt;| doelstelling    = 
&lt;!-- Bronnen                               --&gt;| bronnen         = 
&lt;!-- benodigde voorkennis, * voor elk punt --&gt;| voorkennis      = 
&lt;!-- Uitstapniveau - * voor elk punt       --&gt;| uitstapniveau   = 
&lt;!-- Links naar niet-inhoud-hfdstn         --&gt;| infolinks       = 
&lt;!-- laatste controle DD-MM-YYYY           --&gt;| laatstecontrole = 
&lt;!-- laatste toevoeging DD-MM-YYYY         --&gt;| toevoeging      = 
&lt;!-- Boek 1, etc                           --&gt;| gerelateerd     = 
&lt;!-- projectpagina                         --&gt;| projectpagina   = [[Overleg:{{SUBPAGENAME}}]]
&lt;!-- licentie                              --&gt;| licentie        = 
&lt;!-- Kleine afbeelding (&lt; 100x100)         --&gt;| thumb           = Bestand:Nikolaos_Gyzis_-_Historia.jpg
&lt;!-- Grote afbeelding als een cover        --&gt;| afbeelding      = 
&lt;!-- autom. als boek en titel gelijk       --&gt;| PDF             = 
&lt;!-- autom. voor &quot;Boek/Printversie&quot;        --&gt;| printversie     = 
&lt;!-- departement invullen                  --&gt;| departement     = 
&lt;!--                                       --&gt;| categorie       = 
&lt;!--                                       --&gt;| categorie twee  = 
&lt;!-- WSBN invullen                         --&gt;| WSBN            = nl-6-1-0-00003
}}</text>
      <sha1>7avma7k8vs31gj4ichvxlr5zpu76r2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe</title>
    <ns>3</ns>
    <id>46812</id>
    <revision>
      <id>431745</id>
      <parentid>431373</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:12:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sjabloon:Sub */</comment>
      <origin>431745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3247" sha1="rxcn2uitr13ijjdnfacetty71lcr2we" xml:space="preserve">{{Welkom}}

:[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:50 (CEST)

:Dag Erik,
:Dank voor je welkomsbericht... Je ziet wellicht dat ik nog wat werk heb aan mijn Wikibooks die ik in één keer migreer van een persoonlijke Wikipediapagina. Ik geef mezelf er een seizoen voor om dit alles in orde te brengen.
:Gegroet,
:BW [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 29 sep 2026 08:38 (CEST)

::Tja, alleen een beetje laat, sorry; ik was er even niet... 
::Wat je boek(en) betreft: neem er de tijd voor, kwaliteit is belangrijker dan snelheid. Zet er ajb. wel even een [[:Categorie:Sjablonen voortgang|sjabloontje]] op om duidelijk te maken dat het een werk-in-uitvoering betreft.
::Verder heb ik nogal wat moeite met de titels van je pagina's, zoals bv. &quot;Sxrivniskookn&quot; en &quot;Welzijnenveiligheid/Deel8d&quot;: heb je de spaties bewust weggelaten (en zo ja, waarom?), of is het een technisch probleem?
::&lt;s&gt;De HTML-tag &quot;&amp;lt;big&amp;gt;&quot; is vervallen, zie [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Welzijnenveiligheid/Deel8d&amp;diff=prev&amp;oldid=430338 hier].&lt;/s&gt; {{Done}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2026 12:25 (CET)
::Een paar afbeeldingen waren een flink stuk groter (hoger) dan mijn monitor, zie [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Welzijnenveiligheid/Deel8d&amp;diff=prev&amp;oldid=430339 hier], dat leest niet bepaald lekker. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 22:15 (CEST)
:::En zo zijn er nog een heleboel. Wil je die ook even aanpakken? – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2026 12:27 (CET)

==Nummering==
Waarom heet [[Welzijn en veiligheid/Deel0|Deel 0]] &quot;Deel 0&quot;, en niet &quot;Deel 1&quot;? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:01 (CEST)

==Toledo==
Wat is &quot;Toledo&quot;? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:01 (CEST)

== Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt ==
Op [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] staan 37 meldingen van vergeten (?) eind-tags, zo te zien allemaal met italic (2 apostrofjes) en vette tekst (3 apostrofjes). Ik heb er al een boel gedaan, maar dit zijn er wel erg veel... Als je op die pagina op &quot;bewerken&quot; klikt zie je de fout meteen doordat de betreffende tekst gemarkeerd is. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2026 12:21 (CET)

== Lintfouten: Onjuist opgegeven opties mediabestand ==
Op [[Speciaal:LintErrors/bogus-image-options]] staan ook nog 34 fouten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2026 12:41 (CET)

== Sjabloon:Sub ==
Wil je onderaan alle subpagina's van [[Welzijn en veiligheid]] even de tekst '''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Sub}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''' invoegen? Dan worden ze zichtbaar in &quot;Categorie:Welzijn en veiligheid - inhoud&quot;. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 14:09 (CET)

:Dag Erik, ik heb het geprobeerd op de openingspagina, maar het lijkt me niet juist... Kan je eens tonen hoe het moet? bw</text>
      <sha1>rxcn2uitr13ijjdnfacetty71lcr2we</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Account</title>
    <ns>12</ns>
    <id>46889</id>
    <revision>
      <id>431715</id>
      <parentid>431118</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>{{Helpmenu}}</comment>
      <origin>431715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8673" sha1="h2tezi8ooceaotla6w6iwxhor5m8qhk" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}
Een '''account''' of '''gebruikersnaam''' biedt zowel de gebruiker als het systeem een identificatie: Het systeem weet wie iemand is wanneer u inlogt en u kunt zelf later nakijken welke bewerkingen u heeft gedaan. Ook kunt u uw eigen voorkeuren instellen, attenderingen krijgen als door u gestarte of bewerkte pagina's worden gewijzigd en gemakkelijker meediscussiëren of vragen stellen (ook &quot;collega's&quot; weten dan met wie ze te maken hebben).

Wanneer is een account nodig: niet als eindgebruiker of voor het zoeken naar en lezen van wikiboeken, hoofdstukken of andere pagina's. 

Wel is een account handig voor allerlei bewerkingen, deelname aan discussies of het plaatsen van opmerkingen op een overlegpagina. 

Als u al een account hebt voor Wikipedia, Wikimedia Commons of een ander onderdeel van de [https://www.wikipedia.org Wikimedia Foundation]], gebruik die dan. Een apart account voor Wikibooks is dan niet nodig.

== Een nieuw account maken ==
* Klik rechtsboven op &quot;Account aanmaken&quot;.
* Bedenk een geschikte gebruikersnaam. U mag uw echte naam gebruiken of een alias, wat u wilt, zolang hij nog niet in gebruik is en voldoet aan de {{Wp|Wikipedia:Gebruikersnaam#Criteria voor een gebruikersnaam}}. Een accountnaam is hoofdlettergevoelig.
** Deze gebruikersnaam is openbaar en wordt vermeld bij alles wat u doet op Wikibooks, bijvoorbeeld: bewerkingen van pagina's, bijdragen in discussies en in logboeken met uw bijdragen. Hij is ook vindbaar via Google. 
** Dit account is ook bruikbaar op Wikipedia, Wikimedia Commons en andere zusterprojecten. Wel zult u steeds bij elk project apart moeten inloggen (via één klik als u al bij een ander Wikimedia-project bent aangemeld) en uw instellingen en persoonlijke pagina's beheren.
* Vul de rest van het formulier in, ook uw e-mail-adres. Deze blijft geheim en is ook voor andere Wikimedia-gebruikers niet zichtbaar. Zij kunnen u wel via uw e-mail benaderen als u aangeeft dat dat is toegestaan (via uw Voorkeuren). Het voordeel van het invullen van een e-mail-adres is, dat u via uw  e-mail attenderingen kan ontvangen over nieuwe mededelingen op uw overlegpagina, op pagina's die u eerder heeft bewerkt of die u volgt (klik op het sterretje rechts van &quot;Geschiedenis weergeven&quot; om een pagina te volgen of ontvolgen). U kunt dan aan de hand van de links in de attenderingsmails deze nieuwe wijzigingen bekijken en eventueel actie ondernemen. Klik ten slotte op &quot;Uw account aanmaken&quot;. 
* Bevestig uw e-mail-adres (zie uw inbox). 
* Ga naar Voorkeuren (klik op het v'tje rechts van het poppetje helemaal rechtsboven op een scherm) en pas die stuk-voor-stuk aan aan uw voorkeuren. &quot;Globale voorkeuren&quot; gelden voor alle Wikimedia-projecten (zoals Wikipedia en Wikimedia Commons). Voor meer informatie: zie [[Help:Voorkeuren]].
* Als het goed is, ziet u nu bovenaan een (rode) link naar uw gebruikersnaam staan. Klik daar op. U komt nu op uw eigen gebruikerspagina, op de voorpagina ervan. Richt uw voorpagina in. Uw voorpagina is uw visistekaartje. Als iemand op Wikibooks een indruk van u wilt krijgen, gaat hij/zij naar deze pagina. Vertel bijvoorbeeld iets over uzelf, biedt links naar wikiboeken die u bent gestart of waaraan u een grote bijdrage hebt geleverd, wat u wilt. De pagina is van u en in principe bent u de enige die hem muteert, tenzij er zaken op staan die niet door de beugel kunnen. 
* Zo'n &quot;voorpagina&quot; kunt u ook inrichten voor alle onderdelen van Wikimedia tegelijk, via [[m:Main_Page|Meta-Wikimedia]], maar dan in het Engels. Dan hoeft u niet voor elk onderdeel waarop u actief bent opnieuw zo'n pagina te maken (dat mag overigens wel).
Let op: Als u zich op Wikibooks of op een van de zuster-projeten misdraagt, zult u eerst een waarschuwing krijgen, bij herhaald slecht gedrag zal uw account worden geblokkeerd voor kortere of langere tijd. Zie vooralsnog {{Wp|Wikipedia:Blokkeerbeleid}} voor meer informatie.

== Tijdelijk account ==
Als u geen account heeft, of niet bent ingelogd, en toch bewerkingen uitvoert, wordt er automatisch een [[Help:Tijdelijke accounts|tijdelijk account]] aangemaakt. Elke keer als u gedurende 90 dagen een bewerking uitvoert, gebeurt dat op dit tijdelijke account. Na 90 dagen wordt het uitgeschakeld. Zo'n tijdelijk account heeft slechts beperkte mogelijkheden en wordt extra in de gaten gehouden.

== Faciliteiten ==
Naast de bovengenoemde mogelijkheden bestaan er nog meer faciliteiten:
* Overzicht van '''alle bewerkingen''' die u op Wikibooks hebt gedaan: klik op de v naast het poppetje rechtsboven en kies voor &quot;Bijdragen&quot;. 
* '''Volglijst''': Overzicht van alle pagina's die u volgt. Klik op het sterretje rechtsboven, links van het poppetje. 
** Nu verschijnt een lijst met recente updates van pagina's die u volgt, zowel wijzigingen die u zelf daarop heeft aangebracht, als die door anderen zijn gemaakt. 
*** Als er geen of te weinig wijzigingen verschijnen: pas uw Voorkeuren aan onder de tab &quot;Volglijst&quot;. 
*** Als er een of meer pagina's ontbreken op de volglijst: ga naar de betreffende pagina en klik rechts bovenaan op &quot;☆ Volgen&quot;. Geef vervolgens aan hoe lang u de pagina wilt volgen: dat kan variëren van 1 week tot permanent.
** Bovenaan kunt u kiezen voor &quot;Volglijst bewerken&quot; om pagina's te verwijderen of aan te passen. Vink pagina's aan die u wilt verwijderen en klik vervolgens op de button rechts boven &quot;Pagina's verwijderen&quot;. 
** Met &quot;Ruwe volglijst bewerken&quot; hoeft u pagina's niet stuk voor stuk aan te vinken, maar kunt u er vele tegelijk selecteren en verwijderen. Vergeet niet om na afloop op de button &quot;Volglijst bijwerken&quot; onderaan te klikken. 
* Eigen '''onderpagina's''' maken, bijvoorbeeld voor een kladblokpagina. Ga daarvoor naar de hoofdpagina van uw account. Type vervolgens in de URL achter de accountnaam een slash en de naam van de gewenste pagina, bijvoorbeeld ''&lt;nowiki&gt;https://nl.wikibooks.org/wiki/Gebruiker:XYZ/Kladblok&lt;/nowiki&gt;'' (NB gebruik in plaats van XYZ uw eigen gebruikersnaam).
** Om te kijken welke onderpagina's er zijn: zet ''&lt;nowiki&gt;{{Special:Prefixindex/User:XYZ/}}&lt;/nowiki&gt;'' in een eigen (onder)pagina.
* '''Statistieken''': Kijken bij welke onderdelen van Wikimedia u allemaal iets hebt gedaan: 
** ''&lt;nowiki&gt;https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/XYZ&lt;/nowiki&gt;'' (vul ipv XYZ de eigen gebruikersnaam in). Toont aantallen bewerkingen per wiki.
** ''&lt;nowiki&gt;https://xtools.wmcloud.org/ec/nl.wikibooks.org/XYZ&lt;/nowiki&gt;'' (vul ipv XYZ de eigen gebruikersnaam in). Een schat aan informatie met wat u allemaal op Wikibooks hebt gedaan, uitgesplitst naar onderdeel, zoals aantallen bewerkingen per pagina, categorie, ...; daarnaast datums, rechten en vele doorklikmogelijkheden naar meer informatie. Ook handig als u weet dat u ooit aan een bepaalde pagina (ook overleg-, discussie-pagina's en templates) hebt gewerkt, maar u zich de naam niet meer herinnert.
* '''[https://xtools.wmflabs.org/ec?sections=all Overzicht van pagina's die je gecreëerd hebt]''', met o.a. creatiedatum, pageviews (ook te gebruiken voor andere Wikimedia-projecten).
* Een '''andere gebruiker e-mailen'''. De normale methode voor contact met een andere Commons-gebruiker is via zijn/haar overlegpagina (of via een andere overlegpagina, zoals van een wikiboek, hoofdstuk of een categorie, afhankelijk van het onderwerp). Maar u kunt iemand ook een e-mail sturen, bijvoorbeeld als het om iets persoonlijks gaat. Ga daarvoor naar de gebruikerspagina van de betreffende gebruiker en klik rechts op &quot;Deze gebruiker emailen&quot; (onder het kopje Hulpmiddelen). Wees u er wel van bewust dat dan ook uw e-mail-adres bij die ander bekend kan worden, namelijk als de ander u terugmailt of als u zelf terugmailt als u zo'n e-mail ontvangt, dan wordt uw e-mail-adres zichtbaar voor de ander. Als u dat niet wilt:
** 1) antwoord niet via de mail, maar via de overleg-pagina van die andere gebruiker
** 2) neem een apart e-mail-adres voor Wikimedia, bijvoorbeeld met uw gebruikersnaam, vul die in bij de Voorkeuren op uw account, en voer correspondentie via dat e-mail-adres.

== Bronnen ==
* Voor het eerste deel van deze Help-pagina is een kopie gemaakt van [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Accounts]] en vervolgens aangepast aan Wikibooks.
* Voor de paragraaf &quot;Faciliteiten&quot; is een kopie gemaakt van [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Accounts voor gevorderden]] en vervolgens aangepast aan Wikibooks.

{{Te doen| Nadat statistiekpagina's weer beschikbaar zijn: onderdeel &quot;Kijken bij welke onderdelen van Wikimedia u allemaal iets hebt gedaan:&quot; controleren en aanpassen| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 okt 2026 08:51 (CEST) }}

[[Categorie:Help]]</text>
      <sha1>h2tezi8ooceaotla6w6iwxhor5m8qhk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erfdelen/Achtergrond</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46950</id>
    <revision>
      <id>431686</id>
      <timestamp>2026-11-01T12:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>&lt;references /&gt; {{Sub}}</comment>
      <origin>431686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3629" sha1="0puh4mqj1dg32zizn5m3m3f7zf8esof" xml:space="preserve">Het aantal agrarische bedrijven in Nederland is tussen 2000 en 2020 gedaald van 97.400 tot 52.700.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/80783ned/line?dl=5F5C2&amp;ts=1653388892182 CBS Statline.] ''opendata.cbs.nl''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.&lt;/ref&gt; Hiervan hadden 16.000 nog geen beoogde bedrijfsopvolger.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;Centraal Bureau voor de Statistiek, [https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/02/geen-bedrijfsopvolger-voor-meer-dan-16-duizend-boerderijen Geen bedrijfsopvolger voor meer dan 16 duizend boerderijen]. Geraadpleegd op 10 juni 2022.&lt;/ref&gt; Mede door stikstofregulering&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;DCA MultiMedia, [https://www.boerenbusiness.nl/melk/artikel/10884110/bijna-helft-van-veehouders-denkt-aan-stoppen Bijna helft van veehouders denkt aan stoppen - Nieuws Enquête NOS]. ''Boerenbusiness''. Geraadpleegd op 10 juni 2022.&lt;/ref&gt; en een gebrek aan potentiële opvolging binnen het bedrijf&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt;, werd verwacht dat deze daling zou aanhouden. Door liberalisering en globalisering konden kleinere boeren niet concurreren op de markt, waardoor agrarische bedrijven (sinds 1950) moesten groeien en intensiveren om economisch levensvatbaar te blijven.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Centraal Bureau voor de Statistiek, [https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2017/09/sterke-schaalvergroting-in-de-landbouw-sinds-1950 Sterke schaalvergroting in de landbouw sinds 1950]. ''Centraal Bureau voor de Statistiek''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.&lt;/ref&gt; Deze schaalvergroting van de veehouderij heeft bijgedragen aan de {{Wp|Stikstofcrisis|stikstofcrisis}} die in 2019 in Nederland werd vastgesteld. Als consequentie hiervan was de verwachting dat vele agrarische gebieden en de gebouwen die daarop staan ongebruikt en/of onbeheerd achterblijven, met mogelijk verval van plattelandsgebieden als gevolg.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://groenehart.info/uitdagingen/landbouw-streekproducten/leegstand-boerderijen/ Leegstand boerderijen]. ''STICHTING GROENE HART''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.&lt;/ref&gt; 

In 2021 was er in Nederland een tekort aan circa 300.000 woningen en de verwachting was dat dit de jaren erna zou toenemen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://nos.nl/l/2369109 Schreeuwend tekort aan woningen, wat moet eraan gedaan worden?]. ''nos.nl''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.&lt;/ref&gt; Het aantal jongvolwassenen tussen 25 en 35 jaar was sinds 2014 met 11% toegenomen (+ 216.000 in 2021), terwijl ouderen vaak langer in hun eigen huis bleven wonen in plaats van naar een verzorgingshuis te gaan (+ 546.000 in 2021 ten opzichte van 2014&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;CBS3&quot;&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/video/48d1f18b906c49debb33b07f6e100fe9 Centraal Bureau voor de Statistiek, De woningmarkt.] Geraadpleegd op 10 juni 2022.&lt;/ref&gt;). Dit zorgde voor stagnatie op de woningmarkt. Daarnaast werden er in de periode 2014-2021 voornamelijk grote, relatief dure woningen bijgebouwd, terwijl de samenstelling van huishoudens juist kleiner werd.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;CBS3&quot; /&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/31/8-miljoen-woningen-in-nederland Centraal Bureau voor de Statistiek, 8 miljoen woningen in Nederland]. Geraadpleegd op 10 juni 2022.&lt;/ref&gt; Ook waren er steeds meer mensen die alleen woonden en/of zich eenzaam voelden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://longreads.cbs.nl/nederland-in-cijfers-2020/hoe-eenzaam-voelen-we-ons CBS, Hoe eenzaam voelen we ons?] - Nederland in cijfers 2020 | CBS. ''Hoe eenzaam voelen we ons? - Nederland in cijfers 2020 | CBS''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.&lt;/ref&gt; 

Het woonconcept erfdelen is een reactie op deze ontwikkelingen en biedt een mogelijkheid om deze problematieken tegelijkertijd aan te pakken.
{{Referenties}}
{{Links}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>0puh4mqj1dg32zizn5m3m3f7zf8esof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erfdelen/Betrokken partijen en rolverdeling</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46951</id>
    <revision>
      <id>431687</id>
      <timestamp>2026-11-01T12:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met 'Om een zelfbouwproject als erfdelen van de grond te krijgen, is het nodig om met diverse partijen contact te hebben. In de tabel een overzicht van alle (meest) voorkomende partijen en bij welke stappen zij betrokken zijn, vanuit het perspectief van een initiatiefnemer.  &lt;div style=&quot;overflow-x:auto;&quot;&gt; {| class=&quot;wikitable mw-collapsible vatop&quot; style=&quot;font-size: smaller;&quot; |+Betrokken partijen en rolverdeling !Initiatiefnemer !Coöperatie !Erfeigenaar !Gemeente !P…'</comment>
      <origin>431687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10520" sha1="rangikj0fl5pks2xg7epir6si87nkxl" xml:space="preserve">Om een zelfbouwproject als erfdelen van de grond te krijgen, is het nodig om met diverse partijen contact te hebben. In de tabel een overzicht van alle (meest) voorkomende partijen en bij welke stappen zij betrokken zijn, vanuit het perspectief van een initiatiefnemer.

&lt;div style=&quot;overflow-x:auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible vatop&quot; style=&quot;font-size: smaller;&quot;
|+Betrokken partijen en rolverdeling
!Initiatiefnemer
!Coöperatie
!Erfeigenaar
!Gemeente
!Provincie
!Rijksoverheid
!Makelaar
!Notaris
!Financiers
!Lokale gemeenschap
!Andere mogelijke betrokkenen
|-
|Onderzoek naar concept erfdelen
|Kerngroep vormen
|Interesse polsen
|Oriënterend gesprek
|Bestemmingsplan toets binnen landschapsbeleid
|Bestemmingsplan toets binnen staatsbelang
|Mogelijke locaties verkennen
|Formaliseren samenwerkings&amp;shy;verbond
|Hypotheek&amp;shy;regelingen
|Bezwaartoets
|Aannemer
|-
|Onderzoek of erfdelen bij je past
|Samenwerkings&amp;shy;verbond opzetten
|Huidige en gewenste situatie bespreken
|{{Wp|Principeverzoek|Principeverzoek}}
|Hulp bij aankoop van landbouwgrond
|Subsidies
|Aankoop&amp;shy;bemiddeling
|Formaliseren gebruik/aankoop van landbouwgrond
|Verkennen te koop komende landbouw&amp;shy;gebieden
|Socialiseren
|Adviseurs
|-
|Persoonlijk plan en visie
|Gezamenlijk plan opstellen
|Overeenkomst over landgebruik
|Bestemmingsplan toetsen / laten wijzigen&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een bestemmingsplan bestaat uit meerdere belangrijke onderdelen die nader toegelicht worden onder 'Bestemmingsplan'.&lt;/ref&gt;
|Subsidies
|
|
|
|Not-for-profitinvesteringen
|
|Andere erfdeelprojecten
|-
|Bijeenkomsten collectief wonen bijwonen
|Groep uitbreiden
|Overdracht eigendom
|Bouwvoorschriften
|
|
|
|
|Particuliere investeringen
|
|Architect
|-
|Mogelijke locaties verkennen
|Algemene vergaderingen
|
|[https://www.omgevingsloket.nl/ Vergunningen]
|
|
|
|
|
|
|Gezondheidszorg&amp;shy;instellingen
|-
|Haalbaarheids&amp;shy;onderzoek
|Werkgroepen vormen
|
|Lokale wetgeving
|
|
|
|
|
|
|Natuurontwikkelings&amp;shy;organisaties
|-
|
|
|
|Subsidies
|
|
|
|
|
|
|Platformen voor erfdelen of collectief wonen
|}&lt;/div&gt;'''Initiatiefnemer'''

Een initiatiefnemer is degene die graag op een voormalig erf wil wonen. [https://www.erfdelendoesburg.nl/tijdlijn-van-ons-project Het traject voor erfdelen kan lang duren en veel tijd en energie vragen], daarom is het belangrijk om erachter te komen of erfdelen bij je past en in welke vorm (samenstelling groep, locatie, type woongroep). Hierbij kan een persoonlijke visie en plan geschreven worden. Voor een gemeente is het belangrijk om zelf met een geschikte locatie te komen en goed voorbereid te zijn op de te verwachten procedure en de kosten van dit traject.

'''Coöperatie'''

Een erfdeelproject draait om het delen van een erf. Een initiatiefnemer kan samen met andere geïnteresseerden een groep vormen om de plannen verder vorm te geven. Een veelvoorkomende samenwerkingsvorm hiervoor is het {{Wp|Collectief particulier opdrachtgeverschap|Collectief particulier opdrachtgeverschap}}&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.zelfbouwinnederland.nl/informatie/collectief-particulier-opdrachtgeverschap-cpo/algemeen/wat-cpo Wat is CPO?]. ''www.zelfbouwinnederland.nl''. Geraadpleegd op 11 juni 2022.&lt;/ref&gt; (CPO). In sommige gevallen wordt ervoor gekozen om een kerngroep te vormen met daaromheen een algemene groep. De groep is gezamenlijk verantwoordelijk voor het project, maar in veel gevallen wordt er een onderscheid gemaakt in verantwoordelijkheden door werkgroepen te vormen. Werkgroepen kunnen zich specifiek specialiseren op het gebied van algemene onderwerpen, zoals bouw, financiën, juridische zaken of communicatie. Het kan ook voorkomen dat een woongroep werkgroepen heeft die zich inzetten voor speciale doelstellingen, zoals vergroening van de omgeving, (gezondheids)zorg voor elkaar&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, zelfteelt of het verbeteren van waterkwaliteit. 

'''Erfeigenaar'''

De erfeigenaar is de bezitter van de grond waar de coöperatie wil wonen en is meestal de boer die met de agrarische bedrijfsvoering is gestopt of van plan is te gaan stoppen en het erf (deels) wil verkopen. Een erfeigenaar kan er ook voor kiezen om het land te verpachten&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ministerie van Algemene Zaken, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/landbouw-en-tuinbouw/vraag-en-antwoord/onderwerpen/landbouw-en-tuinbouw/vraag-en-antwoord/wat-zijn-de-maximale-pachtprijzen-voor-landbouwgrond Wat zijn de maximale pachtprijzen voor landbouwgrond?] - Rijksoverheid.nl. ''www.rijksoverheid.nl'' (20 juni 2011). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; of verhuren aan een woongroep, als alternatieve inkomstenbron voor veeteelt. 

'''Gemeente'''

De gemeente heeft een prominente rol in het realiseren van een erfdeelproject. Zij besluiten o.a. over het wijzigen van het bestemmingsplan en zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van het Vab-beleid. Ook aanvragen voor vergunningen (omgevingsvergunning) verlopen via de gemeente. Een initiatiefnemer dient een aantal stappen te doorlopen met de gemeente.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+
!Stap
!Omschrijving
!Kosten
|-
|Oriënterend gesprek
|Eerste interesse toetsen of het initiële plan kans maakt bij de gemeente.
|Nee
|-
|Principeverzoek
|Concept toets door de gemeente of het verder uitgewerkte plan past binnen het beleid en bestemmingsplan van de gemeente. Zo niet, dan geeft de gemeente een onderbouwde indicatie van de geschatte kans van slagen.
|Ja
|-
|Wijziging bestemmingsplan
|Het proces om een bestemmingsplan wijziging te realiseren. Dit proces bestaat uit vier fasen: voorbereiding, ontwerp, vaststelling en beroep.
|Ja
|-
|Bouwvoorschriften
|Bij alle bouw en sloop werkzaamheden dient rekening te worden gehouden met het bouwbesluit, bouwverordening en welstandseisen.
|Ja
|-
|Vergunningen
|Voor bouw- en sloopwerkzaamheden kan het zijn dat je een vergunning nodig hebt. Dit kan gecontroleerd worden via het [https://www.omgevingsloket.nl/ Omgevingsloket]. 
|Ja
|}
'''Provincie'''

De provincie heeft een beleidsbepalende rol met betrekking tot de uitbreiding van steden of dorpen via de Wet ruimtelijke ordening. Daarnaast maakt de provincie structuurplannen, waarin o.a. bepaalt wordt waar (spoor)wegen, agrarische en natuurgebieden en recreatieve voorzieningen komen. Gemeenten houden hier rekening mee bij het wijzigen van bestemmingsplannen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/provincies/taken-provincie Provincie voert landelijk en eigen beleid uit - Provincies - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (1 augustus 2012). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt;

'''Rijksoverheid'''

De Rijksoverheid heeft geen directe rol in het proces rondom erfdelen. De Rijksoverheid is wel verantwoordelijk voor beleid, wetgeving en naleving daarvan.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/rijksoverheid/taken-van-de-rijksoverheid Taken van de Rijksoverheid - Rijksoverheid - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (26 maart 2010). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; Ook op het gebied van Volkshuisvesting en Ruimtelijk ordening,&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ministerie van Algemene Zaken, [https://www.rijksoverheid.nl/regering/coalitieakkoord-omzien-naar-elkaar-vooruitkijken-naar-de-toekomst/2.-duurzaam-land/volkshuisvesting-en-ruimtelijk-ordening Volkshuisvesting en Ruimtelijk ordening - Regering - Rijksoverheid.nl.] ''www.rijksoverheid.nl'' (31 december 2021). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; wat invloed kan hebben op een erfdeelproject. Gemeenten houden bij bestemmingsplannen rekening met eventuele Rijksbelangen (bijvoorbeeld in de omgeving van een nationaal vliegveld).

'''Makelaar'''

De makelaar kan helpen bij het vinden van een geschikte locatie en de bemiddeling bij het aankopen van een locatie. Het is goed om te realiseren dat gemeentes geen verantwoordelijkheid hebben om voor een project naar een geschikte locatie te zoeken, dat is aan de initiatiefnemers zelf.

'''Notaris'''

De notaris legt diverse overeenkomsten vast. Bijvoorbeeld de samenwerkingsvorm van de woongroep, de aankoop van de boerderij of de landgebruiksregeling bij pacht.

'''Financiers'''

Een erfdeelproject brengt diverse kosten met zich mee. De projecten gaan gepaard met vele risico's, waardoor het lastig kan zijn om via de standaard kanalen aan financiering te komen via een hypotheekverstrekker. Sommige woongroepen zoeken daarom naar partijen die hun project willen steunen (met of zonder tegenprestatie). Het komt daarom voor dat woongroepen zich inzetten voor een maatschappelijk doel, zodat het project organisaties of particulieren kan aantrekken die dat doel nastreven.

'''Lokale gemeenschap'''

De lokale gemeenschap bestaan uit de directe buren. Dat kunnen omwonenden zijn, maar ook bedrijven. Bij erfdelen is de kans groot dat de locatie omringd wordt door andere agrarische bedrijven. Voor het bestemmingsplan is het verplicht om een omgevingsdialoog te voeren, waarin de initiatiefnemers in gesprek gaan met de lokale gemeenschap om te toetsen of er mogelijke bezwaren zijn. Daarnaast is het ook fijn om een goede band op te bouwen met de buurt.

'''Andere mogelijke betrokkenen'''
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Betrokkenen
!Toelichting
|-
|Aannemer
|Zelfbouw hoeft niet compleet 'zelf' gedaan te worden. Er kan uiteraard ook een aannemer in de hand worden genomen voor het daadwerkelijke bouwen.
|-
|Adviseurs
|Een erfdeelproject vergt veel expertises op vele vlakken. Een woongroep kan erbij gebaat zijn om voldoende externe kennis te gebruiken, bijvoorbeeld op het gebied van projectbegeleiding, vinden van geschikte locatie, financieel, bouwtechnisch of het maken van een bestemmingsplan.
|-
|Andere erfdeelprojecten
|Lopende of gerealiseerde erfdeelprojecten hebben veel praktijkkennis in huis om van te leren.
|-
|Architect
|Zelfbouw hoeft niet compleet 'zelf' gedaan te worden. Er kan uiteraard een architect in de hand worden genomen voor het ontwerp (en het voldoen aan bouwvoorschriften).
|-
|Gezondheidszorginstellingen
|Huisvesting van kwetsbare mensen in de gemeenschap is voor sommige projecten van belang en kan aansluiten bij gemeentebelang.
|-
|Natuurontwikkelingsorganisaties
|Het verbeteren van natuur in de omgeving van het project is voor sommige projecten van belang en kan aansluiten bij gemeente- of provinciaal belang.
|-
|Platformen voor erfdelen of collectief wonen
|Er zijn diverse (online) platformen voor collectief wonen of specifiek voor erfdelen.
|}
{{Referenties}}
{{Links}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>rangikj0fl5pks2xg7epir6si87nkxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431697</id>
      <parentid>431687</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>fix ref</comment>
      <origin>431697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10748" sha1="b6qic512pgps3gwhd161vn533cm8z9j" xml:space="preserve">Om een zelfbouwproject als erfdelen van de grond te krijgen, is het nodig om met diverse partijen contact te hebben. In de tabel een overzicht van alle (meest) voorkomende partijen en bij welke stappen zij betrokken zijn, vanuit het perspectief van een initiatiefnemer.

&lt;div style=&quot;overflow-x:auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible vatop&quot; style=&quot;font-size: smaller;&quot;
|+Betrokken partijen en rolverdeling
!Initiatiefnemer
!Coöperatie
!Erfeigenaar
!Gemeente
!Provincie
!Rijksoverheid
!Makelaar
!Notaris
!Financiers
!Lokale gemeenschap
!Andere mogelijke betrokkenen
|-
|Onderzoek naar concept erfdelen
|Kerngroep vormen
|Interesse polsen
|Oriënterend gesprek
|Bestemmingsplan toets binnen landschapsbeleid
|Bestemmingsplan toets binnen staatsbelang
|Mogelijke locaties verkennen
|Formaliseren samenwerkings&amp;shy;verbond
|Hypotheek&amp;shy;regelingen
|Bezwaartoets
|Aannemer
|-
|Onderzoek of erfdelen bij je past
|Samenwerkings&amp;shy;verbond opzetten
|Huidige en gewenste situatie bespreken
|{{Wp|Principeverzoek|Principeverzoek}}
|Hulp bij aankoop van landbouwgrond
|Subsidies
|Aankoop&amp;shy;bemiddeling
|Formaliseren gebruik/aankoop van landbouwgrond
|Verkennen te koop komende landbouw&amp;shy;gebieden
|Socialiseren
|Adviseurs
|-
|Persoonlijk plan en visie
|Gezamenlijk plan opstellen
|Overeenkomst over landgebruik
|Bestemmingsplan toetsen / laten wijzigen&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een bestemmingsplan bestaat uit meerdere belangrijke onderdelen die nader toegelicht worden onder 'Bestemmingsplan'.&lt;/ref&gt;
|Subsidies
|
|
|
|Not-for-profitinvesteringen
|
|Andere erfdeelprojecten
|-
|Bijeenkomsten collectief wonen bijwonen
|Groep uitbreiden
|Overdracht eigendom
|Bouwvoorschriften
|
|
|
|
|Particuliere investeringen
|
|Architect
|-
|Mogelijke locaties verkennen
|Algemene vergaderingen
|
|[https://www.omgevingsloket.nl/ Vergunningen]
|
|
|
|
|
|
|Gezondheidszorg&amp;shy;instellingen
|-
|Haalbaarheids&amp;shy;onderzoek
|Werkgroepen vormen
|
|Lokale wetgeving
|
|
|
|
|
|
|Natuurontwikkelings&amp;shy;organisaties
|-
|
|
|
|Subsidies
|
|
|
|
|
|
|Platformen voor erfdelen of collectief wonen
|}&lt;/div&gt;'''Initiatiefnemer'''

Een initiatiefnemer is degene die graag op een voormalig erf wil wonen. [https://www.erfdelendoesburg.nl/tijdlijn-van-ons-project Het traject voor erfdelen kan lang duren en veel tijd en energie vragen], daarom is het belangrijk om erachter te komen of erfdelen bij je past en in welke vorm (samenstelling groep, locatie, type woongroep). Hierbij kan een persoonlijke visie en plan geschreven worden. Voor een gemeente is het belangrijk om zelf met een geschikte locatie te komen en goed voorbereid te zijn op de te verwachten procedure en de kosten van dit traject.

'''Coöperatie'''

Een erfdeelproject draait om het delen van een erf. Een initiatiefnemer kan samen met andere geïnteresseerden een groep vormen om de plannen verder vorm te geven. Een veelvoorkomende samenwerkingsvorm hiervoor is het {{Wp|Collectief particulier opdrachtgeverschap|Collectief particulier opdrachtgeverschap}}&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.zelfbouwinnederland.nl/informatie/collectief-particulier-opdrachtgeverschap-cpo/algemeen/wat-cpo Wat is CPO?]. ''www.zelfbouwinnederland.nl''. Geraadpleegd op 11 juni 2022.&lt;/ref&gt; (CPO). In sommige gevallen wordt ervoor gekozen om een kerngroep te vormen met daaromheen een algemene groep. De groep is gezamenlijk verantwoordelijk voor het project, maar in veel gevallen wordt er een onderscheid gemaakt in verantwoordelijkheden door werkgroepen te vormen. Werkgroepen kunnen zich specifiek specialiseren op het gebied van algemene onderwerpen, zoals bouw, financiën, juridische zaken of communicatie. Het kan ook voorkomen dat een woongroep werkgroepen heeft die zich inzetten voor speciale doelstellingen, zoals vergroening van de omgeving, (gezondheids)zorg voor elkaar&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.rabobank.nl/kennis/d011185496-case-erfdelen-is-een-mooie-bloem-in-het-boeket-met-seniorenwoningen Erfdelen kan deels oplossing zijn voor tekort aan seniorenwoningen]. ''Rabobank''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.]&lt;/ref&gt;, zelfteelt of het verbeteren van waterkwaliteit. 

'''Erfeigenaar'''

De erfeigenaar is de bezitter van de grond waar de coöperatie wil wonen en is meestal de boer die met de agrarische bedrijfsvoering is gestopt of van plan is te gaan stoppen en het erf (deels) wil verkopen. Een erfeigenaar kan er ook voor kiezen om het land te verpachten&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ministerie van Algemene Zaken, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/landbouw-en-tuinbouw/vraag-en-antwoord/onderwerpen/landbouw-en-tuinbouw/vraag-en-antwoord/wat-zijn-de-maximale-pachtprijzen-voor-landbouwgrond Wat zijn de maximale pachtprijzen voor landbouwgrond?] - Rijksoverheid.nl. ''www.rijksoverheid.nl'' (20 juni 2011). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; of verhuren aan een woongroep, als alternatieve inkomstenbron voor veeteelt. 

'''Gemeente'''

De gemeente heeft een prominente rol in het realiseren van een erfdeelproject. Zij besluiten o.a. over het wijzigen van het bestemmingsplan en zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van het Vab-beleid. Ook aanvragen voor vergunningen (omgevingsvergunning) verlopen via de gemeente. Een initiatiefnemer dient een aantal stappen te doorlopen met de gemeente.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+
!Stap
!Omschrijving
!Kosten
|-
|Oriënterend gesprek
|Eerste interesse toetsen of het initiële plan kans maakt bij de gemeente.
|Nee
|-
|Principeverzoek
|Concept toets door de gemeente of het verder uitgewerkte plan past binnen het beleid en bestemmingsplan van de gemeente. Zo niet, dan geeft de gemeente een onderbouwde indicatie van de geschatte kans van slagen.
|Ja
|-
|Wijziging bestemmingsplan
|Het proces om een bestemmingsplan wijziging te realiseren. Dit proces bestaat uit vier fasen: voorbereiding, ontwerp, vaststelling en beroep.
|Ja
|-
|Bouwvoorschriften
|Bij alle bouw en sloop werkzaamheden dient rekening te worden gehouden met het bouwbesluit, bouwverordening en welstandseisen.
|Ja
|-
|Vergunningen
|Voor bouw- en sloopwerkzaamheden kan het zijn dat je een vergunning nodig hebt. Dit kan gecontroleerd worden via het [https://www.omgevingsloket.nl/ Omgevingsloket]. 
|Ja
|}
'''Provincie'''

De provincie heeft een beleidsbepalende rol met betrekking tot de uitbreiding van steden of dorpen via de Wet ruimtelijke ordening. Daarnaast maakt de provincie structuurplannen, waarin o.a. bepaalt wordt waar (spoor)wegen, agrarische en natuurgebieden en recreatieve voorzieningen komen. Gemeenten houden hier rekening mee bij het wijzigen van bestemmingsplannen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/provincies/taken-provincie Provincie voert landelijk en eigen beleid uit - Provincies - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (1 augustus 2012). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt;

'''Rijksoverheid'''

De Rijksoverheid heeft geen directe rol in het proces rondom erfdelen. De Rijksoverheid is wel verantwoordelijk voor beleid, wetgeving en naleving daarvan.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/rijksoverheid/taken-van-de-rijksoverheid Taken van de Rijksoverheid - Rijksoverheid - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (26 maart 2010). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; Ook op het gebied van Volkshuisvesting en Ruimtelijk ordening,&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ministerie van Algemene Zaken, [https://www.rijksoverheid.nl/regering/coalitieakkoord-omzien-naar-elkaar-vooruitkijken-naar-de-toekomst/2.-duurzaam-land/volkshuisvesting-en-ruimtelijk-ordening Volkshuisvesting en Ruimtelijk ordening - Regering - Rijksoverheid.nl.] ''www.rijksoverheid.nl'' (31 december 2021). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; wat invloed kan hebben op een erfdeelproject. Gemeenten houden bij bestemmingsplannen rekening met eventuele Rijksbelangen (bijvoorbeeld in de omgeving van een nationaal vliegveld).

'''Makelaar'''

De makelaar kan helpen bij het vinden van een geschikte locatie en de bemiddeling bij het aankopen van een locatie. Het is goed om te realiseren dat gemeentes geen verantwoordelijkheid hebben om voor een project naar een geschikte locatie te zoeken, dat is aan de initiatiefnemers zelf.

'''Notaris'''

De notaris legt diverse overeenkomsten vast. Bijvoorbeeld de samenwerkingsvorm van de woongroep, de aankoop van de boerderij of de landgebruiksregeling bij pacht.

'''Financiers'''

Een erfdeelproject brengt diverse kosten met zich mee. De projecten gaan gepaard met vele risico's, waardoor het lastig kan zijn om via de standaard kanalen aan financiering te komen via een hypotheekverstrekker. Sommige woongroepen zoeken daarom naar partijen die hun project willen steunen (met of zonder tegenprestatie). Het komt daarom voor dat woongroepen zich inzetten voor een maatschappelijk doel, zodat het project organisaties of particulieren kan aantrekken die dat doel nastreven.

'''Lokale gemeenschap'''

De lokale gemeenschap bestaan uit de directe buren. Dat kunnen omwonenden zijn, maar ook bedrijven. Bij erfdelen is de kans groot dat de locatie omringd wordt door andere agrarische bedrijven. Voor het bestemmingsplan is het verplicht om een omgevingsdialoog te voeren, waarin de initiatiefnemers in gesprek gaan met de lokale gemeenschap om te toetsen of er mogelijke bezwaren zijn. Daarnaast is het ook fijn om een goede band op te bouwen met de buurt.

'''Andere mogelijke betrokkenen'''
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Betrokkenen
!Toelichting
|-
|Aannemer
|Zelfbouw hoeft niet compleet 'zelf' gedaan te worden. Er kan uiteraard ook een aannemer in de hand worden genomen voor het daadwerkelijke bouwen.
|-
|Adviseurs
|Een erfdeelproject vergt veel expertises op vele vlakken. Een woongroep kan erbij gebaat zijn om voldoende externe kennis te gebruiken, bijvoorbeeld op het gebied van projectbegeleiding, vinden van geschikte locatie, financieel, bouwtechnisch of het maken van een bestemmingsplan.
|-
|Andere erfdeelprojecten
|Lopende of gerealiseerde erfdeelprojecten hebben veel praktijkkennis in huis om van te leren.
|-
|Architect
|Zelfbouw hoeft niet compleet 'zelf' gedaan te worden. Er kan uiteraard een architect in de hand worden genomen voor het ontwerp (en het voldoen aan bouwvoorschriften).
|-
|Gezondheidszorginstellingen
|Huisvesting van kwetsbare mensen in de gemeenschap is voor sommige projecten van belang en kan aansluiten bij gemeentebelang.
|-
|Natuurontwikkelingsorganisaties
|Het verbeteren van natuur in de omgeving van het project is voor sommige projecten van belang en kan aansluiten bij gemeente- of provinciaal belang.
|-
|Platformen voor erfdelen of collectief wonen
|Er zijn diverse (online) platformen voor collectief wonen of specifiek voor erfdelen.
|}
{{Referenties}}
{{Links}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>b6qic512pgps3gwhd161vn533cm8z9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erfdelen/Wetgeving</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46952</id>
    <revision>
      <id>431688</id>
      <timestamp>2026-11-01T12:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '=== Bestemmingsplan === Bij erfdelen wordt agrarisch landschap omgevormd tot woongebied. In veel gevallen is het nodig om het {{Wp|Bestemmingsplan (Nederland)|bestemmingsplan}} te wijzigen van (agrarische) bedrijfsbestemming naar woonbestemming. Een wijziging voor een bestemmingsplan verloopt via een aanvraag bij de betreffende gemeente. Dit proces bestaat uit vier fasen: voorbereiding, ontwerp, vaststelling en beroep en duurt één of meerdere jaren indien er…'</comment>
      <origin>431688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3327" sha1="owx68ydsq351k9xwdty4rgfexjzjjj3" xml:space="preserve">=== Bestemmingsplan ===
Bij erfdelen wordt agrarisch landschap omgevormd tot woongebied. In veel gevallen is het nodig om het {{Wp|Bestemmingsplan (Nederland)|bestemmingsplan}} te wijzigen van (agrarische) bedrijfsbestemming naar woonbestemming. Een wijziging voor een bestemmingsplan verloopt via een aanvraag bij de betreffende gemeente. Dit proces bestaat uit vier fasen: voorbereiding, ontwerp, vaststelling en beroep en duurt één of meerdere jaren indien er bezwaren worden ingediend. Belangrijke thema's binnen een bestemmingsplan:&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.infomil.nl/onderwerpen/ruimte/omgevingsthema/ Omgevingsthema's en ruimtelijke planvorming]. ''Kenniscentrum InfoMil''. Geraadpleegd op 10 juni 2022.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Geluid
|Luchtkwaliteit
|Externe veiligheid
|Geur bedrijven
|Trillingen
|-
|Natuur
|Geur en Veehouderij
|Gezondheid
|Bodemkwaliteit
|(Grond)water
|-
|Cultureel erfgoed
|Energie
|Kabels en leidingen
|Windhinder
|Licht
|}
=== Beleidsregel vrijkomende agrarische bedrijfsbebouwing ===
De [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR638437/1 beleidsregel vrijkomende agrarische bedrijfsbebouwing] (Vab) is in het leven geroepen om de terugloop in de landbouw te adresseren, door vrijkomende agrarische bedrijfsgebouwen te hergebruiken voor andere functies.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Hof van Twente, [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR13041 Beleidsregel vrijkomende agrarischebedrijfsbebouwing (Vab)]. ''lokaleregelgeving.overheid.nl''. Geraadpleegd op 16 juni 2022.&lt;/ref&gt;

=== Bouwvoorschriften ===
Voorafgaand aan de bouw (of sloop) van gebouwen, dient er rekening gehouden te worden met het {{Wp|bouwbesluit|bouwbesluit}}, {{Wp|bouwverordening|bouwverordening}} en {{Wp|welstandseisen|welstandseisen}}. In het bouwbesluit staan alle technische aspecten waarmee rekening moet worden gehouden bij veiligheid rondom bouwprojecten. Dat gaat over veiligheid, gezondheid, bruikbaarheid, energiezuinigheid en milieu.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Ministerie van Volkshuisvesting, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bouwregelgeving/bouwbesluit-2012 Bouwbesluit 2012 - Bouwregelgeving - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (25 november 2010). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; In de (verdwijnende) bouwverordening staan niet-technische aspecten die van belang kunnen zijn bij bouw.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://vng.nl/artikelen/veelgestelde-vragen-modelbouwverordening Veelgestelde vragen - Modelbouwverordening | VNG]. ''vng.nl''. Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; De gemeente kan specifieke eisen hebben rondom de esthetische aspecten van een bouwproject. Die aspecten worden getoetst door de welstandcommissie, die hun toetsing baseren op de welstandsnota.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bouwregelgeving/stappenplan-bij-bouwen-en-verbouwen Stappenplan bij bouwen en verbouwen - Bouwregelgeving - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (29 maart 2012). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; Zij beoordelen bijvoorbeeld of de architectuur of gebruikte materialen passen binnen de omgeving.

=== Wet natuurbescherming ===
Om nieuwbouw te realiseren is het verplicht om rekening houden met de {{Wp|Wet natuurbescherming|wet natuurbescherming}}&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
{{Referenties}}
{{Links}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>owx68ydsq351k9xwdty4rgfexjzjjj3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431696</id>
      <parentid>431688</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>fix ref</comment>
      <origin>431696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3454" sha1="bj6ejzlteiybj0q5hdye3g03djm1yrq" xml:space="preserve">=== Bestemmingsplan ===
Bij erfdelen wordt agrarisch landschap omgevormd tot woongebied. In veel gevallen is het nodig om het {{Wp|Bestemmingsplan (Nederland)|bestemmingsplan}} te wijzigen van (agrarische) bedrijfsbestemming naar woonbestemming. Een wijziging voor een bestemmingsplan verloopt via een aanvraag bij de betreffende gemeente. Dit proces bestaat uit vier fasen: voorbereiding, ontwerp, vaststelling en beroep en duurt één of meerdere jaren indien er bezwaren worden ingediend. Belangrijke thema's binnen een bestemmingsplan:&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.infomil.nl/onderwerpen/ruimte/omgevingsthema/ Omgevingsthema's en ruimtelijke planvorming]. ''Kenniscentrum InfoMil''. Geraadpleegd op 10 juni 2022.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|Geluid
|Luchtkwaliteit
|Externe veiligheid
|Geur bedrijven
|Trillingen
|-
|Natuur
|Geur en Veehouderij
|Gezondheid
|Bodemkwaliteit
|(Grond)water
|-
|Cultureel erfgoed
|Energie
|Kabels en leidingen
|Windhinder
|Licht
|}
=== Beleidsregel vrijkomende agrarische bedrijfsbebouwing ===
De [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR638437/1 beleidsregel vrijkomende agrarische bedrijfsbebouwing] (Vab) is in het leven geroepen om de terugloop in de landbouw te adresseren, door vrijkomende agrarische bedrijfsgebouwen te hergebruiken voor andere functies.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Hof van Twente, [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR13041 Beleidsregel vrijkomende agrarischebedrijfsbebouwing (Vab)]. ''lokaleregelgeving.overheid.nl''. Geraadpleegd op 16 juni 2022.&lt;/ref&gt;

=== Bouwvoorschriften ===
Voorafgaand aan de bouw (of sloop) van gebouwen, dient er rekening gehouden te worden met het {{Wp|bouwbesluit|bouwbesluit}}, {{Wp|bouwverordening|bouwverordening}} en {{Wp|welstandseisen|welstandseisen}}. In het bouwbesluit staan alle technische aspecten waarmee rekening moet worden gehouden bij veiligheid rondom bouwprojecten. Dat gaat over veiligheid, gezondheid, bruikbaarheid, energiezuinigheid en milieu.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Ministerie van Volkshuisvesting, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bouwregelgeving/bouwbesluit-2012 Bouwbesluit 2012 - Bouwregelgeving - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (25 november 2010). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; In de (verdwijnende) bouwverordening staan niet-technische aspecten die van belang kunnen zijn bij bouw.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://vng.nl/artikelen/veelgestelde-vragen-modelbouwverordening Veelgestelde vragen - Modelbouwverordening | VNG]. ''vng.nl''. Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; De gemeente kan specifieke eisen hebben rondom de esthetische aspecten van een bouwproject. Die aspecten worden getoetst door de welstandcommissie, die hun toetsing baseren op de welstandsnota.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bouwregelgeving/stappenplan-bij-bouwen-en-verbouwen Stappenplan bij bouwen en verbouwen - Bouwregelgeving - Rijksoverheid.nl]. ''www.rijksoverheid.nl'' (29 maart 2012). Geraadpleegd op 21 juni 2022.&lt;/ref&gt; Zij beoordelen bijvoorbeeld of de architectuur of gebruikte materialen passen binnen de omgeving.

=== Wet natuurbescherming ===
Om nieuwbouw te realiseren is het verplicht om rekening houden met de {{Wp|Wet natuurbescherming|wet natuurbescherming}}&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.rvo.nl/onderwerpen/wet-natuurbescherming Wet natuurbescherming]. ''www.rvo.nl''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.&lt;/ref&gt;.
{{Referenties}}
{{Links}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>bj6ejzlteiybj0q5hdye3g03djm1yrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erfdelen/Succes- en faalfactoren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46953</id>
    <revision>
      <id>431689</id>
      <timestamp>2026-11-01T12:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met 'Erfdeelprojecten zijn (anno 2022) nog in de pioniersfase, waardoor er nog geen gestandaardiseerde wijze is om dergelijke projecten te realiseren. Er zijn diverse uitdagingen die erfdelers ervaren, maar inmiddels is er ook meer inzicht in mogelijke succes- en faalfactoren.  === Locatie === Het vinden van een geschikte locatie voor erfdelen is afhankelijk van diverse aspecten. Een aantal voorbeelden zijn:  '''Infrastructuur en dienstverlening''' in afgelegen pla…'</comment>
      <origin>431689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7501" sha1="dro6da6lbe8ifwk4vpt1jlbtailq4i2" xml:space="preserve">Erfdeelprojecten zijn (anno 2022) nog in de pioniersfase, waardoor er nog geen gestandaardiseerde wijze is om dergelijke projecten te realiseren. Er zijn diverse uitdagingen die erfdelers ervaren, maar inmiddels is er ook meer inzicht in mogelijke succes- en faalfactoren.

=== Locatie ===
Het vinden van een geschikte locatie voor erfdelen is afhankelijk van diverse aspecten. Een aantal voorbeelden zijn:

'''Infrastructuur en dienstverlening''' in afgelegen plattelandsgebieden zijn beperkt. Gemeenten willen daarom voornamelijk overmatige verkeersbewegingen tegenhouden. Dit is een lastige om aan te pakken. Er zijn echter aspecten die kunnen bijdragen om het minder problematisch te maken. Er kan rekening worden gehouden met de samenstelling van de groep, waarbij jongeren ouderen kunnen vervoeren als dat nodig is. Een andere mogelijkheid zou kunnen zijn om een boerderij te zoeken die in de buurt van een busstation ligt, zodat de gemeente denkt dat het minder een probleem is.

'''Het bestemmingsplan''' van het gebied is van cruciaal belang voor het slagen van een project. Over het algemeen wordt er door gemeentes liever binnen de bebouwde kom gebouwd in plaats van het buitengebied.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Jurable. ''[https://www.jurable.nl/blog/2020/09/10/binnen-of-buiten-de-bebouwde-kom/ Binnen of buiten de bebouwde kom]'' (10 september 2020). Geraadpleegd op 27 juni 2022.&lt;/ref&gt; Het is echter lastig om dit te bepalen voor elke gemeente, aangezien het beleid hierop per gemeente verschilt en uitzonderingen gemaakt worden per project, bijvoorbeeld via de kruimelregeling.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Jurable. ''[https://www.jurable.nl/blog/2014/10/17/kruimelregeling/ Kruimelregeling]'' (3 november 2017). Geraadpleegd op 29 juni 2022.&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.omgevingsweb.nl/themadossier/kruimelregeling/ Kruimelregeling]. ''Omgevingsweb''. Geraadpleegd op 29 juni 2022.&lt;/ref&gt; Normaliter dient het gebied waarin het perceel gelegen is een woon- of verblijffunctie te hebben. Het bestemmingsplan kan echter wel worden veranderd als hier een goede reden voor is. Via [https://www.ruimtelijkeplannen.nl/ ruimtelijkeplannen.nl] is het mogelijk om het huidige bestemmingsplan van een perceel te bekijken én om in te zien of er al plannen voor wijzigingen zijn. Een succesfactor hierin kan zijn om met overtuigingskracht bij de gemeente aan te kloppen. Zorg er daarom voor dat wanneer een erfdelen verzoek wordt ingediend dat het aansluit op doelen die de gemeente heeft, bijvoorbeeld het vergroten van biodiversiteit, huisvesting van lokale bevolking, mantelzorg of monumentenzorg (zie  paragraaf '[[#Maatschappelijke bijdrage|Maatschappelijk bijdrage]]'). Het helpt om de gemeente te overtuigen als je goed voorbereid over komt. Zorg dus voor een goed uitgedacht plan, voeg schetsen van het project toe en laat zien dat je bereid bent om (uitzoek)werk uit handen te nemen. Op basis van een goed principeverzoek kan de gemeente veel beter oordelen of er potentie zit in het beoogde project. 

'''Het beleid voor woonfuncties''' speelt een belangrijke rol bij het selecteren van een geschikte locatie. De gemeente en initiatiefnemers zijn gebonden aan beleid rondom milieukwaliteit voor woonbestemmingen. Dat betekent dat er rekening moet worden gehouden met o.a. geluid, lucht, bodem, grondwater, wind, licht, geur, trillingen en asbest. Hoe meer er in het plan rekening wordt gehouden met deze aspecten, hoe groter de kans dat het project succesvol (en sneller) door de procedure bij de gemeente komt. Bij wijzigingen in het landschap dient flora &amp; fauna onderzoek van het erfgoed worden verricht, ter bescherming van in het wild levende planten- en diersoorten. Dit kan voor vertraging zorgen als het onderzoek te laat wordt gestart en er beschermde soorten worden gevonden. Als initiatiefnemer heb je de verantwoordelijkheid om een alternatief te bieden of aan te tonen dat de soorten beschermd zullen worden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, [https://wetten.overheid.nl/BWBR0009640/2016-04-14 Flora- en faunawet]. ''wetten.overheid.nl''. Geraadpleegd op 27 juni 2022.&lt;/ref&gt;

=== Financiering ===
Het regelen van financiering voor erfdeelprojecten is voor veel banken nog maatwerk en wordt gezien als risicovol. Dat heeft enerzijds te maken met het verstrekken van een lening aan meer dan één huishouden. Ook wordt het als risico gezien dat de plannen nog afhankelijk zijn van o.a. de gemeente en het beschikbaar komen van het perceel of deze plannen daadwerkelijk uitgevoerd mogen worden. Voor een initiatiefnemer is het een heel onzeker proces, omdat er een kip-en-ei verhaal ontstaat tussen al deze risico's. Een succesfactor hierin is om één van die onzekerheden te doorbreken, bijvoorbeeld door toezegging van de gemeente te krijgen dat het hoe dan ook door gaat, behalve bepaalde nog-te-bespreken voorwaarden. Een andere oplossing kan zijn om toch, als dat mogelijk is, de boerderij alvast te kopen of een aankoopregeling met de eigenaar te treffen. Een andere mogelijkheid is om een bank te vinden die het aandurft om mee te pionieren en een deel van het risico te dragen. Duurzame banken in Nederland zijn hier mogelijk gevoelig voor, maar Duitse banken lijken ook bereidwilliger om meerdere huishoudens te financieren. Er zijn ook subsidies die kunnen bijdragen aan het verlagen van de kosten. 

=== Kennis en kunde ===
Het is niet eenvoudig om een erfdeelproject te realiseren. In succesvolle projecten is er vaak al expertise in huis, maar wordt ook externe expertise ingeschakeld. Een woongroep kan erbij gebaat zijn om voldoende externe kennis te gebruiken, bijvoorbeeld op het gebied van projectbegeleiding, vinden van geschikte locatie, financieel, bouwtechnisch, bestemmingsplan en over het functioneren van overheidsorganen, zoals de gemeente. 

=== Gemeentelijke belangen ===
Over het algemeen staan erfdelen initiatieven nog niet hoog op het prioriteiten lijstje van gemeentes. Maar als initiatiefnemer kan je zorgen dat jouw plan toch in aanmerking kan komen om op gepakt te worden door een ambtenaar. Het is hierin van belang dat je eerst uitzoekt wat de opgaves zijn van de gemeente. Om hier achter te komen kan je bijvoorbeeld zoeken op 'opgaven gemeente [gemeente] '/'Woonvisie [gemeente]'/ 'bestuursakkoord [gemeente]'. Wanneer je achter doelen van de gemeente bent gekomen kan je jouw erfdelen initiatief hierop aan laten sluiten. Het actief dienen van een maatschappelijk doel, in lijn met bijvoorbeeld gemeentelijk beleid, kan ook helpen om een project tot realisatie te brengen. Maak, wanneer mogelijk, gebruik van concrete contactpersonen binnen de gemeente voor soortgelijke projecten. Verder kunnen (door de gemeente gekozen) vaste derde partijen zorgen voor ondersteuning in het proces. Dit zorgt voor een effectievere en efficiëntere werking van het proces. 

=== Goed contact met de buurt ===
Projecten staan of vallen met medewerking van de buurtgenoten. Zij kunnen bewaar maken op de plannen, waardoor het gehele proces erg vertraagd wordt. Het is dus belangrijk om in gesprek te gaan met de directe omgeving om een goede band op te bouwen en om eventuele (formele) bezwaren te kunnen voorkomen door rekening te houden met hun belangen. 

=== Parallelle stappen ===
Laat processen parallel lopen om de tijd tot realisatie van projecten te verminderen. Tijdens verplichte processen van de gemeente kan de initiatiefnemer zorgen dat er bijvoorbeeld gewerkt wordt aan het samenstellen van een groep.

{{Referenties}}
{{Links}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>dro6da6lbe8ifwk4vpt1jlbtailq4i2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erfdelen/Maatschappelijke bijdrage</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46954</id>
    <revision>
      <id>431690</id>
      <timestamp>2026-11-01T12:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met 'Erfdeelprojecten kenmerken zich doordat ze in veel gevallen, naast wonen, een extra maatschappelijke bijdrage willen leveren. Het actief dienen van een maatschappelijk doel, in lijn met bijvoorbeeld gemeentelijk beleid, kan ook helpen om een project tot realisatie te brengen.  === Duurzaamheid === Hoewel het niet verplicht is om een erfdeelproject duurzaam op te zetten, is dit wel een veelvoorkomend uitgangspunt van de initiatiefnemers. Enkele voorbeelden van…'</comment>
      <origin>431690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4481" sha1="jqndcsgtyhro1pyiq3axej8oc014k7r" xml:space="preserve">Erfdeelprojecten kenmerken zich doordat ze in veel gevallen, naast wonen, een extra maatschappelijke bijdrage willen leveren. Het actief dienen van een maatschappelijk doel, in lijn met bijvoorbeeld gemeentelijk beleid, kan ook helpen om een project tot realisatie te brengen.

=== Duurzaamheid ===
Hoewel het niet verplicht is om een erfdeelproject duurzaam op te zetten, is dit wel een veelvoorkomend uitgangspunt van de initiatiefnemers. Enkele voorbeelden van duurzame en zelfvoorzienende initiatieven zijn: lokaal opwekken van energie, duurzame bouwmaterialen gebruiken, voorzieningen delen, water lokaal opvangen en filteren, warmtepompen installeren of zelf gewassen verbouwen.  

=== Ecologische verbetering ===
Erfdeelgroepen kunnen actief bijdragen aan het verbeteren van de natuur de biodiversiteit in de directe omgeving. Voorbeelden hiervan zijn: aanplanten van (inheemse) plantsoorten, verhogen van de (grond)water kwaliteit en/of kwantiteit, bodemkwaliteit verbeteren (stikstofreductie), het faciliteren van bijen of aansluiten bij een Natura 2000 gebied.&amp;nbsp;.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.natura2000.nl/ Natura 2000]. ''www.natura2000.nl''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.&lt;/ref&gt; Om wijzigingen in het landschap aan te brengen is het verplicht om rekening houden met de {{Wp|Wet natuurbescherming|wet natuurbescherming}}, waardoor flora- en faunaonderzoek altijd onderdeel is van de procedure. Dat betekent dat er onderzoek moet worden gedaan naar beschermde diersoorten, zoals muizen, vleermuizen, kikkers, vogels en beschermde plantensoorten&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.rvo.nl/onderwerpen/wet-natuurbescherming Wet natuurbescherming]. ''www.rvo.nl''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.&lt;/ref&gt; 

=== Zorg voor elkaar ===
Bewoners van een woongroep kunnen met elkaar onderling afspreken om in bepaalde zorgbehoeften te voorzien of door samenwerking te zoeken met een zorginstelling. Ook kan een groep fungeren als een zorgboerderij om op die manier iets bij te dragen aan de maatschappij.  

=== Wonen en werken ===
De digitalisering van de arbeidsmarkt draagt eraan bij dat steeds meer banen op afstand kunnen worden uitgevoerd. Bij erfdelen kan er een algemene voorziening voor werken (kantoor of creatieve ruimte) worden gemaakt, zodat bewoners gezamenlijk een werkplek kunnen delen. Dat scheelt weer ruimte in huis, waardoor de woningen per huishouden kleiner kunnen zijn dan de gemiddelde woning. Daarnaast scheelt het in de reisbewegingen, wat voordelen oplevert voor het klimaat, de portemonnee en tijdsbesteding.  

=== Educatie ===
Een woongemeenschap kan zich richten op professionele of [https://onsdorpjeovereind.nl/visie&amp;plan/#EducatieRecreatieStrip informele educatie]. Er kan gekozen worden voor thuisonderwijs voor de kinderen in de groep, indien de samenstelling daar bij past. Daarnaast kan een groep voor buitenstaanders een educatieve functie vervullen, bijvoorbeeld op het gebied van ecologie of duurzaamheid.

=== Recreatie ===
Een groep kan er ook voor kiezen om zich te richten op [https://www.downtoearth.nu/ recreatie] als maatschappelijke bijdrage. Dat kan in lijn met de historie van de locatie, bijvoorbeeld als kinderboerderij of voor koe-knuffelen. Er kan ook ruimte gecreëerd worden voor  toeristische accommodaties of een bezoekerscafé. Recreatie kan ook aan externen geboden worden op basis van de maatschappelijke bijdrage die gekozen is, bijvoorbeeld het werken aan een moestuin of natuuronderhoud. Het is sterk afhankelijk van de locatie of er nog andere mogelijkheden zijn, bijvoorbeeld als er een meer aanwezig is.

=== Cultureel erfgoed ===
Er kan op het erf een gebouw staan met culturele waarde, bijvoorbeeld een monument. Voor een gemeente en cultuurliefhebbers kan het interessant zijn om via de woongroep te zorgen voor het cultureel erfgoed. Het kan hierbij ook betekenen dat de locatie aan bepaalde uiterlijke eisen moet blijven voldoen, dus dit is minder geschikt voor groepen die een duidelijk ontwerp in gedachten hebben.

=== Inclusieve samenleving ===
In woongroepen kan er ook aandacht zijn voor diversiteit en een inclusieve samenleving. Dat betekent dat er rekening wordt gehouden met de samenstelling van de bewoners van de groep. Er kan bijvoorbeeld ruimte komen voor een vastgesteld percentage aan sociale huurwoningen, een wens voor leeftijdsdiversiteit, verschillende samenstellingen van huishoudens of een plek voor (kwetsbare) mensen die lastiger meekomen in de samenleving.

{{Referenties}}
{{Links}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>jqndcsgtyhro1pyiq3axej8oc014k7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erfdelen/Projecten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46955</id>
    <revision>
      <id>431691</id>
      <timestamp>2026-11-01T12:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '{| class=&quot;wikitable sortable&quot; |+ !Project !Locatie !Website !Start project !Bewoond sinds |- |Proeftuin Erfdelen Salland |Lettele |https://www.erfdelen.nl/proeftuin-salland |2018 |Nog niet |- |Nijhof Erfdelen Doesburg |Doesburg |https://www.erfdelendoesburg.nl/ |2016 |2023 (verwacht) |- |Ons dorpje overeind |Schalkwijk |https://onsdorpjeovereind.nl/ |Onbekend |Onbekend |- |Woongemeenschap Arneco |Arnhem |https://arneco.org/ |Onbekend |2019 |- |BuitenDelen |Let…'</comment>
      <origin>431691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="819" sha1="ey3zhenq4nok8wwaqrpfdkq9ctjyjgq" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Project
!Locatie
!Website
!Start project
!Bewoond sinds
|-
|Proeftuin Erfdelen Salland
|Lettele
|https://www.erfdelen.nl/proeftuin-salland
|2018
|Nog niet
|-
|Nijhof Erfdelen Doesburg
|Doesburg
|https://www.erfdelendoesburg.nl/
|2016
|2023 (verwacht)
|-
|Ons dorpje overeind
|Schalkwijk
|https://onsdorpjeovereind.nl/
|Onbekend
|Onbekend
|-
|Woongemeenschap Arneco
|Arnhem
|https://arneco.org/
|Onbekend
|2019
|-
|BuitenDelen
|Lettele
|https://www.buitendelen.nl/
|2018
|2023 (verwacht)
|-
|Twee gezinnen, één boerderij 
|Hengelo (Gelderland)
|https://www.hetkanwel.nl/twee-gezinnen-een-boerderij/
|Onbekend
|Nog niet
|-
|Down to Earth
|Midden Nederland
|https://www.downtoearth.nu/
|2019
|Nog niet
|-
|Vriendenerf
|Olst
|https://www.vriendenerf.nl/
|2012
|2017
|}

{{Links}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>ey3zhenq4nok8wwaqrpfdkq9ctjyjgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erfdelen/Externe links</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46956</id>
    <revision>
      <id>431692</id>
      <timestamp>2026-11-01T12:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '=== Regelingen, beleid en subsidies === * [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR192975/1 Rood voor Rood regeling] * [https://www.aanpakstikstof.nl/themas/landbouw/vragen-en-antwoorden/gericht-opkopen-van-veehouderijen Aankoop grond door provincie]  * [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/305339/1 Kwaliteitsimpuls Groene Omgeving] (KGO) * [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/prinsjesdag/vraag-en-antwoord/hoe-kan-ik-energie-besparen-in-mijn-koopwoning…'</comment>
      <origin>431692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1183" sha1="7x4naldwxkhrx5sr8ya5mugho3qc2ch" xml:space="preserve">=== Regelingen, beleid en subsidies ===
* [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR192975/1 Rood voor Rood regeling]
* [https://www.aanpakstikstof.nl/themas/landbouw/vragen-en-antwoorden/gericht-opkopen-van-veehouderijen Aankoop grond door provincie] 
* [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/305339/1 Kwaliteitsimpuls Groene Omgeving] (KGO)
* [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/prinsjesdag/vraag-en-antwoord/hoe-kan-ik-energie-besparen-in-mijn-koopwoning Hybride warmtepompen]
* [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/prinsjesdag/nieuws/2021/05/31/meer-maatregelen-voor-huisvesting-van-aandachtsgroepen-nodig Regeling huisvesting aandachtsgroepen]
* [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR275554/1 Functieveranderingsbeleid]
* [https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR638437/1 VAB beleid]
* [https://www.sloopmeters.nl/rood-voor-rood Sloopmeters]
* [https://iplo.nl/regelgeving/instrumenten/omgevingsverordening/ Omgevingsverordening]
* Beleid collectieve woonvormen

=== Kennisplatformen ===
* [https://www.platform31.nl/ Platform31]
* [https://www.erfdelen.nl/erfdelen-nl Erfdelen]
* [https://www.zelfbouwinnederland.nl/ Zelfbouw in Nederland]

{{Links}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>7x4naldwxkhrx5sr8ya5mugho3qc2ch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erfdelen/Index</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46957</id>
    <revision>
      <id>431693</id>
      <timestamp>2026-11-01T13:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '*[[Erfdelen/Achtergrond|Achtergrond]] *[[Erfdelen/Betrokken partijen en rolverdeling|Betrokken partijen en rolverdeling]] *[[Erfdelen/Wetgeving|Wetgeving]] *[[Erfdelen/Succes- en faalfactoren|Succes- en faalfactoren]] *[[Erfdelen/Maatschappelijke bijdrage|Maatschappelijke bijdrage]] *[[Erfdelen/Projecten|Projecten]] *[[Erfdelen/Externe links|Externe links]] &lt;noinclude&gt; {{Links}} {{Sub}} &lt;/noinclude&gt;'</comment>
      <origin>431693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="402" sha1="5tbrgxp7zlnvggygyjzlqvih7k7rxza" xml:space="preserve">*[[Erfdelen/Achtergrond|Achtergrond]]
*[[Erfdelen/Betrokken partijen en rolverdeling|Betrokken partijen en rolverdeling]]
*[[Erfdelen/Wetgeving|Wetgeving]]
*[[Erfdelen/Succes- en faalfactoren|Succes- en faalfactoren]]
*[[Erfdelen/Maatschappelijke bijdrage|Maatschappelijke bijdrage]]
*[[Erfdelen/Projecten|Projecten]]
*[[Erfdelen/Externe links|Externe links]]
&lt;noinclude&gt;
{{Links}}
{{Sub}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5tbrgxp7zlnvggygyjzlqvih7k7rxza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Erfdelen - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>46958</id>
    <revision>
      <id>431695</id>
      <timestamp>2026-11-01T13:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>431695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="lcmg984djomlom4mfp6yx1lxsaw5di9" xml:space="preserve">[[Categorie:Inhoud]]</text>
      <sha1>lcmg984djomlom4mfp6yx1lxsaw5di9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Gebruiker min</title>
    <ns>14</ns>
    <id>46959</id>
    <revision>
      <id>431713</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Gebruikerstalencat}}</comment>
      <origin>431713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="qeanpevpmlkkyu92rphujpermbdqbp4" xml:space="preserve">{{Gebruikerstalencat}}</text>
      <sha1>qeanpevpmlkkyu92rphujpermbdqbp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Boek zonder printversie</title>
    <ns>14</ns>
    <id>46960</id>
    <revision>
      <id>431718</id>
      <timestamp>2026-11-01T21:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>[[Categorie:Wikibooks|Printversie]]</comment>
      <origin>431718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="mzi8yx78n2yxky94jnwhq7qu1xjchtk" xml:space="preserve">[[Categorie:Wikibooks|Printversie]]</text>
      <sha1>mzi8yx78n2yxky94jnwhq7qu1xjchtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Lerarenkamer/Nieuwsbrieven 2027</title>
    <ns>4</ns>
    <id>46961</id>
    <revision>
      <id>431719</id>
      <timestamp>2026-11-01T21:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '&lt;!-- Deze regel laten staan aub. --&gt;{{Niet te koppelen}}{{TOC beperkt|2|2|klein}}[[Categorie:Wikibooks|Nieuws]]'</comment>
      <origin>431719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="8v7h5iiqsqq13906uwz7vr93pc41qt5" xml:space="preserve">&lt;!-- Deze regel laten staan aub. --&gt;{{Niet te koppelen}}{{TOC beperkt|2|2|klein}}[[Categorie:Wikibooks|Nieuws]]</text>
      <sha1>8v7h5iiqsqq13906uwz7vr93pc41qt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg sjabloon:Links</title>
    <ns>11</ns>
    <id>46962</id>
    <revision>
      <id>431756</id>
      <timestamp>2026-11-02T10:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Over plaatsing van dit sjabloon */ — nieuwe sectie</comment>
      <origin>431756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="440" sha1="of1ehacwnmahpd0t6fffffxxnutlmk3" xml:space="preserve">== Over plaatsing van dit sjabloon ==
{{Ping|Erik Baas}}: Twee vragen:
# Omdat ik bezig ben met de handleiding: Begrijp ik het goed dat dit sjabloon bij elk hoofdstuk moet worden geplaatst? 
# Zo ja, (vervolgvraag): Kan dit sjabloon dan niet beter worden samengevoegd met [[Sjabloon:Sub]], die immers ook onderaan elk hoofdstuk moet worden geplaatst?
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 11:22 (CET)</text>
      <sha1>of1ehacwnmahpd0t6fffffxxnutlmk3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431757</id>
      <parentid>431756</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="440" sha1="si2lmp9jilofqqx7rwkcnju9jm5st2w" xml:space="preserve">== Over plaatsing van dit sjabloon ==
{{Ping|Erik Baas}}: Twee vragen:
# Omdat ik bezig ben met de handleiding: Begrijp ik het goed dat dit sjabloon bij elk hoofdstuk moet worden geplaatst? 
# Zo ja, (vervolgvraag): Kan dit sjabloon dan niet beter worden samengevoegd met [[Sjabloon:Sub]], dat immers ook onderaan elk hoofdstuk moet worden geplaatst?
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 11:22 (CET)</text>
      <sha1>si2lmp9jilofqqx7rwkcnju9jm5st2w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431761</id>
      <parentid>431757</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:26:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>431761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="699" sha1="0mqsq8ejpipwa7ym3r4lhiy6d9djdou" xml:space="preserve">== Over plaatsing van dit sjabloon ==
{{Ping|Erik Baas}}: Twee vragen:
# Omdat ik bezig ben met de handleiding: Begrijp ik het goed dat dit sjabloon bij elk hoofdstuk moet worden geplaatst? 
# Zo ja, (vervolgvraag): Kan dit sjabloon dan niet beter worden samengevoegd met [[Sjabloon:Sub]], dat immers ook onderaan elk hoofdstuk moet worden geplaatst?
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 11:22 (CET)
::1: Klopt.
::2: Nee, het is bv. ''overbodig'' op pagina's die al een index-sjabloon hebben. Anders krijg je iets als [[HTML/Externe links|dit]]; dubbelop! – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 12:25 (CET)</text>
      <sha1>0mqsq8ejpipwa7ym3r4lhiy6d9djdou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431762</id>
      <parentid>431761</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Over plaatsing van dit sjabloon */ +</comment>
      <origin>431762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="c36x3h3wb6sg7a6sh4965fj00n2iyfd" xml:space="preserve">== Over plaatsing van dit sjabloon ==
{{Ping|Erik Baas}}: Twee vragen:
# Omdat ik bezig ben met de handleiding: Begrijp ik het goed dat dit sjabloon bij elk hoofdstuk moet worden geplaatst? 
# Zo ja, (vervolgvraag): Kan dit sjabloon dan niet beter worden samengevoegd met [[Sjabloon:Sub]], dat immers ook onderaan elk hoofdstuk moet worden geplaatst?
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 11:22 (CET)
::1: Klopt.
::2: Nee, het is bv. ''overbodig'' op pagina's die al een index-sjabloon hebben. Anders krijg je iets als [[HTML/Externe links|dit]]; dubbelop! En op pagina's als [[HTML/Inhoudsopgave|deze]] moet het natuurlijk al helemaal niet. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 12:25 (CET)</text>
      <sha1>c36x3h3wb6sg7a6sh4965fj00n2iyfd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>