Sjabloon:Zandbakbericht

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>nlwikibooks</dbname>
    <base>https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Transwiki</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg transwiki</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wikijunior</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg Wikijunior</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Sjabloon:Zandbakbericht</title>
    <ns>10</ns>
    <id>22</id>
    <revision>
      <id>431992</id>
      <parentid>414339</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>lf</comment>
      <origin>431992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="628" sha1="hmzy08ny2juowtkj7dqsuzf11ti10wm" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width: 98.5%; margin: auto;&quot;&gt;
{{Beheerpagina's}}
{{Nowrap|Dit is de '''zandbak''',}} hier kun je vrij experimenteren met de speciale Wiki-functies: als je hier iets schrijft en je klikt op &quot;Toon bewerking ter controle&quot; of je slaat de pagina op zie je hoe de pagina er uit zal zien.

'''Hulp nodig?''' Zie [[Help:Tekstopmaak]] en [[:Categorie:Help|de andere helppagina's]].

&lt;div id=&quot;zandbakfoto&quot;&gt;[[Afbeelding:Sandbox.jpg|320px|center|Dit is de zandbak]]&lt;/div&gt;


{{Navigatie zandbakken}}
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;[[Categorie:Wikibooks|Zandbak]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;[[Categorie:Sjablonen]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hmzy08ny2juowtkj7dqsuzf11ti10wm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Lerarenkamer</title>
    <ns>4</ns>
    <id>30</id>
    <revision>
      <id>431958</id>
      <parentid>431945</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T14:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen */ — nieuwe sectie</comment>
      <origin>431958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32148" sha1="cdiet2xzvwvmzsy3xanf0crjvleg0js" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)
:::::::Gedaan: [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]]. Rest volgt later. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 11:12 (CET)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten worden gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)
::::Voor nu heb ik beide lijsten gesynchroniseerd. Ik zal de actie opnemen in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]].
::::Er zijn nog wel drie losse hoofdstukken [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1]], [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2]] en [[:Categorie:Wikijunior:Wat wil jij later worden? - inhoud]]. Alledrie zonder voorpagina, alledrie uit 2007. Zo te zien allemaal beginnetjes, de eerste twee zijn lijsten zonder links, waarschijnlijk als basis voor leerplannen voor docenten, maar waar leerlingen niets mee kunnen, de derde alleen een formulier dat leerlingen kunnen invullen. Wat moeten we hiermee? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 10:29 (CET)
:::::Doe maar weg, evenals [[Wikijunior:Wat wil jij later worden?/Logboek]]. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:16 (CET)

== Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? Zo nee: waarom bestaan ze allebei? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 nov 2026 11:21 (CET)
:De tweede kan weg, de inhoud verschilt niet van die van de eerste. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:08 (CET)

== Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen ==
Ik dacht alleen [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] te updaten en verder af te maken. Maar al doende en zoekende kom ik een wildgroei tegen aan pagina's voor beginnelingen op Wikibooks, die we allemaal moeten onderhouden en die dubbelingen bevatten:
* [[:Categorie:Help]] - nuttig, moet vooral blijven, inclusief ale pagina's erin (wellicht dat een enkeling kan worden samengevoegd en/of ge-update, maar dat is van later zorg).
* [[Wikibooks:Welkom]] - staat prominent (bovenaan) op de hoofdpagina - zoiets moet zeker blijven, maar wellicht aanpassen/uitbreiden met:
** [[Wikibooks:Instructies]] - staat ook met een prominente link op de voorpagina. Voorstel: zoveel mogelijk onderdelen onderbrengen in Help-pagina's en steeds daarnaar verwijzen (al mee begonnen) + samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] + [[Wikibooks:Help]].
** [[Wikibooks:Help]] - staat in de linkerkolom op elke pagina en bevat een overzicht met plekken waar je met vragen terecht kunt en een overzicht van Help-pagina's (als in het Kookboek). Voorstel: samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] en [[Wikibooks:Instructies]].
* [[Help:Veelgestelde vragen]] - ik ben persoonlijk geen fan van FAQ's, heb ze liever in Help-pagina's, maar dat is ongetwijfeld een kwestie van smaak en gewoonte - het is in ieder geval weer een extra pagina om te zoeken om je vraag beantwoord te krijgen, wat voor eindgebruikers verwarrend kan zijn, ik heb liever alles op één duidelijke plek. Voorstel: de vragen omzetten in Help-pagina's of samenvoegen met bestaande Help-pagina's.
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]] - staat in de linkerkolom op elke pagina - OK, behouden - biedt meer info dan alleen hulp voor nieuwelingen.
* [[Categorie:Wikibooks]] - bevat ook instructiepagina's die gericht zijn op eindgebruikers. Voorstel: hernoem die naar echte Help-pagina's (of samenvoegen met bestaande Help-pagina's over hetzelfde onderwerp) en breng ze onder in [[:Categorie:Help]], zodat al die losse pagina's, elk over één onderwerp (Help/hulp) bij elkaar staan. Laat de rest (o.a. onderhoudspagina's) er blijven staan.
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] - nuttig stappenplan voor docenten die hun eigen syllabus of ander lesmateriaal willen onderbrengen in Wikibooks, waarbij alle aspecten op een gestructureerde manier aan bod komen, en sommige hoofdstukken ook als checklist kunnen dienen. 
En nu heb ik er vast nog enkele over het hoofd gezien. 

Wat vinden jullie? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 15:13 (CET)</text>
      <sha1>cdiet2xzvwvmzsy3xanf0crjvleg0js</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431959</id>
      <parentid>431958</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T14:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen */</comment>
      <origin>431959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32160" sha1="0ft8yb0rowlaeb61zpeo7gp0xfo8o9d" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)
:::::::Gedaan: [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]]. Rest volgt later. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 11:12 (CET)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten worden gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)
::::Voor nu heb ik beide lijsten gesynchroniseerd. Ik zal de actie opnemen in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]].
::::Er zijn nog wel drie losse hoofdstukken [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1]], [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2]] en [[:Categorie:Wikijunior:Wat wil jij later worden? - inhoud]]. Alledrie zonder voorpagina, alledrie uit 2007. Zo te zien allemaal beginnetjes, de eerste twee zijn lijsten zonder links, waarschijnlijk als basis voor leerplannen voor docenten, maar waar leerlingen niets mee kunnen, de derde alleen een formulier dat leerlingen kunnen invullen. Wat moeten we hiermee? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 10:29 (CET)
:::::Doe maar weg, evenals [[Wikijunior:Wat wil jij later worden?/Logboek]]. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:16 (CET)

== Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? Zo nee: waarom bestaan ze allebei? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 nov 2026 11:21 (CET)
:De tweede kan weg, de inhoud verschilt niet van die van de eerste. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:08 (CET)

== Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen ==
Ik dacht alleen [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] te updaten en verder af te maken. Maar al doende en zoekende kom ik een wildgroei tegen aan pagina's voor beginnelingen op Wikibooks, die we allemaal moeten onderhouden en die dubbelingen bevatten:
* [[:Categorie:Help]] - nuttig, moet vooral blijven, inclusief ale pagina's erin (wellicht dat een enkeling kan worden samengevoegd en/of ge-update, maar dat is van later zorg).
* [[Wikibooks:Welkom]] - staat prominent (bovenaan) op de hoofdpagina - zoiets moet zeker blijven, maar wellicht aanpassen/uitbreiden met:
** [[Wikibooks:Instructies]] - staat ook met een prominente link op de voorpagina. Voorstel: zoveel mogelijk onderdelen onderbrengen in Help-pagina's en steeds daarnaar verwijzen (al mee begonnen) + samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] + [[Wikibooks:Help]].
** [[Wikibooks:Help]] - staat in de linkerkolom op elke pagina en bevat een overzicht met plekken waar je met vragen terecht kunt en een overzicht van Help-pagina's (als in het Kookboek). Voorstel: samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] en [[Wikibooks:Instructies]].
* [[Help:Veelgestelde vragen]] - ik ben persoonlijk geen fan van FAQ's, heb ze liever in Help-pagina's, maar dat is ongetwijfeld een kwestie van smaak en gewoonte - het is in ieder geval weer een extra pagina om te zoeken om je vraag beantwoord te krijgen, wat voor eindgebruikers verwarrend kan zijn, ik heb liever alles op één duidelijke plek. Voorstel: de vragen omzetten in Help-pagina's of samenvoegen met bestaande Help-pagina's.
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]] - staat in de linkerkolom op elke pagina - OK, behouden - biedt meer info dan alleen hulp voor nieuwelingen.
* [[:Categorie:Wikibooks]] - bevat ook instructiepagina's die gericht zijn op eindgebruikers. Voorstel: hernoem die naar echte Help-pagina's (of samenvoegen met bestaande Help-pagina's over hetzelfde onderwerp) en breng ze onder in [[:Categorie:Help]], zodat al die losse pagina's, elk over één onderwerp (Help/hulp), bij elkaar staan. Laat de rest (o.a. onderhoudspagina's en beleid) er blijven staan.
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] - nuttig stappenplan voor docenten die hun eigen syllabus of ander lesmateriaal willen onderbrengen in Wikibooks, waarbij alle aspecten op een gestructureerde manier aan bod komen, en sommige hoofdstukken ook als checklist kunnen dienen. 
En nu heb ik er vast nog enkele over het hoofd gezien. 

Wat vinden jullie? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 15:13 (CET)</text>
      <sha1>0ft8yb0rowlaeb61zpeo7gp0xfo8o9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431962</id>
      <parentid>431959</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T14:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kunnen Categorie:Handige Harry - inhoud en Categorie:Handige Harry worden samengevoegd? */</comment>
      <origin>431962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32286" sha1="k30vkeltfbt9wr7uxhzq9ojaut1b00x" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)
:::::::Gedaan: [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]]. Rest volgt later. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 11:12 (CET)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten worden gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)
::::Voor nu heb ik beide lijsten gesynchroniseerd. Ik zal de actie opnemen in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]].
::::Er zijn nog wel drie losse hoofdstukken [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1]], [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2]] en [[:Categorie:Wikijunior:Wat wil jij later worden? - inhoud]]. Alledrie zonder voorpagina, alledrie uit 2007. Zo te zien allemaal beginnetjes, de eerste twee zijn lijsten zonder links, waarschijnlijk als basis voor leerplannen voor docenten, maar waar leerlingen niets mee kunnen, de derde alleen een formulier dat leerlingen kunnen invullen. Wat moeten we hiermee? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 10:29 (CET)
:::::Doe maar weg, evenals [[Wikijunior:Wat wil jij later worden?/Logboek]]. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:16 (CET)

== Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? Zo nee: waarom bestaan ze allebei? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 nov 2026 11:21 (CET)
:De tweede kan weg, de inhoud verschilt niet van die van de eerste. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:08 (CET)
:{{Done|Genomineerd}}. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:32 (CET)

== Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen ==
Ik dacht alleen [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] te updaten en verder af te maken. Maar al doende en zoekende kom ik een wildgroei tegen aan pagina's voor beginnelingen op Wikibooks, die we allemaal moeten onderhouden en die dubbelingen bevatten:
* [[:Categorie:Help]] - nuttig, moet vooral blijven, inclusief ale pagina's erin (wellicht dat een enkeling kan worden samengevoegd en/of ge-update, maar dat is van later zorg).
* [[Wikibooks:Welkom]] - staat prominent (bovenaan) op de hoofdpagina - zoiets moet zeker blijven, maar wellicht aanpassen/uitbreiden met:
** [[Wikibooks:Instructies]] - staat ook met een prominente link op de voorpagina. Voorstel: zoveel mogelijk onderdelen onderbrengen in Help-pagina's en steeds daarnaar verwijzen (al mee begonnen) + samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] + [[Wikibooks:Help]].
** [[Wikibooks:Help]] - staat in de linkerkolom op elke pagina en bevat een overzicht met plekken waar je met vragen terecht kunt en een overzicht van Help-pagina's (als in het Kookboek). Voorstel: samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] en [[Wikibooks:Instructies]].
* [[Help:Veelgestelde vragen]] - ik ben persoonlijk geen fan van FAQ's, heb ze liever in Help-pagina's, maar dat is ongetwijfeld een kwestie van smaak en gewoonte - het is in ieder geval weer een extra pagina om te zoeken om je vraag beantwoord te krijgen, wat voor eindgebruikers verwarrend kan zijn, ik heb liever alles op één duidelijke plek. Voorstel: de vragen omzetten in Help-pagina's of samenvoegen met bestaande Help-pagina's.
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]] - staat in de linkerkolom op elke pagina - OK, behouden - biedt meer info dan alleen hulp voor nieuwelingen.
* [[:Categorie:Wikibooks]] - bevat ook instructiepagina's die gericht zijn op eindgebruikers. Voorstel: hernoem die naar echte Help-pagina's (of samenvoegen met bestaande Help-pagina's over hetzelfde onderwerp) en breng ze onder in [[:Categorie:Help]], zodat al die losse pagina's, elk over één onderwerp (Help/hulp), bij elkaar staan. Laat de rest (o.a. onderhoudspagina's en beleid) er blijven staan.
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] - nuttig stappenplan voor docenten die hun eigen syllabus of ander lesmateriaal willen onderbrengen in Wikibooks, waarbij alle aspecten op een gestructureerde manier aan bod komen, en sommige hoofdstukken ook als checklist kunnen dienen. 
En nu heb ik er vast nog enkele over het hoofd gezien. 

Wat vinden jullie? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 15:13 (CET)</text>
      <sha1>k30vkeltfbt9wr7uxhzq9ojaut1b00x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431963</id>
      <parentid>431962</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T14:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen */</comment>
      <origin>431963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32466" sha1="7nwyq13ggmynxb12sjhnwizizyko0nu" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)
:::::::Gedaan: [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]]. Rest volgt later. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 11:12 (CET)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten worden gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)
::::Voor nu heb ik beide lijsten gesynchroniseerd. Ik zal de actie opnemen in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]].
::::Er zijn nog wel drie losse hoofdstukken [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1]], [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2]] en [[:Categorie:Wikijunior:Wat wil jij later worden? - inhoud]]. Alledrie zonder voorpagina, alledrie uit 2007. Zo te zien allemaal beginnetjes, de eerste twee zijn lijsten zonder links, waarschijnlijk als basis voor leerplannen voor docenten, maar waar leerlingen niets mee kunnen, de derde alleen een formulier dat leerlingen kunnen invullen. Wat moeten we hiermee? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 10:29 (CET)
:::::Doe maar weg, evenals [[Wikijunior:Wat wil jij later worden?/Logboek]]. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:16 (CET)

== Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? Zo nee: waarom bestaan ze allebei? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 nov 2026 11:21 (CET)
:De tweede kan weg, de inhoud verschilt niet van die van de eerste. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:08 (CET)
:{{Done|Genomineerd}}. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:32 (CET)

== Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen ==
Ik dacht alleen [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] te updaten en verder af te maken. Maar al doende en zoekende kom ik een wildgroei tegen aan pagina's voor beginnelingen op Wikibooks, die we allemaal moeten onderhouden en die dubbelingen bevatten:
* [[:Categorie:Help]] - nuttig, moet vooral blijven, inclusief ale pagina's erin (wellicht dat een enkeling kan worden samengevoegd en/of ge-update, maar dat is van later zorg).
* [[Wikibooks:Welkom]] - staat prominent (bovenaan) op de hoofdpagina - zoiets moet zeker blijven, maar wellicht aanpassen/uitbreiden met:
** [[Wikibooks:Instructies]] - staat ook met een prominente link op de voorpagina. Voorstel: zoveel mogelijk onderdelen onderbrengen in Help-pagina's en steeds daarnaar verwijzen (al mee begonnen) + samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] + [[Wikibooks:Help]].
** [[Wikibooks:Help]] - staat in de linkerkolom op elke pagina en bevat een overzicht met plekken waar je met vragen terecht kunt en een overzicht van Help-pagina's (als in het Kookboek). Voorstel: samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] en [[Wikibooks:Instructies]].
* [[Help:Veelgestelde vragen]] - ik ben persoonlijk geen fan van FAQ's, heb ze liever in Help-pagina's, maar dat is ongetwijfeld een kwestie van smaak en gewoonte - het is in ieder geval weer een extra pagina om te zoeken om je vraag beantwoord te krijgen, wat voor eindgebruikers verwarrend kan zijn, ik heb liever alles op één duidelijke plek. Voorstel: de vragen omzetten in Help-pagina's of samenvoegen met bestaande Help-pagina's.
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]] - staat in de linkerkolom op elke pagina - OK, behouden - biedt meer info dan alleen hulp voor nieuwelingen.
* [[:Categorie:Wikibooks]] - bevat ook instructiepagina's die gericht zijn op eindgebruikers. Voorstel: hernoem die naar echte Help-pagina's (of samenvoegen met bestaande Help-pagina's over hetzelfde onderwerp) en breng ze onder in [[:Categorie:Help]], zodat al die losse pagina's, elk over één onderwerp (Help/hulp), bij elkaar staan. Laat de rest (o.a. onderhoudspagina's en beleid) er blijven staan.
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] - nuttig stappenplan voor docenten die hun eigen syllabus of ander lesmateriaal willen onderbrengen in Wikibooks, waarbij alle aspecten op een gestructureerde manier aan bod komen, en sommige hoofdstukken ook als checklist kunnen dienen. 
En nu heb ik er vast nog enkele over het hoofd gezien. 

Wat vinden jullie? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 15:13 (CET)
:Reken in deze niet op mij, mijn hoofd en mijn todo-lijst zijn vol. Overvol. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:38 (CET)</text>
      <sha1>7nwyq13ggmynxb12sjhnwizizyko0nu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Te verwijderen pagina's</title>
    <ns>4</ns>
    <id>51</id>
    <revision>
      <id>431961</id>
      <parentid>431683</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T14:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>+1</comment>
      <origin>431961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5831" sha1="4q2gkl0nep4turr60r4wzhiup9rynqr" xml:space="preserve">{{TOC zonder automatische nummering}}
== Uitleg ==
{{Te verwijderen pagina's}}

&lt;!--Niet verwijderd... een week laten staan--&gt;

== Archief ==
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; margin: 3px 0 5px 10px;&quot;&gt;
*[[Wikibooks:Logboek verwijderde pagina's|2004]] &amp;middot; {{Archieflinks|vanaf=2014}}
*[[Speciaal:Logboeken/delete|Verwijderingslogboek]]
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Voorbeeld:
== Jaar ==
=== Maand ===
====Toegevoegd dd-mm, te verwijderen op of na dd-mm+1 ====
*[[Paginatitel]] - wiu 
--&gt;

==2026==
===september===
====Toegevoegd 24 september, te verwijderen op of na 24 oktober====
* [[Iluthien]], het hele boek. Ik kon over deze taal via Wikidata en Google niets vinden, uitgezonderd op Google dit Wikibook. Toen ik verder googelde met de letters uit [[Iluthien/Uitspraak en Alfabet]] (Arlı Etlı Imnı Orlı Urlıd Eyvhen), bleek Turks of Azerbeidzjaans het meest voor de hand liggende, vanwege de ı (i zonder puntjes), dus niks Keltisch. Deze letters bleken ook nog eens afkomstig uit een bekende islamitische gebedstekst of religieuze formule in het Arabisch, opgeschreven met het Turkse alfabet. Dus ik heb sterk het vermoeden dat deze taal een verzinsel is van de eerste auteur, [[Gebruiker:Den Eddy en de Jos]] (in 2010, daarna zijn door hen geen wijzigingen meer aangebracht, ook niet elders op Wikibooks, zie https://nl.wikibooks.org/wiki/Speciaal:Bijdragen/Den_Eddy_en_de_Jos), die ons probeerde wat op de mouw spelden. 
:PS Is het misschien een idee om in [[Wikibooks:Missie, visie en uitgangspunten]] iets te vermelden over het soort onderwerpen dat is toegestaan? Dat Wikibooks alleen bedoeld is voor studie-, leer- en handboeken, handleidingen, instructies en naslagwerken? Niet voor essays, zelfgeschreven romans en andere verzinsels? Dat het om werkelijk bestaande onderwerpen moet gaan? Ik kon daar nu niets over vinden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 07:35 (CEST)
*:{{Done}} - Vanwege alle serieuze twijfel heb ik dit hele boek maar versneld verwijderd. Er moet immers voor alles worden voorkomen dat er onjuiste/misleidende zaken in de hoofdnaamruimte staan. Mocht de aanmaker hier ooit nog eens terugkomen, dan kan die zelf desgewenst verzoeken om herplaatsing. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:39 (CEST)

&lt;s&gt;* [[Kaartspel/Groenjassen]] - Eerder al door een anonieme gebruiker voorzien van &quot;nuweg&quot;, staat nu alsnog ter discussie na een opmerking van JopkeB.&lt;/s&gt;&lt;br&gt;
:&lt;s&gt;Copy/paste van een andere wiki, met taalfouten en ontbrekende sjablonen. Kan, met wat moeite, een deel van een Wikiboek worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 24 sep 2026 18:58 (CEST)&lt;/s&gt; - Reeds verwijderd (Ellywa, 24 sep 2026) wgs. schending van auteursrechten. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 sep 2026 10:39 (CEST)

====Toegevoegd 27 september, te verwijderen op of na 27 oktober====
* [[:Categorie:Geesteswetenschappen]] - Lege categorie. Hierin zouden eigenlijk de categorieën voor Taal, Literatuur, Filosofie, Geschiedenis en Kunst moeten komen, maar dan kan iemand zonder wetenschappelijke opleiding die categorieën niet meer vinden. Dus wat mij betreft blijven die subcategorieën als zelfstandige categorieën direct onder [[:Categorie:Boek naar thema]] gerangschikt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 sep 2026 13:37 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 september, te verwijderen op of na 28 oktober====
* [[:Categorie:Module fysica]] - Overbodige categorie. Hij bevatte twee onderdelen: [[Fysica]] en [[Fysica/Arbeid energie vermogen]]. De eerste heb ik verplaatst naar [[:Categorie:Natuurkunde]], waar hij thuishoort. Uit de tweede heb ik hem verwijderd omdat die ook al in [[:Categorie:Fysica - inhoud]] staat. Nu is deze categorie leeg en ik heb geen idee waarvoor hij gebruikt zou kunnen worden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 13:24 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 oktober, te verwijderen op of na 28 november====
* [[:Categorie:Bestand per boek]]
** Alle 34 (!) bestanden op Wikibooks staan ook al in 
*** [[:Categorie:Bestand naar licentie]] (7 C) en
*** [[:Categorie:Bestand naar type]] (5 C).
** Veruit de meeste bestanden komen van Commons, en verschijnen dus niet in deze categorie.
::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 28 okt 2026 15:52 (CET)

===november===
====Toegevoegd 1 november, te verwijderen op of na 1 december====
*[[Afdeling:Bijbelwetenschap]] en [[Faculteit:Bijbelkunde OT]] – Geen inhoud meer, sinds [[Cursus:Inleiding Oude Testament|de enige pagina]] in 2010 verwijderd is. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 13:14 (CET)

====Toegevoegd 4 november, te verwijderen op of na 4 december====
*[[:Categorie:Handige Harry]] – Heeft de zelfde inhoud als [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:31 (CET)

== Kandidaten voor directe verwijdering ==
* ..


Hier worden maximaal 10 kandidaten voor directe verwijdering geplaatst:
{{Kolommen automatisch
|style=border: 1px solid silver; padding-left: 5px;
|inhoud=
&lt;dynamicPageList&gt;
category  = Wikibooks:Nuweg
mode      = ordered
count     = 10
redirects = include
&lt;/dynamicPageList&gt;
}}

* [[:Categorie:Wikibooks:Nuweg|Klik hier]] voor het volledige overzicht ({{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Nuweg}} pagina's en/of categorieën).

[[Categorie:Wikibooks]]</text>
      <sha1>4q2gkl0nep4turr60r4wzhiup9rynqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431964</id>
      <parentid>431961</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T15:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Toegevoegd 4 november, te verwijderen op of na 4 december */ Reactie</comment>
      <origin>431964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5933" sha1="a89dytv350wpwie7zuf79edj0d2gsey" xml:space="preserve">{{TOC zonder automatische nummering}}
== Uitleg ==
{{Te verwijderen pagina's}}

&lt;!--Niet verwijderd... een week laten staan--&gt;

== Archief ==
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; margin: 3px 0 5px 10px;&quot;&gt;
*[[Wikibooks:Logboek verwijderde pagina's|2004]] &amp;middot; {{Archieflinks|vanaf=2014}}
*[[Speciaal:Logboeken/delete|Verwijderingslogboek]]
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Voorbeeld:
== Jaar ==
=== Maand ===
====Toegevoegd dd-mm, te verwijderen op of na dd-mm+1 ====
*[[Paginatitel]] - wiu 
--&gt;

==2026==
===september===
====Toegevoegd 24 september, te verwijderen op of na 24 oktober====
* [[Iluthien]], het hele boek. Ik kon over deze taal via Wikidata en Google niets vinden, uitgezonderd op Google dit Wikibook. Toen ik verder googelde met de letters uit [[Iluthien/Uitspraak en Alfabet]] (Arlı Etlı Imnı Orlı Urlıd Eyvhen), bleek Turks of Azerbeidzjaans het meest voor de hand liggende, vanwege de ı (i zonder puntjes), dus niks Keltisch. Deze letters bleken ook nog eens afkomstig uit een bekende islamitische gebedstekst of religieuze formule in het Arabisch, opgeschreven met het Turkse alfabet. Dus ik heb sterk het vermoeden dat deze taal een verzinsel is van de eerste auteur, [[Gebruiker:Den Eddy en de Jos]] (in 2010, daarna zijn door hen geen wijzigingen meer aangebracht, ook niet elders op Wikibooks, zie https://nl.wikibooks.org/wiki/Speciaal:Bijdragen/Den_Eddy_en_de_Jos), die ons probeerde wat op de mouw spelden. 
:PS Is het misschien een idee om in [[Wikibooks:Missie, visie en uitgangspunten]] iets te vermelden over het soort onderwerpen dat is toegestaan? Dat Wikibooks alleen bedoeld is voor studie-, leer- en handboeken, handleidingen, instructies en naslagwerken? Niet voor essays, zelfgeschreven romans en andere verzinsels? Dat het om werkelijk bestaande onderwerpen moet gaan? Ik kon daar nu niets over vinden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 07:35 (CEST)
*:{{Done}} - Vanwege alle serieuze twijfel heb ik dit hele boek maar versneld verwijderd. Er moet immers voor alles worden voorkomen dat er onjuiste/misleidende zaken in de hoofdnaamruimte staan. Mocht de aanmaker hier ooit nog eens terugkomen, dan kan die zelf desgewenst verzoeken om herplaatsing. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:39 (CEST)

&lt;s&gt;* [[Kaartspel/Groenjassen]] - Eerder al door een anonieme gebruiker voorzien van &quot;nuweg&quot;, staat nu alsnog ter discussie na een opmerking van JopkeB.&lt;/s&gt;&lt;br&gt;
:&lt;s&gt;Copy/paste van een andere wiki, met taalfouten en ontbrekende sjablonen. Kan, met wat moeite, een deel van een Wikiboek worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 24 sep 2026 18:58 (CEST)&lt;/s&gt; - Reeds verwijderd (Ellywa, 24 sep 2026) wgs. schending van auteursrechten. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 sep 2026 10:39 (CEST)

====Toegevoegd 27 september, te verwijderen op of na 27 oktober====
* [[:Categorie:Geesteswetenschappen]] - Lege categorie. Hierin zouden eigenlijk de categorieën voor Taal, Literatuur, Filosofie, Geschiedenis en Kunst moeten komen, maar dan kan iemand zonder wetenschappelijke opleiding die categorieën niet meer vinden. Dus wat mij betreft blijven die subcategorieën als zelfstandige categorieën direct onder [[:Categorie:Boek naar thema]] gerangschikt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 sep 2026 13:37 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 september, te verwijderen op of na 28 oktober====
* [[:Categorie:Module fysica]] - Overbodige categorie. Hij bevatte twee onderdelen: [[Fysica]] en [[Fysica/Arbeid energie vermogen]]. De eerste heb ik verplaatst naar [[:Categorie:Natuurkunde]], waar hij thuishoort. Uit de tweede heb ik hem verwijderd omdat die ook al in [[:Categorie:Fysica - inhoud]] staat. Nu is deze categorie leeg en ik heb geen idee waarvoor hij gebruikt zou kunnen worden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 13:24 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 oktober, te verwijderen op of na 28 november====
* [[:Categorie:Bestand per boek]]
** Alle 34 (!) bestanden op Wikibooks staan ook al in 
*** [[:Categorie:Bestand naar licentie]] (7 C) en
*** [[:Categorie:Bestand naar type]] (5 C).
** Veruit de meeste bestanden komen van Commons, en verschijnen dus niet in deze categorie.
::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 28 okt 2026 15:52 (CET)

===november===
====Toegevoegd 1 november, te verwijderen op of na 1 december====
*[[Afdeling:Bijbelwetenschap]] en [[Faculteit:Bijbelkunde OT]] – Geen inhoud meer, sinds [[Cursus:Inleiding Oude Testament|de enige pagina]] in 2010 verwijderd is. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 13:14 (CET)

====Toegevoegd 4 november, te verwijderen op of na 4 december====
*[[:Categorie:Handige Harry]] – Heeft de zelfde inhoud als [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:31 (CET)
*:Mee eens. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 16:14 (CET)

== Kandidaten voor directe verwijdering ==
* ..


Hier worden maximaal 10 kandidaten voor directe verwijdering geplaatst:
{{Kolommen automatisch
|style=border: 1px solid silver; padding-left: 5px;
|inhoud=
&lt;dynamicPageList&gt;
category  = Wikibooks:Nuweg
mode      = ordered
count     = 10
redirects = include
&lt;/dynamicPageList&gt;
}}

* [[:Categorie:Wikibooks:Nuweg|Klik hier]] voor het volledige overzicht ({{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Nuweg}} pagina's en/of categorieën).

[[Categorie:Wikibooks]]</text>
      <sha1>a89dytv350wpwie7zuf79edj0d2gsey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Instructies</title>
    <ns>4</ns>
    <id>2309</id>
    <revision>
      <id>431956</id>
      <parentid>431939</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T13:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12020" sha1="rcgos4acjgffkvn9xn24j5vsg57qt8w" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Deze pagina geeft uitleg over de basisactiviteiten in Wikibooks: over zoeken, mogelijkheden om een wikiboek in de klas te gebruiken en hoe u zelf kan bijdragen aan bestaande en nieuwe wikiboeken.

Meedoen is erg gemakkelijk, en vooral een kwestie van gewoon beginnen. Fouten maken is namelijk niet erg: die worden even gemakkelijk weer hersteld. Maar hieronder toch wat uitleg.

== Inleiding MediaWiki ==
Zie het hoofdstuk [[Inleiding MediaWiki/Wat betekent wiki?]] voor een algemene inleiding in wiki's. De overige hoofdstukken in dit wikiboek betreffen algemene instructies voor wiki's. Die kunt u overslaan als u wilt weten hoe je Wikibooks gebruikt en kunt aanpassen; deze pagina (Wikibooks:Instructies) is daarvoor een wegwijzer.

== Account ==
Een account is niet verplicht maar wel handig voor het gemakkelijk kunnen benutten van de hulpmiddelen en voor het uitvoeren van bewerkingen. Een account is helemaal gratis en u kunt desgewenst een alias of schuilnaam gebruiken om anoniem te blijven.&lt;br&gt;
'''==&gt;''' Zie [[Help:Account]] voor de ins en outs.

== Zoeken en vinden ==
* '''Zoeken''': zie [[Help:Zoeken]]. 
* '''Navigatie''' binnen Wikibooks: zie [[Help:Navigatie]] voor de vele mogelijkheden om rechtstreeks naar een pagina binnen en buiten Wikibooks te klikken èn om te weten te komen wat al die links aan de boven-, onder-, linker- en rechterkant van een Wikibooks-pagina betekenen.

== Mogelijkheden voor gebruik ==
Wikibooks is bedoeld voor leerboeken, studieboeken, handleidingen, instructies, ander lesmateriaal en algemene informatieve teksten in boekvorm. 
* Iedereen mag de wikiboeken en andere teksten uit Wikibooks gebruiken en hergebruiken, zoveel als men wil en in de vorm die men kiest, mits men zich aan de Licentievoorwaarden houdt die onderaan elke pagina zijn vermeld. Op moment van schrijven bestaat die uit de [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl Creative Commons Naamsvermelding-GelijkDelen licentie]. Voor de getoonde afbeeldingen en andere mediabestanden geldt de licentie op de beschrijvingspagina in Wikimedia Commons ervan (klik op zo'n afbeelding of ander medium en klik dóór naar de beschrijvingspagina). 
* Faciliteiten: 
** Uiteraard kan men de wikiboeken online (laten) lezen, zoals ze zijn.
** Men kan ook een wikiboek dat men in de klas wil gebruiken, aanpassen voor die klas. Zie daarvoor [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken#Een leerboek op maat maken|Een leerboek op maat maken]]. Als men een wikboek wil kopiëren en vervolgens in de schoolomgeving of elders wil uploaden/plakken en eventueel aanpassen, dan gelden de voorwaarden uit de hierboven vermelde licentie (o.a. bronvermelding en ook voor de aangepaste versie deze licentie laten gelden). 
** Downloaden, pdf-files maken, printen (zie in de rechterkolom onder ''Afdrukken/exporteren'') en inbinden (zie [[Speciaal:Boek]]). Zie ook [[Help:Afdrukken]], o.a. voor het zelf samenstellen van een boek.
** Zie ook: [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]]

== Bijdragen: beginnen ==
Zoek een hoofdstuk waar u iets aan wilt toevoegen of anderszins verbeteren. 

Wikibooks werkt met een heel eenvoudig basisprincipe. Klik op '''Bewerken''' (link bovenaan een Wikibook-pagina). U komt dan op een pagina met een bewerkingsvenster waarop de inhoud van die pagina staat. Typ uw tekst.
* Klik vervolgens helemaal onderaan op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot;. Zo kunt u kijken of de pagina wel gaat worden zoals u had bedoeld. Als dat niet zo is: verbeter de tekst. 
* In het tekstveldje achter &quot;Samenvatting:&quot; geeft u kort aan wat u gewijzigd hebt (en geen samenvatting van het artikel dat u zojuist geschreven hebt). Deze tekst wordt getoond in het overzicht, dat u krijgt wanneer u op &quot;Recente wijzigingen&quot; klikt.
* Klik op &quot;Pagina opslaan&quot; als die klaar is!

Oefenen kan ook: in de [[Wikibooks:Zandbak|Zandbak]] (onderste link onder het kopje Hoofdmenu in de linkerkolom). Daar mag je net zoveel fouten maken als je wilt.

== Overleggen ==
Boven elke pagina vindt u de link &quot;overleg&quot;. Hierin kunt u een vraag, opmerking of suggestie posten voor de betreffende pagina. Dit kunt u op dezelfde manier doen als wanneer u een pagina bewerkt, waarbij u er wél op moet letten om uw tekst netjes onder die van een ander (indien aanwezig) te zetten. Onderteken vervolgens uw bijdrage. 

Zie [[Help:Overlegpagina]] voor de details en meer informatie.

== Een nieuw hoofdstuk beginnen ==
Om een nieuw hoofdstuk te beginnen plaatst u eerst in de inhoudsopgave van het betreffende wikiboek een nieuwe link naar dat hoofstuk. Klik daarvoor op &quot;Bewerken&quot; op de voorpagina van het betreffende wikiboek. Kopieer een bestaand hoofdstuk uit de inhoudsopgave en plak die op de plaats waar het nieuwe hoofdstuk moet komen. Pas de titel van het hoofdstuk aan (twee maal). Klik op &quot;Bewerking ter controle bekijken. Als het er goed uitziet (met het nieuwe hoofdstuk als rode link), publiceer dan de wijziging. Klik vervolgens op de rode link om het hoofdstuk te beginnen. 

Als er geen inhoudsopgave is of alleen een korte helemaal rechts: Een nieuwe wikiboek-pagina kan je ook aanmaken door te zoeken naar de titel van het nieuwe hoofdstuk. Doe dat door te zoeken met ''Titel wikiboek/Hoofdstuknaam'', bijvoorbeeld ''Aardrijkskunde/Het weer''. Zorg dat zowel de boektitel als de hoofdstuknaam met een hoofdletter beginnen en het geheel correct is gespeld. Er verschijnt nu bovenaan de zoekresultaten een rode link. Klik daarop om het hoofdstuk te beginnen. 

Zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven]] vanaf stap 2 voor het vervolg.

Voer ook de acties &quot;sjabloon inhoudstabel&quot; en &quot;koppelen aan Wikidata-item&quot; van [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] uit.

== Een nieuw boek beginnen == 
Voor het maken van een nieuw Wikiboek: zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]].

== Een andere nieuwe pagina beginnen ==
Andere pagina's zijn bijvoorbeeld voor categorieën, Help-pagina's, sjablonen en Wikijunior. Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]. Zorg ervoor dat een rode link met het juiste voorvoegsel begint, resp.: Categorie:Xxxx, Help:Xxx, Sjabloon:Xxxx en Wikijunior:Xxxx. Zie voorbeelden in de (sub-)categorieën van: [[:Categorie:Alles]], [[:Categorie:Help]], [[:Categorie:Sjablonen]] en [[:Categorie:Wikijunior]].

Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] voor meer informatie.

== Wiki opmaak ==
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je gemakkelijk tekst kunt opmaken. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken.

Met wiki-opmaak kunt u tekst laten inspringen, tekst opmaken, links maken, lijsten en labels maken, subpagina's maken, tabellen maken, speciale tekens invoegen,... Indien u iets geleerd hebt en u dit wilt uitproberen, dan kan u [[Wikibooks:Zandbak|oefenen in de zandbak]].

Zie '''[[Help:Tekstopmaak]]''' voor hoe dat precies in zijn werk gaat. 

Wie al ervaren is met tekstopmaak in wiki's en alleen de codes bij de hand wil hebben: zie '''[[Help:Wikicode]]'''. 

=== Tekens ===
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
|
''Cursieve tekst'', '''Vette tekst'''.

(gebruik enkele aanhalingstekens, geen dubbele)
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;''Cursieve tekst'', '''Vette tekst''', '''''Heel vette tekst'''''.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Umlauts en accenten:'''

è é ê ë ì í

&amp;Agrave; &amp;Aacute; &amp;Acirc; &amp;Atilde; &amp;Auml; &amp;Aring;&lt;br&gt;
&amp;AElig; &amp;Ccedil; &amp;Egrave; &amp;Eacute; &amp;Ecirc; &amp;Euml;&lt;br&gt;
&amp;Igrave; &amp;Iacute;
&amp;Icirc; &amp;Iuml; &amp;Ntilde; &amp;Ograve;&lt;br&gt;
&amp;Oacute; &amp;Ocirc; &amp;Otilde;
&amp;Ouml; &amp;Oslash; &amp;Ugrave;&lt;br&gt;
&amp;Uacute; &amp;Ucirc; &amp;Uuml; &amp;szlig;
&amp;agrave; &amp;aacute;&lt;br&gt;
&amp;acirc; &amp;atilde; &amp;auml; &amp;aring; &amp;aelig;
&amp;ccedil;&lt;br&gt;
&amp;egrave; &amp;eacute; &amp;ecirc; &amp;euml; &amp;igrave; &amp;iacute;&lt;br&gt;
&amp;icirc; &amp;iuml; &amp;ntilde; &amp;ograve; &amp;oacute; &amp;ocirc;&lt;br&gt;
&amp;oelig; &amp;otilde;
&amp;ouml; &amp;oslash; &amp;ugrave; &amp;uacute;&lt;br&gt;
&amp;ucirc; &amp;uuml; &amp;yuml;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

è é ê ë ì í

&amp;amp;Agrave; &amp;amp;Aacute; &amp;amp;Acirc; &amp;amp;Atilde; &amp;amp;Auml; &amp;amp;Aring;
&amp;amp;AElig; &amp;amp;Ccedil; &amp;amp;Egrave; &amp;amp;Eacute; &amp;amp;Ecirc; &amp;amp;Euml;
&amp;amp;Igrave; &amp;amp;Iacute; &amp;amp;Icirc; &amp;amp;Iuml; &amp;amp;Ntilde; &amp;amp;Ograve;
&amp;amp;Oacute; &amp;amp;Ocirc; &amp;amp;Otilde; &amp;amp;Ouml; &amp;amp;Oslash; &amp;amp;Ugrave;
&amp;amp;Uacute; &amp;amp;Ucirc; &amp;amp;Uuml; &amp;amp;szlig; &amp;amp;agrave; &amp;amp;aacute;
&amp;amp;acirc; &amp;amp;atilde; &amp;amp;auml; &amp;amp;aring; &amp;amp;aelig; &amp;amp;ccedil;
&amp;amp;egrave; &amp;amp;eacute; &amp;amp;ecirc; &amp;amp;euml; &amp;amp;igrave; &amp;amp;iacute;
&amp;amp;icirc; &amp;amp;iuml; &amp;amp;ntilde; &amp;amp;ograve; &amp;amp;oacute; &amp;amp;ocirc;
&amp;amp;oelig; &amp;amp;otilde; &amp;amp;ouml; &amp;amp;oslash; &amp;amp;ugrave; &amp;amp;uacute;
&amp;amp;ucirc; &amp;amp;uuml; &amp;amp;yuml;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Punctuatie:'''&lt;br&gt;
&amp;iquest; &amp;iexcl; &amp;laquo; &amp;raquo; &amp;sect; &amp;para;&lt;br&gt;
&amp;dagger; &amp;Dagger; &amp;bull; - &amp;ndash; &amp;mdash;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;iquest; &amp;amp;iexcl; &amp;amp;laquo; &amp;amp;raquo; &amp;amp;sect; &amp;amp;para;
&amp;amp;dagger; &amp;amp;Dagger; &amp;amp;bull; - &amp;amp;ndash; &amp;amp;mdash;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Commerciële symbolen:'''&lt;br&gt;
&amp;trade; &amp;copy; &amp;reg; &amp;cent; &amp;euro; &amp;yen;&lt;br&gt;
&amp;pound; &amp;curren;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;trade; &amp;amp;copy; &amp;amp;reg; &amp;amp;cent; &amp;amp;euro; &amp;amp;yen;
&amp;amp;pound; &amp;amp;curren;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot; id=&quot;subscript&quot;
| Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;br&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; or x&amp;sup2;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; of x&amp;amp;sup2;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| '''Griekse tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;alpha; &amp;beta; &amp;gamma; &amp;delta; &amp;epsilon; &amp;zeta;&lt;br&gt;
&amp;eta; &amp;theta; &amp;iota; &amp;kappa; &amp;lambda; &amp;mu; &amp;nu;&lt;br&gt;
&amp;xi; &amp;omicron; &amp;pi; &amp;rho;  &amp;sigma; &amp;sigmaf;&lt;br&gt;
&amp;tau; &amp;upsilon; &amp;phi; &amp;chi; &amp;psi; &amp;omega;&lt;br&gt;
&amp;Gamma; &amp;Delta; &amp;Theta; &amp;Lambda; &amp;Xi; &amp;Pi;&lt;br&gt;
&amp;Sigma; &amp;Phi; &amp;Psi; &amp;Omega;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;alpha; &amp;amp;beta; &amp;amp;gamma; &amp;amp;delta; &amp;amp;epsilon; &amp;amp;zeta;
&amp;amp;eta; &amp;amp;theta; &amp;amp;iota; &amp;amp;kappa; &amp;amp;lambda; &amp;amp;mu; &amp;amp;nu;
&amp;amp;xi; &amp;amp;omicron; &amp;amp;pi; &amp;amp;rho;  &amp;amp;sigma; &amp;amp;sigmaf;
&amp;amp;tau; &amp;amp;upsilon; &amp;amp;phi; &amp;amp;chi; &amp;amp;psi; &amp;amp;omega;
&amp;amp;Gamma; &amp;amp;Delta; &amp;amp;Theta; &amp;amp;Lambda; &amp;amp;Xi; &amp;amp;Pi;
&amp;amp;Sigma; &amp;amp;Phi; &amp;amp;Psi; &amp;amp;Omega;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Wiskundige tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;int; &amp;sum; &amp;prod; &amp;radic; &amp;minus; &amp;plusmn; &amp;infin;&lt;br&gt;
&amp;asymp; &amp;prop; &amp;equiv; &amp;ne; &amp;le; &amp;ge;&lt;br&gt;
&amp;times; &amp;middot; &amp;divide; &amp;part; &amp;prime; &amp;Prime;&lt;br&gt;
&amp;nabla; &amp;permil; &amp;deg; &amp;there4; &amp;alefsym; &amp;oslash;&lt;br&gt;
&amp;isin; &amp;notin; &amp;cap; &amp;cup; &amp;sub; &amp;sup; &amp;sube; &amp;supe;&lt;br&gt;
&amp;not; &amp;and; &amp;or; &amp;exist; &amp;forall; &amp;rArr; &amp;hArr;&lt;br&gt;
&amp;rarr; &amp;harr; &amp;uarr;&lt;br&gt;
| valign=&quot;middle&quot; | &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;int; &amp;amp;sum; &amp;amp;prod; &amp;amp;radic; &amp;amp;minus; &amp;amp;plusmn; &amp;amp;infin;
&amp;amp;asymp; &amp;amp;prop; &amp;amp;equiv; &amp;amp;ne; &amp;amp;le; &amp;amp;ge;
&amp;amp;times; &amp;amp;middot; &amp;amp;divide; &amp;amp;part; &amp;amp;prime; &amp;amp;Prime;
&amp;amp;nabla; &amp;amp;permil; &amp;amp;deg; &amp;amp;there4; &amp;amp;alefsym; &amp;amp;oslash;
&amp;amp;isin; &amp;amp;notin; &amp;amp;cap; &amp;amp;cup; &amp;amp;sub; &amp;amp;sup; &amp;amp;sube; &amp;amp;supe;
&amp;amp;not; &amp;amp;and; &amp;amp;or; &amp;amp;exist; &amp;amp;forall; &amp;amp;rArr; &amp;amp;hArr;
&amp;amp;rarr; &amp;amp;harr; &amp;amp;uarr;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| &lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;ge;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;0 true.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;ge;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;0 true.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
'''Complexe formule:'''&lt;br&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|}

== Afbeeldingen == 
Uiteraard is het mogelijk om op Wikibooks afbeeldingen, geluidsfragmenten, animaties, korte video's en andere media te gebruiken. Miljoenen media zijn voor dit doel te vinden in [[c:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]]. Maar ook zelfgemaakte media kunnen worden ingezet. Zie [[Help:Afbeeldingen]] voor hoe het werkt.

== Meer hulp ==
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]]
* [[:Categorie:Help]]

[[Categorie:Help| Instructies]]</text>
      <sha1>rcgos4acjgffkvn9xn24j5vsg57qt8w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431995</id>
      <parentid>431956</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T06:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tekens */ Tabel overgeheveld naar Overlegpagina ivm veroudering; links naar huidige overzichten met tekens toegevoegd</comment>
      <origin>431995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7888" sha1="5ranf38j5xbfop6m4xe5db7vdea4euo" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Deze pagina geeft uitleg over de basisactiviteiten in Wikibooks: over zoeken, mogelijkheden om een wikiboek in de klas te gebruiken en hoe u zelf kan bijdragen aan bestaande en nieuwe wikiboeken.

Meedoen is erg gemakkelijk, en vooral een kwestie van gewoon beginnen. Fouten maken is namelijk niet erg: die worden even gemakkelijk weer hersteld. Maar hieronder toch wat uitleg.

== Inleiding MediaWiki ==
Zie het hoofdstuk [[Inleiding MediaWiki/Wat betekent wiki?]] voor een algemene inleiding in wiki's. De overige hoofdstukken in dit wikiboek betreffen algemene instructies voor wiki's. Die kunt u overslaan als u wilt weten hoe je Wikibooks gebruikt en kunt aanpassen; deze pagina (Wikibooks:Instructies) is daarvoor een wegwijzer.

== Account ==
Een account is niet verplicht maar wel handig voor het gemakkelijk kunnen benutten van de hulpmiddelen en voor het uitvoeren van bewerkingen. Een account is helemaal gratis en u kunt desgewenst een alias of schuilnaam gebruiken om anoniem te blijven.&lt;br&gt;
'''==&gt;''' Zie [[Help:Account]] voor de ins en outs.

== Zoeken en vinden ==
* '''Zoeken''': zie [[Help:Zoeken]]. 
* '''Navigatie''' binnen Wikibooks: zie [[Help:Navigatie]] voor de vele mogelijkheden om rechtstreeks naar een pagina binnen en buiten Wikibooks te klikken èn om te weten te komen wat al die links aan de boven-, onder-, linker- en rechterkant van een Wikibooks-pagina betekenen.

== Mogelijkheden voor gebruik ==
Wikibooks is bedoeld voor leerboeken, studieboeken, handleidingen, instructies, ander lesmateriaal en algemene informatieve teksten in boekvorm. 
* Iedereen mag de wikiboeken en andere teksten uit Wikibooks gebruiken en hergebruiken, zoveel als men wil en in de vorm die men kiest, mits men zich aan de Licentievoorwaarden houdt die onderaan elke pagina zijn vermeld. Op moment van schrijven bestaat die uit de [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl Creative Commons Naamsvermelding-GelijkDelen licentie]. Voor de getoonde afbeeldingen en andere mediabestanden geldt de licentie op de beschrijvingspagina in Wikimedia Commons ervan (klik op zo'n afbeelding of ander medium en klik dóór naar de beschrijvingspagina). 
* Faciliteiten: 
** Uiteraard kan men de wikiboeken online (laten) lezen, zoals ze zijn.
** Men kan ook een wikiboek dat men in de klas wil gebruiken, aanpassen voor die klas. Zie daarvoor [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken#Een leerboek op maat maken|Een leerboek op maat maken]]. Als men een wikboek wil kopiëren en vervolgens in de schoolomgeving of elders wil uploaden/plakken en eventueel aanpassen, dan gelden de voorwaarden uit de hierboven vermelde licentie (o.a. bronvermelding en ook voor de aangepaste versie deze licentie laten gelden). 
** Downloaden, pdf-files maken, printen (zie in de rechterkolom onder ''Afdrukken/exporteren'') en inbinden (zie [[Speciaal:Boek]]). Zie ook [[Help:Afdrukken]], o.a. voor het zelf samenstellen van een boek.
** Zie ook: [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]]

== Bijdragen: beginnen ==
Zoek een hoofdstuk waar u iets aan wilt toevoegen of anderszins verbeteren. 

Wikibooks werkt met een heel eenvoudig basisprincipe. Klik op '''Bewerken''' (link bovenaan een Wikibook-pagina). U komt dan op een pagina met een bewerkingsvenster waarop de inhoud van die pagina staat. Typ uw tekst.
* Klik vervolgens helemaal onderaan op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot;. Zo kunt u kijken of de pagina wel gaat worden zoals u had bedoeld. Als dat niet zo is: verbeter de tekst. 
* In het tekstveldje achter &quot;Samenvatting:&quot; geeft u kort aan wat u gewijzigd hebt (en geen samenvatting van het artikel dat u zojuist geschreven hebt). Deze tekst wordt getoond in het overzicht, dat u krijgt wanneer u op &quot;Recente wijzigingen&quot; klikt.
* Klik op &quot;Pagina opslaan&quot; als die klaar is!

Oefenen kan ook: in de [[Wikibooks:Zandbak|Zandbak]] (onderste link onder het kopje Hoofdmenu in de linkerkolom). Daar mag je net zoveel fouten maken als je wilt.

== Overleggen ==
Boven elke pagina vindt u de link &quot;overleg&quot;. Hierin kunt u een vraag, opmerking of suggestie posten voor de betreffende pagina. Dit kunt u op dezelfde manier doen als wanneer u een pagina bewerkt, waarbij u er wél op moet letten om uw tekst netjes onder die van een ander (indien aanwezig) te zetten. Onderteken vervolgens uw bijdrage. 

Zie [[Help:Overlegpagina]] voor de details en meer informatie.

== Een nieuw hoofdstuk beginnen ==
Om een nieuw hoofdstuk te beginnen plaatst u eerst in de inhoudsopgave van het betreffende wikiboek een nieuwe link naar dat hoofstuk. Klik daarvoor op &quot;Bewerken&quot; op de voorpagina van het betreffende wikiboek. Kopieer een bestaand hoofdstuk uit de inhoudsopgave en plak die op de plaats waar het nieuwe hoofdstuk moet komen. Pas de titel van het hoofdstuk aan (twee maal). Klik op &quot;Bewerking ter controle bekijken. Als het er goed uitziet (met het nieuwe hoofdstuk als rode link), publiceer dan de wijziging. Klik vervolgens op de rode link om het hoofdstuk te beginnen. 

Als er geen inhoudsopgave is of alleen een korte helemaal rechts: Een nieuwe wikiboek-pagina kan je ook aanmaken door te zoeken naar de titel van het nieuwe hoofdstuk. Doe dat door te zoeken met ''Titel wikiboek/Hoofdstuknaam'', bijvoorbeeld ''Aardrijkskunde/Het weer''. Zorg dat zowel de boektitel als de hoofdstuknaam met een hoofdletter beginnen en het geheel correct is gespeld. Er verschijnt nu bovenaan de zoekresultaten een rode link. Klik daarop om het hoofdstuk te beginnen. 

Zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven]] vanaf stap 2 voor het vervolg.

Voer ook de acties &quot;sjabloon inhoudstabel&quot; en &quot;koppelen aan Wikidata-item&quot; van [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] uit.

== Een nieuw boek beginnen == 
Voor het maken van een nieuw Wikiboek: zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]].

== Een andere nieuwe pagina beginnen ==
Andere pagina's zijn bijvoorbeeld voor categorieën, Help-pagina's, sjablonen en Wikijunior. Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]. Zorg ervoor dat een rode link met het juiste voorvoegsel begint, resp.: Categorie:Xxxx, Help:Xxx, Sjabloon:Xxxx en Wikijunior:Xxxx. Zie voorbeelden in de (sub-)categorieën van: [[:Categorie:Alles]], [[:Categorie:Help]], [[:Categorie:Sjablonen]] en [[:Categorie:Wikijunior]].

Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] voor meer informatie.

== Wiki opmaak ==
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je gemakkelijk tekst kunt opmaken. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken.

Met wiki-opmaak kunt u tekst laten inspringen, tekst opmaken, links maken, lijsten en labels maken, subpagina's maken, tabellen maken, speciale tekens invoegen,... Indien u iets geleerd hebt en u dit wilt uitproberen, dan kan u [[Wikibooks:Zandbak|oefenen in de zandbak]].

Zie '''[[Help:Tekstopmaak]]''' voor hoe dat precies in zijn werk gaat. 

Wie al ervaren is met tekstopmaak in wiki's en alleen de codes bij de hand wil hebben: zie '''[[Help:Wikicode]]'''. 

=== Tekens ===
* Voor letters met diakritische tekens en andere tekens die ook in tekstverwerkers worden gebruikt: zie {{Wp|Tabel toetscombinaties}}.
* Voor wiskundige formules: zie [[Help:Formules]].
* Voor tekstopmaak: zie [[Help:Tekstopmaak]] en [[Help:Wikicode]].

== Afbeeldingen == 
Uiteraard is het mogelijk om op Wikibooks afbeeldingen, geluidsfragmenten, animaties, korte video's en andere media te gebruiken. Miljoenen media zijn voor dit doel te vinden in [[c:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]]. Maar ook zelfgemaakte media kunnen worden ingezet. Zie [[Help:Afbeeldingen]] voor hoe het werkt.

== Meer hulp ==
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]]
* [[:Categorie:Help]]

[[Categorie:Help| Instructies]]</text>
      <sha1>5ranf38j5xbfop6m4xe5db7vdea4euo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431996</id>
      <parentid>431995</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T06:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wiki opmaak */ Dubbele links verwijderd (laatste regel)</comment>
      <origin>431996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7821" sha1="qceh0vfh5t0t03uql548w69bzfed2on" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Deze pagina geeft uitleg over de basisactiviteiten in Wikibooks: over zoeken, mogelijkheden om een wikiboek in de klas te gebruiken en hoe u zelf kan bijdragen aan bestaande en nieuwe wikiboeken.

Meedoen is erg gemakkelijk, en vooral een kwestie van gewoon beginnen. Fouten maken is namelijk niet erg: die worden even gemakkelijk weer hersteld. Maar hieronder toch wat uitleg.

== Inleiding MediaWiki ==
Zie het hoofdstuk [[Inleiding MediaWiki/Wat betekent wiki?]] voor een algemene inleiding in wiki's. De overige hoofdstukken in dit wikiboek betreffen algemene instructies voor wiki's. Die kunt u overslaan als u wilt weten hoe je Wikibooks gebruikt en kunt aanpassen; deze pagina (Wikibooks:Instructies) is daarvoor een wegwijzer.

== Account ==
Een account is niet verplicht maar wel handig voor het gemakkelijk kunnen benutten van de hulpmiddelen en voor het uitvoeren van bewerkingen. Een account is helemaal gratis en u kunt desgewenst een alias of schuilnaam gebruiken om anoniem te blijven.&lt;br&gt;
'''==&gt;''' Zie [[Help:Account]] voor de ins en outs.

== Zoeken en vinden ==
* '''Zoeken''': zie [[Help:Zoeken]]. 
* '''Navigatie''' binnen Wikibooks: zie [[Help:Navigatie]] voor de vele mogelijkheden om rechtstreeks naar een pagina binnen en buiten Wikibooks te klikken èn om te weten te komen wat al die links aan de boven-, onder-, linker- en rechterkant van een Wikibooks-pagina betekenen.

== Mogelijkheden voor gebruik ==
Wikibooks is bedoeld voor leerboeken, studieboeken, handleidingen, instructies, ander lesmateriaal en algemene informatieve teksten in boekvorm. 
* Iedereen mag de wikiboeken en andere teksten uit Wikibooks gebruiken en hergebruiken, zoveel als men wil en in de vorm die men kiest, mits men zich aan de Licentievoorwaarden houdt die onderaan elke pagina zijn vermeld. Op moment van schrijven bestaat die uit de [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl Creative Commons Naamsvermelding-GelijkDelen licentie]. Voor de getoonde afbeeldingen en andere mediabestanden geldt de licentie op de beschrijvingspagina in Wikimedia Commons ervan (klik op zo'n afbeelding of ander medium en klik dóór naar de beschrijvingspagina). 
* Faciliteiten: 
** Uiteraard kan men de wikiboeken online (laten) lezen, zoals ze zijn.
** Men kan ook een wikiboek dat men in de klas wil gebruiken, aanpassen voor die klas. Zie daarvoor [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken#Een leerboek op maat maken|Een leerboek op maat maken]]. Als men een wikboek wil kopiëren en vervolgens in de schoolomgeving of elders wil uploaden/plakken en eventueel aanpassen, dan gelden de voorwaarden uit de hierboven vermelde licentie (o.a. bronvermelding en ook voor de aangepaste versie deze licentie laten gelden). 
** Downloaden, pdf-files maken, printen (zie in de rechterkolom onder ''Afdrukken/exporteren'') en inbinden (zie [[Speciaal:Boek]]). Zie ook [[Help:Afdrukken]], o.a. voor het zelf samenstellen van een boek.
** Zie ook: [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]]

== Bijdragen: beginnen ==
Zoek een hoofdstuk waar u iets aan wilt toevoegen of anderszins verbeteren. 

Wikibooks werkt met een heel eenvoudig basisprincipe. Klik op '''Bewerken''' (link bovenaan een Wikibook-pagina). U komt dan op een pagina met een bewerkingsvenster waarop de inhoud van die pagina staat. Typ uw tekst.
* Klik vervolgens helemaal onderaan op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot;. Zo kunt u kijken of de pagina wel gaat worden zoals u had bedoeld. Als dat niet zo is: verbeter de tekst. 
* In het tekstveldje achter &quot;Samenvatting:&quot; geeft u kort aan wat u gewijzigd hebt (en geen samenvatting van het artikel dat u zojuist geschreven hebt). Deze tekst wordt getoond in het overzicht, dat u krijgt wanneer u op &quot;Recente wijzigingen&quot; klikt.
* Klik op &quot;Pagina opslaan&quot; als die klaar is!

Oefenen kan ook: in de [[Wikibooks:Zandbak|Zandbak]] (onderste link onder het kopje Hoofdmenu in de linkerkolom). Daar mag je net zoveel fouten maken als je wilt.

== Overleggen ==
Boven elke pagina vindt u de link &quot;overleg&quot;. Hierin kunt u een vraag, opmerking of suggestie posten voor de betreffende pagina. Dit kunt u op dezelfde manier doen als wanneer u een pagina bewerkt, waarbij u er wél op moet letten om uw tekst netjes onder die van een ander (indien aanwezig) te zetten. Onderteken vervolgens uw bijdrage. 

Zie [[Help:Overlegpagina]] voor de details en meer informatie.

== Een nieuw hoofdstuk beginnen ==
Om een nieuw hoofdstuk te beginnen plaatst u eerst in de inhoudsopgave van het betreffende wikiboek een nieuwe link naar dat hoofstuk. Klik daarvoor op &quot;Bewerken&quot; op de voorpagina van het betreffende wikiboek. Kopieer een bestaand hoofdstuk uit de inhoudsopgave en plak die op de plaats waar het nieuwe hoofdstuk moet komen. Pas de titel van het hoofdstuk aan (twee maal). Klik op &quot;Bewerking ter controle bekijken. Als het er goed uitziet (met het nieuwe hoofdstuk als rode link), publiceer dan de wijziging. Klik vervolgens op de rode link om het hoofdstuk te beginnen. 

Als er geen inhoudsopgave is of alleen een korte helemaal rechts: Een nieuwe wikiboek-pagina kan je ook aanmaken door te zoeken naar de titel van het nieuwe hoofdstuk. Doe dat door te zoeken met ''Titel wikiboek/Hoofdstuknaam'', bijvoorbeeld ''Aardrijkskunde/Het weer''. Zorg dat zowel de boektitel als de hoofdstuknaam met een hoofdletter beginnen en het geheel correct is gespeld. Er verschijnt nu bovenaan de zoekresultaten een rode link. Klik daarop om het hoofdstuk te beginnen. 

Zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven]] vanaf stap 2 voor het vervolg.

Voer ook de acties &quot;sjabloon inhoudstabel&quot; en &quot;koppelen aan Wikidata-item&quot; van [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] uit.

== Een nieuw boek beginnen == 
Voor het maken van een nieuw Wikiboek: zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]].

== Een andere nieuwe pagina beginnen ==
Andere pagina's zijn bijvoorbeeld voor categorieën, Help-pagina's, sjablonen en Wikijunior. Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]. Zorg ervoor dat een rode link met het juiste voorvoegsel begint, resp.: Categorie:Xxxx, Help:Xxx, Sjabloon:Xxxx en Wikijunior:Xxxx. Zie voorbeelden in de (sub-)categorieën van: [[:Categorie:Alles]], [[:Categorie:Help]], [[:Categorie:Sjablonen]] en [[:Categorie:Wikijunior]].

Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] voor meer informatie.

== Wiki opmaak ==
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je gemakkelijk tekst kunt opmaken. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken.

Met wiki-opmaak kunt u tekst laten inspringen, tekst opmaken, links maken, lijsten en labels maken, subpagina's maken, tabellen maken, speciale tekens invoegen,... Indien u iets geleerd hebt en u dit wilt uitproberen, dan kan u [[Wikibooks:Zandbak|oefenen in de zandbak]].

Zie '''[[Help:Tekstopmaak]]''' voor hoe dat precies in zijn werk gaat. 

Wie al ervaren is met tekstopmaak in wiki's en alleen de codes bij de hand wil hebben: zie '''[[Help:Wikicode]]'''. 

=== Tekens ===
* Voor letters met diakritische tekens en andere tekens die ook in tekstverwerkers worden gebruikt: zie {{Wp|Tabel toetscombinaties}}.
* Voor wiskundige formules: zie [[Help:Formules]].

== Afbeeldingen == 
Uiteraard is het mogelijk om op Wikibooks afbeeldingen, geluidsfragmenten, animaties, korte video's en andere media te gebruiken. Miljoenen media zijn voor dit doel te vinden in [[c:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]]. Maar ook zelfgemaakte media kunnen worden ingezet. Zie [[Help:Afbeeldingen]] voor hoe het werkt.

== Meer hulp ==
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]]
* [[:Categorie:Help]]

[[Categorie:Help| Instructies]]</text>
      <sha1>qceh0vfh5t0t03uql548w69bzfed2on</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431998</id>
      <parentid>431996</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T10:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tekens */ Link</comment>
      <origin>431998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7931" sha1="4woqjzdlj2y94acy7lzk3vn524mufn2" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Deze pagina geeft uitleg over de basisactiviteiten in Wikibooks: over zoeken, mogelijkheden om een wikiboek in de klas te gebruiken en hoe u zelf kan bijdragen aan bestaande en nieuwe wikiboeken.

Meedoen is erg gemakkelijk, en vooral een kwestie van gewoon beginnen. Fouten maken is namelijk niet erg: die worden even gemakkelijk weer hersteld. Maar hieronder toch wat uitleg.

== Inleiding MediaWiki ==
Zie het hoofdstuk [[Inleiding MediaWiki/Wat betekent wiki?]] voor een algemene inleiding in wiki's. De overige hoofdstukken in dit wikiboek betreffen algemene instructies voor wiki's. Die kunt u overslaan als u wilt weten hoe je Wikibooks gebruikt en kunt aanpassen; deze pagina (Wikibooks:Instructies) is daarvoor een wegwijzer.

== Account ==
Een account is niet verplicht maar wel handig voor het gemakkelijk kunnen benutten van de hulpmiddelen en voor het uitvoeren van bewerkingen. Een account is helemaal gratis en u kunt desgewenst een alias of schuilnaam gebruiken om anoniem te blijven.&lt;br&gt;
'''==&gt;''' Zie [[Help:Account]] voor de ins en outs.

== Zoeken en vinden ==
* '''Zoeken''': zie [[Help:Zoeken]]. 
* '''Navigatie''' binnen Wikibooks: zie [[Help:Navigatie]] voor de vele mogelijkheden om rechtstreeks naar een pagina binnen en buiten Wikibooks te klikken èn om te weten te komen wat al die links aan de boven-, onder-, linker- en rechterkant van een Wikibooks-pagina betekenen.

== Mogelijkheden voor gebruik ==
Wikibooks is bedoeld voor leerboeken, studieboeken, handleidingen, instructies, ander lesmateriaal en algemene informatieve teksten in boekvorm. 
* Iedereen mag de wikiboeken en andere teksten uit Wikibooks gebruiken en hergebruiken, zoveel als men wil en in de vorm die men kiest, mits men zich aan de Licentievoorwaarden houdt die onderaan elke pagina zijn vermeld. Op moment van schrijven bestaat die uit de [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl Creative Commons Naamsvermelding-GelijkDelen licentie]. Voor de getoonde afbeeldingen en andere mediabestanden geldt de licentie op de beschrijvingspagina in Wikimedia Commons ervan (klik op zo'n afbeelding of ander medium en klik dóór naar de beschrijvingspagina). 
* Faciliteiten: 
** Uiteraard kan men de wikiboeken online (laten) lezen, zoals ze zijn.
** Men kan ook een wikiboek dat men in de klas wil gebruiken, aanpassen voor die klas. Zie daarvoor [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken#Een leerboek op maat maken|Een leerboek op maat maken]]. Als men een wikboek wil kopiëren en vervolgens in de schoolomgeving of elders wil uploaden/plakken en eventueel aanpassen, dan gelden de voorwaarden uit de hierboven vermelde licentie (o.a. bronvermelding en ook voor de aangepaste versie deze licentie laten gelden). 
** Downloaden, pdf-files maken, printen (zie in de rechterkolom onder ''Afdrukken/exporteren'') en inbinden (zie [[Speciaal:Boek]]). Zie ook [[Help:Afdrukken]], o.a. voor het zelf samenstellen van een boek.
** Zie ook: [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]]

== Bijdragen: beginnen ==
Zoek een hoofdstuk waar u iets aan wilt toevoegen of anderszins verbeteren. 

Wikibooks werkt met een heel eenvoudig basisprincipe. Klik op '''Bewerken''' (link bovenaan een Wikibook-pagina). U komt dan op een pagina met een bewerkingsvenster waarop de inhoud van die pagina staat. Typ uw tekst.
* Klik vervolgens helemaal onderaan op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot;. Zo kunt u kijken of de pagina wel gaat worden zoals u had bedoeld. Als dat niet zo is: verbeter de tekst. 
* In het tekstveldje achter &quot;Samenvatting:&quot; geeft u kort aan wat u gewijzigd hebt (en geen samenvatting van het artikel dat u zojuist geschreven hebt). Deze tekst wordt getoond in het overzicht, dat u krijgt wanneer u op &quot;Recente wijzigingen&quot; klikt.
* Klik op &quot;Pagina opslaan&quot; als die klaar is!

Oefenen kan ook: in de [[Wikibooks:Zandbak|Zandbak]] (onderste link onder het kopje Hoofdmenu in de linkerkolom). Daar mag je net zoveel fouten maken als je wilt.

== Overleggen ==
Boven elke pagina vindt u de link &quot;overleg&quot;. Hierin kunt u een vraag, opmerking of suggestie posten voor de betreffende pagina. Dit kunt u op dezelfde manier doen als wanneer u een pagina bewerkt, waarbij u er wél op moet letten om uw tekst netjes onder die van een ander (indien aanwezig) te zetten. Onderteken vervolgens uw bijdrage. 

Zie [[Help:Overlegpagina]] voor de details en meer informatie.

== Een nieuw hoofdstuk beginnen ==
Om een nieuw hoofdstuk te beginnen plaatst u eerst in de inhoudsopgave van het betreffende wikiboek een nieuwe link naar dat hoofstuk. Klik daarvoor op &quot;Bewerken&quot; op de voorpagina van het betreffende wikiboek. Kopieer een bestaand hoofdstuk uit de inhoudsopgave en plak die op de plaats waar het nieuwe hoofdstuk moet komen. Pas de titel van het hoofdstuk aan (twee maal). Klik op &quot;Bewerking ter controle bekijken. Als het er goed uitziet (met het nieuwe hoofdstuk als rode link), publiceer dan de wijziging. Klik vervolgens op de rode link om het hoofdstuk te beginnen. 

Als er geen inhoudsopgave is of alleen een korte helemaal rechts: Een nieuwe wikiboek-pagina kan je ook aanmaken door te zoeken naar de titel van het nieuwe hoofdstuk. Doe dat door te zoeken met ''Titel wikiboek/Hoofdstuknaam'', bijvoorbeeld ''Aardrijkskunde/Het weer''. Zorg dat zowel de boektitel als de hoofdstuknaam met een hoofdletter beginnen en het geheel correct is gespeld. Er verschijnt nu bovenaan de zoekresultaten een rode link. Klik daarop om het hoofdstuk te beginnen. 

Zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven]] vanaf stap 2 voor het vervolg.

Voer ook de acties &quot;sjabloon inhoudstabel&quot; en &quot;koppelen aan Wikidata-item&quot; van [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] uit.

== Een nieuw boek beginnen == 
Voor het maken van een nieuw Wikiboek: zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]].

== Een andere nieuwe pagina beginnen ==
Andere pagina's zijn bijvoorbeeld voor categorieën, Help-pagina's, sjablonen en Wikijunior. Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]. Zorg ervoor dat een rode link met het juiste voorvoegsel begint, resp.: Categorie:Xxxx, Help:Xxx, Sjabloon:Xxxx en Wikijunior:Xxxx. Zie voorbeelden in de (sub-)categorieën van: [[:Categorie:Alles]], [[:Categorie:Help]], [[:Categorie:Sjablonen]] en [[:Categorie:Wikijunior]].

Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]] voor meer informatie.

== Wiki opmaak ==
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je gemakkelijk tekst kunt opmaken. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken.

Met wiki-opmaak kunt u tekst laten inspringen, tekst opmaken, links maken, lijsten en labels maken, subpagina's maken, tabellen maken, speciale tekens invoegen,... Indien u iets geleerd hebt en u dit wilt uitproberen, dan kan u [[Wikibooks:Zandbak|oefenen in de zandbak]].

Zie '''[[Help:Tekstopmaak]]''' voor hoe dat precies in zijn werk gaat. 

Wie al ervaren is met tekstopmaak in wiki's en alleen de codes bij de hand wil hebben: zie '''[[Help:Wikicode]]'''. 

=== Tekens ===
* Voor letters met diakritische tekens en andere tekens die ook in tekstverwerkers worden gebruikt: zie {{Wp|Tabel toetscombinaties}}.
* Voor wiskundige formules: zie [[Help:Formules]].
* Voor coderingen die beginnen met &amp;: zie de [[Overleg Wikibooks:Instructies|Overlegpagina]] van deze pagina.

== Afbeeldingen == 
Uiteraard is het mogelijk om op Wikibooks afbeeldingen, geluidsfragmenten, animaties, korte video's en andere media te gebruiken. Miljoenen media zijn voor dit doel te vinden in [[c:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]]. Maar ook zelfgemaakte media kunnen worden ingezet. Zie [[Help:Afbeeldingen]] voor hoe het werkt.

== Meer hulp ==
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]]
* [[:Categorie:Help]]

[[Categorie:Help| Instructies]]</text>
      <sha1>4woqjzdlj2y94acy7lzk3vn524mufn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Gebruik van links</title>
    <ns>12</ns>
    <id>2475</id>
    <revision>
      <id>431997</id>
      <parentid>431707</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T09:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Redactie</comment>
      <origin>431997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18748" sha1="37szwt3l78to5kkbyt8urix7ki97gas" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

Op deze pagina staat een overzicht met weblinks voor Wikibooks-pagina's. Bij dergelijke links wordt onderscheid gemaakt tussen (1) &quot;interne link&quot; (binnen de Nederlandstalige Wikibooks), (2) links naar andere Wikimedia-projecten en (3) &quot;externe links&quot; (buiten Wikimedia-projecten, dus naar &quot;gewone&quot; websites). 

Daarnaast worden enkele manieren genoemd om zo mooi mogelijk te linken. 

[[#Overzicht|Onderin]] is een overzicht waarin deze pagina in een tabel wordt samengevat.

==Interne links==
Onder interne links verstaan we links die binnen het Nederlandstalige Wikibooksproject uitkomen.

Een interne link kan worden aangemaakt door dubbele blokhaken om de naam van het gelinkte artikel neer te zetten. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert bijvoorbeeld in [[Kookboek/Oliebollen]]. 

Hoewel artikelnamen altijd moeten beginnen met een hoofdletter, mag de eerste letter van de link, indien gewenst ook klein zijn. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[kookboek/Zout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; linkt nog altijd naar [[Kookboek/Zout]]. Merk hierbij wel op dat een andere hoofdletter in de artikelnaam, die niet aan het begin staat, in de link wel als hoofdletter geschreven moet worden. Een elegante manier om dit op te lossen is [[#Linken met alternatieve tekst|hieronder]] opgenomen.

Let op dat u, wanneer u linkt naar andere [[Help:Naamruimte|naamruimten]] binnen Wikibooks, de betreffende naamruimte meeneemt in de link. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Overleg:Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Overleg:Hoofdpagina]], terwijl &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Hoofdpagina]].

===Linken met alternatieve tekst===
Vaak is het niet elegant om de artikelnaam te gebruiken als link, bijvoorbeeld omdat de artikelnaam in de context van de pagina niet mooi uitkomt. Gelukkig is hiervoor een oplossing, namelijk linken met alternatieve tekst.

Met alternatieve tekst kunt u linken naar een artikel, terwijl de link zelf niet gelijk is aan de artikelnaam. Als u bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; intypt, resulteert dat in [[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]], een link naar het artikel over oliebollen, maar met de weergegeven tekst ''oudejaarslekkernij''. Deze functie is bijzonder handig wanneer de naam van een artikel niet goed in het zinsverband past.&lt;br&gt;
NB Het verticale streepje, | kunt u vinden boven de '''enter'''-toets bij de US qwerty layout (veelgebruikt toetsenbord in Nederland). Bij de Belgische layout is dit als 3e teken vermeld op de toets met 1 en &amp;, uiterst links bovenaan.

In sommige gevallen, voornamelijk bij meervouden, is er zelfs een nog gemakkelijker oplossing. Stel dat u wilt linken naar het artikel ''Kookboek'', maar u wilt de meervoudsvorm gebruiken. Dan hoeft u geen gebruik te maken van een | (een zogenaamde pipe). Als u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[kookboek]]en&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; intypt, resulteert dat in [[kookboek]]en, de pagina ''Kookboek'', met als weergegeven tekst ''kookboeken''. Dit kan gebruikt worden voor alle woorden die voor een deel bestaan uit een woord dat de titel van een artikel is.

Bij [[Help:Doorverwijspagina|doorverwijspagina's]] komt het vaak voor dat een tekst &quot;xxx&quot; gelinkt moet worden naar de pagina &quot;xxx (yyy)&quot;. Hiervoor bestaat de zogenaamde pipe-truc: wanneer u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Java (eiland)|]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (dus met pipe, maar zonder tekst na de pipe) invoert, wordt dat automatisch veranderd en verschijnt de tekst alsof u &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Java (eiland)|Java]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; had gebruikt. Ditzelfde procédé werkt ook voor naamruimtes: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Wikibooks:Links|]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [[Wikibooks:Links|Links]].

===Subpagina's===
&lt;!-- NB De links in deze sectie zijn fake! De voorbeelden werken alleen op [[Kookboek]] resp. subpagina's. --&gt;
In links naar subpagina's mag de titel van de hoofdpagina weggelaten worden. Een extra slash ná de titel onderdrukt de slash in de weergave van de link.

* Op elke pagina van een boek:
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Appel]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geplaatst op Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Appel|/Appel]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/Appel/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geplaatst op Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Appel|Appel]]

:Op een subpagina van een boek geeft deze techniek een link naar een subsubpagina:
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/sub]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op Kookboek/Appel &amp;rarr; [[Kookboek/Appel/sub|/sub]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[/sub/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op Kookboek/Appel &amp;rarr; [[Kookboek/Appel/sub|sub]]

*Op een '''subpagina''' van een boek:
::Twee puntjes kunnen de titel van de hoofdpagina vervangen.
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../Peer]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een ''andere'' subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Peer]]
::&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[../Peer/]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op een ''andere'' subpagina van Kookboek &amp;rarr; [[Kookboek/Peer|Peer]]

===Linken naar een oude versie===
&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Speciaal:Permalink/6304]]]] geeft een link naar een specifieke versie van een pagina; het getal is de &quot;oldid&quot; die in de url van de link &quot;Permalink&quot; in de linker kolom te vinden is.

===Verschillen tussen versies===
&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Special:Diff/6304/402920]]]] geeft een link naar de verschillen tussen twee versies van een pagina. Ook is een vergelijking tussen ''verschillende pagina's'' mogelijk, zo toont &lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;[[Special:Diff/402920/402918]]]] een vergelijking tussen [[Kookboek/Appel|appels]] en [[Kookboek/Peer|peren]].&lt;!-- het kan dus wél ;-p --&gt;

===Naar nog niet bestaande artikelen===
Voor links naar nog niet bestaande artikelen of andere pagina's wordt dezelfde code gebruikt als voor links naar bestaande onderdelen op Wikibooks. &lt;nowiki&gt;[[Link naar nog niet bestaande pagina]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[Link naar nog niet bestaande pagina]]. Hoewel een link naar een niet-bestaand artikel er anders uitziet dan een link naar wel bestaand artikel, gaat het maken van de link op dezelfde manier. Het grote voordeel van deze methode is dat de links al goed staan op het moment dat iemand het beoogde artikel aanmaakt.

Let op dat u in uw link een schrijfwijze gebruikt conform de richtlijnen in [[Help:Het benoemen van een pagina|het benoemen van een pagina]]. U zorgt hiermee dat als mensen via uw link een pagina aanmaken, de pagina ook meteen de juiste heeft. Gebruik dus geen &lt;nowiki&gt;[[fOuTePag!n4TiTe1]]&lt;/nowiki&gt;, maar een &lt;nowiki&gt;[[Goede paginatitel]]&lt;/nowiki&gt;.

===Categorielinks===
Het linken naar categorieën is niet gebruikelijk maar kan in bepaalde situaties gewenst zijn. Door het toevoegen van een &quot;:&quot; (dubbele punt) wordt voorkomen dat het artikel zelf wordt gecategoriseerd. Dus &lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Wikibooks]]&lt;/nowiki&gt; is een manier om een link te maken naar [[:Categorie:Wikibooks]]

Wanneer u echter &lt;nowiki&gt;[[Categorie:Wikibooks]]&lt;/nowiki&gt; schrijft, dus zonder dubbele punt ervoor, komt het betreffende artikel zélf in deze categorie terecht. Ook zal dan onderaan de pagina een boxje verschijnen met een link naar de betreffende categorie. Wikibooks-NL maakt intensief gebruik van een klassificering van artikelen in categorieën. Zie ook de pagina over [[Help:Gebruik van categorieën|het gebruik van categorieën]].

===Redirects===
Met redirects is het mogelijk om vanuit een bepaalde pagina automatisch naar een bepaalde andere pagina doorgeschakeld te worden. Zo is bijvoorbeeld [[PHP]] een redirect naar [[Programmeren in PHP]]. Met een redirect kan een pagina dus gemakkelijker gevonden worden omdat niet de exacte titel in het zoekvenster hoeft te worden opgegeven. Op deze manier kunt u bijvoorbeeld artikelen met veel verschillende namen naar één centraal artikel doen verwijzen.

Een redirect kunt u aanmaken door de tekst &lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Pagina waarnaar verwezen moet worden]]&lt;/nowiki&gt; in te typen. Op de pagina [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Php&amp;action=edit Php] staat bijvoorbeeld de tekst ''&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Programmeren in PHP]]&lt;/nowiki&gt;'', zodat deze pagina direct naar [[Programmeren in PHP]] doorverwijst. Zie verder [[Help:Redirect]] voor meer informatie over redirects.
&lt;!--
===Linken naar afbeeldingen en andere media===
Indien u alleen een link naar een afbeelding, een geluidsfragment of film wilt plaatsen, gebruik dan de Media-naamruimte. &lt;nowiki&gt;[[Media:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt; (dus &quot;Media&quot; in plaats van &quot;Afbeelding&quot;) resulteert in [[Media:Aardhommel_kleine.jpg]]. Ook hierbij kunt u een alternatieve tekst opgeven d.m.v. een &quot;|&quot; (pipe).--&gt;

===Naar de beschrijvingpagina van een afbeelding linken===
Wanneer u op een overlegpagina een afbeelding wilt bespreken, kan het nodig zijn om naar de beschrijvingspagina van de afbeelding te linken. Dit gaat heel eenvoudig via met behulp van een dubbele punt. &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]. Hiermee wordt dus slechts de link naar de afbeelding opgenomen in plaats van de hele afbeelding. Zie [[Help:Gebruik van afbeeldingen]] voor meer uitleg over afbeeldingen.

==Links naar andere Wikimedia-projecten==
===Naar andere Wikibooks (taallinks)===
Taallinks, ook wel ''interwiki's'' genoemd, zijn links die verwijzen naar artikelen met hetzelfde onderwerp op andere Wikibooks. Dergelijke links worden vastgelegd in Wikidata. Zie [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] voor het koppelen van Wikibooks-pagina's aan Wikidata-items, ook voor andere talen. 

Ter illustratie, het artikel ''[[Kookboek/Zout|Kookboek:Zout]]'' gaat over hetzefde onderwerp als het artikel ''[[:en:Cookbook:Salt|Cookbook:Salt]]'' van de Engelstalige Wikibooks. Bovenaan de pagina staat &quot;5 talen&quot;. Klik daarop om te zien in welke andere Wikibooks over zout is geschreven. Ze zijn allemaal gekoppeld via Wikidata-item [[d:Q11254|Q11254]]. Dat Wikidata-item vind je helemaal rechtsonder op [[Kookboek/Zout|Kookboek:Zout]]. In het Wikidata-item staan de zes pagina's bijna onderaan vermeld, onder het kopje Wikibooks.

===Naar andere Wikibooks (&quot;gewone&quot; links)===
Soms kan het voorkomen dat u naar een anderstalige pagina wilt verwijzen, maar niet via een taallink links in het scherm, maar gewoon in de tekst. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen als u in de [[Wikibooks:Lerarenkamer|lerarenkamer]] wilt verwijzen naar een anderstalige pagina om anderen op de hoogte te brengen van de opmaak van die pagina. Dit kunt u bereiken door &lt;nowiki&gt;[[:xx:blabla]]&lt;/nowiki&gt; te typen. Hier betekent de &quot;:&quot; (dubbele punt) dat de link geen interwiki is en dus niet links in het scherm, maar midden in de tekst moet worden weergegeven. '''xx''' is een door u gekozen taalcode ({{Wp|en:List of ISO 639 language codes|Overzicht taalcodes}}, Engelstalig, gebruik Set 1.) en de tekst na de taalcode is de titel van de gewenste pagina.

&lt;nowiki&gt;[[:en:Wikibooks:Community Portal|Het Engelstalige gebruikersportaal]]&lt;/nowiki&gt; resulteert bijvoorbeeld in [[:en:Wikibooks:Community Portal|Het Engelstalige gebruikersportaal]].

===Naar Wikipedia===
Voor verwijzingen naar een Wikipedia-artikel bestaat een sjabloon, zie [[Sjabloon:Wp]]. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Dutch language|Dutch language}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in {{Wp|en:Dutch language|Dutch language}}. Als u wilt linken naar de Nederlandstalige Wikipedia (wat waarschijnlijk vaker voorkomt dan een anderstalige), hoeft u niet verplicht een taalcode in te voeren. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in {{Wp|Wiskunde|Wiskunde}}. De laatste term kan weg gelaten worden, dus &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; werkt ook.

===Naar andere zusterprojecten===
Ook voor het linken naar andere zusterprojecten geldt hetzelfde principe, waarbij ook weer geldt dat als u naar de specifieke Nederlandstalige versie wilt linken, u geen taalcode hoeft te gebruiken. Ook voor meertalige projecten is een taalcode niet nodig, omdat ze allen op hetzelfde domein zitten.

====Meertalige projecten op één domein====
*&lt;nowiki&gt;[[m:Main Page|Hoofdpagina van Meta]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[m:Main Page|Hoofdpagina van Meta]]
*&lt;nowiki&gt;[[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]].
*&lt;nowiki&gt;[[wikispecies:Main Page|Hoofdpagina van Wikispecies]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[wikispecies:Main Page|Hoofdpagina van Wikispecies]].

====Projecten die per taal op een eigen domein zitten====
*&lt;nowiki&gt;[[wikt:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiwoordenboek]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[wikt:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiwoordenboek]].
*&lt;nowiki&gt;[[n:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikinews]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[n:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikinews]].
*&lt;nowiki&gt;[[q:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiquote]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[q:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikiquote]].
*&lt;nowiki&gt;[[s:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikisource]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in: [[s:Hoofdpagina|Hoofdpagina van Wikisource]].
Voor meer codes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]].

==Externe links==
Onder externe links verstaan we links die buiten het Nederlandstalige Wikibooksproject uitkomen.

De gemakkelijkste manier om extern te linken is gewoon de url in te typen. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in https://search.worldcat.org/nl.

Merk op dat u de volledige URL opneemt. Een link zonder bijvoorbeeld '''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;https://&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''', zal niet als link worden weergegeven, maar gewoon als tekst verschijnen.

===Met alternatieve tekst===
Door middel van het plaatsen van '''enkele''' blokhaken om de URL en de tekst die de link moet aangeven kunt u extern linken, terwijl niet de link, maar een alternatieve tekst wordt weergegeven.
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]. Let op, in tegenstelling tot een verticale streep gebruiken we hier een ''spatie'' om de scheiding tussen de URL en de weer te geven tekst aan te geven.

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; resulteert in [https://search.worldcat.org/nl], dus als een voetnoot.

==Linken binnen de pagina==
Soms wilt u iemand specifiek naar een bepaalde kop in een pagina verwijzen. Ook dit is mogelijk binnen Wikibooks. &lt;nowiki&gt;[[#Externe links|Uitleg over de externe links]]&lt;/nowiki&gt; resulteert in [[#Externe links|Uitleg over de externe links]]. Wanneer u op die link klikt zal u binnen de pagina naar de kop ''Externe links'' worden verwezen. Wanneer deze kop niet op de betreffende pagina bestaat zal klikken op de link geen effect hebben.

Het is ook mogelijk om vanaf een artikel te linken naar een bepaald onderdeel van een ander artikel. Zo verwijst &lt;nowiki&gt;[[Help:Overzicht tekstopmaak#Inspringen|Uitleg over hoe je kunt inspringen]]&lt;/nowiki&gt; naar [[Help:Overzicht tekstopmaak#Inspringen|Uitleg over hoe je kunt inspringen]], dus de kop ''Inspringen'' op de pagina ''Help:Overzicht tekstopmaak''.
&lt;!--
===&quot;Verankeringen&quot; maken===
Merk op dat bovenstaande methode alleen werkt bij koppen. Stel voor dat u naar iets anders wilt linken dan een kop en de bijbehorende tekst, bijvoorbeeld een tabel. Hiervoor moet u een id-atribuut toevoegen aan de [[HyperText Markup Language|HTML-tag]] om straks aan te kunnen geven waarnaar gelinkt wordt. Vaak komt dit neer op het plaatsen van een div-tag. Plaats voor de sectie waarnaar gelinkt gaat worden &lt;nowiki&gt;&lt;div id=&quot;Identificatie&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; waarbij &quot;Identificatie&quot; een uniek sleutelwoord is, dat later wordt gebruikt in de interne link. Sluit de sectie af met &lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt;.

De bijbehorende interne link valt op de eerder genoemde manier te maken, dus &lt;nowiki&gt;[[#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt; of &lt;nowiki&gt;[[Artikelnaam#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;.

Merk op dat deze manier van interne links maken zeer handig is om voetnoten te maken. Gebruik dan id's als &quot;1&quot; of &quot;voetnoot1&quot; en om de verwijzingen te laten 'zweven' boven de tekst, zoals gewoon bij verwijzingen naar voetnoten, kunt u &lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;vertical-align: super&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt; en &lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; om de verwijzing plaatsen.--&gt;

==Overzicht==
{|
|- bgcolor=#abcdef
!In te typen
!Weergegeven tekst
!Linkt naar
!Alternatieve tekst toe te voegen achter een pipe?
|-
|&lt;nowiki&gt;[[Hoofdpagina]]&lt;/nowiki&gt;
|Hoofdpagina
|De &quot;Hoofdpagina&quot;
|Ja
|- bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|&lt;nowiki&gt;[[kookboek]]en&lt;/nowiki&gt;
|kookboeken
|Het artikel &quot;Kookboek&quot;
|Nee
|-
|&lt;nowiki&gt;[[Kookboek/Oliebollen|oudejaarslekkernij]]&lt;/nowiki&gt;
|oudejaarslekkernij
|Kookboek/Oliebollen
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[[/Appel]]&lt;/nowiki&gt; (geplaatst op Kookboek)
|[[Kookboek/Appel|/Appel]]
|pagina Kookboek/Appel
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Taal]]&lt;/nowiki&gt;
|Categorie:Taal
|De categoriepagina &quot;Categorie:Taal&quot;
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee 
|&lt;nowiki&gt;[[Gebruiker:Jan|Jan]]&lt;/nowiki&gt;
|Jan
|De gebruikerspagina &quot;Gebruiker:Jan&quot;
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
|Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg
|De omschrijvingspagina van &quot;Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg&quot;
|Ja
|-bgcolor=&quot;#eeeeee&quot;
|&lt;nowiki&gt;[[:en:Cookbook:Salt]]&lt;/nowiki&gt;
|[[:en:Cookbook:Salt]]
|Het artikel &quot;Cookbook:Salt&quot; in het Cookbook van de Engelstalige Wikibooks; zie ({{Wp|en:List of ISO 639 language codes|Overzicht taalcodes}}
|Ja
|-
|&lt;nowiki&gt;[[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]]&lt;/nowiki&gt;
|[[commons:Main Page|Hoofdpagina van Commons]]
|De hoofdpagina van Wikimedia Commons ; zie  [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] voor meer project-codes
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;{{Wp|Wiskunde}}&lt;/nowiki&gt;
|{{Wp|Wiskunde}}
|Het artikel &quot;Wiskunde&quot; op de Nederlandstalige Wikipedia
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Dutch language}}&lt;/nowiki&gt;
|{{Wp|en:Dutch language}}
|Het artikel &quot;Dutch language&quot; op de Engelstalige Wikipedia
|Ja
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;
|&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee
|- 
|&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl]&lt;/nowiki&gt;
|[1]
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]&lt;/nowiki&gt;
|[https://search.worldcat.org/nl Worldcat combineert bibliotheekcatalogi wereldwijd]
|De website &quot;&lt;nowiki&gt;https://search.worldcat.org/nl/&lt;/nowiki&gt;&quot;
|Nee (na een spatie!)
|- 
|&lt;nowiki&gt;#REDIRECT [[Php]]&lt;/nowiki&gt;
|(Doorschakeling naar het artikel &quot;Programmeren in PHP&quot;)
|Het artikel &quot;Programmeren in PHP&quot;
|Nee
|- bgcolor=#eeeeee
|&lt;nowiki&gt;[[#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;
|#Identificatie
|De kop &quot;Identificatie&quot; op de huidige pagina
|Ja
|- 
|&lt;nowiki&gt;[[Blaat#Identificatie]]&lt;/nowiki&gt;
|Blaat#Identificatie
|De kop &quot;Identificatie&quot; op de pagina &quot;Blaat&quot;
|Ja
|}
 
[[Categorie:Help|Links]]</text>
      <sha1>37szwt3l78to5kkbyt8urix7ki97gas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Afbeeldingen</title>
    <ns>12</ns>
    <id>2572</id>
    <revision>
      <id>431999</id>
      <parentid>421457</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T11:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Overheveling tekst uit [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken]] deel 1</comment>
      <origin>431999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20964" sha1="shuo1rw75qxcr2dw7mgcm1vw83rzyrg" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
{{Helpmenu}}

== Inleiding ==
Bij boeken horen natuurlijk afbeeldingen en andere media, ook in Wikibooks. Op deze Help-pagina wordt uitgelegd welke media je wel en niet mag gebruiken, hoe je zelfgemaakte media kunt gebruiken en hoe je media op de juiste plaats in een pagina in Wikibooks plaatst. 

==De schatkamer Wikimedia Commons==
[[commons:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]], of kortweg 'Commons', is één van de zusterprojecten van Wikipedia. Het is bedoeld als een centrale verzamelplaats voor mediabestanden, zoals afbeeldingen, geluidsbestanden en videobestanden. 

Voor het plaatsen van afbeeldingen in een Wikiboek kun je gebruik maken van Commons. En dat is helemaal geen straf! Op dit ogenblik (oktober 2026) bevat deze mediabank ca. 150 miljoen items. Er is dus keuze te over: afbeeldingen, foto's, tekeningen (ook technische tekeningen), animaties, video's, geluidsfragmenten... Over bijna elk onderwerp dat je maar kunt verzinnen en afkomstig uit de hele wereld en daarbuiten (NASA!), van amateur-fotografen tot professionals. Bekijk [[Handboek Wikimedia Commons#Voorbeelden van media in Commons|Voorbeelden van media in Commons]] voor een indicatie van wat Commons allemaal te bieden heeft. 

En als je niet kunt vinden wat je zoekt, kun je zelfgemaakte media uploaden om te gebruiken in een wikiboek. 

== Hoe vind je die ene afbeelding, foto... die je nodig hebt in deze enorme mediabank? ==
Door de overvloed aan beeldmateriaal is het niet altijd even gemakkelijk om precies te vinden wat je zoekt, maar hieronder staan enkel aanwijzingen. De voertaal op Commons is Engels, houd daarmee rekening bij het zoeken. 
* Typ op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] een zoekterm in het zoekveld in en stuur vervolgens je selectie bij. Wil je iets over &quot;de vrede van Utrecht&quot; vinden type dan bv 'Peace Utrecht' in. Klik op een afbeelding die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik daar op en klik door naar het bestand van die afbeelding. Onderaan zie je categorieën staan die je verder kunnen helpen. Bij de resultaten zie je dan ergens onder andere de category 'treaty of Utrecht' en hierin staan een heel aantal mogelijke mediabestanden over het onderwerp.
* Ook kun je via de category-structuur zoeken. Klik op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] op het gewenste hoofdonderwerp (onderaan, onder Inhoud). Als je voor je cursus biologie een schema zoekt over meiose dan kan dat door achtereenvervolgens Biologie – Subfields of biology - cell biology – cell cycle - meiosis te klikken.
* Of zoek via {{Wp|Wikipedia|Wikipedia}}. Typ bijvoorbeeld 'orkaan Katrina' in. Daar kun je al een geschikte foto vinden of iets wat daar op lijkt. Klik dan door op de foto naar het bestand. Onderaan in dat bestand staan geschikte categorieën. Klik daar op om soortgelijke media te vinden. Als je op deze manier niets geschiks vindt: klik vanaf de Nederlandse Wikipedia door naar de Engelstalige Wikipedia en klik daar op een foto die je aanstaat. Via de weblink achter die foto kan ik dan dikwijls weer de category vinden waarin meer van deze foto's voorkomen.

Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Zoeken]] voor meer zoektips.

== Uploaden van media ==
Als je geen afbeelding of andere mediasoort kunt vinden die je zoekt, kun je een zelfgemaakt medium uploaden. Hiervoor heb je een Wikimedia-account nodig, zoals die voor Wikibooks. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden]] voor een stapsgewijze aanpak.

Het grote voordeel van Commons is dat alle Wikimediaprojecten gebruik kunnen maken van de daar geüploade bestanden. Zo kan jouw afbeelding dus bijvoorbeeld ook gebruikt worden in de Duitstalige Wikibooks, of de Nederlandstalige Wikipedia.

Op Commons mogen alleen afbeeldingen worden geplaatst waarop geen (traditioneel) copyright zit. ''Fair use'' is daar niet toegestaan evenals plaatjes waarop copyright berust, maar waarvan u persoonlijke toestemming hebt gekregen het te gebruiken. De toestemming moet wereldwijd gelden, ook voor commercieel gebruik en voor het maken van aanpassingen.

Je mag dus beslist niet zomaar een afbeelding, filmpje of ander medium van internet plukken en die uploaden! In de regel rust er auteursrecht op elke foto en ander medium dat op internet staat, óók als dat niet expliciet staat vermeld. De editors en moderatoren op Commons letten daar streng op! Als de auteursrechten niet kloppen, wordt het bestand subiet weer verwijderd. In het Handboek staat precies wat wel en niet mag.

Bij elk bestand moet een bepaalde &quot;licence&quot; worden vermeld, waaronder het bestand wordt gepubliceerd, en dat het gebruik ervan regelt: een gebruiksrecht-formule, in normale taal. Er zijn diverse licenties in omloop; op [[commons:Commons:Auteursrecht sjablonen|Commons:Auteursrecht sjablonen]] vindt u een opsomming en een beschrijving van de reikwijdte ervan. Opgemerkt wordt dat bij alle geaccepteerde licenties het commercieel gebruik van een afbeelding uitdrukkelijk wordt toegestaan. De meest voorkomende &quot;tags&quot; zijn PD (public domain) en GFDL (general free document licence). De laatste wordt het meest gebruikt voor &quot;eigen werk&quot; zoals zelfgemaakte foto's. &quot;Creative commons&quot; komt ook regelmatig voor: het voornaamste verschil is dat u daarmee aangeeft dat u wilt dat derden die uw werk gebruiken u als de maker van het werk vermelden.

'''Let op: bent u er niet zeker of afbeelding vrij is van auteursrechten (copyright) neem dan eerst een kijkje bij [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van media]]! Afbeeldingen waar copyright op zit mogen niet gebruikt worden en zullen verwijderd worden!'''

== Gebruik van media uit Wikimedia Commons ==
In deze paragraaf staat hoe je een afbeelding of ander medium uit Commons kunt plaatsen in een wikiboek. Zie vooral [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Gebruiken|Bestanden hergebruiken]] (in het Handboek Wikimedia Commons). 

Een afbeelding die op Commons staat kan gewoon aangeroepen worden als Afbeelding:naam.png. De software zal bij het laden van de afbeelding eerst zoeken in de database van Wikibooks NL en vervolgens automatisch, als de afbeelding er niet is, op Commons.

Er zitten twee bijzonderheden aan het gebruik van de Commons. 

#

Het is wellicht nuttig om, voordat u foto's op de Commons uploadt, eerst van een paar pagina's van afbeeldingen te bekijken welke copyright-tags zijn gebruikt, en door te klikken naar de pagina's die die tags beschrijven. 

Mocht u tegen de Commons-etiquette zondigen, dan zult u daar door een moderator op gewezen worden. Als een onduidelijke of niet-toegestane auteursrecht-situatie te lang duurt, zal uw bijdrage echter verwijderd worden.

Verder wordt het op prijs gesteld als u uw afbeelding in een of meer categorieën plaatst. Er zijn enkele duizenden categorieën, dus er zal vast wel een toepasselijke bij zitten.

===Gebruik van de Nederlandstalige Wikibooks===
Als u bestanden wilt uploaden, moet u [[Speciaal:Userlogin|een gebruikersaccount aanmaken]].&lt;br&gt;
Kies, als u bent aangemeld, in het menu linksonder de optie 'upload'. U krijgt dan een pagina te zien in waarin een en ander uitgelegd wordt en u onderin de locatie van de afbeelding moet aangeven. Uiteraard kunt u ook de knop ''bladeren'' (browse) gebruiken.

Het kan niet genoeg herhaald worden: '''afbeeldingen moeten vrij zijn van copyright!''' Afbeeldingen die via de Nederlandstalige Wikibooks in het vrij domein zijn terechtgekomen, kunnen overal ter wereld gebruikt worden en door rechtszaken tegen copyright-overtredingen kan Wikibooks in grote problemen komen! Schending van copyright is strafbaar!
Vermeldt daarom zo volledig mogelijk de informatie over de copyright-situatie.

==Een afbeelding plaatsen: eenvoudig==
Een afbeelding invoegen is heel eenvoudig:&lt;br&gt;
Ga naar de pagina waar u de afbeelding wilt plaatsen en typ:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
Dit geeft:

[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]

Houd er rekening mee om geen dubbele Afbeelding:Afbeelding: te schrijven en let op hoofd-en kleine letters. Let er ook op dat u de bestandsextentie van de afbeelding vermeld. (.jpg, .png enz.)

==Enkel een link naar een afbeelding plaatsen==
Soms komt het voor dat u enkel een link naar een afbeelding - of een geluidsfragment of film - nodig hebt, zonder dat de afbeelding in de tekst zelf geplakt wordt. Dit werkt zo:
 &lt;nowiki&gt;[[Media:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
(dus ''Media'' en niet ''Afbeelding''), en dit geeft zoiets: [[Media:Aardhommel_kleine.jpg]].

Net zoals bij elke gewone Wiki-link kunt u ook hier alternatieve tekst toevoegen:
 &lt;nowiki&gt;[[Media:Aardhommel_kleine.jpg|Klik hier voor een mooie afbeelding van de kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
Geeft: [[Media:Aardhommel_kleine.jpg|Klik hier voor een mooie afbeelding van de kleine aardhommel]]

===Direct naar de beschrijvingspagina linken===
Als u op een overlegpagina een foto wilt bespreken kan het nodig zijn om naar de beschrijvingspagina van een afbeelding te linken, in plaats van naar de afbeelding zelf. Dat gaat heel eenvoudig;
 &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
(let op de dubbelepunt na de '''&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;''' blokhaken).&lt;br&gt;
Dit geeft zoiets: [[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]].

Deze truc, maar dan met ''Media'' werkt '''niet'''.

==Een afbeelding herschalen==
Vaak zijn afbeeldingen te groot voor in het artikel. Dit is geen probleem, het is ook niet de bedoeling dat u zelf die afbeelding gaat verkleinen: de MediaWiki-software kan dat heel gemakkelijk voor u doen. Bovendien kunnen geïnteresseerden de foto dan nog steeds in volledige grootte bekijken als ze dat willen (door er op te klikken). Zoiets heet een '''thumbnail'''.

Stel: we willen de afbeelding verkleinen tot 100 [[w:Pixel|pixels]], dan doen we:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]&lt;/nowiki&gt;.
Dat geeft dan: [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]

'''Opmerking''': Het herschalen van afbeeldingen gebeurt op de server van Wikibooks zelf. Dit betekent dat bij een grote afbeelding de gebruiker de grote afbeelding zelf niet binnenhaalt, maar de verkleinde versie. Hierdoor hoeft de bezoeker van de pagina minder lang te wachten op het laden van de afbeelding.

'''Opmerking 2''': Het is niet wenselijk een afbeelding te vergroten, dit komt de beeldkwaliteit niet ten goede.

'''Update''': sinds versie 1.3.0 van MediaWiki is het ook mogelijk om niet alleen een maximum breedte op te geven, maar ook een maximum hoogte. De server zal dan automatisch de afbeelding herschalen zodat hij beide grenzen niet overschrijdt.
Een voorbeeld: maximum horizontaal 50 pixels en verticaal 70 pixels:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]&lt;/nowiki&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]

Bij deze functie is de kleinste grens maatgevend. Dus:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]&lt;/nowiki&gt;
Levert nog steeds dezelfde maat afbeelding:
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]

==Tekst bij een afbeelding zetten==
Als u uw muis even laat hangen boven de vorige afbeelding ziet u geen tekst staan. Dat staat niet bepaald professioneel. Het is mogelijk om wel tekst mee te geven aan een afbeelding:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
Dit geeft: [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px|Kleine aardhommel]]

N.B.: Dit kunt u ook doen als u geen schaling gebruikt.

===Tekst onder een afbeelding zetten===
====Bij thumbnailing====
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|Thumbnail aardhommel]]
Het is natuurlijk niet de bedoeling dat de gebruiker overal zijn muis boven moet houden, het is vaak veel beter als onder de afbeelding staat waarover de afbeelding gaat.
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|Thumbnail aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
Het resultaat hiervan is rechts te bewonderen (de MediaWiki-software zet dat dan ook automatisch rechts) en schaalt naar een hopelijk zinvolle grootte. Het is niet zo'n slecht idee om de afbeeldingsgrootte aan de wiki-software over te laten (door gewoon &quot;thumb&quot; te zeggen ipv een bepaalde grootte op te geven), dit komt de uniformiteit van de pagina's ten goede. 

Ook is er direct een vergrootglaasje of een klein en een groot kadertje als symbool zichtbaar (afhankelijk van uw instellingen enz.), dat aangeeft dat u de afbeelding op volledige grootte kan bekijken, door erop te klikken. In feite kan altijd op een afbeelding geklikt worden om op de pagina van de afbeelding te komen.

'''Opmerking''': de beschrijving van de afbeelding moet altijd als laatste parameter voor de &quot;]]&quot; komen, dus zeker niet voor de &quot;thumb&quot; of de &quot;100px&quot; e.d.

&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;

====Zonder thumbnail====
Als de afbeelding eigenlijk niet herschaald moet worden, maar er zou wel een tekst onder mogen, gebruikt u ''frame'' i.p.v. ''thumb''. Een voorbeeldje:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Berchemse boterkoekjes]]&lt;/nowiki&gt;
[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Berchemse boterkoekjes]]
Het resultaat is rechts te bekijken

&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;

====Zonder thumb of frame====
U kunt ook tekst onder een afbeelding plaatsen door de afbeelding en de betreffende tekst in een tabel neer te zetten. (Zie ook [[Help:Gebruik van tabellen]])
&lt;pre&gt;
{| align=&quot;center&quot; width=&quot;200&quot;
|[[Afbeelding:Oliebollen.JPG|200px]]
|-
|[[Kookboek/Oliebollen|Oliebollen]], een traditionele oudejaarslekkernij.
|}
&lt;/pre&gt;
{| align=&quot;center&quot; width=&quot;200&quot;
||[[Afbeelding:Oliebollen.JPG|200px]]
|-
|[[Kookboek/Oliebollen|Oliebollen]], een traditionele oudejaarslekkernij.
|}
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Links/rechts==
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]

Het is mogelijk om een afbeelding links of rechts uit te lijnen door de parameter ''left'' of ''right'' aan de afbeelding mee te geven.
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
Het resultaat is nu links te bewonderen.

Ook kunt u ervoor zorgen dat er langs een afbeelding geen tekst wordt weergegeven, door de parameter ''none'' mee te geven.
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
geeft gewoon dit: [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]] Deze tekst loopt dus niet naast de afbeelding, maar begint er gewoon onder.

==Meerdere afbeeldingen in één kader==
Met behulp van het sjabloon:Afbeelding combi kun je meerdere afbeeldingen (maximaal 16) in één kader onder elkaar zitten. Daarbij kun je elke afbeelding van een eigen bijschrift voorzien, de breedte van de figuren aanpassen en het geheel links of rechts van de pagina plaatsen. Voor de precieze code, zie [[Sjabloon:Afbeelding combi]].

===Voorbeeld===
&lt;pre&gt;{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}&lt;/pre&gt;

{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}
{{Clear left}}

==Afbeeldingen in tabel==
Door een afbeelding in een tabel te plaatsen kunnen afbeelding(en) en tekst onder elkaar geplaatst worden.
&lt;pre&gt;
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;/pre&gt;
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;
Levert:
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;
Dit zijn afbeeldingen van de Kleine aardhommel.

==Afbeeldingen in een div==
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt; 
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt;
Ook kunnen verschillende afbeeldingen op een speciale wijze op de pagina geplaatst worden. De code om dit te doen is hierboven weergegeven.

Hiermee maakt u als het ware een vak wat afgesloten is van de rest van het artikel, waardoor u een ingewikkeldere opmaak kan gebruiken, wat vooral handig is bij plaatjes met een verschillende grootte.
Ook als een aantal afbeeldingen bij elkaar horen en bij elkaar moeten blijven rechts onder elkaar op de pagina kan  het handig zijn ze in een div te zetten. Dit gaat echter meestal zonder div vanzelf goed.

&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

==Fotogalerij==
Sinds december 2004 is er een nieuwe galerij-functie beschikbaar. Door gebruik te maken van de volgende opmaak worden de afbeeldingen automatisch geschaald en in een galerij gezet:

&lt;pre&gt;
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

Dat geeft het volgende resultaat:
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;

===Opties===
&lt;pre&gt;
&lt;gallery 
 [heights      = nnn]
 [widths       = nnn]
 [perrow       = n]
 [showfilename = yes]
 [mode         = traditional, nolines, packed, packed-overlay, packed-hover of slideshow]
 [caption      = ]
 [showthumbnails]
&gt;
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
 ..
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

* Zie verder: [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen_van_een_galerij_afbeeldingen|mediawiki]]

== Overige tips voor docenten ==
* Het gebruik van Commons hoeft overigens niet beperkt te blijven tot Wikibooks of andere Wikimedia-onderdelen. Ook al ben je niet geïnteresseerd in het zelf aanmaken van een wikiboek, dan kun je toch gebruik maken van media uit Commons in de les of in je papieren cursus. 
* Commons-media zijn ook bruikbaar voor toetsen en examens
[[Afbeelding:Animal_cell_structure_de.svg|left|150px]]  [[Afbeelding:Animal_cell_structure_numbered_version.svg|150px|right]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;
: Omdat de CC-licenties dat toelaten vind je van sommige media bestanden versies in meerdere talen (ook in het Nederlands). Soms zijn er van een afbeelding ook blanco of genummerde versies, die je dan kunt gebruiken bij een herhalingstoets of bij het examen. En anders kun je ze misschien zelf maken van een bestaande afbeelding en daarna uploaden.
* Een galerijpagina of diavoorstelling maken: Met afbeeldingen uit Commons kun je ook een galerijpagina of diavoorstelling maken, zie bijvoorbeeld [[c:Register Varend Erfgoed Nederland|Register Varend Erfgoed Nederland]]. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]] voor het maken van en zoeken naar galerijpagina's.
** Extra mogelijkheden: Door op de groene knop rechts bovenaan te klikken, kun je de afbeeldingen stuk voor stuk op groot formaat tonen. 
*** Met de pijltjes-toetsen kun je verder of terugbladeren. 
*** Door op de toets &lt;code&gt;Pause/Break&lt;/code&gt; te klikken (vaak uiterst rechts bovenin op je toetsenbord), kun je een automatische diavoorstelling geven, waarbij na enkele seconden automatisch de volgende foto wordt getoond. 


== Zie ook ==
*[[Wikibooks:Beleid voor gebruik van media]]
*[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Public_domain_image_resources Wiki's linkpagina voor foto's uit het publieke domein]{{En}}
*[[Handboek_Wikimedia Commons/Deel I Basis#Gebruiken|Gebruik van media]] - binnen en buiten Wikimedia (uit het Handboek Wikimedia Commons)
*[[Help:Tabellen]]: Een uitlegpagina over het gebruik van tabellen.
*[[Wikibooks:Zandbak]]: Een pagina om te experimenteren.
*[[Speciaal:Upload]]: Het uploadformulier, om media up te loaden.
*[[w:GNU Image Manipulation Program|GIMP]]: Een vrij programma om afbeeldingen te bewerken.
*[[mw:Help:Images/nl|Help:Images]] op mediawiki

[[Categorie:Help|Afbeeldingen]]</text>
      <sha1>shuo1rw75qxcr2dw7mgcm1vw83rzyrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Formules</title>
    <ns>12</ns>
    <id>2626</id>
    <revision>
      <id>431994</id>
      <parentid>425221</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T06:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Voorbeeld met som-teken toegevoegd, overgeheveld uit [[Wikibooks:Instructies#Tekens]]</comment>
      <origin>431994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3251" sha1="bfr196qpjb6wj16hbavdhf31x00kl6w" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

In Wikibooks kunt u eenvoudig formules plaatsen, met behulp van TeX.
Op deze pagina komen alleen de meest gebruikte formules onder de aandacht. Voor een overzicht van alle mogelijkheden en ingewikkelder voorbeelden van formules, kijk op [[Help:TeX]].

Een formule plaatsen gaat met behulp van &lt;nowiki&gt;&lt;math&gt; &amp;nbsp; &amp;nbsp; &lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;.

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Term!!align=&quot;center&quot;|Tekst in bewerkingsveld!!align=&quot;center&quot;|Tekst op het scherm
|-
|Optellen||&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;6 + 5 = 11&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt;6 + 5 = 11&lt;/math&gt;
|-
|Aftrekken||&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;78 - 36 = 42&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt;78 - 36 = 42&lt;/math&gt;
|-
|Vermenigvuldigen 1||&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;3 * 6 = 18&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt;3 * 6 = 18&lt;/math&gt;
|-
|Vermenigvuldigen 2||&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;3 \cdot 6 = 18&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt; 3 \cdot 6 = 18 &lt;/math&gt;
|-
|Vermenigvuldigen 3||&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;3 \times 6 = 18 &lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt; 3 \times 6 = 18 &lt;/math&gt;
|-
|Delen 1||&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;56 / 7 = 8&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt;56 / 7 = 8&lt;/math&gt;
|-
|Delen 2||&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;\frac {56}{7} = 8&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt;\frac {56}{7} = 8&lt;/math&gt;
|-
|Machtsverheffen/superscript||&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;y(x) = ax^3 + bx^2 + cx + d&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt;y(x) = ax^3 + bx^2 + cx + d&lt;/math&gt;
|-
|Worteltrekken||&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;\sqrt {49} = 7&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt;\sqrt {49} = 7&lt;/math&gt;
|-
|Subscript||&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;Y(t) = C_1 * e^{at}&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt;Y(t) = C_1 * e^{at}&lt;/math&gt;
|-
|Som ||&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
|}

==Opmerkingen==
*Zoals u ziet zijn eenvoudige zaken als optellen, aftrekken en vermenigvuldigen gemakkelijk te doen.
*Delen kan gewoon met een slash, zoals gedaan is bij ''delen 1'', maar in grotere formules wordt dit al snel onoverzichtelijk en is aan te raden om de andere manier van delen te gebruiken, ''delen 2''.
*De accolades hebben twee functies:
*#Getallen gescheiden houden, bijvoorbeeld de 56 van de 7 scheiden bij het deelvoorbeeld.
*#Aangeven op welke getallen iets van toepassing is. &lt;math&gt;x^2&lt;/math&gt; kan gewoon geschreven worden door middel van &lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;x^2&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt; te tikken. Gaat men echter getallen gebruiken die groter zijn dan één cijfer, dus alles vanaf 10, dan moet men accolades gebruiken.
*#:Zonder accolades: &lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;x^12&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt; levert &lt;math&gt;x^12&lt;/math&gt;
*#:Met accolades: &lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;x^{12}&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt; levert &lt;math&gt;x^{12}&lt;/math&gt;
*Een ingewikkelder formule wordt verkregen door zaken te combineren. Zo kan de oplossing van een tweedegraadsvergelijking geschreven worden in de welbekende abc-formule:

:{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Tekst in bewerkingsveld!!align=&quot;center&quot;|Tekst op het scherm
|-
|&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;math&gt;x_{1,2} = \frac {-b \pm \sqrt {b^2 - 4ac}}{2a}&lt;/math&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;||&lt;math&gt;x_{1,2} = \frac {-b \pm \sqrt {b^2 - 4ac}}{2a}&lt;/math&gt;
|}


*Om te kijken wat voor mooie zaken u nog meer kunt doen met TeX, kunt u kijken op [[Help:TeX]].

==Externe links==
Een Engelstalige uitgebreide helppagina is te vinden op [https://meta.wikimedia.org/wiki/Help:Formula Meta-wiki]

[[Categorie:Help|Formules]]</text>
      <sha1>bfr196qpjb6wj16hbavdhf31x00kl6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer</title>
    <ns>5</ns>
    <id>3844</id>
    <revision>
      <id>431968</id>
      <parentid>429652</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>431968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32502" sha1="j2ih39c54vk1bl0oj2ajc0ir80axj4i" xml:space="preserve">==Algemeen==
Ik zie dit net voor het eerst. Vinden we niet opnieuw het wiel uit? Er is een universele codering voor boeken. Die is beproefd en kan, misschien met een enkele aanpassing, gebruikt kunnen worden.[[Gebruiker:Nijdam|Nijdam]] 14 apr 2006 23:03 (UTC)

Zie Wikipedia UDC (ik weet niet zo gauw hoe ik de link kan leggen). https://nl.wikipedia.org/wiki/UDC

[[Gebruiker:Nijdam|Nijdam]] 14 apr 2006 23:07 (UTC)

:Ja je hebt gelijk. Ten eerste de vraag of zo'n nummer wel nodig is, ten tweede bestaat UDC dus al, dus zou je dat kunnen gebruiken en ten derde hoe zit het met ISBN, is dat niet gebruikelijker voor boeken? [[Gebruiker:Londenp|Londenp]] 15 apr 2006 13:15 (UTC)
::In antwoord op Londenp's opmerkingen:
##ik denk dat een dergelijk nummer nodig is als wel de ambitie hebben meer dan tien wikibooks te schrijven;
##ik weet niet op UDC Wikibooks zou opnemen in haar database, maar het valt natuurlijk altijd te proberen (je kan trouwens werken met twee standaarden om zoeken binnen Wikibooks overzichtelijk te houdne);
##ik denk dat {{ISBN|}}moeilijkheden zou kunnen opleveren, daar dit vooral toch voor gedrukte werken van toepassing is en niet voor Wikibooks.
::[[Gebruiker:Evil berry|Evil berry]] 1 jun 2006 12:02 (CEST)

Ik denk dat een nummering van boeken inderdaad voor de toekomst wel zijn voordelen zal hebben, zeker voor het terugvinden van zeer specifieke boeken (en dan denk ik bv. aan onderwijsboeken). Maar {{ISBN|}}lijkt niet geschikt. Kijk echter eens bij [https://www.leren.nl/artikelen/2004/siso.html SISO-code] en de bijvermelde alternatieven. [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 4 aug 2006 16:45 (CEST)
:Ik denk dat een dergelijk uitgebreid systeem niet nodig zal zijn voor Wikibooks omwille van de voordelen die Wikibooks heeft op gedrukte werken, namelijk dat elk boek up-to-date gebracht kan worden en men dus geen nieuw boek moet uitgeven. Vele boeken zijn een antwoord op oudere werken, maar dat is niet zo bij Wikibooks daar men het boek direct kan aanpassen wanneer men nieuwe inzichten over een bepaald onderwerp heeft gekregen. Het WSBN-systeem is eigenlijk een combinatie van een bibliotheek- (volgens thema, taal enzo) en ISBN-systeem (vooral het laatste stuk dat toelaat 99999 boeken in één categorie te nummeren). Dat de indeling nog niet helemaal op punt staat (zo heb ik bijvoorbeeld (geschiedenis van) kunst toegevoegd als subcategorie van geschiedenis), maar dat kan in de beginfase nog aan gewerkt worden zonder ingrijpende veranderingen aan het systeem zelf. [[Gebruiker:Evil berry|Evil berry]] 4 aug 2006 16:54 (CEST)

::Waar zouden [[Handige Harry]], [[Papier]] en [[Kookboek]] worden ondergebracht? Oftewel moeten de hoofdonderwerpen worden uitgebreid? Naar mijn idee moet er nog een ''toegepaste wetenschap'' en een ''Dagelijks leven'' o.i.d. komen. Zie ook: [[Gebruiker:Inge_Habex/Catalogus]] {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 6 aug 2006 08:37 (CEST)

:::Er moeten inderdaad nog serieuze uitbreidingen komen van de hoofdonderwerpen. &lt;!--alle &quot;niet-wetenschappelijke&quot; boeken kunnen nog nergens ondergebracht worden. Tot die conclusie kwam ook al in mijn eerste kladje voor een catalogus--&gt; Maar omdat ik vermoed dat wij niet de eersten zijn die dit probleem tegenkomen, leek het me verstandiger dat we ons verdiepen in de bestaande structuren alvorens &quot;het warm water&quot; zelf weer uit te vinden. Het zelf opzetten van een dergelijke boom zal ongetwijfeld zijn kinderziektes kennen. Mocht het echter nog niet bestaan in een vorm zoals wij hem wensen, dan ben ik graag kandidaat hem mee uit te bouwen. De andere Wikibooks zullen ons dan ongetwijfeld volgen. [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 6 aug 2006 14:04 (CEST)
::::Voor alle duidelijkheid, ik ben voor het WSBN-systeem, mits we onderwerpenlijsten &quot;overnemen&quot; van goed uitgewerkte, bestaande systemen of mits zelf grondig uitbouwen van de onderwerpenlijst. Dus niet (noodzakelijk) voorstander van andermans exacte nummering, wel van hun lijsten. [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 6 aug 2006 14:15 (CEST)

==UDC==
Kijk hier voor een bestaand systeem, zoals bovenaan al door Nijdam aangegeven: https://www.udcc.org/outline/outline.htm {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 6 aug 2006 15:22 (CEST)

 If you wish to distribute copies of existing UDC publications,
 produce your own copies, translate existing publications into
 another language or create your own editions of UDC, then you need 
 to complete an Application Form for a Licence , and send it to:
 
 The Director,
 UDC Consortium,
 P.O. Box 90407,
 2509 LK The Hague,
 The Netherlands
 
 Fax: +31 70 314 0450 attn UDC email: udc@kb.nl
 
 Normally, licences are renewable annually with payment in advance. 
 Payment in advance for periods longer than one year can attract a discount.
 Contact us if you wish to discuss a different arrangement.

==Eigen Wiki-systeem==
Lerend van een hoop andere catalogi-systemen, kunnen we beter een voor wiki op maat gemaakt systeem ontwikkelen. Op andere (goede) systemen blijken immers auteursrechten te berusten. 
Laat ons alvast leren uit de opzet van anderen en zelf wat grondigs in elkaar zetten. &lt;!--bij deze ga ik de UDC-catalogus begonnen door  Londenp weghalen om geen schending van auteursrechten te begaan--&gt; [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 6 aug 2006 19:30 (CEST)
:Ik ben voor een eigen Wiki-systeem: we zouden misschien zelfs het eerste &quot;vrije&quot; catalogus-systeem kunnen zijn. [[Gebruiker:Evil berry|Evil berry]] 6 aug 2006 22:07 (CEST)
::Ja het moet wel. Een eigen systeem !! Maar we kunnen bij de ontwikkeling wel rondom ons heenkijken en leren van die andere systemen {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 6 aug 2006 22:13 (CEST)
:::Ik heb al wat rond gekeken en denkwerk verricht. Wat vind je van deze start-klad-versie [[gebruiker:Inge Habex/Catalogus#Catalogus|WSBN catalogus]] ? [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 6 aug 2006 22:16 (CEST)
::::Is die kladversie al een werkbare versie die naar de WSBN-pagina mag overgeheveld worden? Door momenteel nog te werken met '''hekjes (##)''' is het makkelijk om wijzigingen en/of toevoegingen te doen. [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 6 aug 2006 22:24 (CEST)
:::::Ik heb nog kleine wijzigingen aangebracht, maar ik vind het een compleet overzicht. Prima {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 7 aug 2006 13:37 (CEST)
::::::Het betekent overigens wel dat bestaande boeken een andere nummering krijgen. Ik zou graag nog het OK van Evil Berry als trekker van dit systeem tot op heden afwachten. {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 7 aug 2006 13:39 (CEST)
:::::::Mijn zegen heb je. :D Ik vind het een vollediger overzicht dan het huidige. [[Gebruiker:Evil berry|Evil berry]] 7 aug 2006 14:36 (CEST)
:::::::: Goed, dan hevel ik de kladversie naar de WSBN-pagina. Nu wordt het testen of het volledig is en of de onderwerp-namen de lading kunnen dekken. En waar nodig aanvullen of wijzigen. Suggestie: verzin een hoop boekonderwerpen en check of je makkelijk weet onder welk WSBN het valt. [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 7 aug 2006 17:25 (CEST)

===Revisie &quot;Toegepaste kennis en technologie&quot;===
Oproep tot inhoudelijke revisie voor nummer 3. Moeten er nog onderwerpen bij? Zo ja, welke? Zijn er onderwerpen die samen horen (en onder welke noemer dan)? In welke logische volgorde kan 3 gezet worden? [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 7 aug 2006 18:59 (CEST)

== Nummering ==
Moet &quot;nl-19-00-00-00000 W. Nijdam - W. Albers, ''Discrete Kansrekening'', 2005-2006.&quot; niet &quot;nl-01-09-00-00001 W. Nijdam - W. Albers, ''Discrete Kansrekening'', 2005-2006.&quot; zijn? [[Gebruiker:Evil berry|Evil berry]] 7 aug 2006 19:07 (CEST) (waarbij 01 voor Exacte en natuurwetenschappen, 09 voor Wiskunde en 00001 voor eerste aangegeven wikiboek staat)
: Mja, was me dat ook aan het bedenken (en zo eerst ook begonnen). In dat geval zouden we meer dan 10 hoofdcategorieën gaan creëren. De grotere bestaande systemen komen tot dusver toe met 10 hoofdcategorieën... Geef maar aan wat verkozen wordt, hoe, waarom... We zullen er nog veel aan moeten sleutelen vermoed ik. [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 7 aug 2006 19:23 (CEST)
::Ik zal de nummers voorlopig al aanpassen. [[Gebruiker:Evil berry|Evil berry]] 7 aug 2006 19:37 (CEST)

== Dewey Decimal Classification ==
Ik zie net, dat de Engelse Wikibooks al 2 systemen in gebruik heeft: 
*[[:en:Wikibooks:Dewey Decimal Classification]] (zie ook overleg)
*[[:en:Wikibooks:LOC Classification]]

Dus we hoeven het wiel toch niet opnieuw uit te vinden (jammer van het werk overigens) {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 9 aug 2006 12:33 (CEST)
: Jep, DDC, dat is em! Import en translate ;-) Het Engelstalige systeem biedt echter nog geen oplossing voor het categorisatie-systeem. Al heb ik de indruk dat zij hun classificatie-systeem louter manueel up to date houden. ps: er staan toch geen rechten whatsoever op dit systeem hé? 
: LOC lijkt me weinig aantrekkelijk. [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 9 aug 2006 12:49 (CEST)
::Wikibooks-EN werkt (nog) niet met een uniek nummer voor een boek, hé.... bv. taalcode-deweycode-uniek nummer [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 9 aug 2006 12:50 (CEST)

 All copyright rights in the Dewey Decimal Classification system are owned by OCLC.
 Dewey, Dewey Decimal Classification, DDC, OCLC and WebDewey are registered trademarks of OCLC.
:::Interessant dat jullie dit ter sprake bregen, want het Dewey Decimal Classification-systeem is blijkbaar nog niet helemaal geäccepteerd op en.wikibooks.org (zie [[:en:Wikibooks:Reading_room/Archive_23#Wikibooks:Wiki_Standard_Book_Number|mijn overleg in de Staff lounge]] van en.wikibooks.org over WSBN). [[Gebruiker:Evil berry|Evil berry]] 9 aug 2006 21:27 (CEST)
::::My comment kan je ook daar vinden. Afwachten wat er gebeurt {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 9 aug 2006 21:45 (CEST)
:::::Ik had hem al gelezen. ;) [[Gebruiker:Evil berry|Evil berry]] 9 aug 2006 21:47 (CEST)
::::::Ben nu ook op de hoogte. Thanks voor de link :) [[Gebruiker:Inge Habex|Inge Habex]] 9 aug 2006 22:30 (CEST)

==Gebruik-nummerering==
Nu wilde ik het gaan gebruiken, maar het nummer slaat eigenlijk nergens op in dit systeem:

Neem zoiets als Windows Vista als boek
#nl
#3 Multimediale wetenschappen
#34 informatica (programma's,...)
#345 besturingssystemen
#00001 (als voortlopend nummer)
Hieruit resulteert:
:nl-3-34-345-00001
:3, 34, 345 geeft eigenlijk dubbele info, want alle besturingssystemen zullen deze code krijgen
:Eigenlijk voldoet dus nl-345-00001
Dit systeem moet nog verder ontwikkeld worden. {{:Gebruiker:Londenp/Sig}} 9 jan 2008 22:04 (CET)

::Het zorgt voor dubbele informatie maar het is (iets) eenvoudiger in te lezen door een machine als categorie of subcategorie--[[Gebruiker:Sanderd17|Sanderd17]] 16 feb 2010 16:09 (CET)

== Hernoeming ==
Wat vinden jullie ervan om de '9' te reserveren voor 'overig' (is al ingevoerd bij 3..)? Tot nu toe zijn er boeken die (nog) niet onder een kopje kunnen worden geplaatst. Wel moeten de boeken over Wiskunde (naar 18), onderwijs en opleiding (naar 67) dan een ander WSBN krijgen. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 14 feb 2010 10:15 (CET)


==Waar moet het WSBN terug gevonden kunnen worden?==
Momenteel zijn er veel plaatsen waarop het WSBN kan terug gevonden worden. Deze plaatsen worden niet automatisch upgedated dus moeten ze manueel consistent worden gemaakt. De plaatsen waarop het WSBN terugkomt zijn:
# in de infobox van het boek
# in een lijst op de pagina met het WSBN
# De hoofdpagina van wikibooks wordt geordend volgens WSBN
# in sommige inhoudsopgaves van boeken
# op de hoofdpagina van sommige boeken
Zo'n lijst is onmogelijk consistent te houden. Ik stel voor om het WSBN enkel op te nemen in een lijst op deze pagina, in de infobox van een boek en de hoofdpagina van wikibooks te ordenen volgens WSBN en dus van de twee laatste puntjes het WSBN er niet te zetten en eventueel te verwijderen als het niet correct is. Is dit in orde? of zijn er andere opinies?--[[Gebruiker:Sanderd17|Sanderd17]] 16 feb 2010 16:17 (CET)
:Dat is wel veel ja. Mijn --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} mening:
# in de infobox is wel prima, daar staat tenslotte alle info in.
# de lijst, dat wordt wel steeds meer werk, maar hoe weet je anders welke boeknummers bezet zijn?
# de hoofdpagina is inmiddels (voorlopig) bijgewerkt, dat probeer ik wel bij te houden, meer als hoofdthema en 1ste onderverdeling is volgens mij niet nodig en als alles bepaald is hoeft dat niet meer bijgehouden te worden. alleen controle of de boeken die 'af' zijn op de juiste plaats worden neergezet.
# vermelding in de inhoudopgaves kan vervallen vind ik, overlaten aan de auteur die het 'belangrijk' vindt.
# voor de hoofdpagina van het boek geldt hetzelfde. deze laatste twee moeten (indien aanwezig) dan natuurlijk wel gecontroleerd worden op juistheid en dat is weer een heel karwei. eigenlijk ben ik ervoor om ze te verwijderen en het over te laten aan de infobox (die 'vroeger' niet bestond).

Ik veronderstel dus dat ik het WSBN mag verwijderen van het [[Sjabloon:Index basis|Boeksjabloon]] en ook dat deel van de uitleg mag aanpassen.----[[Gebruiker:Sanderd17|Sander Deryckere]] 20 feb 2010 17:16 (CET)

== WSBN-bot ==
Ik zag viavia dat [[Gebruiker:Sanderd17|Sanderd17]] een bot heeft gemaakt om de lijst te updaten. Nu is deze gebruiker al sinds 2010 niet meer actief op wikibooks, wordt zijn bot nog door iemand anders gerund of wordt de lijst met WSBN-nummers niet meer geüpdated? [[Gebruiker:QZanden|Q.Zanden]] ([[Overleg gebruiker:QZanden|overleg]]) 13 jul 2016 01:52 (CEST)
:Hier moet ik het antwoord schuldig blijven. [[Gebruiker:Sanderd17|Sanderd17]] heeft zich lang niet meer laten zien (is misschien helemaal weg?), van bots (niet te verwarren met de muziekgroep [[w:Bots (band)|Bots]]) ;) heb ik helaas geen verstand en ik weet ook niet of het is over gedragen. --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 14 jul 2016 13:18 (CEST)

== Wat als ==
De juiste subgroep nog niet aanwezig is?
Ik werk aan [[Verzamelingen]], en dat is de basis van wiskunde. Vakken als algebra, meetkunde, statistiek etc worden op de verzamelingen gebaseerd, maar verzamelingen valt niet onder een van de 6 richtingen van de wiskunde die nu opgesomd staan. Wat doe ik? Een 187. aanmaken?  [[Gebruiker:TeunSpaans|TeunSpaans]] ([[Overleg gebruiker:TeunSpaans|overleg]]) 7 nov 2022 16:56 (CET)
:Kan. Maar wat denk je van nl-1-18-180-00001? Dan komt &quot;Verzamelingen&quot; ook nog eens bovenaan te staan in de reeks boeken over wiskunde, wat voor een ''basis'' de enig juiste plaats is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 nov 2022 01:14 (CET)

== WSBN ==
Verplaatst vanaf [[Wikibooks:Lerarenkamer#WSBN]]

Bij een bepaald [[Aan de slag met BitTorrent|boek]] staat in de infobox:
 nl-3-34-341-00004
met een link naar [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/WSBNlijst]], waar staat:
 nl-3-4-1-00004
In de wikicode van die pagina staat dan weer &quot;id=&quot;
 nl-3-34-341-00004
Maar op heel oude versies van diezelfde pagina staat weer wel
 nl-3-34-341-00004

Verwarrend!
*Waarom is dat zo?
*Hoe is dat zo gekomen?
*En is het format met de telkens herhaalde cijfers niet een beetje onzin?

De vorm 
 nl-3-4-1-00004
voldoet mi. prima om elk boek een uniek WSBN te kunnen geven. Alleen wanneer een van de eerste drie cijfergroepen boven de 9 uitkomt kan de tabel niet meer goed (alfabetisch!) gesorteerd worden.

 nl-341-00004
zou nog eenvoudiger zijn, maar beperkt het aantal hoofd-, sub- en subsubgroepen zeker tot 9.

 nl-030401-00004
lost beide problemen op, maar of het fraai is... /

In de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2010&amp;oldid=400219#WSBN lerarenkamer] werd die vraag 15 jaar geleden ook al gesteld. En op [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2010&amp;oldid=400219#WSBN_(2) dezelfde pagina] wordt het nut van het WSBN zelfs in twijfel getrokken.

En nog een discussie over WSBN uit 2023 in de [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2023&amp;oldid=400206#WSBN_exact].
Ik zou in elk geval graag één vorm als de enig juiste willen aanwijzen. Graag een ieders' commentaar! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 aug 2025 03:01 (CEST)

:Ik heb werkelijk geen idee hoe dit ontstaan is. Mijn eerste gedachte is: koppelen aan inhoudscategorien is vragen om problemen, maar die keus is nu eenmaal gemaakt. (Ik zou eerder aansluiten bij iets bestaands... {{ISBN|}}aanvragen kan, maar kost geld. Dat kan alleen voor een boek dat af is). In elk geval lijkt mij een vorm zonder herhaling van cijfers beter. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 2 aug 2025 09:07 (CEST)
::Ik heb WSBN meen ik ooit eens als parameter aan een of een paar boeken toegevoegd, omdat ik meende dat dit er standaard bij hoorde. Verder is dit hele verhaal met de getallen voor mij nu echt even te technisch. {{Ping|Erik Baas}} Ik begrijp dat je het probleem wat er blijkbaar was, in feite al zelf hebt opgelost? [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 5 aug 2025 11:36 (CEST)
:::Niet echt. Het grootste probleem is nog steeds dat er twee verschillende formats gebruikt worden voor het WSBN, en dat wordt een flinke ingreep. Waar ben ik nu weer aan begonnen? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 aug 2025 15:43 (CEST)
::::Je bent begonnen aan het terecht opruimen van een ondoordachte actie van waarschijnlijk een wikibookgeest, want de dader licht waarschijnlijk al een tijdje op het kerkhof {{Smiley|1}}.&lt;br&gt;
::::Overigens levert de begrenzing van het tientallig stelsel geen problemen op, net als hexadicimaal, na negen komt &quot;A&quot;. Dat levert met sorteren totaal geen problemen op, letters sorteren na cijfers. Het enige is dat als het WSBN uit alleen cijfers bestaat die mogelijk als getallen gesorteerd worden. {{Smiley|4}} [[Gebruiker:T.vanschaik|T.vanschaik]] ([[Overleg gebruiker:T.vanschaik|overleg]]) 5 nov 2025 16:42 (CET)

== Coderingen en namen gelijk trekken op Wikibooks-voorpagina en de WSBN-codes en -naamgeving ==
Overgeheveld van [[Wikibooks:Lerarenkamer#WSBN/2]]

De coderingen en namen op de voorpagina van Wikibooks zouden gelijk moeten zijn aan de WSBN-codes en -naamgeving. Klopt dat? Zo ja, dan lijkt het mij dat daarvoor eerst een inventarisatie van beide pagina's gemaakt zou moeten worden waaruit de verschillen blijken (twee kolommen) en er daarnaast een derde kolom komt met voorstellen. Vervolgens moeten we het eens worden over de voorstellen en kunnen de uitkomsten worden geïmplementeerd. Vind je dit een goede aanpak? '''Pending.''' --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 12:19 (CEST)&lt;br&gt;
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 dec 2025 16:25 (CET)
:Goed plan, maar wel erg veel werk; en er zijn al 2 (of 3?) lijsten met WSBN's met elk hun eigen afwijkingen, dat is juist een van de redenen dat ik er geen zicht meer op heb... Heb er al diverse malen naar zitten staren, maar heb nog steeds niet de moed kunnen opbrengen om er ook echt aan te ''beginnen''.
:Als we waterdichte afspraken hebben betreffende het ''format'' van het WSBN, kunnen we zowel de lijst(en) als de [[:Categorie:Wikibooks:Boek met infobox|360 infoboxen]] gaan bijwerken. Het is toch al geen project wat in één keer en snel afgerond kan of moet worden...
:Ik zal ook nog eens zien of er iets te automatiseren valt, bv. het converteren van het format. 
::&lt;s&gt;Is [[Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer|dit]] een goede plek voor verder overleg over deze [[rijstebrijberg|klus]]? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 mrt 2026 15:28 (CEST)&lt;/s&gt;
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 17:57 (CEST)

:@[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] en anderen: Dus de actiepunten zijn:
:# Inventarisatie van lijsten met WSBN's: welke lijsten zijn er? {{Done}}
:# Inventarisatie verschillende soorten formats voor het WSBN. Voorstel maken voor welke blijft. Voorstel beoordelen, akkoord krijgen en implementeren. Bij de implementatie kan er wellicht iets geautomatiseerd worden. 
:# Gedetailleerde inventarisatie van pagina's met WSBN-codes en naamgeving (incl. Wikibooks-voorpagina) waaruit de verschillen blijken (in kolommen) en daarnaast een kolom met voorstellen.
:# Beoordelen voorstellen. 
:# Uitkomsten implementeren.
:## Op de diverse pagina's.
:## In de infoboxen.
:Mee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 31 mrt 2026 18:09 (CEST)
::Ja, goed plan. En: sorry dat ik niet eerder gereageerd heb; ik heb wat moeite met deze manier van werken, en daarom stel ik het wel eens even uit. En nog eens. Etc... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 apr 2026 18:54 (CEST)

===@1): Inventarisatie van lijsten met WSBN's===
::* [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]] - overzicht met coderingen en hun betekenissen
::* [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/WSBNlijst]] - de lijst met alle Wikiboeken met een WSBN
::* [[Hoofdpagina]] met alleen coderingen voor de Wikiboeken die voor minimaal 75% gereed zijn, niet voor de rechterkolom die alfabetisch is gesorteerd, niet op onderwerp.
::* [[Boekenplank:Exacte wetenschappen]]; dit is de enige Boekenplank met zo'n indeling.
::* Zie ook: [[Help:Boekstructuur#Het WSBN]], dat moet worden aangepast als er een definitief format is.
::Daarnaast komt het WSBN voor in Infoboxen.
::Ik kan geen andere lijsten vinden. Klopt dat? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 apr 2026 12:31 (CEST)
:::Ja, voorzover ik weet. Erg genoeg, want het betekent dat de codes op twee resp. drie pagina's vastgelegd zijn, en elk WSBN op drie pagina's ingevuld moet worden. Dubbel werk, en een bron van fouten. We ''moeten'' dat haast wel centraal gaan opslaan, maar ik weet nog steeds niet hoe. Wikidata, JSON, XML, of een simpel sjabloontje?? [ZUCHT] - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 apr 2026 19:10 (CEST)

====(Probeersel:)====
::Is het mogelijk om het [[Sjabloon:Infobox]] zo te maken dat het WSBN niet hoeft te worden ingevuld, maar dat, als het wordt opgevraagd (bij mijn weten alleen bij het tonen van een infobox voor een bepaald Wikibook), het automatisch wordt overgenomen uit de WSBNlijst, aan de hand van de titel van het Wikibook? Dat zou in ieder geval al werk (en mogelijke fouten) schelen. En als een WSBN wordt gewijzigd, hoeft het sjabloon niet te worden aangepast. Dan zouden nog wel de huidige waarden uit alle sjablonen eenmalig moeten worden verwijderd, is dat te automatiseren? (Als het om een SQL-tabel zou gaan, zou verwijderen van waardes het gemakkelijk zijn, maar dat is het zeker niet?) [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 apr 2026 09:21 (CEST)
:::Bijna alles kan - min of meer - geautomatiseerd worden, de vraag is alleen of ''ik'' dat ook kan... ;-) De mogelijkheden van Wikicode zijn vrij beperkt, en met Lua kan ik nog niet veel aanvangen. ''Centrale opslag'' is in deze wel het sleutelwoord, in welk format dan ook. SQL kan helaas niet (*), &quot;men&quot; heeft gekozen voor JSON (en dat geeft nog meer overhead dan XML, en is te gevoelig voor fouten om aan iedereen over te kunnen laten).
::::&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;&amp;#42;: Ik heb eens een sjabloon gezien dat de SQL-syntax ''benadert'', maar de wijze van data-opslag was mij totaal onduidelijk. Lang geleden, zal het nog eens opzoeken.&lt;/span&gt;
:::: - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 apr 2026 11:09 (CEST)
::::Nee, laat maar, dat opzoeken. Conclusie: dit is (in ieder geval voorlopig, op dit moment) geen oplossing. Over naar plan B. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 apr 2026 17:38 (CEST)

::Het opnemen in '''Wikidata''' zie ik niet zitten. Dan zou er speciaal voor NL-Wikibooks een identificatiecodering in Wikidata moeten worden aangemaakt en moet zo'n code elke keer handmatig in het Wikidata-item worden ingevuld of gewijzigd (en wie weet hoe dat werkt èn gaat er elke keer aan denken? Dat vergt wel erg veel van Wikibooks-schrijvers die zich willen concentreren op de inhoud). Vervolgens moet dat in NL-Wikibooks worden geïmplementeerd en daar weer worden onderhouden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 apr 2026 09:21 (CEST)
:::Het zou wel de meest logische keuze zijn: een ''bestaande'' database gebruiken is so-wie-so handiger dan zelf het wiel opnieuw uitvinden. Maar... 412 boeken handmatig invoeren en titel, auteur, WSBN en voortgang invullen is erg veel werk. De eigenschap &quot;WSBN&quot; zou gecreëerd moeten worden, dat is een lastige procedure. En ik betwijfel of &quot;men&quot; het allemaal toe zal laten, vooral omdat WSBN uitsluitend op nl-wikibooks toegepast wordt... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 apr 2026 11:19 (CEST)
::::Kortom: dit is ook geen oplossing. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 apr 2026 17:38 (CEST)

::De voor auteurs gemakkelijkste oplossing zou inderdaad zijn om de data in de infoboxen te plaatsen, maar dat maakt het opvragen van data tbv. andere pagina's erg lastig (omdat het er ruim 400 zijn). Een centrale opslag is een ''must''.

::Blijft over: de simpelste vorm van een database, nl. een &quot;platte&quot; tabel, die met wikicode (plus evt. een stukje Lua) uit te lezen is. Hopelijk is de bestaande WSBNlijst daarvoor te gebruiken, anders wordt het een nieuwe pagina in ± deze vorm:
&lt;pre style=&quot;margin-left: 4em;&quot;&gt;
|nl-1-2-3-00001|&lt;boektitel 1&gt;|&lt;auteur(s)&gt;|&lt;fase&gt;|
|nl-1-2-3-00002|&lt;boektitel 2&gt;|&lt;auteur(s)&gt;|&lt;fase&gt;|

... etc...
&lt;/pre&gt;
*De velden zijn van variabele lengte, het datatype is ''string'' (tekst).
*De eerste regel zou de veldnamen kunnen bevatten: &lt;code&gt;|WSBN|titel|auteurs|fase|&lt;/code&gt;
*De tabel zou ook de catalogus-codes kunnen bevatten, bv.:
&lt;pre style=&quot;margin-left: 4em;&quot;&gt;
|1|Exacte en natuurwetenschappen|
|1-0|Wiskunde en Natuurwetenschappen algemeen|
|1-1|astronomie|
|1-2|geografie|
|1-3|biologie|
|1-3-0|Basis biologie|
|1-3-1|Taxonomie|
|1-3-2|Celbiologie|

... etc...
&lt;/pre&gt;

De data moet dan gebruikt kunnen worden voor de infoboxen, de WSBNlijst, de boekenplanken, en de vermelding van de fase op elk boek. En, misschien later, de categorieën. Pffft... ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 12 apr 2026 01:39 (CEST)

====(Rigoreuze oplossing: de afschaffing van het probleem)====
::Overigens begin ik me inderdaad steeds meer af te vragen waarvoor het WSBN dient, ik heb hierboven geen echt antwoord daarop gevonden. We hebben ook al categorieën, portalen en boekenplanken om Wikiboeken op onderwerp terug te kunnen vinden. Persoonlijk zou ik liever tijd stoppen in het goed op orde krijgen van de boekenplanken, zodat elk Wikibook in precies één boekenplank voorkomt. En dan die boekenplanken automatisch op de voorpagina zetten [en ze te integreren met de bestaande sjablonen voor de voorpagina] (incl. indicaties voor voortgang, opgehaald uit de Infobox, zodat je ook dat niet handmatig moet onderhouden). Zodat die boekenplanken het hele WSBN-gedoe kunnen vervangen. Maar dan heb je op de voorpagina geen strenge scheiding meer tussen rijp (min. 75% gereed) en groen. Overigens lijkt het me een goed idee om altijd de voortgang-icoon op te halen uit de Infobox en alléén daar te onderhouden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 apr 2026 09:21 (CEST)
:::Dat heb ik me ook al eens afgevraagd, en ook ik was al niet de eerste... Maar:
:::*afschaffen gaat me te ver, al was het maar omdat het al zo lang bestaat en er door veel mensen tijd en moeite aan besteed is;
:::*het levert wel een bijdrage aan het ''imago'' van een boek, en – als het consequent toegepast wordt – dus ook aan dat van nl.wikibooks;
:::*het geeft mi. duidelijker weer in welke categorie een boek thuishoort;
:::*het kan gebruikt worden om ook dat (én de plaatsing op de boekenplanken, én de vermeldingen op de hoofdpagina!) te automatiseren.
:::Niet afschaffen dus, wel perfectioneren. Vind ik. 
:::PS Op het ophalen van data uit de infobox kom ik nog terug. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 apr 2026 20:51 (CEST)

===@2): Inventarisatie verschillende soorten formats WSBN en voorstellen ===
* [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]]: 
** taalcode (bijv: nl) - NB Deze wordt in de praktijk niet altijd gebruikt.
** hoofdthema (1-9) 
** onderverdeling (.1-.9) 
** tweede onderverdeling (..1-..9) 
** unieke boekcode (00001-99999). 
:De verschillende delen van het nummer worden van elkaar gescheiden door een verbindingsstreepje. Het verbindingsstreepje maakt het mogelijk voorloopnullen achterwege te laten en biedt bovendien de mogelijkheid tot meer dan 9 opties in de verschillende groepen.
* [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/WSBNlijst]]: bovenstaande standaard in de praktijk gebracht, bijvoorbeeld: nl-4-2-1-00001 (Taal- &amp; letterkunde, taalcursus, natuurlijke taal) Nieuwgrieks. 
* [[Hoofdpagina]]: alleen de nummers van de hoofdtema's, onderverdeleing en tweede onderverdeling worden gebruikt, bijvoorbeeld: 42. Taalcursus ; 421. natuurlijke taal: Afrikaans - Italiaans - Nieuwgrieks. 
* [[Boekenplank:Exacte wetenschappen]]: 1.5.0.1 Chemie centraal. (1.5. = Scheikunde, 0 = Basis Scheikunde, 1 = volgnummer).
* Infoboxen: op twee verschillende manieren: 
** nl-4-42-421-00001 (Nieuwgrieks; dus cumulatief)
** nl-6-2-000-00001 (Economie) en nl-2-26-000-00001 (Kookboek), waarbij de tweede onderverdeling &quot;000&quot; is uitgeschreven, terwijl die in de WSBNlijst is afgekort tot &quot;0&quot;.
Conclusie: er zijn vier verschillende schrijfwijzen (afgezien van de Hoofdpagina):
* nl-1-5-0-00001 (WSBNlijst)
* 1.5.0.1 (Boekenplank:Exacte wetenschappen)
* nl-1-15-150-00001 (Infobox-1)
* nl-1-5-000-00001 (Infobox-2)

'''Voorstellen'''
# Houd het format zo kort en volledig mogelijk, zonder overbodige voorloopnullen en cumulaties. Dat is die van de WSBNlijst, bijvoorbeeld nl-1-5-0-00001; nog korter is nl-1-5-0-1.
# Stappen om dit format te implementeren, uitgaande van de WSBNlijst:
## pas de WSBN's in de WSBNlijst aan naar het gewenste format (de WSBNlijst wordt de plek waar WSBN's worden gemaakt, opgeslagen en onderhouden)
## maak een sjabloon of programma dat ervoor zorgt dat het WSBN uit de WSBNlijst automatisch wordt opgenomen in de [[Boekenplank:Exacte wetenschappen]] en Infoboxen als die worden opgevraagd (NB dit betekent dat de boektitel in de WSBNlijst exact hetzelfde moet zijn als de echte boektitel; aandachtspuntje bij wijzigingen in de titel)
## verwijder de WSBN's uit de [[Boekenplank:Exacte wetenschappen]] en Infoboxen, en vervang ze door het sjaboon; bij voorkeur automatisch;
## test het sjabloon of programma.
# De Hoofdpagina houdt vooralsnog de huidige indeling en wordt desgewenst handmatig aangepast. 

'''Vragen''': 
# Kan dit format gebruikt worden in programma's? Het is een flexibel format waarbij de eerste drie of vier 'velden' kunnen variëren van 1-3 resp. 5 cijfers. 
# Ga je akkoord met dit format?
# Is het voorstel voor de implementatie realistisch? Is het mogelijk om een dergelijk sjabloon of programma te maken? (Ik heb geen verstand van programmeren, dus het zal door iemand anders gemaakt moeten worden.) Of gaan we dit toch allemaal handmatig veranderen en onderhouden, met alle risico's van fouten en uiteen blijven lopen van formats?
# Is het mogelijk om ook het icoon voor de mate van gereedheid (die gekleurde blokjes) overal automatische over te nemen uit de Infoboxen? Dan hoeven ze maar op één plek bijgehouden te worden: in de Infoboxen (mag wat mij betreft ook de WSBNlijst worden als dat qua programmeren handiger is). Ze staan in ieder geval op: Hoofdpagina, WSBNlijst (eventueel met een aparte kolom hiervoor zoals in de Boekenplank) en [[Boekenplank:Exacte wetenschappen]]. Dan wordt dat ook automatisch overal gelijk getrokken en kunnen er geen verschillen meer ontstaan.
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 apr 2026 11:15 (CEST)

=== Geconstateerd verschil ===
* Op de [[hoofdpagina]]:
: 71. Filosofie
: 72. Religie en esoterie
: (nog geen 73.)
* Op [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]]:
: 7-1	esoterie
: 7-2	religie
: 7-3	filosofie
Wat moet het worden? Ik stel voor het WSBN leidend te laten zijn. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 13 sep 2026 07:06 (CEST)</text>
      <sha1>j2ih39c54vk1bl0oj2ajc0ir80axj4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Navigatie Spaans</title>
    <ns>10</ns>
    <id>4851</id>
    <revision>
      <id>431986</id>
      <parentid>421488</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>catsort</comment>
      <origin>431986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1017" sha1="m57b7ctae151wihl0ecm8rz7h19bst4" xml:space="preserve">{| class=&quot;noprint&quot; style=&quot;margin: 0 auto;&quot; width=100%
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |'''''[[Spaans]]'''''
|-
|'''Lessen:''' [[Spaans/Les 1|1]] | [[Spaans/Les 2|2]] | [[Spaans/Les 3|3]] | [[Spaans/Les 4|4]] | [[Spaans/Les 5|5]] | [[Spaans/Les 6|6]] | [[Spaans/Les 7|7]] | [[Spaans/Les 8|8]] | [[Spaans/Les 9|9]] | [[Spaans/Les 10|10]] |  [[Spaans/Les 11|11]] | [[Spaans/Les 12|12]] | [[Spaans/Les 13|13]] | [[Spaans/Les 14|14]] | [[Spaans/Les 15|15]] | [[Spaans/Les 16|16]] | [[Spaans/Les 17|17]] | [[Spaans/Les 18|18]] | [[Spaans/Les 19|19]] | [[Spaans/Les 20|20]] 
|-
|'''Grammatica:''' [[Spaans/Uitspraak|Uitspraak]] | [[Spaans/Lidwoorden|Lidwoorden]] | [[Spaans/Voornaamwoorden|Voornaamwoorden]] | [[Spaans/Werkwoorden (regelmatig)|Werkwoorden]]
|-
|'''Woordenlijsten:''' [[Spaans/Woordenlijst_Spaans-Nederlands|Spaans-Nederlands]] | [[Spaans/Woordenlijst_Nederlands-Spaans|Nederlands-Spaans]]
|}&lt;noinclude&gt;

[[Categorie:Sjablonen talen en dialecten|Spaans]]
[[Categorie:Sjablonen navigatie|Spaans]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m57b7ctae151wihl0ecm8rz7h19bst4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Handige Harry</title>
    <ns>14</ns>
    <id>6045</id>
    <revision>
      <id>431960</id>
      <parentid>430186</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T14:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{weg|Dezelfde inhoud als [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]]}}</comment>
      <origin>431960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449" sha1="jvfcb37p2s56uhg3iwb40dzqrqgm4h6" xml:space="preserve">{{Weg|Heeft de zelfde inhoud als [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]]}}

{{Cat
|onderwerp=[[Handige Harry]], de man die alles kan en allerlei klusjes uitlegt
|detailomschrijving= 
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Vrije tijd|Vrije tijd]] &amp;rarr; '''Handige Harry'''
|overig=
}}

[[Categorie:Vrije tijd]]
[[Categorie:Techniek|Techniek]]</text>
      <sha1>jvfcb37p2s56uhg3iwb40dzqrqgm4h6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Recepten naar niveau</title>
    <ns>14</ns>
    <id>6945</id>
    <revision>
      <id>431971</id>
      <parentid>405597</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>totaal++</comment>
      <origin>431971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1674" sha1="372kfu82nsssdohbdvbg6duohe5xvg9" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp= ''recepten'' onderverdeeld naar niveau (moeilijkheidsgraad)
|detailomschrijving= 
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr;  [[:Categorie:Kookboek|Kookboek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Recept|Recept]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

===Toelichting===
Het niveau van een recept is afhankelijk van: 
* de complexiteit van een recept, waaronder:
** het aantal handelingen dat moeten worden uitgevoerd
** het aantal pannen dat tegelijk in de gaten moet worden gehouden
** het aantal ingrediënten
* de precisie waarmee het recept moet worden gevolgd om tot een goed resultaat te komen
* de vaardigheden die nodig zijn om een recept te maken:
** het aantal verschillende [[:Categorie:Kookboek/Bereidingstechniek|bereidingstechnieken]] dat voor het recept nodig is 
** de moeilijkheidsgraad van de vereiste vaardigheden: gaat het bijvoorbeeld om basis-vaardigheden of zijn er ook technieken nodig die vooral door professionele koks worden gebruikt.&lt;br&gt;

:[[Afbeelding:1o5dots.svg|Zeer makkelijk]] - 1. Zeer makkelijk
:[[Afbeelding:2o5dots.svg|Redelijk makkelijk]] - 2. Redelijk makkelijk
:[[Afbeelding:3o5dots.svg|Gemiddelde moeilijkheid]] - 3. Gemiddelde moeilijkheid
:[[Afbeelding:4o5dots.svg|Redelijk moeilijk]] - 4. Redelijk moeilijk
:[[Afbeelding:5o5dots.svg|Zeer moeilijk]] - 5. Zeer moeilijk

===Inhoud===
:Inhoud van de ondercategorieën: {{#Expr:
 {{PAGESINCAT:Recept niveau 1}} +
 {{PAGESINCAT:Recept niveau 2}} +
 {{PAGESINCAT:Recept niveau 3}} +
 {{PAGESINCAT:Recept niveau 4}} +
 {{PAGESINCAT:Recept niveau 5}} +
 {{PAGESINCAT:Wikibooks:Recept zonder stippen}}
}} pagina's.{{Dynamisch}}

[[Categorie:Recept| ]]</text>
      <sha1>372kfu82nsssdohbdvbg6duohe5xvg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Infobox</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12489</id>
    <revision>
      <id>431965</id>
      <parentid>422465</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T18:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>431965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2601" sha1="b7rzb9z5m5i6pw4v43kv2xf9nvn0uq6" xml:space="preserve">De Infobox is een hulpmiddel dat helpt bij het maken van een beschrijving van een boek.

Het sjabloon daarvoor is [[:sjabloon:Infobox]]. De boeken met een infobox zijn gecategoriseerd in [[:Categorie:Wikibooks:Boek met infobox]].

==Instructies==
*Maak een nieuwe pagina aan met de naam Wikibooks:Infobox/Naam van het boek
*Voeg daarin het sjabloon, kopieer daarvoor de inhoud van de (pre)box op [[:sjabloon:Infobox]] en zet dat in Wikibooks:Infobox/Naam
*Vul de informatie in, alles wat niet ingevuld wordt, wordt ook niet getoond (behalve naam boek, voortgang en revisiedatum die verplicht ingevuld zijn, anders volgt een foute opmaak)
*Zet op de voorpagina van het boek &lt;nowiki&gt;{{Bi}}&lt;/nowiki&gt;: er verschijnt een Info-sjabloontje rechtsboven in het scherm (werkt alleen in de Monobook-skin)
N.B.: Door een fout moet je ook een [[Sjabloon:Fase|fasebeoordeling]] aan je boek geven en moet je deze pagina opnieuw opslaan om je boek in de lijst van &quot;Boeken met een infobox&quot; te laten verschijnen.

==Voorbereid voor de toekomst==
*Het verlinken met een PDF versie, geüpload met de naam &quot;boeknaam.PDF&quot; is reeds voorbereid
*Het verlinken met een printversie van het boek met de naam &quot;Boeknaam/Printversie&quot;, waar alle hoofdstukken achter elkaar zijn gezet, zodat slechts 1 document geprint moet worden.

==Reeds aanwezige boeken met Infobox==
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1px solid #1188AA;&quot;
! style=&quot;background-color: #E0E8FF; color: black;&quot; |{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Boeken met infobox}} van de {{PAGESINCATEGORY:Boek}} boeken in Wikibooks hebben een infobox. &lt;span style=&quot;font-size: smaller; font-weight: normal;&quot;&gt;NB Alleen de eerste 200 worden getoond.&lt;/span&gt;
|-
|&lt;div style=&quot;height:300px; overflow:auto; background-color: white; color: black;&quot;&gt;
&lt;DynamicPageList&gt;
category = Wikibooks:Boek met infobox
mode     = ordered
&lt;/DynamicPageList&gt;
&lt;/div&gt;
|}

==Boeken zonder Infobox==
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1px solid #1188AA;&quot;
! style=&quot;background-color: #E0E8FF; color: black;&quot; |&lt;!-- 

  NB Deze berekening klopt niet: het resultaat is 53, maar in 
  de lijst staan er 70 (waarvan er minstens 3 niet in thuishoren).
  Update 13 april 2026: zo klopt het wel.

--&gt;Deze {{#Expr:{{PAGESINCATEGORY:Boek}}-{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Boek met infobox}}}} boeken in Wikibooks hebben nog geen infobox:
|-
|&lt;div style=&quot;height: 300px; overflow: auto; background-color: white; color: black;&quot;&gt;
&lt;DynamicPageList&gt;
category    = Boek
notcategory = Wikibooks:Boek met infobox
mode     = ordered
&lt;/DynamicPageList&gt;
&lt;/div&gt;
|}
[[Categorie:Wikibooks]]</text>
      <sha1>b7rzb9z5m5i6pw4v43kv2xf9nvn0uq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431966</id>
      <parentid>431965</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T18:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>431966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2599" sha1="d3t2etd0kmap41l20vtvjxeckgjmibi" xml:space="preserve">De Infobox is een hulpmiddel dat helpt bij het maken van een beschrijving van een boek.

Het sjabloon daarvoor is [[:sjabloon:Infobox]]. De boeken met een infobox zijn gecategoriseerd in [[:Categorie:Wikibooks:Boek met infobox]].

==Instructies==
*Maak een nieuwe pagina aan met de naam Wikibooks:Infobox/Naam van het boek
*Voeg daarin het sjabloon, kopieer daarvoor de inhoud van de (pre)box op [[:sjabloon:Infobox]] en zet dat in Wikibooks:Infobox/Naam
*Vul de informatie in, alles wat niet ingevuld wordt, wordt ook niet getoond (behalve naam boek, voortgang en revisiedatum die verplicht ingevuld zijn, anders volgt een foute opmaak)
*Zet op de voorpagina van het boek &lt;nowiki&gt;{{Bi}}&lt;/nowiki&gt;: er verschijnt een Info-sjabloontje rechtsboven in het scherm (werkt alleen in de Monobook-skin)
N.B.: Door een fout moet je ook een [[Sjabloon:Fase|fasebeoordeling]] aan je boek geven en moet je deze pagina opnieuw opslaan om je boek in de lijst van &quot;Boeken met een infobox&quot; te laten verschijnen.

==Voorbereid voor de toekomst==
*Het verlinken met een PDF versie, geüpload met de naam &quot;boeknaam.PDF&quot; is reeds voorbereid
*Het verlinken met een printversie van het boek met de naam &quot;Boeknaam/Printversie&quot;, waar alle hoofdstukken achter elkaar zijn gezet, zodat slechts 1 document geprint moet worden.

==Reeds aanwezige boeken met Infobox==
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1px solid #1188AA;&quot;
! style=&quot;background-color: #E0E8FF; color: black;&quot; |{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Boek met infobox}} van de {{PAGESINCATEGORY:Boek}} boeken in Wikibooks hebben een infobox. &lt;span style=&quot;font-size: smaller; font-weight: normal;&quot;&gt;NB Alleen de eerste 200 worden getoond.&lt;/span&gt;
|-
|&lt;div style=&quot;height:300px; overflow:auto; background-color: white; color: black;&quot;&gt;
&lt;DynamicPageList&gt;
category = Wikibooks:Boek met infobox
mode     = ordered
&lt;/DynamicPageList&gt;
&lt;/div&gt;
|}

==Boeken zonder Infobox==
{| width=&quot;100%&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border: 1px solid #1188AA;&quot;
! style=&quot;background-color: #E0E8FF; color: black;&quot; |&lt;!-- 

  NB Deze berekening klopt niet: het resultaat is 53, maar in 
  de lijst staan er 70 (waarvan er minstens 3 niet in thuishoren).
  Update 13 april 2026: zo klopt het wel.

--&gt;Deze {{#Expr:{{PAGESINCATEGORY:Boek}}-{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Boek met infobox}}}} boeken in Wikibooks hebben nog geen infobox:
|-
|&lt;div style=&quot;height: 300px; overflow: auto; background-color: white; color: black;&quot;&gt;
&lt;DynamicPageList&gt;
category    = Boek
notcategory = Wikibooks:Boek met infobox
mode     = ordered
&lt;/DynamicPageList&gt;
&lt;/div&gt;
|}
[[Categorie:Wikibooks]]</text>
      <sha1>d3t2etd0kmap41l20vtvjxeckgjmibi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Boek</title>
    <ns>10</ns>
    <id>13557</id>
    <revision>
      <id>431970</id>
      <parentid>431717</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:08:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>431970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2785" sha1="79zpiprg9nlxi8cci84kcjaimwxktjx" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;!--

--&gt;{{#IfExist:Wikibooks:Infobox/{{PAGENAME}}&lt;!--                   heeft infobox?
  --&gt;|[[Categorie:Wikibooks:Boek met infobox]]&lt;!--                   ja
  --&gt;|[[Categorie:Wikibooks:Boek zonder infobox]]&lt;!--                nee
--&gt;}}&lt;!--                                                          ----

--&gt;{{#IfExist:{{PAGENAME}}/Printversie&lt;!--                         bestaat xxx/Printversie ?
  --&gt;|[[Categorie:Boek met printversie]]&lt;!--                         ja
  --&gt;|[[Categorie:Boek zonder printversie]]&lt;!--                      nee
--&gt;}}&lt;!--                                                          ----


--&gt;{{#IfEq: {{SUBPAGENAME}}|Printversie&lt;!--                        is printversie?
  --&gt;|&lt;!--                                                           ja, niet in cat
  --&gt;|&lt;!-- [[Categorie:Voorblad]]--&gt;&lt;!--                             nee

**onlogisch: eerst sort, dan woordenboek/lijst?

  --&gt;{{#If:{{{1|}}}&lt;!--                                              parameter &quot;sort&quot;?

    --&gt;|[[Categorie:Boek|{{{1}}}]]&lt;!--                                 ja
    --&gt;{{#IfExpr:{{Instr|{{Lc:{{PAGENAME}}}}|woordenboek}}&gt;0&lt;!--       is woordenboek?
      --&gt;|[[Categorie:Woordenboek|{{{1}}}]]&lt;!--                          ja
    --&gt;}}&lt;!--                                                          ----

    --&gt;{{#IfExpr:{{Instr|{{Lc:{{PAGENAME}}}}|woordenlijst}}&gt;0&lt;!--      is woordenlijst?
      --&gt;|[[Categorie:Woordenlijst|{{{1}}}]]&lt;!--                         ja
    --&gt;}}&lt;!--                                                          ----

    --&gt;|[[Categorie:Boek]]&lt;!--                                         nee
    --&gt;{{#IfExpr:{{Instr|{{Lc:{{PAGENAME}}}}|woordenboek}}&gt;0&lt;!--       is woordenboek?
      --&gt;|[[Categorie:Woordenboek]]&lt;!--                                  ja
    --&gt;}}&lt;!--                                                          ----

    --&gt;{{#IfExpr:{{Instr|{{Lc:{{PAGENAME}}}}|woordenlijst}}&gt;0&lt;!--       is woordenlijst?
      --&gt;|[[Categorie:Woordenlijst]]&lt;!--                                 ja
    --&gt;}}&lt;!--                                                          ----

  --&gt;}}&lt;!--                                                          ----
--&gt;}}&lt;!--                                                          ----

--&gt;{{Categorieën Wikidata}}&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=

;Doel
:Dit sjabloon zet pagina's in [[:Categorie:Boek]]. Boeken waarvan een printversie bestaat komen bovendien in [[:Categorie:Boek met printversie]].

;Opties
:Gebruik &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Sort}}&lt;/nowiki&gt; om te sorteren op ''Sort''.

;Zie ook
*{{Tl|Sub}} voor het sjabloon dat gebruikt wordt op subpagina's en hoofdstukken
*{{Tl|Juniorboek}} als het gaat om een juniorboek.
}}

[[Categorie:Sjablonen]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>79zpiprg9nlxi8cci84kcjaimwxktjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Navigatie Italiaans</title>
    <ns>10</ns>
    <id>40855</id>
    <revision>
      <id>431985</id>
      <parentid>420859</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>catsort</comment>
      <origin>431985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="59uwkzg880c22r8ubbcf83mbhahukzr" xml:space="preserve">{{Navigatie basis
|titel=[[Italiaans]]
|inhoud=
[[Italiaans/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]];
[[Italiaans/Nuttige woorden|Nuttige woorden]];
[[Italiaans/Grammatica|Grammatica]];
[[Italiaans/Grammaticaoverzicht|Grammatica-overzicht]];
[[Italiaans/Woordenlijsten|Woordenlijsten]];
[[Italiaans/Cultuur|Cultuur en eetgewoonten van Italië]];
[[Italiaans/Huurcontract|Huurcontract]];
[[Italiaans/Dante-Inferno|Dante Divina Commedia: Inferno Canto I]]
&lt;hr&gt;Liedteksten: [[Italiaans/Liedtekst-Volare|Volare van Modugno en Migliacci]];
[[Italiaans/Liedtekst-Per-amore|Per amore van Andrea Bocelli]];
[[Italiaans/Liedtekst-Verdi-Va,_Pensiero|Va, Pensiero uit Verdi's opera Nabucco]]
}}&lt;noinclude&gt;

[[Categorie:Sjablonen navigatie|Italiaans]]
[[Categorie:Sjablonen talen en dialecten]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>59uwkzg880c22r8ubbcf83mbhahukzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Zandbak/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>42233</id>
    <revision>
      <id>431987</id>
      <parentid>410532</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>catsort</comment>
      <origin>431987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="400" sha1="pnwvkpkwrzq3rylfejw6rqsi7qwg5og" xml:space="preserve">{{Post-it/Modules}}Deze pagina dient voor '''tests en experimenten met [[Help:Lua|Lua]]-modules'''.&lt;br&gt;
&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;Nieuwe functies toevoegen kan en mag altijd, maar laat de bestaande functies aub. intact; daar wordt mischien nog mee getest!&lt;/span&gt;
{{Navigatie zandbakken}}&lt;includeonly&gt;[[Categorie:Module]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

[[Categorie:Moduledocumentatie]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pnwvkpkwrzq3rylfejw6rqsi7qwg5og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:If</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42644</id>
    <revision>
      <id>431957</id>
      <parentid>431928</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T13:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>foutfix :-(</comment>
      <origin>431957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="963" sha1="ch7qw8m95ysgtf0mi277mm69mv805sq" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#Switch:{{NumToBool|{{{1|false}}}}}
 |true={{{2|}}}
 |{{{3|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=

;Doel
:Eenvoudiger constructie van check op boolean waarde.
:Geldige waarden zijn true en 1 (gelden als true) en false en 0 (gelden als false), alle andere waarden gelden ook als false.
:Als de conditie ''true'' is geeft het sjabloon parameter 2 terug, anders parameter 3.

:Niet te verwarren met magic word &quot;#If:&quot;, dat alleen checkt of de parameter enige inhoud heeft.

;Gebruik
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{If|true&amp;nbsp;|&lt;p2&gt;|&lt;p3&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → &lt;p2&gt;
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{If|false|&lt;p2&gt;|&lt;p3&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → &lt;p3&gt;

;Voorbeeld
&lt;pre&gt;{{If|{{IsEven|{{LOCALDAY}}}}|even|oneven}}&lt;/pre&gt; 
:→: {{If|{{IsEven|{{LOCALDAY}}}}|even|oneven}}

'''NB ''' Als in p2 of p3 een isgelijkteken voorkomt moet het nummer opgegeven worden:
:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{If|true|2=&lt;p2&gt;|3=&lt;p3&gt;}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; → &lt;p2&gt;
}}

[[Categorie:Sjablonen scripting/boolean]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ch7qw8m95ysgtf0mi277mm69mv805sq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Navigatie zandbakken</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42694</id>
    <revision>
      <id>431974</id>
      <parentid>417926</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Nowrap|</comment>
      <origin>431974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="372" sha1="gvgdtk11gfc0p9s2z8ij689oeopihe4" xml:space="preserve">&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
[[Wikibooks:Zandbak|Zandbak]] &amp;middot;
[[Sjabloon:Zandbak|Sjabloonzandbak]] &amp;middot;
{{Nowrap|[[Sjabloon:Zandbak.css|CSS-zandbak]]}} &amp;middot;
[[Module:Zandbak|Modulezandbak]] &amp;middot;
{{Nowrap|[[Speciaal:ApiSandbox|Api-zandbak]]}} &amp;middot;
{{Nowrap|[[Wikibooks:Wikidata-zandbak|Wikidata-zandbak]]}}
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;[[Categorie:Sjablonen]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gvgdtk11gfc0p9s2z8ij689oeopihe4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431981</id>
      <parentid>431974</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft pagina [[Sjabloon:Zandbakken]] hernoemd naar [[Sjabloon:Navigatie zandbakken]]</comment>
      <origin>431974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="372" sha1="gvgdtk11gfc0p9s2z8ij689oeopihe4" xml:space="preserve">&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
[[Wikibooks:Zandbak|Zandbak]] &amp;middot;
[[Sjabloon:Zandbak|Sjabloonzandbak]] &amp;middot;
{{Nowrap|[[Sjabloon:Zandbak.css|CSS-zandbak]]}} &amp;middot;
[[Module:Zandbak|Modulezandbak]] &amp;middot;
{{Nowrap|[[Speciaal:ApiSandbox|Api-zandbak]]}} &amp;middot;
{{Nowrap|[[Wikibooks:Wikidata-zandbak|Wikidata-zandbak]]}}
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;[[Categorie:Sjablonen]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gvgdtk11gfc0p9s2z8ij689oeopihe4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431983</id>
      <parentid>431981</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie:Sjablonen navigatie</comment>
      <origin>431983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="385" sha1="a73cjzghw3za1vagq7tiuuoieolxwav" xml:space="preserve">&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
[[Wikibooks:Zandbak|Zandbak]] &amp;middot;
[[Sjabloon:Zandbak|Sjabloonzandbak]] &amp;middot;
{{Nowrap|[[Sjabloon:Zandbak.css|CSS-zandbak]]}} &amp;middot;
[[Module:Zandbak|Modulezandbak]] &amp;middot;
{{Nowrap|[[Speciaal:ApiSandbox|Api-zandbak]]}} &amp;middot;
{{Nowrap|[[Wikibooks:Wikidata-zandbak|Wikidata-zandbak]]}}
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;

[[Categorie:Sjablonen navigatie]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a73cjzghw3za1vagq7tiuuoieolxwav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431984</id>
      <parentid>431983</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>catsort</comment>
      <origin>431984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="393" sha1="a40godx7p03x37vusth98ay8dn0xdgf" xml:space="preserve">&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
[[Wikibooks:Zandbak|Zandbak]] &amp;middot;
[[Sjabloon:Zandbak|Sjabloonzandbak]] &amp;middot;
{{Nowrap|[[Sjabloon:Zandbak.css|CSS-zandbak]]}} &amp;middot;
[[Module:Zandbak|Modulezandbak]] &amp;middot;
{{Nowrap|[[Speciaal:ApiSandbox|Api-zandbak]]}} &amp;middot;
{{Nowrap|[[Wikibooks:Wikidata-zandbak|Wikidata-zandbak]]}}
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;

[[Categorie:Sjablonen navigatie|Zandbak]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a40godx7p03x37vusth98ay8dn0xdgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Wikibooks:Recept zonder stippen</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44538</id>
    <revision>
      <id>431969</id>
      <parentid>403408</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>+ Categorie:Recepten naar niveau</comment>
      <origin>431969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="7x6ui8ncjgtk8vyydk384k9a7ni0pa2" xml:space="preserve">{{Hiddencat}}

[[Categorie:Wikibooks:Onderhoud]]
[[Categorie:Recepten naar niveau]]</text>
      <sha1>7x6ui8ncjgtk8vyydk384k9a7ni0pa2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Sterrenkijken - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44865</id>
    <revision>
      <id>431955</id>
      <parentid>408582</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T13:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft de pagina [[Categorie:Sterren kijken - inhoud]] hernoemd naar [[Categorie:Sterrenkijken - inhoud]] zonder een doorverwijzing achter te laten</comment>
      <origin>408582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="i0hg2gwigp13abf0p79ttk4820e5tto" xml:space="preserve">
[[Categorie:Inhoud]]</text>
      <sha1>i0hg2gwigp13abf0p79ttk4820e5tto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Editnotice-10-Zandbak</title>
    <ns>8</ns>
    <id>45286</id>
    <revision>
      <id>431989</id>
      <parentid>417318</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>lf</comment>
      <origin>431989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="3dbsjtgjlxgqp10myqu09ks28vh1ztn" xml:space="preserve">{{Navigatie zandbakken}}&lt;noinclude&gt;

[[Categorie:Wikibooks:MediaWiki|Editnotice-08]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3dbsjtgjlxgqp10myqu09ks28vh1ztn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Editnotice-4-Zandbak</title>
    <ns>8</ns>
    <id>45287</id>
    <revision>
      <id>431990</id>
      <parentid>417317</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>lf</comment>
      <origin>431990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97" sha1="3dbsjtgjlxgqp10myqu09ks28vh1ztn" xml:space="preserve">{{Navigatie zandbakken}}&lt;noinclude&gt;

[[Categorie:Wikibooks:MediaWiki|Editnotice-08]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3dbsjtgjlxgqp10myqu09ks28vh1ztn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MediaWiki:Editnotice-828-Zandbak</title>
    <ns>8</ns>
    <id>45288</id>
    <revision>
      <id>431991</id>
      <parentid>409416</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>lf</comment>
      <origin>431991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="ps1fu6kkoxvzeludcyjcvpgwpp1hnfy" xml:space="preserve">{{Navigatie zandbakken}}</text>
      <sha1>ps1fu6kkoxvzeludcyjcvpgwpp1hnfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Maplink/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>46030</id>
    <revision>
      <id>431972</id>
      <parentid>417715</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>rode links tijdelijk &quot;verstopt; ToDo!</comment>
      <origin>431972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33128" sha1="eiwyfzpxq6hbyk54uuy9gb5iva56ba7" xml:space="preserve">{ {Sjvw|Map link|Mapframe}}
{{Gebruikt Lua|Mapframe}}
{ {Zusterproject box klein
| logo=Openstreetmap logo.svg
| tekst=Dit sjabloon gebruikt de [[OpenStreetMap]]-tag:
* '''''[https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Key:wikidata wikidata]''''' (zie voor meer informatie {{En}} [https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Talk:Key:wikidata talk] en [https://taginfo.openstreetmap.org/keys/wikidata taginfo])
}}

Dit sjabloon voegt een link of frame toe die kaartgegevens toont:
* kaartgegevens die in het [ [GeoJSON]]-formaat zijn opgeslagen op Commons
* punten, lijnen en vlakken (polygonen) op de OpenStreetMap-kaart (OSM).
* coördinaten, ofwel zelf opgegeven of overgenomen uit Wikidata
* ruwe GeoJSON-broncode, zo mogelijk overgenomen uit een andere pagina

Hiervoor wordt gebruik gemaakt van:
* [[Module:Mapframe]]
* [ [Sjabloon:Coord]] (voor het tonen van meerdere coördinaten uit een artikel of paragraaf uit een artikel)
**[ [Module:Coordinaten]]
* [ [Module:Transcluder]] (voor named-parameter)
* [[Wikipedia:Kaartgegevens]] (subpagina's: voor het direct aanroepen van GeoJSON van zwaardere kaarten; heeft niet de voorkeur, zie hieronder)

== Opmerkingen ==
* Indien je een zeer grote/trage kaart wilt invoegen, kan je beter de &lt;code&gt;mapframe&lt;/code&gt;-extensie direct aanroepen in plaats van dit sjabloon. Dit vanwege het feit dat het aanroepen de extensie mapfrane via dit sjabloon dan kan resulteren in dat het weergeven van kaart wordt gezien als Lua-tijd, wat er toe kan leiden dat de kaart niet goed wordt getoond doordat de tijd verstreken is (foutmelding op de achtergrond).
* GeoJSON-bestanden dienen te worden geplaatst op [[c:|Commons]]. Creëer daarvoor een nieuwe pagina in de &lt;code&gt;Data:&lt;/code&gt;-naamruimte en geef deze de extensie &lt;code&gt;.map&lt;/code&gt; Zie voor meer informatie {{En}} [[mw:Help:Map Data]].
* Om OpenStreetMap-functies beschikbaar te maken, dient de Wikidata-sleutel toe te worden gevoegd aan de OpenStreetMap-relatie (en 1 of 2 dagen te worden gewacht) – zie voor meer informatie: {{En}} [[mw:Help:Extension:Kartographer#External data]] en [[mw:Help:Extension:Kartographer/OSM]].
&lt;s&gt;* Om een simpele mapframe-kaart te genereren voor infoboxen kan { {Tl|Infobox mapframe}} worden gebruikt.&lt;/s&gt;

== Toepassing ==
Dit sjabloon is bedoeld voor het tonen van punten, lijnen en vlakken (polygonen) op een kaart. Bijvoorbeeld:
* bezienswaardigheden
* wegen
* rivieren
* metro- of spoorlijnen
* Scheepvaartbewegingen
* vliegbewegingen
* ontdekkingsreizen
* habitatgebieden van plant- en diersoorten
* landen en hun deelgebieden (provincies, gemeentes etc.)

== Gebruik ==
Basis:
* {{Maplink|from=ecos.fws.gov/Endangered habitat 58938/Plethodon neomexicanus.map|text=Datapagina}} op Commons:
*:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|from=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (geef de .map-datapagina aan in from=, waarbij het voorvoegsel 'Data:' moet worden weggelaten)
* {{Maplink|type=line|id=Q1094308|text=Grenslijn of ander lijnelement}} op OSM:
*:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=line|id=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (Wikidata-id is alleen verplicht indien een andere Wikidata-pagina wordt gebruikt dan die van het artikel zelf)
* {{Maplink|type=shape|id=Q1094308|text=Vlak}} op OSM:
*:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=shape|id=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (Wikidata-id is alleen verplicht indien een andere Wikidata-pagina wordt gebruikt dan die van het artikel zelf)
* {{Maplink|type=shape-inverse|id=Q1094308|text=Omgekeerd vlak}} op OSM:
*:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=shape-inverse|id=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (Wikidata-id is alleen verplicht indien een andere Wikidata-pagina wordt gebruikt dan die van het artikel zelf)
* {{Maplink|type=point|id=Q1094308|text=Punt}} (coördinaten):
*:...vanuit Wikidata:&lt;br&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=point|id=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (Wikidata-id is alleen verplicht indien een andere Wikidata-pagina wordt gebruikt dan die van het artikel zelf)
*:...vanuit opgegeven coördinaten:&lt;br&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=point|coord=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (geef de coördinaten weer volgens {{Tl|coor dec}}, {{Tl|coor dm}} of {{Tl|coor dms}})
* {{Maplink|type=circle|radius=1000|id=Q1094308|text=Cirkel}} (gecentreerd op de coördinaten van een punt):
*:...vanuit Wikidata:&lt;br&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=circle|radius=|id=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (Wikidata-id is alleen verplicht indien een andere Wikidata-pagina wordt gebruikt dan die van het artikel zelf)
*:...vanuit opgegeven coördinaten:&lt;br&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=circle|radius=|coord=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (geef de coördinaten weer volgens {{Tl|coor dec}}, {{Tl|coor dm}} of {{Tl|coor dms}})
* Om de kaart in een frame te tonen dient de parameter {{Para|frame|yes}} toe te worden gevoegd.&lt;br&gt;{{Maplink|frame=yes|frame-align=left|type=line|id=Q1094308|text=Mapframevoorbeeld}}
{{Clear left}}
* Er zijn nog meer parameters beschikbaar voor het aanpassen van de getoonde kaart, zoals {{Para|plain|yes}} om het buitenste frame te verwijderen.&lt;br&gt;{{Maplink|frame=yes|frame-align=left|plain=yes|type=line|id=Q1094308|frame-width=200|frame-height=250|frame-long=19.1009|frame-lat=47.5001|zoom=9}}
{{Clear left}}
* Er kunnen met behulp van de parameter &lt;code&gt;overlay&lt;/code&gt; ook elementen bovenop de kaart worden getoond, zoals afbeeldingen of een overzichtskaartje.&lt;br&gt;{{Maplink|frame=yes|frame-align=left|frame-width=400|frame-height=300|type=point|id=Q9694|marker=airport|zoom=11
| text=Luchthaven Schiphol
| overlay={{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-width=100|frame-height=100|type=point|zoom=6|id=Q9694}}
}}
{{Clear left}}
Parameterset – datapagina
&lt;pre&gt;
{{Maplink
| display=
| from=
| zoom=
| text=
| icon=
}}
&lt;/pre&gt;

Parameterset – ruwe broncode
&lt;pre&gt;
{{Maplink
| display=
| raw= &lt;!-- liefst via {{Wikipedia:Mapdata/subpagina}} --&gt;
| zoom=
| text=
| icon=
}}
&lt;/pre&gt;

Parameterset – lijnen/vlakken
&lt;pre&gt;
{{Maplink
| display=
| type=
| id=
| title=
| description=
| stroke-color=
| stroke-width=
| zoom=
| text=
| icon=
}}
&lt;/pre&gt;

Parameterset – puntelementen/coördinaten
&lt;pre&gt;
{{Maplink
| display=
| type=point
| id=
| title=
| description=
| coord=
| marker=
| zoom=
| text=
| icon=
}}
&lt;/pre&gt;

Parameterset – cirkels
&lt;pre&gt;
{{Maplink
| display=
| type=circle
| radius= &lt;!-- in meters, alternatieve parameters zijn beschikbaar voor andere eenheden --&gt;
| id=
| title=
| description=
| coord=
| marker=
| zoom=
| text=
| icon=
}}
&lt;/pre&gt;

== Parameters ==
=== Voor het tonen van de kaart ===
;display
:Hoe het sjabloon wordt getoond. Geldige waarden zijn:
::&lt;code&gt;inline&lt;/code&gt; - default: toont alleen de link in de tekst
::&lt;code&gt;title&lt;/code&gt; - toont de titellink
::&lt;code&gt;inline,title&lt;/code&gt; - toont de link in de tekst en de titellink
::&lt;code&gt;title,inline&lt;/code&gt; - idem vorige waarde (de waarden kunnen dus worden omgedraaid)
;text
:Alternatieve linktekst (of onderschrift wanneer mapframe wordt gebruikt); default: &lt;code&gt;Map&lt;/code&gt;
;icon
:Met &quot;no&quot; wordt het symbool naast de link weggelaten
;zoom
:Zoomniveau, van &lt;code&gt;1&lt;/code&gt; tot &lt;code&gt;19&lt;/code&gt; (hoe groter, hoe verder ingezoomd); bij leeglaten wordt het zoomniveau automatisch bepaald (dit werkt niet als er maar een punt op de kaart wordt getoond).
Mapframeparameters (alleen bij gebruik in de tekst)
;frame
:Met &quot;yes&quot; wordt een kaartframe (kader) getoond in plaats van een link
:;plain
::Met &quot;yes&quot; wordt alleen de kaart zonder het omringende frame getoond en zonder onderschrift (de '''text'''-parameter wordt dan genegeerd)
:;frame-align
::Positionering binnen de pagina: &lt;code&gt;left&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;center&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;right&lt;/code&gt;; default: &lt;code&gt;right&lt;/code&gt;
:;frame-width
::Breedte van het kaartframe, default: &lt;code&gt;262&lt;/code&gt; (standaardbreedte van een infobox)
:;frame-height
::Hoogte van het kaartframe, default: &lt;code&gt;200&lt;/code&gt;
:;frame-coordinates
::''(of '''frame-coord''')''
::Optioneel: alternatieve coördinaten voor de initiële plaatsing van de kaart. Gebruik het sjabloon {{Tl|coor dec}}, {{Tl|coor dm}} of {{Tl|coor dms}} om coördinaten te bepalen &lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 1.3; {{#If:| {{{style}}};&quot;}}&gt;{{#If:(bv. {{Para|frame-coordinates|2=&lt;nowiki&gt;{{Coor dm|12.34|S|56.78|W}}&lt;/nowiki&gt;}})|
(bv. {{Para|frame-coordinates|2=&lt;nowiki&gt;{{Coor dm|12.34|S|56.78|W}}&lt;/nowiki&gt;}})&lt;/div&gt;}}. Indien de coördinaten worden leeggelaten, worden de coördinaten opgehaald van Wikidata.
:;frame-latitude
::''(of '''frame-lat''')''
::''(wordt genegeerd indien ''{{Para|frame-coordinates}}'' of ''{{Para|frame-coord}}'' is ingevuld)''
::Optioneel: alternatieve coördinaten van de breedtegraad voor de initiële plaatsing van de kaart.
:;frame-longitude
::''(of '''frame-long''')''
::''(wordt genegeerd indien ''{{Para|frame-coordinates}}'' of ''{{Para|frame-coord}}'' is ingevuld)''
::Optioneel: alternatieve coördinaten van de lengtegraad voor de initiële plaatsing van de kaart.
:Als frame-latitude en frame-longitude niet zijn gevuld worden de coördinaten van het frame automatisch bepaald:
:*Gebaseerd op de lijn- en/of vlakelementen: indien aanwezig
:*Vanuit het puntelement: indien {{Para|[[#coord|coord]]}} is ingevuld
:*Vanuit Wikidata: indien beschikbaar - voor het object dat is opgegeven met de parameter {{Para|id}} of voor de pagina waar het sjabloon op geplaatst is
:;overlay
::Een afbeelding of een andere kaart die bovenop de kaart en de bijbehorende elementen wordt getoond (bijvoorbeeld een inzetkaartje met de plek op de wereld). Bv.
:::{{Para|overlay|&lt;nowiki&gt;[[Bestand:Example.svg|140x140px]]&lt;/nowiki&gt;}}
:::{{Para|overlay|&lt;nowiki&gt;{{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-width=100|frame-height=100|type=shape|id=Q100|frame-align=center}}&lt;/nowiki&gt;}}
:::&lt;s&gt;{{Para|overlay|&lt;nowiki&gt;{{Graph:Street map with marks|width=100|height=100|lat=37.8|lon=-122.4|zoom=6|{ &quot;lat&quot;: 37.8, &quot;lon&quot;: -122.4 }|minimap=false}}&lt;/nowiki&gt;}}&lt;/s&gt;
::;overlay-horizontal-alignment
:::Horizontale plaatsing van de overlay, ofwel &lt;code&gt;left&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;right&lt;/code&gt;; default: &lt;code&gt;right&lt;/code&gt;
::;overlay-vertical-alignment
:::Verticale plaatsing van de overlay, ofwel &lt;code&gt;top&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;bottom&lt;/code&gt;; default: &lt;code&gt;bottom&lt;/code&gt;
::;overlay-horizontal-offset {{Nobold|en}} overlay-vertical-offset
:::Optioneel – aantal pixels dat de overlay wordt verschoven vanaf de rand van de onderliggende kaart, bv. &lt;code&gt;10&lt;/code&gt; voor een tussenruimte van 10 pixels

===GeoJSON-broncode: raw ===
;raw
:GeoJSON-broncode &lt;s&gt;(het liefst aangeroepen vanaf een subpagina van [[Wikipedia:Kaartgegevens]])&lt;/s&gt; en &lt;nowiki&gt;&lt;maplink&gt;&lt;/nowiki&gt;-functionaliteit die niet beschikbaar is via de andere parameters. [[#De parameter raw|Zie verderop]] voor meer informatie.

=== Voor elk element op de kaart ===
Er kunnen meerdere elementen (punten, lijnen en vlakken) worden getoond op dezelfde kaart. Voor elk extra element dient een oplopend nummer te worden toegevoegd aan de parameternaam. Het tweede element krijgt dan bijvoorbeeld {{Para|type2}}, {{Para|id2}}, ed. en het derde element {{Para|type3}}, {{Para|id3}}, ed. en zo verder.
;type
:Het datatype. Toegestane waarden zijn:
::&lt;code&gt;line&lt;/code&gt; – een lijnelement (geoline) van OSM (bv. een weg)
::&lt;code&gt;shape&lt;/code&gt; – een polygoon (vorm; geoshape) van OSM (bv. een deelstaat of een provincie)
::&lt;code&gt;shape-inverse&lt;/code&gt; – een geomask-element van OSM (een omgekeerde polygoon - zodat de kaart eronder kan worden getoond)
::&lt;code&gt;data&lt;/code&gt; – een geoJSON-datapagina op Commons (in dit geval is de parameter optioneel)
::&lt;code&gt;point&lt;/code&gt; – een punt-element (coördinaten)
::&lt;s&gt;&lt;code&gt;named&lt;/code&gt; – alle coördinaten met een naam in een pagina of sectie ({{Tlx|coördinaten}}-sjablonen met een parameter {{Para|name}} )&lt;/s&gt;
::&lt;code&gt;circle&lt;/code&gt; – een cirkel gecentreerd op de coördinaten van een punt
;id
:''(of '''ids''')''
:Wikidata-id (Q-nummer) van het punt-element, het Wikidata-id waarmee de lijn of het vlak van OSM is getagd. Meerdere id's scheiden met een komma. Indien de parameter {{Para|from}} niet gevuld is, wordt het Wikidata-id van de pagina gebruikt waarin het sjabloon maplink wordt gebruikt.
;from
:De bron van de kaartgegevens:
:*Indien bij '''type''' &lt;code&gt;data&lt;/code&gt; is ingevuld of dit veld is weggelaten: Het JSON (.map)-bestand van Commons dat moet worden getoond (zonder het voorvoegsel &lt;code&gt;Data:&lt;/code&gt;)
:*&lt;s&gt;Indien bij '''type''' &lt;code&gt;named&lt;/code&gt; is ingevuld: De artikelnaam of artikelnaam#paragraaf waar de 'named coordinates' uit worden opgehaald (werkt alleen indien sjabloon:coord is gebruikt: gebaseerd op module:coördinaten). Indien weggelaten of indien alleen gevuld met #paragraaf wordt het huidige artikel gebruikt.&lt;/s&gt;
;title
:De titel van het element op de kaart (voor elementen op de OSM), deze wordt getoond wanneer er op het element wordt geklikt; standaard is dit de naam van het artikel waarin het sjabloon:maplink is geplaatst. Kan wikilinks bevatten om op door te klikken, maar dit werkt niet altijd even goed.
;description
:Beschrijving van het element (voor elementen op de OSM), getoond wanneer er op het element wordt geklikt; optioneel. Kan wikilinks en afbeeldingen bevatten (bijvoorbeeld: {{Code|[[Bestand:voorbeeld.jpg|200px]]}}) of {{Code|&lt;br&gt;}}, maar dit werkt niet altijd even goed.
;stroke-color
:''(of '''stroke-colour''')''
:Kleurcode (zie bijvoorbeeld [ [Lijst van HTML-kleuren]]) voor de kleur van het element op de kaart; standaard: &lt;code&gt;#ff0000&lt;/code&gt; (rood)
;stroke-width
:De breedte van lijnen op de kaart; standaard: &lt;code&gt;6&lt;/code&gt;
;stroke-opacity
:Transparantie van de lijnen van het element (lijnen of de buitenlijnen van polygonen/vlakken: nummer tussen &lt;code&gt;0&lt;/code&gt; (volledig transparant) en &lt;code&gt;1&lt;/code&gt; (volledig ondoorzichtig); default: &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;
;fill
:Kleurcode van de vulkleur van het element (voor polygonen of omgekeerde polygonen); default: &lt;code&gt;#000000&lt;/code&gt; (zwart). Standaard wordt een semi-transparante versie van de kleur gebruikt zodat de kaart eronder nog kan worden gezien.
;fill-opacity
:Transparantie van de vulkleur van het element (voor polygonen of omgekeerde polygonen): nummer tussen &lt;code&gt;0&lt;/code&gt; (volledig transparant) en &lt;code&gt;1&lt;/code&gt; (volledig ondoorzichtig). default &lt;code&gt;0.5&lt;/code&gt;
;{{Anker|coord}}coord
:De coördinaten van een puntelement die moeten worden getoond. Gebruik sjabloon {{Tl|coor dec}}, {{Tl|coor dm}} of {{Tl|coor dms}} om coördinaten op te geven &lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 1.3; {{#If:| {{{style}}};&quot;}}&gt;{{#If:(bv. {{Para|coord|2=&lt;nowiki&gt;{{Coor dm|12.34|S|56.78|W}}&lt;/nowiki&gt;}})|
(bv. {{Para|coord|2=&lt;nowiki&gt;{{Coor dm|12.34|S|56.78|W}}&lt;/nowiki&gt;}})&lt;/div&gt;}}. Standaard worden de coördinaten van Wikidata getoond.
;marker
:Naam van de afbeelding van Maki dat als puntobject wordt getoond. Zie [[mw:Maps/Icons]] voor de mogelijke opties. Standaard wordt een markering ('druppel') zonder afbeelding getoond. Met marker=99 en marker=q krijg je druppels met A en 99. Invoer: kleine letter of 1 of 2 cijfers, geen voorloopnullen.
;marker-color
:''(of '''marker-colour''')''
:Kleurcode ([ [Lijst van HTML-kleuren|hexadecimale waarde]]) van de achtergrondkleur van de markering. Standaard: &lt;code&gt;#5E74F3&lt;/code&gt; ({ {Kleurvierkant|#5E74F3}})
;marker-size
:Grootte van de markering. &lt;code&gt;small&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;medium&lt;/code&gt; (default) of &lt;code&gt;large&lt;/code&gt;.
;radius
:''(of '''radius_m''') of alternatieve parameters '''radius_km''', '''radius_mi''' of '''radius_ft'''''
:Straal van de cirkel. Standaard in meters of in kilometers, mijlen (miles) of voet (feet) indien de respectievelijke alternatieve parameter wordt gebruikt.
;edges
:Aantal hoeken die gebruikt worden bij het opbouwen van de cirkel. Standaard &lt;code&gt;32&lt;/code&gt;. Een hoger aantal zal resulteren in een rondere cirkel, maar gebruiken ook meer Lua-hulpbronnen, waardoor de kans bestaat dat deze niet meer direct vanaf Commons kan worden getoond.

==Switchen tussen meerdere kaarten ==
Vanuit de module kan een kaartwisselaar-functie (switcher) worden aangeroepen, die gebruik maakt van [ [MediaWiki:Gadget-switcher.js]]. Hiermee kunnen meerdere kaartframes over elkaar worden geplaatst, waarbij het gewenste kaartframe (of allemaal) met een keuzeknop kan worden geselecteerd. Met behulp van parameters als zoom, de coördinaten van het frame of het item-id van een element kan worden geswitcht tussen verschillende waarden. Zorg ervoor dat het aantal items in elke lijst hetzelfde is, anders werkt het niet.

Werkwijze:
# Gebruik parameter '''switch''' om labels te specificeren voor de verschillende opties: een lijst gescheiden door {{Code|,}}, of {{Code|;}} (bij komma's in de labels) of {{Code|###}} (bij puntkomma's in de labels). Elk label krijgt het voorvoegsel &quot;Toon &quot;.
#:Voorbeeld: {{Para|switch|uitgezoomd, halverwege ingezoomd, volledig ingezoomd}}
# Om een parameter te switchen dient de waarde daarvan omgezet te worden met behulp van {{Code|SWITCH:}} gevolgd door een lijst van waarden waartussen moet worden geswitcht, opnieuw gescheiden door {{Code|,}}, {{Code|;}} of {{Code|###}}
#:Voorbeeld: {{Para|zoom|SWITCH:4,9,14}}
#:De parameters '''frame''', '''plain''' en '''text''' kunnen niet worden geswitcht
#Zorg ervoor dat elke lijst het zelfde aantal items bevat. De positie van een waarde in een {{Code|SWITCH:}}-lijst moet overeen komen met dezelfde positie in de lijst van labels die bij {{Para|switch}} zijn geplaatst.
Voorbeeld: {{Maplink|frame=yes|type=point|id=Q100|text=Boston|zoom=SWITCH:4,9,14|switch=uitgezoomd, halverwege ingezoomd, volledig ingezoomd}}
&lt;pre&gt;{{Maplink|frame=yes|type=point|id=Q100|text=Boston|zoom=SWITCH:4,9,14|switch=uitgezoomd, halverwege ingezoomd, volledig ingezoomd}}&lt;/pre&gt;
{{-}}

==Voorbeelden en tips==
=== Meerdere elementen ===
Met behulp van meerdere elementen kunnen:
* externe gegevens worden gebruikt uit zowel Wikimedia Commons als OpenStreetMap
* verschillende stijlen worden toegepast op verschillende externe gegevenselementen van OpenStreetMap
* Meerdere links worden opgenomen naar externe gegevens van Wikimedia Commons

{ {Maplink|frame=yes
| type=shape|id=Q3495894|title=Polygoon|description=Beschrijving van een polygoon
| type2=line|id2=Q1318331|title2=Lijn|description2=Beschrijving van een lijn
| type3=point|coord3={{Coor dec|-32|116}}|title3=Punt|description3=Beschrijving van een punt
}}
&lt;pre&gt;{{Maplink|frame=yes
| type=shape|id=Q3495894|title=Polygoon|description=Beschrijving van een polygoon
| type2=line|id2=Q1318331|title2=Lijn|description2=Beschrijving van een lijn
| type3=point|coord3={{Coor dec|-32|116}}|title3=Punt|description3=Beschrijving van een punt
}}
&lt;/pre&gt;
{{-}}
{{Maplink|frame=yes|frame-width=250|frame-height=280|zoom=6|frame-lat=29.185|frame-long=76.225|text=Locatie van Faridabad in de Indiase deelstaat Haryana
| type=shape-inverse|id=Q1174|title=Haryana
| type2=point|id2=Q200663|stroke-width=3|title2=Faridabad
}}
&lt;pre&gt;
{{Maplink|frame=yes|frame-width=250|frame-height=280|zoom=6|frame-lat=29.185|frame-long=76.225|text=Locatie van Faridabad in de Indiase deelstaat Haryana
| type=shape-inverse|id=Q1174|title=Haryana
| type2=point|id2=Q200663|stroke-width=3|title2=Faridabad
}}
&lt;/pre&gt;
{{-}}

=== Infoboxen ===
Mapframes kunnen worden ingevoegd in infoboxen. Het is daarbij aan te raden {{Para|plain|yes}} te gebruiken om het buitenste frame te verwijderen.

Voor eenvoudige gevallen met slechts een element kan ook { {Tl|infobox mapframe}} worden gebruikt (zie aldaar).

{{Infobox plaats
| naam                   = Haarlem
| kaart                  = {{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|zoom=16|frame-lat=52.381133153528|frame-height=199|frame-long=4.6364092933069|from=Haarlem/Grote Kerk.map}}
| legenda                = Het centrum van Haarlem met de locatie van de Grote Kerk
}}

&lt;pre&gt;
{{Infobox plaats
| naam                   = Haarlem
| kaart                  = {{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|zoom=16|frame-lat=52.381133153528|frame-height=199|frame-long=4.6364092933069|from=Haarlem/Grote Kerk.map}}
| legenda                = Het centrum van Haarlem met de locatie van de Grote Kerk
}}

&lt;/pre&gt;
{{Clear left}}

=== De parameter raw ===
De parameter &quot;raw&quot; kan worden gevuld met dezelfde inhoud als de volledige functie &lt;nowiki&gt;&lt;maplink&gt;&lt;/nowiki&gt;. Met behulp van deze parameter kan:
* GeoJSON-brondata direct worden aangeroepen
* Wikidata-zoekopdrachten (queries) worden opgegeven waarmee informatie voor de kaart kan worden opgehaald
* Sjablonen worden gebruikt: als een kaart GeoJSON-broncode of veel elemenen bevat, kan deze data in een sjabloon worden gezet, waardoor het artikel zelf niet vol komt te staan met deze broncode.
Zie {{En}} [[mw:Help:Extension:Kartographer]] voor instructies.

====Voorbeeld van het aanroepen van een sjabloon via de parameter raw ====
{{Maplink|raw={{Wikipedia:Kaartgegevens/Via Salvatoris (Wielenbach)}}|text=Voorbeeldroute}}
&lt;pre&gt;
{{Maplink|raw={{Wikipedia:Kaartgegevens/Via Salvatoris (Wielenbach)}}|text=Voorbeeldroute}}
&lt;/pre&gt;
(Link naar de subpagina met de GeoJSON-broncode: [[Wikipedia:Kaartgegevens/Via Salvatoris (Wielenbach)]])

==== Voorbeelden van Wikidata-zoekopdrachten ====
{{Maplink|frame=yes|text=Ten countries|raw={
  &quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,
  &quot;service&quot;: &quot;geoshape&quot;,
  &quot;query&quot;: &quot;
SELECT * WHERE {
  ?id wdt:P463 wd:Q1065 .
} LIMIT 10
&quot;}
|frame-width=600|frame-height=400|frame-lat=25|frame-long=10|zoom=1
}}
&lt;pre style=min-width:30em&gt;
{{Maplink|frame=yes|text=Ten countries|raw={
  &quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,
  &quot;service&quot;: &quot;geoshape&quot;,
  &quot;query&quot;: &quot;
SELECT * WHERE {
  ?id wdt:P463 wd:Q1065 .
} LIMIT 10
&quot;}
|frame-width=600|frame-height=400|frame-lat=25|frame-long=10|zoom=1
}}
&lt;/pre&gt;
{{-}}

{{Maplink|frame=yes|raw={
  &quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,
  &quot;service&quot;: &quot;geoshape&quot;,
  &quot;query&quot;: &quot;
SELECT ?id ?head
  (SAMPLE(?img) as ?img_) 
  (min(?partyId) as ?party) 
  (if(?party = '0', '#800000', if(?party = '1', '#000080', '#008000')) as ?fill)
  (concat('[[', substr(str(?link),31,500),  '{{!}}', ?headLabel, ']]') as ?title)
  (concat(?stateLabel, '\\n', '[[Bestand:', substr(str(?img_), 52, 500), '{{!}}200px]]') as ?description)
WHERE {  
  ?id wdt:P31 wd:Q35657 .
  ?id wdt:P6 ?head .
  ?head wdt:P102 ?party .
  BIND(if(?party = wd:Q29468, '0', if(?party = wd:Q29552, '1', '2')) as ?partyId) 
  SERVICE wikibase:label {
    bd:serviceParam wikibase:language 'en' .
    ?head rdfs:label ?headLabel .
    ?id rdfs:label ?stateLabel .
  }
  OPTIONAL {
    ?head wdt:P18 ?img .
  }
  ?link schema:about ?head .
  ?link schema:isPartOf &lt;https://en.wikipedia.org/&gt; .
} GROUP BY ?id ?head ?headLabel ?link ?stateLabel
&quot;}|frame-width=600|frame-height=400|frame-lat=52|frame-long=-110|zoom=3}}
&lt;pre style=min-width:30em&gt;
{{Maplink|frame=yes|raw={
  &quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,
  &quot;service&quot;: &quot;geoshape&quot;,
  &quot;query&quot;: &quot;
SELECT ?id ?head
  (SAMPLE(?img) as ?img_) 
  (min(?partyId) as ?party) 
  (if(?party = '0', '#800000', if(?party = '1', '#000080', '#008000')) as ?fill)
  (concat('[[', substr(str(?link),31,500),  '{{!}}', ?headLabel, ']]') as ?title)
  (concat(?stateLabel, '\\n', '[[Bestand:', substr(str(?img_), 52, 500), '{{!}}200px]]') as ?description)
WHERE {  
  ?id wdt:P31 wd:Q35657 .
  ?id wdt:P6 ?head .
  ?head wdt:P102 ?party .
  BIND(if(?party = wd:Q29468, '0', if(?party = wd:Q29552, '1', '2')) as ?partyId) 
  SERVICE wikibase:label {
    bd:serviceParam wikibase:language 'en' .
    ?head rdfs:label ?headLabel .
    ?id rdfs:label ?stateLabel .
  }
  OPTIONAL {
    ?head wdt:P18 ?img .
  }
  ?link schema:about ?head .
  ?link schema:isPartOf &lt;https://en.wikipedia.org/&gt; .
} GROUP BY ?id ?head ?headLabel ?link ?stateLabel
&quot;}|frame-width=600|frame-height=400|frame-lat=52|frame-long=-110|zoom=3}}
&lt;/pre&gt;
{{-}}

=== Foutoplossing ===
* Bij het ophalen van lijnen of shapes uit OSM, kan de 'fill color' of de 'opacity level' van fills of strokes niet worden meegegeven tenzij de {{Para|raw}} parameter wordt gebruikt.
* De onderstaande {{Para|raw}}-parameter werkt dankzij de spatie in de sluitende accolades. Een regelsprong had ook gekund.
: Zonder de spatie zou de accolade van GeoJSON samenvallen met de accolades voor het sluiten van het sjabloon.

&lt;pre&gt;{{Maplink|raw= {&quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,&quot;service&quot;: &quot;geoshape&quot;,&quot;ids&quot;: &quot;Q13518258&quot;} }}&lt;/pre&gt;
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;display&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;inline&quot;,
				&quot;title&quot;,
				&quot;inline,title&quot;,
				&quot;title,inline&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;text&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;Map&quot;
		},
		&quot;icon&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
		},
		&quot;zoom&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;frame&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
		},
		&quot;frame-align&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;left&quot;,
				&quot;center&quot;,
				&quot;right&quot;
			],
			&quot;default&quot;: &quot;right&quot;
		},
		&quot;frame-width&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;262&quot;
		},
		&quot;frame-height&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;200&quot;
		},
		&quot;frame-coordinates&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;frame-coord&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot; alternatieve coördinaten voor de initiële plaatsing van de kaart. Gebruik het sjabloon {{Coor dec}}, {{Coor dm}} of {{Coor dms}} om coördinaten te bepalen (bv. |frame-coordinates={{Coor dm|12.34|S|56.78|W}})&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;unbalanced-wikitext&quot;
		},
		&quot;frame-latitude&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;frame-longitude&quot;: {},
		&quot;overlay&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;unbalanced-wikitext&quot;
		},
		&quot;raw&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;GeoJSON-broncode (het liefst aangeroepen vanaf een subpagina van Wikipedia:Kaartgegevens) en &lt;maplink&gt;-functionaliteit die niet beschikbaar is via de andere parameters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;unbalanced-wikitext&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;line&quot;,
				&quot;shape&quot;,
				&quot;shape-inverse&quot;,
				&quot;data&quot;,
				&quot;point&quot;,
				&quot;named&quot;,
				&quot;circle&quot;
			]
		},
		&quot;id&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ids&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;Q123456&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;description&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;stroke-color&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;stroke-colour&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#ff0000&quot;
		},
		&quot;stroke-width&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;6&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;1&quot;
		},
		&quot;fill&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#000000&quot;
		},
		&quot;fill-opacity&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;0.5&quot;
		},
		&quot;coord&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;marker&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;marker-color&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;marker-colour&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#5E74F3&quot;
		},
		&quot;marker-size&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;small&quot;,
				&quot;medium&quot;,
				&quot;large&quot;
			],
			&quot;default&quot;: &quot;medium&quot;
		},
		&quot;radius&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;radius_m&quot;,
				&quot;radius_km&quot;,
				&quot;radius_mi&quot;,
				&quot;radius_ft&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;edges&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;32&quot;
		},
		&quot;switch&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;type2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;{{_\n| ______________ = _\n}}&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;
&lt;includeonly&gt;

[[Categorie:Wikipedia:Sjablonen coördinaten]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>eiwyfzpxq6hbyk54uuy9gb5iva56ba7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431973</id>
      <parentid>431972</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T19:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>fix Categorie:Short description with empty Wikidata description</comment>
      <origin>431973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33129" sha1="9zzi9wc7ehhtf8992y4ruddqmzkrwzp" xml:space="preserve">{ {Sjvw|Map link|Mapframe}}
{{Gebruikt Lua|Mapframe}}
{ {Zusterproject box klein
| logo=Openstreetmap logo.svg
| tekst=Dit sjabloon gebruikt de [[OpenStreetMap]]-tag:
* '''''[https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Key:wikidata wikidata]''''' (zie voor meer informatie {{En}} [https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Talk:Key:wikidata talk] en [https://taginfo.openstreetmap.org/keys/wikidata taginfo])
}}

Dit sjabloon voegt een link of frame toe die kaartgegevens toont:
* kaartgegevens die in het [ [GeoJSON]]-formaat zijn opgeslagen op Commons
* punten, lijnen en vlakken (polygonen) op de OpenStreetMap-kaart (OSM).
* coördinaten, ofwel zelf opgegeven of overgenomen uit Wikidata
* ruwe GeoJSON-broncode, zo mogelijk overgenomen uit een andere pagina

Hiervoor wordt gebruik gemaakt van:
* [[Module:Mapframe]]
* [ [Sjabloon:Coord]] (voor het tonen van meerdere coördinaten uit een artikel of paragraaf uit een artikel)
**[ [Module:Coordinaten]]
* [ [Module:Transcluder]] (voor named-parameter)
* [[Wikipedia:Kaartgegevens]] (subpagina's: voor het direct aanroepen van GeoJSON van zwaardere kaarten; heeft niet de voorkeur, zie hieronder)

== Opmerkingen ==
* Indien je een zeer grote/trage kaart wilt invoegen, kan je beter de &lt;code&gt;mapframe&lt;/code&gt;-extensie direct aanroepen in plaats van dit sjabloon. Dit vanwege het feit dat het aanroepen de extensie mapfrane via dit sjabloon dan kan resulteren in dat het weergeven van kaart wordt gezien als Lua-tijd, wat er toe kan leiden dat de kaart niet goed wordt getoond doordat de tijd verstreken is (foutmelding op de achtergrond).
* GeoJSON-bestanden dienen te worden geplaatst op [[c:|Commons]]. Creëer daarvoor een nieuwe pagina in de &lt;code&gt;Data:&lt;/code&gt;-naamruimte en geef deze de extensie &lt;code&gt;.map&lt;/code&gt; Zie voor meer informatie {{En}} [[mw:Help:Map Data]].
* Om OpenStreetMap-functies beschikbaar te maken, dient de Wikidata-sleutel toe te worden gevoegd aan de OpenStreetMap-relatie (en 1 of 2 dagen te worden gewacht) – zie voor meer informatie: {{En}} [[mw:Help:Extension:Kartographer#External data]] en [[mw:Help:Extension:Kartographer/OSM]].
&lt;s&gt;* Om een simpele mapframe-kaart te genereren voor infoboxen kan { {Tl|Infobox mapframe}} worden gebruikt.&lt;/s&gt;

== Toepassing ==
Dit sjabloon is bedoeld voor het tonen van punten, lijnen en vlakken (polygonen) op een kaart. Bijvoorbeeld:
* bezienswaardigheden
* wegen
* rivieren
* metro- of spoorlijnen
* Scheepvaartbewegingen
* vliegbewegingen
* ontdekkingsreizen
* habitatgebieden van plant- en diersoorten
* landen en hun deelgebieden (provincies, gemeentes etc.)

== Gebruik ==
Basis:
* {{Maplink|from=ecos.fws.gov/Endangered habitat 58938/Plethodon neomexicanus.map|text=Datapagina}} op Commons:
*:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|from=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (geef de .map-datapagina aan in from=, waarbij het voorvoegsel 'Data:' moet worden weggelaten)
* {{Maplink|type=line|id=Q1094308|text=Grenslijn of ander lijnelement}} op OSM:
*:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=line|id=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (Wikidata-id is alleen verplicht indien een andere Wikidata-pagina wordt gebruikt dan die van het artikel zelf)
* {{Maplink|type=shape|id=Q1094308|text=Vlak}} op OSM:
*:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=shape|id=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (Wikidata-id is alleen verplicht indien een andere Wikidata-pagina wordt gebruikt dan die van het artikel zelf)
* {{Maplink|type=shape-inverse|id=Q1094308|text=Omgekeerd vlak}} op OSM:
*:&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=shape-inverse|id=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (Wikidata-id is alleen verplicht indien een andere Wikidata-pagina wordt gebruikt dan die van het artikel zelf)
* {{Maplink|type=point|id=Q1094308|text=Punt}} (coördinaten):
*:...vanuit Wikidata:&lt;br&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=point|id=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (Wikidata-id is alleen verplicht indien een andere Wikidata-pagina wordt gebruikt dan die van het artikel zelf)
*:...vanuit opgegeven coördinaten:&lt;br&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=point|coord=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (geef de coördinaten weer volgens {{Tl|coor dec}}, {{Tl|coor dm}} of {{Tl|coor dms}})
* {{Maplink|type=circle|radius=1000|id=Q1094308|text=Cirkel}} (gecentreerd op de coördinaten van een punt):
*:...vanuit Wikidata:&lt;br&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=circle|radius=|id=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (Wikidata-id is alleen verplicht indien een andere Wikidata-pagina wordt gebruikt dan die van het artikel zelf)
*:...vanuit opgegeven coördinaten:&lt;br&gt;&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Maplink|type=circle|radius=|coord=}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (geef de coördinaten weer volgens {{Tl|coor dec}}, {{Tl|coor dm}} of {{Tl|coor dms}})
* Om de kaart in een frame te tonen dient de parameter {{Para|frame|yes}} toe te worden gevoegd.&lt;br&gt;{{Maplink|frame=yes|frame-align=left|type=line|id=Q1094308|text=Mapframevoorbeeld}}
{{Clear left}}
* Er zijn nog meer parameters beschikbaar voor het aanpassen van de getoonde kaart, zoals {{Para|plain|yes}} om het buitenste frame te verwijderen.&lt;br&gt;{{Maplink|frame=yes|frame-align=left|plain=yes|type=line|id=Q1094308|frame-width=200|frame-height=250|frame-long=19.1009|frame-lat=47.5001|zoom=9}}
{{Clear left}}
* Er kunnen met behulp van de parameter &lt;code&gt;overlay&lt;/code&gt; ook elementen bovenop de kaart worden getoond, zoals afbeeldingen of een overzichtskaartje.&lt;br&gt;{{Maplink|frame=yes|frame-align=left|frame-width=400|frame-height=300|type=point|id=Q9694|marker=airport|zoom=11
| text=Luchthaven Schiphol
| overlay={{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-width=100|frame-height=100|type=point|zoom=6|id=Q9694}}
}}
{{Clear left}}
Parameterset – datapagina
&lt;pre&gt;
{{Maplink
| display=
| from=
| zoom=
| text=
| icon=
}}
&lt;/pre&gt;

Parameterset – ruwe broncode
&lt;pre&gt;
{{Maplink
| display=
| raw= &lt;!-- liefst via {{Wikipedia:Mapdata/subpagina}} --&gt;
| zoom=
| text=
| icon=
}}
&lt;/pre&gt;

Parameterset – lijnen/vlakken
&lt;pre&gt;
{{Maplink
| display=
| type=
| id=
| title=
| description=
| stroke-color=
| stroke-width=
| zoom=
| text=
| icon=
}}
&lt;/pre&gt;

Parameterset – puntelementen/coördinaten
&lt;pre&gt;
{{Maplink
| display=
| type=point
| id=
| title=
| description=
| coord=
| marker=
| zoom=
| text=
| icon=
}}
&lt;/pre&gt;

Parameterset – cirkels
&lt;pre&gt;
{{Maplink
| display=
| type=circle
| radius= &lt;!-- in meters, alternatieve parameters zijn beschikbaar voor andere eenheden --&gt;
| id=
| title=
| description=
| coord=
| marker=
| zoom=
| text=
| icon=
}}
&lt;/pre&gt;

== Parameters ==
=== Voor het tonen van de kaart ===
;display
:Hoe het sjabloon wordt getoond. Geldige waarden zijn:
::&lt;code&gt;inline&lt;/code&gt; - default: toont alleen de link in de tekst
::&lt;code&gt;title&lt;/code&gt; - toont de titellink
::&lt;code&gt;inline,title&lt;/code&gt; - toont de link in de tekst en de titellink
::&lt;code&gt;title,inline&lt;/code&gt; - idem vorige waarde (de waarden kunnen dus worden omgedraaid)
;text
:Alternatieve linktekst (of onderschrift wanneer mapframe wordt gebruikt); default: &lt;code&gt;Map&lt;/code&gt;
;icon
:Met &quot;no&quot; wordt het symbool naast de link weggelaten
;zoom
:Zoomniveau, van &lt;code&gt;1&lt;/code&gt; tot &lt;code&gt;19&lt;/code&gt; (hoe groter, hoe verder ingezoomd); bij leeglaten wordt het zoomniveau automatisch bepaald (dit werkt niet als er maar een punt op de kaart wordt getoond).
Mapframeparameters (alleen bij gebruik in de tekst)
;frame
:Met &quot;yes&quot; wordt een kaartframe (kader) getoond in plaats van een link
:;plain
::Met &quot;yes&quot; wordt alleen de kaart zonder het omringende frame getoond en zonder onderschrift (de '''text'''-parameter wordt dan genegeerd)
:;frame-align
::Positionering binnen de pagina: &lt;code&gt;left&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;center&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;right&lt;/code&gt;; default: &lt;code&gt;right&lt;/code&gt;
:;frame-width
::Breedte van het kaartframe, default: &lt;code&gt;262&lt;/code&gt; (standaardbreedte van een infobox)
:;frame-height
::Hoogte van het kaartframe, default: &lt;code&gt;200&lt;/code&gt;
:;frame-coordinates
::''(of '''frame-coord''')''
::Optioneel: alternatieve coördinaten voor de initiële plaatsing van de kaart. Gebruik het sjabloon {{Tl|coor dec}}, {{Tl|coor dm}} of {{Tl|coor dms}} om coördinaten te bepalen &lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 1.3; {{#If:| {{{style}}};&quot;}}&gt;{{#If:(bv. {{Para|frame-coordinates|2=&lt;nowiki&gt;{{Coor dm|12.34|S|56.78|W}}&lt;/nowiki&gt;}})|
(bv. {{Para|frame-coordinates|2=&lt;nowiki&gt;{{Coor dm|12.34|S|56.78|W}}&lt;/nowiki&gt;}})&lt;/div&gt;}}. Indien de coördinaten worden leeggelaten, worden de coördinaten opgehaald van Wikidata.
:;frame-latitude
::''(of '''frame-lat''')''
::''(wordt genegeerd indien ''{{Para|frame-coordinates}}'' of ''{{Para|frame-coord}}'' is ingevuld)''
::Optioneel: alternatieve coördinaten van de breedtegraad voor de initiële plaatsing van de kaart.
:;frame-longitude
::''(of '''frame-long''')''
::''(wordt genegeerd indien ''{{Para|frame-coordinates}}'' of ''{{Para|frame-coord}}'' is ingevuld)''
::Optioneel: alternatieve coördinaten van de lengtegraad voor de initiële plaatsing van de kaart.
:Als frame-latitude en frame-longitude niet zijn gevuld worden de coördinaten van het frame automatisch bepaald:
:*Gebaseerd op de lijn- en/of vlakelementen: indien aanwezig
:*Vanuit het puntelement: indien {{Para|[[#coord|coord]]}} is ingevuld
:*Vanuit Wikidata: indien beschikbaar - voor het object dat is opgegeven met de parameter {{Para|id}} of voor de pagina waar het sjabloon op geplaatst is
:;overlay
::Een afbeelding of een andere kaart die bovenop de kaart en de bijbehorende elementen wordt getoond (bijvoorbeeld een inzetkaartje met de plek op de wereld). Bv.
:::{{Para|overlay|&lt;nowiki&gt;[[Bestand:Example.svg|140x140px]]&lt;/nowiki&gt;}}
:::{{Para|overlay|&lt;nowiki&gt;{{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-width=100|frame-height=100|type=shape|id=Q100|frame-align=center}}&lt;/nowiki&gt;}}
:::&lt;s&gt;{{Para|overlay|&lt;nowiki&gt;{{Graph:Street map with marks|width=100|height=100|lat=37.8|lon=-122.4|zoom=6|{ &quot;lat&quot;: 37.8, &quot;lon&quot;: -122.4 }|minimap=false}}&lt;/nowiki&gt;}}&lt;/s&gt;
::;overlay-horizontal-alignment
:::Horizontale plaatsing van de overlay, ofwel &lt;code&gt;left&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;right&lt;/code&gt;; default: &lt;code&gt;right&lt;/code&gt;
::;overlay-vertical-alignment
:::Verticale plaatsing van de overlay, ofwel &lt;code&gt;top&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;bottom&lt;/code&gt;; default: &lt;code&gt;bottom&lt;/code&gt;
::;overlay-horizontal-offset {{Nobold|en}} overlay-vertical-offset
:::Optioneel – aantal pixels dat de overlay wordt verschoven vanaf de rand van de onderliggende kaart, bv. &lt;code&gt;10&lt;/code&gt; voor een tussenruimte van 10 pixels

===GeoJSON-broncode: raw ===
;raw
:GeoJSON-broncode &lt;s&gt;(het liefst aangeroepen vanaf een subpagina van [[Wikipedia:Kaartgegevens]])&lt;/s&gt; en &lt;nowiki&gt;&lt;maplink&gt;&lt;/nowiki&gt;-functionaliteit die niet beschikbaar is via de andere parameters. [[#De parameter raw|Zie verderop]] voor meer informatie.

=== Voor elk element op de kaart ===
Er kunnen meerdere elementen (punten, lijnen en vlakken) worden getoond op dezelfde kaart. Voor elk extra element dient een oplopend nummer te worden toegevoegd aan de parameternaam. Het tweede element krijgt dan bijvoorbeeld {{Para|type2}}, {{Para|id2}}, ed. en het derde element {{Para|type3}}, {{Para|id3}}, ed. en zo verder.
;type
:Het datatype. Toegestane waarden zijn:
::&lt;code&gt;line&lt;/code&gt; – een lijnelement (geoline) van OSM (bv. een weg)
::&lt;code&gt;shape&lt;/code&gt; – een polygoon (vorm; geoshape) van OSM (bv. een deelstaat of een provincie)
::&lt;code&gt;shape-inverse&lt;/code&gt; – een geomask-element van OSM (een omgekeerde polygoon - zodat de kaart eronder kan worden getoond)
::&lt;code&gt;data&lt;/code&gt; – een geoJSON-datapagina op Commons (in dit geval is de parameter optioneel)
::&lt;code&gt;point&lt;/code&gt; – een punt-element (coördinaten)
::&lt;s&gt;&lt;code&gt;named&lt;/code&gt; – alle coördinaten met een naam in een pagina of sectie ({{Tlx|coördinaten}}-sjablonen met een parameter {{Para|name}} )&lt;/s&gt;
::&lt;code&gt;circle&lt;/code&gt; – een cirkel gecentreerd op de coördinaten van een punt
;id
:''(of '''ids''')''
:Wikidata-id (Q-nummer) van het punt-element, het Wikidata-id waarmee de lijn of het vlak van OSM is getagd. Meerdere id's scheiden met een komma. Indien de parameter {{Para|from}} niet gevuld is, wordt het Wikidata-id van de pagina gebruikt waarin het sjabloon maplink wordt gebruikt.
;from
:De bron van de kaartgegevens:
:*Indien bij '''type''' &lt;code&gt;data&lt;/code&gt; is ingevuld of dit veld is weggelaten: Het JSON (.map)-bestand van Commons dat moet worden getoond (zonder het voorvoegsel &lt;code&gt;Data:&lt;/code&gt;)
:*&lt;s&gt;Indien bij '''type''' &lt;code&gt;named&lt;/code&gt; is ingevuld: De artikelnaam of artikelnaam#paragraaf waar de 'named coordinates' uit worden opgehaald (werkt alleen indien sjabloon:coord is gebruikt: gebaseerd op module:coördinaten). Indien weggelaten of indien alleen gevuld met #paragraaf wordt het huidige artikel gebruikt.&lt;/s&gt;
;title
:De titel van het element op de kaart (voor elementen op de OSM), deze wordt getoond wanneer er op het element wordt geklikt; standaard is dit de naam van het artikel waarin het sjabloon:maplink is geplaatst. Kan wikilinks bevatten om op door te klikken, maar dit werkt niet altijd even goed.
;description
:Beschrijving van het element (voor elementen op de OSM), getoond wanneer er op het element wordt geklikt; optioneel. Kan wikilinks en afbeeldingen bevatten (bijvoorbeeld: {{Code|[[Bestand:voorbeeld.jpg|200px]]}}) of {{Code|&lt;br&gt;}}, maar dit werkt niet altijd even goed.
;stroke-color
:''(of '''stroke-colour''')''
:Kleurcode (zie bijvoorbeeld [ [Lijst van HTML-kleuren]]) voor de kleur van het element op de kaart; standaard: &lt;code&gt;#ff0000&lt;/code&gt; (rood)
;stroke-width
:De breedte van lijnen op de kaart; standaard: &lt;code&gt;6&lt;/code&gt;
;stroke-opacity
:Transparantie van de lijnen van het element (lijnen of de buitenlijnen van polygonen/vlakken: nummer tussen &lt;code&gt;0&lt;/code&gt; (volledig transparant) en &lt;code&gt;1&lt;/code&gt; (volledig ondoorzichtig); default: &lt;code&gt;1&lt;/code&gt;
;fill
:Kleurcode van de vulkleur van het element (voor polygonen of omgekeerde polygonen); default: &lt;code&gt;#000000&lt;/code&gt; (zwart). Standaard wordt een semi-transparante versie van de kleur gebruikt zodat de kaart eronder nog kan worden gezien.
;fill-opacity
:Transparantie van de vulkleur van het element (voor polygonen of omgekeerde polygonen): nummer tussen &lt;code&gt;0&lt;/code&gt; (volledig transparant) en &lt;code&gt;1&lt;/code&gt; (volledig ondoorzichtig). default &lt;code&gt;0.5&lt;/code&gt;
;{{Anker|coord}}coord
:De coördinaten van een puntelement die moeten worden getoond. Gebruik sjabloon {{Tl|coor dec}}, {{Tl|coor dm}} of {{Tl|coor dms}} om coördinaten op te geven &lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 1.3; {{#If:| {{{style}}};&quot;}}&gt;{{#If:(bv. {{Para|coord|2=&lt;nowiki&gt;{{Coor dm|12.34|S|56.78|W}}&lt;/nowiki&gt;}})|
(bv. {{Para|coord|2=&lt;nowiki&gt;{{Coor dm|12.34|S|56.78|W}}&lt;/nowiki&gt;}})&lt;/div&gt;}}. Standaard worden de coördinaten van Wikidata getoond.
;marker
:Naam van de afbeelding van Maki dat als puntobject wordt getoond. Zie [[mw:Maps/Icons]] voor de mogelijke opties. Standaard wordt een markering ('druppel') zonder afbeelding getoond. Met marker=99 en marker=q krijg je druppels met A en 99. Invoer: kleine letter of 1 of 2 cijfers, geen voorloopnullen.
;marker-color
:''(of '''marker-colour''')''
:Kleurcode ([ [Lijst van HTML-kleuren|hexadecimale waarde]]) van de achtergrondkleur van de markering. Standaard: &lt;code&gt;#5E74F3&lt;/code&gt; ({ {Kleurvierkant|#5E74F3}})
;marker-size
:Grootte van de markering. &lt;code&gt;small&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;medium&lt;/code&gt; (default) of &lt;code&gt;large&lt;/code&gt;.
;radius
:''(of '''radius_m''') of alternatieve parameters '''radius_km''', '''radius_mi''' of '''radius_ft'''''
:Straal van de cirkel. Standaard in meters of in kilometers, mijlen (miles) of voet (feet) indien de respectievelijke alternatieve parameter wordt gebruikt.
;edges
:Aantal hoeken die gebruikt worden bij het opbouwen van de cirkel. Standaard &lt;code&gt;32&lt;/code&gt;. Een hoger aantal zal resulteren in een rondere cirkel, maar gebruiken ook meer Lua-hulpbronnen, waardoor de kans bestaat dat deze niet meer direct vanaf Commons kan worden getoond.

==Switchen tussen meerdere kaarten ==
Vanuit de module kan een kaartwisselaar-functie (switcher) worden aangeroepen, die gebruik maakt van [ [MediaWiki:Gadget-switcher.js]]. Hiermee kunnen meerdere kaartframes over elkaar worden geplaatst, waarbij het gewenste kaartframe (of allemaal) met een keuzeknop kan worden geselecteerd. Met behulp van parameters als zoom, de coördinaten van het frame of het item-id van een element kan worden geswitcht tussen verschillende waarden. Zorg ervoor dat het aantal items in elke lijst hetzelfde is, anders werkt het niet.

Werkwijze:
# Gebruik parameter '''switch''' om labels te specificeren voor de verschillende opties: een lijst gescheiden door {{Code|,}}, of {{Code|;}} (bij komma's in de labels) of {{Code|###}} (bij puntkomma's in de labels). Elk label krijgt het voorvoegsel &quot;Toon &quot;.
#:Voorbeeld: {{Para|switch|uitgezoomd, halverwege ingezoomd, volledig ingezoomd}}
# Om een parameter te switchen dient de waarde daarvan omgezet te worden met behulp van {{Code|SWITCH:}} gevolgd door een lijst van waarden waartussen moet worden geswitcht, opnieuw gescheiden door {{Code|,}}, {{Code|;}} of {{Code|###}}
#:Voorbeeld: {{Para|zoom|SWITCH:4,9,14}}
#:De parameters '''frame''', '''plain''' en '''text''' kunnen niet worden geswitcht
#Zorg ervoor dat elke lijst het zelfde aantal items bevat. De positie van een waarde in een {{Code|SWITCH:}}-lijst moet overeen komen met dezelfde positie in de lijst van labels die bij {{Para|switch}} zijn geplaatst.
Voorbeeld: {{Maplink|frame=yes|type=point|id=Q100|text=Boston|zoom=SWITCH:4,9,14|switch=uitgezoomd, halverwege ingezoomd, volledig ingezoomd}}
&lt;pre&gt;{{Maplink|frame=yes|type=point|id=Q100|text=Boston|zoom=SWITCH:4,9,14|switch=uitgezoomd, halverwege ingezoomd, volledig ingezoomd}}&lt;/pre&gt;
{{-}}

==Voorbeelden en tips==
=== Meerdere elementen ===
Met behulp van meerdere elementen kunnen:
* externe gegevens worden gebruikt uit zowel Wikimedia Commons als OpenStreetMap
* verschillende stijlen worden toegepast op verschillende externe gegevenselementen van OpenStreetMap
* Meerdere links worden opgenomen naar externe gegevens van Wikimedia Commons

{ {Maplink|frame=yes
| type=shape|id=Q3495894|title=Polygoon|description=Beschrijving van een polygoon
| type2=line|id2=Q1318331|title2=Lijn|description2=Beschrijving van een lijn
| type3=point|coord3={{Coor dec|-32|116}}|title3=Punt|description3=Beschrijving van een punt
}}
&lt;pre&gt;{{Maplink|frame=yes
| type=shape|id=Q3495894|title=Polygoon|description=Beschrijving van een polygoon
| type2=line|id2=Q1318331|title2=Lijn|description2=Beschrijving van een lijn
| type3=point|coord3={{Coor dec|-32|116}}|title3=Punt|description3=Beschrijving van een punt
}}
&lt;/pre&gt;
{{-}}
{{Maplink|frame=yes|frame-width=250|frame-height=280|zoom=6|frame-lat=29.185|frame-long=76.225|text=Locatie van Faridabad in de Indiase deelstaat Haryana
| type=shape-inverse|id=Q1174|title=Haryana
| type2=point|id2=Q200663|stroke-width=3|title2=Faridabad
}}
&lt;pre&gt;
{{Maplink|frame=yes|frame-width=250|frame-height=280|zoom=6|frame-lat=29.185|frame-long=76.225|text=Locatie van Faridabad in de Indiase deelstaat Haryana
| type=shape-inverse|id=Q1174|title=Haryana
| type2=point|id2=Q200663|stroke-width=3|title2=Faridabad
}}
&lt;/pre&gt;
{{-}}

=== Infoboxen ===
Mapframes kunnen worden ingevoegd in infoboxen. Het is daarbij aan te raden {{Para|plain|yes}} te gebruiken om het buitenste frame te verwijderen.

Voor eenvoudige gevallen met slechts een element kan ook { {Tl|infobox mapframe}} worden gebruikt (zie aldaar).

{{Infobox plaats
| naam                   = Haarlem
| kaart                  = {{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|zoom=16|frame-lat=52.381133153528|frame-height=199|frame-long=4.6364092933069|from=Haarlem/Grote Kerk.map}}
| legenda                = Het centrum van Haarlem met de locatie van de Grote Kerk
}}

&lt;pre&gt;
{{Infobox plaats
| naam                   = Haarlem
| kaart                  = {{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|zoom=16|frame-lat=52.381133153528|frame-height=199|frame-long=4.6364092933069|from=Haarlem/Grote Kerk.map}}
| legenda                = Het centrum van Haarlem met de locatie van de Grote Kerk
}}

&lt;/pre&gt;
{{Clear left}}

=== De parameter raw ===
De parameter &quot;raw&quot; kan worden gevuld met dezelfde inhoud als de volledige functie &lt;nowiki&gt;&lt;maplink&gt;&lt;/nowiki&gt;. Met behulp van deze parameter kan:
* GeoJSON-brondata direct worden aangeroepen
* Wikidata-zoekopdrachten (queries) worden opgegeven waarmee informatie voor de kaart kan worden opgehaald
* Sjablonen worden gebruikt: als een kaart GeoJSON-broncode of veel elemenen bevat, kan deze data in een sjabloon worden gezet, waardoor het artikel zelf niet vol komt te staan met deze broncode.
Zie {{En}} [[mw:Help:Extension:Kartographer]] voor instructies.

====Voorbeeld van het aanroepen van een sjabloon via de parameter raw ====
{ {Maplink|raw={{Wikipedia:Kaartgegevens/Via Salvatoris (Wielenbach)}}|text=Voorbeeldroute}}
&lt;pre&gt;
{{Maplink|raw={{Wikipedia:Kaartgegevens/Via Salvatoris (Wielenbach)}}|text=Voorbeeldroute}}
&lt;/pre&gt;
(Link naar de subpagina met de GeoJSON-broncode: [[Wikipedia:Kaartgegevens/Via Salvatoris (Wielenbach)]])

==== Voorbeelden van Wikidata-zoekopdrachten ====
{{Maplink|frame=yes|text=Ten countries|raw={
  &quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,
  &quot;service&quot;: &quot;geoshape&quot;,
  &quot;query&quot;: &quot;
SELECT * WHERE {
  ?id wdt:P463 wd:Q1065 .
} LIMIT 10
&quot;}
|frame-width=600|frame-height=400|frame-lat=25|frame-long=10|zoom=1
}}
&lt;pre style=min-width:30em&gt;
{{Maplink|frame=yes|text=Ten countries|raw={
  &quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,
  &quot;service&quot;: &quot;geoshape&quot;,
  &quot;query&quot;: &quot;
SELECT * WHERE {
  ?id wdt:P463 wd:Q1065 .
} LIMIT 10
&quot;}
|frame-width=600|frame-height=400|frame-lat=25|frame-long=10|zoom=1
}}
&lt;/pre&gt;
{{-}}

{{Maplink|frame=yes|raw={
  &quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,
  &quot;service&quot;: &quot;geoshape&quot;,
  &quot;query&quot;: &quot;
SELECT ?id ?head
  (SAMPLE(?img) as ?img_) 
  (min(?partyId) as ?party) 
  (if(?party = '0', '#800000', if(?party = '1', '#000080', '#008000')) as ?fill)
  (concat('[[', substr(str(?link),31,500),  '{{!}}', ?headLabel, ']]') as ?title)
  (concat(?stateLabel, '\\n', '[[Bestand:', substr(str(?img_), 52, 500), '{{!}}200px]]') as ?description)
WHERE {  
  ?id wdt:P31 wd:Q35657 .
  ?id wdt:P6 ?head .
  ?head wdt:P102 ?party .
  BIND(if(?party = wd:Q29468, '0', if(?party = wd:Q29552, '1', '2')) as ?partyId) 
  SERVICE wikibase:label {
    bd:serviceParam wikibase:language 'en' .
    ?head rdfs:label ?headLabel .
    ?id rdfs:label ?stateLabel .
  }
  OPTIONAL {
    ?head wdt:P18 ?img .
  }
  ?link schema:about ?head .
  ?link schema:isPartOf &lt;https://en.wikipedia.org/&gt; .
} GROUP BY ?id ?head ?headLabel ?link ?stateLabel
&quot;}|frame-width=600|frame-height=400|frame-lat=52|frame-long=-110|zoom=3}}
&lt;pre style=min-width:30em&gt;
{{Maplink|frame=yes|raw={
  &quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,
  &quot;service&quot;: &quot;geoshape&quot;,
  &quot;query&quot;: &quot;
SELECT ?id ?head
  (SAMPLE(?img) as ?img_) 
  (min(?partyId) as ?party) 
  (if(?party = '0', '#800000', if(?party = '1', '#000080', '#008000')) as ?fill)
  (concat('[[', substr(str(?link),31,500),  '{{!}}', ?headLabel, ']]') as ?title)
  (concat(?stateLabel, '\\n', '[[Bestand:', substr(str(?img_), 52, 500), '{{!}}200px]]') as ?description)
WHERE {  
  ?id wdt:P31 wd:Q35657 .
  ?id wdt:P6 ?head .
  ?head wdt:P102 ?party .
  BIND(if(?party = wd:Q29468, '0', if(?party = wd:Q29552, '1', '2')) as ?partyId) 
  SERVICE wikibase:label {
    bd:serviceParam wikibase:language 'en' .
    ?head rdfs:label ?headLabel .
    ?id rdfs:label ?stateLabel .
  }
  OPTIONAL {
    ?head wdt:P18 ?img .
  }
  ?link schema:about ?head .
  ?link schema:isPartOf &lt;https://en.wikipedia.org/&gt; .
} GROUP BY ?id ?head ?headLabel ?link ?stateLabel
&quot;}|frame-width=600|frame-height=400|frame-lat=52|frame-long=-110|zoom=3}}
&lt;/pre&gt;
{{-}}

=== Foutoplossing ===
* Bij het ophalen van lijnen of shapes uit OSM, kan de 'fill color' of de 'opacity level' van fills of strokes niet worden meegegeven tenzij de {{Para|raw}} parameter wordt gebruikt.
* De onderstaande {{Para|raw}}-parameter werkt dankzij de spatie in de sluitende accolades. Een regelsprong had ook gekund.
: Zonder de spatie zou de accolade van GeoJSON samenvallen met de accolades voor het sluiten van het sjabloon.

&lt;pre&gt;{{Maplink|raw= {&quot;type&quot;: &quot;ExternalData&quot;,&quot;service&quot;: &quot;geoshape&quot;,&quot;ids&quot;: &quot;Q13518258&quot;} }}&lt;/pre&gt;
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;display&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;inline&quot;,
				&quot;title&quot;,
				&quot;inline,title&quot;,
				&quot;title,inline&quot;
			],
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;text&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;Map&quot;
		},
		&quot;icon&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
		},
		&quot;zoom&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;frame&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
		},
		&quot;frame-align&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;left&quot;,
				&quot;center&quot;,
				&quot;right&quot;
			],
			&quot;default&quot;: &quot;right&quot;
		},
		&quot;frame-width&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;262&quot;
		},
		&quot;frame-height&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;200&quot;
		},
		&quot;frame-coordinates&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;frame-coord&quot;
			],
			&quot;description&quot;: &quot; alternatieve coördinaten voor de initiële plaatsing van de kaart. Gebruik het sjabloon {{Coor dec}}, {{Coor dm}} of {{Coor dms}} om coördinaten te bepalen (bv. |frame-coordinates={{Coor dm|12.34|S|56.78|W}})&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;unbalanced-wikitext&quot;
		},
		&quot;frame-latitude&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;frame-longitude&quot;: {},
		&quot;overlay&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;unbalanced-wikitext&quot;
		},
		&quot;raw&quot;: {
			&quot;description&quot;: &quot;GeoJSON-broncode (het liefst aangeroepen vanaf een subpagina van Wikipedia:Kaartgegevens) en &lt;maplink&gt;-functionaliteit die niet beschikbaar is via de andere parameters&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;unbalanced-wikitext&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;line&quot;,
				&quot;shape&quot;,
				&quot;shape-inverse&quot;,
				&quot;data&quot;,
				&quot;point&quot;,
				&quot;named&quot;,
				&quot;circle&quot;
			]
		},
		&quot;id&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;ids&quot;
			],
			&quot;example&quot;: &quot;Q123456&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;title&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;description&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;stroke-color&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;stroke-colour&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#ff0000&quot;
		},
		&quot;stroke-width&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;6&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;1&quot;
		},
		&quot;fill&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#000000&quot;
		},
		&quot;fill-opacity&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;0.5&quot;
		},
		&quot;coord&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;marker&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;marker-color&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;marker-colour&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#5E74F3&quot;
		},
		&quot;marker-size&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;small&quot;,
				&quot;medium&quot;,
				&quot;large&quot;
			],
			&quot;default&quot;: &quot;medium&quot;
		},
		&quot;radius&quot;: {
			&quot;aliases&quot;: [
				&quot;radius_m&quot;,
				&quot;radius_km&quot;,
				&quot;radius_mi&quot;,
				&quot;radius_ft&quot;
			],
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;edges&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;32&quot;
		},
		&quot;switch&quot;: {
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		},
		&quot;type2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges2&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges3&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges4&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges5&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges6&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges7&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges8&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges9&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		},
		&quot;type10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;type&quot;
		},
		&quot;id10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;id&quot;
		},
		&quot;title10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;title&quot;
		},
		&quot;description10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;description&quot;
		},
		&quot;stroke-color10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-color&quot;
		},
		&quot;stroke-width10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-width&quot;
		},
		&quot;stroke-opacity10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;stroke-opacity&quot;
		},
		&quot;fill10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill&quot;
		},
		&quot;fill-opacity10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;fill-opacity&quot;
		},
		&quot;coord10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;coord&quot;
		},
		&quot;marker10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker&quot;
		},
		&quot;marker-color10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-color&quot;
		},
		&quot;marker-size10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;marker-size&quot;
		},
		&quot;radius10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;radius&quot;
		},
		&quot;edges10&quot;: {
			&quot;inherits&quot;: &quot;edges&quot;
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;{{_\n| ______________ = _\n}}&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;
&lt;includeonly&gt;

[[Categorie:Wikipedia:Sjablonen coördinaten]]
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>9zzi9wc7ehhtf8992y4ruddqmzkrwzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Wikidata-zandbak</title>
    <ns>4</ns>
    <id>46144</id>
    <revision>
      <id>431988</id>
      <parentid>417948</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T23:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>lf</comment>
      <origin>431988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="o32uf96fswe777kk0rbtiy8cyai5onc" xml:space="preserve">{{Navigatie zandbakken}}
----
&lt;pre&gt;{{#Invoke:Wikidata|&lt;/pre&gt;
::pageId -           {{#Invoke:Wikidata|pageId}}
::labelOf -          {{#Invoke:Wikidata|labelOf}}
::labelIn -          {{#Invoke:Wikidata|labelIn}}
::labelIn|en -       {{#Invoke:Wikidata|labelIn|en}}
::descriptionIn -    {{#Invoke:Wikidata|descriptionIn}}
::descriptionIn|nl - {{#Invoke:Wikidata|descriptionIn|nl}}
::descriptionIn|en - {{#Invoke:Wikidata|descriptionIn|en}}
&lt;pre&gt;}}&lt;/pre&gt;

----
:1: labelOf|Q5598 - {{#Invoke:Wikidata|labelOf|Q5598}}
:2: descriptionIn|en|Q5598 - {{#Invoke:Wikidata|descriptionIn|en|Q5598}}
:3: {{#Invoke:Wikidata|claim|P898|qualifier=P407|id=Q727}} ??
:4: {{#statements:hoofdonderwerp|from=Q46189942}}
:5: {{#Invoke:Wikidata|claim|hoofdonderwerp|id=Q46189942}}
:6: {{#Invoke:Wikidata|claim|hoofdonderwerp|parameter=link|list=+|id=Q46189942}}
:7: {{#Invoke:Wikidata|claim|P569|parameter=link|id=Q786521}}
:8: {{#Invoke:Wikidata|claim|P898|id=Q727}} ??

*Link naar een property van een item op wikidata: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[d:Q5598#P106]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; &amp;rarr; [[d:Q5598#P106]] (lees: Rembrandt, beroep)</text>
      <sha1>o32uf96fswe777kk0rbtiy8cyai5onc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/WSBNlijst</title>
    <ns>5</ns>
    <id>46394</id>
    <revision>
      <id>431967</id>
      <parentid>421455</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T18:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf</comment>
      <origin>431967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="943" sha1="c73mho75r0lwu1pjwap66sg5dnepcyk" xml:space="preserve">==Voortgang==
* redirects (na bv. titelwijziging) gefixt
* verwijderde boeken doorgestreept
* voormalige boeken die nu een hoofdstuk in een boek zijn, doorgestreept
* ontbrekende infoboxen gemarkeerd met een rood kruis
* sectie &quot;Wachtruimte&quot; gemarkeerd

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|-
!
!3 apr. '26 {{Statisch}}
!actueel {{Dynamisch}}
|-
|[[:Categorie:Boek]]
|'''412'''
|{{PAGESINCAT:Boek|pages|R}}

|-
|[[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/WSBNlijst|WSBNlijst]]*
|255
|

|-
| [[:Categorie:Wikibooks:Boek met infobox]]
|360
|{{PAGESINCAT:Wikibooks:Boek met infobox|pages|R}}

|-
|[[:Categorie:Wikibooks:Boek met WSBN]]
|197
|{{PAGESINCAT:Wikibooks:Boek met WSBN|pages|R}}
|}

:&amp;#42;: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;WSBNlijst: 255 boeken (4 in de wachtruimte, 7 verwijderd, netto dus '''244''' boeken; waarvan 183 met WSBN)&lt;/span&gt;

- [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 apr 2026</text>
      <sha1>c73mho75r0lwu1pjwap66sg5dnepcyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel 3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46779</id>
    <revision>
      <id>431975</id>
      <parentid>431912</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* Derde eeuw (299-200) */</comment>
      <origin>431975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99652" sha1="ieqq2t6vyfioz1re6sg0etyczrckj23" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK III. KLASSIEKE OUDHEID&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1.200 VC - 476 NA'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb|300px|Oswald Spengler (1880-1936) was een Duits geschiedfilosoof en cultuurhistoricus. Hij schreef tussen 1918 en 1922 zijn tweedelige ''De ondergang van het Avondland'' vol pessimisme over de westerse geschiedenis. Het maakte hem tot een grondlegger van het {{Wp|cultuurpessimisme}}. Spengler zag af van elk {{Wp|Vooruitgangsgeloof|vooruitgangsidee}}, wat de nationaalsocialisten hem kwalijk namen.]]

[[Bestand:Traijan's_Column_2013-2.jpg|thumb|300px|De bas-reliëfs van de {{Wp|zuil van Trajanus}} zijn erg gedetailleerd met hun vijf centimeter diepte. Er zijn 2500 mensen afgebeeld die geen 'realistische' oorlog maar een episch spel tonen. De keizer is zestig keer te zien, echter nooit tijdens een gevecht. De zuil is een topbron voor de Romeinse legerkennis. ♠ Luister hier naar Geschiedenis voor herbeginners: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/6xCiAHRIn8zwZB05IeV87Y De Romeinen I: Wie legde de eerste stenen van de Eeuwige Stad?] ]]

.

{{Citaat|'''Bestaat er een logica in de geschiedenis? Bestaat er naast al het toevallige en onberekenbare van de afzonderlijke gebeurtenissen een metafysische structuur van de historische mensheid, die in essentie onafhankelijk is van de alom zichtbare, populaire, geestelijk-politieke oppervlaktestructuren?'''|Oswald Spengler}}

.

{{Citaat|'''De geschiedenis herhaalt zichzelf, maar nooit op dezelfde manier. Er zit een bepaalde regelmaat in, een zeker cyclisch patroon, maar elke golfslag is net anders, elke ronde heeft toch telkens zijn eigen karakteristieken. Zoals een voetbalwedstrijd steeds dezelfde regels volgt (hoewel de regels af en toe veranderen) maar geen enkele wedstrijd exact hetzelfde verloop kent, laat staan dat hij voorspelbaar zou zijn.'''|Luc Goeteyn &amp; Chris Jacobson}}

.

{{Citaat|'''De Romeinen, die vanaf het begin hun invloed over heel Italië uitbreidden, konden zich nooit beroepen op de waanbeelden van raszuiverheid die later de wijze gingen besmetten waarop de Germanen over zichzelf dachten.'''|Robert Hughes, in: ''Rome: A culural, visual, and personal history'' (2011).}}

.

{{Citaat|'''Het is vrij gemakkelijk het verleden in een vorm te gieten die ons goed uitkomt en dat verleden dan toegankelijk maakt. Maar de oude wereld zat veel ingewikkelder in elkaar en kende veel meer dwarsverbindingen dan we soms geneigd zijn te denken. Als men Rome beschouwt als de progenitor of 'stamvader' van West-Europa, dan vergeet men dat de stad verbonden was met het oosten en in veel opzichten was gevormd door oosterse invloeden. De wereld van de oudheid heeft in sterke mate de wereld bepaald zoals we die tegenwoordig kennen - dynamisch, strijdvaardig, efficiënt en energiek.'''|Peter Frankopan}}


= Cultuurpessimist Oswald Spengler =

.
== De pessimist ==
.

De prehistorie eindigt met de komst van een nieuw Grieks alfabet omstreeks 800 voor Christus. De klassieke oudheid laat zich opsplitsen in de '''archaïsche periode''' (van 800 tot 500), '''de klassieke periode''' (als Athene een democratische staat wordt met een grondwet, van 500 tot 350), de '''Hellenistische periode''' (350-280) en de '''Romeinse periode''' (280-476). Wat gebeurt er in de rest van de wereld?

* China: bouw van de muur;
* India: ontstaan van het kastenstelsel;
* Meso-Amerika: Maya's bouwen steden;
* Afrika: koninkrijken met piramides;
* Egypte: blijft een invloedrijk religieus centrum;
* Perzië: ontwikkelt zich tot een wereldrijk tot de komst van Alexander;
* West-Europa: de Kelten, later door de Romeinen Galliërs genoemd;
* Noord-Europa: de Germanen.

{{Wp|Oswald Spengler}} vergelijkt culturen met individuen: ze groeien op, bereiken de volwassenheid en sterven af. Aan de hand van de evolutie van beschavingen zoals de Egyptische, de Chinese, de Indiaans-Mexicaanse en de klassieke of Grieks-Romeinse illustreert hij die theorie. Zijn theorie is een reactie tegen de traditionele 'maakbare' Europese cultuur- en geschiedsopvattingen van de Verlichting, de Renaissance en het Christendom. De rationele samenleving zal stuk lopen, voorspelt Spengler. Spengler leefde de laatste jaren van zijn leven vereenzaamd in Hitlers favoriete stad München. Kort voor zijn dood in 1936 schreef hij dat het Duitse rijk binnen het decennium zou verdwijnen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;OSWALD SPENGLER, vertaald door Mark Wildschut. ''De ondergang van het avondland. Schets van een morfologie van de wereldgeschiedenis'', Boom, Amsterdam, 2017.&lt;/ref&gt;

.

.

== Beschavingen komen en gaan ==
Nederzettingen groeien uit tot dorpen of ze verdwijnen. Dorpen groeien uit tot steden of ze verdwijnen. Steden groeien uit tot stadstaten of ze verdwijnen. Stadstaten groeien uit tot rijken. Of ze verdwijnen.

.

&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;'''(Niet compleet overzicht.)'''&lt;/span&gt;

.

* Mesopotamië

.

* Zuidwest-Azië:
** Israëlieten|Hebreeën
** Hettieten
** Meden
** Perzen
** Feniciërs

.

* Afrika:
** Oude Egypte
** Carthago

.

* Oost-Azië:
** Chinese oudheid
** Jomonperiode (Japan) 

.

* Noord-Amerika
** Mississippicultuur

.

* Meso-Amerika:
** Teotihuacán (historische stad)
** Azteken
** Maya's

.

* Zuid-Amerika:
** Inca's

.

* Europa:
** Griekenland
** Etrusken
** Oude Rome

.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=YTsYe_pb2e4 '''BEELDFRAGMENT HET OUDE EGYPTE''']

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=yEfRadZ1CXs '''BEELDFRAGMENT HET OUDE GRIEKENLAND''']

.

♦ [https://radio1.be/coronalessen-uit-de-oudheid '''GELUIDSFRAGMENT PANDEMIEËN IN HET OUDE ROME''']

.

= Fernand Braudel over het ontstaan van een beschaving =

[[Bestand:Plaque Fernand Braudel, 59 rue Brillat-Savarin, Paris 13.jpg|thumb|right|300px|Gedenkplaat in Parijs, Rue Brillat-Savarin 59.]]

[[Bestand:Mediterranean_Relief.jpg|thumb|300px|Het relief van de Middelandse zee vraagt toch enige studie...]]

[[Bestand:Treaty_of_Kadesh.jpg|thumb|300px|Het verdrag van Kadesh in 1258 is mogelijks de oudste grensbepaling die we kennen.]]

== De Middellandse zee ==
De historicus {{Wp|Fernand Braudel}} was zijn leven lang begaan met de geschiedenis van de Middellandse zee. Die leverde hem zijn '''drietrapsmodel''' op, bestaande uit structuur, conjunctuur en evenement. Met andere woorden: de geografie bepaalt de economie en de economie bepaalt het sociale, zo klinkt zijn redenering. De theorie is in tijden van klimaatsverandering misschien beter van onder het stof te halen. In de opening van zijn bekende trilogie uit 1949 benadrukt Braudel dat de Middellandse Zee - daar waar 'onze' Oudheid ontstaat - een door hoge, brede en lange bergen omsloten zee is, op een paar open plekken en de Saharawoestijn na, een relatief voorspelbare binnenzee overigens, met weinig getij die haar bevaarbaar maakt. Historici merken dit feit nauwelijks op.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In de {{Wp|Straat van Gibraltar}}, de verhoging van Naurouze, het Rhônedal en de zeestraten die de Zwarte Zee met de Egeïsche Zeeregio verbinden, zijn er open plekken en tussen Syrië en Zuid-Tunesië zijn er geen bergen, daar grenst de Saharawoestijn over duizenden kilometers aan de zee.&lt;/ref&gt; Het gaat om de Spaanse Cordillera, de bergen van Libanon, de Anatolische bergen, de Kaukasus, de Atlas, het Dinarische gebergte, de Apennijnen, de Pyreneeën en de Alpen. Hij schrijft het zo: 'Het landschap van de Middellandse Zee bestaat dus niet alleen uit wijngaarden, olijfgaarden en tot steden uitgegroeide dorpen - dit is louter franje. Dichtbij, als het ware tegen de zee aangeplakt, liggen de hoge, opeengepakte bergen, een wereld met weinig huizen of gehuchten, maar met talloze hoge moeren en steile noordwanden waar niets meer doet denken aan dat deel van de Middellandse Zee waar de sinaasappelbomen groeien. De winters zijn er streng. Sneeuw valt er in overvloed, ook toen {{Wp|Leo Africanus}} in de winter door het Marokaanse Atlasgebergte trok en ongelukkigerwijze van al zijn bagage en kleren werd beroofd.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 36.&lt;/ref&gt;

== Sneeuwwater ==
Het sneeuwwater en het ijs, zo ontdekte Braudel liet men niet onbenut. 'In het zestiende-eeuwse Turkije was sneeuwwater niet louter aan de rijken voorbehouden. In Konstantinopel, maar ook elders zoals in het Syrische Tripoli, schreven reizigers over kooplieden die voor weinig geld sneeuwwater, stukken ijs en waterijs verkochten. (...) In het hart van het warme Midde'llandse-Zeegebied vormen deze besneeuwde gebieden een uniek fenomeen.' Een tegenstelling die met een wantrouwen gepaard gaat, ontstaat tussen de mensen in de laagvlakte en die in de hoger gelegen gebieden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FERNAND BRAUDEL, vertaald door Eef Gratama. ''De Middelandse zee. Het landschap en de mens'', Contact, Antwerpen, 1992, p. 38.&lt;/ref&gt; Lichtvoetig als berggeiten zakken ze de heuvels af om te stelen, schrijft een reiziger in de twaalfde eeuw. Het bergleven bleef achter op dat in de vlakte, de beschaving drong er niet door. Als bewijs haalt Braudel het gemak aan waarmee de nieuwe religies terrein winnen en hoe de bergen een paradijs blijven voor het boerenbijgeloof. De bergen zijn een geliefd oord voor een afwijkende cultuur uit een ver verleden. Die cultuur in de laagvlakte plukte de vruchten van haar centrale ligging tussen Europa, Azië en Afrika en hield stand tot na de renaissance en de reformatie. Toen verschoof het machtscentrum (daar waar beslissingen worden genomen en waar de rijkdom zich verzamelt) van de wereld aan de noordelijke Atlantische oceaan komt te liggen: Brugge, Antwerpen, Amsterdam met de  gouden eeuw van de Hollanders, de Fransen onder Lodewijk XIV, het Engelse imperium in de negentiende eeuw. De twintigste eeuw hoorde Duits te worden, maar het liep anders en de Verenigde Staten domineerden de twintigste eeuw. 

.

.

= Griekenland en Rome; de archaïsche periode =

[[Bestand:0_Lupa_Capitolina_(2).JPG|thumb|300px|Rome is volgens de legende gesticht door de tweeling Romulus en Remus in 753 v.Chr. De legende komt van {{Wp|Marcus Terentius Varro}} (116-27 v.Chr.). De werkelijke geschiedenis over {{Wp|Ontstaan van Rome|het ontstaan van Rome}} is complexer.]] 

[[Bestand:The_Intervention_of_the_Sabine_Women.jpg|thumb|300px|{{Wp|Jacques Louis David}} schildert in 1799 de {{Wp|Sabijnse maagdenroof}}. Deze mythe van net na de stichting van de stad Rome stelt dat de stad een toevluchtsoord was voor wie een nieuw leven wilde opbouwen. Bannelingen, vreemden, moordenaars, criminelen en gevluchte slaven deden Rome zo groeien dat de stad zich over vijf van de zeven heuvels uitbreidde. Romulus zag dat onder hen weinig vrouwen waren en organiseerde daarom de consualia ter ere van consul. Hij nodigde het naburige Sabijnse volk uit. Die kwamen massaal, met hun dochters. Romulus' plan om de vrouwen mee te nemen naar Rome lukte. De Sabijnse mannen ontsnapten en bereiden zich voor op een oorlog. Bij hun terugkeer waren Sabijnse vrouwen niet langer maagden. Ze leefden in harmonie met hun nieuwe echtgenoot en hun kroost. Romeinen en Sabijnen legden hun geschil bij en Rome bleef groeien.

.

♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel V: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/14WvdVs9OQNan3lanN874j Waren dat echt rare jongens, die Romeinen?] ]]

[[Bestand:Hannibal_in_Italy_by_Jacopo_Ripanda_-_Sala_di_Annibale_-_Palazzo_dei_Conservatori_-_Musei_Capitolini_-_Rome_2016_(2).jpg|thumb|300px|Hannibal, een briljant succesvol tegenstander van de Romeinen in de {{Wp|Tweede Punische Oorlog}} trok met zijn olifantenleger uit Iberisch Schiereiland naar Italië over de Pyreneeën, de Rhône en de Alpen en behaalde er veel overwinningen. Uiteindelijk maakte Hannibal een eind aan zijn leven om niet aan Rome te worden uitgeleverd. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: Rome deel II: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/5PwpMhXdmvozEWC9GdColE Hoe lanceerde Hannibal Rome als supermacht?] ]]

[[Bestand:Corvus.svg|thumb|300px|Corvus]]

.

== Tiende eeuw ==
'''Omstreeks 1.000 V.C. zijn er in de mediterrane wereld een duizendtal gemeenschappen met een eigen politiek en cultuur. Duizend jaar later zal deze regio onder het militaire, culturele en politieke gezag staan van één volk: de Romeinen. De Romeinen plukken hun geschiedenis en hun tradities in de Helleense wereld, passen ze aan en verspreiden het Griekse erfgoed verder.'''
.

* 999
** Eerste nederzettingen in Rome.

.

* 900
** Griekenlang heeft het over de {{Wp|Geometrische periode}}. De Dorische steden Argos en Sparta ontstaan. 

.

== Negende eeuw (899-800) ==
.

* 899
** Een uitzonderlijk natte periode zorgt ervoor dat de Assyriërs voor de komende twee eeuwen gronden bewerken in een voordien onvruchtbaar gebied en tot een bloeiende landbouweconomie en een compleet rijk komen.
 
.

* 880
** Fenicische kolonisten vertrekken uit Syrië en Libanon naar Noord-Afrika en stichten er {{Wp|Cartago (stad)|Cartago}} en monopoliseren de zeehandel in de Middellandse zee. 
** Europese domesticatie van de kip.

.

* 800
** Vermelding van kaneel in het kruidboek van de Chinese Keizer Shennung en in het oude Egypte als ingrediënt van parfum.
** De Grieken ontwikkelen een nieuw alfabet. De letter a symboliseert een rund, de letter b een huis. Het {{Wp|alfabet}} is gebaseerd op het Fenicisch.
** Homerus en het orakel van Delphi zijn populair.

.

== Achtste eeuw (799-700) ==
.

;776

.

* Eerste {{Wp|Olympische Spelen in de Klassieke Oudheid|olympische spelen}} in de Griekse stad Olympia. Meer dan een millennium brengen ze mensen sportief samen.

.

;770

.

* China kent het muntgeld.

.

;753

.

* Mythologische stichtingsdatum van Rome door {{Wp|Romulus en Remus}}. De Romeinse schrijver {{Wp|Marcus Terentius Varro}} legt deze datum in de eerste eeuw V.C. vast. Eveneens in de achtste eeuw: de Sabijnse maagdenroof. Het vrouwentekort bij de volgelingen van koning [Romulus leidt tot de uitnodiging van de [[Sabijnen]] naar het {{Wp|Circus Maximus (Rome)|Circus Maximus}} en de roof van hun dochters.

.

;750 jaar

.

* {{Wp|Kelten}} trekken het huidige Frankrijk binnen en vestigen zich. De {{Wp|ijzertijd}} start er met wapens en voorwerpen, een stijgende aanwezigheid van ruiters en vorsten. Dit is de {{Wp|Hallstattcultuur|Hallstatt-periode}}.

.

;745

.

* De beroemde veldheer {{Wp|Tiglat-Pileser III}} creëert een professionele (betaalde en permanente) oorlogsmachine. Deze Assyrische koning is organiseert de samenwerking tussen de ruiterij en het voetvolk. Hij is berucht om zijn martelwerk en zijn executies, de verwoesting van stedelijke centra van opstandige vorstendommen en deportaties. Hij liet die steden in Assyrische stijl herbouwen met forten en een uniform belastingstelsel en dito dienstplicht, maten, gewichten en een religieuze cultus en het Aramees als taal. Zo verliezen de voormalige vorstendommen hun eigenheid.

.

;743-732

.

* Tiglat-Pileser III onderneemt drie veldtochten in Syrië en Palestina. Hij verovert Arvad en Damascus en schenkt zo de stad Assur een wereldrijk.

.


;733-690

* {{Wp|Magna Graecia}}

.

;727

*

&lt;gallery&gt;
Bestand:Tiglath-Pileser_III_Nimrud_Louvre_AO19853.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

;700

* {{Wp|Menapiërs}} vestigen zich in de regio Kortrijk. De {{Wp|Nerviërs}} vestigen zich ten Oosten van de Schelde. Beiden zijn Keltische stammen.

.

== Zevende eeuw (699-600) ==
.

* Griekse steden gebruiken munten om te kopen en te verkopen.

.

* 681
** Aan de heerschappij van koning Sennacherib die sinds ca. 704 over het Assyrische rijk heerst, komt een einde. Hij leidde het rijk vanuit de stad {{Wp|Nineveh}} met een bevolking die meer dan 100.000 mensen telt - een van de grootste steden ter wereld. Hier liet hij ondergrondse aquaducten aanleggen om akkers, tuinen en parken te besproeien. Sommige assyriologen beweren dat het wereldwonder van de hangende tuinen van Babylon in Nineveh lagen. Het irrigatiesysteem is noodzakelijk, want de natte periode die omstreeks 900 aanbrak, loopt in deze jaren ten einde. 

.

* 668
** Grieken stichten Byzantium en vestigen zich rond de Zwarte Zee.

.

* 650
** Het Assyrische rijk kent topdagen. Het heerst over Egypte, de Levant en Mesopotamië. Al driehonderd jaar lang leiden militaire overwinningen vanuit Noord-Irak tot de gebiedsuitbreiding. Vanaf nu gaat het bergaf: de opwarming van de streek leidt tot vee-sterfte en mislukte oogsten. De Assyrische vazallen, de Meden en de Babyloniërs, zetten druk. De megadroogte zorgt uiteindelijk voor de ondergang van het Assyrische rijk.

.

*621
** Eerste geschreven wetgeving door {{Wp|Draco (wetgever)|Draco}}

.

* 616
** De {{Wp|Etrusken|Etruskische}} koning van Rome {{Wp|Lucius Tarquinius Priscus|Tarquinius Priscus}} legt de {{Wp|Cloaca Maxima}} aan om vuil water af te voeren naar Tiber. De stadsuitbreiding maakt dat de natuurlijke afvoer niet volstaat. In de eerste eeuw zal de Cloaca Maxima overdekt worden als riool van Rome.

.

* 612
** Vijandelijke legers nemen de hoofdstad van het Assyrische rijk, {{Wp|Assoer}}, in. Het rijk verdwijnt.

.

* Omstreeks 600
** Domesticatie van de kip in het stroomgebied van de Rijn.

.

== Zesde eeuw (599-500) ==
;571

* Geboorte van {{Wp|Pythagoras}} op het eiland {{Wp|Samos (eiland)|Samos}}.

.

;525

* De Perzen zijn wereldheersers van de Middellandse zee tot in het centrum van Azië. In hun land van overvloed beschikken ze over een wegennetwerk dat de kust van Klein-Azië verbindt met {{Wp|Babylon (stad)|Babylon}} en {{Wp|Persepolis}}. In één week tijd overbrugt een bericht 2.500 kilometer. {{Wp|Herodotus}} is er niet goed van, een ongeziene prestatie: hitte, sneeuw, regen of duisternis zijn geen hindernis voor de couriers. De religieuze verdraagzaamheid van de nieuwe leiders, de handelsakkoorden en het overnemen van gebruiken en gewoontes van lokale bevolkingen spelen een rol in de uitbreiding van het rijk.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PETER FRANKOPAN, vertaald door George Pape. ''De zijderoutes. Een nieuwe wereldgeschiedenis,'' Het Spectrum, Antwerpen, 2016, p. 20-21.&lt;/ref&gt;

.

* Perzië kampt met zijn nomadische Noorden en zijn wrede rituelen. Ze drinken vijandig bloed en kleden zich met hun scalpen. Als handelspartner zijn ze chaotisch en onvoorspelbaar. Ze leveren goede paarden. 

.

;510-509

.

* De laatste koning van Rome wordt verbannen. {{Wp|Lucius Tarquinius Superbus|Tarquinius Superbus}} is niet meer.
Stichting {{Wp|Romeinse republiek}} door {{Wp|Marcus Junius Brutus}} die de laatste Etruskische koning Tarquinius Superbus verdrijft. Tot dusver regeerden zeven koningen over Rome: {{Wp|Romulus}}, {{Wp|Numa Pompilius}} (recht en religie), {{Wp|Tullus Hostilius}}, {{Wp|Ancus Marcius}}, {{Wp|Tarquinius Priscus}}, {{Wp|Servius Tullius}} en {{Wp|Tarquinius Superbus}}. Twee consuls besturen één jaar lang de republiek. Er is een senaat, stemrecht en de militarisering van de politiek. Het systeem blijft tot het Keizerrijk, na de moord op Caesar in 44 voor Christus. 

.

== Vijfde eeuw (499-400) ==
[[Bestand:Herodotos_Met_91.8.jpg|thumb|300px|Herodotos, de vader van de geschiedschrijving.]]

[[Bestand:Confucius_Tang_Dynasty.jpg|thumb|300px|Conficius: 'Het is beter een mijl te reizen dan duizend boeken te lezen.']]

* Ca. 499-450
** In Vlaanderen komen minstens vier hoogteversterkingen of La Tène-forten. In Kessel-Lo bij Leuven, in Kester bij Brussel, in Kooigem bij Kortrijk en aan de Kemmelberg bij Ieper. De laatste nederzetting met een plateau van zes hectare domineert de omgeving en de IJzermonding en controleert de handel tussen kust en binnenland. De streek is rijk, geschikt voor landbouw, er is wijn, ijzererts- en zoutwinning. Ze blijft bewoond tot omstreeks 350. Op de Kemmelberg ligt een heuvelfort met grachten, wallen en houten omheiningen. Er is een grafheuvel, een ambachtszone voor pottenbakkers, het zogenaamde Kemmelaardewerk. De spectaculairste hoogteversterkingen zijn in Wallonië te vinden. In eentje ervan, in Buzenol (Montauban) is een grafmonument gevonden met op de achterkant een Gallo-Romeinse maaimachine, die door Plinius de Oudere beschrijft en gebruikt is bij de Trevieren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''De Kelten en de lage landen.'' Davidsfonds, Leuven, 2005, p. 159.&lt;/ref&gt;

* Ca. 480
** Geboorte van {{Wp|Herodotos}} (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;420), 'de vader van de geschiedschrijving'. Waarom is Herodotos de vader van de geschiedschrijving?  1. Hij schrijft als eerste een geschiedenis van de toenmalige wereld. Zijn Historiën of het 'Verslag van mijn onderzoek' gaat over zijn reizen door Griekenland, Anatolië, Opper-Egypte, Noord-Afrika, het Midden-Oosten, de Oekraïne en de Krim en West-Europa, Sicilië en Italië. 2. Herodotus doet beroep op en breekt met zijn voorgangers: hij onderscheidt de mythe van het 'menselijke' om tot een correcte geschiedschrijving te komen. Deze kritische analyse baseert hij op relevante mondelinge overleveringen én de toenmalige literatuur van de {{Wp|logografen}} zoals {{Wp|Hekataios van Milete}} die aardrijkskundige en antropologische invalshoeken hebben. 3. Herodotos wil oorzaken vinden en feiten verklaren. 4. Zijn werk houdt het midden tussen een reisverhaal met anekdoten en novellen en een objectievere geschiedschrijving waarbij 5. hij de Grieken en niet-Grieken vergelijkt als een etnoloog (comparatieve methode). 6. Dat alles verpakt hij in een verhaal, Herodotus is een begaafd verteller. In de Hellenistische periode structureren grammatici de Historiën in negen boeken, genoemd naar de negen Muzen. 

.

* 479
** De Chinese filosoof {{Wp|Confucius}} (°551 VC) overlijdt.

.

* Ca. 460
** Staatsman {{Wp|Pericles}}, een leider van de stad Athene hervormt de stad tot een democratie.
** Geboorte van {{Wp|Thucydides (historicus)|Thucydides}} (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;395), een historiograaf die de feiten aanschouwt als een gevolg van iets. De wil tot verklaren en begrijpen doet zijn intrede in de geschiedenis. Voor hem en voor Herodotos blijft de geschiedschrijving beperkt tot het pure beschrijven. 


* 450
** ♣ {{Wp|La Tène-periode}}. Kelten verspreiden zich over Europa. Ambachtelijke bloei, introductie van de pottenbakkersschijf en munten en steden in Europa ten Noorden van de Alpen. De {{Wp|Ketel van Gundestrup}} is misschien het bekendste gedecoreerd vat uit deze periode (2de of 1e eeuw v.Chr.). De vondst (1891) in een veen nabij Gundestrup in het Deense Himmerland is te zien in Kopenhagen en toont volgens sommigen het hallucinerende [[Bilzekruid]]. Brouwers mengen het in hun bier omwille van het effect. Het keteltafereel toont de zaaddoosjes tussen een ruiter en een soldaat en naast muzikanten. Diende het als basis voor een toverdrank die krijgers moed geeft, de angst onderdrukt en ongevoelig maakt voor hun verwondingen?

.

* Ca. 445
** Herodotos vestigt zich in Athene waar hij lezingen houdt over zijn reizen en opgenomen wordt in de kring van intellectuelen rond de kring van Perikles en zijn vriend, de tragedieschrijver Sofocles. Geschiedenis en fictie, het blijft een eigenaardig duo, tot op heden.

.

* 427
** Geboorte {{Wp|Plato}} (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;347)

.

* 400
** Uitvinding van de {{Wp|katapult}}.

.

== Vierde eeuw (399-300) ==
* 399
** {{Wp|Socrates (filosoof)|Socrates}} drinkt de gifbeker in aanwezigheid van zijn vrienden. Hij is ter dood veroordeeld. Verbanning is de enige optie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fLJBzhcSWTk FILM]'''

.

* Ca. 396
** Rome verwoest de Etruskische stad {{Wp|Veji}}.

.

* 390
** {{Wp|Kelten|Keltische Galliërs}} plunderen Rome.

.

* 384
** Geboorte van {{Wp|Aristoteles}} (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;322)

.

* [https://www.youtube.com/watch?time_continue=11&amp;v=id5WJmCaTG4 356]
** {{Wp|Alexander de Grote}} is koning van {{Wp|Macedonië (oudheid)|Macedonië}} en regeert over een van de grootste rijken.

.

* 347
** {{Wp|Plato}} sterft. '''[https://www.youtube.com/watch?v=VDiyQub6vpw FILM]'''

.

* 323
** Alexander de Grote sterft op 11 juli in Babylon aan plotse koorts. Geen enkele bron bleef over. Als de jonge dertiger sterft, ontstaat een mythevorming. Zijn regionale gouverneurs krijgen zijn rijk in handen.

.

* 322
** Aristoteles, een van de invloedrijkste klassieke filosofen sterft op 62 jarige leeftijd. Hij was leraar van Alexander de Grote van 342 tot 340. '''[https://www.youtube.com/watch?v=csIW4W_DYX4 FILM]'''

.

* 312
** Opening van de {{Wp|Via Appia}} tussen {{Wp|Capua}} en Rome.
** Het Romeinse {{Wp|Aquaduct (watergang)|aquaduct}} voorziet Rome van water. Dit is het eerste aquaduct van Rome, er zullen er nog tien volgen. Het woord is een samentrekking tussen het Latijnse 'aqua' (water) en 'ducere' (leiden). De Griekse historicus en geograaf {{Wp|Strabo (historicus)|Strabo}} vermeldt de verwaarloosde Griekse infrastructuur die de Romeinen innemen. De aanvoer van helder, stromend water voorziet Rome van een hygiënische infrastructuur, geavanceerde toiletten en hydraulica. Alhoewel daar niet altijd euforisch over te doen is. Keizer [[Marcus Aurelius]] (121-180) woorden liegen er niet om: 'Zoals jij het baden ervaart - olie, zweet, viezigheid, troebel water, alles walgelijk - zo is ieder stuk leven.' Op het hoogtepunt van het rijk kunnen 60.000 inwoners van Rome die inmiddels een miljoenenstad is - op het zelfde moment baden. Water maakte mensen in die context niet altijd schoon. De duizenden badgasten per dag wentelden zich in een bacteriebrij vol eitjes van parasieten en ziektekiemen. Archeologische vondsten laten zien dat Romeinen evenveel last hebben van luizen, vlooien en darmparasieten als de niet-bad culturen. De loodvergiftiging (veroorzaakt door het waterdicht maken van de aquaducten) ondermijnt het Romeinse immuunsysteem, dysenterie is nooit veraf en het warme water tast mogelijks de spermakwaliteit aan. Op een Romeins grafschrift staat te lezen 'baden, drank en venus, zij slopen onze lichamen, maar ze vormen de essentie van het leven.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens.'' Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 139-145.&lt;/ref&gt; Behalve de aanvoer van vers water heeft een stad uiteraard behoefte aan de afvoer van vuil water. De Cloaca Maxima of de Grootste Riool biedt het water uit Rome een uitweg naar de Tiber. Die is in de 7e eeuw v.Chr. aangelegd als open riool en in de 1e eeuw v.Chr. overdekt om het terrein rond het Circus Maximus toegankelijk te houden. Sommige delen van Cloaca Maxima zijn nog in gebruik en de monding in de Tiber is nog te zien. 

.

;Kijken

.

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Pont du gard.jpg|[[Pont du Gard]] in [[Frankrijk]] bouw tussen [[38]] en [[52]] n.Chr.
Bestand:Segovia Aqueduct.JPG|[[Aquaduct van Segovia]].
Bestand:Acueducto de Segovia 01.jpg|Aquaduct van Segovia.
Bestand:Rome.Aqueduct.Tunnel.png|Doorsnede Romeins aquaduct met controlepunten.
Bestand:Roemerkanal buschhoven.jpg|[[Eifelaquaduct]]
Bestand:RomaAcquedottoTraCelioePalatino.JPG|De [[Aqua Claudia]], gebouwd tussen [[38]] en [[52]]. Het rechterdeel is gerestaureerd.
Bestand:Roman aqueduct Tarragona.jpg|Romeins aquaduct in [[Tarragona (stad)|Tarragona]] ([[Spanje]])
Bestand:Caesarea Maritima aqueduct.jpg|Aquaduct van [[Caesarea (Maritima)|Caesarea]] in [[Israël]].
Bestand:63 Oued ELLIL 08.JPG|[[Zaghouan Aquaduct]] bij Tunis.
Bestand:View_of_the_Cloaca_Maxima_Rome_1814.jpg|Een zicht op de Cloaca Maxima uit 1814.
Bestand:040227_tevere16CloacaMaxima.jpg|De Cloaca mondt uit in de Tiber. 
&lt;/gallery&gt;

.

== Derde eeuw (299-200) ==
* 264-241
** {{Wp|Eerste Punische oorlog}} in een reeks van drie tegen {{Wp|Carthago}}. Inzet is de hegemonie over de Middelandse zee. Tot nu toe vermijden de Romeinen de zeevaart. Het is de uitvinding en de ontwikkeling van de {{Wp|Corvus (krijgskunde)|corvus}} die de Romeinen succesrijk ten strijde doet trekken tegen Carthago.

.

* 250
** De Romeinen zorgen voor luchtvervuiling met lood en antimoon. De vervuiling piekt tot 120 na Christus. Met de langzame val van het Romeinse Rijk, verdwijnen de loodtoepassingen en de kennis over lood (het wordt gebruikt om vers water aan te voeren, in rioleringen, bij het maken van drinkbekers, kannen, borden, cosmetica, potloden en email op aardewerk).

.

* 230
** De eerste (zelfbenoemde) Chinese keizer, {{Wp|Shi Huangdi}} introduceert in zijn veroverde gebieden een standaard inzake het schrift, de maten en de gewichten.

.

* 218-201
** Hannibal Barkas (247-183), de Carthaagse generaal valt Italië binnen en begint de {{Wp|tweede Punische oorlog}}. Rome kent nederlagen.

.

== Tweede eeuw (199-100) ==
;Ca.160
* ♣ De Romeinse consul en grootgrondbezitter Cato de Oude (234-149) publiceert De Agri Cultura een werkje ‘Over de landbouw’. 

.

;Ca.140
* De Griekse dichter [[Antipater van Sidon]] maakt een lijst zeven wereldwonderen. Deze lijst is later overgenomen door schrijvers en historici. De keuze voor zeven wonderen is symbolisch als een getal van perfectie en volledigheid. Het gaat om 1. [[Piramide van Cheops|de piramide van Cheops]] (in Gizeh, Egypte, gebouwd ca. 2580-2560 V.C.) dat het enige wereldwonder is dat nog bestaat; 2. [[hangende tuinen van Babylon|de hangende tuinen van Babylon]] (in Irak, mogelijk rond 600 V.C. mogelijk legendarisch, gebouwd door Nebukadnezar II; 3. de [[Tempel van Artemis in Efeze|tempel van Artemis]] ([[Efeze]], Turkije 550 V.C.); 4. het [[Beeld van Zeus te Olympia|beeld van Zeus]] (Olympia, Griekenland, ca. 435 V.C.); 5. het [[mausoleum van Halicarnassus]] (Bodrum, Turkije, ca. 350 V.C.); 5. de [[Kolossus van Rodos|kolossus van Rhodos]] (Griekenland, ca. 292-280 V.C.) en de [[Pharos van Alexandrië|vuurtoren van Alexandrië]] (Egypte, ca. 280 V.C).

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Kheops-Pyramid.jpg
Bestand:Hanging_Gardens_of_Babylon.jpg
Bestand:Miniaturk_009.jpg
Bestand:Artemis_of_Ephesus.jpg
Bestand:Mausoleum_of_Halicarnassus.jpg
Bestand:Colosse_de_Rhodes_(Barclay).jpg
Bestand:Phare_d'Alexandrie_(Barclay).jpg
Bestand:Statue_of_Zeus.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

;146
* Tijdens de [[derde Punische oorlog]] verwoesten de Romeinen [[Carthago]].

.

;142
* De [[Pons Aemilius]] (ook: Ponte Rotto) is de eerste stenen brug over de [[Tiber]]. Ze vervangt een houten brug uit 179.

.

;100
* ♣ Uitvinding van het [[waterrad]].

.

== Eerste eeuw (99-1) ==
[[Bestand:Retrato_de_Julio_César_(26724093101).jpg|thumb|300px|Buste van [[Tusculum (Latium)|Tusculum]] van [[Julius Caesar]], waarschijnlijk het enige portret uit zijn tijd. Archeologisch Museum, Turijn, Italië. Caesar is de eerste levende Romeinse keizer die zichzelf portretteert op een munt. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel III: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/0rTnKiYRXze6SuM7eFd4FZ Hoe bezegelde Caesar het lot van de republiek?] ]]

;Rome, strijdvaardig en het oorlogsgeweld verheerlijkend, neemt kust-stadstaten in en beheerst halverwege de eerste eeuw de Westelijke Middellandse zee. Het leger perfectioneert en disciplineert zich. De ambitie richt zich op het Perzische oosten (dat blijft een moeilijke), de Egyptische graanschuur van [[Cleopatra VII|Cleopatra]] en het Gallische Noorden waar Alexander de Grote twee eeuwen eerder zijn neus voor ophaalt omdat er niets te winnen is. Toen toonde onze regio de kenmerken van de 'pre-Romeinse [[La Tène-periode|La Tène]]-cultuur' zonder heuvelforten (gezien het vlakke land) en zonder verstedelijking (gezien het ontbreken van edel metaal waaruit men munten slaat). De economie bestaat uit landbouw, schapenteelt en visserij. De Vlaamse vissauzen zijn zo gegeerd dat handelaars ze naar alle windstreken uitvoeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de Middeleeuwen'', Overamstel, Schoten, 2015, p. 10.&lt;/ref&gt; Toch loopt het scenario stilaan anders. In 52 haalt Rome de buit uit onze streek binnen en onderwerpt ze steden, handelslui en vakmensen in het huidige Noord-Frankrijk, België, Nederland en West-Duitsland. De belastingen zijn zo lucratief dat Rome zijn goudprijs aanpast. Halverwege de eerste eeuw zijn er in Italië twee miljoen slaven, twintig procent van de totale populatie. Als in het eerste keizerlijke tijdperk iemand op het idee komt om hen tot een uniform te verplichten, wijst de senaat dat geschrokken af. Niemand wil - de [[Spartacusopstand]] indachtig - dat de slaven zouden beseffen hoe talrijk ze zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.&lt;/ref&gt; In diezelfde periode valt Egypte als rijp fruit in hun handen. De graanprijs keldert en de Romeinse koopkracht stijgt. De veroveringen leiden tot meer inkomen voor Rome en maken de veroverde gebieden armer. Roomse rijken lopen met de gestolen welvaart weg, de politieke deelname is een zaak voor rijkelui die hun wereldbeeld danken aan gladiatorengevechten. Die tonen de Romeinse microkosmos met wilde dieren uit de veroverde gebieden, de heerschappij over naburige en verre volkeren en verheerlijken het gevecht, de eerzucht en de vernedering als ingrediënten in het idee van '[[Panem et circenses|brood en spelen]]'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PETER FRANKOPAN. ''De zijderoutes'', p. 32-34.&lt;/ref&gt; 

.

;82

.

* Rome telt 400.000 inwoners.

.

;73-71

.

* [[Spartacusopstand]].

.

;63

.

* [[Catilina]] plant een moord op [[Cicero]] en inspireert die tot zijn [[Catilinarische redevoeringen|Catilinarische rede]]: 'Hoe lang nog, Catilina, zult u misbruik maken van ons geduld?'


;60

.

* Eerste [[Triumviraat]] van [[Crassus]], [[Pompeius]] en [[Julius Caesar|Caesar]].

.

;58-57

.

* In 58 voor Christus leiden Caesars eerste veldtochten in Gallië tot weerstand in het land van de Belgae. [[Ambiorix (persoon)|Ambiorix]] vernedert de Romeinen door een anderhalf plunderend legioen uit te moorden ter bescherming van zijn graan. Hij redt zo zijn volk van de hongerdood, tot woede van een wraakzuchtige [[Julius Caesar]]. 

* In 57 onderwerpt Julius Caesar de Veneti en de andere Gallische stammen aan de Atlantische kust. De Veneti is een zeevarend volk dat in het huidige Bretagne en in de stad [[Vannes]] (Darioritum) woonde. Hun stevige zeilschepen weerstaan de Atlantische winden en golven.

.

'''ᛩ''' [[Abraham Ortelius|ABRAHAM ORTELIUS]]. ''Belgii veteris typus'', Amsterdam, 1584. 

.

;55
* [[Julius Caesar]] valt Engeland binnen.

.

;54
* Caesar heeft het moeilijk om de regio van de [[Menapii]] in te nemen, de stam is hem te machtig en voert een guerrillaoorlog. Caesar verslaat hen in 52. Genocide vat zijn actie samen. De periode tot 70 na Christus heet in onze streken de vroeg Romeinse tijd. Van [[Romanisatie]] (het overnemen van de taal, de cultuur en de Romeinse gewoonten) is weinig sprake. De bloei van de Romeinse tijd situeert zich een eeuw later, tussen 70 en 275. Van dan af nemen de [[Menapii]] (de Gallische/Keltische stam uit het moerasgebied achter de Schelde) de Romeinse cultuur over. De periode na 275 is de Laat Romeinse tijd. 

.

[[Bestand:Map_Gallia_Tribes_Towns.png|thumb|300px|Belgica vlak vóór de inlijving van 52 voor Christus.]] 

;52
* [[Julius Caesar]] verovert de rest van [[Gallië]], het land van de Kelten. In zijn ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum]]'', beter bekend als ''[[de bello Gallico]]'' deelt Caesar Gallia in drie: het gebied van de [[Aquitaniërs]], dat van de [[Galliërs]] en Gallia Belgica. 'In hun eigen taal noemen ze zich Kelten, wij noemen hen Galliërs. Ze verschillen in taal, instellingen en wetten. De Galliërs worden door de rivier de Garonne van de Aquitanieërs en door de Marne en de Seine gescheiden. De Belgen zijn het moedigst van allemaal omdat ze het verst van de cultuur en bevolking van de provincie verwijderd zijn, omdat er weinig handelaars hen bezoeken (waardoor hun geest verwijfd zou raken) en omdat ze zich het dichtst bevinden bij de Germani, die over de Rhenus ([[Rijn]]) wonen en met wie ze oorlog voeren.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Julius Caesar]] - ''[[Commentarii Rerum in Gallia Gestarum|Commentarii de bello Gallico]]'' Boek I: 1-3; IRENE VALLEJO, vertaald door Adri Boon. ''Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken'', Meulenhoff, Amsterdam, 2021, p. 99.&lt;/ref&gt; In het noordelijke deel wonen de [[Belgae|Belgen]]. [[Germanen|Germaanse stammen]] bevolken het gebied. De [[Morini (stam)|Morini]] zijn een zeevolk dat langs de [[Noordzeekust]] en [[Pas-de-Calais|Pas de Calais]] leeft. Caesar heeft interesse in hun grondgebied omdat de overtocht naar Brittannië korter is dan in Bretagne. De [[Menapiërs]] leven in het noordwesten, rond de Schelde-, de Maas- en de Rijndelta. De [[Eburonen]] leven in de Maasvallei, de [[Nerviërs]] en de [[Atuatuci]] in de Maas- de Sambervallei, de [[Trevieren]] in het zuidoosten en de [[Frisii]] in het noorden. Nadien ontwikkelen de [[Lage Landen]] zich tot een uithoek van het [[Romeinse Rijk]] met de provincia Belgica tot aan de Rijn als een natuurlijke verdedigingslinie met Germania. In Belgica leggen de Romeinen een heerwegennetwerk voor hun troepen en de handel met als oost-westas de [[heirbaan Boulogne-Keulen]]. Hierlangs komen [[Romeinse villa]]s en dorpen.

.

;49
* Burgeroorlog tussen Caesaer (Rome) en [[Pompeius]] (Pompeii). Als Caesar de [[Rubicon (Italiaanse rivier)|Rubicon]] oversteekt spreekt hij de woorden [[Alea iacta est]]. De rivier vormt de grens tussen de Italiaanse gebieden en en Gallië.

.

;48
* In [[Alexandrië]] schaart Caesar zich aan de zijde van Cleopatra en strijdt tegen haar echtgenoot die tevens haar broer is, [[Ptolemaeus XIII]]. 

.

;47
* Uit de relatie van Caesar en Cleopatra komt een zoon: Caesarion.

.

;45
* De [[Juliaanse kalender]] vervangt de [[Egyptische kalender]]. Een jaar telt gemiddeld 365,25 dagen met om de vier jaar een schrikkeldag. In 1582 zal de [[gregoriaanse kalender]] de tijd astronomisch nauwkeuriger berekenen door de jaren 1700, 1800, 1900, 2100, 2200 en 2300 als schrikkeljaren te schrappen (eeuwjaren die geen veelvoud zijn van 400). Caesar wordt alleenheerser of 'dictator perpetuus' en legt de basis voor de monarchie.

.

;44

[[Bestand:Vincenzo_Camuccini_-_La_morte_di_Cesare.jpg|thumb|550px|Moord op [[Julius Caesar]], 44 VC. Stervend strekt hij zijn hand uit naar Brutus die als laatste zijn mes gebruikt, en roept 'Ook gij, Brutus, mijn zoon?' Brutus twijfelt of de moord gerechtvaardigd is. Schilderij van [https://en.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_Camuccini Vincenzo Camuccini]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel IV: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/3TsfNZ9JZhOrxSQf9TdoeL Hoe hield Cleopatra de Romeinen in de ban?] ]].

.

* Republikeinse senatoren waaronder Cassius en Brutus vermoorden Caesaer op 15 maart. Caesar spreekt zijn laatste woorden: 'Tu quoque fili mi' tot Brutus.

.

;43
* Tweede [[triumviraat]] van [[Lepidus]], [[Marcus Antonius]] en Augustus.

.

;31
* Ocavianus (later Augustus) laat zich [[princeps]] noemen en start het [[Principaat]]. Opvolgers nemen de titel over tot 284.

.

;29
* Vergilius publiceert Het boerenbedrijf.

.

;27
* [[Marcus Agrippa]] bouwt het eerste [[Pantheon (Rome)|Pantheon]]. Het huidige Pantheon is gebouwd onder Hadrianus tussen 120 en 124.
* Augustus, de geadopteerde zoon van Caesar, wordt keizer tot 14 N.C.


.

;19
* De Romeinse dichter [[Vergilius]] (°70VC) overlijdt. In zijn heldendicht [[Aeneis]] bezong hij Rome's oorsprong en verleden, het maakt hem even beroemd als [[Homerus]] met de [[Ilias]] en de [[Odyssee]]. De middeleeuwer zal Vergilius magische eigenschappen toekennen en van hem een tovenaar maken. Vergilius in de mand is een vaak terugkerend tafereel dat mannen moet waarschuwen tegen de verlokkingen van de vrouw. Volgens de legende verleidt de dochter van de Romeinse keizer Vergilius. Ze lokt hem haar torenkamer binnen door hem in een mand naar boven te hijsen. Halverweg laat ze hem bungelen, tot jolijt van de passanten.

.

;17
* Keizer Augustus kiest voor brood en spelen met offers, wagenrennen, jacht en toneel.

.

;10
* De Romeinen leggen oost-westheirbaan aan in Gallia Belgica van [[Boulogne-sur-Mer]] via Doornik, Valenciennes, Tongeren en Maastricht naar Keulen, de Via Belgica. Bij het latere [[Castellum (Maastricht)|Castellum Maastricht]] bouwen ze in het eerste kwart van de eerste eeuw (na C.) een brug over de Maas. 

.

;5-2
* Geboorte van [[Jezus Christus]].

.

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=jApGu7Lr9Ic Beeldfragment: De universiteit van Vlaanderen. Heeft Jezus echt bestaan?]'''

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Uluburun1.jpg|Voor de Turkse kust vinden archeologen een wrak uit 1550-1200. De lading bekijk je in [https://www.youtube.com/watch?v=7IZWOdY7fEk deze reportage.]]
Bestand:Thucydides_pushkin02.jpg|[[Thucydides|Thucydides]]
Bestand:Socrates_Louvre.jpg|Socrates
Bestand:David_-_The_Death_of_Socrates.jpg|De dood van Socrates door David.
Bestand:Plato_Silanion_Musei_Capitolini_MC1377.jpg|Plato
Bestand:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|Aristoteles
Bestand:Aristoteles_Louvre.jpg|Aristoteles in het Louvre
Bestand:AlexanderTheGreat Bust Transparent.png|Alexander de Grote
Bestand:Portrait_of_Alexander_the_Great,_most_likely_of_the_sculptor_Leochares,_340-330_BC,_New_Arcropolis_Museum,_Athens_(14053483565).jpg|Alexander de Grote
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Rome na Christus =

[[Bestand:Map_of_ancient_Rome.jpg|thumb|550px|Het oude Rome. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIa: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/2JAPaSBLDG2JjPHOBwwdm7 Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]]

== Eerste eeuw ==
[[Bestand:Roman_fresco_Villa_dei_Misteri_Pompeii_004.jpg|thumb|550px|Op de buiten van [[Pompeï|Pompeii]] staan Romeinse villa’s vol luxe. 'Villa dei Misteri', waarvan de eigenaar van de wijnbouw leeft, is genoemd naar de fresco’s die de inwijding tonen van een meisje in de mysteriën van [[Dionysus]]. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIb: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/299XpNQOvYekhtJPJ7Ieee Hoe grenzeloos was de macht van de keizer?] ]]

[[Bestand:Fedor_Bronnikov_002.jpg|thumb|550px|Gekruisigde slaven in Rome van [[Fyodor Bronnikov]], geschilderd in [[1878]]. De Romeinen gebruiken de kruisiging bij niet-Romeinen, slaven, geminachte vijanden en criminelen als een oneervolle stervenswijze. Gekruisigden bleven aan het kruis hangen als dierenvoedsel. De invoering van het christendom als staatsgodsdienst schaft de kruisiging af. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/22a2btfl31EEVByCzCBPNF Hoe bekeerden christenen het heidense Rome?] ]] 

.

'''De eerste eeuw kenmerkt zich door de prille ontwikkeling van het Christendom, de uitbreiding en de hoogconjunctuur van het Romeinse Rijk. De politieke transformatie van republiek naar keizerrijk gaat gepaard met de Romanisering van onze streken en de oriëntatie op Azië. Daar, in een onbenullige provincie waar een gouverneur [[Pontius Pilatus]] zich te schande maakt, duikt een fel nieuw geloof op. De verbaasde Romeinse autoriteiten laten de vroege christenen gedijen. Hun verhalen gaan over woestijnen en hongersnood, overstromingen en droogte. Een politieke investering in dit geloof is (voorlopig) niet aan de orde. Geloofsovertuigingen installeren zich samen met militaire of diplomatische successen. Culturele superioriteit is simpel omdat ze de goddelijke goedkeuring geniet. Valse goden zorgen alleen voor ellende.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Merkwaardig toch dat dit soort verhalen zal doordringen tot Noordelijk Europa dat deze fenomenen nooit kende, stelt Peter Frankopan (p. 49-57).&lt;/ref&gt;'''

.

.

;5

.

* [[Tiberius]] is de eerste Romein die overwintert in Germania en de [[Longobarden]] bevecht door met zijn vloot de [[Elbe (rivier)|Elbe]] op te schuimen.

.

* ♣ In de Metamorfosen (een gedicht van vijftien boeken) beschrijft [[Ovidius|Oevidius]]  of voluit Publius Ovidius Naso (43 v.Chr. - 17) de schepping en geschiedenis van de Griekse en Romeinse wereld. Hij voltooide het vermoedelijk in het jaar één. Daarin beschrijft hij de onmogelijke liefde tussen Pyramus en Thisbe uit [[Babylon (Babel)|Babylon]] waarbij een tuinmuur hen scheidt. De Romeinse schrijver [[Gaius Iulius Hyginus|Hyginus]], een vriend van Ovidius beschreef hen eerder in de ([[1e eeuw v.Chr.]]). Het verhaal eindigt met de [[dood]] van de helden waarbij hun bloed de witte moerbeiboom bespat en de metamorfose ondergaat tot de rode moerbei.

.

;12

.

* De grens van het rijk breidt uit tot aan de [[Donau]].

.

;14

.

* [[Tiberius]] is de tweede keizer tot 37. Onder zijn bewind kruisigen de Romeinen Christus.

.

;30 (Ca.)

.

* Terechtstelling van de Joodse prediker Jezus van Nazareth in Jerusalem in de hoofdstad van het Romeinse protectoraat in Palestina.

.

;37

* Het terreurbewind van [[Caligula]] duurt tot hij in 41 vermoord wordt nadat hij zijn paard tot consul wou benoemen. Als princeps van Rome begint zijn regering hoopvol. Na enige persoonlijke tegenslagen wordt hij een autocraat die vele senatoren willekeurig ter dood te veroordelen. 

.

;38
** De werken aan de [[Pont du Gard]] starten.

.

* 41
** Een geslaagde moordaanslag van de [[Praetoriaanse garde]] beëindigt het schrikbewind van [[Caligula]]. [[Claudius (keizer)|Claudius]] volgt hem op.

.

* 43
** Romeinen veroveren Zuid-Engeland. Ze gebruiken de kruising van twee heerbanen als uitvalsbasis: de [[Heerbaan|heerbaan]] van Doornik naar Oudenburg (het voorportaal naar Engeland) en die van Tongeren naar Boulogne om hun troepen en logistiek aan te voeren. Dit is het machtigste leger ter wereld en de keizer is van de partij. De krijgsolifanten, de cavalier, de artillerie moeten indruk gemaakt hebben op de streekbewoners. Tegenwoordig heet dit kruispunt [[Kortrijk]]. Tot de opgravingen van 1950 en 1988 wist men nauwelijks iets over de Romeinse aanwezigheid in Kortrijk. In de jaren negentig laten laat-Romeinse bouwmaterialen uitschijnen dat op de site van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] ooit een badhuis stond. Archeologen stoten er op een strooizone van Romeins puin uit de vierde eeuw. Dat het grafelijk domein hier sinds de negende eeuw tot 1297 grote sier hield, dat er hier een enorme Franse dwangburcht stond omstreeks 1302, dat er een gravenkapel aangelegd werd en dat er een kerkhof was tot 1784, hield de archeologen niet tegen om bijna 32.000 Romeinse vondsten te registreren: dakpannen, verwarmingselementen, betonresten, frescofragmenten, hete luchtbuizen... Bevond er zich in Kortrijk een [[castellum]]? Voorlopig is daar geen antwoord op. Eenmaal in Engeland starten de Romeinen de bouw van de eerste stad op het eiland: [[Colchester (Essex)|Colchester]]. Over de eetgewoontes van de Romeinen die Engeland veroveren, schrijft Regula Ysewijn enkele erg interessante bladzijden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie: REGULA ISEWIJN. ''Pride and Pudding. De geschiedenis van de Britse pudding in hartige en zoete recepten'', Carrera Culinair / Davidsfonds, Overamstel / Tielt, 2020 / 2015, p. 21-22.&lt;/ref&gt;

.

* 44
** [[Jakobus de Meerdere]], een apostel van Jezus Christus, een van &quot;de twaalf&quot; wordt in Palestina onthoofd. Volgens de legende kwamen zijn stoffelijk resten in een stenen boot terecht waarin twee discipelen meereisden. Hun boot bereikte vanzelf de Galicische kust, waarna ze het lichaam begroeven in de berg Libredón. Over zijn graf verrees een basiliek.

.

* Ca. 50
** In boek XVI beschrijft [[Plinius de Oudere|Plinius de oudere]] het landschap van de [[Chauken]] tussen de Noordzee en de wouden waar bomen noch struiken groeien. Ze wonen er op terpen en gebruiken aarde als brandstof, volgens Plinius 'miserabele ras'. Het is een vroege beschrijving van Nederland. De Chauken vluchten voor de snel opkomende vloed op zelfgemaakte heuvels, ze lijden kou, houden geen vee en drinken regenwater uit kuilen. In die onmetelijke vlakte leven ze in hutten en 'lijken zij op zeelieden in schepen als het water het omringende land bedekt, maar op schipbreukelingen als het getij zich heeft teruggetrokken, en rond hun hutten vangen ze vis die probeert te ontsnappen met het aflopende getij. Het is voor hen niet mogelijk om kuddes te houden en te leven op melk zoals de omringende stammen, ze kunnen zelfs niet met wilde dieren vechten, omdat al het bosland ver weg ligt. Ze vlechten touwen van zegge en biezen van de moerassen om daarmee netten te kunnen uitzetten om vis te vangen, en zij graven modder op met hun handen en drogen het meer in de wind dan in de zon, en met aarde als brandstof verwarmen zij hun voedsel en hun eigen lichamen, bevroren in de noordenwind.'

.

* 52
** Het 50 kilometer lange aquaduct, de [[Pont du Gard]], is klaar en start zijn waterlevering aan [[Nîmes]]. Met een verval van meer dan tien meter stroomt 35.000 kubiek water per dag de badhuizen, de bronnen en de fonteinen in. De kunstmatige waterloop steekt de rivier de [[Gardon (rivier)|Gardon]] over. 1000 arbeiders verplaatsten hiervoor 50.000 ton kalksteen.

{{Panorama|Pont du gard panoramique depinched.jpg|1000px|Panoramisch zicht}}

 
.

* 54
** De zeventienjarige [[Nero (keizer)|Nero]] komt aan de macht nadat Agrippina Claudius liet vermoorden.

.

* 62
** In Jeruzalem sterft [[Jacobus de Oudere|Jacobus]], de &quot;broer van Jezus&quot;, Jakobus de Rechtvaardige, de Mindere of de jongere genoemd ter onderscheiding van [[Jakobus de Meerdere]]. Beiden worden genoemd als één van &quot;de twaalf&quot;. De traditie van de Rooms-Katholieke Kerk neemt &quot;broers en zussen van Jezus&quot; niet letterlijk. De katholieke kerk aanvaardt het dogma dat Maria maagd bleef en interpreteert &quot;broer&quot; als &quot;neef&quot;. Jakobus wordt niet meegeteld in de Heilige Familie.
** [[Plinius de jongere]] (Ca. &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;113) wordt geboren in [[Comomeer|Como]] in Noord-Italië. Hij wordt een leerling van de pedagoog [[Quintilianus]].

.

* 64
** [[Nero (keizer)|Nero's]] brand verwoest Rome.

.

* 67 (mogelijks)
** Kruisiging van Petrus in het [[Caligula|Circus van Caligula]], naast de [[Sint-Pietersbasiliek]].

.

* 69
** Het [[vierkeizersjaar]]: [[Galba (keizer)|Galba]], [[Otho]], [[Vitellius (keizer)|Vitellius]] en [[Vespasianus]].

.

* 72
** Start bouw [[Colosseum]]. De werken duren acht jaar.

.

* [https://pompeiimovie.tumblr.com/post/69013391954 79]
** De [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] vernietigt [[Pompeji]]. Dankzij de geschriften van [[Plinius de Jongere]] weten we de historiek hierover. Zijn adoptievader Plinius de oudere, eveneens Romeins letterkundige en amateur-wetenschapper kwam om het leven in de buurt door een aandoening aan zijn luchtwegen.

.

* 70-100
** In onze streken zorgt de Romeinse stabiliteit voor een dichtere bewoning en een demografische boom.
** De Romeinse invloed ten gunste van het bevolkingscijfer zal een eeuw aanhouden en leidt tot een dichte bewoning, grafvelden en nederzettingen van Oudenburg in de richting van (het nog niet bestaande) Brugge. Er is intensieve akkerbouw, veeteelt, veen- en zoutwinning. 
** Bij deze romanisering vermengt de oorspronkelijke bevolking zich met de Romeinse immigranten. Tongeren (Atuatuca Tungrorum), Doornik (Turnacum) en Aarlen (Orolaunum) zijn steden met de burgerlijke en militaire functies. De aristocratie neemt er de Romeinse levenswijze over en verwerft burgerrechten. De macht van de [[Druïde|druïdes]] krimpt en de Keltische goden krijgen een romaanse of christelijke (?) variant.

.

* 80
** Het [[Colosseum]] opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers.

{{Panorama|Panorama Kolosseum in Rom (Originalgröße).jpg|1200px}}

.

* 97
** Onder de nieuwe keizer [[Trajanus]] bereikt het rijk zijn voorlopige grootste omvang. Eind eerste eeuw, begin tweede eeuw bouwen christenen de eerste [[catacomben]]: de oudste zijn de catacombe van Domitilla en de catacombe van Priscilla.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Europa_Germanen_50_n_Chr.svg|Onze streken omstreeks 50.
File:Europa60AD.jpeg|thumb|550px|Europa omstreeks 60.
Exercitus_romanus_80AD_png.png|Het Romeinse legioen omstreeks 80.
Bestand:Claudius_Pio-Clementino_Inv243.jpg|Claudius I
Bestand:Colosseum_in_Rome-April_2007-1-_copie_2B.jpg|[[Colosseum|Colossseum]]
&lt;/gallery&gt;

== Tweede eeuw ==
[[Bestand:Pline le Jeune, Caius Plinius Caecilius Secundus (61-114) CIPB1135.jpg|right|550px]]

'''Christenen leven in de afgelegen gebieden van het Romeinse Rijk. De staat wantrouwt hen omdat ze de cultus van de goddelijke keizer afwijzen. Als volwassene laten ze zich dopen en zweren ze hun Griekse en Romeinse goden af. Wrede vervolgingen - de Romeinse tegenreactie - dienen het volksvermaak en brengen duizenden Christenen om. [[Plinius de Jongere]] (Ca. 62 - Ca. 113) vraagt de keizer raad nadat hij enkelen van hen executeerde. [[Trajanus]] (53-117), raadt verdraagzaamheid aan. Tegen het einde van de eeuw komen er kinderdopen. De Romeinse [[vici]] in onze streken ervaren welvaart. Ze ontstaan tussen het jaar vijftig en het jaar 250. Het gaat om Kortrijk, Harelbeke, Wervik, Aardenburg en Gent. In Oudenburg, Brugge en Wenduine is er industriële activiteit. In [[Born (Nederland)|Born]], Nederlands-Limburg maakt een ambachtsman een bronzen beeldje met glaspasta van een haan. Althans, daar is hij gevonden. Het opschrift 'Arcuana' klinkt als een kraaiende haan en betekent in het Keltisch aankondiger en zanger.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HERMAN CLERINX. ''Kelten en de lage landen.'' Davidsfond, Leuven, 2005, p. 81.&lt;/ref&gt; In het Gallische Lyon moppert de eerste bisschop in de late eeuw dat hij Keltisch moet spreken en dat hij zijn Griekse moedertaal kwijt is. Nu overstromen de Vlaamse kust en Zeeland, dit is de [[Duinkerke-transgressies|tweede Duikerkse transgressie]]. Honderd jaar later, eind derde eeuw is het gebied ontvolkt. De overstromingen (en vreemde invasies) houden aan tot het begin van de zevende eeuw.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen''. Horizon, Schoten, 2015, p. 13-14.&lt;/ref&gt;'''

.

.

* 98-117: Tijdens de regeerperiode van keizer [[Trajanus]] verovert het leger [[Dacië]]. De [[Romanisering]] is zo indringend dat het land er zijn naam aan overhoudt: [[Roemenië]]. De [[zuil van Trajanus]] die in Rome te zien is, illustreert de veldtocht.

.

* 117: [[Hadrianus]] wordt keizer (tot 138) na het overlijden van [[Trajanus]] en stoot [[Dacië]], het gebied ten Noorden van de [[Donau]] af en bouwt een muur van bijna vijfhonderd kilometer tussen de Donau en de [[Rijn]].

.

* 122: Hadrianus start de bouw van [[Muur van Hadrianus|de muur in het noorden van Britannia]]. Andere bouwwerken onder zijn naam zijn de [[Engelenburcht]] als zijn [[mausoleum]], de restauratie van het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] en [[Villa Hadriana]] in [[Tivoli (Italië)|Tivoli]].

.

* 150-175: Langs de kust ontwikkelen het castellum [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] en [[Oudenburg]] zich tot belangrijke militaire centra met een weg ertussen. Oudenburg is het voorportaal naar Brittannia. Andere steunpunten bevinden zich in [[Maldegem]], [[Aalter]], [[Kortrijk]] en mogelijks [[Torhout]]. Ze moeten het hoofd bieden aan de instabiele regio. De legerkampen liggen nabij getijdengeulen aan de zee of aan waterwegen. Archeologen zien een verband tussen een bevolkingsdaling, het verlaten van de boerderijen en de komst van deze legerkampen.  

.

* 165: Rome verovert [[Mesopotamië]].

.

* 165-180: Miljoenen Romeinen sterven aan de Plaag van Antionus, een pokkenepidemie.

.

* Eind tweede eeuw: Langs een hoge zandrug en strategischer dan Brugge groeit Oudenburg als een schiereiland uit tot een omvangrijke agglomeratie met een Romeinse legereenheid van 500 manschappen. De houten kazerne is op een lange dagmars verwijderd van Aardenburg en moet de zeehandel beschermen. De houten constructies van de kazerne kennen vanaf 260 stenen versterkingen. De Romeinen jagen in de omgeving op bevers, boom- en steenmarters, ree, edelhert, oerrunderen en everzwijn, de monniksgier, de raaf en uitzonderlijk oerrunderen en een bruine beer. Het zijn sporen die archeologen terugvonden in een waterput die getuigen van een ongerepte wildernis rond het Brugse.


.

.

== Derde eeuw ==
'''In de derde eeuw zouden de Franken Tongeren hebben vernietigd.'''

[[Bestand:Heiliger_Cornelius.jpg|thumb|550px|De Heilige Cornelius, slachtoffer van de christenvervolgingen.]]

.

* 235
** In de komende halve eeuw volgen 31 keizers elkaar op.

.

* 248
** Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend [[gladiatoren]], nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het [[Colosseum]] omkomen.

.

* 249-251
** Eerste systematische [[Christenvervolgingen]] onder [[Decius]].

.

* 251
** [[Mazelenvirus|Mazelenepidemie]] in het Romeinse Rijk.

.

* 253
** Paus [[Paus Cornelius |Cornelius]] wordt doodgemarteld als 21ste paus van de Katholieke Kerk. Hij was twee jaar in functie. De vervolging van de Christenen staan op scherp. Het is niet duidelijk of Cornelius omkwam door onthoofding of ontbering. Als attribuut draagt hij een hoorn (een Cornetje) wat wil zeggen 'sterk als een hoorn'. Men roept hem aan ter bescherming van boeren, rundvee en tegen epilepsie en overspel.

.

* 258-59
** De Franken steken de Rijn over nabij Keulen en zullen voor het jaar 275 door het huidige België trekken.

.

* 260
** De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van wallen en forten tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is een eeuw oud en gaat voor de bijl. 
** In onze streek zorgt [[Postumus]] (260-274, door zijn legioenen bij de Rijn tot keizer van het Gallische rijk benoemd) voor een kustverdedigingssysteem tegen Germaanse invasies en piraterij. In de kazerne van Oudenburg, die nu in steen versterkt wordt, is er geen bemanning meer buiten de muren. Ook de vrouwen en de kinderen gaan binnen de muren van het Castellum wonen.

.

* 270
** De Goten vormen niet langer één stam. De [[Visigoten]] of Westgoten onderscheiden zich van de [[Ostrogoten]] of Oostgoten. Of de namen verwijzen naar hun territoria is niet zeker. Voor de Goten symboliseert de plaats waar de zon ondergaat (het westen) de dood. Het is onwaarschijnlijk om dat in de naamgeving op te nemen. 'Visi' betekent waarschijnlijk 'dapper' of 'wijs'. Het 'Oosten' daarentegen, de plaats van de zonsopgang symboliseert leven en is dus wel geschikt.

.

* 270-275
** Nadat [[Aurelianus]] de [[Vandalen]] en de [[Alemannen]] heeft verjaagt, bouwt hij een muur rond Rome: de [[Aureliaanse muur]] met 16 stadspoorten. 

.

* 273
** Oudenburg helemaal verwoest. In deze periode, het laatste kwart van de derde eeuw, wordt de vicus van Ganda (Gent) verlaten.

.

* 275
** Invallen van de Franken in onze streken hebben (voorlopig) geen invloed op de militaire bezetting van de Romeinse legerkampen in [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]] (een Romeins legerkamp sinds 174) en Oudenburg. De invallen leiden wel tot politieke ontwrichting, het op de vlucht slaan van de burgerbevolking en een verarming van de boeren en de militairen buiten het kamp. Ze worden [[Bagaudae]] genoemd en zullen de streek een decennium teisteren, wat ertoe leidt dat de Romeinen hun forten verlaten in 285.

.

* 284
** [[Diocletianus]], ooit een Romeins soldaat, wordt keizer tot 305. Hij zal de keizerlijke macht verdelen en herstelt (samen met de latere keizer Constantijn) het gezag in onze streken.

.

* 285
** Door de verwaarlozing van de dijkinfrastructuur die de zee reguleren, komt de Noordzee het binnenland in. Storm en springtij zetten de kustregio onder water: watergeulen leiden de zee tot in [[Koolkerke]] en de [[Rije]] in een Brugge dat nog niet bestaat. Doorheen de jaren raken de geulen dieper ingesneden en vergroten ze. Er komen slikken en schorren, eilandjes en getijdengeulen rond het voorheen geciviliseerde gebied. Het boslandschap herstelt zich na een eeuw ontbossing. Bewoonbaarheid en toegankelijkheid in onze streken (West-Vlaanderen) verdwijnen op enkele Romeinse en Germaanse kernen na. Het duurt tot de zevende eeuw voor er stabiliteit komt en de eerste kustnederzettingen zoals [[Dudzele]], Mikhem en Cathem ontstaan.
** De Romeinen verlaten hun forten in onze streek.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=th3UQ_jyZh0 '''BEELDFRAGMENT SPOREN IN HET LANDSCHAP''']

.

;286

.

* Scheiding [[Oost-Romeins Rijk|Oost]] en [[West Romeinse Rijk]] door [[Diocletianus]]. Diocletianus neemt de oostelijke gebieden, (zijn vriend) [[Maximianus]] de westelijke. Bij het begin van de vierde eeuw stelt hij twee onderkeizers aan. Dit is de periode van het viermanssysteem of de [[tetrarchie]]. In Rouen roept [[Carausius]] - een [[Menapii|Menapiër]] uit Oost of West-Vlaanderen zichzelf uit tot keizer en laat munten slaan. In 293 wordt hij vermoord. 

.

;Eind derde eeuw

.

* Het fort van Oudenburg is levenloos. Omstreeks 350 komen er nieuwe versterkingen onder [[Constantijn I]], aan beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]].

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Celio - le mura tra porta san Sebastiano e porta Ardeatina 1974.JPG|De [[Aureliaanse Muur]]
Bestand:O.SJ0157.V MUS060731 01.jpg|[[Heilige Cornelius]], [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint Janshospitaal Brugge]], ca. 1400
Bestand:DiocletianusFollis-transparent.png|[[Diocletianus]] (244-311)
Bestand:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|Het [[paleis van Diocletianus]] in [[Split]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Vierde eeuw ==
[[Bestand:Diocletian's_Palace_(original_appearance).jpg|thumb|550px|♣ [[Diocletianus]] de oude keizer, treedt af en trekt zich terug. In zijn paleis aan de Kroatische kust vindt hij in de jaren tot zijn dood in 311 rust in zijn moestuin.  Bij het uitbreken van een burgeroorlog, vragen burgers hem zijn macht weer op te nemen. De zelf geplante boerenkool weerhoudt hem ervan. 'Ik zou willen dat je naar Salona kwam', schrijft hij aan een collega 'om te kijken naar de kool die ik plantte. Die is zo geweldig dat macht je nooit meer gaat verleiden.' De inspanning om het rijk te versterken, hebben hem uitgeput. Tuinieren is therapie. Twee eeuwen eerder liet keizer Augustus zich presenteren als een krijger, Diocletianus is tevreden met het imago van een boer. Is dit de symbolische aankondiging van een soldatenrijk dat transformeert? De reconstructie van het paleis van Diocletianus toont vier hoektorens, muurtorens (tot 22 meter hoog) en poorten. Het lijkt op de Romeinse [[castra]] en [[Castellum|castella]] met een vierkant grondplan. De zuidelijke zeemuur is niet versterkt. De buitenmuren zijn 2,1 meter dik, gebouwd met blokken van een halve meter. [[Muuranker|Muurankers]] houden ze bij elkaar.]]

'''Het marginale Christendom in een zich uitbreidend rijk, is lang niet relevant. Het is hoogstens een protestbeweging of een sekte. Vanaf de vierde eeuw groeit de beweging dankzij de grensdreigingen. Het einde der tijden is voelbaar. Constantijn - de invloedrijke kerstende keizer - bekeert zich tot het Christendom nadat hij in 312 zijn rivaal Maxentius in centraal Italië aanvalt. Voor hij het slagveld opgaat, ziet hij 'kruisvormig licht'. Een jaar later, in 313 legaliseert het [[Edict van Milaan |Edict van Milaan]] het christendom en komen er bisdommen met een militaire functie. Een decennium later wijst de keizer een havenstadje bij de oevers van de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan om er het nieuwe Rome te vestigen. Daar, op het kruispunt van Europa en Azië komt er een stad die aangeeft wat er op het verlanglijstje het rijk staat: Perzië Op de muren van het oude [[Byzantium (stad)|Byzantium]] verrijst een metropool vol paleizen en een hippodroom, bestuurslichamen, instellingen en een senaat en vooral een stad die niet is bezoedeld door het heidendom. Het verbod op heidense altaren, beelden, tempels, waarzeggerij en orakels - de hoofdingrediënten van de Romeinse godsdienst - geven de vastberaden keizer de zegen van Gods. Nova Roma groeit uit tot Constantinopel en een strategische plek en een luisterpost met de blik en het oor op het welvarende Aziatische Oosten. De stad Rome richt zich op het Europese Westen. Beide steden zijn het politieke hart van het West- en het Oost Romeinse rijk. Hun spirituele centrum is Jerusalem. De stad ondergaat verbouwingen en opgravingen om de vroeg christelijke plekken aan het publiek te tonen en de duivelse oorden te verwijderen. Zo ontwikkelt het Christendom zich twee eeuwen na het hoogtepunt van het Romeinse Rijk. Dat kende tijdens de regeerperiode van Trajanus, van 98 tot 117 zijn grootste omvang. Het prille geloof vindt zijn sterkte in de Apocalypsgedachte. De naderende ondergang van het rijk stuurt de beweging. Het einde der tijden zal het West-Europese denken motiveren om zich bij de beweging aan te sluiten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In het Oosten schiet de nieuwe religie geen wortel. Daar is geen ondergangscultuur.&lt;/ref&gt; Vanaf de vierde eeuw doen de grensdreigingen het Christendom groeien. In Kortrijk verrijst een stenen castellum met de vermelding van de legereenheid Cortoriacenses. Zijn de soldaten Romeinse troepen of in de streek geronseld? Ze wonen waarschijnlijk op een zand-lemige helling bij de Leie aan de monding van de Groeningebeek en Klakkaersbeek. Ook de vesting in Harelbeke zal later uitgroeien tot grafelijke site.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;W. DHAEZE, A. VANDERHOEVEN EN S. VANHOUTTE. M. ''Militaire nederzettingen''. In: https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans/archeologie/romeinse_tijd/bronnen/archeologisch/militaire_nederzettingen.&lt;/ref&gt; Na de Germaanse invallen - een zeer sinds Caesar - tijdens de tweede helft van de derde eeuw, herbouwen de Romeinen hun fort in [[Oudenburg]]. Hun [[Litus Saxonicum]] is een vloot-ondersteunde kampenverdediging langs de Noordzeekust. Defensiekosten lopen stilaan uit de hand, de inkomsten uit belastingen nemen af en Rome lijkt niet langer geschikt als hoofdstad van een rijk dat in alle windrichtingen uitdijt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, p. 46-47.&lt;/ref&gt; De angst, de onzekerheid en de nervositeit zorgen ervoor dat op het einde van de eeuw de scheiding van het Oost en het West Romseinse rijk een feit is en dat het christelijke geloof Oosterse en een Westerse vorm krijgt.'''

.

;300

.

* De werken aan [[Paleis van Diocletianus]] in de Kroatische stad [[Split]] starten. Het is onzeker wanneer de bouw begint. De twaalf sfinxen in het complex suggereren 298, het jaar dat Diocletianus kunst uit Egypte overbrengt. 

.

;303

.

* Diocletianus verwoest kerken en vervolgt Christenen. 

.

;305

.

* [[Margaretha van Antiochië]] (Sint-Margriet) sterft. Nu is ze een heilige martelares van de Rooms-Katholieke Kerk.

.

;306

.

* [[Constantijn de Grote]] komt aan de macht.

.

* Heilig. Barbara, een christelijke martelares en een van de [[Noodhelpers|veertien Noodhelpers]], sterft de marteldood. Wanneer is onduidelijk. Sommige bronnen hebben het over de regeerperiode van [[Maximinus I Thrax|keizer Maximinus I Thrax]], (235-238). Volgens de Gulden legende sterft ze onder [[Maximianus|keizer Maximianus]] (286-305).

[[Bestand:IMG_6735_-_Milano_-_S._Giorgio_al_Palazzo_-_Lapide_1978_x_Editto_di_Milano_-313-._-_Foto_Giovanni_Dall'Orto_-_8-Mar-2007.jpg|right|thumb|550px|[[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer, gedoopt op zijn sterfbed.]]

.

;307

.

* [[Catharina van Alexandrië]] overlijdt op 25 november. Ze is een heilige die in de zesde eeuw populair wordt.

.

;313

.

* [[Keizer Constantijn|Constantijn]] beëindigt als keizer van het Westen, samen met [[Licinius]], de keizer van het Oosten, met het [[Edict van Milaan]] de [[Christenvervolging]] en wordt de eerste christen-keizer en gedoopt op zijn sterfbed. Missionarissen gaan de [[Bijbel (christendom)|bijbel]] verkondigen bij (vaak schriftloze) volkeren die het Latijn - nu dominanter dan het Grieks - niet begrijpen. Constantijn en Licinius zijn familie en streven de alleenheerschappij na. Vijf tot tien procent van de Romeinse bevolking is Christen, 250 jaar na de kruisiging. 

.

;314

.

* Een gevecht tussen troepen de troepen van de beide keizers eindigt in het voordeel van Constantijn. In de jaren van de wapenstilstand bemoeiden beide keizers zich niet met elkaar. Constantijn, heeft zijn hoofdstad in Trier, houdt zich bezig met veldtochten tegen de Germanen. Licinius strijdt in Sirmium tegen de Goten. Beiden leggen zich toe op elkaar te verslaan.

.

;317

.

* De legers van Constantijn en Licinius raken in gevecht. Constantijn wint. Licinius mag keizer blijven (...).

.

;324

.

* Constantijn wijst het havenstadje [[Byzantium (stad)|Byzantium]] bij de [[Bosporus (zeestraat)|Bosporus]] aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen.

.

;325

.

* Een eerste [[Hagia Sophia]] is klaar.

.

* Het [[Eerste Concilie van Nicea]] legt datum van [[Pasen]] vast op de zondag ná de volle maan ná de [[Lentepunt|lente-equinox]]. Bisschoppen uit het hele rijk zoeken een oplossing voor de tegenstrijdig ervaren relatie tussen God en zijn zoon en komen tot de [[geloofsbelijdenis]] (het credo van Nicea) als compromis.

.

;326

.

* De Franken nemen [[Carcassonne (stad)]] in en paus [[Silvester I]] wijdt de allereerste [[Sint-Pietersbasiliek]] in.

.

;330

.


.

Constantijn de Grote verplaatst op 11 mei de hoofdstad van het Romeinse rijk van Rome naar Byzantium (Constantinopel). Constntijn  stelt zijn stedenbouwkundige ingreep voor als een goddelijke ingeving. Het strooit zout in de wonde die de Romeinse ondergang en die van de stad aan de Tiber begeleidt. Munten wijden [[Nova Roma]] in als een Christelijke kopie van het oude Rome dat grootser en rijker is dan haar voorbeeld. 

.

;333

.

* Romeinen bouwen een [[Castellum (Maastricht)|vesting in Maastricht]].

.

;335

.

* In [[Jeruzalem]] bouwt Constantijn de [[Heilig Grafkerk]] daar waar Jezus is begraven.

.

;343

.

* 
Britannia krijgt aanvallen te verwerken van Picten, Schotten, Attacotti, Saksen en Friezen. Keizer Constans I versterkt aan hoofd van een troepenmacht de Britse linies. 

.

;350

.

* [[Constantijn I]] versterkt beide zijden van het Kanaal als onderdeel van het [[Litus Saxonicum]]. Oudenburg maakt hier deel van uit. Na een korte onderbreking van bewoning in 380, zullen hier manschappen wonen die gaan vechten in Oost-Europa. Vanaf nu worden er paarden (duur!) gehouden. Geleidelijk aan zullen de Germanen, de Romeinen en de reizigers uit Brittannnia zich vermengen. In de late vierde eeuw is deze militaire post een geïsoleerd eilandje, de Franken bezetten de omliggende gebieden, Oudenburg Germaniseert en de vestingsbevolking eindigt als een dievenbende. Omstreeks 430 is het fort een ruïne.  

.

;354
* Geboorte van [[Augustinus van Hippo]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;430)


.

;357-358

.

De [[Salische Franken]] sluiten vrede met Rome en krijgen Taxandria (nu de Kempen) als woongebied.

.

;360

.

Bouw van de eerste [[Hagia Sophia]] in Constantinopel onder keizer Constantius II.

.

;361-363
* Onder het bewind van keizer [[Julianus Apostata|Julianus]] 'de afvallige' zijn er heropflakkeringen van de Christenvervolgingen. Julianus wil het heidense geloof nieuw leven inblazen.

.

;364 en 367
* Meldingen van zware aanvallen op Romeins Engeland. Deze barbaria conspiratio vernietigt de Romeinse troepen bijna. In het noorden zijn er bestormingen en doorbraken bij de muur, in het centrum komen foederati in opstand en Saksen vernietigen de oostelijke kustforten. Scottii vallen vanuit Ierland de westelijke kust aan.

.

;368
* Generaal Theodosius brengt Engeland onder controle en herstelt de orde. Ondanks de versterkingen krijgen Engeland en de Romeinse troepen daar de komende drie decennia te maken met politieke troebelen en onenigheid die leiden tot een kat en muisspel van strooptochten versus het Romeinse rust. 

.

;369 (Ca.)

.

* [[Ulfilas]] vertaalt de bijbel naar het Gotische alfabet dat hij zelf bedacht om de [[Visigoten]] te kerstenen.

.

;[https://www.youtube.com/watch?v=1QItxtgh1Do 370]
* Hunnen vallen de Germaanse landen binnen.

.

;372

.

* De [[Hunnen]] verslaan de [[Ostrogoten]].

.

* De Oost-Romeinse keizer [[Flavius Julius Valens]] neemt drie Latijnse en vier Griekse kalligrafen in dienst om de Griekse literatuur te kopiëren in het scriptorium van de [[Keizerlijke Bibliotheek van Constantinopel]]. De meeste klassiekers zijn zo geconserveerd.  [[Constantius II]] die regeerde van 337 tot 361 richtte de bibliotheek op.

.

;375
* De bijzonder koude winter duwt de Hunnen Westwaarts: een mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]] boven (huidig) [[Roemenië]].

.

;376
* [[Visigoten]] vestigen zich binnen de grenzen van het Oost-Romeinse rijk. Twee jaar later komen ze in opstand en doden ze keizer [[Flavius Julius Valens]].

.

;378

.

* De steppenstammen nabij Mongolië en in de Centraal-Europese vlakten leven sinda het midden van de eeuw in chaos. De Hunnen gaan de steppe - de beste graslanden en de watervoorraden - beheersen. Er volgen volksverhuizingen die druk zetten op de Romeinse grens aan de Donau. De Hunnen hakken een Romeins leger en de keizer in de pan in 378 in de vlaktes van Thracië. Rome is bedreigd. 

.

;379-395

.

* Keizer Theodosius I zorgt voor de administratieve scheiding van het West- en Oost-Romeinse Rijk en Rome en Perzië gaan een alliantie aan. Ze willen vermijden dat nomaden via de Kaukasus afzakken. Er komen Perzische fortificaties tussen de Zwarte en de Kaspische Zee. Een muur van tweehonderd kilometer lang en een vijf meter diepe gracht, dertig forten en dertigduizend soldaten moeten het Perzische binnenland beschermen. Rome stuurt geld en soldaten om het project te verwezenlijken. De Perzische muur zet druk op de Romeinse Rijngrens.  

.

;391

.

* Het Christendom is de enige staatsgodsdienst onder [[Theodosius I|Theodosius]]. De keizer verbiedt heidense tempels. Een jaar later komt een verbod op heidense godsdiensten en is er een korte hereniging van de oostelijke en westelijke delen.

.

;392

.

* Priesters die de hiëroglyfen als het oude schrift blijven gebruiken krijgen een Romeins verbod. De laatste hiëroglyfische inscriptie dateert van 24 augustus 394. De kennis van het schrift verdween voor 1400 jaar, tot en met de ontdekking van de [[Steen van Rosetta|steen van Rosetta]].

.

;395

.

* Theodosius verdeelt het rijk definitief onder zijn zonen: Honorius krijgt het westelijk, Arcadius het oostelijk deel. Het Oost- en het West-Romeinse rijk zijn nu definitief gescheiden.

.

;398

.

* Aanval van de Picten op Britannia. De legeraanvoerder Stilicho trekt op om de aanval af te slaan.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Augustine_Lateran.jpg|Augustinus
Bestand:Maastricht,_maquette_laat-Romeins_Maastricht_(F_Schiffeleers,_1992)_05.JPG|Het laat-Romeinse castellum (hypotetisch). 
Bestand:Heerlen2013,_Thermenmuseum,_Romeinse_brug_Maastricht1.jpg|Model van de Romeinse brug in Maastricht.
Bestand:Siege_of_Constantinople_BnF_MS_Fr_9087.jpg|Bibliotheek van Constantinopel 
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Vijfde eeuw ==
.

'''Aan de vooravond van de vijfde eeuw voltrekt zich de definitieve scheiding tussen Oost en West. De volksverhuizingen duwen de Germaanse stammen de Rijn over. Tegenover hen vinden ze een uitgeleefde staat met een zwakke grensverdediging die ten onder gaan aan interne tegenstellingen, een zwakke economie en onveiligheid. Het is trendy om de tijd omstreeks Romes plundering te beschrijven als een periode van transformatie én continuïteit in plaats van die te duiden als donker, warrig en woelig. En toch zijn de anarchie, de plunderingen en verkrachtingen die de eeuw typeren, als Goten, Alanen, Vandalen en Hunnen Europa en Noord Afrika verwoesten, niet te onderschatten. Het analfabetisme stijgt, stenen huizen en de langeafstandshandel verdwijnen. Voor de Germanen is het bij het begin van de eeuw moeilijk uit te maken voor wie ze vechten, voor of tegen de keizer. De invasies van 406 en 407 zijn geen strijd van Romeinen tegen de 'barbaren'. De infiltraties zijn al twee eeuwen bezig en het Romeinse leger is intussen sterk gegermaniseerd. De Germanen nemen met andere woorden het imperium van binnenuit over. In de tweede helft van de eeuw verdringen de Franken de Gallo-Romeinen uit Gallië en laten het terugvallen tot de prehistorie: geschreven bronnen verdwijnen. Tijdgenoten zijn in de war van de ondergang van de eeuwige wereldorde. De kerkelijke [[Salvianus]] ziet er een straffe gods in, de Byzantijnse historicus [[Zosimus (historicus)|Zosimus]] wijt het aan de foute keuze van de nieuwe Christelijke god.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;|PETER FRANKOPAN, p. 73; RAOUL BAUER, p. 27, p. 28.&lt;/ref&gt;

[[Bestand:Celio_-_le_mura_tra_porta_san_Sebastiano_e_porta_Ardeatina_1974.JPG|thumb|550px|In Rome versterkt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de [[Aureliaanse muur]]. De muur hoogt hij op tot elf meter en hij verstevigt de stadspoorten. De vijfde eeuw is begonnen. ♣ Luister naar Geschiedenis voor herbeginners: De Romeinen - deel VIII: [https://www.geschiedenisvoorherbeginners.be/episodes/7qyBYXOYw9bzuxMf3H2rDF Hoe viel het doek over het rijk?] ]]

.

;401

.

* De aanval op Italië evacueert een deel van de troepenmacht uit Britannia. Alanen, Vandalen en Sueven dringen Gallië binnen en de overgebleven legeronderdelen in Britannia komen in opstand. De Angelen en de Friezen, de Juten en de Saksen gebruiken de chaos om de Noordzee over te steken en zich in Zuid-Engeland te vestigen.

.

;401-403

.

* De Visigoten en Vandalen staan aan de Noord-Italiaanse grens. Bevelhebber [[Flavius Stilicho]] (ca. 365-408) stuurt hen weg. Als hij in 408 omkomt, stopt niemand de Visigoten. In Rome bouwt [[Honorius (keizer)|keizer Honorius]] de Engelenburcht (het [[Mausoleum van Hadrianus]]) om tot een stadsfort, hij verstevigt de stadspoorten en de [[Aureliaanse muur]] door ze op te hogen tot elf meter. De negentien kilometer lange muur is nauwelijks te verdedigen wegens een demografische krimp. Er zijn onvoldoende soldaten om ze te bemannen. Niettemin slagen de Goten en de Vandalen niet in doorbraakpogingen. Hun sloop van de aquaducten die de Romeinen van drinkwater voorzien, is listig en efficiënter. Even later zet de stad zijn poorten open.

.

;402

.

* [[Ravenna (stad)|Ravenna]] in Noord-Oost Italië vervangt [[Rome (stad)|Rome]] als hoofdstad uit voorzorgsmaatregel. Ravenna is door zijn water, beter te beschermen

.

;405

.

* [[Hiëronymus]], een opvliegende monnik voltooit de [[vulgaat]], een bijbel geschreven in het [[Vulgair Latijn|volkse Latijn]]. Het [[Nieuwe Testament]] baseert zich op Griekse teksten, het Oude Testament is vertaald uit het [[Hebreeuws]] en niet uit de Griekse [[Septuagint]] die de christenen bij het begin gebruiken.

.

;406

.

* [[Mesrop Majstots]] heeft zijn [[Armeense alfabet]] klaar. Later sticht hij scholen om te alfabetiseren en te evangeliseren. Hij vertaalt de Bijbel en missioneert en alfabetiseert [[Georgië]] en Kaukasisch [[Albanië]] die hij een aangepast alfabet geeft.

.

* Germanen ([[Vandalen]], [[Alanen]], [[Bourgondiërs]], [[Sueben]]) steken de bevroren Rijn over. De Romeinen trekken hun troepen terug en het contact met onze streken verdwijnt.

.

;407

.

* [[Constantijn III van Rome|Constantijn II]] trekt zich terug uit Engeland en neemt de meeste Romeinse troepen mee. Zonder dat er een precies jaartal bekend is, verbergen ze hun metallurgische toptechnologie. In Schotland is een verstopte Romeinse ijzervoorraad ontdekt van zeven ton aan stalen en ijzeren spijkers. Hiermee zijn schepen en aquaducten te maken. De kennis over de ijzerproductie en hoe onbreekbare zwaarden te maken valt zo niet in vijandelijke handen. De ijzer-schaarste in Engeland leidt tot de legende van het onbreekbare zwaard van koning Arthur: Excalibur.  

.

;408

.

* Alarik en de Visigoten bestormen Rome.

.

;409

.

* Volgens de berichten bevinden zich geen Romeinse troepen meer in Britannia. Achtergebleven Romeinen raken in afzondering, verdedigen zich of mengen zich met Saksen, Juten en Angelen die nu in grote aantallen de Noordzee oversteken en er zich vestigden. Steden en versterkingen vervallen. 

.

;410
* [[Alarik I|Alarik]] en de [[Visigoten]] bestormen en plunderen Rome tijdens een driedaagse bezetting. De keizerlijke residentie is niet langer Rome maar Ravenna. De Romeinen ontruimen Brittannia. Vervolgens komen onze gewesten aan bod.
.

;410-413
* Keizer Theodosius II verdedigt Constantinopel met een dubbele muur. De buitenmuur is 2 meter dik, de binnenmuur 5 meter dikte met een lengte van 6,5 kilometer. In 439 volgt een zee-kering als extra verdediging. Rond 493 bouwt keizer Anastasios I zo’n 65 kilometer ten westen van Constantinopel de zogenoemde Lange Muur van Thracië of Lange Muur van Anastasios bouwen, als extra bescherming.

.

;413-426
* Kerkvader Augustinus schrijft 22 boeken, de Civitas Dei als antwoord op een vaak voorkomende klacht, namelijk dat het Christendom verantwoordelijk is voor de ondergang van het Romeinse Rijk. De overtuiging dat het einde der tijden in zicht is, leeft hard. Augustinus ontleent zijn idee onder meer aan de [[apostel Paulus]] en [[Ambrosius van Milaan]]. Voor Augustinus is God diegene die het verloop en de duur van de geschiedenis bepaalt. Geschiedenis heeft een doel, aldus Augustinus. We noemen dit [[teleologisch]].

.

;430
* [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] (°354-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;430) overlijdt op hoge leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=hBAxUBeVfsk FILM]'''

.

;435
* De Hunnen zorgen ervoor dat de Bourgondiërs Gallia Belgica niet veroveren.

.

;439
* [[Vandalen]] bezetten Noord-Afrika.

.

;441
* Hunnen vallen het Oost-Romeinse rijk aan.

.

;445
* Attila doodt zijn broer en leidt de Hunnen als koning.

.

;447
* Attila verovert gebieden ten zuiden van de [[Donau]] in het Oost-Romeinse rijk, zijn poging om Constantinopel te veroveren mislukt. 

.

;450
* [[Ostrogoten]] vestigen zich in [[Hongarije]] ([[Pannonië]]).

.

* In onze steken leven de [[Merovingers]] (Salische Franken) op goede voet met Romeinen. Over hun leider [[Merovech]] is weinig geweten. Was hij de leider van de Salische Franken in het decennium van 447 tot 457, na [[Chlodio]]? In elk geval geeft hij zijn naam aan deze dynastie. Volgens de legende is hij verwekt bij de ontmoeting van zijn moeder met een zee- of watermonster. De uitdrukking '[[Blauw bloed (adel)|blauw bloed hebben]]' gaat hierop terug. Waar de plek waar de [[Merwede]], Meerwege of Merowe in de Maas vloeit zou Merovech zijn naam ontlenen.

.

;451
* Salische Franken, Bourgondiërs en Visigoten helpen de Romeinse generaal [[Aëtius]] als bondgenoot tegen de Hunnen in de [[slag op de Catalaunische velden]] bij Châlon-sur-Marne. [[Merovech]] voert de Frankische hulptroepen aan en geeft zijn naam aan de Merovingische dynastie. Geleidelijk aan ontwikkelen deze stammen zich tot zelfstandige politieke machten. Hun ondergeschiktheid aan Rome verdwijnt definitief na 476. De kleinzoon, van Merovech, Chlodovech verwerft bekendheid als [[Clovis I|Clovis]]. Die verovert het grootste deel van Gallië ten noorden van de Loire en laat zich meermaals dopen. 

.

;451-452
* Attila trekt Italië binnen, plundert [[Aquileia]] en laat Rome links liggen. Vandalen trekken op naar Spanje en Noord-Afrika, de Franken richten zich op België en Noord-Frankrijk en de Visigoten en de Ostrogoten naar Italië.

.

[[Bestand:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|thumb|550px|De route van de Hunnen en hun bondgenoten bij de invasie van Gallië, eindigend in [[Slag op de Catalaunische velden|de Slag op de Catalaunische velden]]. De eerste Hunnen gaan terug op een of meerdere steppenvolkeren die vanaf 300 voor Christus China bedreigt. In de vijfde eeuw onderwerpen ze in de Russische steppe en in Oost-Europa de [[Ostrogoten]], trekken Europa binnen en duwen de Germaanse stammen het verzwakte West-Romeinse Rijk in. [[Attila de Hun|Attila]] kroont zich rond 433 tot Hunnenkoning. In Rusland komen de Slaven, de Goten en de Alanen onder zijn bevel en domineren een rijk van [[Hongarije]] tot de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]] en de Rijn. Er volgt een reeks plundertochten in het West-Romeinse Rijk tot een leger van Romeinen, Franken en Visigoten onder leiding van [[Flavius Aetius]] ze in 451 verslaat in de Slag op de Catalaunische velden. Attila wreekt zich met een aanval op Rome. Uiteindelijk trekt hiij zich terug, waarschijnlijk door een ziekte in zijn leger. Na Attila's dood in 453 valt het rijk uiteen. Het succes van de Hunnen danken ze aan hun organisatie als  ruiternomaden. Omdat ze geen vaste verblijf kennen, moeten ze geen logistiek of infrastructuur verdedigen. De kleine groepen bekwame krijgers konden snel verplaatsen nadat ze buit maakten. Hun stijgbeugel maakt het mogelijk om in het zadel te blijven tijdens het gevecht. Het Romeinse leger, gebaseerd op infanterie, zou zich moeten aanpassen aan deze de nieuwe militaire tactiek of ten ondergaan. De cavalerie was geboren, de riddertijd zou volgen.]]

;453
** [[Attila de Hun]] sterft.

.

;455
* De Vandalen nemen Rome in en zorgen voor een ware ravage tijdens hun plundertocht die twee weken duurt.

.

;457
* De zoon van [[Merovech]], de stamvader van de [[Merovingers]] en de latere Franken volgt zijn vader op: [[Childerik I]].

.

;469
* [[Odoaker]] en de [[Skiren]] arriveren in Italië.

.

;476
* Laatste West-Romeinse keizer afgezet: [[Romulus Augustulus]] of de kleine Romulus is een jongen. Enkele keizers schakelden Germaanse generaals in om hun zwakke positie te ondersteunen. Eén van die generaals is [[Odoacer]]. Hij beëindigt de lange geschiedenis van het (West) Romeinse rijk. Frankrijk verliest de band met Rome en het Latijn ontwikkelt zich zelfstandig. De taal die tot de negende eeuw gesproken wordt, is het [[Romaanse talen|Romaans]], waaruit het Frans voortkomt. De ondergang van Rome veroorzaakt in West-Europa een instabiliteit die de Germaanse volkeren doet verhuizen, de zogenaamde [[volksverhuizingen]] waarbij de [[Goten]] naar Duitsland gaan, de [[Angelen]], de [[Saksen (volk)|Saksen]] en de [[Juten (volk)|Juten]] naar Engeland, de [[Alamannen]] naar Zwitserland. De [[Franken (volk)|Franken]] trekken Gallië binnen, de [[Beieren (volk)|Beieren]] trekken zuidwaarts en [[Langobarden]] naar Italië. In onze gebieden vestigen zich Franken, Saksen en Friezen. De Friezen breiden hun gebied uit na het vertrek van de Angelen en Saksen en vormen een rijk van de Duits-Deense grens tot de Frans-Belgische. In de loop van de Middeleeuwen nemen de Franken het gebied steeds meer in en gaan ze in confrontatie met de 'Flamen'.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Portrait_Roi_de_france_Mérovée.jpg|Bronzen Merovech uit 1720.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Hoe gaat een machtig rijk ten onder? =

[[Bestand:Roman_Republic_Empire_map.gif|thumb|right|550px|753 v.Chr – 476. Voor een uitbreiding tot op heden, [https://www.youtube.com/watch?v=UY9P0QSxlnI klik hier].]]

.

== Machtig Rome ==
.

De Romeinse samenleving geniet ongeziene macht in het vroege Europa en is een culturele en economische magneet voor volkeren aan de buitengrens. '''Intern''' laat Rome [[Kelten]], [[Grieken]], [[Joden]], [[Arabieren]] en een massa anderen zich vestigen en geeft hen [[civis Romanus sum|staatsburgerschap]] los van hun origine, ras of geloof. '''Extern''' conflicteert de Romeinse uitbreidingsdrift met diezelfde volkeren, de [[Etrusken]], de [[Germanen]] en de [[Steppevolk|steppenomaden]]. Tegen de tweede eeuw voor Christus bereikt Rome het toppunt van zijn macht, die ze behoudt tot de tweede eeuw na.

.
 
== Afkoeling ==
Daarna, tussen het jaar [[200]] en [[400]] koelt de wereld af. De grenzen zijn zo omvangrijk dat ze een loden last zijn, nauwelijks te verdedigen. [[Germanen]] duwen op de grenzen vanuit het Zuiden, net zoals de Mongoolse, nomadische Hunnen (Hung-Nu) dat doen op de grenzen van het Chinese Han-Rijk. De [[Chinese muur]] houdt stand en weerstaat hun zoektocht naar een milder klimaat. Het bouwwerk doet de [[Hunnen]] Westwaarts trekken. De Hunnen beschikken sinds de tweede eeuw over een [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en een overaanbod aan paarden. Al rijdend hanteren ze de [[reflexboog]] en in de derde eeuw pantseren ze hun paard. Hun verschijning boezemt overal angst in en in de bijzonder koude winter van [[375]]. Die duwt de Hunnen nog meer Westwaarts. Een steeds grotere mensenmassa propt zich samen op de steppe in [[Oekraïne]], boven het huidige [[Roemenië]]. In die jaren raakt men het er over eens dat het rijk te groot is om het efficiënt te besturen en te verdedigen; de belastingen kunnen dit niet dragen. [[Diocletianus]] deelt het rijk op in een Oostelijk en een Westelijk deel: we schrijven het jaar [[286]]. 

.

== Burgeroorlogen en stammenbonden ==
Het Romeinse Rijk worstelt tussen 250 en 275, met burgeroorlogen, onrust en anarchie. Verschillende heersers strijden er om de macht en halen - om zich te versterken - de legertroepen weg aan de grensposten. Aan de rijksgrens in [[Germanië]] gebeurt het omgekeerde: kleine stammen sluiten aaneen. De door [[Hadrianus]] aangelegde gordel van vijfhonderd kilometer aan wallen, forten, wachttorens en loopgraven tussen de [[Donau]] en de [[Rijn]] is inmiddels een eeuw oud en gaat in [[260]] voor de bijl. Voor het eerst gaat een uitgestrekt gebied verloren. Omstreeks 275 zijn onze streken ook vrijwel volledig verwoest. Mensen graven hun geld in potten in de grond, getuige daarvan is de in 1970 ontdekte Romeinse muntschat op de plek 'Hoge dijken' tussen Oudenburg en Brugge. De jongste munt in de pot dateert uit 238 met de prent van keizer [[Balbinus]]. Rond het jaar [[400]] veroveren de [[Franken (volk)|Franken]] [[Keulen (stad)|Keulen]] en in de winter van [[406]] verliest de [[Rijn]] haar natuurlijke grensverdediging: ze vriest dicht. [[Vandalenrijk|Vandalen]] trekken via de [[Pyreneeën]] naar Spanje en noemen de plaats (V)[[Andalusië]]. Van daaruit gaat het verder naar de [[Straat van Gibraltar]] en veroveren ze [[Carthago]]. Rome verliest zo zijn graanschuur en in [[455]] voelt het Vandalenvolk zich zo sterk dat ze veertien dagen Rome plunderen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC GOETEYN &amp; CHRIS JACOBSON. ''In het oog van de storm. Over mensen, geschiedenis en [[klimaatverandering|klimaatveranderingen]]'', ASP, Brussel, 2012, p. 135.&lt;/ref&gt; [[476]] is niet zo ver af meer. 

. 

Omdat de centrale overheid er niet in slaagt om de wet, de veiligheid en de orde te waarborgen, strijden burgers en keuterboeren voor zichzelf: ze zoeken steun bij grootgrondbezitters of ridders die de roversbendes op een afstand houden. Het is kiezen tussen de Germaanse plundering of de eigendomsoverdracht aan een heer in ruil voor bescherming. En zo ontstaat het [[leenstelsel]] en verdwijnt de slavernij: van de Romeinse veroveringen is immers geen sprake meer. Het lot van de horige is echter schrijnender dan die van een Romeinse slaaf. 

.

Wat bij de Romeinen eeuwenlang duurde – een rijk van een ongezien formaat omverwerpen – kan tegenwoordig in enkele decennia.

. 
 
== Interpretatie ==
Tegenwoordig focussen historici op de toenmalige [[Klimaatverandering|klimaatwijziging]]. Achter de val van Rome ontwaren auteurs vaak het vraagstuk van de eigen tijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Jeroen Wijnendaele, [https://www.apache.be/gastbijdragen/2017/02/28/the-neverending-story-de-val-van-rome-en-onze-crisis-in-het-westen/De val van Rome en onze crisis in het westen], ''Apache'', 28 februari 2017&lt;/ref&gt; Zo stelde [[Edward Gibbon]] in de achttiende eeuw dat de Romeinen hun vechtlust en discipline langzaam aan verloren wegens de komst van een nieuwe religie, het [[Christendom]]. Vond hij hier een parallel met het Engeland van zijn tijd? Alexander Demandt verzamelde 210 oorzaken die leidden tot de ondergang.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ALEXANDER DEMANDT. ''Der Fall Roms. Die Auflösung des römischen Reiches im Urteil der Nachwelt'', München, Beck, 1984.&lt;/ref&gt; De ondergang van het Romeinse Rijk is een complexe zaak die overal tot nadenken aanzette.

* '''Militair''': het zwakke leger en invallen van de [[Hunnen]].

.

* '''Religieus''': het [[christendom]] dat eerder op vrede gericht is.

.

* '''Politiek''': De splitsing in Oost en West, de evolutie van [[republiek]] naar [[dictatuur]], burgeroorlogen, corruptie en afnemende belastingen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zonder inkomsten kan het leger niet op sterkte gehouden worden, wordt wegenonderhoudt onmogelijk.&lt;/ref&gt;

.

* '''Economie''': [[inflatie (hoofdbetekenis)|Inflatie]] en de [[crisis van de derde eeuw]].

.

* '''Geografie''': Het West-Romeinse Rijk is begrensd door rivieren, het Oost-Romeinse Rijk door bergen.

.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=0c9pEbHFEtw BEELDFRAGMENT MET VRAGEN]'''
Na het lezen van bovenstaande tekst en na het bekijken van deze lezing beantwoord je vragen:

.

* Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk?

.

* Welke theorieën zijn naïef of onjuist?

.

* Welke verschillen leer je kennen tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid?

.

* Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan?

.

* Welke elementen dragen volgens de spreker wel bij tot de degradatie van het rijk?

.

* Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden bestaan?

.

* Hoe absoluut of relatief is de datum 476?

.

.

== Hoe vergaat het de Romeinen in Vlaanderen? ==
[[Bestand:Bronzenmaquette2.jpg|thumb|550px|In het Limburg an der Lahnpark, rond de kerk van Oudenburg staat een bronzen maquette van het Romeinse castellum.]]

.

In de Romeinse tijd zijn onze streken niet meer dan een boerengat tussen de diep ingesneden kust met [[Torhout]] en [[Oudenburg]] als centrum. De Romeinen maken er omstreeks het jaar 200 een [[Castellum]] met een vierkant stratenpatroon. Oudenburg ontstaat (zoals Tongeren) uit een Romeinse militaire versterking. Het castellum is een onderdeel van de Noordzee-fortificaties, de [[Litus Saxonicum]] ter bescherming tegen piraten ([[Chauken]] en [[Friezen]]). In onze streken vergaat het de Romeinen niet anders dan elders. [[Saksen (volk)|Saksen]] koloniseren het gebied rond [[Brugge]] met tussenpozen in de vierde en de vijfde eeuw en doen de Romeinen wijken. Het Romeinse garnizoen keert terug naar Italië om het hoofd te bieden aan de Germaanse invallen. De Saksen noemen het gebied Flaumdra – wat vloed betekent. De naam verbastert tot Flaundra en Flandria. Dit [[Vlaanderen]] betrof een verzopen kustlandschap, een onherbergzaam zeegebied met inhammen en eilanden verscholen achter duinengordels. De zee dringt sinds het begin van de tijdrekening het achterliggende veen- en moerasgebied binnen. Als het [[Merovingische rijk]] in de achtste eeuw het toppunt van zijn macht bereikt, is de Pagus Flandriensis nog altijd een gat. De vesting Oudenburg raakt in verval en zal vanaf de elfde eeuw dienen als steengroeve: graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] laat stenen overbrengen naar Brugge voor de bouw van de Burg en de [[Sint-Pieterskerk (Brugge)|Sint-Pieterskerk]] (1056-1070). Vanaf 1956 graven archeologen allerlei spullen op in Oudenburg.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Litus_Saxonicum.png|[[Litus Saxonicum]].
File:Milecastle_39_on_Hadrian%27s_Wall.jpg|Resten van een burcht bij de muur van Hadrianus.
File:Split-Roman_walls.jpg|Muren van het Romeinse paleis in Split.
File:Europa60AD.jpeg
File:SPQRomani.svg|[[SPQR]]
File:Pont_du_gard.jpg|Zuiver drinkwater, daar kennen de Romeinen alles van.
File:Via_appia.jpg|De [[Via Appia]], de bekendste Romeinse heirbaan.
File:Ruins_of_Pompeii_with_the_Vesuvius.jpg|Natuurrampen zijn de Romeinen niet vreemd.
File:Greatwall-SA14.jpg|Gebeurtenissen in China, bespoedigen de ondergang van Rome.
File:Map_of_the_Great_Wall_of_China.jpg|De Chinese muur duwt de Hunnen in richting Europa.
File:Hadrian%27s_wall2.jpg|Romeinen bouwen muren: die van [[muur van Hadrianus|Hadrianus]] staat in Engeland.
File:Sant%27Angelo-SB.jpg|De [[Engelenburcht]] in Rome. [[Hadrianus]] ligt er begraven en een decor voor [[Dan Brown]].
File:Hadrianus_1.jpg|Bustes van Hadrianus en [[Antinoüs]] in het [[British Museum]], Londen.
File:Plinio il Giovane.jpg|Een Romeins historicus: [[Plinius de Jongere]].
File:Plinyelder.jpg|[[Plinius de Oudere]] kwam om in 79, bij de uitbarsting van de [[Vesuvius (vulkaan)|Vesuvius]] 
File:Germanic_Groups_ca._0CE.jpg|Verspreiding van vijf Germaanse groepen tot de 1ste eeuw.
File:Ulpiano_Checa_La_invasión_de_los_bárbaros.jpg|Barbaren en hun invallen. 
File:Attila_in_Gaul_451CE-nl.svg|Attila in Gaul
File:Huns_empire.png|Hunnenrijk met als centrum Hongarije, omstreeks 450.
File:Heinrich_Leutemann,_Plünderung_Roms_durch_die_Vandalen_(c._1860–1880).jpg|De Vandalen plunderen Rome, [[Heinrich Leutemann]] (1824-1904)
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

;A-vragen

.

(S&amp;V).313, 476, aquaduct, Cloaca Maxima, Caesar, Chinese muur, Colosseum, Edict van Milaan, geboorte van Jezus Christus, Fernand Braudel, Germanen, Hadrianus, Hunnen, Juliaanse kalender, laatste West-Romeinse keizer afgezet, muur van Hadrianus, Oswald Spengler, Pompeji, Ravenna, stijgbeugel.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Hoe gaat het machtige Romeinse Rijk ten onder? Hoe kan je dit verklaren?

.

* (S&amp;V).Hoe vergaat het de Romeinen en hun opvolgers in Vlaanderen?

.

* (V).Waar komt het begrip 'Vandalisme' vandaan?

.

* (V).Wat bleef er van het Romeinse Rijk tot op heden?

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Alexander de Grote is koning van Macedonië en schept van een van de grootste rijken; 2. Christendom wordt staatsgodsdienst bij de Romeinen; 3. Colosseum opent zijn deuren voor 50.000 bezoekers; 4. Constantijn beëindigt met het Edict van Milaan de Christenvervolging; 5. Duizend jaar Rome. Tijdgenoten getuigen dat er in dit jubeljaar meer dan duizend gladiatoren, nijlpaarden, leeuwen, giraffen en luipaarden in het Colosseum ter dood werden gebracht; 6. Geboorte van Jezus Christus.

.

* (V).Plaats in chronologisch volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Constantijn wijst het havenstadje Byzantium bij de Bosporus aan en beveelt bouwwerken om er de hoofdstad - het nieuwe Rome - van het Oost-Romeinse Rijk te vestigen; 2. De door Hadrianus aangelegde gordel van wallen en forten tussen de Donau en de Rijn is een eeuw oud en gaat voor de bijl; 3.Diocletianus laat de kerken verwoesten en de Christenen vervolgen; 4. Eerste nederzettigen in Rome; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6.Scheiding Oost en West Romeinse Rijk door Diocletianus.

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Germanen steken de bevroren Rijn over; 2. Hadrianus start de bouw van de muur in het noorden van Britannia; 3. Hannibal valt Italië binnen en begint de tweede Punische oorlog; 4. Hunnen vallen de Germaanse landen binnen; 5. Geboorte van Jezus Christus; 6. Eerste nederzettingen in Rome. 

.

* (V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Uitvinding van de katapult; 2. Het Romeinse aquaduct; 3. Het waterrad. Plaats in chronologische volgorde: 1. De Juliaanse kalender; 2. De Egyptische kalender; 3. De Gregoriaanse kalender. 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en geef een woordje uitleg: 1. Laatste West-Romeinse keizer afgezet; 2. Mythologische stichtingsdatum van Rome door Romulus en Remus; 3. Onder keizer Trajanus bereikt het rijk zijn grootste omvang; 4. Ravenna vervangt Rome als hoofdstad; 5. Julius Caesar valt Engeland binnen; 6. Julius Caesar verovert Noord Gallië.

.

.

;C-Vragen

.

* (S&amp;V).Wat leidde tot de ondergang van het Romeinse Rijk? En, welke theorieën zijn naïef of onjuist betreffende de ondergang van het Romeinse Rijk?

.

* (S&amp;V).Leg het drietrapsmodel uit van Fernand Braudel en pas het toe op de Middellandse Zee. 

.

* (V).Waarom beslist keizer Diocletianus tot de scheiding tussen het Oost-Romeins Rijk en West Romeinse Rijk? Welke verschillen ken je tussen het Oost- en West-Romeinse Rijk en hoe beïnvloedt dit verschil de veiligheid?

{{Sub}}</text>
      <sha1>ieqq2t6vyfioz1re6sg0etyczrckj23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel 4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46780</id>
    <revision>
      <id>431976</id>
      <parentid>431809</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327770" sha1="lx1z5t8xvw4n63vitzs8890vot5v33n" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK IV. MIDDELEEUWEN'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''476-1450'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Karl_der_Große_in_der_Chronik_des_Ekkehard_von_Aura.jpg|thumb|300px|[[Karel de Grote]] in de [[Kroniek|Kroniek van Ekkehard van Aura]] (omstreeks 1113, Cambridge Corpus Christi).]]

.

{{Cquote|'''Ik had nog maar korte tijd de leiding van het Frans geschiedkundig museum bij de Archives Nationales toen ik een brief kreeg met de vraag: 'Zoudt u mij de exacte datum kunnen geven van het verdrag dat officeel een einde maakte aan de middeleeuwen?' Daar kwam nog een vraag bij: 'In welke stad kwamen de gevolmachtigden bij elkaar die dit verdrag voorbereidden'?'''|'''[[Régine Pernoud]]'''', een Franse mediëviste in: ''De Middeleeuwen. Een herwaardering.''}}

.

;Tijdsband

.

[https://www.youtube.com/watch?v=-554jLp5SfY '''♥ B. WYDOOGHE PERIODISEERT DE MIDDELEEUWEN, 6 MIN.''']

.

'''De [[Middeleeuwen]] vormen in de Westerse geschiedschrijving een periode van ongeveer duizend jaar. Grofweg zijn ze te periodiseren van [[500]] tot [[1500]], zo leren de schoolkinderen. Tien millenia liggen er tussen de [[Oudheid|Antieke oudheid]] en de [[Renaissance]]. Ondanks het feit dat sommige historici bezwaren opperen tegen de term (omwille van de vooroordelen die er aan kleven en dat de term pas na deze periode tot stand kwam) is ze niet weg te denken in het historische debat of in de geschiedenisboeken. Niettemin kan er in een periode van duizend jaar geen coherentie zijn: dé Middeleeuwen bestaan niet. Daarom delen historici de periode in sub-periodes in: de [[Vroege Middeleeuwen]], de [[Hoge Middeleeuwen]] en de [[Late Middeleeuwen]]. De logica achter deze klassieke indeling ontgaat me en is weinig functioneel. Ik leg uit waarom.'''

.
 
'''Sommige historici drukken zich liever exacter uit en laten de Middeleeuwen beginnen bij van het [[Edict van Milaan]] ([[313]]), de erkenning van het Christendom. Populairder is de [[Val van het West-Romeinse Rijk]] als [[Odoaker]], opgegroeid in het midden van [[Atilla de Hun]] (maar geen Hun is) omstreeks [[470]] de Germaanse troepen in het Romeinse leger aanvoert en in [[476]] de veertienjarige [[Romulus Augustulus]] afzet en de macht grijpt. Laat ons eerlijk zijn. Dit jaartal is eveneens arbitrair: in onze regio gingen de Romeinse nederzettingen of forten zoals het fort [[Oudenburg]] al eerder verloren. Een ander moment dat in aanmerking komt is 525 als [[Dionysius Exiguus]] er in slaagt om de christelijke jaartelling in te voeren. De geboorte van Jezus is de markering, die velen onder ons aannemen zonder te weten waarop de jaartelling is gebaseerd. Vijf jaar na de val van het West Romeinse rijk bouwt de Salische Frank Clovis aan het Frankische rijk. Tussen 481 en 511 verslaat hij de Alemannen, rekent hij af met de Gallo-Romein Syagrius en krijgt hij grip op de Bourgondiërs. Zijn chroniekschrijver? [[Gregorius van Tours]].'''

.

'''Wij verdelen die duizend jaar die daarop volgen in zes fasen, te beginnen bij de donkere Middeleeuwen. Dat is een naam die sommige historici contesteren. We gebruiken de naam omdat ze aangeeft dat er weinig geschreven materiaal is in deze periode. In deze dagen is de band met de Noormannen vriendschappelijk, die met de Islam vijandelijk (na de dood van Mohammed in 632 verbreidt de Islam zich snel) voor zover archeologische vondsten dit tot op vandaag laten uitschijnen. Daarna volgt een periode die de Franse historicus [[Jean-Jacques Ampère]] introduceerde als de '''[[Karolingische Renaissance]]''', evenzeer een gecontesteerde term. We laten deze periode duren tot de '''de vroege Vlaamse graventijd''' - omstreeks 860 - dan worden de vijandelijkheden van de Noormannen intenser en bitser. Het is een reactie op de expansiepolitiek van [[Karel de Grote]] en dankt Vlaanderen er zijn ontstaan aan. Als die strijdbijl met de Denen, de Zweden en de Noren begraven is, volgt er een vierde periode: twee eeuwen vol [[kruistochten]]. Tijdens deze '''kruistochtperiode''' nemen Vlaamse, Franse en Engelse ridderslegers het op tegen de [[Islam]] die sinds de zevende eeuw een veroveringsgodsdienst is in de vroegchristelijke gebieden. Intussen zijn ze tot in Spanje, Portugal en Frankrijk doorgedrongen. Deze periode start bij de oproep tot de eerste kruistocht in [[1095]] en eindigt met de val van Akko, twee eeuwen later. Kort daarop ontstaat wat Barbara Tuchman 'de waanzinnige veertiende eeuw' noemt in haar gelijknamige boek. Voor Vlaanderen volgt een eeuw van oorlog, pest en andere gruwel met de Guldensporenslag in 1302 als hoogtepunt en de slag bij Westrozebeke als een dieptepunt waarover graag gezwegen wordt. Op het einde van die eeuw huwt [[Margaretha van Male]] (dochter van een gehate vader die aanvankelijk in de Kortrijkse gravenkapel zou worden begraven) met de Bourgondische vorst [[Filips de Stoute]] en loodst zo de de dynastie van de Bourgondiërs Vlaanderen binnen, het is de laatste Middeleeuwse fase, die [[Johan Huizinga]] in 1919 als 'herfstij der Middeleeuwen' zou omschrijven.'''

.

'''Het einde der Middeleeuwen is evenmin eenduidig. Populair is het moment dat het [[buskruit]] een einde maakt aan het Middeleeuwse leven van ridders en burchten. Ridders worden verdreven door de [[haakbus]] en de [[Musketier|musketiers]], burchten en kastelen ontwikkelen zich tot [[Lijst_van_vaktermen_in_de_vestingbouwkunde|vestingen]]. In dat geval duren de Middeleeuwen in Japan tot 1542 als de Portugezen er de musketten introduceren: het is het einde van de [[samoerai]]. [[Don Quichot (boek)|Don Quichot]] zoals beschreven door [[Miguel de Cervantes]] geldt als laatste ridder. [[Buskruit]] duikt in de Duitse gebieden op in de 14de eeuw, haakbussen begin 15de eeuw. Met de val van het [[Oost-Romeinse rijk]] in [[1453]], de vinding van de [[boekdrukkunst]] omstreeks 1450, de [[ontdekking van Amerika]] in [[1492]] en de komst van het [[Protestantisme]] in [[1517]] zijn de Middeleeuwen als tijdvak definitief voorbij.'''

= Inleidend =

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-het-einde-der-middeleeuwen '''♣ KLIK VOOR DE POWERPOINT DIE BIJ DE LES HOORT'''].

.

== Johan Huizinga ==
[[Bestand:Professoren Nieuwenhuis en Huizinga, SFA001019999.jpg|thumb|550px|Johan Huizinga (rechts) (1872-1945) is de grondlegger van de cultuur- en mentaliteitsgeschiedenis. Zijn ''[[Herfsttij der Middeleeuwen]]'' (1919) maakte hem wereldberoemd. In 1935 volgde ''In de schaduwen van morgen''. Daarin werkt hij zijn Brusselse voordracht van 8 maart 1935 verder uit. Het is een analyse van de culturele en maatschappelijke situatie van het interbellum met de bekende openingszin: ''Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europese mensheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken.'' De foto is in Leiden genomen. [https://nl.wikisource.org/wiki/Herfsttij_der_Middeleeuwen/Hoofdstuk_I Is online] te lezen.]]

.

{{Cquote|'''Toen de wereld vijf eeuwen jonger was, hadden alle levensgevallen veel scherper uiterlijke vormen dan nu. Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons; al wat men beleefde had nog dien graad van onmiddellijkheid en absoluutheid, dien de vreugd en het leed nu nog hebben in den kindergeest. Elke levensgebeurtenis, elke daad was omringd met nadrukkelijke en uitdrukkelijke vormen, was getild op de verhevenheid van een strakken, vasten levensstijl. De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.'''|[[Johan Huizinga]]. [[Herfsttij der Middeleeuwen]]. Eerste hoofdstuk.}}

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=JNgW2-a7DzA '''♠ BEELDFRAGMENT WILLEM OTTERSPEER VRAAGT ZICH AF HOE JOHAN HUIZINGA TE LEZEN''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=K2RYOEBQtYM '''♠ BEELDFRAGMENT WAAROM JOHAN HUIZINGA EEN PESSIMIST IS''']


.

.

== Duistere Middeleeuwen (476-759) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Edict van Milaan|313]]  -&gt;&gt;  [[Val van het West-Romeinse Rijk|476]]  -&gt;&gt; [[Clovis|486]] -&gt;&gt; [[Geschiedenis van de islam|610]] -&gt;&gt; [[Slag bij Poitiers|732]] -&gt;&gt; [[Narbonne|759]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Karolingische renaissance (759-860) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Karel de Grote|768]] -&gt;&gt; [[Noormannen|799]] -&gt;&gt; [[Lodewijk de Vrome|816]] -&gt;&gt; [[Lotharius|840]] -//- [[Karel de Kale|840]] -&gt;&gt;  [[Verdrag van Verdun|843]] -//- [[Lodewijk de Duitser|843]] -&gt;&gt; [[Judith van West-Francië|844]] &gt;&gt;&gt;''' 

.

.

== De graven worstelen met de Vikingen (860-1095) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Boudewijn I van Vlaanderen|862]] -&gt;&gt; [[Boudewijn II van Vlaanderen|879]] -&gt;&gt; [[Arnulf I van Vlaanderen|918]] -&gt;&gt; [[Boudewijn III van Vlaanderen|958]] -&gt;&gt; [[Arnulf II van Vlaanderen|965]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IV|980]] -&gt;&gt; [[Boudewijn V|1035]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VI|1067]] -&gt;&gt; [[Arnulf III|1070]] -&gt;&gt; [[Robrecht de Fries|1071]] -&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] -&gt;&gt; [[Eerste kruistocht|1096]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VII van Vlaanderen|1111]] -&gt;&gt; [[Karel de Goede|1119]] -&gt;&gt; [[Diederik van de Elzas|1128]] -&gt;&gt; [[Tweede kruistocht|1145]] -&gt;&gt; [[Filips van de Elzas|1168]] -&gt;&gt; [[Derde kruistocht|1189]] -&gt;&gt; [[Margaretha van de Elzas|1191]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IX van Vlaanderen|1194]] -&gt;&gt; [[Vierde kruistocht|1202]] -&gt;&gt; [[Johanna van Constantinopel|1205]] -&gt;&gt; [[Vijfde kruistocht|1213]] -&gt;&gt; [[Zesde kruistocht|1228]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Constantinopel|1244]] -&gt;&gt; [[Zevende kruistocht|1248]] -&gt;&gt; [[Achtste kruistocht|1270]] -&gt;&gt; [[Negende kruistocht|1271]] -&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Val van Akko|1291]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Filips IV van Frankrijk|1285]] -&gt;&gt; [[Vlaamse Opstand (1297-1305)|1297]] -&gt;&gt; [[Guldensporenslag|1302]] -&gt;&gt; [[Robrecht van Béthune|1305]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Nevers|1322]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Male|1346]] -&gt;&gt; [[Slag bij Westrozebeke|1382]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1384]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Bourgondiërs (1382-1500) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1382]] -&gt;&gt; [[Jan zonder Vrees|1405]] -&gt;&gt; [[Filips de Goede|1419]] -&gt;&gt; [[Boekdrukkunst|1450]] -&gt;&gt; [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|1453]] -&gt;&gt; [[Karel de Stoute|1467]] -&gt;&gt; [[Maria van Bourgondië|1477]] -&gt;&gt; [[Filips de Schone|1482]] -&gt;&gt; [[Christoffel Columbus|1492]] -&gt;&gt; [[Keizer Karel V|1500]]

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=9fK86SjFSaw '''♥ B. WYDOOGHE LEIDT DE MIDDELEEUWEN IN MET REGINE PERNOUD, 9 Min.''']


.

.

= De donkere Middeleeuwen =

[[Bestand:St_Remy_Bishop_of_Rheims_begging_of_Clovis_the_restitution_of_the_Sacred_Vase_taken_by_the_Franks_in_the_Pillage_of_Soissons.png|thumb|300px|De 15e-eeuwse tekening toont de bisschop van Reims die [[Clovis I|Clovis]] de teruggave van [[Vaas van Soissons|de Vaas van Soissons]] smeekt. De details kloppen niet: [[Remigius van Reims|Remigius]] vraagt persoonlijk de vaas, geen afgevaardigde en vooral, de Franken dragen laat-middeleeuwse kledij en  [[slagzwaard|slagzwaarden]] in plaats van hun [[Strijdbijl|strijdbijlen]].]]

.

== Vijfde eeuw na 476 ==
[[Bestand:Map_Gaul_divisions_481-nl.svg|thumb|300px|Vijf jaar na de val van het West Romeinse Rijk is Europa verkaveld tot deze constellatie.]]

.

[[Bestand:Verovering_Gallie_door_de_Franken_v2.gif|thumb|550px|Het Frankische territorium in Gallië breidt onder Clovis gevoelig uit. Clovis deelt zijn macht met verwante leiders van naburige Salische stamgroepen. Clovis bouwt samen met zijn echtgenote Clothilde die hem tot het christendom wil bekeren (in 496 en in 506) een rijk uit en consolideert zijn macht in Noord-Gallië met Parijs als zijn residentie en het Seinedal als Merovingisch machtsgebied. Let op de gebieden van Midden Duitsland, de Saksen en de Friesen. Die blijven zelfstandige rijken tot de achtste eeuw, als [[Karel Martel]] en zijn opvolger [[Pepijn de Korte]] de Engelse missionaris [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] (672-754) steunen in zijn agressieve missionering. Samen met zijn gewelddadige tijdgenoot [[Willibrord|Willibrordus]] (658-739) staat hij in voor de tweede missioneringsgolf vanuit Ierland en Engeland naar het vasteland. Als ze erin slagen om deze buurvolkeren te bekeren tot het Christendom, zal het Frankische rijk uitbreiden of zullen de onzekere relaties stabiliseren. Dat is de redenering van Karel en Pepijn, ze gebruiken godsdienst als smeermiddel om hen in het rijk binnen te loodsen. Bonifatius geniet bij zijn brutale missionering soms geen militaire bescherming. Bij [[Dokkum]] vermoorden de Friezen hem in 754. De betekenis van Bonifatius is dat hij, sinds Clovis Rome opnieuw lieert aan de Franken, een link die de westerse geschiedenis zal domineren.]]

.

'''De vijfde eeuw kenmerkt zich door de definitieve ondergang van het West-Romeinse Rijk, een oorzaken daarvan, de [[volksverhuizingen]] houden tot de zesde eeuw aan. Het ontstaan van de [[feodaliteit]] vindt zijn oorsprong in het feit dat de Romeinen de veiligheid niet meer kunnen garanderen. Landsheren, 'ridders' en roofridders nemen die taak over, binden landbouwers en horigen aan hen in ruil voor bescherming en veiligheid. Zo komen deze ridders aan het hoofd van wat men later de feodale piramide noemt. De macht van de feodale heren is recht evenredig met hun vazallen (boeren, [[Leenman|leenmannen]]) die ze mobiliseren. Deze onderdanen zijn krijgsdienst verschuldigd ([[Heerban|heerban]] of landwere). Pas veel later komen de stedelijke milities. ♣ In de West-Europese Romeinse kolonies verdwijnen de pleziertuinen wegens hun associatie met de degeneratie van het Romeinse heidendom. Bloemen zijn niet langer aanwezig in het dagelijkse leven. Hun esthetische functie beperkt zich tot het kerkaltaar of in een kloostertuin waar ze hun praktisch nut als medicijn tonen. Wanneer pakken de Europeanen deze liefde voor de bloem opnieuw op? De grafcultuur van de Merovingers (genoemd naar Merovech, de stichter van deze Frankische dynastie) toont de mix: ze hebben Romeinse en Germaanse kenmerken.''' 

.

.

;476

.

* [[Val van het West-Romeinse Rijk]]: [[Odoaker]] zet de kinderkeizer [[Romulus Augustus]] in [[Ravenna (stad)|Ravenna]] af en sluit de jongen op in de burcht [[Castellum Lucullanum]] op [[Capri (eiland)|Capri]]. 

.

* Als eerste Germaanse koning bestuurt hij vanuit Italië West-Europa dat uit [[Germanen]], [[Goten]] en [[Romeinen]] bestaat. Odoaker groeide op als zoon van een Skirische hertog, waarschijnlijk aan het hof van [[Attila de Hun|Attila]] in [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] als [[vazal]]. Als het [[Hunnen|Hunnenrijk]] na Atilla's dood uiteen valt, verlaten (of worden ze verdreven?) de [[Skiren]] [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] en arriveren ze in 469 in Italië. Zeven jaar later - in 476 - gaat het West-Romeinse rijk voor de bijl.

.

;477

.

* [[Odoaker]] breidt zijn rijk uit en landt op [[Sicilië]] dat hij verovert op de [[Vandalen]]. Aix-en-Provence, voorheen een belangrijk politiek centrum, wordt na onderhandelingen met Odoaker afgestaan en door de Visigoten opnieuw bezet.

.

;480

.

* Het expeditieleger van [[Odoaker]] steekt de [[Adriatische Zee]] over, lijft [[Dalmatië (regio)|Dalmatië]] en zet het onder Gotisch bestuur.

.

* Geboorte [[Benedictus van Nursia]], monnik en heilige (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;547) Hij gaat de geschiedenis in als de vader van het Latijnse kloosterleven en de regel van Benedictus. Sinds 1964 de patroonheilige van Europa.

.

;481

.

* [[Clovis I|Clovis]] volgt zijn vader als koning der Salische Franken op in [[Doornik]]. 

.

* Clovis zal de eerste koning zijn die alle Frankische stammen verenigt. Bij de troonopvolging is hij 15 en hij beschikt over een bescheiden grondgebied in het noorden van [[Gallië]].

.

;486

.

* Slag bij Soissons: [[Clovis I|Clovis]] verslaat [[Syagrius]] in de achtergebleven Romeinse enclave bij [[Soissons (stad)|Soissons]] en wordt leider der Franken als Chlodovech of Lodewijk.

.

* De [[Vaas van Soissons]].

.

;488

.

* Onder leiding van [[Theodorik]] vallen de [[Ostrogoten]] Italië en Ravenna binnen.
.

;489

.

* Als Odoaker zijn koninkrijk uitbreidt, neemt zijn populariteit bij de Romeinen toe, in tegenstelling tot het Oost-Romeinse rijk. Een verbond tussen het Oost-Romeinse rijk en [[Theodorik]] zorgt dat de [[Ostrogoten]] Italië (moeizaam) binnenvallen. 

.

;493

.

* Na vier jaar oorlog drijft [[Theodorik]] [[Odoaker]] in het nauw in de onneembare hoofdstad [[Ravenna (stad)|Ravenna]]. De patstelling leidt tot een overleg op een banket waarbij Theodorik Odoaker van sleutelbeen tot dij doorklieft. [[Theodorik]] is nu alleenheerser over [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] Italië. Als aanhanger van de christelijke sekte, het [[arianisme]] is hij tolerant voor andere belevingen.

.

;496

* ♣ [[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen en maakt het christendom tot de staatsgodsdienst van zijn [[Frankische Rijk|Frankisch]] / [[Merovingische|Merovingisch]] Rijk en Paus Gelasius I roetpt 14 februari uit tot de naamsdag van de heilige Valentijn. Krokussen en viooltjes zijn de bloemen die bij hem horen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Leiden - Doelensteeg 16 (Johan Huizinga).jpg|Plaquette herinnert aan Huizinga in het Leidse Instituut voor Geschiedenis.
File:Herfsttij_der_Middeleeuwen_kaft.gif|[[Herfsttij der Middeleeuwen]] is 
Bestand:Solidus-Odoacer-ZenoRIC_3657cf.jpg|[[Solidus (munt)|Solidus]] met de afbeelding van [[Odoaker]].
Bestand:Gesta_Theodorici_-_Theodoric_the_Great_(455-526).jpg|Theodoric (°455-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;526).
Bestand:Clovis_crop.jpg|[[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen.
File:Clovis Ier et le vase de Soissons.jpg|Clovis en de [[Vaas van Soissons|vaas]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zesde eeuw (501-600) ==
[[Bestand:Hagia-Sophia-Laengsschnitt.jpg|thumb|550px|De Hagia Sophia is een voormalige kathedraal (537-1453) en moskee in de Turkse stad Istanboel en geldt als een van de grootste architectonische prestaties uit de oudheid. Tegenwoordig is het een museum.]]

.

'''In de zesde eeuw gaan in het Westen - ondanks de opkomst van de [[Benedictijnen|Benedictijnenorde]] - de schrijf-, dorps- en stadscultuur verloren. De enige steden zijn bisschopssteden. Het gemeenschapsleven organiseert zich rond boerderijen waar grondbezit weinig tel heeft. Het plattelandsleven is ofwel gevaarlijk, omdat er weinig ordehandhaving is ofwel democratisch wegens het gebrek aan 'eigendom'. Het boslandschap breidt uit. In het Christendom komt er een scheuring tussen de Kerken in het Westen en die in het Oosten. Vooral in het Oosten lijkt het nieuwe geloof een succes. Halverwege de eeuw zijn er ver in Azië bloeiende aartsbisdommen in de steden Basra, Mosul en Tikrit. Hun gemeenschappen zijn succesrijker en groter dan die in het Westen. Dat we dit vergeten zijn, heeft te maken met de dominantie van [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] (570-632). Die broedt op een nieuw geloof: de [[islam]], een woord dat verwijst naar 'veiligheid' en 'vrede'. De Islam die met het Christendom zijn oudtestamentische oorsprong deelt, reageert op het Christendom dat niet meer aangepast is aan de tijd. De Germaanse invallen (met een hoogtepunt in 476) en de komst van de builenpest in 541 - twee grote rampen - doen het orale domineren en vervangen de schrifttraditie. Mohammed is een analfabeet. Op de akkers zijn geen boeren meer te bekennen, in de steden sterven de consumenten uit. Vertellen bij het kampvuur zorgt voor kennisoverdracht, niet het schrift. De kerk ziet zich genoodzaakt om het tweede gebod met de voeten te treden. 'Maak geen godenbeelden, geen enkele afbeelding van iets dat in de hemel hierboven is of van iets beneden op de aarde of in het water onder de aarde. Kniel er niet voor neer en ver eer ze niet' zo schrijft Exodus 20.4-5. De beeldcultuur biedt een alternatief tot samenhorigheid en [[Paus Gregorius I]] (ca. 540-604) is aan het eind van de zesde eeuw een pleitbezorger voor de beeldende kunst. Volgens hem verschilt de beeldaanbidding van het leren van beelden. 'Beelden zijn verhalen over wie en wat we moeten aanbidden. Beelden zijn de taal van de ongeletterden' die hij voor zijn kar wil. Zo ontwikkelt het christendom zich tot een theaterreligie met altaarstukken en drieluiken, badend in een kathedralenakoestiek met standbeelden die processies op praalwagens elke plek bereiken. De privésfeer neemt de beeldtaal over en huizen worden kleine kerken vol thuisdevotie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: SUZANNA IVANIC, vertaald door Jaap Slingerland. ''Katholiek. De beeldcultuur van het katholicisme'', KokBoekencentrum, Utrecht, 2022, p. 13, 24 en 140.&lt;/ref&gt;'''

.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?time_continue=43&amp;v=hAe028QaICk&amp;feature=emb_logo ♠ BEELDFRAGEMENT: BESTOND KONING ARTHUR?]'''

.

.

;Ca. 500 

.

* Als veertienjarige sluit [[Benedictus van Nursia]] aan bij een [[kluizenaar]]sgroep (Ca. 494). Omstreeks 500 verlaat de groep Rome, Benedictus stopt zijn studie en ze belanden in [[Subiaco (Italië)|Subiaco]], ten oosten van Rome, in het klooster [[Santo Speco]]. Benedictus zal zich drie jaar eenzaam opsluiten in de grot onder het klooster. Voor 529 is hij overste in [[Vicovaro]]. Een legende uit de twaalfde eeuw vertelt over zijn ongekende strengheid. Angstige [[monnik (christendom)|monniken]] proberen hem te vergiftigen. Bij zijn zegening breekt de beker. De [[iconografie]] beeldt Benedictus af met een beker en een [[Slangen|slang]], zoals het apothekerslogo. Om verder conflicten te vermijden trekt hij met enkele discipelen naar [[Montecassiano]]. 

.

;506

.

* Doop van Clovis in [[Reims]]. Het doopjaar is niet gekend: bronnen noemen de jaren 496, 497, 498, 499, 507 en 508. Laat Clovis zich meerdere keren dopen als propaganda? Clovis is de eerste die alle Frankische stammen verenigt en de eerste katholieke koning van Frankrijk. Hij wordt gedoopt in een kerkje in de omgeving van de huidige [[kathedraal van Reims]] waar vele toekomstige Franse vorsten gekroond worden. Deze daad zorgt dat Clovis zijn Merovingisch domein uitbreidt over de oude Romeinse provincie Gallië, die ruwweg met het moderne Frankrijk samenvalt. Komende uit het huis van Merovech zal de [[Merovingische]] dynastie de komende twee eeuwen heersen over de Franken. De naam Clovis verbastert naar Lovis, Louis en Lodewijk. Rome en de paus zijn dé afwezigen bij de aanvang van dit christelijk rijk. Het blijft een Frankische aangelegenheid, (een keer uitgevoerd door [[Remigius van Reims|Remigius]], de aartsbisschop van Reims, zonder enige connectie met Rome.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIERRE TROUILLEZ. ''De Germanen en het Christendom. Een bewogen ontmoeting,'' Davidsfonds, Leuven, 2010, p. 191 &amp; 339.&lt;/ref&gt;

.

;507

.

* De Franken verslaan de Visigoten en drijven hen naar Spanje en Portugal waar ze een christelijk rijk stichten.

.

;511

.

* Kort voor zijn dood roept Clovis een kerkconcilie bijeen in Orleans. Hij wijst het arianisme af en verstevigt met zijn chritelijk geloof zijn macht bij de Gallo-Romeinen. Beiden zien zichzelf als de Roomse erfgenamen.

.

* De 45-jarige [[Clovis I|Clovis]] sterft. Zijn vier zonen verdelen zijn koninkrijk volgens de [[Salische wet|Salische wetten]]. In [[Reims]] neemt [[Theuderik I]] de macht, in [[Parijs]] [[Childebert I]], in [[Orléans]] [[Chlodomer]] en in [[Soissons |Soissons]] [[Chlotarius I]]. De onderlinge broederkrijg van zijn opvolgers maakt de grootsheid van het Frankenrijk ongedaan tot in het begin van de achtste eeuw: dat van [[Karel Martel]]. De twee bindmiddelen die blijven zijn het katholicisme en het territorium van Frankisch Gallië dat zich in 534 aansluit met de Bourgondiërs, er is de grensbepaling met de Visigoten, de uitbreiding met de Provence die Ostrogotisch was. 

.

;523

.

* [[Sigismund van Bourgondië|Sigismund]] leidt nederlaag op de [[Merovingers]].

.

;525

.

* [[Dionysius Exiguus]] voert de [[christelijke jaartelling]] in door de jaren te tellen vanaf de geboorte van Jezus.

.

;527-565

.

* Tijdens zijn eerste regeringsperiode boekt Justinianus in het Oost-Romeinse rijk succes. Hij herovert provincies in Noord Afrika, hij boekt succes in Italië. Het succes wordt afgeremd door een gebrek aan manschappen, stijgende kosten, en de pest.

.

;529

.

* [[Benedictus van Nursia|Benedictus]] sticht zijn monnikenorde in Italië in de [[Abdij van Monte Cassino]] op een vervallen Romeinse vesting, 519 meter hoog boven het dorp Cassino tussen Rome en Napels. Daar stelt hij zijn invloedrijke kloosterregel, de [[Regula Benedicti]] op. De monnik legt drie geloften af: armoede, kuisheid en gehoorzaamheid. Ze bidden, werken en slapen in een acht uren ritme. De orde verspreidt zich dankzij &quot;[[ora et labora]]&quot; over Europa. Het 'monniken-werk' is een primeur. 'Werk' is tot dan voorbehouden aan de derde stand: boeren, slaven en lijfeigenen. Adel en geestelijkheid waren vrijgesteld. Sindsdien geniet arbeid status. Als Benedictus de regio tussen Rome en Napels bekeert, breekt hij aldus de legende het [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]]-altaar af om er een kapel te bouwen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;URBAN T. HOLMES. ''De wereld van Bernard van Clairvaux''. In: ''National Geographic Society'', Riddertijd, 1975, p. 30 &amp; 138&lt;/ref&gt; Benedictus biografie in de ''Dialogen'' van [[Paus Gregorius I|paus Gregorius de Grote]] draagt bij tot zijn bekendheid.

.

* De Byzantijnse keizer [[Justinianus I]] verbiedt het heidense denken en beëindigt de academie van [[Plato]].

.

;531

.

* De missionaris [[Eleutherius van Doornik|Eleutherius]] in Doornik vermoord.

.

;532

.

* [[Nika-oproer]] in [[Constantinopel]]. De basilica brandt af. Instabiele periode op de Kaukasus. Rome sluit een vrede met Perzië. Ideeën van bisschoppen staan ter discussie (FRANKOPAN, p. 78).

.

;537

.

* De Byznatijnse [[Justinianus I|keizer Justinianus]] wijdt de [[Haghia Sofia]] in ter vervanging van de vorige [[Basilica (bouwwerk)|basilica]].

.

* Het [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] leger vernietigt de [[Aquaduct (watergang)|aquaducten]] van Rome. De stad beschikt niet langer over stromend water. Zich wassen kan in de Tiber. De pauselijke stad krimpt tot dertigduizend zielen. Twee eeuwen eerder kunnen volgens een raming zestigduizend Romeinen tegelijk baden dankzij de [[thermen]] die [[thermen van Agrippa|Agrippa]] in 25 VC liet aanleggen, gevolgd door de keizers [[Nero (keizer)|Nero]] in 62, [[Titus (keizer)|Titus]] in 81, [[Trajanus]] in 109 en [[Commodus]] in 183 en de eeuwen die volgden door Severus Alexander, Decius, Diocletianus en Constantijn.

.

;539

.

* [[Cassiodorus]], een Romeins staatsman en schrijver trekt zich in het door hem gestichte klooster Vivarium terug (nu [[Squillace]] in [[Calabrië]]) en houdt zich bezig met de bewaring, de vertaling en het kopiëren van oude geschriften om de heilige schrift beter te begrijpen. Hij stierf hier vermoedelijk kort na 580, rond de 100 jaar oud. In die geschriften spreekt hij over zout als goud: het diende deels als wedde voor de Romeinse soldaten, het zorgt voor smaak, helpt bij het bewaren van voedsel (dat raakt in onbruik met de komst van de koelkast na WOII), het heeft medicinale en rituele functies. Wie zoutrijk dieet, leeft langer. In de Middelandsezeegebieden laat men water verdampen om aan zout te komen. In de Romeinse provincies Gallia Belgica en Brittannia lukt dat moeilijker en was er een soort fabricage in de regio Zeebrugge-Dudzele met kanaaltjes die het zeewater landinwaarts brengen en het stoken van veen.

.

;541-545

.

* De [[builenpest]] voor het eerst in Europa en in het gebied rond de Middellandse zee, als de Plaag van Justinianus, spaart niemand. Een tijdgenoot raakt zijn hele familie kwijt. Vooral de steden worden getroffen. In Constantinopel sterven dagelijks tienduizend mensen. 'En niet alleen het Romeinse Rijk had eronder te lijden. Alggauw werden ook steden in het Ooosten geteisterd, want de plaag volgde de verbindngswegen en de handelsnetwerken, en hield onderweg huis in de steden van Perzisch Mesopotamië alvorens China te bereiken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, Zijderoutes, p. 88.&lt;/ref&gt;  

.

;546

.

* Rome ingenomen door de Ostrogoot [[Totila]].

.

;547

.

* Dood [[Benedictus van Nursia]].

.

;550 (ca.)

.

* In Poitiers sticht [[Radegonde]] (518-587), de dochter van koning Berthar van Thüringen van de eerste vrouwenkloosters in Gallië, het abdijklooster van het Heilig Kruis. Zij was door de Frankische koning Chlotarius I gedwongen met hem te trouwen. Radegonde werd begraven in de Sint-Radegondekerk, heilig verklaard en patrones van Poitiers.

.

;563

.

* De Ierse missionaris [[Sint Columba]] vaart naar Schotland om er de [[Picten]], de Schotse Kelten te bekeren.

.

;567

.

* Het [[Concilie van Tours |Concilie van Tours]] ([[Paus Johannes III|Johannes III]]) bepaalt dat elke lokaliteit de armen moet voeden op basis van criteria: ongeschiktheid (het onvermogen om in het levensonderhoud te voorzien), nabijheid (in verblijf en verwantschap, om zwerven te voorkomen) en meegaandheid (fatsoenlijk zonder de orde te verstoren). [https://www.dbnl.org/tekst/swaa005zorg01_01/swaa005zorg01_01_0006.php Meer lezen.]

.

;568

.

* De [[Longobarden]] bedreigen het ontvolkende Rome dat nog 50.000 inwoners telt.

.

* Stichting [[Longobardische Rijk|Longobardische rijk]] (tot 774).

.

;570

.

* Geboorte [[Mohammed]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;632) in het steppenland van [[Arabië]]. Mohammed zal voor de politieke eenmaking van een verbrokkeld land zorgen en sticht een wereldgodsdienst.

.

;577

.

* De [[Longobarden]] verwoesten de [[Abdij van Monte Cassino]]. In de achtste eeuw zal ze heropgebouwd worden.

.

;586

.

* [[Avaarse Rijk|Avaarse]] ruiters veroveren de Donau-vallei. Het gebied behoort tot het [[Oost-Romeinse Rijk]]. Ze hebben hun overwinning te danken aan de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]].

.

;590

.

* De nieuwe Paus [[Gregorius de Grote]] (paus tot 604) ziet boven het Mausoleum van [[Hadrianus]] Engelen tijdens zijn gebed dat de pest moet afwenden. Voortaan heet het monument de [[Engelenburcht]]. Deze paus is [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] genegen en neemt het idee dat God de geschiedenis bepaalt over. God stuurt boodschappen naar de mens via natuurrampen, oorlogen en voorvallen. Dit [[Symbolisme|symbolische]] of [[magisch denken]] laat onverklaarbare fenomenen 'lezen'. De mens kan deze goddelijke boodschappen decoderen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BOONE. ''Historici en hun métier. Een inleiding tot de historische kritiek'', Academia, Gent, 2015, p. 171.&lt;/ref&gt;

.

;Ca. 600

.

* [[Dimpna van Geel|Dimpna]], een Ierse koningsdochter slaat op de vlucht voor de incestueuze intenties van haar vader. De vlucht eindigt in [[Geel (stad)|Geel]], waar hij haar onthoofdt. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Southern Italy and Sicily, with excursions to Malta, Sardinia, Tunis, and Corfu - handbook for travellers (1908) (14740340116).jpg
Montecassino Abbey Cassino Italy Black And White Street Photography (210753965).jpeg
Benedykt dziedziniec Bramantego.jpg
Mura Megalitiche nei pressi dell'Abbazia Benedettina di Montecassino - panoramio.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 011.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 014.jpg
Frans Vervloet Monte Cassino.jpg|
Interno della basilica di Montecassino.jpg|
ITA 1944 MiNr0651Y mt B002.jpg
Italy from the Alps to Mount Etna (1877) (14590346279).jpg
La patria; geografia dell' Italia. Cenni storici, costumi, topografia, prodotti, industria, commercio, mari, fiumi, laghi, canali, strade, ponti, strade ferrate, porti, monumenti, dati statistici; (14769858485).jpg
Le mont Cassin. (18925923263).jpg
Monastero di Montecassino la gradinata.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della chiesa sotterranea o cripta.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della sagrestia.jpg
Montecassino chiostro detto del Priore.jpg
Montecassino il cortile centrale, visto dall’alto della loggia.jpg
Montecassino veduta del monastero.jpg
A British Sherman tank and jeep of 4th Armoured Brigade entering the ruins of Cassino, Italy, 18 May 1944. NA15079.jpg
Abadía de Montecassino.jpg
Abbazia di Monte Cassino.jpg
Abbazia di Montecassino vista dal Cimitero Polacco Militare.jpg
Campana di Montecassino.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 002.jpg
Corridoio d'accesso.jpg
Diocesana di Montecassino.jpg
Giardino - panoramio (4).jpg
Library's yard, Monte Cassino, Province of Frosinone, Italy - panoramio.jpg
Monte Cassino 2010-by-RaBoe-01.jpg
Monte Cassino 4.jpg
Monte Cassino bottle.jpg
Bestand:Gesta Theodorici - Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus (c 485 - c 580).jpg|[[Cassiodorus|Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus]] bekleedt onder [[Odoacer]] en de koning van de Ostrogothen [[Theodorik de Grote]] gewichtige posten zoals praefectus praetorio (eerste minister), secretaris en rechtsgeleerde.
Bestand:François-Louis Dejuinne (1786-1844) - Clovis roi des Francs (465-511).jpg|Clovis zoals die er volgens [[François-Louis Dejuinne]] (1786-1844) uitzag.
Bestand:Clovis crop.jpg|Doop van Clovis. Auteur onbekend.
Bestand:Baptême de Clovis.jpg|Doop van Clovis, Miniatuur uit [[Grandes Chroniques de France]], omstreeks 1375.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zevende eeuw (601-700): de eeuw der heiligen ==
[[Bestand:Giovanni_Paolo_Panini_-_Interior_of_the_Pantheon,_Rome_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|Het Pantheon verwordt tot een christelijke kerk in de zevende eeuw. De koepel van het station [[Antwerpen Centraal]] is op deze architectuur gebaseerd.]]

.

'''In de zevende eeuw onderscheiden drie machtsblokken zich. Door hun polarisatie en het zoeken naar identiteit: 1. promoveert de Oost-Romeinse keizer [[Herakleios|Heraclius]] het Grieks tot de taal van het rijk. De Latijnse traditie gaat er verloren en de hellenistische blik richt zich op Azië. 2. In het Westen gebeurt het omgekeerde, het Grieks verdwijnt, het Latijn en de volkstalen gaan domineren. 3. Beide culturen vervreemden van elkaar en in dat vacuüm ontstaat de Islam.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Henri Pirenne]] beweert het omgekeerde en zegt dat de Islam-expansie de breuk tussen Oost en West veroorzaakt.&lt;/ref&gt; In het decennium tussen 622 en 632 verenigt Mohammed de muzelmannen in één religie. Ze veroveren gebieden in het Oosten en langs de Middellandse zee. In het Oosten roept het weerbare Constantinopel hen halt toe, in het Westen trekken ze zich na de Slag bij Poitiers (732) terug ten zuiden van de Pyreneeën. In dat Europa zijn de stichtingen van kloosters verantwoordelijk voor het kopiëren en het bewaren van de Bijbelse teksten. Ze beschermen het intellectuele leven, bedreigd door de schriftloze en vaak nomadische 'barbaren' zoals de Moslims en de Vikings. [[Dagobert I|Dagobert]] (611-639) steunt de missionering. Het is de 'eeuw der heiligen', verwijzend naar de kerstende missionarissen: [[Sint-Elooi (heilige)|Sint-Elooi]] ([[Schelde (rivier)|Scheldestreek]] en [[Snellegem]]), [[Sint-Lambertus]] ([[Maas (rivier)|Maasstreek]]), [[Sint-Amandus]] (van Gent tot Maastricht). [[Sint Hubertus|Sint-Hubertus]] is bisschop van Maastricht en Luik. De latere [[Karolingers]] zullen de kerstening gebruiken om de oprukkende [[Islam]] tegen te gaan. Islam betekent onderwerping aan God. ♣ Vanaf deze eeuw onderwerpen ze de Middellandse zeegebieden, waaronder ook Spanje en Portugal aan hun invloedsfeer. Hun tuinarchitectuur inspireert zich op het hiernamaals en op de Koran. Andalusië beleeft een culturele bloei en in de centrumstad Cordoba zorgen kanalen en fonteinen voor een doordachte tuinarchitectuur. Op de [[Patio de los Naranjos]] sluiten 856 zuilen aan op sinaasappelbomen waar gelovigen zich ritueel reinigen. Omdat God de natuur van bovenuit aanschouwt, liggen de bloemperken in Sevilla en Granada lager dan de wandelpaden. Zo lijken ze Perzische vloertapijten. En bij de waterpartijen kijken Moslims evenmin naar boven om god te ontmoeten. Het water toont de hemel op aarde, zoals in de Patio de la Acequia. Deze besloten tuin rond een langwerpige vijver ligt bij de Escalera del Agua met trapleuningen waarlangs het water stroomt. We bevinden ons in het [[Alhambra (fort)|Alhambra]] (Granada) een slot van de Nasridendynastie (1231-1491). De fontein met marmeren leeuwen in de Patio de los Leones is een verlengde van het koninklijke buitenverblijf, het hemelse Generalife uit de dertiende eeuw met uitzicht over de beneden- en boventuinen. De Patio de los Cipressos is een geheime plek voor de sultana en haar minnaar. Symmetrie is de perfecte klassieke kruislingse verdeling uit de Charbagh: de vierdelige Korantuin. In het Perzisch staat chār voor vier en bāgh voor tuin. Bruggen en stromend water verbinden de delen. Mohammed heeft het over vier rivieren: één van water, één van melk, één van wijn en één van honing. Dit soort tuinen bestaan nog in Iran, Pakistan en India.'''

.

.

;609

.

Het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] is een christelijke kerk.

.

;610 

.

(Ca.): Na een [[visioen]] - een reeks openbaringen of een stem in zijn hoofd - start de profeet [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] de [[Islam]] te [[prediken]]. De verzen die hij opzegt in naam van de Almachtige, krijgen later in de tweede helft van de eeuw een schriftelijke neerslag in een tekst: de Qur'an. Net zoals de vroege Christenen waarschuwt hij voor de Apocalyps. Het einde der tijden is nabij en zijn prediken zijn niet ver gezocht, ze verwijzen naar een samenleving onder druk. De Romeins-Perzische oorlogen zorgen voor verwarring en traumatisering, de handel in en luxeproducten en militaire attributen stokt. Zadels, laarzen, riemen en schilden worden schaars. De Perzen en de Romeinen speelden eeuwenlang de lokale rivaliteiten van de hen omgevende (nomadische) stammen uit door hen geld toe te stoppen of hen met patronage te bevoordelen. Nu dit door de oorlogen niet langer het geval is, nemen de stammen het touw in eigen handen. Het spreekwoord 'twee honden vechten om een been, een derde lopen er mee heen' kent hier mogelijks zijn oorsprong. In hun zoeken naar een identiteit, eenheid en een taal, vinden ze in de Islam het bindingsmiddel die hun overeenkomsten meer benadrukt dan hun verschillen. De Christenen en de Joden steunen hen hierin.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN spreekt van een co-existentie, p. 106.&lt;/ref&gt; Het is Mohammeds geniale vondst geld, buit en eigendom te koppelen aan de spiritualiteit. Godsvruchtigen, avonturiers of opportunisten zich die goederen toe-eigenen van niet-gelovigen, kunnen ze behouden. Wie de leer van de heer omhelst, ontdekt de vruchtbaarheid van zijn tuin en akker. Het graan groeit er weelderig, in tegenstelling tot wie dat niet doet. Daar verdort de oogst. De geestelijke verlossing gaat hand in hand met de economische cadeaus. Mohammed belooft de stammen Paradijstuinen met vruchten en water dat niet bederft, met smakelijke wijnstromen en rivieren van geklaarde honing.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, p. 101-105.&lt;/ref&gt; Wie niet gelooft wacht een eindeloze kwelling en de uitzetting van het land. Hoe vroeger de bekering, hoe groter de buit. Het systeem van Mohammed lijkt een piramidespel en haalt haar jackpot bij de verovering van de Perzische hoofdstad [[Ctesiphon]] nabij Bagdad in 637 door het Arabische leger van Sa'd ibn Abi Waqqas.

.

;619

.

Perzië richt zijn pijlen op het Oost-Romeinse rijk. In 614 stelen ze (stukken van) het ware kruis van Christus uit Jerusalem en in 619 valt Egypte, de Romeinse graanschuur in hun handen. In 626 staat het Perzische leger voor de muren van Constantinopel. De stad kruipt dankzij zijn massieve muren door het oog van de naald.

.

;622

.

[[Bestand:Maome.jpg|thumb|550px|Een zeventiende-eeuwse kopie van een veertiende-eeuws werk van [[Al-Biruni]] dat de profeet Mohammed illustreert. Mohammed zorgt voor de politieke en religieuze eenwording van de Arabische gebieden en na zijn dood veroveren en islamiseren de Kaliefen gebieden buiten Arabië. Hun succes is te danken aan de oorlogen tussen het aftakelende Oost-Romeinse rijk en de uitgeputte Perzen. De snelheid en de consequenties van de Turkse veroveringen zijn vergelijkbaar met de strooptochten van [[Atilla de Hun]] in Europa, twee eeuwen eerder.]]

[[Mohammed]] vlucht uit [[Mekka]], zijn geboortestad naar Jathrib, het latere [[Medina (Saoedi-Arabië)|Medina]]. Het is de aanvang van de tijdrekening van de [[Islam]]. Hier geven zijn preken de aanzet tot de nieuwe cultus. 

.

;628

.

Na een bedevaart naar Rome krijgt de Aquitaniër Sint-Amandus in Frankrijk de titel van missiebisschop en start zijn kerstening van Vlaanderen langs de oevers van de Schelde (Gent) en Leie (Kortrijk). Na veel tegenslag sticht hij kerken en kloosters. 

.

In de komende vier jaar vervalt het eeuwenoude Perzische rijk tot anarchie. Van de ineenstorting maakt Mohammed een expansie. De Perzische steden zijn het niet gewoon zichzelf te verdedigen. Bij de minste druk bezwijken ze. De Romeinen veroveren Jerusalem in 629 en verliezen het op de Moslims voor 632 (niet in 638, zoals vaak beweerd wordt). Dan hebben de Turken [[Jeruzalem]], de heilige stad in handen. Rome en Perzië reageren laat op deze dreiging.   

.

;632

.

* [[Mohammed]] (°570) overlijdt. De Islamexpansie haalt zijn drijfkracht uit de ''diwan.'' Die verdeelt de veroverde buit. Vroege bekeerlingen krijgen meer dan de nieuwe en twintig procent gaat naar de kalief. 

.

;635

.

* Verovering van [[Damascus]] door de Turken.

.

* Stichting van het klooster [[Lindisfarne]] Priory door de Ierse monnik Aidan.

.

;636

.

* De Turken winnen de slag om [[Al-Qadisiyah|Qadisiyah]]. De Perzische edelen die sneuvelen maakt komend verzet onmogelijk. Een Romeinsleger ondergaat het zelfde lot bij de rivier de [[Jarmuk (rivier)|Jarmuk]]. In datzelfde jaar overmeesteren ze [[Syrië]] na de [[Slag bij Yarmuk]]. 

.

;638

.

* De Arabieren veroveren Jerusalem. Bedevaarten en pelgrimstochten houden niet op. Jerusalem behoudt zijn betekenis in de christelijke wereld. Het was Constantijn de Grote (306-337) die van de stad een christelijk oord maakte. De motieven van de pelgrims wijzigen. Niet langer staat de persoonlijke (toeristische) devotie voorop naar de plekken die Christus frequenteerde. Het gevaar van de reis zorgt ervoor dat vooral boetelingen en gestraften deze reis ondernemen.
 
.

;639

.

* [[Dagobert I|Dagobert]] (le bon roi) die het Frankische rijk verenigt overlijdt. Het rijk valt uiteen - vroeger spraken historici over de 'vadsige koningen', tegenwoordig twijfelt men hieraan, de aristocratie lijkt een rol op te eisen. Dagobert steunde de missie van [[Sint-Amandus]] die op een ongeziene schaal de niet christelijke symbolen en afgodsbeelden vernietigt en onze streek evangeliseert tussen 629 en 639. Amandus maakt zich niet geliefd. Hij sticht abdijen, waaronder de twee grootste van Vlaanderen: de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]], die hij als eerste sticht als een hooggelegen wachtpost ter bescherming tegen de inboorlingen uit de vallei en de [[Sint-Baafsabdij]] (op een Romeinse site) die rijkelijk uitgroeit dankzij de stoffelijke resten van Sint Bavo die men er kwam eren. 

.

* De Arabieren veroveren vanaf nu tot 642 het Christelijke Nijlgebied van de Kopten. 

. 

;[[641]]-[[660]]

.

* Bisschop [[Eligius]] kerstent Vlaanderen tussen de [[IJzermonding]] en het Brugse. Hoofdplaats is het centrale [[Oudenburg]] met imposante Romeinse ruïnes.

.

;642

.

* Irak, Egypte (en de machtige Oost-Romeinse stad [[Alexandrië]]) gaan verloren aan Mohammeds opvolger. Hierna stabiliseert de Turkse opmars wegens een godsdienstige crisis om zich op het einde van de eeuw te hervatten.

.


;650

* De Franse kroon is een Noordelijke gebiedsuitbreiding genegen en stuurt geen militairen maar religieuzen om het gebied te kerstenen. [[Amandus van Maastricht|Sint Amandus]] effent er de weg. Zijn kerstening verloopt er niet van een leien dak. 

.

;657

.

* ♣ Heidenen vallen de Ierse missionaris [[Livinus van Gent|Livinus]], ook Sint Lieven genoemd, aan in Sint-Lievens-Esse (tussen Zottegem en Geraardsbergen). Ze rukken zijn tong uit en maken hem een kopje kleiner. Engelse en Ierse monniken zorgen in onze streken voor de kerstening, maar hun inspanningen kennen weinig appreciatie. Hun levenswandel is beschreven in de zogenaamde 'vitae' die de werkelijke geschiedenis met legendes vermengen. Soms zijn de missionarissen verzonnen, zoals deze Livinus. Vooral op het platteland zijn de diepe wortels van het heidendom moeilijk uit te roeien. Het etymologisch verband tussen heidendom en heide, een afgelegen gebied, kent er zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit, Epo, Berchem, 2012, p. 219.&lt;/ref&gt;

.

;663

.

* ♣ Bij een bezoek aan Rome draagt de Byzantijnse keizer [[Constantijn II]] een roze gewaad van goud en parels met een kunstig labyrint. Daarin is de Minotauros in smaragd afgebeeld en houdt een fluistervinger op de mond. Net zoals het doel van de heerser, is het labyrint ondoorgrondelijk. Non vulganda consilia of verraad je plan niet, maak het niet openbaar. Tot in de zestiende eeuw tonen Italiaanse veldheren zich met een labyrint op de borst, als een zegel dat hun hartsgeheimen beschermt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 56.&lt;/ref&gt;

.

;670

.

* Een nieuwe schrijfstijl duikt op in de [[Abdij van Luxeuil]]: het [[minuskelschrift]] of de onderkast. Deze '[[Karolingische minuskel]]' groeit uit tot de Europese standaard. Om vloeiend en snel te schrijven plaatst de Angelsaksische monnik [[Alcuinus]] de letters aan elkaar in plaats van hun blokvorm (kapitaal).

.

;Ca. 672

.

* De geboorte van de heilige [[Beda Venerabilis]] in [[Koninkrijk Northumbria|Northumbria]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;735). Hij zal in de achtste eeuw bekendheid verwerven als de 'eerbiedwaardige', Angelsaksische monnik, een gespecialiseerd linguïst, bijbelkenner en historicus die vanuit het noordoosten van Engeland met zijn [[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]] de geschriften van de vroege kerkvaders toegankelijk maakt voor zijn landgenoten en het Engelse christendom stimuleert. Beda beschikt over een door [[Benedict Biscop]] uit Rome geïmporteerde bibliotheek, met werk van [[Eusebius van Caesarea|Eusebius]] en [[Orosius]].

.

;675

.

* De Turken wagen zich in het rijk der Westgoten via de Oostkust van Spanje. Het plan mislukt. Een tweede, succesrijke poging komt er in 711.

.

;676

.

* [[Sint-Amandus|Sint Amandus]] overlijdt. 

.

;Voor 684

.

* Voor het eerst is er sprake van Vlamingen (Flanderenses, later in het Latijn Flandrenses) en Vlaanderen (Flandris, later Flandria). De begrippen duiken op in de biografie van [[Sint-Eligius]] (°ca 590-660). Van deze [[Vita sancti Eligii]] is geen exacte datum bekend.

.

;688

.

* [[Waldetrudis van Mons]] overlijdt wellicht in [[Maubeuge]] (geboren in [[Cousolre]] ca. 612) Deze heilige linkt met het ontstaan van de stad [[Bergen (België)|Bergen]] waarvan zij de beschermheilige is.

.

;689

.

Hofmeier [[Pepijn II van Aquitanië|Pepijn II]] verslaat de Friezen bij Dorestad en palmt het zuiden van de Rijn in. [[Willibrord|Willibrordus]] kan er zijn missie uitbouwen. Zijn uitvalsbasis is Utrecht. [[Radboud (koning)|Radboud]] en de opstandelingen trekken zich in het noorden terug. 

.

;694

.

* Oudste vermelding van [[Leie (rivier)|de Leie]] als rivier.

.

;698

.

* [[Carthago]] is in Turkse handen. Eerdere veroveringen situeren zich in de Middellandse zee: [[Cyprus]] en [[Rhodos]].

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Schwabach_Stadtkirche_-_Sippenaltar_Flügel_4a.jpg|Bisschop Eligius, beter bekend als Sint-Elooi.
Bestand:Lect_Luxeuil_144.jpg|Het minuskelschrift.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

= Achtste eeuw =

.

[[Bestand:Raban-Maur_Alcuin_Otgar.jpg|thumb|550px|Alcuinus (midden), gesteund door de schrijver van natuurhistorische teksten [[Rabanus Maurus]] (ca. 780-856), draagt zijn werk op aan aartsbisschop Otgar van Mainz. Alcuinus van York (York ca. 735 - Tours 804) was een Angelsaksische schrijver uit de achtste eeuw, leermeester en raadgever van [[Karel de Grote]]. Hij is bekend als Alcuinus van Tours, waar hij abt werd en overleed. ‘In het begin was het Woord.' Dit is de aanhef van het Johannesevangelie dat verbinding tussen het Christendom en ‘het boek’ en de geschreven cultuur duidelijk maakt. Karel De Grote en Alcuinus zijn zich daar erg van bewust. Zijn eerbied én bezorgdheid voor het correct schrijven en het correct spreken maken deel uit van zijn politiek. Die zet de relatie tussen bestuur en kennis centraal door het bewaren, het vernieuwen en het versterken van de kennis. Bewaren: Bijna de alle klassieke manuscripten die we vandaag kennen, nemen de Karolingische kopiisten onder handen: handboeken over landbouw en geneeskunde, klassiek auteurs zoals Cicero en Vergilius, Augustinus en Hiëronymus. Vernieuwen: Om de schrijfsnelheid op te drijven ontwikkelden ze de [[Karolingische minuskel]]. Versterken: opgeleide leerkrachten hebben oog voor tekstkritiek. In voorgaande eeuwen permitteren monniken en kopiisten zich bijwijlen een eigen interpretatie als ze de gewijde originelen overschrijven. Onder Karel dient elke abdij, elke kerk en elke parochie zich te voorzien van betrouwbare teksten en degelijk onderwijs. Aken, Luik, Sankt Gallen, Tours, Laon, Reims, Salsburg en Metz ontwikkelen zich tot geleerde centra. Even voorbijgaand aan verschil tussen het wettelijke en werkelijke land, is Karels onderwijs en de Karolingische renaissance, niet te loochenen. Hun tekstkritiekmethode is tot op heden belangrijk. Als woorden verschillende interpretaties kennen, leidt dit tot spraakverwarring en polarisatie. Daarom vinden Karel en zijn hofhouding dit zo belangrijk. Correcte taal unificeert, brengt mensen samen en organiseert de gemeenschap. Het brugje naar het heden is snel gemaakt. De taalarmoede, de neergang van het taalonderwijs bij, het feit dat Brussel en Antwerpen bijna tweehonderd verschillende talen spreken, schepen een onzeker en onverdraagzaam klimaat waarin fake news en radicalisering graag gedijen.]]

'''Vanaf 700 is er de introductie van de [[zandloper]] en bereikt de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]], een Chinese uitvinding Europa. De Hunnen gebruikten ze al eerder. De Islamveroveringen dringen door tot op het [[Iberische schiereiland]] (Portugal en Spanje). De druk op het [[Visigotische]] koninkrijk doet de Franken Noordwaarts trekken tot in het relatief onbevolkte Vlaanderen. De zee trekt zich terug en er is plaats. De woorden 'Floem' en 'Flam' duiken op. Flam is een kunstmatige heuvel te midden van moerassen vol aanspoelend en wegtrekkend zeewater. 'Fleming' is Frankisch voor de bewoonde kust tussen Brugge en Calais.'''

.

.

== Aanloop tot de Karolingische Renaissance ==
.

'''Tussen 700 en 730 is de evangelisatie van deze streken door Schotse, Ierse en Franse monniken een feit. [[Lucas (evangelist)|Sint Lucas]] speelt in dit verhaal een prominente propaganda rol. Kunstenaars maken christelijke kunst en verbeelden het heilige voor wie noch kan lezen noch schrijven. Een apocrief vertelt hoe Lucas bij het schilderen van Maria met blindheid geslagen is. Desondanks voltooit hij het werk en toont hij het nageslacht de maagd. Lucas is de tussenpersoon in een schilderij van god. ♣ De kunstheilige symboliseert de samenhang of de tegenstelling tussen beeld en woord. Kunst versus kennis of kunst in samenhang met kennis, het is de eeuwige discussie, beeldtaal en woordtaal. Op dit moment in de geschiedenis zijn de tegengestelden dialectisch complementair en rijzen ze als gevlochten twijgen in de religieboom naar de hemel. Over de beeldtaal voorlopig geen kwaad woord, dat komt nog. In het beeld vinden ongeletterden het verborgene. Voor geletterden is het beeld een exegetisch en heuristiek hulpmiddel. Een eeuw eerder al berispte bisschop Serenus van Marseille (+604) de vernietiging van beelden. Op het einde van de eeuw verschijnt in het Zwitserse [[Sankt Gallen (stad)|Sankt Gallen]] een klooster met een tuin. De kruidentuin is er nog, monniken verbouwen er net zoals toen tijm, venkel, munt, absint en selderij. Zouden er ook bloemen hebben gestaan?'''

.

;705-709

.

Arabische Moslims hebben Noord-Afrika in hun macht.

.

;Ca. 706

.

De missionaris [[Sint Lambertus]] wordt vermoord in Luik.

.

;708

.

De rond 700 gestichte geestelijke gemeenschap start onder leiding van de heilige Aubert, bisschop van [[Avranches]], de bouw van een gebedshuis op een rotspunt dicht bij de kust: de [[Mont Saint-Michel]].

.

;711

.

Een tweede [[Moslim|Moslimaanval]] door Islamistische [[Arabieren]] vanuit [[Noord-Afrika]] op het [[Iberisch schiereiland]]. Een leger van zevenduizend 'muzelmannen' verovert via Gibraltar de steden Sevilla, Cordoba en Toledo. In acht jaar tijd verovert het [[Omajjaden|kalifaat der Omajjaden]] wat we nu Spanje en Portugal noemen die sinds de vijfde eeuw door de [[Visigoten]] (met als hoofdstad [[Toledo (Spanje)|Toledo]]) bewoond zijn, nadat de [[Franken (volk)|Franken]] hen verdreven uit Frankrijk. De [[Omajjaden|Omajjadengeneraal]] [[Tariq ibn Ziyad]] gebruikt de stad [[Ceuta]] als uitvalbasis voor zijn invasie. Ceuta, aan de Noord-Afrikaanse zijde van de Straat van Gibraltar, is tegenwoordig Spaans gebied en grenst aan de Marokkaanse kuststad [[Fnideq]]. Marokko beschouwt Ceuta en de oostelijke vestingstad [[Melilla]] en de [[Plazas de soberanía]] als bezet Marokkaans gebied.

.

;714

.

(Ca.). Moslims bezetten [[Lissabon]], [[Aragón (regio)|Aragon]] en [[Catalonië]]. Lissabon, bijna twee millennia oud, bloeit opnieuw op tot een handelsoord. De macht van de Moslims bereikt de Pyreneeën.

.

;716

.

De [[Friezen]] verzetten zich tegen de bekeringsijver van missionarissen zoals [[Sint-Bonifatius]]. Friesland, een machtig koninkrijk van handelaars en boeren, omvat een stuk van huidig Vlaanderen en grenst aan het Zwin. [[Willibald (priester)|Willibald]] beschrijft hun 'woeste twist' die 'het grootste deel van de christelijke kerken' vernielt en het herstel van de heidense heiligdommen en hun afgoderij. 

.

;717

.

Eerste tocht van de [[Omajjaden]] over de Pyreneeën naar het Visigotische Gallië. Deze Islamitische dynastie (of clan) uit Mekka regeert sinds 661 over het Arabische Rijk. In 750 nemen de Abbasiden hun kalifaat over. Prins [[Abd al-Rahman I]] (731-788) vlucht en zet de Omajjadendynastie verder op het Spaans-Portugese schiereiland (Iberië) tot 1027.

.

;719

.

De islamitische Omajjaden heersen over het Iberische schiereiland en [[Septimanië]] met [[Narbonne]].

.

;718 of 722

.

De Visigoten winnen de [[slag bij Covadonga]]. Het leidt tot oprichting van het christelijk [[koninkrijk Asturië]].
 
.

;727

.

Stichting van de [[Santo Spirito in Sassia]], het eerste ziekenhuis in [[Rome (stad)|Rome]].


.

;731

.

[[Beda|Beda Venerabilis]] (+735) schrijft zijn kerkgeschiedenis van de Angelen en vermeldt dat de oude Saksen geen koning hebben. Elke stam heeft zijn hoofdman en als er oorlog op komst is, loten zij onder hen een leider. Die volgen ze tot de oorlog voorbij is, daarna hebben alle hoofdmannen opnieuw dezelfde macht. 

.

;732

.

De Byzantijnse keizer [[Leo III van Byzantium|Leo III]] de Isauriër, paus van 717 tot 741 beveelt het [[iconoclasme]] en is ervan overtuigd dat de paus hem gehoorzaam moet zijn. Omdat de paus de onderwerping afwijst verovert de keizer het zuiden van Italië. De paus zoekt toenadering tot het Westen dat de optocht van de muzelmannen verhindert. Na 752 is er geen enkele paus meer van Griekse of oosterse oorsprong. 

.


;732-733

.

[[Karel Martel]] verslaat de Moren in de [[Slag bij Poitiers (732)|Slag bij Poitiers]] (of Tours) en wordt de stamvader van de [[Karolingers]]. In de [[Rhônevallei]] slaat hij diverse Moorse plundertochten af. Het dwingt de hertogen in de [[Provence (Frankrijk)|Provence]] en in [[Bourgondië (regio)|Bourgondië]] om zijn gezag te erkennen. Het lukt hem vooral door zijn eigen cavalerie te latan afstappen van het paard en hen te laten werken met schilden en speren.

.

Het [[Iberisch schiereiland]] zal 750 jaar de moslimstaat [[al-Andalus]] zijn met als hoofdstad [[Cordoba]].

.

;Ca. 740

.

Arabieren ontdekken het geheim van de Chinese papiermakers nadat ze enkelen van hen gevangen nemen. Papier is sterker dan papyrus en goedkoper dan perkament en raakt geleidelijk in Europa bekend. Aanvankelijk door de handel met de Arabieren. Later introduceren de kruisvaarders wellicht de papiermolen die ze in Damascus leren kennen en wordt Europa zelfvoorzienend. De eerste vermelding van een papiermolen is die van Hoei, uit 1405.

.

;741

.

[[Karel Martel]] ([[Herstal]], circa 689) overlijdt. Hij gaat de geschiedenis in als hofmeier van het Frankische Rijk en de vader van de Karolingen. Hij was reorganisator van het Frankische leger en bestuur en een succesvol tegenstander van de Arabieren, de Friezen en de Saksen. Zijn macht evenaarde die van de [[Merovingische]] koningen. Zijn twee zonen erven het rijk naar Frankisch gebruik: Karloman en Pepijn de Korte. 

.

;747

.

Karloman trekt zich onduidelijke omstandigheden terug in een klooster en doet afstand van zijn macht. 

.

;751

.

Karolingische koningen regeren over de [[Franken (volk)|Franken]].

.

;753

.

Omdat de Longobarden Rome bedreigen, zoekt [[Stephanus II|de Paus]] steun bij [[Pepijn de Korte]].

.

;754 (Ca.)

.

Heidenen slaan [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]], de Angelsaksische missionaris met stokken dood bij [[Dokkum]] omdat hij hun eiken (heiligdommen) verbrandde. Deze voorchristelijke bewoners zien een eik als een heiligdom.

.

Het Oost Romeinse Rijk verliest Ravenna aan de Franken.

.

;756

.

De Frankische koning [[Pepijn de Korte]] dwingt de [[Longobarden]] in Italië na twee veldtochten hun veroveringen over te dragen aan de paus. Deze 'schenking van Pepijn' legt de basis voor de Kerkelijke Staat.

.

;759

.


[[Pepijn de Korte]] verdrijft de laatste moslims uit Frankrijk.

.

.

== De Karolingische Renaissance (768-860) ==
[[Bestand:Raban-Maur Alcuin Otgar.jpg|thumb|550px|right|Hrabanus Maurus (links), en van de grootste geleerden van de [[vroege middeleeuwen]] ondersteund door [[Alcuinus|Alcuin]] (midden), geeft zijn werk aan zijn voorganger, [[aartsbisschop]] Otgar van Mainz (rechts). In de [[abdij van Fulda]] kreeg onderwijs in de traditie van [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]]. Hij verzamelde een groot aantal [[handschrift (document)|manuscripten]] en onder zijn invloed ontwikkelt Fulda zich tot het culturele en geestelijke centrum van het [[Heilige Roomse Rijk|Oost-Frankenrijk]]. Hrabanus is een veelzijdig schrijver.]]

.

'''Onder Karel de Grote (768-814), Lodewijk de Vrome (814-840) en Karel de Kale (843-877) komt er vernieuwing in de onderwijscultuur die de Karolingische Renaissance heet. Een bloeiperiode voor het onderwijs, bibliotheken en scriptoria, de kunsten en de rechtspraak volgt in Christelijk Europa. Monniken verrichten pionierswerk als ambachtsman, in de landbouw, ze onderhouden de Latijnse liturgie en produceren boeken. Kloosters groeien uit tot landbouwcentra en ze stichten scholen als kenniscentra en leiden leerkrachten op. Zo behouden ze de Romeins-Christelijke traditie. Tijdens deze heropleving schrijft de benedictijner monnik [[Hrabanus Maurus]] (Ca. 780-856) natuurhistorische teksten.'''

.

;768

.

Geboorte van [[Karel de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;814), een kleinzoon van [[Karel Martel]]. Karel maakt het tot alleenheerser over de Franken. In de komende dertig jaar breidt hij zijn rijk uit, verspreidt hij het Christendom en onderneemt hij expedities naar de Pyreneeën en Spanje om er de moslims (zonder succes) te bestrijden.

.

;770

.

De vroegst bewaarde Karolingische minuskel: een bijbel uit de [[Abdij van Corbie]]. Tijdens het abbiaat van Maurdramnus (772-780) ontwikkelden monniken een snelschrift. In 789 maakt Karel de Grote van de minuskel een officieel schrift.

.

;774

.

* Karel de Grote verovert het [[Longobardische Rijk]] en voegt Italië toe aan het Frankische Rijk. Karel kroont zichzelf tot koning der Longobarden.

.

;778

.

* Eerste poging van Karel de Grote om het Iberische schiereiland te heroveren draait uit op een catastrofe. De [[markgraaf]] van [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], Roeland sneuvelt in de [[Roncesvalles (Navarra)|bergpas van Roncevalles]]. 

.

;781

.

* Karel de Grote kroont zijn zoon [[Pepijn van Italië|Pepijn]] tot mede-koning van Italië en creëert zo het koninkrijk Italië als deel van het Frankische Rijk.

.

;782

.

* De Denen (de latere Vikingen) onderhouden handels- en diplomatieke relaties met het [[Karolingische renaissance|Karolingische hof]]. In de negende eeuw zal de sfeer vertroebelen.

.

;785

.

In [[Cordoba]] start de bouw van de [[Mezquita|Grote Moskee]] waar eerder de Visigotische kerk [[Vincentius van Zaragoza]] stond, op de fundamenten van een Romeinse tempel.

.

;786

.

De Franken gaan de Pyreneeën over en vallen Spanje opnieuw binnen. Het graafschap Barcelona krijgt de status van Spaanse mark van hun  Rijk.

.

;789

.

Vikingen in het Engelse [[Dorset]].

.

;793

.

Eerste aanvallen van Vikingschepen op [[Lindisfarne]] of beter 'The Holy Island of Lindisfarne in Northumberland', een eiland met een abdij voor de noordoostelijke kust van Engeland. [[Alcuinus]], een hofgeleerde van [[Karel de Grote]] schrijft: 'Nooit eerder is zulke wreedheid in Brittannië gezien.' Twee eeuwen vol confrontaties met de Vikingen beginnen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen. IJzeren eeuwen om de Noordzee,'' WalburgPers, Zutphen, 2020.&lt;/ref&gt; Voor sommige Denen eindigt de plundertocht in het bouwen van boerderijen en de kolonisatie van Engeland. [[Danegeld]] is de belasting die de bezetter eist aan de oorspronkelijke bevolking (de Engelsen en de later gearriveerde Saksen) om de plundering van hun dorpen te voorkomen.

.

;796

.

De hoofdstad [[Aken (stad)|Aken]] van Karel de Grote ziet in het centrum de [[Paltskapel]] verrijzen. De stad groeit uit tot het nieuwe Rome. De [[Paltskapel (Aken)|Paltskapel]] is het oudste deel van de Dom van Aken waarmee [[Karel de Grote]] de Romeinse cultuur introduceert.

.

;799

.

Eerste aanvallen van Vikingen in onze regio. Karel de Grote verdedigt de kust. Na zijn dood in 814 nemen de aanvallen toe.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Donareiche2.jpg|[[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] hakt een eik om. Schilderij uit 1737.
Bestand:Karl_Martell.JPG|Graf van Karel Martel in de kathedraal van Saint-Denis. Tombe ca. 1260.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Negende eeuw (801-900) ==
[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Emperor_Charlemagne.jpg|thumb|550px|Karel de Grote (geboren in 747 of 748 - Aken 814) is sinds 768 koning der Franken en vanaf 25 december 800 keizer van het Roomse Rijk. Als kleinzoon van [[Karel Martel]] krijgt hij tijdens zijn leven zijn 'grote' bijnaam. Het Frankische Rijk kent onder hem zijn grootste expansie. Zijn kroning door paus [[Paus Leo III |Leo III]] op kerstdag 800 in Rome herstelt het keizerschap in West-Europa. Karel de Grote lijkt het Europees historisch bewustzijn vorm te geven.]]

.

'''De negende eeuw kenmerkt zich door het aanbreken van de riddertijd. Ruiters met wapens krijgen status als keurtroepen. In de vroege eeuw komt het tot troebel contact tussen het hof van [[Karel de Grote]] en de [[Denen]]. Na de verovering van Saksen en Beieren verdient de Noordoostgrens beveiliging. Karel versterkt de Romeinse fortificaties in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en Vlaanderen aan de riviermondingen van de [[Rijn]], de [[Maas]] en de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. Kustwachters, wachtschepen en garnizoenen bewaken de mondingen en verijdelen de Deense raids van koning Godofrid tussen 804 en 810. Na de moord op Godofrid (uit eigen rangen) volgt een vredevolle zoon hem op. In de tweede helft van de eeuw verwoesten Noormannen de bisschoppelijke zetels in Doornik, Kamerijk en Terwaan. Benedictijnenkloosters leggen ze in as: [[Sint-Baafsabdij|Sint-Baafs]] in Gent, Saint-Géry (Kamerijk), [[Sint-Vaast (Frankrijk)|Sint-Vaast]] (Atrecht) en Sint-Bertijn (Sint-Omaars). Een gevolg is dat de kloosterlijke tucht en de regel van Benedictus niet langer na te leven is. Omdat de Franse koninklijke macht in het drassige Vlaanderen beperkt is, leidt dit tot een machtsverschuiving. Kerken, abdijen en kloosters verliezen hun onafhankelijk bestaan en laten zich verdedigen door 'de' graven van Vlaanderen. De graven presenteren zich als 'lekenabt' van de abdijen terwijl monniken om te ontkomen aan de Vikingen op de vlucht gaan. In de meer dan zestig jaar tussen 820 en 883 is van de acht abten slechts één monnik.'''

.

* '''Een systeem van [https://www.youtube.com/watch?v=pJ6xcoY7okI muzieknotatie] ontstaat.'''

.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=8yfhG547two '''BEELDFRAGMENT WIE WAS KAREL DE GROTE?''']

.

;800

.

* [[Karel de Grote]] gekroond als keizer in Rome door paus [[Paus Leo III|Leo III]] op 25 december. Hij is de eerste westelijke leider in drie eeuwen die de [[Keizerskroon van Karel de Grote|keizerskroon]] draagt. Zijn kroning legt de basis voor het [[Roomse Rijk|Heilige Romeinse Rijk]]. Karel en zijn opvolgers nemen de paus en de stad Rome in bescherming. Karel - niet bijzonder ontwikkeld - laat zich omringen door geleerden zoals [[Alcuinus]]. Zijn [[Karolingische Renaissance]] zorgt ervoor dat de erfenis van de antieken tot nieuwe bloei komt, een erfenis die tijdens de Merovingische periode dreigde verloren te gaan. De [[Abdij van Fulda|abdijen van Fulda]], [[Abdij van Reichenau|Reichenau]] en [[abdij van Saint-Denis|Saint-Denis]] nemen hierin een voortrekkersrol.

.

;801

.

* [[Karel de Grote]] herovert [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] op de Turken met de Ebro als de grens tussen het Christelijke Europa en het Turkse Iberia.

.

;802

.

* ♣ [[Karel de Grote]] krijgt de olifant [[Abul-Abbas]] als geschenk uit Bagdad en koestert hem als een vroeg voorbeeld van de [[menagerie]]. Een menagerie verzamelt exotische dieren als de aristocratische of royale voorloper van de dierentuin. Beide tuinen verschillen in doel en publiek. Een dierentuin heeft een wetenschappelijk en educatief doel en richt zich - met tentoonstellingen - naar brede bevolkingslagen. In de negentiende eeuw vervangen dierentuinen de menagerieën. Anno 2016 staat alleen in Schönbrunn een menagerie. In de loop van de twintigste eeuw ontwikkelde die zich tot [[Tiergarten Schönbrunn]].

.

;814

.

* [[Lodewijk de Vrome]] neemt als zoon van [[Karel de Grote]] zijn rijk over. Lodewijks zonen zullen het niet eens raken in de erfopvolging.

.

;820

.

* Om een Vikingaanval af te slaan wordt een versterkte wachtpost georganiseerd met de naam het 'Praesidium'. Lokaliseert de versterking zich in Oudenburg of in Brugge? Het is niet bekend. Tot voor kort waren de Vikingen een vriendelijk en bekend volk zonder vijandige intenties. Vanaf deze eeuw zijn hun uithalen rampzalig voor Frankrijk en onze streek. Geschreven bronnen zijn er niet die hun plunderingen verklaren. Wel enkele hypotheses. 1. De druk van de Karolingen wordt hen te groot; 2. Een bevolkingstoename in Scandinavië leidt tot schaarste; 3. Een Scandinavische machtsstrijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie bijvoorbeeld: BRIGITTE MEIJNS. ''Dreiging uit het noorden.'' In: HARRY DE PAEPE &amp; LIEN LAUWAERT. ''Het verhaal van Vlaanderen. De geschiedenis van de prehistorie tot nu,'' Manteau, Antwerpen, 2022, p. 72-73.&lt;/ref&gt; 

.

;826

.

* Het Oost Romeinse Rijk verliest het eiland Kreta aan de Arabieren.

.

;828

.

* In de [[Javazee]] zinkt het [https://en.wikipedia.org/wiki/Belitung%20shipwreck Belitungschip] op zijn weg naar de grootste wereldstad: [[Bagdad]]. De archeologische vondst uit 1998 bewijst een Middeleeuwse, niet Europese lange afstandshandel en verandert de gebruikelijke blik op de Middeleeuwen. Het vaartuig etaleert de wereldhandel van toen. Het schip was gebouwd in [[Iran]], de spanten van [[Mahonie (hout)|mahonie]] zijn Afrikaans; de mastmontage komt uit Zaïre en de dekbalken vinden hun oorsprong in India. Het bindtouw is van Maleise zeehibiscus, een vervanging van de hennepvezel uit de [[Kaukasus (gebied)|Kaukasus]] of [[India]]. De voorraadkruiken uit [[Vietnam]]. De aan boord aangetroffen persoonlijke spullen kwamen van de bemanning en passagiers uit Arabië, Zuidoost-Azië en China. Er was kookgerei bij dat in Thailand was vervaardigd; andere zaken kwamen uit Sumatra.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON. ''Metropolis'', p. 154.&lt;/ref&gt; Het schip is genoemd naar het eiland in de buurt waar het zonk. 

.

;831

.

* De [[Muzelman]] zet voet aan wal in [[Sicilië]] en verovert [[Palermo (stad)|Palermo]].

.

;835
.

* De relieken van [[Donatianus van Reims|Sint-Donatius van Reims]] worden vanuit [[Reims]] naar Torhout gebracht.

.

;836

.

* De Denen tonen interesse voor de Scheldemonding bij [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en in Vlaanderen. Volgens de [[Annales Fuldenses]] plunderen ze het dorpje Antwerpen en branden het plat. Enkele decennia later komt er op de plaats van het huidige [[Het Steen (Antwerpen)|Steen]] (een hoger gelegen en vooruitgeschoven stuk land in de Schelde-oever) een aarden wal. Het is de aanzet voor de eerste burcht en het latere Steen, gebouwd als in de eerste helft van de dertiende eeuw als poort tot de burcht.

.

;837

.

* 17 juni, de Denen verslaan het garnizoen op [[Walcheren]] en controleren de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. De Vikingen komen niet zomaar. Hun rooftochten zijn een reactie op de insluiting door andere Scandinavische volkeren, door de Slaven en het rijk van Karel de Grote. De offensieve politiek van [[Karel de Grote]] richting Denemarken duurt vier decennia. Karel de Grote maakt een zestigtal veldtochten. In Italië verslaat hij de [[Langobarden]], in Noord-Spanje grenst hij het gebied af van de oprukkende Islam en in het Noorden verslaat hij de [[Saksen (volk)|Saksen]]. Deense krijgsmannen voelen de druk en dringen tot in de lage landen als wespen die hun nest verdedigen. Ze bepalen mee het bestuur, de defensie en de economie van de [[lage landen]] van de kust tot bij Gent.

.

[[Bestand:Duinkerketransgressies.jpg|thumb|550px|De Vlaamse kust is niet altijd een rechte lijn geweest zoals we die nu kennen. De Duinkerketransgressies beschrijven de evolutie van de kustlijn.]]

;838

.

* Op 26 december doet een stormvloed de kustlandwinning teniet. Dijken zijn er (nog) niet en geulen en kreken, dringen het land in tot in [[Brugge]], [[Sint-Winoksbergen]] en [[Sint-Omaars|Sint-Omer]]. Anno 2020 heeft de kust een rechte lijn van zestig kilometer, in deze middeleeuwse jaren lijkt de kust op een [[Wadden|waddenlandschap]] met veel zanderige eilanden. De landinwaartse [[Geul (rivier)|geulen]] slibben met de [[getijden]] langzaam aan dicht: [[slikken]] evolueren tot [[schorren]] die vervolgens zoutweiden worden met grazende schapen. In die jaren is de Vlaamse kust een onherbergzaam gebied: Oostende, Westende en Middelkerke (in het midden tussen de vorige twee) bestaan nog niet. De [[pagus Flandrensis]] gaat etymologisch terug op 'flauma', Germaans voor [[vloed]]. De stap van 'Flandria' en 'Flaumung' naar 'Vlaanderen' en 'Vlaming' is snel gemaakt. 

.

;842

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Messina (stad)|Messina]] op de Turken.

[[Bestand:Treaty_of_Verdun_nl.svg|thumb|550px|De Schelde, de Maas, de Saône en de Rhône vormen de grens tussen Lotharingen en het Franse koninkrijk. De Rijn vormt de grens tussen Lotharingen en het Duitse rijk. Gent is de grensstad tussen Lotharingen en Frankrijk.]] 

.

;843

.

* [[Verdrag van Verdun]]. Het rijk van [[Karel de Grote]] en [[Lodewijk de Vrome]] wordt in drie zelfstandige koninkrijken verdeeld, onder de zonen van Lodewijk de Vrome: 1. [[Lodewijk de Duitser]] krijgt het oostelijke deel (Duitsland), 2. [[Lotharius I|Lotharius]] erft het middendeel ([[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] met inbegrip van Vlaanderen) dat van Noord-Italië tot de Noordzee loopt en 3. [[Karel de Kale]] krijgt het Westen (Frankrijk). Concreet: Vlaanderen maakt officieel deel uit van Frankrijk maar zal een onafhankelijke koers proberen te varen ten aanzien van de Franse kroon.

.

;845

.

* Een Vikingvloot belaagt Parijs. De zogenaamde '[[IJzeren eeuw]]' start en houdt aan tot omstreeks 960. 

.

;846

.

* De Isalmitische 'bende' [[Saracenen]] staan voor Rome. [[Paus Leo IV]] bouwt de Leonische muur met de [[Engelenburcht]] als bastion.

.

;848

.

* De Zuidelijke spits van Italië, de stad [[Bari (stad)|Bari]] valt in Turkse handen.

.

;Vanaf 850

.

* Noormannen verschansen zich op plaatsen met defensieve en bevoorradingsmogelijkheden bij een waterloop met toegang tot een uitgestrekt gebied: Gent, Kortrijk en Condé aan de Schelde, Asselt aan de Maas, Leuven aan de Dijle.

.

* Venetië gooit het Oost-Romeinse juk van zich. Een [[Doge (staatshoofd)|doge]] (de Venetiaanse vorm van het Italiaanse [[duce]] of leider) neemt de leiding over de staatszaken.

.

* Een monnik kopieert de [[Amandus van Maastricht|Vita sancti Amandi]] naar een tekst uit de 7de eeuw over de tocht van Amandus door West- en Oost Vlaanderen omstreeks 650. 

.

;851

* In Brugge staat een burcht. Hoe lang precies is niet bekend, geestelijken van de [[Sint-Baafsabdij]] brengen er een gouden kruis in veiligheid.

.

* De legeraanvoerder [[Aethelwulf van Wessex]] bezorgt de Vikingen een verpletterende nederlaag in [[Surrey (graafschap)|Surrey]]. 

.

;855

.

* Na de dood van [[Lotharius I|Lotharius]] verdelen zijn zonen [[Lodewijk II van Italië|Lodewijk II]], [[Lotharius II]] en [[Karel de Jonge]] het middenrijk. Noord-[[Italië]] en de keizerskroon gaan naar het Duitse rijk. [[Koninkrijk Bourgondië|Bourgondië]], de [[Lage Landen (staatkunde)|Nederlanden]], de [[Elzas]] en [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]]) worden de komende vijftien jaar verdeeld tussen het Duitse en Franse rijk. De zwakte van de gebieden in het middenrijk zijn de oorzaak van de eeuwenlange twist tussen het Duitse en Franse rijk.

.

* 856

.

* De [[Islam]] verovert [[Tarente (stad)|Tarente]] in Zuid-Italië.

.

* [[Vikingen]] branden [[Parijs]] en Tours plat.

.

* De eerste Engelse betaling van [[Danegeld]], een belasting van 3.732 [[Kilogram]] zilver koopt het Viking-geweld af.

.

* De koning van Frankrijk, [[Karel de Kale]] huwelijkt zijn dochter [[Judith van West-Francië]] als twaalfjarige uit aan de 56-jarige, machtige en christelijke koning [[Aethelwulf van Wessex]], (vader van vier zonen). 

.

;858

.

* Aethelwulf sterft in januari. Het huwelijk met Judith blijft kinderloos.

.

;859

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Syracusa]] op de Turken.


.

.

= De vroege graventijd (860-1095) =

[[Bestand:Boudewyn I van Vlaanderen.jpg|thumb|550px|Boudewijn met de ijzeren arm, hier op het [[stadhuis van Brugge]] (ook op het [[stadhuis van Kortrijk]] is hij present) is de eerste graaf van Vlaanderen en de opvolger van de [[Harelbeke-Centrum|Harelbeekse]] [[woudmeester]] of [[forestier]] [[Odoaker]]. Deze Boudewijn start een [[dynastie]] die de negentiende-eeuwse schrijvers en schilders inspireert zoals [[Hendrik Conscience]], [[Guido Gezelle]], [[Hugo Verriest]] en [[Albrecht Rodenbach]]. Hun romantiek van  keert terug op tientallen soortgelijke vorsten en laat de [[Vlaamse Beweging]] met de herinnering aan dit verleden samenvloeien.]]

.

;861

.

* Boudewijn van Vlaanderen (°862-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;879), een twintiger en waarschijnlijk een functionaris van Karel de Kale waagt zich aan een liefdesavontuur en schaakt op kerstmis de 17 jarige prinses [[Judith van West-Francië]], dochter van [[Karel de Kale]], de koning der Franken (of Frankrijk) die al twee keer getrouwd is. Sommige bronnen hebben het over het voorjaar van 862. Volgens de overlevering huwen ze in [[Doornik]] bij de bisschop en vluchten ze naar waar nu het [[kasteel van Rumbeke]] staat. De werkelijkheid is anders. Via [[Utrecht (stad)|Utrecht]] komen ze in [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] terecht waar [[Lotharius II]] zich over hen ontfermt en hen beschermt hen tegen Karel de Kale.

.

;862

.

* [[Cyrillus van Saloniki]] verkondigt met zijn broer [[Methodius van Thessaloniki|Methodius]] het christendom onder de Slavische volkeren. Hij ontwikkelt daarvoor het [[Glagolitisch alfabet]] dat in onbruik raakte. Orthodoxe Slaven gebruiken het [[cyrillische alfabet]], de rooms-katholieke Slaven gebruiken het [[Latijnse alfabet|Latijnse]]. Hun bijbelvertaling brengen ze naar de gebieden die nu Bulgarije, Montenegro, Servië, Roemenië en Rusland zijn. 

.

;863

.

* [[Boudewijn met de IJzeren Arm]], huwt met Judith en wordt lekenabt van de abdij van Torhout en die van de Sint Pietersabdij in Gent en de eerste graaf van Vlaanderen. Zijn 'Pagus Flandriensis' is niet het mooiste huwelijkscadeau dat hij zich kan wensen. De naam zegt dat het om een drassig, nat gebied gaat, een uithoek van het Frankische rijk.

.

* Oudenburg boet in aan belang: het is niet langer met de zee verbonden. De dichtslibbende geulen werken in het voordeel van Brugge.

.

;864

.

* Pauselijke bemiddeling verzoent Karel de Kale en Boudewijn. Als de schoonzoon van de koning van Frankrijk voert Boudewijn het bewint over verschillende Karolingische graafschappen tussen de Schelde en de Noordzee. Boudewijn krijgt de grafelijke titel, een bruidsschat en Brugge ontwikkelt zich tot het centrum van zijn eigendom. Als leenman van de Franse koning voert hij bewind in de [[Pagus Flandrensis]] (de Vlaamse gouw rond Brugge), Waas, Kortrijk en wellicht Gent. Andere bronnen hebben het over een veel kleiner gebied: Torhout, Gistel, Oudenburg en Brugge. Verdedigt de Franse koning zo zijn land tegen de Noormannen? Of zijn de banden nog vriendschappelijk?

.

* Brugge slaat de oudst gedateerde munten. De [[denarius]] of de zilveren penning draagt aan de ene zijde de K, verwijzend naar [[Karel de Kale]] en anderzijds een kruis.

.

;866

.

* Boudewijn I verkrijgt de [[Ternaasgouw]] (Pas de Calais).

.

;867

.

* Na de dood van [[Paus Nicolaas I]] komt het pausdom in een crisis die bijna drie eeuwen, tot 1872 duurt. Tientallen overgangspausen volgen elkaar op, velen van hen sterven geen natuurlijke dood. 

.

;870

[[Bestand:Empire_carolingien_870.svg|thumb|550px|Een nieuwe grens tussen Frankrijk en Duitsland.]]

* Het [[verdrag van Meerssen]] hertekent de Frans-Duitse grens.

.

* Ca. De relieken van [[Donatianus van Reims]] worden naar Brugge gebracht. Mogelijks kwam de hele kloostergemeenschap mee uit veiligheidsoverwegingen. Brugge is een bestuurlijk centrum dat ze zal beschermen tegen de Vikingen die driester te werk gaan.
** Ca. De relieken van [[Sint-Walburga]] worden naar [[Veurne]] gebracht. 

.

;875
* Noormannen plunderen Frankrijk.

.

;877
* Allereerste vermelding van [[Veurne]] als Furnu, een eiland in een zoutwinningsgebied. Veurne ontstond waarschijnlijk bij een burcht die de graaf van Vlaanderen tegen de Vikingen bouwt. In de 10e eeuw vallen Vikingen de plaats aan. De [[terp]] in het Sint-Walburgapark is een restant van de burcht en verklaart het straatpatroon dat cirkelvormig verloopt.
* Karel de Kale gedraagt zich vreemd en laat zich kaalscheren als teken van onderwerping. Hij is 54. In oktober overlijdt hij.

.

;878
* De nederlaag van het Deense Great Viking Army in [[Wessex]] (bekend als de slag bij Edingtum) resulteert in een verdrag tussen de verslagen Denen en [[Alfred de Grote]]. Het dwingt de Vikingen om het gebied te verlaten, waarop ze het [[Kanaal (waterweg)|Kanaal]] oversteken en aangevuld met verse manschappen de [[Lage Landen]] gaan plunderen. Vijfduizend Noormannen slaan hun winterkampen op in [[Gent]], [[Kortrijk]], [[Leuven]] en in de [[Maasvallei Limburg|Maasvallei]]. Brugge, onder leiding van [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] ontsnapt hieraan. (Was Brugge het bruggenhoofd? Argumenten zijn te vinden in de naamgeving van Brugge en de relaties tussen de graaf en de Denen.)

.

;879

.

* [[Boudewijn I van Vlaanderen|Boudewijn met de IJzeren arm]] overlijdt - volgens de overlevering - in de [[Abdij van Sint-Bertinus|abdij van Sint Bertijns]], hét klooster van Vlaanderen. Hij is er begraven, zijn ingewanden en zijn hart brengt men naar de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] in Gent. [[Boudewijn II van Vlaanderen]] (ca. °865-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;918) de Kale neemt als vijftienjarige tot aan zijn dood de titel van graaf van Vlaanderen over. Zijn bijnaam verwijst naar zijn voorvaderen [[Karel de Kale]] en [[Karel de Grote]]. In het begin van zijn regeerperiode zijn er weinig documenten die zijn reilen en zeilen documenteren. Niettemin krijgt hij het hard te verduren met de Vikingen, nu die een serieuze nederlaag leden in Engeland. Daar plunderen ze al jaren. Nu ze lik op stuk kregen, richten ze hun terreur nu volop en definitief op Vlaanderen. Van (mogelijke) handelsonderhandelingen (zoals sommige onderzoekers suggereren) is geen sprake meer. In [[Terwaan]] delft Boudewijn II het onderspit. Het Vikingenleger trekt brandschattend door de streek en overwintert in de [[Sint-Baafsabdij]] in Gent, mogelijks hebben ze er hun kamp voor meerdere jaren. Hun roof- en plundertochten richten zich niet alleen op goederen. Ze nemen mensen mee die ze verhandelen op de Scandinavische slavenmarkten. De monniken van Sint Bavo slaan op de vlucht en nemen het relikwie van Bavo, een volgeling van Sint Amandus en de de stichter van het Sint Baafsklooster mee. Boudewijn II slaagt er in om ringwalburchten te creëren op strategische plaatsen zoals in Brugge, Veurne en [[Oostburg (plaats)|Oostburg]], in [[Sint-Winoxbergen]] en [[Bourbourg]]. Ze slaan de verrassingsaanvallen succesvol af en verhinderen de toegang tot het binnenland. De wallen zijn tegenwoordig enkel nog in het stratenpatroon te zien. De vestingen groeien daarna uit tot steden met een kerk, een adminstratie en een markt. Boudewijn II is een slimme kerel en claimt alles wat leegstaat en geplunderd is en werkt zich zo op tot een West-Europese grootgrondbezitters. Als hij overlijdt heerst hij over het huidige West- en Oost-Vlaanderen en een gebied in Noord-Frankrijk. 

[[Bestand:Boudewijn_II.jpg|thumb|550px|Boudewijns heerschappij geldt aanvankelijk als hard en gewelddadig tot hij omstreeks 900 zijn positie en die van Vlaanderen veilig stelt. Hij overlijdt in 918 en ligt in de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]].]]

.

* 880
** Noormannen in [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]].
** In de kronieken van de [[Sint-Vaastabdij]] bij [[Atrecht]] dat op twee dagmarsen van Kortrijk ligt, rapporteert een monnik over een Deense aanval. &quot;Abt Gozlinus en het leger dat bij hem was besloten tegen de Noormannen ten strijde te trekken. Ze zonden aan hen die aan de overkant van de Schelde woonden een boodschap om op een vaste dag samen te komen, zo dat de enen van hieruit, de anderen van daaruit hen zouden verdelgen. Maar de afloop was niet zoals verhoopt. Niets van wat ze deden liep voorspoedig af, en ze konden maar nauwelijks ontsnappen door schandelijk op de vlucht te slaan. Velen van hen werden gevangen genomen en gedood. De angst en het beven dat de Noormannen verspreidden kwam neer op de inwoners van het land. Uitgelaten over hun overwinning stopten zij niet om dag en nacht kerken in brand te steken en het christelijke volk aan hun juk te onderwerpen. Toen sloegen alle monniken, kanunniken en nonnen, van tussen Schelde en Somme, en van over de Schelde met de relieken van de heiligen op de vlucht, wat ook hun leeftijd of status was. Die Denen spaarden niemand, ook niet wie al van leeftijd was, maar zetten alles te vuur en te zwaard. Gozlinus en zij die bij hem waren zagen dat ze geen weerstand konden bieden. Begin oktober werd het leger ontbonden en ieder keerde naar zijn thuis terug. De Noormannen of Denen echter verwisselden van standplaats en in de maand november bouwden ze in Kortrijk een kamp om er te overwinteren... Een gulzige vlam verteerde het hele land.&quot;
** In de lente gaan de Vikingen naar Doornik en Reims. Ze verwoesten verschillende kloosters langs de Schelde. 
** Overwintering van Vikingen in Kortrijk. Van hieruit strijden ze tegen de Menapii of de West-Vlamingen en de Suevi, de Zeeuwen

.

* 881
** Vikingen in [[Asselt]]. Ze ondernemen rooftochten en [[plundering van Maastricht|plunderen Maastricht]] en Sint Vaast (Atrecht), Kamerijk, Amiens en Terwaan.
** Vikingen in [[Doornik]].
** Aan de monding van de [[Somme (rivier)|Somme]] maken de Vikingen rechtsomkeer en nestelen zich in Condé (bovenloop Schelde). [[Karloman]] en [[Lodewijk III van Frankrijk|Lodewijk III]] stuiten hun opmars bij Saucourt. 8.000 Noormannen laten er het leven. De [[Frankische Rijk|Frankische]] cavalerie schrijft de eer op zijn blazoen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of deze cijfers betrouwbaar zijn is onduidelijk. Zie hiervoor JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen'', p. 115.&lt;/ref&gt;

.

* 882
* [[Belegering van Asselt]]
* Vikingen in [[Cambrai|Kamerijk]]
* Vikingen in [[Arras|Atrecht]]

.

* 883
** Vikingen in [[Brugge]].
** Een 'verschrikkelijke inval' van de Vikingen.
** Vijandigheden in het [[Graafschap Boulogne|Boulogne]], [[Sint-Omaars]], [[Saint-Riquier]], [[Veurne]], [[Terwaan]], Gent en [[Atrecht]]. 
** [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] zoekt zijn toevlucht in de moerassen van [[Sint-Omaars]].


* 884
** Boudewijn II huwt [[Elftrudis]], de jongste dochter van [[Alfred de Grote]], de koning van Engeland, vermoedelijk om steun tegen de Vikingen te zoeken en de lakenhandel te stimuleren. Vlaanderen heeft zo banden met Frankrijk én Engeland.

.

* 885
** Vikingen bouwen een versterking in [[Condé-sur-l'Escaut|Condé]]

.

* 886
** Vikingen bouwen een versterking in [[Kortrijk]]

.

* 887-891
** Boudewijn II wint het verloren terrein in de zes ontwrichte Karolingische gouwen langzaam terug. In 888 erkent de Franse [[Odo I van Frankrijk|koning Odo]] het gezag van de graaf van Vlaanderen in het noorden.

.

* 892
** Koning [[Arnulf van Karinthië]] verslaat de Vikingen voorgoed in Leuven tijdens de slag aan de Dijle. 
** Boudewijn II verjaagt Vikingen na hun nederlaag bij de [[Slag aan de Dijle]].
** Boudewijn versterkt zijn graafschap in [[Ieper]], Kortrijk, [[Sint-Winoksbergen]], Sint-Omaars, [[Brugge]] en Gent.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Boudewyn_I_van_Vlaanderen.jpg|[[Boudewijn met de IJzeren Arm]] arm, stadhuis Brugge.
Bestand:1e_graaf_van_Vlaanderen_-_Boudewijn_I.jpg|Boudewijn I in de [[Flandria illustrata]] uit 1641.
File:Late_Medieval_Trade_Routes.jpg|Middeleeuwse handelsroutes met Brugge als centrum.
Bestand:KyrilMethod.jpg|Methodius (links) en Cyrillus van Saloniki. Icoon uit de 19de eeuw uit [[Boekarest]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Tiende eeuw (901-1000) ==
[[Bestand:Crécy-en-Ponthieu_24-09-2008_12-13-34.JPG|thumb|550px|Europa ontdekt de erg dodelijke kracht van de [[kruisboog]]. Het wapen wordt [[armborst]], [[arbalest]] of voetboog genoemd. Haar nadelen zijn de nauwkeurigheid en haar bereik vergeleken met de [[Handboog|Engelse handboog]]. Die laatste reikt 230 meter ver en is snel te laden. De kruisboog is een Chinese uitvinding uit de vierde eeuw v. Chr. In [[1066]] gebruiken de Normandiërs het bij de verovering van Engeland en in [[1096]] veroordeelt [[Paus Urbanus II]] de kruisboog als 'hatelijk voor God'. In [[1139]] verbiedt de kerk haar gebruik tegen christenen. Als het gaat om islamitische [[Arabieren]], [[moslims]], [[heidenen]] of [[Saracenen]] is de kruisboog geen probleem. De foto toont een 14e-eeuwse replica in het [[museum Emhisarc]] gebruikt tijdens [[Slag bij Crécy|de slag bij Crécy]].]]

;De tiende eeuw kenmerkt zich door:

.

* '''De introductie van de kruisboog in Europa.'''

.

* '''Aan het eind van de eeuw breekt het kasteeltijdperk aan. In het komende halve millennium verrijzen vijftienduizend feodale kastelen in Europa en het Midden Oosten. Een nieuwe beschaving ontstaat die niets van doen heeft met de stadscultuur of het platte land. Het domein brengt de [[Hoofse roman|hoofse]] cultuur voort, daar ontmoet iedereen elkaar, in de [[Hoofse liefde|hof]]. Het kasteel is een cultureel centrum (werken uit de oudheid worden er herlezen zoals in de kloosters) en een toevluchtsoord bij vijandelijkheden.'''

.

* '''Ridders gaan hoge hakken dragen omdat het hen beter vasthoudt in de stijgbeugel. De hoge hak zal een modeverschijnsel zijn voor mannen die willen suggereren dat ze een paard hebben. Vrouwen wachten tot de achttiende eeuw om dit accessoire te dragen, als de rokken ietwat korter worden.'''

.

* '''Eind tiende eeuw wordt de [[klok (tijd)|mechanische klok]] uitgevonden door de Fransman Gerbert, de latere [[paus Silvester II]].'''

.

* '''[[Lorenzo Valla]] en [[Caesar Baronius]] noemen deze eeuw de ijzeren eeuw, een neergang die zich tussen 880 en 960 voordoet: het [[Karolingische Rijk]] en de verworvenheden van haar [[Karolingische renaissance|renaissance]] verdwijnen en in de kerk komt moreel verval. Een tegenbeweging volgt vanuit [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]] en de [[Gregoriaanse hervorming]].'''

.

* '''Boudewijn II (879-918) is zo krachtdadig dat Vlaanderen uitgroeit tot een vorstendom.'''

.

* '''Turkse legers trekken de Alpen over.'''

.

.

;910

.

* Stichting [[Abdij van Cluny]] door [[Willem I van Aquitanië|Willem de Vrome van Aquitanië]]. Willem ziet af van de inkomsten, plaatst de congregatie onder de kerk, zonder dat Rome aanspraak kan maken op de inkomsten. Vanaf 932 richt Cluny nieuwe kloosters op in Europa of plaatst ze kloosters onder haar leiding. Op haar hoogtepunt telt het kloosternetwerk van Cluny meer dan duizend kloosters. De [[Abt (abdij)|abt]] bestuurt Cluny, meerdere [[prior|priors]] besturen de dochterkloosters. 

.

* 911
** [[Normandiërs]], afstammelingen van de [[Vikingen]] krijgen een gebied in Noord-Frankrijk in leen. 
** Richard de Rechtsbrenger verslaat Noorman [[Rollo]] bij [[Chartres]].

.

* 918
** [[Richard I van Bourgondië|Richard I de Rechtsbrenger]] wordt de eerste [[Bourgondische hertogen|Bourgondische hertog]].
** Na de dood van zijn vader Boudewijn II erft [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;965) het grootste (noordelijke) deel van graafschap Vlaanderen, zijn broer Adalolf erft het zuidelijke. Arnulf gaat de geschiedenis in als de stichter van de kerk van Torhout, het Brugse Sint-Donaaskapittel en de Sint-Janskapel in Gent. Hij zal bijna een halve eeuw over Vlaanderen regeren, het kloosterleven en het geestelijk leven stimuleren na de ontreddering die volgde op de strooptochten van de Noormannen. Hij overlijdt in 965 en rust in de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] van Gent.
** Tijdens zijn regeerperiode zal Arnulf I de grens van Vlaanderen met Frankrijk tot aan de rivier de [[Canche]] verleggen en geeft zijn vorstendom zodoende een stevige zuidgrens tot in Pas de Calais.

.

* 939
** In het [[Rhonedal]] branden Turkse soldaten het [[Sint-Mauritius|klooster van Sint-Mauritius]] plat.

.

* 941
** Oudste vermelding van [[Snellegem]] als Snethlingehem.
.

* 944
** [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] laat op de Brugse burg een achthoekige kapel bouwen geïnspireerd op de [[Dom van Aken]] gewijd aan Onze-Lieve-Vrouw. Later wordt dit de Sint-Donaaskerk.


.

* 950
** De zestigjarige [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] bereikt het hoogtepunt van zijn macht. Hij is uitzonderlijk oud.

.

* Ca. 953
** Een nieuwe kerk in [[Snellegem]], de vorige dateerde wellicht uit de zevende eeuw. Snellegem is een [[Merovingen|Merovingisch]] kroondomein met het Oosthof als centraal punt. Van hier uit ontwikkelen zich de parochies [[Jabbeke]], [[Varsenare]], [[Zerkegem]], [[Sint-Andries (Brugge)|Sint-Andries]] en [[Sint-Michiels]]. 

.

* 958
** Boudewijn III (ca. 940-962), de enige zoon van Arnulf I wordt samen met zijn vader medegraaf van Vlaanderen tot aan zijn vroegtijdige dood in 962. Hij stimuleert de lakenweverij en de viltproductie en richt de [[Jaarmarkt|jaarmarkten]] van Brugge en Kortrijk op en sticht [[Duinkerke]]. 

.

* 960
** Priester Witger schrijft de eerste landsheerlijke [[Genealogie (geschiedkunde)|genealogie]] van de [[graven van Vlaanderen]]. De ''Genealogia Arnulfi comtis'' geeft de derde graaf van Vlaanderen [[Arnulf I]] veel aandacht: hij beschikt over koninklijk bloed via zijn oma (de Karolingers) en zijn moeder (de Angelsaksen). 

.

* 962
** [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]] overlijdt in 962 aan de pokken tijdens een veldtocht naar Normandië.

.

* 965
** Het vierjarige wezenkind [[Arnulf II van Vlaanderen|Arnulf II]] (°Ca.960/965–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;988), zoon van [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]], volgt zijn grootvader op als graaf van Vlaanderen onder de voogdij van de koning van Frankrijk. Lotharius beschermt hem tegen en tot ongenoegen van de Vlaamse edelen. Vlaanderen verbrokkelt in kleinere graafschappen. De regent van Arnulf, Boudewijn Baldzo maakt van Kortrijk een graafschap en de regent [[Dirk II van Holland]] wordt graaf van Gent en Waas. 

.

* 970
** De abt van het [[Cluny (Frankrijk)|Clunyklooster]] wordt door de Turken overvallen en gevangen gezet bij de [[Grote Sint-Bernhardpas]].

.

* 976 
** [[Arnulf II van Vlaanderen]] regeert over wat er van het [[graafschap Vlaanderen]] overblijft.

.


* 985
** De bouw van de [[Sint-Baafsabdij]] vangt aan. In 1067 zal ze voltooid zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 109.&lt;/ref&gt;

.

* 987
** [[Hugo Capet]] is de eerste Franse koning en stamvader van de [[Capetingers]]. Zijn naam betekent 'Mantel'. Hij zit op de troon tot 996.

.

* 988
** [[Boudewijn IV van Vlaanderen|Boudewijn IV]] met de Baard (ca. °980-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1035) wordt graaf van Vlaanderen voor een langdurig bewind van bijna een halve eeuw tot aan zijn dood. Als eigenaar van de kust-[[schorren]] fokt hij schapen en is hij wellicht een vroege wolleverancier voor de [[Atrecht|Atrechtse]] [[draperie]]. Tijdens zijn bewind krijgt [[Brugge]] stadsrechten en hij sticht hij [[Rijsel]]. Hij bouwt zijn machtsgebied uit naar de keizerlijke stad Valencijn, naar het Oosten en de rechteroever van de Schelde. Zo gaat hij de verbrokkeling van Vlaanderen tegen.

.

* 989
**
.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Coronation_of_Hugues_Capet_2.jpg|Koning [[Hugo Capet]] op de troon, [[Miniatuur (schilderij)|miniatuur]] uit een 13e- of 14e-eeuws manuscript van de Grandes Chroniques de France, bewaard in de [[Bibliotheque Nationale]] in Parijs.
Bestand:Clocher_abbaye_cluny_3.JPG|De twee overgebleven Romaanse torens van de kloosterkerk in [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]].
Bestand:Dehio_212_Cluny.jpg|Reconstructie van wat Cluny ooit was.
Bestand:Robert_France.jpg|Het zegel van [[Robert II van Frankrijk]] (ca. 997), de zoon en opvolger van Hugo Capet.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|BoudewijnIV met de baard
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Elfde eeuw (1001-1100) ==
[[Bestand:CarminaBurana_wheel.jpg|thumb|550px|De [[Carmina Burana (handschrift)|Carmina Burana]] is de vroegst bekende collectie (11de eeuw) van Latijnse goliardenliederen over wijn, vrouwen en [[Satyr|satyren]]. De goliarden zijn rondtrekkende studenten met een geestelijke roeping, de opvolgers van de [[vaganten]]. De term verwijst mogelijks naar hun gulzigheid. Deze populaire vagebonden maken zich bekend doordat ze de voeten vegen aan de [[regel van Benedictus]] (standvastigheid en nederigheid). Drankgebruik, luidruchtigheid en intellectuele en maatschappijkritische debatten, muziek, jaarmarkten, dorpsfeesten en toneelspel zijn hen niet vreemd.]]

[[Bestand:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|thumb|550px|De wentel of spiltrap ontstaat in de elfde eeuw als kloosterlingen zich in de Nederlanden vestigen en stenen kloostertorens en burchttorens bouwen. Deze trappen maken deel uit van de torenmuur. Wenteltrappen zijn smal of van een versmalling voorzien zodat er maar een indringer tegelijk naar boven kan. Wie de versmalling verdedigt kan de eerstkomende vijand bij verrassing doden en blokkeert zo de trap. Andere voordelen: de verdediger staat hoger en kan zijn zwaard handiger gebruiken als de wenteltrap in klokrichting naar boven draait, als hij rechtshandig is tenminste. De indringer heeft last van de trappenspil en de verdediger niet.]]

.

;In de elfde eeuw vormt het [[graafschap Vlaanderen]] zich economisch en politiek. Omstreeks de millenniumwisseling vervangt de ijzeren ploeg de houten. Het hoefijzer, de water- en windmolens breiden de menselijke en dierlijke spierkracht uit. De stijgende opbrengsten laten zich voelen in de demografie. Een bevolkingsgroei leidt tot verstedelijking en emigratie. Tegen 1050 is Vlaanderen de meest verstedelijkte samenleving in Europa met het laken als moneymaker. Een groeiende groep mensen laat zich niet langer met landbouw in en specialiseert zich als ambachtsman. In het Kortrijkse stadhuis is een brandraam te zien die deze ambachten opsomt. Het gaat om de [[volder|volders]], de ververs... [verder aanvullen]. Aanvankelijk zijn ze onderbetaald en vormen ze een proletarische kaste. Onderaan de sociale ladder is het voorlopig moeilijk om een vuist te maken. Dat verandert de komende twee eeuwen. Zo zal de volder Jan Heem het na de Brugse Metten tot burgemeester schoppen. De landbouwrevolutie en haar demografisch effect zijn in de Zuidelijke Nederlanden erg voelbaar. Daar, bij de Noordzee stromen talloze stromen en rivieren. Gezien die strategische ligging komt er een economische hoogconjunctuur. De lakenuitvoer gaat naar Rusland en naar de Arabieren. Tegen het einde van de eeuw is Vlaanderen één van de rijkste regio's in de omgeving. Met dank aan het zwakke Franse gezag dat er tot de twaalfde eeuw niet in slaagt om de Vlaamse zelfstandigheid in te perken. De kerk voltrekt haar hiërarchische organisatie in bisdommen, aartsdiakonaten, dekenijen en parochies. Vorsten verzekeren via de [[Godsvrede]] veiligheid, orde en rust. Wie ertegen zondigt gaat ter [[penitentie]] op bedevaart naar [[Santiago de Compostella]], [[Rome (stad)|Rome]] of [[Jerusalem]] en financieren zo de bouw van kerken, kathedralen en [[hospita]] langs de [[Pelgrim|pelgrimswegen]]. De mobiliteit vergemakkelijkt met de uitvinding van de vierwielige kar met een meervoudig gespan. Transport over land vereenvoudigt. Een handelaar voert dagelijks ruim een halve ton graan tot veertig kilometer ver. Landsheren en ridders die op het einde van de eeuw hun domein verlaten voor een kruistocht, laten het namens de Godsvrede zorgeloos achter. De godsvrede met een thuisgebleven rivaal schept rechtszekerheid in plaats van het [[Vete|veterecht]]. Niettemin ontwikkelt de [[Ars Amatoria]] zich, de kunst van het liefhebben op basis van [[Ovidius]]' geschriften. De afwezige ridder weze gewaarschuwd! 
.

.

;Ca. 1000

.

* Boudewijn IV deelt Vlaanderen op in [[Kasselrij|kasselrijen]]. Ze hebben een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en (later) fiscale functie en een burcht. Kortrijk hangt af van Doornik tot het in 1071 een zelfstandige kasselrij wordt.

.

* Venetië is de sterkste handelsmacht in de Middellandse zee. 

.

;1007
* Een machtig keizerlijk leger trekt Vlaanderen binnen. De graaf van Vlaanderen, Boudewijn IV met de baard is gevat en gooit het op een akkoord: hij staat Valencijn af (tot hij het opnieuw verwerft in 1015) en verkrijgt het grondgebied van [[De Vier Ambachten|vier ambachten]] (het Boekhouter Ambacht, het Asseneder Ambacht, het Axeler Ambacht en Hulster Ambacht), [[Walcheren]] en de Zeeuwse eilanden.

.

;1008
* Antwerpen verwerft zijn stadszegel.

.

;1018
* [[Slag bij Vlaardingen (1018)]].

.

;1029
* (Ca.) In het kasteel van Wijnendale wordt [[Robrecht I de Fries|Robrecht de Fries]] geboren als de tweede zoon van graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] en van [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]].

.

;1031
* De Franse monnik [[Rudophus Glaber]] vertelt in zijn kroniek over hongersnoden die West-Europa teisteren en hoe mensen zich overgeven aan het kannibalisme. 'O, tegenspoed' zo schrijft hij 'door de vreselijke honger gingen ze mensenvlees eten. Reizigers werden aangevallen door sterke mannen, die hun lichaamsdelen afsneden, kookten en verslonden. Veel mensen die aan de hongersnood ontsnapten en gastvrijheid vroegen voor de nacht, werden door hun gastheren de keel doorgesneden en opgegeten (...) Lichamen van de doden werden op veel plaatsen weer opgegraven om de honger te stillen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARTIN GAPARROS, vertaald door Hendrik Hutter, Marjan Meijer en Corrie Rasink. ''Honger''. Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2015, p.94.&lt;/ref&gt; Leg hier het verband met deel II van deze cursus en luister, indien je dit nog niet deed naar dit fragment.

.

'''♥''' [https://www.youtube.com/watch?v=Pwf_MIM5o2U '''FRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT HONGER VAN MARTIN GAPARROS, DEEL III, 7.20 min.''']

.

;1035

[[Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|thumb|550px|Boudewijn V van Rijsel en [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]]]]

* Boudewijn V van Rijsel (°ca. 1013 - Rijsel? - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1067) volgt zijn vader op als graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn grafelijke gezag verstevigt hij door het bestuur te reorganiseren en de bevoegdheid van de kloostervoogden te beperken. Het dunbevolkte en ongecultiveerde centrale gedeelte van het graafschap verbindt hij met de rijke steden aan de kust en de Schelde via de stedengordel Torhout, Ieper, Mesen, Rijsel, Kassel en Ariën. Deze stichtingen worden hoofdplaatsen van de nieuw gestichte kasselrijen. Hun jaarmarkt moet kooplui aantrekken. Boudewijn V zet de  Oostwaartse veroveringen van zijn vader verder. Vlaanderen verwerft de gebieden tussen de Schelde en de Dender: het land van Aalst, Dendermonde, Bornem.

.

;1047
* Graaf Boudewijn IV neemt de burcht en het havenstadje Ename in bezit.

.

;1050
* Huwelijk [[Willem de Veroveraar]] met [[Mathilde van Vlaanderen]].
* (Ca.). De wellicht oudste beschrijving van [[buskruit]] duikt op in de militaire encyclopedie Wu Ching tsung Yao. Het als lastig te vinden salpeter komt wellicht van China.
 
.

;1051
* Het huwelijk tussen Boudewijn VI van Vlaanderen en Richildis, de weduwe van de graaf van Henegouwen verenigt de twee vorstendommen een eerste keer.

.

;1054
* Het [[Oosters Schisma]] splitst de westerse en de oosters-orthodoxe kerken (Griekenland, Oekraïne, Rusland...). Aanvankelijk erkent het christendom drie patriarchen: de bisschop van [[Rome (stad)|Rome]], de bisschop van [[Alexandrië]] en de bisschop van [[Antiochië]]. In 451 voegt ze daar de bisschop van [[Constantinopel]] en die van [[Jeruzalem]] aan toe. De bisschop van Rome heeft als paus de hoogste status. Factoren die Oost en West uiteendrijven zijn de taal (Latijn versus Grieks), de rituelen, de concurrentie tussen Rome met de paus en het feit dat het Oosten Constantinopel als het &quot;nieuwe Rome&quot; ziet. Het Westen bestrijdt het priesterhuwelijk, het Oosten staat het toe. Alleen de bisschop is er celibatair. Architecturaal komt een andere vormentaal tot stand. In het Westen ontstaat de sobere [[Romaanse architectuur|Romaanse bouwkunst]], de oosters-orthodoxe kerk ontwikkelt de rijke [[Byzantijnse kunst|Byzantijnse stijl]] met goud en mozaïek.

.

;1060
* Het aanzien van Boudewijns V is zo groot dat hij bij de dood van de koning Hendrik I van Frankrijk de voogdij verkrijgt over de minderjarige troonopvolger Filips I.

.

;1063
* [[Boudewijn V van Vlaanderen]] sticht een benedictijnenklooster in [[Ename]]: de [[Sint-Salvatorabdij]]. In deze regio van Scheldemeersen is er op de landtong van een meander sinds 974 een 'buitengewone sterke' burcht, een haven en een handelsnederzetting die samen met Antwerpen en Valenciennes de grens met het Duitse keizerrijk verdedigt. [[Godfried van Verdun]] en zijn vrouw Mathilde van Saksen (weduwe van de Vlaamse graaf [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]]) bouwden eertijds de omwalling en de Onze-Lieve-Vrouwkapel met een kapittel. 

.

;1066
* Veel Vlaamse ridders nemen deel aan de Normandische invasie van Engeland en [[slag bij Hastings]], in beeld gebracht door het [[tapijt van Bayeux]]. Willem de Veroveraar gekroond tot koning van Engeland.
* Boudewijn V steunt zijn schoonzoon Willem de Veroveraar (gehuwd met Mathilde van Vlaanderen).

.

;1067
* [[Boudewijn V]] overlijdt en is begraven in de Gentse Sint-Pietersabdij. Boudewijn VI van Hasnon (ca. 1030–1070) volgt hem voor drie jaar (tot aan diens dood) op. Sinds 1051 is hij Boudewijn I van Henegouwen.

.

;1068
* Op [[Pinksteren]] is er de kroning van [[Mathilde van Vlaanderen]] tot koningin van Engeland in [[Westminster Abbey]]. Ze regeert bij afwezigheid van Willem in zijn naam. Mathilde is in Engeland als Willem in Normandië vertoeft en omgekeerd. 
* Boudewijn VI sticht [[Geraardsbergen]]. 
* Vermoedelijk creatiejaar van het [[Tapijt van Bayeux|tapijt van Bayeux]].
* [[Geraardsbergen]] verwerft zijn stadsrechten.

{{Panorama|Tapisserie de Bayeux 31109.jpg|30000px|Het tapijt is met de schuifbalk te bekijken}}

[[Bestand:Matilda_of_Flanders_Jardin_du_Luxembourg.jpg|thumb|550px|Mathilde van Vlaanderen (beeld in de Jardin du Luxembourg) is begraven in de abbaye aux Dames te [[Caen]].]]

.

;1070
* [[Arnulf III]] (ca. 1055–1071) de Ongelukkige volgt als graaf van Vlaanderen en Henegouwen zijn vader op. Zijn oom, Robrecht de Fries (de broer van Boudewijn VI, gehuwd met Geertrui van Holland) beticht de vijftienjarige Arnulf van tirannie. Bij de Vlaamse onderdanen heerst er ontevredenheid omdat de moeder van Arnulf, [[Richilde van Henegouwen|Richildis]], haar beleid teveel op Henegouwen richt.

.

;1071
* Normandiërs veroveren [[Sicilië]].
* [[Slag bij Kassel (1071)|Slag bij Kassel]] met de confrontatie tussen [[Arnulf III]] en [[Robrecht de Fries]]. De eerste sneuvelt, de tweede krijgt de titel graaf van Vlaanderen en krijgt erkenning door de Franse koning. Henegouwen blijft in handen van Richildis.
* [[Kasselrij Kortrijk|Kortrijk]] wordt een zelfstandige [[Kasselrij|kasselrijen]] met een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en fiscale functie (en een burcht?).

.

;1072
* [[Paus Gregorius VII]] gekroond. Naar hem is de Gregoriaanse hervorming genoemd. Niet dat hij ze op gang bracht, hij is er de motor van door zijn weerstand tegen de verkoop van de kerkelijke ambten en het hernieuwde verplichte [[celibaat]]. 

.

;1073
* [[Robrecht de Fries]] sticht een kapittel in [[Torhout]].
* De monniken van het rijkste klooster van Vlaanderen, de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] maken de relieken van [[Bernulfus van Gent|Sint Bertulfus]] afhandig van het kapittel in [[Harelbeke]].

.

;1081
* [[Arnoldus (heilige)|Sint-Arnoldus]] verkozen tot bisschop van [[Soissons (stad)|Soissons]]. Later predikt hij in Torhout tijdens een vredesmissie. Hij komt in opdracht van de paus naar Vlaanderen als bemiddelaar in het conflict tussen het opstandige volk en de hartvochtige graaf [[Robrecht I de Fries]]. In het museumkasteel van [[Loppem]] hangt een wandschilderij dat de twee belangrijkste momenten uit zijn leven voorstelt: hij bedaart het opgehitste Vlaamse volk en brengt de graaf tot rede.

.

;1084
* Sint-Arnoldus sticht en bouwt (waarschijnlijk) in Oudenburg de Sint-Pietersabdij voor de Benedictijnen. Hij gebruikt hiervoor de zwarte, stevige Doornikse steen die het Romeinse castellum fundeerde en omwalde. Tijdens een pestepidemie laat hij water koken, roert er in met zijn staf en maakt er bier van. Het maakt hem tot beschermheilige van de herbergiers en de brouwers.

.

;1085 
* Paus Gregorius VII overlijdt. De moeilijkheden voor het pausdom zijn niet voorbij. Het behoudsgezinde deel van de clerus verzet zich tegen de [[Gregoriaanse hervorming]].

.

;1087

.

* Moorse invallen in Spanje.

.

* Sint Arnoldus overlijdt.

.

* Na de verloren [[slag bij Hattin]] neemt [[Saladin]] Jerusalem in. De kruisvaarders zijn teruggedrongen tot op een smalle kuststrook.

.

;1088
* Stichting [[universiteit van Bologna]], de oudste van de wereld. [[Theologie]] is er hét vak (dat niet louter religieuze inhouden dekt). De [[scholastiek]] zal de studenten in de komende eeuwen aanmoedigen kennis in andere bronnen te zoeken, met liefde voor [[Aristoteles]]. Deze filosofie heeft een [[metafysisch]] karakter én een [[Logica|logisch]] denken. Scholastici die naam maken zijn [[Petrus Abaelardus]], [[Albertus Magnus]], [[Duns Scotus]], [[Willem van Ockham]], [[Bonaventura]] en [[Thomas van Aquino]]. Het werk [[Summa Theologiae]] van Aquino gaat door het leven als het scholastieke meesterwerk. Hij voltooit het in [[1273]].

.

;1089
* [[Robrecht de Fries]] keert terug van een bedevaart naar het Oosten. In Constantinopel belooft hij de keizer 500 Vlaamse ridders te sturen om de strijd aan te gaan met de Turken. Op dit moment is er nog geen sprake van kruistochten, niettemin zal deze bedevaart veel indruk maken op zijn zoon, de latere [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Jerusalem]], een vroege en succesrijke kruisvaarder die samen met [[Godfried van Bouillon]] Jerusalem zal veroveren.

.


;1091
* [[Bernardus van Clairvaux]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1153) geboren. Hij zal de basis leggen voor de Bernardijnse spiritualiteit, een terugkeer naar de idealen van bekering en armoede en een strikte [[regel van Benedictus]].
* Akko is de nieuwe, veroverde stad van de kruisvaarders die slechts nog over een smalle kuststrook beschikken.

.

;1093
* [[Robrecht II van Jeruzalem]] (°ca. 1065–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1111) wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood.

.

= De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) =

.

;1095

[[Bestand:Robert de flandre croisé.jpg|thumb|550px|Robert II van Vlaanderen trekt samen met Godfried van Bouillon op. De eerste kruistocht is een feit. Dit romantisch tafereel is te zien in de collectie van Versailles en toont een Vlaamse leeuw die op dat moment nog niet als symbool wordt gebruikt.]]

* ♣ In [[Clermont-Ferrand|Clermont]] roept paus [[Urbanus II]] (Ca. 1035/1042–1099) op tot de eerste kruistocht. In 1095 en 1096 reist hij door Frankrijk en spoort iedereen aan zijn 'kruis op te nemen tegen de vijanden van het geloof.' Hij richt zich met een brief tot de graaf van Vlaanderen. Op het moment dat de paus de christenen aanspoort om de heilige plaatsen te heroveren op de Turken, leidt hij een zwervend bestaan, verdreven uit Rome. Bij de opening van zijn kerkvergadering is hij weinig diplomatisch: hij excommuniceert zijn gastheer, de Franse kroon in wiens land hij zich bevindt. Sinds 638 hebben de moslims Jerusalem in bezit en bouwen ze een wereldrijk uit. Europese christenen blijven als pelgrim naar de stad reizen, nu eerder uit boetedoening dan uit persoonlijke contemplatie. Het uiteenvallen van het moslimrijk in deze eeuw ontaardt in moslimstaatjes die elkaar bestrijden en pelgrims afslachten. Eind tiende eeuw is er een toename van het aantal pelgrims, ondanks de gewapende botsingen in de regio. In Europa is het niet anders. De kerk lijkt een corrupt instituut en daar zorgen oorlogszuchtige leenmannen voor versnippering. Om de Europese samenhang en slagkracht te herstellen, de kerk te zuiveren bedenkt de paus een heilige oorlog. In koortsachtig tempo voegen boeren, ridders, leenmannen, edelen en geestelijken zich bij de bestaande legers te voegen en beginnen als bewapende pelgrims een reis naar Jerusalem. Van de 80.000 mensen halen er 12.000 het doel. Ze slachten wie zich binnen de stadsmuren bevindt en maken Jerusalem bijna een eeuw tot kruisvaarders-hoofdstad. In 1187 zal Saladin de stad heroveren. Robertus Monachus noteerde een toespraak van Urbanus II waarmee alles startte. Hij richt zich tot het ras van de Franken die door God zijn uitverkoren en bedreigd zijn. Uit Jerusalem en de Constantinopel komt het 'vreselijke verhaal' dat het 'vervloekte ras' van de Perzen de christenheid binnenviel. Hij heeft het over zwaarden, plunderingen, ontvolking, wrede martelingen, vernietigde kerken en altaars, onreinheid en de besnijdenis van christenen en zijn propaganda werkt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;'Als ze mensen dood willen martelen, perforeren ze hun navel, trekken daar het uiteinde van hun ingewanden doorheen en binden ze dat aan een spies; vervolgens leiden ze het slachtoffer met zweepslagen in het rond tot de ingewanden naar buiten gutsen en het slachtoffer voorover op de grond valt. Anderen binden ze aan een paal en doorboren ze met pijlen. Weer anderen moeten hun net uitsteken en die vallen ze dan aan met getrokken zwaar en proberen met een enkele slag hun nek af te snijden. Wat zal ik zeggen over de allerergste verkrachtig van vrouwen? Erover spreken is erger dan erover zwijgen.' SIMON SEBAG MONTEFIORE, vertaald door Martine Both &amp; Margeet de Boer. ''Gesproken geschiedenis. Toespraken die de wereld hebben veranderd,'' Spectrum, Amsterdam, 2020,  p. 231-233.&lt;/ref&gt; Hij gebruikt hierbij de tuinmetafoor en verwijst naar het aards paradijs: 'Jerusalem is de navel van de wereld, het land is vruchtbaarder dan ieder ander land, als een andere Tuin der Lusten' waarop [[Godfried van Bouillon]] al zijn bezit verkoopt en met [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II van Vlaanderen]] afreist. Zijn Vlaanderen is zo rijk en bekostigt het ridderleger. Er volgen acht kruistochten tot in 1291, negen kruistochten dus in bijna twee eeuwen. Dat is ongeveer één per twintig jaar. Elke generatie lijkt zijn kruistocht te ondernemen.

.

;1096
* De [[Eerste Kruistocht]] duurt tot 1099 onder het bewind van [[Urbanus II]] om de heilige plaatsen in Palestina op de islam te veroveren. 
* Vanaf augustus trekken vier legers naar Constantinopel. De provincalen uit Zuid-Frankrijk onder leiding van [[Raymond IV van Toulouse|Raymond van Toulouse]], de Normandiërs uit Zuid-Italië, het Lotharische leger onder leiding van [[Godfried van Bouillon]] en het leger van de Vlaamse graaf. Eind december bereiken ze het rijk van de Noormannen in Zuid-Italië. 
* Ca. Stichting [[universiteit van Oxford]].

.

;1097
* In mei komen de Vlaamse kruisvaarders aan in Constantinopel. Die van Constantinopel zijn op hun hoede, enkele maanden eerder passeerde een bende stropers onder leiding van [[Pieter de Kluizenaar]] op [[volkskruistocht]].

.

; 1098
* Stichting [[Abdij van Citeaux]].
* De kruisvaarders veroveren met een list [[Antiochië]]. Deze hindernis richting Jerusalem telt 360 wachttorens.

.

;1099

.

[[Slag om Jeruzalem]]. Op 15 juli valt de heilige stad in de handen van de eerste kruisvaarders. De muur rond de stad zit vol ingenieuze schiet- en kijkgaten, ondergrondse en geheime gangen. Die kennis nemen de kruisvaarders mee naar huis. De verovering is aan de legers van [[Godfried van Bouillon]] (de morele leider van de kruistocht) en [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II]] te danken. Het bloedvergieten spaart vrouwen noch kinderen, de wreedaardigheden en de moordpartijen ondermijnen alle kansen op een latere samenwerking met de islam en bedreigen alle christenen in de regio. De expeditie verdrijft de moslims uit een stad waar ze het eeuwenlang voor het zeggen hebben en verdienen zo hun route naar de hemel, die [[Paus Urbanus II]] in 1095 openstelde met de kwijtschelding van alle zonden. De stadstaten in Italië zien in de spirituele verovering een commerciële en materiële opportuniteit. Nog voor de kruisvaarder Jerusalem bereiken, gaan schepen uit Venetië, Genua en Pisa in die richting uit. 

.

Stichting van de [[Orde van Sint-Jan|orde van de Ridders van Sint-Jan]]. De orde is niet erkend.

.

;1100

.

[[Godfried van Bouillon]], de Heerser van Jeruzalem sterft mysterieus (ziekte of vergiftiging?). Zijn broer, de strijdlustige [[Boudewijn I van Constantinopel]] volgt hem op.

.

Robrecht II keert naar Vlaanderen terug en zal nog tien jaar regeren.

.

Ca. Vroeg(st) overgeleverde Nederlandse poëzie, tekst geschreven door een Vlaming in Rochester Abbey 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Vlaardingen_-_Slag_bij_Vlaardingen_(reenactment_2008)_2.jpg|Reconstructie Slag bij Vlaardingen.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|Boudewijn IV met de Baard (ca. 980-1035) was graaf van Vlaanderen van 988.
Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|[[Boudewijn V van Vlaanderen]] (ca. 1013–1067) word in 1035 graaf van Vlaanderen.
Bestand:Balduin_Mons.jpg|Boudewijn VI (ca. 1030–1070) was vanaf 1067 graaf van Vlaanderen. 
Bestand:Arnoul_le_Malheureux.jpg|Arnulf III (ca. 1055–1071) de Ongelukkige, was graaf van Vlaanderen van 1070 tot 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.jpg|Robrecht I de Fries (ca. 1029/32-1093) was graaf van Vlaanderen van 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.png|Robrecht de Fries
Bestand:Robert_de_flandre_croisé.jpg|[[Robrecht II van Jeruzalem]] (ca. 1065–1111) was graaf van Vlaanderen van 1093.
Bestand:Godfrey_of_Bouillon,_holding_a_pollaxe._(Manta_Castle,_Cuneo,_Italy).jpg|[[Godfried van Bouillon]]
File:1099jerusalem.jpg|De inname van [[Jeruzalem]] markeert de succesrijke Eerste Kruistocht.
Bestand:Seal_of_the_University_of_Bologna.svg|ologna heeft de oudste universiteit ter wereld. Zestig tot zeventig jaar later kwam de [[Sorbonne Université|Sorbonne]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Twaalfde eeuw (1101-1200) ==
[[Bestand:1983_CPA_5426_(1).png|thumb|550px|Als het werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (Perzisch: محمد بن موسى الخوارزمي) in het Latijn vertaald wordt doen de algebra met het Indische symbool &quot;[[0]]&quot; en de [[Arabische cijfers]] hun intrede in de Europese wiskunde. Dat telt een stuk makkelijker dan de [[Romeinse cijfers]].]]

.

'''De twaalfde eeuw gaat de geschiedenis in als het [[cisterciënzers|cisterciënzertijdperk]]. [[Johan Huizinga]] omschrijft ze als 'de eeuw van [[Bernard van Clairvaux]] en van [[Abelard|Abaelard]] (1079-1142) van de volgroeide [[feodaliteit]], van de [[lyriek]] van [[goliarden]] en [[troubadours]], van de bloei der steden en van de kruistochten in vollen gang - schitterend, verheven en jammerlijk'. Een tijdgenoot, [[Adelard van Bath]] (1080-1152) schrijft in zijn ''Quaestiones Naturales'' 'Als we de verbazende rationele schoonheid van het heelal waarin we wonen de rug toekeren, verdienden we eruit gezet te worden, als een gast die geen waardering heeft voor het huis dat hij ontvangt.' In Antiochië en in Damasucs zoekt hij in boekhandels naar rekentabellen en zo introduceert hij de wiskunde in Europa. Terug thuis vindt hij 'de vorsten barbaars, de bisschoppen drankzuchtige, de rechters omkoopbaar, de patroons onbetrouwbaar....' een idee die het Oosten hoger aanschrijft dat het Westelijke Christendom. [[Daniël van Morley]] deelt op het einde van de eeuw zijn idee. De Arabische arts Averroes (1126-1198), geboren in het Islamitische Cordoba, introduceert de werken van Aristoteles (384-322) en neemt de vrees weg dat zijn teksten verloren zijn gegaan. Mode doet haar intrede. Schoenen, jassen en kapsels zijn niet langer een gebruiksvoorwerp. Ze maken het mogelijk om zich te onderscheiden van de ander. Een overbevolking in Vlaanderen doet mensen emigreren naar moerasgebieden in Duitsland omdat de landbouw en de grafelijke belastingen geen antwoord bieden op de demografische crisis. Vaak zoeken die migranten streken op die qua fysionomie gelijkaardig zijn met hun thuissituatie. De Romeinse heerweg van Boulogne naar Keulen die in Kortrijk passeert, wordt stilaan minder gebruikt, een nieuwe weg verbindt Keulen met Brugge, Gent en Aalst. Anderen gaan als kruisvaarder naar het Oosten en brengen Oosterse ideeën (zoals het verplegen van zieken in hospitalen) mee naar Europa. Om de ridders te garanderen dat hun gebied of hun vrouw niet wordt ingenomen door een rivaal, zorgt de zogenaamde [[godsvrede]], een vinding uit de 11de eeuw. Wie die overtreedt, wordt gestraft met het [[levend koken]] of met [[Ophanging (levensbeëindiging)|ophanging]].' Wie thuisblijft ziet zijn dorp of stad van structuur veranderen; houten omheiningen maken plaats voor stenen muren. De transportmogelijkheden laten het vervoer van rotsen en stenen sinds de vorige eeuw toe. Tenslotte doet een nieuw fenomeen zijn intrede. Het mannentekort dat de kruistochten veroorzaken, zorgt dat vrouwen vaker apart of in kleine groepen leven. Sommigen onder hen trekken rond om een soort van evangelie te verkondigen. In de volgende eeuw zal dit leiden tot de stichting van de begijnhoven. In de geneeskunde is er tot nu toe geen dominante groep. Verschillende mensen bieden hun hulp aan, vroedvrouwen, heksen, apothekers, barbiers... Na de twaalfde eeuw komt er een opleiding. Tijdens hun Kruistochten (1096-1270) ontdekken de Europeanen de verfijnde beschaving van Muzelmannen in het Nabije Oosten. Hun tuinen bieden zaad en inspiratie voor de Europese tuin die de eigenaar, de kruisvaarder toelaat tot pronken. Het koudere klimaat remt de rage.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
.

;1104

.

Keizer [[Keizer Hendrik V|Hendrik V]] van Duitsland versterkt de Antwerpse burcht en verhoogd de muren van vijf tot twaalf meter en verdikt ze van 1,35 naar twee meter.

.

[[Boudewijn I van Constantinopel]] verovert de havenstad [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1109
** Verovering van [[Tripoli (Libanon)|Tripoli]] door Boudewijn I van Constantinopel.

.

* 1110
** Verovering van [[Beiroet]] en [[Sidon]]. Op deze wijze ontstaan verschillende christelijke rijkjes in het Oosten. Onderling heerst er een 

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Plan.abbaye.Clairvaux.2.png|thumb|550px|Grondplan van de [[abdij van Clairvaux]]. Let op de [[Hortus conclusus|Hortus Conclusus]] die twee of driemaal voorkomt.]]

* 1111
** Robrecht II sneuvelt op het slagveld bij de [[Meaux (stad)|burcht van Meaux]].
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl, wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. 

.

* 1112
** [[Bernardus van Clairvaux]] treedt in, in [[Cîteaux|Cïteaux]]. Zijn [[Predicatie]] focust op het lijden van Christus en menselijkheid. Daarmee fundeert hij de ideologische basis van het [[begijnhoven|begijnhofwezen]] en polimiseert hij de [[Katharen]], tijdgenoten die het dogma van de menswording verwerpen.

.

* 1115
** Bernardus van Clairvaux sticht de abdij van Clairvaux in [[Ville-sous-la-Ferté]]. 

.

* 1118
** Na een ernstige ziekte overlijdt Boudewijn I van Jerusalem. Zijn neef volgt hem op tot 1131.
** Om het [[Koninkrijk Jeruzalem]] te verdedigen worden speciale genootschappen opgericht, waaronder de stichting van de ridderorde der [[Tempeliers]]. Hun naam hebben ze te danken aan hun eerste verblijfsplaats, in de buurt van de [[Tempel van Salomo]].

.

* 1119
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl overlijdt aan zijn kwetsuren in [[Roeselare]]. Zijn dood betekent voor Vlaanderen het verlies van de laatste rechtstreekse nakomeling van Boudewijn I. Op zijn sterfbed duidt de graaf van Vlaanderen zijn neef Karel van Denemarken aan als opvolger.
** [[Karel de Goede]] wordt [[Graaf van Vlaanderen (België)|graaf van Vlaanderen]].

.

;Kijken

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Saint_Bernard_de_Clairvaux_(Eglise_Saint-Pierre,_Bar-sur-Aube,_Aube).jpg|Bernardus van Clairvaux
File:Kloster_von_Clairvaux,_heute_Strafanstalt.jpg|Klooster, nu gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(2).JPG|Hostellerie des Dames.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(4).JPG|Mur d'enceinte (&quot;Haut mur&quot;).
File:Abbaye_de_Clairvaux_(6).JPG|Toegangspoort tot het abdijpaleis. Hoofdingang van de huidige gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_gravure_XVIIIe.jpg|Gravure uit de 18de eeuw.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(3).JPG|Chapelle Saint-Anne.
File:Fauteuil_Alèthe_Clairvaux_04384.jpg|Meubel.
File:Abbey_of_Clairvaux.jpg|Abdij.
File:Clairvaux_(Aube)_-_Hotel_Judey_(R._Rale,_phot._Bar-sur-Aube).jpg|Hotel Bernard
File:Prison_de_Clairvaux_La_maison-centrale_et_la_cour_d'honneur.jpg|Cour d'honneru
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Saint-Denis_(93),_basilique,_abside_2.jpg|thumb|550px|De [[gotiek]] begint in 1122 in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet. [[Abt Suger]] start de verbouwing. Waar hij zijn inspiratie haalt, is onduidelijk. Zijn het kruistochten die de Arabische meetkunde meebrengen en de bouwkunde stimuleren? De Kruisvaarder brengen inderdaad Oosterse ideeën mee naar Europa, waaronder het vier eeuwen oude werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (محمد بن موسى الخوارزمي) dat naar het Latijn wordt vertaald. Zijn [[algebra]] met het Indische symbool &quot;0&quot; en de Arabische cijfers geven de Europese wiskunde een duw in de rug. Al-Chwarizmi of 'de grootvader van de informatica' is een vroege wiskundewetenschapper, geograaf en astroloog die schrijft over de [[mechanische klok]], het [[astrolabium]] en de [[zonnewijzer]]. Het [[algoritme]] is zijn vinding en &quot;algoritme&quot; en &quot;algorisme&quot; zijn van zijn naam afgeleid. Hij is geboren tussen 780 en 800 en sterft tussen 840 en 845. Toch zijn de Gotische kerken geen radicale breuk met hun [[Romaanse architectuur|Romaanse]] tegenhanger. Beiden hebben een plattegrond in de vorm van een Latijns kruis met het altaar in het Oosten. Wat nieuw is, is de combinatie van [[kruisribgewelf]], de [[spitsboog]], de [[steunbeer]], de [[luchtboog]], gewelven en de pilaren. Die zorgen dat dikke, donkere, dragende tussenmuren niet meer nodig zijn. Ze creëren een sterke, verticale skeletconstructie met plaats voor hoge brandramen. De ruime en lichte Saint-Denis maakt indruk en de bouwstijl - die voorlopig geen naam draagt - verspreidt zich over Europa. De term 'gotiek' komt uit de Renaissance en verwijst naar de [[Germanen|Germaanse]] [[Goten]] (hoewel die niets met deze bouwkunst te maken hebben) om te spotten met een bouwstijl die intellectuelen in het algemeen en de Italiaanse architect [[Giorgio Vasari]] in het bijzonder smaakloos, primitief en barbaars vinden. De Renaissancemens kijkt - hoewel hij veel gemeenschappelijk heeft met de Middeleeuwer - neerbuigend op het millennium dat hem scheidt van de [[oudheid]]. Toen [[Vasari]] voor de hertog van Farnese in 1546 een kunststudie maakt, bestempelt hij de laatmiddeleeuwse, verticale kunst als een dwaling. De naam is een scheldwoord: de Goten zorgden voor de val van het [[Romeinse Rijk/Tijdstabel van uitbreiding en inkrimping|Romeinse Rijk]].]]

.

;1121

.
* (Ca.) Publicatie van het [[Liber Floridus]], een encyclopedie geschreven door [[Lambert van Sint-Omaars]].

.

;1122

.

* De [[gotiek]] begint in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet.

.

* De [[investituurstrijd]] eindigt met het [[concordaat van Worms]].

.

;1123

.

* Paus [[Calixtus II]] roept in Rome het eerste [[Concilies van Lateranen|Lateraanse Concilie]] bijeen en stelt dat de kruistochten zich behalve op het Oosten, ook op Spanje en Portugal mogen richten. Het is het eerste Concilie in het Westen sinds 1054. Andere onderwerpen zijn de [[investituurstrijd]] en het [[concordaat van Worms]]. 

.

;1124-1125

.

* Hongersnood in Europa. [[Karel de Goede]] neemt maatregelen die erger voorkomen. [[Galbert van Brugge]] schrijft een verslag over de graaf die in Brugge en in zijn andere steden elke dag honderd armen van eten voorziet en een verbod oplegt op het brouwen van bier, een drank die in tijden van hongersnood contraproductief is.

.
* [[Bernard van Chartres]] is nu kanselier van de kathedraalschool van Chartres. Hij is er sinds 1115. De uitdrukking 'dwergen staan op de schouders van reuzen' komt van hem en betekent dat de waarheid ontdekken alleen kan door verder te bouwen op eerdere ontdekkingen. Een bewijs dat hij na 1124 nog leeft, is er niet. 
.

;1126

.

;1127

.

* Na de moord op [[Karel de Goede]] voor het altaar in de Brugse [[Sint-Donaaskerk |Sint-Donaaskerk]], door de Erembouds, een niet adelijke familie volgen beroerten. De gedachte om de Vlaamse steden [[stadsrechten]] te geven ontstaat. Brugge en Kortrijk zijn kanshebbers.

.

* De afsluiting van de woltoevoer van Engeland naar Vlaanderen veroorzaakt onrust en ontregelt de Vlaamse lakenindustrie. 

.

* Op aandringen van de koning van Frankrijk wordt [[Willem Clito]] (1102– +Aalst 1128) Graaf van Vlaanderen. Vlaanderen belandt in een verwarde politieke crisis. Het ongenoegen van veel Vlaamse edelen is groot omdat anderen aanspraak maken op de troon zoals [[Willem van Ieper]] en Diederik van de Elzas. De eerste wordt in april gevangengezet, de tweede wordt verslagen op 21 juni 1128 in de [[Slag bij Axpoele|slag om Axpoele]] bij [[Ruiselede]]. Diederik vlucht naar het opstandige Aalst waar de burgerij onder leiding van [[Iwein van Aalst]] hem verwelkomt.

.

* [[Kortrijk]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* In de Vlaamse steden - 'nederzettingen' - Ieper, Rijsel, Torhout en Mesen roept de Vlaamse graaf de markt in het leven. Zijn bescherming zorgt dat die kan functioneren. In ruil voor tolheffingen beschermt 'De vrede van de markt' de kooplui onderweg, op weg naar de andere markt. Een marktperiode duurt een maand, ergens tussen eind februari en begin november. Sommige kooplui zijn ook internationaal georiënteerd en reizen in de tussenpozen door naar Engeland, Noord-Frankrijk of de Champagnestreek.

.

;1128

.

* Met [[Godfried I van Leuven]] belegert [[Willem Clito]] eind juli Aalst, hij raakt verwond en sterft. Hij is begraven in de [[Abdij van Sint-Bertinus]] in [[Sint-Omaars]]. 

.

* [[Diederik van de Elzas]] wordt graaf van Vlaanderen voor een periode van veertig jaar, tot aan zijn dood in 1168. Bij zijn burcht laat hij een kapel voor de heilige Basilius (circa 330-379) bouwen, de latere [[Basiliek van het Heilig Bloed|bloedkapel]]. 

.

* [[Brugge]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* 1129

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Clito4.jpg|Willem Clito
Bestand:Thierry.jpg|Diederik van de Elzas.
Bestand:Urkunde_Wormser_Konkordat-bg.png|Oorkonde van het concordaat van Worms.
File:Library_of_Congress,_Rosenwald_4,_Bl._5r.jpg|Dwergen en reuzen
File:South_rose_window_of_Chartres_Cathedral_crop.jpg|Nieuwtestamentische evangelisten op de schouders van hun collega's uit het oude op een roosvenster in Chartres.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium: de duinenabdij groeit ===
[[Bestand:Pieter Pourbus - 1571 Plan for Ten Duin Abbey in Koksijde.jpg|550px|thumb|♣ Dit schilderij van [[Pieter Pourbus]] (ca 1523-1584) toont de Duinenabdij bij Koksijde in de zestiende eeuw. Haar oorsprong gaat terug op de eerste helft van de twaalfde eeuw. De baksteken van het complex zijn van eigen productie. Een zanderig neerhof groeit uit tot een abdij met poort, een omheining, een kerk, een klooster met een monnikenvleugel, een kapittelzaal, een lekenbroedersvleugel met de stapelplaats, een refter en keuken, een infirmerie, een bibliotheek, nuts- en werkgebouwen, een waterhuis, een brouwerij, een gasthuis, twee windmolens en een Rosmolen, boomgaarden en tuinen. Onder impuls van [[Bernardus van Clairvaux|Bernardus]] sluit de abdij aan bij de [[cisterciënzers]] met als leuze 'Maak van de nood een deugd'. Bij het begin van de eeuw vestigde kluizenaar [[Ligerius]] zich in de duinen bij [[Veurne]], een parochie [[Koksijde]]). Daar groeit eind jaren twintig een gemeenschap onder de leiding van de eerste abten [[Fulco (abt)|Fulco]] en [[Robrecht van Brugge]] die in 1153 Bernardus in Clairvaux zal opvolgen. De gemeenschap groeit snel, legt de basis voor het uithof [[Groot-Sinten|Synthe]] bij Duinkerke en heeft Engelse contacten. Abdij [[Ter Doest]] is de dochterabdij en er komt domeinbezit in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]], de [[Vier Ambachten]], er zijn tientallen [[uithof (klooster)|uithoven]], pachthoeven en -gronden, waaronder [[Ten Bogaerde]], [[refugehuis|refugehuizen]]. Er is zelfs een eigen handelsvloot. Midden dertiende eeuw is een hoogtepunt: ongeveer 370 monniken en lekenbroeders beheren een domein van 10.000 ha, in België, Frankrijk, Nederland en Engeland, met  [[Uithof (klooster)|uithoven]] en schuren. Abdijproblemen zijn de steeds terugkerende overstromingen, de droogleggingen en de domeinverbrokkeling. Abten behoren tot de entourage van de Vlaamse graaf. In het conflict bij het begin van de veertiende eeuw kiest de abt de Franse kant. Na de [[Guldensporenslag]] vlucht hij naar [[Parijs]]. In [[1566]] houdt de [[Beeldenstorm]] er lelijk huis. Kunst raakt vernield en de unieke bibliotheek gaat teloor. Na het herstel van het katholiek-Spaanse gezag vestigden de monniken zich in Brugge en in Nieuwpoort. De ''Duinheren'' organiseren de afbraak van de abdij en halen in 1623 een loden kist boven met resten van [[Idesbaldus]]. De devotie houdt tot op heden stand. De handschriften zijn bewaard in het Grootseminarie en de [[Biekorf (cultuurcentrum)|Biekorf]] in Brugge.]]

.

;1130

.

* De kerk kant zich tegen de [[Riddertoernooi|tornooien]] en besluit om ridders die omkomen tijdens deze spelen (tornooi verwijst naar tournez, het draaien van het paard) niet langer in gewijde grond te begraven.

.

;1131

.

* [[Fulco van Jeruzalem]] wordt koning.

.

;1132

.

;1133

.

;1134

.

* Na een overstroming ontstaat het [[Zwin (zeearm)|Zwin]], een zee-arm die Brugge met de Noordzee verbindt. Brugge heeft intussen al een [[ringmuur]].

.

* Diederik van de Elzas huwt zijn tweede vrouw [[Sibylla van Jeruzalem|Sibylla]] en is zo de schoonzoon van de koning van Jerusalem. Drie keer trekt ze met hem naar het Oosten.

.

;1135

.

;1136

.

* Na het eerdere huwelijk van [[Melisende van Jeruzalem|Melisende]] (1105-1161), de dochter van [[Boudewijn II van Jeruzalem]] en [[Fulco van Jeruzalem]], een huwelijk dat aanvankelijk niet zo gesmeerd liep en nadat er een tweede zoon ter wereld komt, krijgt het jonge kruisvaarders koninkrijk Jeruzalem een ander gezicht. De bevolking is een bont amalgaam van de tweede generatie Frankische kolonisten, nieuwkomers uit Europa, Turken, Syriërs, Arabieren, joden en christenen. Deze smeltkroes produceert nieuwe kunst zoals het beroemde [[Melisende Psalter]] en een nieuwe stad wordt letterlijk van de grond af opgebouwd.

.

;1137

.

;1138

.

;1139

.

* In de [[kruisvaarderstaten]] is de toestand kritiek. [[Diederik van de Elzas]] landt met zijn Vlaamse ridders voor de kusten van Palestina als [[pelgrim]], niet als kruisvaarder. In tegenstelling met zijn voorganger [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht II]] aast hij op fortuin. [[Fulco van Jeruzalem|Fulco van Anjou]], Diederiks schoonvader heeft echter met zoveel moeilijkheden te kampen dat hij Diederik verzoekt om met zijn kleine ridderleger de [[Jordaan (rivier)|Jordaan]] over te steken om de Turkse bende aldaar een lesje te leren.  

.

;Kijken
'''Het [[Melisende Psalter]] is een handboekje, [[liturgisch]] en geestelijk van aard met [[psalmen]], gemaakt in het [[scriptorium]] van Basilios (een vijftal kunstenaars werkte er aan) in de [[Heilig Grafkerk|Heilige Grafkerk in Jerusalem]]. Het vakmanschap, gebonden tussen twee [[ivoren]] platten bleef wonderwel bewaard.'''

&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Egerton ms 1139!1 fse005r.jpg|Melisende-Psalter ivoren voorplat
Bestand:Egerton_ms_1139_f023v.jpg|Melisende-Psalter, Initiaal van psalm 1
Bestand:Melisende-Psalter_f12v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Deësis
Bestand:Presentation_of_Christ_in_the_Temple_-_Psalter_of_Queen_Melisende_(1131-1143),_f.3_-_BL_Egerton_MS_1139.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Jezus in de tempel
Bestand:Egerton_ms_1139_f004v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: [[De transfiguratie van Christus|transfiguratie]]
Bestand:Egerton_ms_1139_f017r.jpg|Melisende-Psalter, kalender, augustus
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:The_Blood_Relic.jpg|thumb|550px|Het [[Heilig Bloed (Brugge)|heilig bloed]] in Brugge, meegebracht door [[Diederik van de Elzas]]. De productie van boeken, religieuze kunstvoorwerpen en [[relieken]] in de kruisvaardersstaat [[Jeruzalem]] is een onderdeel Melisendes beleid. De historicus [[Dan Jones]] schrijft dat welstellende pelgrims (of met connecties) deze souvenirs meebrengen. In de vroege dagen van de regering van Melisende en Fulco - bracht het hen op een idee of gaan ze gewoon in op [[Wet van vraag en aanbod|vraag/aanbod]]? - zendt het Duits klooster van Denkenhof (gewijd aan het Heilige Graf) een delegatie die de splinters van het Ware Kruis in handen moet krijgen. De fragmenten, geschonken door patriarch, komen naar [[Beieren]] in een zilveren en vergulde [[reliekhouder]] met [[parels]], [[Amethist|amethisten]] en steentjes van [[Golgotha]]. Andere voorwerpen die de weg de naar het Westen vinden zijn Islamitische stoffen en bekers die lijken op fantasiedieren of wilde beelden. Latijnse ateliers in het Westen maken deze import uit het Heilige Land  na om te aan de (nieuwe) vraag naar religieuze voorwerpen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De kruisvaarder. De strijd om het heilige land'', Omnibook, Utrecht, 2019, 192 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;1140
* (Ca.) Een mogelijke vermelding van het Kortrijkse laken in het Spaanse [[epos]] [[Poema de Mio Cid]].

.

;1141
* Aan de herinwijding van de [[Tempelberg]] gaan renovaties en decoraties vooraf.

.

;1142
* Een poging om Lissabon te heroveren op de Islamisten door [[Alfonso Henriques]] mislukt, ondanks de hulp van de zeventig schepen uit het land van de Galliërs.
* Ca. Geboorte [[Filips van de Elzas]].

.

;1143
* [[Zamora (Spanje)|Verdrag van Zamora]]
* [[Fulco van Jeruzalem]] komt om bij een jachtpartij. Zijn 13 jarige zoon [[Boudewijn III van Jeruzalem|Boudewijn III]] volgt hem op. De Turken gebruiken de situatie om hun gebieden te heroveren.

.

;1144

.

Turken omsingelen Edessa en overmeesteren een uitgestrekt deel van het [[Graafschap Edessa]]. Een tegenslag voor de kruisvaarders. Europa roept op om versterkingen, de expeditie gaat de geschiedenis in als de tweede kruistocht met de charismatische [[Bernardus van Clairvaux]] als animator. Hij beseft dat het kwijtschelden van de zonden niet voldoende is als motivator. 'Laat ik degenen onder u die kooplieden bent - mannen die uit zijn op een handeltje - erop wijzen welke kansen er aan deze grote onderneming zijn verbonden. Laat ze niet lopen.'

.

;1145
* De voorbereidingen voor de [[Tweede Kruistocht]] starten. Die zal duren tot 1149.

.

;1146
* De [[Cisterciënzers|cistercienzermonnik]] [[Bernardus van Clairvaux]] is dé promotor van de [[tweede kruistocht]]. Zijn inspirerende  diplomatische predik in [[Vézelay]] (waar de Vlaamse graaf op dat moment is) brengt eensgezindheid binnen Europa. Behalve Edessa en Jerusalem staat de verovering van Spanje op het programma. Zelf trekt Bernardus niet op kruistocht, zijn gezondheid is te zwak. In tegenstelling tot zijn voorganger ([[Urbanus II]] in Clermont) zakt Bernardus van Clairvaux wel af naar Vlaanderen om de kruistocht te promoten. Hij doet [[Atrecht]] aan en [[Sint-Omaars]] (met de [[Abdij van Sint-Bertinus]]). In Ieper ontmoet hij de graaf van Vlaanderen, Diederik van de Elzas. Daarna gaat zijn tocht naar Veurne, Brugge en [[Affligem]] op de grens met het vorstendom Brabant. De monniken kregen er zijn staf en zijn kruis.

.

;1147
* Moorse invallen in Spanje. In steden zoals [[Cordoba]] leven [[Joden]], [[Christenen]] en [[Moslims]] vreedzaam naast elkaar.
* In mei verlaat Diederik van de Elzas Vlaanderen op weg naar [[Constantinopel]] - de uitvalsbasis voor deze tweede kruistocht - dat hij in oktober bereikt.
* In juli verschijnen er kruisvaarders voor de poorten van [[Lissabon]]. De slag om Lissabon, de rijkste handelsstad in de 12de eeuw start. Een zekere priester Raol schrijft een verslag en laat de geschiedenis van de stad teruggaan op Odysseus.
* [[Poperinge]] verwerft stadsrechten.

[[Bestand:Castelo_de_São_Jorge_-_Lisbon.jpg|thumb|550px|Het hoge [[Castelo de São Jorge]] in Lissabon kijkt uit over de Taag. De fundamenten stammen uit de 6e eeuw voor Christus. In 1147 wordt het op de Moren veroverd. 'Met het oog daarop was [[Lissabon]], de welvarende haven die 300 kilometer ten zuiden van Porto en 13 kilometer ver in de monding van de rivier de [[Taag]] lag, het lucratiefste en strategisch belangrijkste doelwit van allemaal. Het was een zeer goed te verdedigen haven die handelscontacten met West-Afrika onderhield en via het dal van de Taag uitstekende verbindingen landinwaarts had. Een zekere priester Raol, een bijzonder geestdriftige Anglo-Normandische geestelijke schreef een gedetailleerd verslag over de [[Beleg van Lissabon|Slag om Lissabon]] van 1147 en legde de legende vast dat de stad in de oudheid gesticht was door [[Odysseus]]. In zijn eigen dagen produceerde Lissabon een weelderig banket aan natuurlijke voedingswaren: vis en schaaldieren, vogels in overvloed, citrusvruchten en olijven, zout en honing, druiven en granaatappels en meer vijgen dan de zestigduizend families die in de stad woonden konden opeten. De Taag liet in de vroege lente goudkorrels achter op zijn oevers, terwijl de kooplieden nog veel meer van het edele metaal het hele jaar door aanvoerden uit Afrika. Lissabon was, meende Raol, &quot;de rijkste van heel Afrika en een groot deel van Europa.&quot; (...) En zo gebeurde het dat wel tienduizend pelgrim-soldaten van de Britse Eilanden en uit de [[Lage Landen]] op 23 mei 1147 vanuit [[Dartmouth (Devon)|Dartmouth]] aan de zuidkust van Engeland zee kozen met en reusachtige vloot van honderdvierenzestig schepen. Voordat ze vertrokken, spraken ze onderling regels af, bedoeld om de vrede te bewaren in een leger van strijders die veel verschillende talen spraken en uit vele landen kwamen. (...) Het [[beleg van Lissabon]] begon eind juni met voortdurende gevechten tussen moslims die de voorsteden buiten de stadsmuren verdedigden en kruisvaarders die hun schepen in een inham van de Taag aan land brachten en voet aan wal zetten. (...) Op 1 juli bestormden met slingers en bogen gewapende voetsoldaten de voorsteden van Lissabon. Huizen werden platgebrand. Inwoners vluchten. In de kampen van de kruisvaarders begonnen de in belegeringstechniek gespecialiseerde troepen, onder wie een expert die uit Pisa was gehaald, aan de bouw van torens en beschermende kooien die katten en zeugen werden genoemd, alsmede een aantal reusachtige [[mangonel|mangonellen]] die na voltooiing de stadsmuren samen met vijfhonderd stenen per uur konden bombarderen. [[Sappeurs]] groeven een tunnel om de funderingen van de muren te verwoesten. Er werd ernstig nagedacht over de bouw van een drijvend fort van torens, bevestigd op onderling verbonden boten, om de versterkingen vanaf de rivier te kunnen aanvallen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De Kruisvaarders. De strijd om het Heilige Land'', Omniboek, Utrecht, 2019, p. 221-228.&lt;/ref&gt;]]

.

;1148
* De lymfatische [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk  VII]] heeft een jaloers conflict met zijn vrouw, [[Eleonora van Aquitanië]] in... [[Antiochië]]. Zonder dralen beveelt hij zijn leger om de [[tweede kruistocht]] te verlaten. Deze kruistocht bereikt zijn doel niet: de Turkse bedreiging  (het rijk van Nur-el-Din) wordt met rust gelaten en de kruisvaarders bestrijden de bondgenoten van Jeruzalem.
* De Duitse keizer verlaat Palestina in Akko. De Franse koning en Diederik van de Elzas overwinteren in Jeruzalem. Bij zijn afreis ontvangt hij van zijn schoonbroer het Heilig Bloed als relikwie.
* Ca. [[Ysengrimus]] als voorloper van [[Van den vos Reynaerde|Reinaert de Vos]] is een Latijns gedicht dat waarschijnlijk in Gent is geschreven.

.

;1149-50
* De legende wil dat [[Diederik van de Elzas]] het [[Heilig Bloed (Brugge)|Heilig of Kostbaar Bloed]] aan de Zwinstad Brugge schenkt. De [[reliek]] van het Heilig Bloed van Jezus Christus is tot op heden te zien in de daartoe gebouwde [[Basiliek van het Heilig Bloed]] of de Sint-Basiliuskapel. Het is het populairste reliek in Vlaanderen. 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Saint-Bernard_prêchant_la_2e_croisade,_à_Vézelay,_en_1146.jpg|Bernardus roept op tot de kruistocht
Bestand:Siege_of_Lisbon_-_Muslim_surrender.jpg|Het beleg van Lisboa.
Bestand:AfonsoI-P.jpg|[[Alfonso I van Portugal]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

[[Bestand:Brugge_-_Sint_Jan_-_Middeleeuwse_ziekenzaal_rond_1778.jpg|thumb|550px|[[Jan Beerblock]]  (1739-1806) schildert in de achttiende eeuw hoe het middeleeuwse hospitaal er in Brugge uitzag.]] 

;1150 

.

* Brugge krijgt van de graaf van Vlaanderen [[Filips van den Elzas]] [[stadsrechten]] (?). Welstellende handelaars met een eigen rechtbank besturen de stad en verhandelen goederen met [[Engeland]] en de [[Baltische zee]]landen.

.

* (Of vroeger) Het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] in Brugge komt tot stand en is een van de oudste zieken-zorginstellingen in Europa. Het woord hospitaal komt van 'hospes' wat gast wil zeggen. Pelgrims zijn er evenzeer welkom. De conclusies berusten op opgravingen in 1983 en 1997. Die wijzen op een rechthoekige zaal aan de Mariastraat.

.

.

;1151

.

.

* 1152

.

.

;1153

.

* Dood [[Bernardus van Clairvaux]].

.

* [[Harelbeke]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

;1154

.

.

;1155

.

.

;1156

.

.

* Huwelijk van [[Filips van de Elzas]] met [[Elisabeth van Vermandois]], dochter van [[Rudolf de Melaatse]]. 

.

.

;1157

.

* [[Diederik van de Elzas]] trekt opnieuw naar het Oosten en landt in [[Beiroet]]. Zijn vrouw Sibylla en een aantal Vlaamse ridders reizen met hem mee. Het beleid van het graafschap Vlaanderen heeft hij overgedragen aan zijn zoon, [[Filips van de Elzas]]. 

.

.

;1158

.

.

* ♣ [[Winchester]] bouwt zijn Hospital of St Mary Magdalen: rond de tuin komt een muur om veiligheidsredenen.

.

* 1159

.

.

=== Zevende decennium ===
'''[[Bestand:Philip of Alsace.jpg|thumb|550px|[[Filips van de Elzas]] (1142-1191) is Graaf van Vlaanderen van 1168 tot aan zijn dood. Hij gaat de geschiedenis in als dé wetgevende innovator in Vlaanderen. Voor hem zijn veel wetten enkel lokaal. Filips verordent straf- en vervolgingswetten voor zijn graafschap. Grote steden dwingt hij tot uniformiteit, schepenbanken en strenge straffen. De dorpen Veurne, Kortrijk en Oudenaarde ontwikkelen zich tot een tad. In 1163 (?) schenkt hij Nieuwpoort een grondwet met schepenen.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen.'' Horizon, Schoten, 2015, p. 100.&lt;/ref&gt; Zijn vader stelt hem aan tot regent van Vlaanderen tijdens zijn derde reis naar het [[Heilige Land|Heilig Land]] in [[1157]]. In 1175 ontdekt hij dat zijn vrouw overspel pleegt. Uit wraak laat hij haar minnaar doodknuppelen. Zijn huwelijk blijft kinderloos. Filips van de Elzas is een van de de machtigste edelmannen in Frankrijk. Tijdens zijn tweede tocht naar het Heilige Land sterft hij aan een epidemie bij de [[Beleg van Akko (1189-1191)|belegering van Akko]]. Op binnenlands vlak werd Filips' beleid gekenmerkt door een krachtige stedelijke politiek. Zijn voornaamste verwezenlijking was de uitbouw van zijn graafschap tot een moderne staat. Hij verleende eenvormige [[stadskeure|keuren]] aan de grote Vlaamse steden, en voerde ingrijpende wijzigingen door op gerechtelijk gebied (vernieuwing van het [[strafrecht]], instelling van de [[baljuw]]s). Ook steunde hij een reeks opmerkelijke economische initiatieven, onder meer de stichting van de havens [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]], [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]], [[Damme (België)|Damme]] en [[Biervliet]]. In de eerste periode van zijn regering (die samenvalt met deze vernieuwingen) werd graaf Filips geïnspireerd door zijn kanselier, Robrecht van Ariën, bisschop-elect van [[Atrecht]] en [[Oude bisdom Kamerijk|Kamerijk]], maar in de periode nadien ziet het ernaar uit dat hij zelf zijn beleid heeft uitgetekend. Filips van de Elzas was een geletterd vorst en zijn hof groeide uit tot een centrum van cultuur. Het grafelijk hof reisde rond, zoals gebruikelijk in die tijd, en verbleef onder andere in het [[Kasteel van Wijnendale]]. In 1180 liet graaf Filips het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] te [[Gent]] optrekken als verblijfplaats voor het grafelijk geslacht. Ook in de krijgskunst wist hij zich een goede reputatie op te bouwen. Hij bezorgde Vlaanderen het [[Vlag van Vlaanderen|huidige wapenschild]]: de klimmende leeuw van sabel, getongd en genageld van keel, op het gouden veld. Er wordt weleens beweerd dat hij het meebracht uit het Heilige Land, waar hij het in 1177 zou hebben veroverd op een [[Saracenen|Saraceense]] ridder, maar dat is een mythe. Alleen al het feit dat de Leeuw op zijn zegel uit [[1163]] verschijnt, toen hij nog geen voet in de [[Oosten|Oriënt]] had gezet, spreekt dit verhaal tegen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Aut|R. Harmignies}}, Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre, in ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), pp. 24–26.&lt;/ref&gt; In werkelijkheid volgde Filips gewoon een West-Europese mode; ongeveer in dezelfde periode verscheen er ook een leeuw in de wapens van [[hertogdom Brabant|Brabant]], [[graafschap Holland|Holland]], [[hertogdom Limburg|Limburg]] en andere vorstendommen. Hoewel er geen historisch bewijs voor bestaat, vinden we vanaf de [[14e eeuw]] in wapenboeken de bewering dat het [[huis Vlaanderen|huis van Vlaanderen]] vóór de Leeuw een gegeerd schild van twaalf stukken van lazuur en goud voerde, met een hartschild van keel. Dit is toegeschreven aan [[Liederik]], die volgens de [[woudmeesterslegende]] de stamvader was van het Vlaamse grafelijk huis. Het is afgeleid van een verkeerd [[Interpretatie|geïnterpreteerd]] sierbeslag op het schild van de Vlaamse graaf [[Willem Clito]] (1102-1128), zoals het stond afgebeeld op zijn grafmonument in de [[Sint-Bertijnsabdij]] van [[Sint-Omaars]]. Dat schild vertoont centraal een umbo (sierknop) van waaruit enkele stralen naar de schildranden vertrekken. In zijn zoektocht naar het oude wapen van Vlaanderen heeft abt [[Iperius]], biograaf van het Vlaamse gravenhuis, dit geïnterpreteerd als een gegeerd wapen met een hartschild; de kleuren – die hij er zelf aan toevoegde – zijn vermoedelijk van het Franse koningshuis. Zo krachtig was zijn visie dat dit wapen in nauwelijks dertig jaar tijd volkomen ingeburgerd raakte.]]
'''
.

.

;1161

.

;1162/1163

.

* De leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;R. HARMIGIES. ''Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre.'' In: ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), p. 24–26.&lt;/ref&gt;

.

* Diksmuide heeft zijn stadsrechten verworven, een exacte datum is onbekend.

.

.

;1163

.

* Nieuwpoort verwerft stadsrechten.

.

.

;1164

.

* Diederik van de Elzas landt voor de vierde maal in het Heilig land.

.

* Vlaanderen breidt zich uit tot het [[Ile-de-France]].

.

* Thomas Becket reist als aartsbisschop van Canterbury via Vlaanderen naar Bourgondië.

.

.

;1165

.

;1166

.

* [[Thomas Becket]], de aartsbisschop van [[Canterbury (Verenigd Koninkrijk)|Canterbury]], wijdt het [[kasteel van Male]] in aldus een legende. Onder de graaf [[Filips van den Elzas]] zal het uitgroeien tot een bestuurlijk centrum en een grafelijk  domein.

.

* De stad Aat in [[Henegouwen|Henehouwen]] krijgt stadsrechten.

.

.

;1167

.

;1168

.

* [[Filips van de Elzas]] (°1142 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;bij Akko, 1191) een intellectueel, wordt voor twee decennia graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn vader is teruggekomen van een kruistocht en houdt zich ver van regeringszaken. 

.

* Diederik van de Elzas sterft in [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]] en rust in de abdij van [[Waten|Watten]].

.

.

;1169

.

* De 31-jarige [[Saladin]] komt aan de macht (Salah-el-Din).
.

* [[Saladin]] verslaat de vloot van het [[koninkrijk Jeruzalem]] en het [[Byzantijnse Rijk]] bij de havenstad [[Damietta]].

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Graaf_Filips.jpg|thumb|550px|De (Vlaamse) leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]]. Het [[Vlag van Vlaanderen| wapenschild]] met de klimmende leeuw op het gouden veld komt waarschijnlijk niet - zoals soms beweerd wordt - uit het Heilige Land, dat Filips van de Elzas in 1177 bezoekt als pelgrim. Filips volgt de mode; in die dagen verschijnen er leeuwen in de wapens van diverse vorstendommen: het [[hertogdom Brabant|Brabant]], het [[graafschap Holland|Holland]] en het [[hertogdom Limburg|Limburg]]. Bovendien werkte dit beeld combattief: het [[Heilige Roomse Rijk]] voerde een adelaar.]]

.

;1174

.

* [[Saladin]] neemt [[Damascus]] in. De christelijke rijkjes in het heilige land zijn nu langs de kuststrook ingesloten.

.

* De stad [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]] krijgt stadsrechten.

.

* Ieper verwerft zijn stadsrechten.

.

;1175

.

* Het huwelijk van Filips van de Elzas met Elisabeth van Vermandois (in 1159) blijft kinderloos. Het overspel van Elisabeth mondt uit in het doodknuppelen van haar minnaar Walter de Fontaines.

.

* Stichting van de [[ridderorde |ridderorde]] van Santiago. Hun devies is 'Het zwaard is rood van het bloed der Arabieren, hun embleem draagt een rood zwaard met een witte Sint-Jacobsschelp. Sint-Jacobus, gestorven in 44 na Christus krijgt zo zijn bijnaam als de Morendoder; de patroonheilige van de Conquista. In Amerika zal hij - enkele eeuwen later - de bijnaam verwerven van de Indianendoder.  

.

;1177

.

* Filips van de Elzas scheept in te [[Wissant]] als bedevaarder. Vlaamse en Engelse ridders vergezellen hem naar Acco en van daar uit over land naar Jerusalem waar zijn neef, Boudewijn IV aan melaatsheid lijdt. Op de vraag om regent over de stad te worden en de verdediging op zich te nemen wil Filips niet ingaan.

.

;1178

.

* Filips van de Elzas keert via Constantinopel, [[Thracië]], Hongarije en Zuid-Duitsland terug naar Vlaanderen.

.

* Gent verwerft stadsrechten.

.

;1179

.

* [[Hildegard van Bingen]] (°1098) overlijdt. Deze mystieke Duitse benedictijnse abdis liet zich in met kosmologie, filosofie, muziek, poëzie, plantkunde en taalkunde.

.

* Na het overlijden van de Franse koning wordt de Vlaamse graaf tot begeleider en raadgever van de Franse kroonprins. Het bewijst dat [[Filips van de Elzas]] de machtigste edelman in Vlaanderen én Frankrijk is. De regio Vlaanderen en het grafelijk gezag reikt bijna tot Parijs.

.

.

=== Negende decennium ===
[[Bestand:Marie de Blois.jpg|thumb|550px|[[Maria van Champagne]] (ca. 1174-1204) is een dochter van graaf [[Hendrik I van Champagne]] en een kleindochter van de Franse koning [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk VII]]. Volgens een kroniekschrijver verlooft ze zich in 1179 met de zoon van de graaf van Vlaanderen, aan wie ze in 1171 is beloofd.]]

.

;1180

[[Afbeelding:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|550px|&quot;[[Zeven vrije kunsten|Septem artes liberales]]&quot; uit de ''Hortus Deliciarum'' of de 'Tuin der kostelijkheden' is een tussen 1175 en 1195 Latijns en Duits geschreven en geïllustreerde [[encyclopedie]] door [[Herrad von Landsberg]], de eerste door een vrouw samengestelde encyclopedie. 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en wat [[theologie|theologische]] en profane [[kennis]] komen samen ter educatie van de [[novice|novicen]] en [[Zuster (religie)|kloosterzusters]]. Het origineel is in 1870 in Straatsburg, waar het sinds [[1723]] verbleef, als gevolg van de [[Frans-Duitse Oorlog]] verbrand. Alleen kopieën en een [[facsimile]] uit [[1818]] zijn bewaard.]]

.

* Stichting [[Damme (België)|Damme]] als voorhaven van Brugge. Het stadje krijgt vrij snel zijn stadsrechten. De naam verwijst naar de beschermingsdijk die het Zwin 'afdamt' in [[Moerkerke]]. De inpoldering van het Zwin start en Damme roeit uit tot een haven waar havenarbeiders de goederen van grote naar kleine schepen overzetten om ze naar Brugge te verschepen. Brugge is het grootste doorvoercentrum op het kruispunt van Engeland, Champagne, Lombardije, de Baltische staten en het Rijnbekken.

.

* [[Filips van den Elzas]] verbouwt het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] tot zijn verblijfplaats.

.

;1181

.

;1182

.

;1183

.

* [[Torhout]] verwerft stadsrechten.

.

;1184

.

* Paus [[Lucius III]] roept in [[Verona (stad)|Verona]] op tot de actieve opsporing van [[Ketterij|ketters]]. [[Bisschoppen]] moeten onderzoeken ([[inquisitie]] betekent [[Enquête (onderzoek)|enquête]]) in hoeverre de ketterij zich in hun [[bisdom]] heeft verspreid.

.

;1185

.

* [[Boudewijn IV van Jeruzalem|Boudewijn IV]] van Jerusalem sterft aan melaatsheid op 24 jarige leeftijd.

.

;1186

.

* De twaalfjarige [[Maria van Champagne]] huwt [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] in [[Valencijn]]. Hij is veertien. Het is een dynastiek huwelijk dat liefdevol wordt. 

.

;1187

.

* Sultan [[Saladin]] (een [[Koerd]] die zich verplicht tot de Islam van de [[Arabieren]] moest bekeren) proclameert de heilige oorlog en rukt [[Palestina (regio)|Palestina]] binnen. Hij verslaat de christelijke legers bij [[Slag bij Hattin|Hattin]] en Jerusalem capituleert. Alle christenen verlaten de stad, tienduizend van hen worden als slaaf verkocht. De helft van hen gaat in [[Egypte]] verdedigingswerken leveren ten dienste van Saladijn. Wint - op militair vlak - de duimtechniek het van de drievingertechniek? De Kruisvaarders verliezen hun top-[[relikwie]] met- stukken van het kruis van Christus. Die namen ze stom genoeg mee om de strijd in hun voordeel te winnen tijdens de [[Tiberias|slag om Tiberias]].

.

* De Algemene Rekening toont dat [[haver]] (dat goed groeit in zandgrond en woudkapgebied) de voornaamste teelt is in West-Vlaanderen. Daar liggen grote, ommuurde boerderijen. Een halve eeuw eer bakten de Brugse bakkers alleen in noodsituaties haverbrood, aldus een verslag van [[Galbert van Brugge]].

.

;1188

.

* Oudste document dat ons informeert over het [[Sint-Janshospitaal_(Brugge)]], waarvan de geschiedenis wellicht al decennia eerder begint. Tegen het eind van de eeuw hebben veel centrale steden dit soort gasthuizen om arme zieken, zwakken, daklozen en pelgrims op te vangen. Ieper (ca. 1186), Brussel (1195) en de [[Bijloke]] in Gent (1196).

.

* [[Saladin]] is terug in [[Jeruzalem]].

.

* De vier machtigste vorsten van West-Europa besluiten tot de derde kruistocht en leggen hun geloften af: de graaf van Vlaanderen Filips van den Elzas, de koning van Frankrijk [[Filips II August]], de koning van Engeland [[Richard Leeuwenhart]] en de keizer van Duitsland, [[Frederik Barbarossa]].

.

;1189

.

* De [[Derde Kruistocht]] (tot [[1192]]) - 100.000 man onder leiding van [[Frederik Barbarossa]] wil het Heilige Land heroveren op [[Saladin]]. De (succesvolle) kruistocht bereikt zijn doel niet. 

.

* [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] neemt hij deel en zal verantwoordelijk zijn voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. 

.

* [[Oudenaarde]] verwerft stadsrechten.

.

.

=== Laatste decennium ===
[[Bestand:Zuidgevel_Sint-Janshospitaal_Brugge.JPG|thumb|550px|De Romaanse Zuidgevel van het Sint-Janshospitaal, dé middeleeuwse kliniek in Brugge. Sinds 1977 zijn de zalen een museum. Behalve de geschiedenis van de zorg, de apothekersgeschiedenis en de vroedkunde komt [[Hans Memling]] aan bod. Een bezoek waard.]]

.

;1190

.

* Stichting [[Duitse Orde]].

.

* [[Filips van den Elzas]] overwintert in Rome voor hij verder trekt op kruistocht.

.

;1191

.

* Een [[Keure]] geeft de [[Gent|Gentenaars]] hun rechten en vrijheden. Ze moeten de ''vorst trouw zijn en met hem bevriend, boven alle vorsten ter wereld, zolang hij hen rechtvaardig en redelijk wil behandelen.'' Hun stadsrechten hebben ze reeds in 1178 reeds verworven. Wat is de reden van deze 'herbevestiging'?

.

* [[Filips van de Elzas]] trekt van Rome naar Napels en naar Sicilië. In [[Messina (stad)|Messina]] sluit hij aan bij het Engelse en het Franse leger.

.

* [[Richard Leeuwenhart]] concentreert zich op de verovering van [[Cyprus]], de andere twee legers varen naar Akko, de havenstad die nu al twee jaar door de christenen belegerd wordt. De uitstekende werpmachines van Filips van de Elzas leveren uitstekend werk.

.

* [[Filips van de Elzas]] sterft aan een epidemie bij het [[Beleg van Akko (1189-1191)]]. Hij ligt begraven in [[Clairvaux]], in een kapel die hij zelf stichtte.

.

* [[Filips van de Elzas]] overlijdt op 1 juni in Akko aan een besmettelijke ziekte. Op 12 juli valt de stad in de handen van de kruisridders. 

.

* De Franse koning trekt zich uit de strijd terug om het kroonloze Vlaanderen te annexeren. De koerier naar Bergen is sneller dan de koerier naar Parijs waardoor [[Boudewijn V van Henegouwen]] met een leger naar Vlaanderen oprukt en samen met de zus van Filips [[Margaretha van de Elzas]] zijn schoonbroer opvolgt als [[Boudewijn de Moedige]]. Boudewijn VIII van Vlaanderen verankert zo Henegouwen in Vlaanderen.


.

* [[Richard Leeuwenhart]] herovert de kuststreek van Jerusalem en sticht het koninkrijk Akko. Jerusalem blijft in handen van [[Saladin|Saladijn]].

.

;1192

.

;1193

.

* [[Saladin]] overlijdt.

.

;1194

.

* [[Margaretha van de Elzas]] overlijdt na een korte regeerperiode. Ze wordt begraven in de [[Sint-Donaaskathedraal]] in Brugge. Haar man, Boudewijn VIII doet troonsafstand ten gunste van zijn zoon.

.

* [[Boudewijn IX]] (1171- + Bulgarije, 1205) wordt graaf van Vlaanderen tot 1205. In 1204 en 1205 zal hij de eerste keizer zijn van het [[Latijns Keizerrijk van Constantinopel]].

.

* [[Aarschot]] krijgt zijn stadsrechten.

.

;1195

[[Bestand:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|right|550px|♣ De Zeven vrije kunsten in de ''Hortus Deliciarum'' of de ''Tuin der kostelijkheden.'' Deze Latijns/Duitse [[encyclopedie]] is geschreven door [[Herrad von Landsberg]] vanaf [[1175]] en gefinaliseerd is in [[1195]]. Een andere bron - ook op Wikipedia - zegt 'afgewerkt omstreeks 1180, eraan begonnen omstreeks 1159.' De schrijfster is abdis van het Hohenburgklooster op de [[Mont Sainte-Odile|Odilienberg]] in de [[Elzas]]. Deze encyclopedie door een vrouw samengesteld toont 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en synthetiseert de kennis van die tijd. Het origineel verbrandde tijdens de [[Frans-Duitse Oorlog]] in [[1870]] in [[Straatsburg]].]]

.

* Boudewijn VIII overlijdt een jaar na zijn vrouw. Hij is begraven in [[Sint-Waltrudiskerk]] van [[Bergen (België)|Bergen]].

.

* Boudewijn IX is nu ook graaf van Henegouwen.

.

;1196

.

;1197

.

;1198

.

* Oprichting van de Orde der [[Trinitariërs]] in Italië door de priesters Johannes de Matha en Felix Valois om christenen vrij te kopen die om hun geloof tot slaaf zijn gemaakt. De Orde verspreidt zich rond de Middellandse Zee met kloosters in Spanje, Italië, en Zuid-Frankrijk. 

.

;1199

.

* Start bouwwerken van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] door graaf [[Boudewijn IX van Constantinopel]] opgestart (eerste eredienst in 1203).

.

* Ca. geboorte van [[Johanna van Constantinopel]].

.

* Paus [[Paus Innocentius III|Innocentius III]], jong en krachtig stuurt zijn propagandisten voor de vierde kruistocht uit. Pastoor Fulco doet onze regio aan.

.

;1200

.

* Uitvinding van de [[kogge]].

.

* Uitvinding van de [[standaardmolen]].

.

* [[Boudewijn IX]] en [[Maria van Champagne]] leggen in de [[Sint-Donaaskerk]] in Brugge de kruisvaartgelofte af. 

.

* Met het [[verdrag van Peronne]] verwerft Vlaanderen haar Zuidelijke gebieden terug die aan Frankrijk verloren gingen na de dood van Filips van de Elzas.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Kogge_stralsund.jpg|Een [[koggeschip]] is een typisch voor [[Hanze|de Hanze]]-boot die goederen vervoert. Veel Oostzee-steden dragen haar in hun [[Wapenschilden|wapenschild]].
Bestand:Saint-Denis_-_Façade.jpg|Saint-Denis, de façade. Hier ontstaat de [[Gotiek]] in [[1122]].
Bestand:Bruges_basilica_Philip_of_Flanders.JPG|Filips van den Elzas.
File:2nd_Crusade_council_at_Jerusalem.jpg|Koenraad III, Lodewijk VII en Boudewijn III, tijdens het concilie in Jeruzalem.
Bestand:Saint-Denis_-_Basilique_Saint-Denis_et_l'abbaye_-1.JPG|Basilique Saint-Denis en de abdij, hier start in 1122 de [[Gotiek]].
Saint-Denis,_la_ville_et_l'abbaye_(le_cloître_roman).jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Dertiende eeuw (1201-1300) ==
[[Bestand:Begijnhofmuseum_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Het Kortrijkse begijnhofmuseum is 0,7 hectare groot en gaaf. Het combineert plein met een straatarchitectuur en was veilig omringd door het grafelijk kasteel, de stadswal, het Sint-Maartenkerkhof, de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] en de [[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)|Sint-Maartenskerk]]. Het kent verwoestingen in 1302, in 1382 en in 1684. De huidige huisjes, een veertiggtal dateert uit de 17de eeuw. Het laatste [[Begijnen en begarden|begijntje]] ter wereld overlijdt hier: [[Marcella Pattyn]], geboren in [[1920]] in [[Thysville]] in Congo en was niet rijk genoeg om non te worden. Een [[bruidschat]] kon ze niet betalen.]]

.

'''De dertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''De filosofie van [[Aristoteles]] maakt opgang in de West-Europese universiteiten en kloosters. [[Bartholomaeus Anglicus]] (geboren voor 1203-1272) een Engelse geleerde franciscaan en professor aan universiteit van Parijs en Magdeburg schrijft in het midden van de eeuw De proprietatibus rerum, een voorloper van de encyclopedie. De negentien delen hebben het over zowat alles: over god, de engelen, de ziel, de elementen, het menselijk lichaam en de levensstadia, geografie, planten en kruiden, de dieren...'''

.

* '''Een wieltje met punten komt aan de ruitersporen. De [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en de teugels laten toe om het paard volledig in bedwang te houden. Zal deze toptechnologie aan de vooravond van [[1302]] de ruiters straks gunstig gezind zijn?'''

.

* '''Vanaf de tweede helft van de eeuw gaat de landwinning van Vlaanderen op de Noordzeekust een stuk trager, in Vlaanderen gaan er stemmen op over de tomeloze ontbossing en overvloedige regens hinderen Brugge en Ieper als zeehaven. Vanaf de tweede helft van de dertiende eeuw breken de volkstalen door (1250-1500). Dit is de eeuw van [[Jacob van Maerlant]] (Brugse Vrije ca. 1235– ca. 1300). Deze Vlaamse dichter en Middelnederlandse auteur schreef ruim 230.000 verzen en adaptaties uit het Frans en het Latijn. De gevleugelde uitdrukkingen &quot;Walsche valsche poeten&quot; en &quot;Ende omdat ik Vlaminc ben&quot; zijn van Maerlants hand.'''

.

* '''De kruistochten brengen Oosterse kennis en ideeën naar Europa: Europeanen leren ziekenhuizen inrichten en patiënten verzorgen, voorzien hen van een deftig [[dieet]] en leren ze wat [[hygiëne]] is dank zij de [[hospitaalridders]]. Kennis over [[wiskunde]] en meetkunde komt tot uiting in de [[Gotiek]] als bouwkunst. [[Sterrenkunde]] bereikt Europa via boeken, er ontstaat een [[Pelgrimsroute naar Santiago de Compostella (routebeschrijvingen)|pelgrimtoerisme]] en de Italiaanse havens doen gouden zaken met [[pelgrims]] die het heilig graf in de [[Heilig Grafkerk]] bezoeken in [[Jeruzalem]]. Periodes van tolerantie tussen moslims en christenen wisselen elkaar af met bitse oorlogen. Johanna van Constantinopel gaat de geschiedenis in als wilskrachtig en vroom kloosters, abdijen, hospitalen en leprozerieën sticht of ondersteunt (zoals de Hospice Comtesse in Rijsel en het begijnhof in Kortrijk). Onder haar bewind neemt de welvaart van Vlaanderen toe. Haar standbeeld staat in het Kortrijkse begijnhof en in het Gentse Groot Begijnhof Sint-Elisabeth (in een nis boven de ingang van de Dr. Decrolyschool in de Begijnhofdries). De nieuwe welvaart leidt (samen met de pest) tot de Renaissance.'''

.

* '''De [[Mystiek|liefdesmystiek]] is een nieuwe spiritualiteit die in de Franse kloosters, in het hertogdom Brabant en het prinsbisdom Luik ontstaat en leken en vooral vrouwen inspireert. Deze ‘religieuze vrouwenbeweging van de dertiende eeuw’ doet begijnen zoals [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] en [[Margareta Porete]] rondtrekken om 'hun' boodschap te verkondigen. De boodschap van Porete valt in verkeerde aarde. Die komt hier op neer: 'Als mensen één worden met God - iets wat mogelijk is tijdens hun leven - doen ze afstand van hun deugden.' Geletterde vrouwen zoals deze zijn zeldzaam. De stichting van [[begijnhoven]] schijnt een reactie te zijn op het mannentekort sinds de Kruistochten of andere oorlogen.'''

.

* '''Dat de [[guillotine]] een vinding is uit de achttiende eeuw, van [[Joseph-Ignace Guillotin]] is een fabel. Die man houdt ten tijde van de [[Franse Revolutie]] een pleidooi om de doodstraf te humaniseren. Met het ontwerp zelf heeft de dokter niets te maken. Het tuig heet in die dagen 'Louisette', naar een zekere Antoine Louis. In de dertiende eeuw gebruiken [[Brussel (stad)|Brussel]] en [[Dendermonde]] de machine. Guillotin haat de associatie met zijn naam, net zoals zijn familieleden die hun naam veranderden.''' 

.

* '''Alle Vlaamse steden kennen een expansie door een ongeziene bevolkingsgroei. Landbouwgebied fragmenteert (mensen gaan op kleinere lappen grond wonen) en diversifieert in de bebouwing. De stedelingen, de ambachtslui en de handelaars worden politiek en economisch zelfstandig, rijk en mondig. [[Brugge]] wordt de handelsmetropool van West-Europa, textielproductie in [[Leuven]], [[Ieper]] en [[Gent]], [[metallurgie]] in [[Dinant]] en [[Luik (stad)|Luik]]. Tot en met de dertiende eeuw financierden de graven van Vlaanderen de aanleg van kanalen. Grote steden nemen deze taak nu op zich, met Gent en de Lieve als eerste.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
[[Bestand:Jan_Swerts_-_Boudewijn_of_Flanders_leaves_Mary_of_Champagne_and_his_daughter_Jannekin_-_1849-1879_-_City_Hall_of_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Boudewijn IX verlaat Vlaanderen en neemt afscheid in [[Valencijn]] van zijn vrouw en zijn dochter in de steek latend. Het schilderij bevindt zich in het [[Stadhuis van Kortrijk|historische stadhuis van Kortrijk]]. Met Maria van Champagne heeft hij afgesproken dat ze hem achterna reist na de geboorte van hun tweede kind.]]

[[Bestand:Balduino-I-de_Constantinopla.jpg|thumb|550px|De verkiezing en kroning van 33-jarige Boudewijn IX tot keizer Boudewijn I van Constantinopel in de [[Aya Sophia]]. De geestdrift voor deze vierde kruistocht is te danken aan de paus en zijn volkspredikers die aansporen tot geloofsijver en roofzucht. Een tussenstop vooraleer naar Egypte te trekken - het hol van de leeuw en het ware doel van deze tocht - leidt de kruisvaarders van hun plan af. In Venetië (dat zich economisch geschaad ziet door het [[Byzantijnse Rijk|Oost-Romeinse rijk]] en haar hoofdstad [[Constantinopel]]) overhaalt de [[Doge (staatshoofd)|doge]] hen met een ander plan: de verovering van Zara dat ze eind 1202 samen met de Venetianen (ondanks hun onderlinge twisten) veroveren. In Zara maken ze kennis met prins Alexis de Jonge uit Constantinopel die slachtoffer is van een staatsgreep in Byzantium. Samen met de doge overtuigt de prins de kruisvaarders om zich op Constantinopel te richten, in plaats van de dure overtocht naar Egypte te maken. Die kunnen ze immers niet betalen omdat de vereiste sommen geld niet opdagen. Op 13 april 1204 nemen de kruisvaarders Constantinopel in en zo voltrekt zich een eerste val van het Oost-Romeinse rijk. Behalve de menselijke tol is de kunsthistorische tol hoog. Constantinopel - het mekka voor de [[Helleense Republiek|Helleense kunst]]: de kruisvaarders smelten bronzen beelden om tot munten, verbrijzelen het marmeren beeldwerk van [[Praxiteles]], [[Phidias]] en [[Lysippus]] en plunderen heiligdommen, paleizen en schatkamers. Een brand vernietigt de helft van de stad, kinderen sterven op straat en een derde van de inwoners raakt dakloos. Het [[Latijnse keizerrijk]] is de naam voor de [[feodale]] staat die hierop volgt. De verkaveling van het Oost-Romeinse Rijk is een feit dat een halve eeuw duurt: Venetië krijgt [[Kreta]] en [[Gallipoli (schiereiland)|Gallipoli]], de graaf van Blois krijgt [[Nicea]] en [[Saloniki]] wordt een koninkrijkje. Voor de paus is dit een bittere pil omdat 'zijn' kruistocht een oorlog wordt tussen christenen. Voor de Franse koning betekent het keizerschap van Boudewijn een wissel van de macht: de leenman wordt leenheer. De kruisvaarderstaat zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat, die hij sticht na de verovering van [[Constantinopel]]. Hij noemt zichzelf de eerste Latijnse keizer in de [[Hagia Sophia]]. Met de paus [[Innocentius III]] wil hij het [[Groot Schisma]] beëindigen. Veel pluimen steekt Boudewijn niet op zijn helm. Constantinopel ontvolkt en zelf valt Boudewijn in april 1205 in Bulgaarse handen en er komt een halve eeuw historische mist. Na het verdwijnen van Boudewijn IX neemt zijn broer Hendrik van Henegouwen de leiding over tot hij in 1216 op 40 jarige leeftijd overlijdt. Hun zus Yolande zal vanaf 1217 keizerin zijn. In 1261 herovert de keizer van [[Nicea]] Constantinopel en verdwijnt het Latijnse Keizerrijk ten gunste van het [[Byzantijnse Rijk]] dat nog een kleine twee eeuwen te gaan heeft.]]

[[Bestand:Cathars_expelled.JPG|thumb|550px|De katharen worden in 1209 verdreven uit [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]]. De [[Albigenzische Kruistochten]] zijn een wraakoefening van de kerk en de Franse koningen van het huis Capet tegen de katharen in de [[Languedoc-Roussillon (regio)|Languedoc]]. De [[katharen]] of de Albigenzen vormen een populaire religieuze beweging met mystieke, dualistische en afwijkende bijbelkennis die Satan almachtig vindt. Voor de katholieken is dit een ketterij en met de Albigenzische Kruistochten beëindigen ze het katharisme. Hun [[inquisitie]] roeide de katharen uit.]]

.

* 1201
** [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een Franse ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] schopt het tot dertiende grootmeester van de [[Orde van de Tempeliers]]. In [[1189]] nam hij deel aan de [[Derde Kruistocht]] en was verantwoordelijk voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. Onder zijn leiding groeiden de Tempeliers uit tot een machtige orde.
** Zes onderhandelaars worden naar Venetië gestuurd om er te onderhandelen over de vloot die de kruisvaarders nodig hebben voor de overtocht door de Middellandse zee. Ze gooien het op een akkoord met de doge, Hendrik Dandolo. Hij zal tegen betaling 20.000 man aan voetvolk, 9000 stalknechten, 4500 paarden en evenveel ridders naar het Oosten brengen en hen van proviant voorzien.

.

* 1202
** [[Vierde Kruistocht]] tot [[1204]]. 
** Boudewijn IX vertrekt over land (via Clairvaux, Bourgondië, Lombardije), zonder zijn zwangere vrouw, [[Maria van Champagne]] op 14 april. Maria blijft achter als [[Regent (bestuurder)|regentes]]. 
** Vanuit het Zwin vaart de Vlaamse vloot af, geleid door Diederik, een zoon van Filips van de Elzas en de Brugse burggraaf Jan van Nesle. In plaats van naar Venetië te varen, zoals afgesproken, legt zij aan in Marseille. Op die manier kunnen de kruisvaarders de Venetianen niet betalen voor de overzet naar het Heilige land.

.

* 1203
** De kruisvaarders laten zich door de doge van Venetië en prins Alexis de Jonge overtuigen Constantinopel te veroveren in plaats van hun vooropgestelde Egypte. Als ze de wereldstad bereiken vallen hun monden open. De prachtige paleizen, de katholieke kerken en machtige muren maken meer dan indruk. De [[chroniqueur]] [[Godfried van Villehardouin]] schrijft 'Wij konden niet geloven dat er op de wereld zulke machtige stad bestond, als wij de hoge muren en sterke torens gadesloegen, als wij de grote paleizen en de hoge kerken aanschouwden... Niemand zou aan zulk schouwspel geloofd hebben, als hij het niet met eigen ogen had gezien... Er was niemand, hoe moedig ook, die niet beefde in zijn vlees, en geen wonder, want nooit sedert de oorsprong der tijden had zulke kleine hoop mensen zulke grootse onderneming [de belegering van de stad] durven aanpakken. In juli zetten ze de aanval in op een stad die vierhonderdduizend inwoners telt [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2985056 ''La Conquête de Constantinople'', uit 1838 is digitaal beschikbaar]. De [[Frygië|Frygische]] historicus [[Niketas Choniates]] laat vergelijkbare beschrijvingen na eenmaal de stad geplunderd is: 'O stad, stad, oog van alle steden, universele roem, bovenatuurlijk wonder [...] verblijfplaats van al het goede! O stad, dronk gij van de hand van de Heer de beker van zijn woede? O stad, verteerd door vuur.' Venetië raakt in de ban van alles wat oosters is. De Basiliek van San Marco laat zich optutten met friezen, kapitelen en zuilen uit Constantinopel, oorlogsbuit. 
** Op het einde van het jaar scheept [[Maria van Champagne]] in op de Vlaamse vloot die in [[Marseille]] aangemeerd ligt voor een lange overtocht naar [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1204
** De kruisvaardersstaat die zich het [[Latijnse Keizerrijk]] noemt, zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat.
** [[Maria van Champagne]] wordt keizerin van Constantinopel. Het is een titel, de stad zal ze nooit zien. Ze overlijdt op 29 augustus in [[Akko (stad)|Akko]], bij de [[hospitaalridders]], aan de pest, nauwelijks dertig jaar oud (ook [[Filips van de Elzas]] overleed in Akko aan een besmettelijke ziekte). Ze is begraven in de [[Aya Sophia]]. Hierop neemt [[Johanna van Constantinopel]], haar dochter de titel van keizerin van Constantinopel over. Ook zij zal de stad nooit zien. 

.

* [[1205]]
** In april verdwijnt de graaf van Vlaanderen, Boudewijn XI spoorloos. In de Bulgaarse stad Târnovo aan de rivier de [[Jantra]] zal hij overlijden, in een sombere toren op de Tsarevaheuvel. Die draagt op heden de naam 'Boudewijntoren'. Zijn dochter wordt gravin van Vlaanderen. De koning van Frankrijk ziet zijn kans om zijn macht over Vlaanderen en Henegouwen uit te breiden. 

.

* [[1206]]
** [[Djenghis Khan]] verenigt alle [[Mongolen]]. Kort daarna gaan deze krijgers op plundertocht in [[Rusland]], [[Polen]] en [[Hongarije]]. Het scenario is vergelijkbaar met wat de [[Hunnen]] doen in de eerste eeuwen na Christus; Het [[Suske en Wiske]] verhaal [[De krakende carcas]] speelt zich in [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] af.

.

* 1207
** Volgens een kroniekschrijver [[Remmerus Valerius]] ontstaat het (groot) begijnhof in Mechelen. 

.

* 1208

.

* 1209
** Stichting van de [[Universiteit van Cambridge]] door studenten uit Oxford die uit onvrede met de lokale bevolking verhuizen. De universiteiten heten samen [[Oxbridge]]. Intussen, in 2020 heeft Cambridge 82 Nobelprijswinnaars onder haar studenten, 36 komen uit het [[Trinity College (Cambridge)|Trinity College]] komen. Ter vergelijking: Frankrijk telt een 50-tal Nobelprijswinnaars.
** Eerste [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1224). Deze kruistochten van de [[Rooms-Katholieke Kerk|Katholieke Kerk]] en de Franse koningen richten zich tegen de [[katharen]] en beëindigen het katharisme in de [[Languedoc (provincie)|Languedoc]]. Het Franse koningshuis lijft zo het zuiden van Frankrijk stilaan in.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:ConquestOfConstantinopleByTheCrusadersIn1204.jpg|Miniatuur vijftiende eeuw met de inname van [[Constantinopel]] door de kruisvaarders.
Bestand:Baudouin_de_Constantinople.JPG|Boudewijn IX van Vlaanderen in [[Bergen (België)|Bergen]]. 
Bestand:Vlaanderen_maille_Boudewijn_Ieper.jpg|Graafschap Vlaanderen, denarius geslagen in Ieper onder Boudewijn IX.
Bestand:Boudewijn,_Keizer_van_Constantinopel.jpg|Keizer van Constantinopel (uit [[Sanderus]], Flandria illustrata, 1641).
Bestand:Johannavanconstantinopel.jpg|Johanna van Constantinopel. Geboren tussen 1194 en 1200 was gravin van Vlaanderen en Henegouwen van 1205 tot 1244.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Joan_of_Constantinople_001.png|thumb|550px|Na haar moeders overlijden in 1204 en de verdwijning van haar vader in 1205 neemt de Franse vorst haar met haar zus in 1208 onder zijn hoede om te voorkomen dat de prinsessen een Engelse prins huwen. Johanna huwt in januari 1212 [[Ferrand van Portugal]] die zich voor Engeland en voor het Duitse keizerrijk uitspreekt tegen Frankrijk. Terwijl Johanna huwt en zich als jonge tiener onderwerpt aan haar echtgenoot, is Margaretha nog een jong kind, gevoelig voor volksvertellingen, magie en bijgeloof.]]

[[Bestand:University of Salamanca Fray Luis de Leon (cropped).jpg|thumb|550px|De [[universiteit van Salamanca]] is gesticht in 1218. In deze eeuw volgen [[universiteit van Padua|Padua]], [[Universiteit van Napels Federico II|Napels]], [[Universiteit van Siena|Siena]], [[Universiteit van Valladolid|Valladolid]], [[Universiteit van Macerata|Macerata]] en [[universiteit van Coimbra|Coimbra]].]]

.

;1210

.

;1211
* Leuven verwerft stadsrechten.

.

;1212
* Het [[Verdrag van Pont-à-Vendin]], getekend door de koning [[Filips II van Frankrijk]], de graaf (''[[iure uxoris]]'') en [[Johanna van Constantinopel]] kort na haar huwelijk met [[Ferrand van Portugal]] dient om het jonge paar aan de koning van Frankrijk te binden. Bij hun tocht naar Vlaanderen zet kroonprins [[Lodewijk VIII van Frankrijk|Lodewijk]] hen gevangen. Hij eist [[Sint-Omaars]] en [[Ariën aan de Leie|Ariën]] op. Wat gebeurt. De liefde van het paar voor het huis Capet slaat om in wantrouwen. Ferrand wil de gebieden terug en breekt met zijn Franse leenheer. Hij vindt steun bij de Engelse koning [[Jan zonder Land]], de Duitse keizer [[Otto IV (keizer)|Otto IV]] en [[Hendrik I van Brabant]].
* [[Kinderkruistocht]]. De droge zomer is het decor waarin een ongewapend kinderleger biddend en zingend door Frankrijk trekt. In [[Assisi]] noteert een [[chroniqueur]]: 'In de havensteden is een verbazingwekkend schouwspel te zien. Honderden kinderen uit Duitsland en Frankrijk gaan scheep naar het Heilige land met kruisen en vaandels om dat land van de ongelovigen te bevrijden. Ze doen dit omdat de Heer verscheen aan drie jongens van twaalf nabij Keulen.' Na de mislukking van de vierde kruistocht zullen zuiverheid en onschuld voor de overwinning zorgen. De kinderstemmen verstommen en na hun inscheping bij de Middellandse zee wordt niets meer van hen vernomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THERA COPPENS. ''Johanna en Margaretha. Gravinnen van Vlaanderen en prinsessen van Constantinopel'', Meulenhof, Amsterdam, 2019, p. 79.&lt;/ref&gt;
* [[Lier (België)|Lier]] en Turnhout verwerven stadsrechten.

.

[[1213]]
* [[Vijfde Kruistocht]] duurt bijna acht jaar, tot 1221 en leidt naar [[Egypte (land)|Egypte]].
* Verwoesting van Kortrijk door de Franse kroonprins.
* [[Dzjengis Khan]] en de [[Mongolen]] belegeren de niet in te nemen keizersstad [[Peking|Beijing]]. Na een jaar verlaat de keizer zijn stad en openen de stadspoorten. De Mongolen slachten de bevolking af en controleren vanaf nu Noord China. Vanaf nu combineren ze hun stoutmoedige belegeringskunst met een geroofd arsenaal aan hypermoderne belegeringstoestellen. Geen enkele stad blijft veilig voor hen: het Mongoolse leger trekt op tot Moskou (1228), Kief (1240), [[Krakau]], [[Boeda]], [[Pest (stadsdeel)|Pest]], [[Constantinopel]] en [[Bagdad]] in 1258.

.

;[[1214]]
* [[Ferrand van Portugal]] wordt met zijn bondgenoten verslagen in de [[Slag bij Bouvines]] en gevangengenomen. Een Romeins gebruik ketent hem vast aan handen en voeten. In een draagstoel voert men hem door Parijs. Hij wordt bespuwd en weggehoond, met de Franse koning voorop. Zijn vrouw zal dertien jaar Vlaanderen besturen. Haar troon komt even in gevaar als de kluizenaar [[Bertrand van Rains]] zich onterecht uitgeeft voor de teruggekeerde Boudewijn IX. In 2021 publiceerde [[Nico Dros]] (°1956) een historische roman die hij rond de veldslag van Bouvines opbouwde.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NICO DROS. ''Willem die Madoc maakte.'' Van Oorschot, Amsterdam, 2021.&lt;/ref&gt; 

.

;[[1215]]
* De Engelse koning Jan zonder Land tekent in [[Runnymede]] de [[Magna Carta]], een oorkonde over vrijheden en rechtspraak, afgedwongen door zijn leenmannen die vinden dat hij zijn macht misbruikt. Zijn Vlaamse en Brabantse huurlingen worden verbannen uit Engeland. 
* Ontstaan van de [[predikheren]] of de Dominicanen, gesticht  door [[Dominicus de Guzmán]]. Later, in 1231 zal paus [[Gregorius IX]] ze bevelen de [[ketterij]] te bestrijden.

. 

;1216
* Paus [[Innocentius III]] stemt in met de nieuwe beweging van de vrouwen die zich [[begijnen]] (zullen) noemen. 

.

;1217
* De gravin van Vlaanderen (Johanna) kent belastingvoordelen toe aan wie Kortrijk komt bevolken en heropbouwen na de verwoesting van de stad in 1213.

.

;1218
* Stichting [[universiteit van Salamanca]].

.

;1219
* Tijdens de vijfde kruistocht nemen de kruisvaarders de havenstad [[Damiette]] in [[Egypte]] in. Verder raken ze niet. Ze zullen de stad bijna twee jaar houden.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Bataille_de_Bouvines.jpg|Slag bij Bouvines
Bestand:The_Perugia_Altarpiece,_Side_Panel_Depicting_St._Dominic.jpg|Dominicus de Guzmán (Spaans: Domingo) (°1170–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1221)sticht de dominicanen.
Bestand:Gustave_dore_crusades_the_childrens_crusade.jpg|[[Gustave Dore]] schetst de kinderkruistocht van 1212.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Palazzo_Bo_(Padua).jpg|thumb|550px|[[universiteit van Padua|De universiteit van Padua]] in Noord-Italië is gesticht in 1222. Het is de derde universiteit in Italië. In 1238 breidt keizer [[Keizer Frederik II|Frederik II]] die uit. De universiteit wordt beschouwd als de bakermat van het [[humanisme]]. In [[1545]] komt de [[Orto botanico di Padova]], de oudste [[Hortus botanicus]] van Europa/de wereld. [[Galileo Galilei]] bekleedt er het hoogleraarschap van 1590 tot 1610. Zijn ruwe, houten [[katheder]] die hij gebruikte voor zijn colleges en zijn [[anatomisch theater]] is een pronkstuk van de universiteit.]]


.

;1220

.

;1221

.

* Antwerpen krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1222

.

* Stichting [[universiteit van Padua]].

.

;1223

.

* De Dampierres doen hun intrede in Vlaanderen. Tot nu toe waren ze edele stalmeesters aan het hof van Champagne. Het is Johanna van Constantinopel die haar zus Johanna overhaalt om te huwen met [[Willem van Dampierre]]. Hun moeder was Maria van Champagne.

.

;1224

.

* Stichting [[universiteit van Napels]].

.

* In Kortrijk zijn er (opnieuw) wolbewerkers dankzij een akte die hen aantrekt na de Franse furie uit 1213. De maatregelen zijn een succes. Voor het midden van de eeuw beschikt de stad over een lakenhalle. Een eerste vermelding dateert van voor 1248. 

.

;1225

.

* Geboorte van [[Thomas van Aquino]].

.

* Twintig jaar na de dood van [[Boudewijn IX van Vlaanderen]], die in het Heilig lands een mysterieuze dood stierf, verschijnt in Vlaanderen een [[heremiet]] die beweert dat hij de oude Boudewijn IX is. Hij verzamelt een schare volgelingen om zich en wordt ontmaskerd (waarschijnlijk als Bertrand van Rais) en terechtgesteld.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=7dbENpafOew ♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST HET VERHAAL VAN DE VALSE BOUDEWIJN (10 Min.)]'''

.

;1226

.

* Tweede [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1229)

.

;1227

.

;1228

.

* [[Zesde Kruistocht]] tot [[1229]]. Vlaanderen, geleid door Johanna van Constantinopel, houdt zich net zoals bij de vijfde kruistocht op de achtergrond.

.

* De Mongolen verwoesten onder leiding van [[Dzjengis Khan]] Moskou.

.

* Heiligverklaring van [[Franciscus van Assisi]] (Ca. 1181-1226). Hij stierf twee jaar eerder. Franciscus is gekend voor zijn dierenliefde. Die blijkt uit zijn woorden: 'Alle schepselen op aarde voelen als wij, streven naar geluk als wij. God wenst dat wij de dieren bijstaan wanneer ze hulp nodig hebben…We hebben een hogere opdracht ze van dienst te zijn wanneer ze ons nodig hebben. Mensen die enig schepsel Gods uitsluiten van hun compassie en medelijden zullen op soortgelijke wijze handelen tegenover hun medemensen.' Franciscus preekt voor aandachtige vogels en spreekt met een vijandige wolf. Zijn leven symboliseert een verandering in de godsdienstbeleving.

.

;1229

.

* Tijdens de zesde kruistocht, geleid door de Duitse keizer Frederik II, komen [[Jeruzalem]], [[Bethlehem] en [[Nazareth (Israël)|Nazareth]] heel even in de handen van de christenen.

.

* [[Brussel (stad)|Brussel]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:St-thomas-aquinas.jpg|Thomas van Aquino
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium ===
.

;1230

.

* Bouw [[Belfort van Brugge|Belfort Brugge]] en [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle in Ieper]].

.

;1231

.

* Paus [[Gregorius IX]] belast de [[predikheren]] met de [[Inquisitie]]. Ze beoefenen de inquisitie in Italië en in Frankrijk (Avignon, Bourgondië, Champagne, en Noord Frankrijk). Een bekend en berucht inquisiteur - ooit zelf een ketter - is [[Robert le Petit]], ook gekend onder de naam [[Robert le Bougre]].

.

;1232

.

* [[Mongolen]] gebruiken [[buskruit]] bij de belegering van de stad [[Kaifeng]]. 

.

;1233

.

* Paus Gregorius IX voegt de [[predikheren]] toe aan de [[bedelorden]]: de [[minderbroeders]].

.

* Robert le Bougre wordt bevorderd tot inquisiteur en geeft onmiddellijk bevel tot terechtstellingen.

.

* [[Dendermonde]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1234

.

* Na het protest van de aartsbisschoppen ontheft de paus [[Robert le Bougre]] van zijn functie.

.

;1235

[[Bestand:towrlndn.JPG|thumb|550px|De Tower of London in de vijftiende eeuw ♣ [[Hendrik III van Engeland]] krijgt in 1235 drie leeuwen van [[keizer Frederik II]] van het Heilige Roomse Rijk als huwelijkscadeau en sticht een menagerie. Dé dierenverzameling van het middeleeuwse [[Engeland]] is te bewonderen in de [[Tower of London (gebouw)|Tower of London]]. In 1264 verhuist ze naar ‘the Bulwark’ of de ‘Lion Tower’. [[Elizabeth I]] stelt de menagerie open voor publiek.]]

.

* Robert le Bougre gaat opnieuw aan het werk en maakt een 'waanzinnige rondreis'. Hij passeert [[Châlons-sur-Marne]], [[Kamerijk (stad)|Kamerijk]], [[Dowaai]], [[Péronne (Somme)|Péronne]] en [[Rijsel]]. De historica [[Régine Pernoud]] schat dat hij vijftig ketters verbrandt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Fisscher, Judith Chambille &amp; Lucie Dorren. ''De Middeleeuwen. Een herwaardering'', Ambo, Baarn, 1992, p. 111.&lt;/ref&gt;

.

;1236

.

;1237

.

;1238

.

* Stichting van het [[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof]] in Kortrijk door [[Johanna van Constantinopel]].

.

;1239

.

* [[Robert le Bougre]] organiseert een enorme razzia in [[Provins]] op de [[katharen]]. Een ooggetuige heeft het over 183 mensen - vooral kooplui - die op de brandstapel belanden tijdens de jaarmarkt.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;

&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:Lessines1.jpg|thumb|550px|♣ '''MEE BEZIG''' Het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos is opgericht in 1242 door de rechterhand van [[Johanna van Constantinopel]], de gravin van Vlaanderen: [[Arnulf IV van Oudenaarde]], heer van de stad en grootbaljuw van Vlaanderen en zijn echtgenote de [[Frankrijk|Franse]] prinses [[Alix de Rosoit]] om armen en zieken op te vangen. Het kloostercomplex met kloostergang, kapel, kruidentuin en ijshuis, uit de 16e tot de 18e eeuw, is een [[museum]] met ziekenzalen, bedden, medische instrumenten, recepten, tinnen vaatwerk voor de patiënten, [[Doornik]]s [[porselein]] (voor de zusters), een bibliotheek met tweeduizend titels, schilderijen en goud- en zilversmeedwerk. 

langs de [[Dender]] in het hart van de stad Lessen,.

Op het einde van zijn leven wil hij zich grootmoedig tonen en hij voorziet in zijn testament aanzienlijke sommen geld (verscheidene duizend pond) ten voordele van de armen, bedelaars en bezitlozen van de streek.

Bij de dood van Arnulf IV in 1242 zal zijn weduwe, Alix de Rosoit, de wilsbeschikking van haar overleden echtgenoot uitvoeren. Ze investeert die som geld in een stichting die zich wijdt aan de opvang en de verzorging van de noodlijdenden van de stad en haar omgeving. Uiteraard zal daar ook gebeden worden voor de zielenrust van Arnulf en zijn nakomelingen.

Deze liefdadigheidsinstelling ligt volledig in de lijn van de beweging die in de middeleeuwen tot de oprichting van hospitalen heeft geleid: het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] en [[Onze-Lieve-Vrouw ter Potterie]] in Brugge, de [[Bijloke]] in Gent, [[Sint-Elisabethgasthuis (Antwerpen)|Sint-Elisabethgasthuis]] in Antwerpen, het [[Hospice Comtesse]] in Rijsel.


In die dagen is het hospitaal een bescheiden bouw met een dubbele vleugel in L-vorm: één langs de Dender en een tweede loodrecht erop met een ziekenzaal, kapel, refter, slaapzaal en  noviciaat. 

begrippen als geloof, wetenschappen, zaligheid, heil, spiritualiteit, lijden en remedies elkaar raken, elkaar afwisselen en wederzijds beïnvloeden.

Het hospitaal werd bestuurd door de priorin evenals door de meester-directeur die waakte over de juiste spirituele houding in klooster en hospitaal. Deze laatste diende zich te wenden tot de [[bisschop van Kamerijk]], in geval van geschil of enige andere bezorgdheid.

Het was inderdaad het bisdom dat statuten en levensregels toekende aan elke hospitaalinstelling die binnen zijn invloedssfeer gevestigd was.

Met de [[Franse Revolutie]] nam de stad het beheer van het hospitaal op zich via de ‘Commissie der Burgerlijke Hospitiën’ en vervolgens via de ’Commissie van Openbare Onderstand’. In de loop van de 19e eeuw had het hospitaal te kampen met een groeiende vraag naar verzorging ten gevolge van de exploitatie van de lokale [[porfier]]-groeven. De registers van het hospitaal getuigen van het grote aantal gewonde steengroevearbeiders, zieken en invaliden die in die periode in het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos werden verzorgd en geopereerd. Derhalve werd dan ook omstreeks 1830 een tweede ziekenzaal ingericht, waaraan tussen 1860-1870 nog twee bijkomende zalen zullen worden toegevoegd.

En zelfs met de intrede later van lekenpersoneel in de instelling (verpleegsters, verzorgenden, onderhoudspersoneel) is het duidelijk, dat de religieuze gemeenschap een dominerende rol zal blijven spelen tot 1980, het jaar van vertrek van de laatste patiënten uit het hospitaal, dat inmiddels een geriatrische instelling was geworden.

de medische en farmaceutische verzamelingen
Het vierhoekig hoofdgebouw omsluit een binnentuin die op zijn beurt omringd wordt door de kloostergangen. Deze vormen de belangrijkste assen waarlangs de bezoekers naar het geheel van de museumzalen worden geleid.
de werkkamer (die vandaag als ‘Schatkamer’ is ingericht).
ziekenzalen, de apotheek, de kapel, de vreemdelingenzaal e.d.m.

De barokke kapel van het hospitaal klokkentoren tot het orgel, van de glasramen tot de versiering van het gewelf en de vergulde decors van het hoofdaltaar.

de tuinen-, alchemie ]]

[[Bestand:Canon van Zeeland, venster 10 Keur van de Vier Ambachten, 1242.webm|thumb|550px|De Keur van de Vier Ambachten uit 1242. Het gebied behoort sinds het begin van de elfde eeuw tot Vlaanderen.]]

[[Bestand:Marguerite_of_Constantinople,_Countess_of_Flanders,_by_Joannes_Meyssens.jpg|thumb|550px|[[Margaretha van Constantinopel]], wordt in 1244 gravin van Vlaanderen en dat voor bijna 35 jaar, tot ze op hoge leeftijd de fakkel overdraagt aan [[Gwijde van Dampierre]].]]

.

;1240
* Ca. [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] schrijft 45 liederen over de minne, de liefdes tussen de ziel en god. Hadewijch was een spirituele lerares.
* Stichting [[Universiteit van Siena]].
* [[Arabieren]] kennen [[salpeter]] als 'sneeuw van de Chinezen'. Salpeter is een belangrijk ingrediënt van buskruit.
* [[Eeklo]] krijgt zijn stadsrechten.
* Verwoesting van [[Kiev]] door de [[Mongolen]].

.

;1241
* Stichting [[Universiteit van Valladolid]].
* In het Duitse [[Neuss]] sterft een tachtigtal ridders en [[Schildknaap|schildknapen]] tijdens een (uit de hand gelopen, decadent) [[steekspel]].
* [[Deinze]] krijgt zijn stadsrechten.
* [[Lübeck]] en [[Hamburg]] worden grote steden, onder meer dankzij de handel in zout. Ze stemmen hun militaire en commerciële activiteiten op elkaar af. 

.

;1242
* [[Johanna van Constantinopel]] verleent de Vier Ambachten een keur waardoor een samenwerking tot stand komt.
* Mude, zoals [[Sint Anna ter Muiden]] heet, krijgt stadsrechten. Jan Crabbe zal een bekende inwoner worden.

.

;1243
* Derde [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1244).
* [[Tienen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1244
* In [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] lopen de strenge [[Ketterij|kettervervolgingen]] die sinds 1137 aanhouden stilaan op hun einde. De inquisiteur verwerft er de nam 'Hamer der ketters'.
* Jerusalem gaat voor de christenheid verloren: de val van Jerusalem.
* De zwaar zieke [[Lodewijk IX van Frankrijk]] belooft op kruistocht te vertrekken indien hij geneest.
* [[Margaretha van Constantinopel]] volgt op 5 december haar zus Johanna - beiden dochters van [[Boudewijn I van Constantinopel|Boudewijn IX]] - op als gravin van Vlaanderen en Henegouwen. Twee zonen (ze kreeg acht kinderen) zullen kruisvaarders worden, nadat Vlaanderen zich tijdens de vijfde en zesde kruistocht op de vlakte hield: het zijn [[Willem van Dampierre|Willem]] en [[Gwijde van Dampierre]].

.

;1245
* Stichting [[begijnhof Antwerpen]].
* Margaretha van Constantinopel is met haar twee zonen in Parijs en leggen er hun kruisvaardersgeloften af.
* [[Tielt]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1246
* Margaretha van Constantinopel betrekt haar oudste zoon, [[Willem II van Vlaanderen]] bij haar beleid in Vlaanderen en verleent hem het regentschap.

.

;1247

.

;[[1248]]
* [[Zevende Kruistocht]] tot [[1254]], op 12 juni vertrekt een machtig leger uit Parijs. In [[Lyon (stad)]] ontmoeten de troepen de paus en via de [[Rhône (rivier)|Rhone]] raken ze in de havenstad [[Aigues-Mortes]] waar [[Genua (stad)|Genueese]] schepen hen tegen september naar [[Cyprus]] brengen om er te overwinteren. Daar sluit [[Willem II van Vlaanderen|Willem van Dampierre]] zich met aan met zijn Vlaams leger.
* De geleerde [[Roger Bacon]] beschrijft [[buskruit]] '''(? Vgl. 1267)'''.

.

;1249
* De graaf van [[Toulouse (stad)|Toulouse]] laat voor zijn overlijden tachtig ketters verbranden in Berlaigues bij [[Agen]].
* In mei schepen de kruisvaarders zich in naar Egypte. Op 5 juni gaan ze aan land en op 6 juni dwingen ze de islamistische vesting [[Damiette]] tot overgave. Voor de rest is de kruistocht een ramp met een hoge tol aan mensenlevens.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lessines3.jpg
Bestand:Lessines2.jpg
Bestand:Lessines4.jpg
Bestand:Lessines6.jpg
Bestand:Lessines8.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

;1250
* (Ca.) Stichting Klein begijnhof in Mechelen.
* (Ca.) [https://www.youtube.com/watch?time_continue=36&amp;v=SK6Ub9MAGcY&amp;feature=emb_logo De ridderroman Wallewein].
* Willem II van Vlaanderen trekt zijn troepen terug uit de Zevende Kruistocht en is bij het intreden van de herfst terug in Vlaanderen.
* [[Roeselare]] verwerft zijn stadsrechten.
* Eerste vermeldingen van het heilig bloed in Brugge. Het verhaal dat de reliek rond 1150 door Diederik van de Elzas bij de tweede kruistocht is meegebracht naar Brugge is een later verzinsel van een kroniekschrijver dat tot 1964 stand hield. Een monnik uit Zevenkerke bracht in dat jaar de waarheid aan het licht: de reliek komt uit Constantinopel, na de verovering van de stad door Boudewijn IX.  

.

;1251
* De 26-jarige [[Willem II van Vlaanderen]] overlijdt na vertrappeld te zijn in een toernooi in [[Trazegnies]]. Zijn lijk wordt overgebracht naar Vlaanderen en zijn broer [[Gwijde van Dampierre]] wordt voor meer dan een halve eeuw graaf van Vlaanderen. Aanvankelijk is hij een trouwe vazal van de Franse kroon. Dit zal veranderen.
* De stad Gent neemt initiatief om [[de Lieve]] uit te graven, een kanaal dat de stad vanaf het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] met [[Damme (België)|Damme]] verbindt en de stad verbindt met de Noordelijke turfhandelkanalen. Gent controleert zo het omliggende gebied.

.

;1252
* In Brugge bedingen de raadsgezant van Lübeck en de raadsnotaris uit Hamburg handelsprivileges. Zo treedt Brugge toe tot een netwerk van steden en stadstaten - de [[Hanze]] - dat uit meer dan 200 entiteiten zal bestaan. De Vlaamse textielsteden (Brugge, Gent, Ieper, Arras) zijn deels afhankelijk van geconserveerd voedsel: gepekelde haring en kabeljauw, afkomst uit de Oostzee. 
* In Genua en in Florence slaan bankiers gouden munten. Dit was al vijf eeuwen niet meer gebeurd. Het edelmetaal, de aankomende handel en een kredietstelsel, valutakoersen en verhandelbare schulden voorspellen de wedergeboorte van de stadscultuur. De expatbankiers uit Italië zouden zich snel in Brugge vestigen.

.

;1253
* De Gentse [[oorkonden]] opgesteld in het [[Diets]]. De rest van de Nederlanden volgt.
* Vlamingen introduceren de linnenfabricage in Engeland.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 10.&lt;/ref&gt; 

.

;1254
* Bouw van het [[Geeraard de Duivelsteen]] aan de Scheldegrens. Bij de Brabantbrug begint Keizerlijk Vlaanderen.

.

;1258
* Het [[begijnhof van Lier]] dat al een tijdje bestaat, krijgt toestemming om een kerk te bouwen.
* Ieper telt volgens het kapittel van Sint-Maarten 40.000 mensen. Tien jaar eerder, in 1247 liet de stad aan de paus weten dat ze 200.000 inwoners telde, een getal dat weinig betrouwbaar is.

.

;1259
* Een [[leenheer]] van de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] verplicht een pachter om [[Vicia]] te zaaien en te oogsten op een braak gelegen stuk grond. Het is een aanwijzing voor het twee-, drie of vierslagstelsel en dat veevoeder stilaan apart van andere gewassen gekweekt wordt.  De gronden worden niet alleen vruchtbaarder, de veestapel groeit aan, het vee levert meer werkkracht, vlees en melk op.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Walewein.jpg|Walewein
Bestand:Lier_Begijnhof_1.JPG|Het begijnhof van Lier
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zevende decennium ===
[[Bestand:The_Lover_and_Dame_Oyseuse_outside_a_walled_garden_-_Roman_de_la_Rose_(c.1490-1500),_f.12v_-_BL_Harley_MS_4425.jpg|thumb|550px|♣ In de tweede helft van de dertiende eeuw omschrijft de [[Roman de la Rose]] een fictieve tuin. Deze allegorische 'inwijdingsroman' in de Romaanse volkstaal zet de Franse adel aan om tuinen aan te leggen met de beplanting die het boek voorschrijft. Tot in de Renaissance is het boek voelbaar in de Vlaamse tuinaanleg.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JELLE BREUKER. 'Middeleeuwse Franse tuin. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat'', Aspekt, Soesterberg, 2011, p. 29-31.&lt;/ref&gt; Roman de la Rose is een moeilijk te dateren liefdesgedicht waarin een twintigjarige hoveling in een [[locus amoenus]] een dame, gesymboliseerd door de roos, probeert te verleiden of 'het hof' te maken. Van deze Middeleeuwse seculiere bestseller zijn tot de zestiende eeuw meer dan driehonderd handschriften en een twintigtal drukken bewaard. Het is een handleiding in de verleidingskunst en geschreven door [[Jean de Meun]] en [[Guillaume de Lorris]]. Beide delen verschillen stilistisch. Deel één van adellijke de Lorris, met 4.058 verzen over de [[hoofse liefde]] en een [[droomvisioen]], richt zich op een publiek dat vertrouwd is met het ideaal van de hoofse zeden. De Meun breidt het kritisch uit met ongeveer 18.000 verzen die de vrouw voorstellen als prostitué of lustobject: 'De faict ou de volenté pute.' Alles speelt zich af in een nachtelijke tuin in mei, de maand van de vruchtbaarheid. Illustere figuren bewaken de tuin. Hun namen: Armoede en Afgunst, Eedbreuk, Haat en Huichelarij, Lui- en Lelijkheid, Gulzig- en Gierigheid, Jaloezie, Ouderdom en Verdriet. Bij de rozenstruik treft Amors pijl de hoveling en vanaf dan is hij de Amant, de minnaar. Na het kussen van de roos bouwt de Jaloezie een burcht rond de rozen. Met een jammerklacht van de hoveling beëindigt de Lorris zijn verhaal. Jean de Meun schrijft voor een burgerlijk publiek en weidt filosofisch en theologisch met antieke voorbeelden zoals Boëthius en [[Alanus van Rijsel]]. Zijn verhaal eindigt met een slag om de rozenburcht en Amant die zijn rozenknop plukt. De Brabantse [[Hein van Aken]] vertaalde de roman rond 1280 in het Middelnederlands.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.dbnl.org/tekst/aken002ever01_01/aken002ever01_01_0002.php online]&lt;/ref&gt; [[Ernst van Altena]] actualiseerde ''De roman'' in 1991.]]

.

;1260

.

* [https://literairecanon.be/nl/werken/reynaert-media Van den vos Reynaerde]

.

* ♣ Ca. [[Albertus Magnus]] (1193-1280) houdt zich naast filosofie en theologie bezig met tuinarchitectuur en plantkunde. In zijn ''De vegetabilibus et plantis'' beschrijft hij de geheime tuin, de boomgaard met ernaast een begraafplek, de moestuin en de kruidentuin. De geheim tuin bestaat uit kleinere delen om er van de vijf zintuigen te genieten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een voorbeeld in Le Labyrinthe-Jardin des Cing Sens du château d'Yvoire bij het [[Meer van Genève]].&lt;/ref&gt;

.

;1261


.

* Op 25 juli valt [[Constantinopel]] terug in Griekse handen en kan het [[Oost-Romeinse Rijk]] zich herstellen na de schade die het opliep sinds de vierde kruistocht. Michaël Palaiologos is de eerste [[basileus]]. Het Latijnse keizerrijk bestond exact 57 jaar, 3 maand en 13 dagen.

.
 
;1266

.

* Stichting [[Begijnhof Herentals|Begijnhof van Herentals]] 

.

;1267

.

* [?] [[Roger Bacon]] bemachtigt de formule voor [[buskruit]]. [Vgl. 1248]

.

* Vermoedelijke geboorte van [[Giotto di Bondone|Giotto]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1337).

.

* Oostende verwerft stadsrechten.

.

;1269

.

* Gent beschikt over een zeehaven. De Lieve, een kanaal van 47 kilometer naar Damme is klaar. In Damme sluit een zeesluis, de Gentse Speye, het kanaal aan op het Zwin. Het tracé kost een fortuin wegens de onteigeningen, bruggen en afwateringskanalen. 

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Ieper_-_Bellegodshuis_1.jpg|thumb|550px|Christine van Guînes, dochter van [[Boudewijn III van Guînes]] en weduwe van Salomon Belle, laat haar eigendom ombouwen voor liefdadigheid: er komt een ziekenzaal en kapel. Men noemt het Bellegodshuis.]]

.

;[[1270]]
* [[Achtste Kruistocht]]: op 12 april verlaat [[Gwijde van Dampierre]] zijn [[Kasteel van Male|slot in Male]]. Via Gent, Kortrijk en Rijsel trekt hij met een achterhoede van geneeskundige helpers (dienstvolk, geneesheren en een apotheek) en minnestrelen naar [[Flines-lez-Raches]] waar zijn moeder een cisterciënzerinnenabdij, de [[Abdij van Flines]] had gesticht. Verderop sluit hij zich aan bij de troepen van de Franse kruisvaarderskoning Lodewijk IX. Als die op 25 augustus in Noord Afrika bezwijkt aan de buikloop en de pest verdwijnt de bezieling van de troepen. In november blaast Gwijde de aftocht. Hij neemt  - we weten dit uit de rekeningen van zijn klerk - 1862 kippen, 1300 eieren en 7 schapen mee ter ravitaillering. Schepen uit Ieper, Brugge, [[IJzendijke]] en [[Cadzand]] pikken de troepen op aan de Afrikaanse kust. Op 31 mei bereiken ze het kasteel van Wijnendale.
* [[Geel (stad)|Geel]] bouwt bedevaartskerk voor de [[Dimpna van Geel|heilige Dimpna]]. [[Hagiotherapie]] bestaat er in dat de bijstand van heiligen werd aangeroepen om bepaald leed te verhelpen. Dimpna werd de heilige tegen krankzinnigheid omdat ze de krankzinnigheid van haar vader trotseerde, de heilige Elisabeth wordt ingeroepen als heilige van armen en zieken, de heilige Lucia voor oogziekten, Jozef tegen nachtmerries, Rochus en Lazarus voor de pest en lepra, Hubertus bij razernij... Het was logisch: God zorgde voor ziekte en kwetsbaarheid, het voornaamste medicijn is dus het gebed tot de heiligen.
* Blankenberge krijgt stadsrechten.
* Hendrik III wil een Engelse textielindustrie en nodigt Vlaamse ambachtslui uit om zich er te vestigen.

.

;[[1271]]
* [[Negende Kruistocht]] tot 1272. Vlaanderen neemt niet deel aan dit laatste avontuur.
* In deze periode 1270-1274 ontstaat in Ieper het [[Bellegodshuis]] om armen tijdens lakencrisis op te vangen. Het verbod van export van Engelse wol naar Vlaanderen ligt aan de basis van deze crisis.
* In het [[hertogdom Brabant]] schrijft een onbekende auteur het ridderverhaal '[[Karel en de Elegast]]', aldus Wikipedia. De [[literaire canon]] is voorzichtiger en beweert dat het werk geschreven is voor 1325. 
* De Venetiaanse koopman en ontdekkingsreiziger [[Marco Polo]] (°1254–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1324) reist met zijn vader en oom naar het relatief onbekende Perzië, China en Indië. De reis loopt af in 1295.

.

;[[1272]]
* Stichting begijnhof in Brussel nabij de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerk]].

.

;[[1274]]
* [[Thomas van Aquino]] (°± 1225) overlijdt op 49 jarige leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=GJvoFf2wCBU FILM]'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=tHtkml9y3qQ&amp;feature=emb_logo '''BEELDFRAGMENT KAREL EN DE ELEGAST''']

.

;1278
* [[Gwijde van Dampierre]] wordt graaf van Vlaanderen tot 1305.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lg_49.jpg|Titelblad oudst gekende druk van Karel ende Elegast.
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre (Ca. 1226-1305)
Bestand:Tekening_Ruelens.jpg|Begijnhof aan Sint-Goedelekerk, schets door Charles Ruelens.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Negende decennium ===
.

[[Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|thumb|550px|Foto: Stadhuis van Damme, sinds 1241 een houten kunstwerk, in de vijftiende eeuw een stenen monument. In 1280, klagen in diverse Vlaamse steden ambachtslieden, handwerkers en kleinhandelaars bij de pas aangetreden graaf [[Gwijde van Dampierre]] (Ca. 1226-1305) over hun elitaire stadsbesturen. De graaf wil zijn invloed vergroten en heeft oor voor 'het gemeen'. In Damme zelf klaagt een document, gekend als 'de klacht van Damme' de bestuurlijke praktijken aan bij de zoon van de graaf, [[Robrecht van Béthune]] (1249-1322), bijgenaamd De Leeuw van Vlaanderen. Dit vroeg geschreven pamflet in de [[Middelnederlands|Middelnederlandse]] volkstaal en vraagt/eist exact een eeuw na de stichting van de stad in 1180, de participatie van de ambachtslui in en controle op het stedelijke bestuur. In de tweede helft van de dertiende eeuw lijkt het dat de economische toestand van het graafschap achteruit gaat. De termen 'meente', 'gemeente', het 'gemene volk' en 'gemeen' duiken in deze periode op als een niet erkende (stedelijke) belangengroep. Poorters (zij die binnen de poorten wonen), burgers (de bewoners van een burcht) en schepenen (zij die recht scheppen) maken het stadsbestuur uit, het 'gemene volk' niet. De onvrede van het gemeen komt er omdat ze belastingen betalen maar uitgesloten zijn van de besluitvorming. Klacht nummer tien uit het Damse pamflet vraagt 'dat de &quot;ghemeente&quot; voortaan meerdere vertegenwoordigers zou hebben als er beslissingen worden genomen over allerlei bestuurszaken, zoals het heffen van belastingen, het verlenen van charters of het overhevelen van gelden aan de graaf. (...) We hebben geen benul waaraan dit geld gespendeerd werd.'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, citaat op p. 113.&lt;/ref&gt; In veel steden duiken vanaf de komende decennia voor het eerst (en dus de oudste) stadsrekeningen. Ze dienen als 'toetssteen' of controle-garantie op de verworven inspraak. De beleidsmakers zijn te controleren, de afrekening is te maken. Dit [[emancipatie|emancipatieproces]] vindt de komende decennia in het graafschap Vlaanderen en wat later in het hertogdom Brabant plaats. In Vlaanderen krijgt het symbolisch hoogtepunt op het slagveld van 1302. De betekenis van de [[Guldensporenslag]] is in die zin te lezen als het toenemen van de publieke politieke participatie (alhoewel nog velen hiervan uitgesloten blijven), eerder dan het (vermeende) Vlaamse loskomen van de Franse leenheer. Stenen stadhuizen zullen deze en komende eeuwen verrijzen in rijke gotiek om de verworven posities van de corporaties, de ambachten en het gemeen te symboliseren. In Kortrijk wijzen archeologische sporen op een [[Stadhuis van Kortrijk|bakstenen scepenhuus]] uit de 13de eeuw, wellicht vernietigen de Fransen het in 1382. [[Stadhuis van Brugge|Brugge]] start bouwwerken aan haar stadhuis in 1376. In [[Stadhuis van Damme|Damme]] is er sinds 1241 een houten stadhuis, het stenen komt er in 1464. In [[Nieuwerck|Ieper]] functioneert het houten Gulden Halleke naast de [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle]] sinds in 1360 als stadhuis. In 1620 start de bouw van het zogenaamde stenen '[[Nieuwerck]].' Het [[Stadhuis van Gent|Gentse schepenhuis]] van de Keure bij de Botermarkt en de Hoogpoort komt er vanaf 1519 in de flamboyante laatgotiek. Net zoals in Kortrijk tonen de nissen in de gevel beelden van de graven van Vlaanderen. Het [[stadhuis van Oudenaarde]] behoort tot de laatgotiek van het [[hertogdom Brabant]]. De bouwwerken startten in 1526 net zoals die van het [[stadhuis van Mechelen|stadhuis in Mechelen]]. Er zijn wel meer parallellen tussen Mechelen en Oudenaarde. Beide stad- of [[schepenhuis]] waren verbonden was met een veertiende-eeuwse lakenhal. Hendrik van Pede uit Brussel vond inspiratie in Brugge, Leuven en in zijn thuisstad Brussel om dat van Oudenaarde vorm te geven. In Brussel kwam het [[stadhuis van Brussel|stadhuis]] er in 1402, [[stadhuis van Leuven|dat van Leuven]] kwam er in 1439. Zonder de inspraak en de financiële inbreng van het gemeen zouden deze dure gebouwen er wellicht nooit zijn gekomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, p. 111.&lt;/ref&gt; Een stenen bouwwerk is een 'document' dat meer dan papier of de mens tijd trotseert, vandaar dat de meente er belang bij had iets blijvends te creëren, iets wat papier en individu overleeft.]]

;[[1280]] 
* Het klagen van Damme (zie fotokadertekst).

.

;[[1281]]

.

;[[1282]]
* Uitvinding van het [[watermerk]]. [[Bologna (stad)|Bologna]] gebruikt ze voor het eerst. (De boekdrukkunst is nog niet uitgevonden!)Watermerken worden gebruikt door papiermakers als [[Identificatie (recht)|identificatie]] van hun product. Ze worden voor [[postzegel]]s, [[geld|papiergeld]] en officiële documenten ingezet als bescherming tegen [[vervalsing|namaak]].

.

;1283

.

;1284
* In [[Hamelen|Hameln]] leidt een uitbarsting van de pest tot het ontstaan van een volkslegende: de [[Rattenvanger van Hamelen]]. De sage is later gepopulariseerd door de [[gebroeders Grimm]] en verhaalt een gebeurtenis op 26 juni. Veel onderzoekers menen dat de verdwijning historisch is en dat het gaat om een vroeg, volks aanvoelen dat ratten pest verspreiden. De oudste bron is een 15e-eeuwse nota van monnik [[Heinrich von Herford]]. De ontdekking van de [[pestbacil]] laat nog een half millennium op zich wachten, niettemin is er een volks buikgevoel over de oorzaak (de bacil) en hun dragers (vlooien en ratten). Alledaagse ratten hebben 'iets' met de ziekte gemeen en de [[Rattus rattus]] is de drager van de [[Pestbacil|Pasturella pestis]]. Waarom die plots muteert tot een kwaadaardig beest is niet bekend.
.

;1285
* Robbrecht van der Buerse bouwt in op het [[Oude Beursplein]] in [[Brugge]] het huis Ter Ouder Beurse. De [[Van der Beurze|Herberg Ter Beurze]] is samen met het plein genoemd naar deze familie die er sinds het midden van de eeuw een zaak uitbaat. Het huis zal ruim anderhalve eeuw dienst doen, tot Jacob van der Buerse het in 1453 verbouwt.
* Uitvinding van de [[Bril]].
* Het Statuut van Winchester bepaalt dat elke stad of gemeente verantwoordelijk is voor zijn 'politie'.
* De Franse koning Filips III de Stoute overlijdt. Zijn zeventienjarige zoon Filips IV de Schone volgt hem op. Hij verhoogt de druk op Vlaanderen als zijn leengebied.

.

;1286
* Oudste statuten van het begijnhof in Mechelen.
* Voltooiing van het Heilige-Geist-Hospital in [[Lübeck]].

.

;1287
* De zeventienjarige [[Alfons III van Aragon]] verovert [[Minorca]] op de Islamitische [[Moren]]. Het eiland komt bij het koninkrijk [[Majorca]]. Vier jaar later in 1291 overlijdt hij. [[Dante Alighieri]] naar verwijst naar deze vorst in zijn [[La Divina Commedia]], hij ziet hem zitten aan de hellepoort samen met de andere vorsten die van de 13e eeuw een chaos maakten.

.

;1288
* De [[slag bij Woeringen]] op 5 juni. De [[aartsbisschop]] van [[Keulen (stad)|Keulen]] bezet de burcht van [[Woeringen]] en wordt verdreven door hertog [[Jan I van Brabant]]. Deze slag geniet sinds het midden van de negentiende eeuw dezelfde status als de [[Guldensporenslag]] omdat die de Waalse onafhankelijkheid afspiegelt ten aanzien van Duitsland, zoals de Vlaamse ten aanzien van Frankrijk. De kroniekschrijver [[Jan van Heelu]] draagt zijn (rijm?)verslag op aan Margaret van Engeland, de hertogin van Brabant.

.

;1289

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Pied_piper.jpg|De rattenvanger lokt in 1592 de kinderen naar een berggrot. Brandraam.
Bestand:Town_hall_of_Kortrijk_(DSCF9258).jpg|Stadhuis van Kortrijk
Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|Stadhuis van Damme.
Stadhuis,_Damme_(1813).PNG|Stadhuis van Damme in 1813.
Bestand:2013-04-02_Lakenhalle_-_NieuWerck_in_Blue_(2).jpg|Stadhuis Ieper.
Bestand:Grote_Markt,_Ieper.jpg|Stadhuis van Ieper.
Bestand:Gent_-_town_hall_2018.jpg|Stadhuis van Gent.
Bestand:Gent_stadhuis_belfort_1890-1900.jpg|Stadhuis en belfort in Gent.
Bestand:Brugge,_stadhuis_(oeg29238)_gebouwencomplex_foto14_2015-09-27_19.18.jpg|Stadhuis van Brugge.
Bestand:Bruges_Hôtel_de_Ville2.JPG|Stadhuis van Brugge, detail.
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Hôtel_de_Ville_-_01.jpg|Stadhuis van Brussel.
Bestand:HBloemaert.jpg|[[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] op het stadhuis van Brussel.
Bestand:NIND_MVB-1887GrandPlace_ISO200.jpg|Stadhuis van Brussel in 1887.
Bestand:42150_-_België_-_Leuven_-_Stadhuis_-_00.jpg|Stadhuis van Leuven.
Bestand:Erasmus_stadhuis_Leuven.JPG|Erasmus op het stadhuis van Leuven.
Bestand:Stadhuis_Oudenaarde_07.jpg|Stadhuis Oudenaarde.
Bestand:Stadhuis_van_Oudenaarde,_James_Ensor,_Mu.ZEE_Oostende,_SM001376b.jpg|James Ensor tekent het stadhuis van Oudenaarde in 1888.
Bestand:Mechelen_City_Hall_01.JPG|Stadhuis van Mechelen.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) =

De stedelijke ruimte van een stad zoals Gent is in de veertiende eeuw uitgebreider dan Parijs.

.

== Laatste decennium ==
1290 (Ca.)
* [[Koning Arthur]], [[Karel de Grote]] en [[Godfried van Bouillon]] behoren tot de drie helden van het Christendom. [[Jozua (persoon)|Jozua]], [[koning David]] en [[Judas Makkabeüs]] zijn drie Joodse helden en het heidendom draagt [[Hektor (mythologie)|Hektor]], [[Alexander de Grote]] en [[Julius Caesar]] op de schouders. [[Jacob van Maerlant]] schreef waarschijnlijk deze zogenaamde [[Van neghen den besten]].

.

1291 
* (Of vroeger): Vanaf het [[Minnewater]] in Brugge strekt een waterloop zich uit tot in Aalter als voorloper van het [[kanaal Gent-Brugge]].
* De Mammelukken veroveren de laatste van de kruisvaardersgebieden en de stad Akko. De [[Tempeliers]], de elitegroep die de [[pelgrims]] beschermt, vlucht via een ondergrondse tunnel uit het fort, het laatste kruisvaardersbolwerk, naar de Middellandse Zee. Ze vinden een toevluchtsoord op [[Cyprus]] (indertijd herveroverd door Richard Leeuwenhart), net als de [[Johannieterorde]]. Van daar uit verspreiden de Tempeliers zich over bijna alle Europese landen en verwerven ze via bank- en handelsactiviteiten een ongeziene rijkdom, tot afgunst van de koning van Frankrijk, [[Filips de Schone]].

.

[https://www.youtube.com/watch?v=XaHjcwZ8wyg '''♥ BEELDFRAGMENT KRUISTOCHTEN (50 Min.)''']

.

[[1292]]
*

.

1293
* [[Gwijde van Dampierre]] ontvangt op het [[kasteel van Wijnendale]] de Engelse delegatie om het huwelijk van zijn dochter te regelen. Het mag niet zijn. De Franse koning eist haar op.

.

1294
* De koning van Frankrijk verklaart Engeland de oorlog. Vlaanderen kiest partij voor Engeland en om dat te onderstrepen worden er huwelijksplannen gemaakt tussen beide huizen.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]] zet [[Gwijde van Dampierre]] gevangen, samen met zijn oudste zonen, zijn dochter Filipina van Dampierre en vijftig edelen.

.

1295
* In [[Montpellier]] wordt [[Rochus van Montpellier|Rochus]] geboren (°1295-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1327). Hij zal uitgroeien tot een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].

.

1296
* De 'ongehoorzame' graaf van Vlaanderen, Gwijde van Dampierre is aanwezig in het Parijse parlement en wordt vernederd in het bijzijn van zijn onderdanen. Hij wordt verplicht te knielen voor de Franse koning die hij een handschoen (verplicht) aanbiedt. Het is het symbool dat de graaf afstand doet van zijn vijf goede steden: Douai, Rijsel, Ieper, Brugge en Gent. Behalve Gent schenkt de koning hem de steden terug. In elke stad zal een Franse afgevaardigde het grafelijk gedrag in de gaten houden. [[Valenciennes]] is voortaan niet langer Vlaams maar Frans bezit. 

.

1297
* [[Excommunicatie]] van [[Gwijde van Dampierre]] door de paus.
* Heiligverklaring van [[Lodewijk IX van Frankrijk|Lodewijk IX]].
* De graaf van Vlaanderen beseft dat hij geen oorlog tegen Frankrijk kan winnen en zoekt steun bij Engeland. Een nieuw huwelijk en hernieuwde commerciële betrekkingen staan op til. Voor hij de daad uitvoert, zegt de graaf in een lange brief zijn manschap met Frankrijk op waarna de Franse aanhangers het land verlaten.
* Het Koninklijke leger van [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] levert een eerste gevecht met de Vlaamse troepen op 15 juni in Pont-à-Rache bij de versterkte brug over de [[Scarpe]], de toegangspoort naar Vlaanderen. In de streek van het Vlaamse Rijsel voegt de Franse koning zich bij zijn troepen. Drieduizend Vlaamse krijgslui verdedigen de stad met succes. Tijdens het beleg branden de Fransen de dorpen in de omgeving plat, verwoesten ze kloosters en verkrachten ze nonnen. In de buurt van [[Komen (België)|Komen]] steken de Fransen de Leie over en verwoesten de streek rond Ieper en veroveren [[Kassel (Frankrijk)|Kassel]], [[Broekburg]], [[Mardijk]] en Duinkerke. Na de val van [[Rijsel]] vallen Kortrijk, Brugge en Damme - de Vlaamse kuststreek - zonder slag of stoot in Franse handen. Tachtig Vlaamse ridders kiezen het Franse kamp. De graaf van Vlaanderen houdt zich samen met de Engelse koning schuil in Gent. Ieper en Douai zijn in Vlaamse handen. Ongeveer 250 Vlaamse ridders blijven aan zijn zijde. Ze worden [[liebaarts]] genoemd, gesymboliseerd door een klimmende leeuw.
* In oktober veroveren de Vlamingen Damme, wat voor de Fransen in Brugge geen goed nieuws is: de stad is van de zee afgesneden.

.

1298
* De Engelse troepen leven in Gent van een karig loon en gaan regelmatig op rooftocht. Een brandstichting leidt tot een confrontatie met de Gentenaars. Er vallen meer dan honderd doden.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] versterkt zijn greep op Vlaanderen met het verbod op vreemde munten. Vlaanderen leidt economische schade omdat de (wol)handel met Engeland de munten devalueert. 

.

1299
* In [[Montreuil-sur-Mer]] ondertekenen Frankrijk en Engeland een pauselijke, tijdelijke vrede. Ze zou aflopen op driekoningen van het jaar 1300. Van de Engelse bescherming ten aanzien van Vlaanderen is geen sprake meer en de huwelijksplannen tussen Vlaanderen en Engeland worden ingeruild voor een huwelijk tussen Edward II en een Franse prinses. Het Frans-Engelse huwelijk zou een tijdbom blijken. Het is - door de latere Engelse aanspraken op de Franse troon - de rechtstreekse aanleiding tot de honderdjarige oorlog. Die oorlog zal Frankrijk in de komende eeuw in die mate verzwakken dat Vlaanderen uit die ijzeren greep ontsnapt. In Vlaanderen heerst er vanaf nu een soort guerrillastrijd tussen de liebaerts en de leliaerts. 
* De 73-jarige Gwijde van Dampierre is moegestreden, draagt zijn macht over aan zijn oudste zoon [[Robrecht van Bethune]] en trekt zich terug in zijn kasteel in [[Rupelmonde]].

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Johann_von_Brabant_Heidelberger_Liederhandschrift.jpg|Slag bij Woeringen uit Codex Manesse (1305-1340).
Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|Deze illustratie toont hoe Mongolen een bom werpen naar een aanvallende Japanse Samurai tijdens de Mongoolse invasie van Japan in 1281.
File:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|De Magna Carta.
File:John,_Magna_Carta.jpg|Houtsnede (19e eeuw) van de ondertekening door koning Jan.
Bestand:Neun_gute_helden_rathaus_koeln.jpg|[[Van neghen den besten]]
Bestand:Stadhuis_Damme_-_Jacob_van_Maerlant.jpg|Jacob van Maerlants standbeeld voor het stadhuis in [[Damme (België)|Damme]].
Bestand:Die_Heimelicheit_der_heimelicheden_-_KB_76_E_5,_folium_061v.jpg|Begin van Die Heimelicheit der heimelicheden.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Veertiende eeuw (1301-1400) ==
[[Bestand:De_Kist_van_Oxford_a.k.a._the_Courtrai_Chest._On_display_at_the_Kortrijk_1302_museum.jpg|thumb|right|550px|De Kist van Oxford (ook: [[Kist van Kortrijk]], volgens de Engelstalige literatuur: Courtrai Chest) is een eikenhouten kist die in 1909 ontdekt is in het New College in de [[Universiteit van Oxford]]. Op de voorzijde toont de kist de Guldensporenslag en de Brugse Metten. De maker is onbekend. Waarschijnlijk was het een Vlaming of een Bruggeling die gezien de details de slag meemaakte. De bewerkte voorzijde meet 107 centimeter bij 71.]]

.

'''De veertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''Een boek van [[Barbara Tuchman]], [[De waanzinnige veertiende eeuw]].'''

.

* '''Het midden van de eeuw wordt geteisterd door de pest. Vele Vlaamse kerken krijgen hun financiën op orde wegens de bevolkingsafname: kerken geven minder uit aan steun. Ook op andere vlakken komt er ruimte vrij om te investeren.'''

.

* '''De bloei van de [[Hanzesteden]]. De Duitse Hanze was één van de vele stedenverbonden. Opgericht in de dertiende eeuw controleert ze haar netwerk van meer dan 160 steden in een gebied van de [[Oostzee]] tot Engeland. Ze komt tot bloei in de veertiende en verdwijnt in de zestiende eeuw.''' 

.

* '''Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] per toeval het buskruit ontdekte in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt echter niet met de geschriften van Roger Bacon een halve eeuw eerder en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreide over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het buskruit in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in Duitsland en de rest van Europa.'''

.

* '''Ridders gaan [[Harnas|harnassen]] dragen om zich te beschermen tegen krachtige en scherpe pijlen, [[Goedendag (wapen)|goedendags]] en bij [[Zwaard (wapen)|zwaardgevechten]]. Voorheen dragen ze [[maliënkolder|maliënkolders]] (zoals de Kruisridders) en nog daarvoor een geschubd pantser (metalen platen die overlappen op een leren vest).'''

.

* '''♣ Boeren verbouwen tot nu toe bij een klooster, een kasteel of op een landgoed groenten voor wederzijds gebruik met de geestelijken of met de adel. In deze eeuw ontdekken andere (stedelijke) bevolkingsgroepen zoals ambachtslui of geldwisselaars dat tuinieren voor eigen consumptie profijt brengt. Kool is zo populair dat ze haar naam geeft aan deze tuinen: Coeltuinen of Coelghaerden.'''

.

=== 1301-1310 ===
[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|Het Belfort en de kleine Lakenhallen in 1897.|thumb|550px|Ter verdediging beschikken sommige kerken over versterkte torens en een ommuurde ruimte, zoals de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] in Kortrijk en de kerk in Leiden. Daarnaast ontwikkelen zich de slottorens bij de kastelen van de adel. [[Belforten in België en Frankrijk|Belforten]] representeren een derde macht, die van de stad onder leiding van schout en schepenen. In de steden (die zich op het grafelijke domein sinds het einde van de tiende en in de elfde eeuw ontwikkelen) komen er belforten die de [[stadsrechten]] symboliseren en materialiseren. Belforten ontstaan tussen 1099 (Potiers) en 1600. Hun bouwstijl is [[Romaanse architectuur|Romaans]] en [[Gotische architectuur|Gotisch]], [[Renaissancearchitectuur|renaissance]] en [[Barokarchitectuur|barok]]. De meeste belforten zijn gebouwd bij een stadhuis, een kerk of lakenhal. De belforttoren was de veiligste plek in de stad: hij herbergt het archief, de kluis en de gevangenis. Op de oostzijde van de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de 'oudste burgers' van de stad: Manten en Kalle, de klokkenluiders die waarschuwen in tijden van nood. In die tijd ging het om een vernuftig systeem van uurslagers. Het oorspronkelijke beeld van Manten werd in 1382 na de [[slag bij Westrozebeke]] ontvoerd naar de Franse [[Dijon]], waar het de Onze-Lieve-Vrouwekerk siert, samen met de later toegevoegde Kalle en kinderen. De huidige uurslagers zijn in 1961 gemaakt door [[Victor Cassiman]].]]

.

;1300

.

* De wapenstilstand tussen Vlaanderen en Frankrijk is voorbij. Een Frans leger geleid door de broer van de koning rukt op in wat er van Vlaanderen overschiet. [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Béthune]] verdedigt Gent, zijn Broer verdedigt Damme en zijn halfbroer Ieper. Het gaat de Fransen voor de wind. Ze veroveren [[Douai]], [[Béthune]], het Brugse Vrije. In Maldegem hakken ze een Vlaams leger in de pan. Tussen [[Sint-Winoksbergen]] en Ieper (waar de lakenhalle in gebruik wordt genomen na een bouw van 130 jaar en het grootste gebouw ten Noorden van de Alpen is) zijn er hevige gevechten. Een wanhopige bevolking slaat op drift. 

.

* Een vermelding uit 1306 verwijst naar het jaar 1300 waarin een nieuw wapen het licht ziet: de [[Goedendag (wapen)|goedendag]]. Het wapen behoeft weinig instructie en vergt geen training.

.

* De vooraanstaande Dampierres zitten samen met meer dan honderd Vlaamse ridders gevangen op verschillende locaties in Frankrijk.

.

* De hooghartige edelman [[Jacques de Châtillon]] wordt in opdracht van de Franse kroon opperbaljuw van Vlaanderen en voert een repressieve belasting- en boetepolitiek die geen rekening houdt met de behoeften van de ambachts- en kooplui, hij bevoordeelt de patriciërs en voert het (verouderde) lijfeigenschap opnieuw in. De grafelijke baljuws vervangt hij door koninklijke en Brugge is nu een Frans bolwerk van 430 hectare. De stad begon sinds de Franse bezetting in 1297 aan een tweede - zeven kilometer lange - omwalling met een dubbele stadsgracht en negen poorten. In Rijsel en in Kortrijk bouwt hij een dwangburcht waar de Franse garnizoenen een onderkomen vinden.

.

;1301

.

* [[Willem van Gulik de Jongere|Willem van Gulik]], de zoon van de graaf van Vlaanderen ziet de [[Komeet Halley|komeet van Halley]].

.

* Ca. De chirurgijn [[Jan Yperman]] (waarschijnlijk van 1260 tot ongeveer 1332) is verbonden aan het Ieperse [[Belle-Godshuis]] en schrijft twee werken over heelkunde en geneeskunde. Deze manuscripten zijn op het einde van de negentiende eeuw in Londen teruggevonden.

.

* Mei: Blijde intrede van de Franse koning Filips de Schone en zijn echtgenote [[Johanna I van Navarra|Johanna van Navarra]]. Van Douai reist het arrogante gezelschap naar Rijsel, Doornik, Kortrijk, Oudenaarde en Gent waar ze een week verblijven op de kosten van de stad. In Brugge wordt het koppel begroet door Bruggelingen in kostbare gewaden. Tweehonderd jaar na de feiten zou een kroniekschrijver de Franse koningin deze woorden laten spreken: 'Ik dacht hier alleen koningin te zijn en ik zie er zeshonderd rond mij.'

.

* Pieter de Coninck, een Brugse wever, zorgt voor beroering en wordt met zijn kompanen opgesloten in de Brugse gevangenis. Het volk dwingt de bewakers om de deuren te openen en hen te bevrijden, tot ongenoegen van [[Jacob van Châtillon|Jacques de Châtillon]] die de stad onderwerpt aan een ongeziene straf. De uitvoering laat op zich wachten omdat het parlement van Parijs hier over zal beslissen.

.

* [[Mechelen (stad)|Mechelen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1302
* Maart: Het parlement van Parijs beslist dat Brugge zijn straf moet ondergaan: de voorrechten worden afgeschaft en de wallen moeten geslecht worden.
* De [[Guldensporenslag]]. De enige afbeelding van de slag is te zien op de '[[Kist van Oxford|Kortrijkse kist]]', eeuwenlang bewaard door het New College aan de [[universiteit van Oxford]], ontdekt in 1905 en sinds kort in de onze-Lieve-Vrouwekerk in Kortrijk. Of is het een replica? Het hout van de kist komt van bomen die tussen 1240 en 1280 gekapt zijn. Dat betekent dat de kist snel na de veldslag is gemaakt en het detail ervan doet vermoeden dat ze gemaakt is door iemand die betrokken was bij de slag. Hoe ze in [[Oxfordshire]] raakte, blijft een mysterie. De slag bij Kortrijk toont aan dat ridderlegers te verslaan zijn. Philippe Despriet vat het verhaal als volgt samen: 'Kronieken, archiefdocumenten en bodemvondsten bevestigen de aanwezigheid en het gebruik van de ruitersporen in en om het slagveld van Kortrijk in 1302.' Als de oorlogstrofee zullen ze niet lang in de Kortrijkse kerk hangen, gezien de vele Franse bezettingen vanaf 1304. De Fransen blazen het verhaal van de gulden sporen eind 14e eeuw nieuw leven in om hun verwoesting van Kortrijk op 18 december 1382 goed te praten. Het Onze Lieve Vrouwekapittel laat daarop tientallen sporen ophangen om de legende in het collectieve geheugen te verankeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PHILIPPE DESPRIET. '''Kortrijk 1302.' Gulden sporen ontstaan en evolutie, iconografie en mythe'', Archeologische stichting Zuid-West-Vlaanderen, Kortrijk, 2002, p. 73. Voor een heldere en korte beschrijving van de oorzaken van de Guldensporenslag zie: BRIGITTE RASKIN. ''De taalgrens. Of wat de Belgen zowel verbindt als verdeelt'', Davidsfonds, Leuven, 2012, p. 40-41.&lt;/ref&gt; De Engelsen reageren vol leedvermaak en trekken partij voor de Vlaming. Het gedicht 'The Flemish Insurrection' toont dat de Engelsen wat Nederlands kennen met de woordspeling op de rebellenleider Pieter de Coninck. Voor de Fransen is hij een opgejaagd konijn: 'We gaan dat Konijn villen, en zijn lendenen roosteren' klinkt het. Voor de Vlamingen is hij koning: 'De wevers en de volders kwamen allemaal samen en besloten Pieter Conyng uit te roepen tot hun koning.' Taalkundig is er geen speld tussen te steken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 42 ev.&lt;/ref&gt;

.

[https://www.youtube.com/watch?v=kYsIjKOnNeE '''♥ BEELDFRAGMENT AANLEIDING GULDENSPORENSLAG (8 Min.)''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=fInhCD4htH8 '''♥ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR OVER DE GULDENSPORENSLAG''']

.

1303
* [[Bonifatius VIII]] sticht in Rome een universiteit in het [[Sapienzapaleis]].
* Op 11 juli - exact een jaar na de Guldensporenslag staat een Vlaams leger nabij Sint-Omer oog in oog met een Frans leger. Tot verbazing van de Vlamingen slaat het op de vlucht. De Vlamingen wreken zich op de Fransen door [[Terwaan]], de met de Franse koning collaborerende stad, en tachtig dorpen, de mooiste huizen van edelen te plunderen. In de [[Annales Gandenses]] staat te lezen dat ze in [[Artesië (streek)|Artesië]] zoals gebruikelijk vijf dagen lang de fruitbomen omhakken, het graan vernielen samen met alles wat op de akkers groeit. De overvloedige buit slepen ze huiswaarts.

.

1304
* De Fransen verslaan de Vlaamse vloot bij [[Zierikzee]].
* Bij [[Pevelenberg]] nemen de Fransen op 18 augustus wraak op de Vlamingen voor hun overwinning in 1302. Betekende de [[slag bij Pevelenberg]] voor de Franse koning [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] een gewonnen revanche of bleef de uitslag onbeslist? Sommigen zien de gebeurtenis als het sluitstuk van de acht jaar durende Vlaamse Opstand maar de Amerikaanse historicus David Nicholas interpreteert het voorval als volgt: 'Net toen de Bruggelingen en andere eenheden daar aan de winnende hand leken, trokken de troepen van Gent, Ieper en Kortrijk zich terug van het slagveld. Het was een fenomeen dat typerend zou worden voor de Vlaamse militaire prestaties gedurende de rest van de middeleeuwen. De slag eindigde erop dat de Fransen het terrein beheersten maar zelf te uitgedund waren om het Vlaamse leger te kunnen achtervolgen en uit te schakelen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 213.&lt;/ref&gt;
* Op 3 mei is er de eerste plechtige bloedprocessie in Brugge. Het bloed van christus is bewaard in een kristallen flesje uit de 11de eeuw en is bij de vierde kruistocht, in dertiende eeuw naar Brugge gebracht. De processie valt samen met de jaarmarkt, nu de [[meifoor]]. 
* Geboorte [[Lodewijk van Nevers]] (+1346) - een achterkleinzoon van [[Gwijde van Dampierre]] (1226-1305). De man wordt opgevoed aan het Franse hof en zal in de toekomst achter de Franse vorst staan, ten nadele van Vlaanderen. De Vlaamse steden zijn hem niet gunstig gezind en zullen een bondgenootschap met Engeland sluiten om de wol-export veilig te stellen. 

.

1305
* Vlaanderen staat vele [[Kasselrij|kasselrijen]] als onderpand aan Frankrijk af met het [[Verdrag van Athis-sur-Orge]]. De graaf van Vlaanderen blijft een vazal van de Franse koning. Bij het huwelijk van [[Margareta van Male]] en [[Filips de Stoute]] (de jongste broer van de Franse koning en hertog van Bourgondië, meer dan een halve eeuw later, komen de gebieden terug bij Vlaanderen.

.

1306
* Introductie van de [[ridderslag]] door [[Edward I]] van Engeland op [[Pinksteren|Pinksterzondag]].

.

1307
* De Franse koning, [[Filips de Schone]], zet 2000 [Tempeliers]] gevangen om hun rijkdom en hun opgehoopte schatten in te nemen. Hij beschuldigt hen van [[zwarte magie]]. De schuldvraag houdt wetenschappers en de volksfantasie tot op vandaag bezig.
* Vroegste vermelding van het [[belfort van Kortrijk]]. Het onderste gedeelte van de toren dateert uit deze tijd. De rest van de markt ligt hoger en werd opgehoogd met het puin van de bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

.

[[1308]]

.

1309
* Paus [[Clemens V]] verhuist naar [[Avignon]]. Deze [[Babylonische ballingschap der pausen]] duurt tot 1377

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Battle of Courtrai2.jpg|14e-eeuws miniatuur uit de ''Grandes Chroniques de France''
Bestand:Nicaise de Keyser02.jpg||[[Willem van Saeftinghe]] doodt [[Robert II van Artesië]], voorstudie door [[Nicaise De Keyser]]
Bestand:Groeningebeek2.jpg|Het enige stuk Groeningebeek dat rest in Kortrijk (op privéterrein), 27 april 2005
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags in museum [[Kortrijk 1302]]
Bestand:Bézard_-_Philippe_IV_le_bel.jpg|[[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]]
Bestand:Delpech_-_Joan_of_Navarre.jpg|Johanna van Navarra
Bestand:Façade_du_Palais_des_Papes.jpg|Het paleis der pausen in Avignon. Alle zeven Avignonpausen zijn Frans.
File:World_Heritage_belfries_map.svg|Verspreiding van de belforten op de werelderfgoedlijst in België en Frankrijk.
File:Beffroi_de_Courtrai.JPG|In Kortrijk is het Belfort bekend als de Halletoren.
File:Kortrijk.Belfort_002.JPG|[[Manten en Kalle]], de uurslagers op het Kortrijkse Belfort.
Giotto - Legend of St Francis - -01- - Homage of a Simple Man.jpg|''Legende van Sint Franciscus'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone - Legend of St Francis - 2. St Francis Giving his Mantle to a Poor Man - WGA09119.jpg|''Franciscus van Assisi geeft zijn mantel aan een arme man'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone 002.jpg|''Sint-Franciscus ontvangt de stigmata'', Giotto ca. 1300
Giotto. the-crucifix-1310-17. 430х303 cm. Rimini, Tempio Malatestiano.jpg|''Kruis van Rimini'', Giotto ca. 1301
Giotto Scrovegni 26 entry into Jerusalem detail.jpg|''De intocht van Jezus in Jeruzalem'', Giotto ca. 1303-1305
Giotto - Scrovegni - -36- - Lamentation (The Mourning of Christ) adj.jpg|''Bewening van Christus'', Giotto ca. 1303-1305
Injustitia - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|De deugden en ondeugden: ''De onrechtvaardigheid'', Cappella degli Scrovegni, Padua
Giotto di Bondone - Navicella - WGA09363.jpg|Geschilderde kopie uit de 17e eeuw naar het mozaïek ''Navicella'' (verloren gegaan), Giotto ca.1305-1313
GiottoMadonna.jpg|''Maestà van Ognissanti'', Giotto ca. 1310-1311
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1311-1320 ===
[[Bestand:De uitvinding van het buskruit, anoniem, Museum Plantin-Moretus, PK OPB 0186 004.jpg|thumb|550px|De uitvinding van het buskruit, anoniem, [[Museum Plantin-Moretus]], een voorstelling uit de zestiende eeuw. In de loop der jaren worden kanonnen lichter omdat  brons ijzer vervangt en de kwaliteit van het buskruit verbetert.]]

[[Bestand:A chemist creates a strange new form of gunpowder - incombus Wellcome V0011774.jpg|thumb|550px|Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] toevallig het buskruit ontdekt in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt niet met de geschriften van [[Roger Bacon]] een halve eeuw eer en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreidt over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in de rest van Europa. Buskruit bestaat uit [[salpeter]], [[zwavel]] en [[houtskool]]. Omdat de elementen een ander soortelijk gewicht hebben, is het mengsel instabiel: de salpeter zakt, houtskool drijft. Het tijdrovende mengen in het heetst van de strijd is geen optie. Door het mengsel onder te roeren in [[brandewijn]] en het te drogen ontstaan kruitkorrels. Dat was zonde van de alcohol: urine werkte evengoed, zeker als de soldaat de avond vooraf de brandewijn zelf opzoop.]]

.

;1310
* [[Margareta Porete]] sterft op de brandstapel in [[Parijs]]. In haar voorleesboek 'De spiegel der eenvoudige, vernietigde zielen, die enkel in wil en verlangen naar liefde verwijlen' stelt ze dat volmaaktheid te bereiken is voor wie één wordt met God. En paradoxaal genoeg, wie dit niveau bereikt, verzaakt aan de [[deugd]]en. Dat wordt Porete kwalijk genomen.

.

;1311
* Het [[Concilie van Vienne]] roept op om de 'ketterse' Begijnen te straffen.

.

;1312
* Opheffing van de onafhankelijke [[Orde der Tempeliers]].
* Inwijding [[Sint-Romboutskathedraal]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]]

.

;1313
* Het [[belfort van Gent]] verrijst. In 1323 zijn vier van de zes bouwlagen klaar. Tussen 1377 en 1380 wordt de voorlopige houten torenbekroning opgetrokken waarop de legendarische 'Draak van Gent' gehesen wordt.
* Het veengebied tussen [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]], [[Eeklo]] en [[Kaprijke]] wordt verdeeld in percelen van gelijke oppervlakte om er [[Turf (brandstof)|turf]] te winnen. De naam [[Meetjesland]] is geboren, een Middeleeuws [[toponiem]]. 

.

;1314
* Tempeliersleider [[Jacques de Molay]] verbrand.

.

;1315

.

;1316

.

;1315–1317
* [[Hongersnood|Hongersnood in Europa]].

.

;1317
* [[Rochus van Montpellier]] vertrekt op pelgrimstocht naar Rome en verpleegt onderweg verpleegt pestlijders. Hij verwerft naam en wordt op zijn terugreis in [[Piacenza (stad)|Piacenza]] aangetast. De [[iconografie]] beeldt hem met een open beenwonde af. Een engel geneest hem in een bos en als hij in zijn geboortestad [[Montpellier]] terug is laat zijn oom hem arresteren wegens spionage. Hij verblijft tot zijn vroegtijdige dood, in de gevangenis. Tegenwoordig is hij bekend als Sint Rochus, een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].
* Tijdelijke sluiting van het Brusselse grote [[Sint-Jan_Baptist_ten_Begijnhofkerk|begijnhof De Wijngaard]] voor een kerkelijke visitatie. Nieuwe kandidates kunnen niet intreden. In 1324 oordeelt de bisschop van Kamerijk dat er geen ketterij in het spel is. Het intredeverbod blijft tot 1333. De Brussels begijnen zoeken toenadering tot het begijnhof van [[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] aan de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerkt]].

.

;1318
* De Vlaamse piraat [[Jan Crabbe (piraat)|Jan Crabbe]] vestigt zich in [[Berwick-upon-Tweed (plaats)|Berwick-upon-Tweed]] om de stad te verdedigen tegen de Engelsen. 

.

;1319

.

;1320
* [[Venetië (stad)|Venetië]] beschikt over de grootste militair-industriële scheepswerf ter wereld met de naam [[Arsenale Nuovo]] waar 16.000 vaklui elke dag een schip te water laten. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Giotto di Bondone - Scenes from the Life of St John the Baptist - 2. Birth and Naming of the Baptist - WGA09290.jpg|''Geboorte van Johannes de Doper'', Giotto ca. 1318-1322
Giotto di Bondone 086.jpg|''Maria met Kind'', Giotto ca. 1325-1330
Giotto. Polyptych. 1330-35. 91x340cm. Pinacoteca, Bologna..jpg|''Retabel van Bologna'', Giotto ca. 1330-1334
Bestand:De baghine Des dodes dantz Lubeck 1489.jpg|Begijn
Bestand:St-Romboutskathedraal.jpg|St-Romboutskathedraal, Mechelen.
Bestand:Belfry_of_Ghent_(DSCF0247,DSCF0249).jpg|Belfort van Gent.
Bestand:Rochus.jpg|[[Sint-Rochus|Sint Rochus]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1321-1330 ===
[[Bestand:Bombard Marguerite Enragee Drawing.jpg|thumb|550px|Op de hoek van de Gentse [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] staat sinds het einde van de 16de eeuw een zware bombarde: de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]]. De oudste bronnen over kruydt en bussen gaan terug op [[1320]] - even na de [[Guldensporenslag]]. Een eeuw later beschikken steden over dit soort onbetrouwbare, onverplaatsbare ijzeren bombardes. Ze dienen doorgaans ter verdediging - het defensief van de stad, omdat ze te zwaar zijn en enkel te verplaatsen zijn met ossen en koeien. De enige invloed die deze vroege generatie vuurwapens heeft op de middeleeuwse muren beperkt zich tot een aanpassing van de schietgaten: een combinatie van de verticale spleet met een ronde opening voor de draagbare vuurwapens. Met haar gewicht van twaalf ton, een lengte van meer dan vijf meter en een smeedijzeren mondkaliber van 640 millimeter is de Dulle Griet de grootste bombarde die nog bestaat. Als de bombardes dan toch het offensief dienden (deze heeft een reikwijdte van 1.500 meter), was het gebruikelijk om ze zo dicht mogelijk bij het doel te brengen, net buiten het bereik van een kruisboog (200 meter). In tegenstelling tot haar kleine zus, de [[Mons Meg]], is over de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]] nauwelijks historische documentatie te vinden. De naam Griet, Margot, Marguerite en Meggie was gebruikelijk om een donderbus te benoemen: Margaretha was een veel voorkomende naam. Volgens Wikipedia dateert de Dulle Griet uit 1431, gemaakt ten tijde dat [[Jan van Eyk]] aan het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]] werkt. De historicus Marc Beyaert restaureerde de Dulle Griet en gaat in tegen de gebruikelijke verklaring die de bombarde de stad laat verdedigen. Hij schrijft: 'Een zware bombarde als de Dulle Griet is a priori een offensief wapen, dat enkel bij belegeringen nuttig kan worden ingezet. De grote investering voor zo'n wapen wordt enkel gedaan door iemand met een strategische visie én zeer ruime middelen, die meent zo'n wapen nuttig en frequent te kunnen gebruiken over een langere periode. Een wapen als de Dulle Griet past derhalve niet in de beperkte militaire optiek van de stad Gent, maar wel in de strategische langetermijnpolitiek van een Bourgondische hertog.' Na 1450 wegen de nadelen van de bombardes door op haar voordelen: duur, moeilijk te maken, moeilijk te transporteren en op te stellen; ze vereisen veel personeel, veel buskruit en speciale projectielen. De opbouw van de stelling nam dagen in beslag en hun gebrekkige wendbaarheid maakte ze kwetsbaar voor de ontwikkelingen na 1450: lichtere, kleinere en mobielere stukken met een grotere vuurkracht en impact. Het einde van regeerperiode van [[Karel de Stoute]], omstreeks 1477, valt samen met het verdwijnen van de bombardes.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BEYAERT. ''De Dulle Griet in Gent''. in: LUC DE VOS. ''Burchten en forten en andere versterkingen in Vlaanderen''. Davidsfonds, Leuven, 2002, P. 93 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

* 1321

.

* 1322
** [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] wordt graaf van Vlaanderen. Hij is opgevoed in Parijs en was nooit eerder in Vlaanderen. Zijn beleid is, in tegenstelling tot zijn voorgangers gericht op de Franse kroon. Vlaamse stadsrechten en de gunsten die de handelaren en ambachtslui genieten zijn hem vreemd. De Vlaamse alliantie met Engeland (ter waarborg van de zelfstandigheid van de regio, de wolleveringen en handel en de bescherming tegen de Franse veroveringsdrang) is niet naar zijn zin. Engeland was de belangrijkste bron van de Vlaamse rijkdom. Lodewijks politiek conflicteert met zijn onderdanen.

.

* 1323
** Vlaamse Boeren en stedelingen ontketenen in november een [[Opstand van Kust-Vlaanderen]] in het kustgebied. De rellen verspreiden zich in het hele graafschap. De reden is een belastingverhoging ingevoerd door [[Lodewijk van Nevers]] om de betalingen van het Verdrag van Athis-sur-Orge te innen voor de Franse koning. 

.

* 1324
** [[Petrarca]] begint zijn verzameling Latijnse [[manuscripten]].

.

;1325
* Het grootste deel van Vlaanderen is bezet door de opstandelingen die ageren tegen de graaf en de Franse koning die elkaar te hulp schieten.
* De kathedraal van de Engelse bisschopstad Wells heeft een astronomisch uurwerk, waarschijnlijk een creatie van Peter Lightfoot, een monnik uit Glastonbury. Het mechanisme van de klok werd vervangen in de 19e eeuw, het origineel werd verplaatst naar het Science Museum in Londen. De rijkversierde wijzerplaat toont een geocentrische kosmos, de dagen van de maanmaand en de schijngestalten en de kwartieren van de maan. Het meten en de precisie zal zich de komende twee eeuwen enten in alle domeinen van het openbare leven: maten en gewichten, het [[Lijnperspectief|perspectief]] in de schilderkunst, de muzikale polyfonie, geldstandaarden, het [[dubbel boekhouden]]... 

.

* 1326

.

* 1327
** De (pest)heilige [[Rochus]] overlijdt. Als jongeling erft hij net als [[Sint Franciscus]] een som geld die hij verdeelt onder de armen en de ziekenhuizen. Als hij terugkeert van een bedevaart op Rome belandt hij in een epidemie en helpt hij zieken. Hij werd ook ziek en een hond bracht hem dagelijks brood. Hij herstelde, werd een bedelaar, en raakte als spion in de gevangenis. Toen hij er stierf verscheen een schijnsel en Rochus werd samen met andere heiligen gezien als een ommekeer der verwachtingen: zij brengen de pest als een instrument van God die wraak neemt op de menselijke ondeugeden. 
.

* 1328
** De Vlaamse opstand eindigt op 23 augustus met de [[Slag bij Kassel (1328)|Slag bij Kassel]], waarin een Frans leger de Vlaamse rebellen verslaat.

.

* 1329

.

* 1330 (Ca.)
** Het vroege [[humanisme]], een niet religieuze filosofie ontluikt.

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Francesco-Petrarca.jpg|[[Petrarca]]
Bestand:Petrarca01.jpg|Petrarca
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1331-1340 ===
.

* 1331

.

* 1332

.

* 1333
** Duizenden Chinezen sterven door de pest, droogte en hongersnood. Waarschijnlijk begon de pest in de uitlopers van het [[Himalayagebergte]] en verspreidt die zich via de nieuwe handelsroutes. De historica [[Barbara Tuchman]] acht deze epidemies te vroeg om verantwoordelijk te zijn voor de pest die in 1346 in India opduikt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 126-127.&lt;/ref&gt;

.

* 1334
** Een stormvloed overspoelt [[Walcheren]] en [[Wulpen (eiland)|Wulpen]]. Ook de Vlaamse kust kent grote overstromingen.

.

* 1335

.

* 1336

.

* 1337
** [[Honderdjarige Oorlog]] start en duurt tot [[1453]]. De naam suggereert een eeuw flinke strijd. In werkelijkheid gaat het om een aaneenschakeling van gewelddadige conflicten met daartussen [[Vrede|vredeperiodes]] en [[Wapenstilstand|wapenstilstanden]]. De oorlog start met de verovering van het Franse [[Aquitanië]] door [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] op [[Edward III van Engeland]] waarop Edward Frankrijk binnenvalt. Uiteindelijk winnen de Fransen de oorlog in het jaar dat de Turken Constantinopel veroveren omdat Engeland te verzwakt is door haar interne [[Rozenoorlog]].

.

* 1338-45
** [[Jacob van Artevelde]] is dé man in Vlaanderen.

.

* 1339
**  [[Ninove]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

=== 1341-1350: ♣ De bloemen op het veld verwelken ===
[[Bestand:De_uitvinding_van_het_kompas,_Jan_Collaert_II,_Museum_Plantin-Moretus,_PK_OPB_0186_003.jpg|thumb|550px|Deze prent uit het [[Museum Plantin-Moretus]] van [[Jan Collaert II]] (PK.OPB.0186.003) toont de uitvinding van het kompas als een Westers gegeven. Dit is een historische leugen. Het instrument verschijnt voor het eerst in [[China]] als de ''sīnán'' (司南), een zuidwaarts wijzende lepel voor [[geomantiek]]. Zijn bestaan blijkt uit bewaarde exemplaren en uit een tekst uit de eerste eeuw voor onze tijdrekening van [[Liu Xiang (wetenschapper)|Liu Xiang]]. De vaststelling  dat [[zeilsteen]] ijzer aantrekt gaat terug op de [[Guiguzi|Meester uit het Demonendal]] uit de vierde eeuw voor Christus. De oudste navigatiekompassen zijn gemagnetiseerde erts dat op een plankje in water dobbert. De vroegste vermelding van het kompas en de zeenavigatie is in het Chinese boek ''Tafelgesprekken van Pingzhou'' uit [[1117]] van [[Zhu Yu]]. Later in de [[12e eeuw]] verspreidt het instrument zich via de Arabieren naar Europa. Het scheepskompas is hier vanaf 1350 een algemene toepassing.]]

.

;1341
.

* De [[humanist]] [[Petrarca]] gekroond tot Rome's eredichter.

.

;1342

.

;1343

.

* Vestiging van een Engelse [[Stapelplaats|wolstapel]] in Brugge, in 1363 verplaatsing naar Calais.

.

;1344

.

;1345

.

* [[Gent]] is na Parijs met zijn 60.000 inwoners de grootste stad van West-Europa. [[Jacob van Artevelde]]' (±1290–1345), 'de wijze man van Gent' een volksleider en staatsman, een lakenkoopman en leider van de wevers, een makelaar en grootgrondbezitter negeert het Franse verbod om handel te drijven met Engeland vanwege de Honderdjarige Oorlog. Van Artevelde wil een toenadering tot Engeland om de Vlaamse wol-economie veilig te stellen en houdt Vlaanderen uit de [[honderdjarige oorlog]]. Gildetwisten maken een einde aan zijn leven: hij wordt vermoord. Later noemt Gent zich de [[Arteveldestad]]. 

.

;1346

[[Bestand:Battle of crecy froissart.jpg|thumb|550px|Vijftiende-eeuws manuscript van de Kronieken van [[Jean Froissart]] over de slag bij Crécy.]]

.

* De [[Slag bij Crécy]] is een ijkpunt in de [[Honderdjarige oorlog]]. [[Crécy-en-Ponthieu]] ligt ten zuiden van Calais. De graaf van Vlaanderen, [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] overlijdt. Zijn zoon en troonopvolger, [[Lodewijk II van Vlaanderen|Lodewijk van Male]] loopt zware verwondingen op. Eerder sneuvelden [[Robrecht II van Jeruzalem]] en [[Boudewijn VII van Vlaanderen]] in Franse dienst tegen Engeland. De Franse krachtige kruisbogen halen het niet van de Engelse [[longbow]] die snel is, makkelijk laadt en vol precisie is en pijlenlawines kan veroorzaken. De Engelse boogschutters halen alle Franse aanvalsgolven neer en  Frankrijk verliest 15.000 ridders en 10.000 man voetvolk in één dag. Engeland verliest twee ridders en 200 man voetvolk. Na de slag verzwaren de harnassen.

.

* [[Lodewijk van Male]] graaf van Vlaanderen. 

.

* De [[Pest (ziekte)|pest]] duikt voor het eerst op in India en in Europa nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Tot 1351 zal de zwarte dood onze streken teisteren.

 
 '''Barbara Tuchman over de slag bij Crécy'''
 
 Op 26 augustus 1346 stuitten de Engelse legers dertig mijl landinwaarts bij Crécy in Picardië op de Franse troepen. Evenals in een andere augustusmaand, die van 1914, was de strijd het begin van een tijd waarin het geweld steeds toenam en de zaken steeds moeilijker onder controle waren te houden. Het was geen vooropgezet plan van de overwinnaars. Toen Eduard ter ore kwam dat een geweldig leger zich na diens oproep rond de Franse koning verzameld, gaf hij geen blijk behoefte te hebben aan een confrontatie, althans niet voor zich eerst van een veilige aftocht te hebben verzekerd. Hij marcheerde vanaf Parijs in noordwestelijke richting naar het kustgebied langs Het Kanaal, vermoedelijk op weg naar Vlaanderen, waar hij er zeker van kon zijn over schepen te kunnen beschikken. Als dat zijn bedoeling was, had hij weinig kans koning van Frankrijk te worden.
 Het Franse leger haalde in geforceerde marsen de Engelsen in voor deze de zee konden bereiken, evenwel niet voordat Eduard, die zich realiseerde dat hij moest vechten, een goede verdedigingspositie op een brede heuveltop boven het dorp Crécy had ingenomen. Voor de strijd waren de Franse edelen zo vol vertrouwen dat zij er al over spraken wie van hun tegenstanders wier goede naam en wapenfeiten zij kenden uit toernooien, zij gevangen zouden nemen. Alleen koning Filips was besluiteloos. Hij was &quot;treurig en bezorgd&quot; en scheen bang te zijn voor nog meer verraad na de desertie van Bretagne en Harcourt, of voor een of ander verborgen gevaar.
 
 '''Natte boogpezen'''
 
 Omdat zij aan de vooravond van de strijd hun kamp te ver van de vijand hadden opgeslagen, bereikten zijn troepen het slagveld pas om vier uur in de middag, waardoor zij de zon in het gezicht hadden en de vijand de zon in de rug had. De kruisboogschutters waren moe en klaagden na de lange mars. Hun boogpezen waren nat geworden door een plotseling opgekomen onweer, terwijl de Engelse schutters hun pezen beschermd hadden door deze opgerold onder hun helmen te houden. Wat er toen aan Franse zijde volgde was een chaos van zinloze vermetelheid, pech, fouten, gebrek aan discipline en de chronische bravoure-ziekte van de ridders, die vastbesloten waren om hun moed te bewijzen, niet gehinderd door enig tactisch inzicht of een georganiseerd plan.
 
 '''Alles loopt fout'''
 
 Op het laatste nippertje geadviseerd om de aanval tot de volgende dag uit te stellen, gaf Filips de voorhoede het bevel terug te trekken en de achterhoede het bevel halt te houden, maar hij werd niet gehoorzaamd. Zonder de kruisboogschutters de kans te geven de tegenstand in de Engelse gelederen te verzwakken, stormden de ridders in de voorhoede de heuvel op, de vijand tegemoet. De Genuese kruisboogschutters, die buiten schootsafstand van hun doel stonden en door Engelse pijlen werden doorboord, raakten achterop en gooiden hun bogen ter aarde. De koning die bij het zien van de Engelsen van kleur verschoot &quot;omdat hij hen haatte&quot;, kon de situatie niet langer in de hand houden. Bij het zien van de vluchtende Genuezen, schreeuwde hij of zijn broer, de graaf van Alençon: &quot;Dood die schurken die ons in de weg lopen!&quot; terwijl zijn ridders &quot;in haast en in het wilde weg&quot; op de schutters inhakten bij hun poging zich een weg te banen. Vanuit deze verschrikkelijke chaos in hun eigen gelederen bestookten de Fransen de vijand met de ene aanval na de andere, maar de gedisciplineerde slagorde van de Engelse handboogschutters, die gehard waren door de langdurige oefening die hun wapen vereiste, hield stand en zaaide verwarring en dood met hun pijlen. Toen kwamen de Engelse ridders te voet naar voren, voorafgegaan door schutters en versterkt door lansdragers en moordlustige lieden uit Wales met lange messen, die zich onder degenen die waren gevallen begaven en hen op de grond doodstaken. De prins van Wales vocht aan het hoofd van één gevechtseenheid terwijl koning Eduard het commando voerde vanaf een windmolen boven op de heuvel. Het gevecht ging door in de schemering en de duisternis tot middernacht tot koning Filips gewond werd weggeleid door de graaf van Henegouwen, die tot hem zei: &quot;Sire, stel uw leven niet moedwillig in de waagschaal&quot;, zijn paard bij de teugels nam en hem wegtrok van het slagveld.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1980, p. 111-112.&lt;/ref&gt;
 
.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Q05qzubql8Q ♠ BEELDFRAGMENT: Crécy en het ontstaan van de honderdjarige oorlog.]'''

.

;1347

[[Bestand:1349 burning of Jews-European chronicle on Black Death.jpg|thumb|550px|Jodenverbranding na een pestepidemie.]]

* [[Beleg van Calais (1346)|Het Beleg van Calais]]. De Engelsen veroveren [[Calais]], dat tot nu toe deel uit maakte van het [[Graafschap Artesië]]. Calais blijft een Engelse [[exclave]] tot in 1558, na de Franse herrovering.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=yG2v3CoOuIE ♠ BEELDFRAGMENT UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Wat verraadt jouw taal over jou?]'''

.

;1348

.

* Oprichting [[universiteit van Praag]].

.

* In oktober vraagt [[Filips VI van Frankrijk|Filips VI]] de Parijse universiteit een verslag over de pest, een ramp die de mens bedreigt. Na een zorgvuldig onderzoek schrijven de meesters het fenomeen toe aan een drievoudige conjunctie van [[Saturnus (planeet)|Saturnus]], [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] en [[Mars (planeet)|Mars]], een conclusie die de toenmalige wetenschappelijke wereld overneemt.

.

* In [[Florence (stad)|Florence]] sterft de 68-jarige [[Giovanni Villani]]. Hij was historicus, diplomaat en bankier en schreef de kroniek [[Nouva Cronica]] en was een voorloper van het [[humanisme]]. Hij sterf (aan de pest) te midden een onafgemaakte zin: 'midden in deze pestilentie kwam er een eind aan...'

.

;1349

.

* In Gent komt het op 'Goede' dinsdag 13 januari tot een bloedig treffen tussen de volders- en de weversgilde. De volders winnen en herstellen het gezag van de graaf van Vlaanderen [[Lodewijk van Male]]. Begin oktober beklaagt de stad zich dat de uitgewezenen toch in het graafschap verblijven, schippers klagen dat hun vaarwater gesaboteerd is met palen en andere hindernissen. 

.

;1350

.

* Ca. Kerktoren van de Oude Kerk in [[Delft]] voltooid.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Francesco-Petrarca.jpg|[[Francesco Petrarca]]
Bestand:Jacob_van_Artevelde_statue_in_Vrijdagmarkt_square.JPG|[[Jacob van Artevelde|Jacob van Arteveldes]] standbeeld uit 1863 op de [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] in Gent.
Bestand:Map_of_the_route_of_Edward_III's_chevauchée_of_1346.svg|Route van [[Edward III van Engeland|Edward III]].
Bestand:Battle_of_Crécy,_26_August_1346.png|26 augustus 1346.
Bestand:Edward_III_counting_the_dead_on_the_battlefield_of_Crécy.jpg|Edward III telt het aantal doden.
File:Battle of Crecy memorial.jpg|Memoriaal [[Slag bij Crécy]]
File:Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III (4).jpg|Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III 
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1351-1360 ===
[[Bestand:Tommaso_da_modena,_ritratti_di_domenicani_(Ugo_di_Provenza)_1352_150cm,_treviso,_ex_convento_di_san_niccolò,_sala_del_capitolo.jpg|thumb|550px|Een fresco uit 1352 met Hugues de Saint-Cher. Dit is een van de vroegste brilillustraties.]]

.

;1351

.

* Opstanden in Brugge.

.

* [[Menen]] verwerft stadsrechten.

.

* Het [[Verdrag van Fontainebleau]] schenkt [[Lodewijk van Male]] geldsommen en vergeeft de Vlaamse partijdigheid met de Engelsen.

.

.

;1352

.

* De architect [[Jan Appelmans]] en nadien zijn zoon [[Pieter Appelmans]] bouwen de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] in Antwerpen. Na de [[Dom van Keulen]] is dit de tweede hoogste kathedraal van Europa. Op de derde plaats staat de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Brugge)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] in Brugge. De bouw in Antwerpen duurt tot 1521. In het nabijgelegen Papenstraatje is brasserie Appelmans tegenwoordig een prima [[Cocktail|cocktailbar]].

.

.

;1353

.

[[Bestand:Boccaccio - Decameron, MCCCCLXXXXII ad di XX de giugno - 3852856 Scan00015 (cropped) - La brigata.tif|thumb|550px| ♣ In een tumultueuze tijd van epidemie en opstand (in Gent, geleid door wevers en molenaars) publiceert [[Giovanni Boccaccio]] (1313-1375) zijn ''[[Decamerone]]''. Het boek kent, net zoals ''The Canterbury Tales'' van [[Geoffrey Chaucer]] (1343-1400) dat aan het einde van de eeuw verschijnt, de raamstructuur vergelijkbaar met het Arabische [[Duizend-en-een-nacht]]. De titel staat voor het 'Boek der tien dagen' en is een samenstelling van het Griekse  δέκα, (tien), en ἡμέρα (hemera of dag). Zeven jonge dames en drie jonkmans vertellen honderd verhalen op een landgoed met weelderige en paradijselijke tuinen buiten de stad Florence. De tuinen contrasteren met  
de stedelijke epidemische taferelen en de karrenvrachten vol knekels en lijken waar het gezelschap aan wil ontsnappen. Tussen 1348 en 1351 slachtofferen de builenpest, de longpest en andere ziektes 25 procent tot 50 procent van de Europeanen nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Het veroorzaakt een keerpunt in de geschiedenis van de Middeleeuwen. Het tekort aan arbeidskrachten en de vrijgekomen erfenissen maken een einde aan de feodaliteit. Maar daar heeft Boccaccio nog geen weet van. Zijn paleis waar het gezelschap zich terugtrekt doet Middeleeuws aan met zijn 'schoonen en grooten hof in het midden en met terrassen en zalen en kamers, allen afzonderlijk zoo fraai mogelijk en met aanlokkelijke, merkwaardige schilderijen en getooid met weiden daarbuiten en wonderbare tuinen en met zeer frissche waterputten en met gewelven vol kostbare wijnen'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GIOVANNI BOCCACCIA, vertaald door J.K. Rensburg. ''De Decamerone.'', 1905, p. 24.&lt;/ref&gt; Elk personage - de groep noemt zich Brigata - vervult een [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorische]] rol: Pampinea, Filomena, Neifile, Filostrato, Fiammetta, Elissa, Dioneo, Lauretta, Emilia en Panfilo. Vier vrouwen staan voor de kardinale deugden: Prudentia of voorzichtigheid en wijsheid; Justitia of rechtvaardigheid; Temperantia of de gematigde zelfbeheersing en Fortitudo: moed en sterkte. Drie vrouwen zijn de goddelijke deugden: Geloof, Hoop en Liefde. De jongens vertegenwoordigen het Kennen, het Streven en het Begeren, de drie eigenschappen die Plato aan de ziel toekent. Elke dag zorgt de hofmeester voor spijs en drank en opent hij een ommuurde tuin naast het paleis die het gezelschap overdondert. Rondom en in het midden zijn pijlrechte, brede paden met houtwerk vol druiven. De reuk van de bloemen en planten doen denken aan Oosterse specerijen. Langs de paden bloeien rozen en jasmijn. De tuin is zo aangelegd dat hij tijdens elk dagdeel schoonheid en schaduw biedt. De centrale, blanke marmeren fontein toont wonderbaar beeldhouwwerk. Ze stuwt water vol gedruis de hoogte, er is een molen mee te bewegen. Het water stort neer in een spiegel en verdwijnt langs een geheime afvoer en kunstige kanaaltjes. Daarna komen van alle kanten de dieren: talloze vogels, konijnen, hazen, geiten, jonge herten. Naast de fontein komen de tafels waar de donna's en de jonge mannen liederen zingen en dansen, drinken en eten. Het maakt hen vrolijk en wie het verkiest houdt een siësta. De anderen lezen, schaken of dammen. In de namiddag betreden ze de weide met kort, groen gras en wachten ze hun verslavende verhalen af. Eén verhaal gaat over Masetto van Lamporecchio die zich uitgeeft voor een doofstomme, zijn dienst als tuinman aanbiedt in een nonnenklooster en eindigt in het nonnenbed. Een ander vertelt over een geestelijke die de echtgenoot van een mooie vrouw aan het bidden zet en met de huisvrouw in bed duikt. Vanzelfsprekend botst ''De Decamerone'' op tegenstand van latere moraalridders of zedenprekers. De seksuele vrijmoedigheid en hoe de geestelijken hierin een rol in spelen, resulteert in gekuiste versies. Een verhaal dat het niet haalt is dat van [[Alibech en Rusticus]]. Een prent toont hen in een tuin met een boom.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN WILLEM GEERINCK. ''De geschiedenis van de erotiek. Van holbewoner tot markies De Sade,'' Van Halewijk, Leuven, 2011, p. 40-42.&lt;/ref&gt; De oude en ervaren kluizenaar Rusticus neemt de naiëve Alibech in de leer voor het kluizenaarschap. Hij gebiedt haar zijn gedrag te volgen en kleedt zich uit. Ze volgt gewillig en vraagt wat het 'uitsteeksel' is waar zij niet over beschikt. Deze 'verrijzenis van het vlees is de duivel' zegt hij. Zijn duivel pijnigt hem dat hij het amper verdragen kan. Zij is opgelucht. Zo'n duivel heeft ze niet. Rusticus begrijpt haar en vervolgt: 'Jij hebt iets wat ik niet heb.' 'Wat mag dat zijn?', vraagt ze. 'Jij hebt een hellegat en de Lieve Heer stuurt je om mijn smartelijke duivel in jouw hellegat te storten. Je dient er God mee.' De deerne stelt onwetend en bereidwillig haar hellegat ter beschikking op een klein bed. Als hij er zijn duivel naar de verdoemenis stoot, krijgt ze de smaak te pakken. Ze opent zes keer haar hellepoort, in de hoop de duivel te onthoofden. In 1360 zal Boccaccio de Engelse dichter-diplomaat [[Geoffrey Chaucer]] ontmoeten tijdens zijn Italiëreis. Uitgerekend dan slaat de pest in Vlaanderen opnieuw toe. De herinnering aan ''Het grote sterven'' is nog niet koud. Even een terugblik. De jaren 1348-1351 confronteren de wereld met de [[Zwarte dood]]. Als ‘het grote sterven’ [[Constantinopel]] bereikt is er geen houden meer aan. Van daar uit verspreidt de zieke zich naar de [[Balkan (schiereiland)|Balkan]], [[Italië]], [[Spanje]], [[Frankrijk]] en onze regio. De pest eist 75 tot een 100 miljoen levens; andere bronnen hebben het over 25 miljoen mensen in Europa en Azië. Eén op vier Fransen legt het bijltje. Op 14 februari kent [[Straatsburg]] zijn [[Valentinstagmassaker]] en verbrandt de menigte twee- tot drieduizend [[joden]]. De rest verdrijven ze. In de [[Lage Landen]] gaan er [[pogrom]]s door. Joden zijn zondebok. De Europese bevolkingsafname leidt tot de [[Renaissance]]: de overlevenden en hun nabestaanden permitteren zich dankzij erfenissen meer materiële welvaart en wie van arbeid leeft, krijgt beter betaald omdat arbeid schaars is. De besmetting is een mysterie. Gaat het om vergiftigde lucht? Een ongunstige stand van de planeten? Het bekijken van de zieken? Lichtbundels? Satan? Een pauselijke medewerker aan de [[Sint-Donaaskerk]] is een goed observator en schrijft in april 1349 - enkele maanden voor de pest uitbarst - naar [[Avignon]]: als 'één besmette persoon sterft, (...) dat allen die hem zien, hem bezoeken of iets van hem meenemen, of hem naar zijn begraafplaats dragen, hem meteen in de dood achternagaan.' [[Lodewijk van Male]] legt buiten de Brugse stadsmuren een massagraf aan van zes hectare. De pest betekent voor de plichtbewuste zusters, broeders en priesters een ravage: [[Sint-Kruis]], [[Loppem]] en [[Blankenberge]] komen zonder priester te zitten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOREN VERMEERSCH. ''1349. Hoe de Zwarte Dood Vlaanderen en Europa veranderde.'' 2019.&lt;/ref&gt; In de Vlaamse archieven is van de pestepidemie nauwelijks een spoor, terwijl in Europa de sterftecijfers oplopen tot zestig à tachtig procent. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood? Blijkbaar niet. De afwezigheid van de archieven duidt op het feit dat de ontreddering in Vlaanderen extreem is. Het zwijgen van de bronnen is drievoudig: 1. boedelbeschrijvingen en de aankoop van doodskisten worden niet meer geregistreerd. 2. Wellicht heeft de overheid belang om de sterfte te verzwijgen, vergelijkbaar het met het begin van de [[Aids|Aidsepidemie]]. 3. In de overlijdensregisters dagen plots nieuwe handschriften op, soms tot drie keer in hetzelfde boekjaar.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIETER VAN DOOREN. ''Zwarte dood spaarde Vlaanderen niet''. In: ''De Standaard'', maandag 4 februari 2019, p. D8.&lt;/ref&gt; De arme en verzwakte stadsbevolking stierf in een hol en 'door de stank van hun lichamen merkten de buren dat zij gestorven waren' schrijft Giovanni Boccaccio die zelf zijn maîtresse erbij verloor. Wie het zich kan permitteren, vlucht de stad uit. De jonge patriciërs uit [[Florence (stad)|Florence]] die [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] beschrijft, trekken zich terug in een buitenhuis 'ver van de wegen verwijderd' en met 'bronnen vol koel water en kelders gevuld met zeldzame wijnen.' Op het platteland is men evenmin veilig. De historica [[Barbara Tuchman]] omschreef in haar 'De waanzinnige veertiende eeuw' hoe de boeren dood neervielen op de weg, het veld of in hun huis en hoe de overlevenden zich machteloos en apathisch voelen. Het rijpe koren bleef op de akkers staan, het vee verkommert. 'Met de ontzagwekkende kracht die de natuur eigen is overwoekerde het onkruid de ontgonnen gronden, dijken brokkelden af, het zoute water stroomde weer binnen en maakte het laaggelegen land brak.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 122-124.&lt;/ref&gt; De pest nestelt zich in juli 1348 in Normandië. Hun buren van Picardië krijgen een adempauze tot de  zomer van 1349. In de zwaarst getroffen Normandische dorpen wapperen zwarte vlaggen op kerktorens. Ze zijn een teken van rouw of van waarschuwing, tot groot jolijt van de mensen uit Picardië, mensen die even later ook door de ziekte geveld worden. [[Simon van Covino]] vergelijkt het verdwijnen van deze jonge mensen met het verwelken van de bloemen op het veld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: MARK HEIRMAN. ''1347-1772. De zwarte dood, hoe de pest Europa veranderde'', Houtekiet, Antwerpen, 2018.&lt;/ref&gt; Tenslotte nog dit: vooral erg dicht bevolkte gebieden waren slachtoffers van de pest. Geen twee gebieden in de wereld zijn dichter bevolkt dan Italië en Vlaanderen, toen was dat zo, nu is dat ook nog zo. In deze gebieden kan je met een dagreis al stappend van de ene stad naar een andere. Om zich van de vreemde te onderscheiden, ontwikkelt men dialecten. Enkel in Vlaanderen en Noord Italië zijn er zoveel dialecten te vinden. Dank zij het taalgebruik van de andere weten we of hij al dan niet tot de incrowd behoort. Op die manier ontwikkelt er zich een relatie tussen taal en veiligheid. De Engelse romantiek in de negentiende eeuw maakt de Decamerone opnieuw populair. [[John William Waterhouse]] werk uit 1916 -een jaar voor zijn dood- is er de illustratie van en begin jaren zeventig verfilmen de Italiaanse regisseurs [[Pier Paolo Pasolini]] -enkele jaren voor hij vermoord wordt- zijn gewaagde en [[Giuseppe Variwerd]] zijn erotische/pornografische versie.]]

.

.

;1354

.

.

;1355

.

.

;[https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 1356]

.

* [[Slag bij Poitiers (1356)|Slag bij Poitiers]]. Edward de [[Zwarte Prins]] plundert Frankrijk met 8.000 troepen. Vanuit de bossen vernietigen zijn boogschutters een leger van tweemaal zo groot.

.

* Het Grote [[Westers Schisma|kerkschisma]]: Pausen rivaliseren vanuit [[Avignon]] en [[Rome (stad)|Rome]].

.

.

;1357/1358

.

* [[Étienne Marcel (politicus)|Etienne Marcel]] leidt een burgeropstand in [[Parijs]].

.

.

;1359

.

;1360

.

* [[Verdrag van Brétigny]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Franz Xaver Winterhalter - Decamerone.jpg|[[Franz Xaver Winterhalter]] - Decamerone
File:Decameron3.jpg|Een geestelijke zet een echtgenoot aan het bidden en duikt met de huisvrouw in bed. Decamerone
File:Waterhouse decameron.jpg|Vertelsessie uit de Decamerone, John William Waterhouse, 1916
Bestand:Sandro_Botticelli_075.jpg|Het banket in het dennenbos (1482-1483) van Sandro Botticelli. Een edelman, versmaad door zijn geliefde overtuigt haar met bovennatuurlijke hulp en huwt.
Bestand:Appelmans2.jpg|
Bestand:P1010905GroenplaatsAntwerpen.JPG|
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1361-1370 ===
.

* 1361

.

* 1362
** [[Homeros]] en [[Euripides]] in het Latijn vertaald in Florence.

.

* 1363
** [[Jan de Goede]] schenkt Bourgondië aan [[Filips de Stoute]].

.

* 1364

.

* 1365

.

* 1366
** °[[Hubert van Eyck]] - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1426). De geboorte van deze man maakt hem een kwart eeuw ouder dan zijn bekende broer [[Jan van Eyck]] die geboren wordt in 1390.

.

* 1367

.

;1368

.

* De pest duikt opnieuw op in Vlaanderen.

.

.

= De Bourgondiërs (1382-1500): Herfstij der Middeleeuwen =

;1369

.

* Start [[Bourgondische periode]] met het huwelijk van [[Filips de Stoute]] en [[Margaretha van Male|Margaretha Van Vlaanderen]]. Gent is na Parijs de grootste stad in Europa, Amsterdam telt 3000 inwoners.

.

[[Bart Van Loo]] schreef een fenomenaal boek over deze dynastie. Wie wat luistertijd heeft, leert een ongeziene verhalenpracht kennen. Een aanrader. Een niet verplichte must. Wie luistert, vermeldt dit best even op het examen.

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met [[Bart Van Loo]] - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 Aflevering 1]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-2 Aflevering 2]'''

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-3 Aflevering 3]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-4 Aflevering 4]'''

.

.

=== 1371-1380 ===
;1371

.

* Aanhoudende boerenopstanden in Europa.

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]], de latere hertog van [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]] (1404-1419) geboren.

.

;1372

.

* [[Toren van Pisa]] voltooid.

. 

;1373

[[Bestand:Gravenkapel_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Aan de buitenzijde van de Gravenkapel zijn restanten van de Kortrijkse burcht te zien. Werkzaamheden aan de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk voltooien de prestigieuze [[Gravenkapel (Kortrijk)|gravenkapel]]. Ze duurden drie jaar en de kapel is de toekomstige begraafplaats voor [[Lodewijk van Male]].

.

;1374

.

* [[Beatrijs]] met [https://literairecanon.be/nl/werken/media-beatrijs didactische uitleg]

.

* [[Stormvloed van 1374|De Stormvloed]] verwoest in Zuidwest-Nederland.

.

* [[Koudekerke (Walcheren)|Koudekerke]] en [[Elmare]], [[Sint-jansziekte|Epilepsie]] voor het eerst beschreven. (CONTROLE)

.

* Opnieuw een pestjaar in Vlaanderen. Voor het eerst sinds het ontstaan van Vlaanderen daalt het bevolkingsaantal. 'Rond 1300, in volle Frans-Vlaamse oorlog, was de bevolking van Vlaanderen vermoedelijk het hoogst' schrijft Edward De Maesschalck. 'Vlaanderen was toen zelfs het dichtstbevolkte land van West-Europa ten noorden van de Alpen. Sindsdien en vooral vanaf 1350 begon de bevolking echter in grote steden terug te lopen. Ieper telde nog 30.000 inwoners in 1300, maar daarvan bleef een eeuw laters slechts een derde over. Gent telde bijna 60.000 inwoners in 1350, maar daalde tot de helft in 1385. Brugge werd toen de grootste stad van Vlaanderen met meer dan 40.000 inwoners. Andere steden waren altijd al veel minder bevolkt, zoals Dendermonde met ca. 9000 inwoners, Kortrijk met een goede 5000 inwoners, Geraardsbergen met ca. 4500 en Aalst met 3500 inwoners. Het gaat daarbij om zeer ruwe schattingen, maar de algemene trend is duidelijk. De bevolking daalde en zou pas onder Bourgondisch bewind opnieuw toenemen. Heel wat Vlamingen gingen in die jaren op zoek naar een beter leven in het buitenland. Vooral textielarbeiders vestigden zich graag in Engeland, waar ze hun Vlaamse identiteit hoog in ere hielden. In Londen hadden de Vlaamse handwerkers zelfs een eigen begraafplaats, los van de Brabanders, al spraken ze dezelfde taal.

.

;1375

.

;1376

.

* Het [[Stadhuis van Brugge|Brugse stadhuis]] is afgewerkt. Het is een van de oudste [[Stadhuis|stadhuizen]] in [[de Nederlanden]]. Loop er eens binnen voor een bezoek aan de Gotische Zaal met muurschilderingen uit het [[Fin de Siècle]], een [[Polychromie|gepolychormeerd]] gewelf, de historische zaal en de tentoonstelling op het gelijkvloers (die gratis is).

.

;1377

.

* De paus keert terug naar Rome en treft er een stad van amper 15.000 mensen.

.

;1378-1417

.

* Het [[Westers Schisma]], vanaf nu zijn er twee pausen (en soms drie), één in Rome en één in Avignon. Vlaanderen steunt met Engeland en Duitsland de Roomse paus. Spanje, Portugal, Napels, Frankrijk en Schotland die in Avignon. [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het schisma in de jaren 1414-1418.

.

;1379

.

* Frans-Vlaamse crisis duurt tot 1385 en Gent leidt Deze [[Gentse Opstand]] keert zich tegen de koning van Frankrijk en zijn bereidwillige graaf. Leidersfiguren zijn [[Jan Hyoens]], [[Filips van Artevelde]] (de zoon van de vermoorde Jacob van Artevelde en [[Frans Ackerman]]. Ze nemen het op tegen [[Lodewijk van Male]], hertog [[Filips de Stoute]] en koning [[Karel VI van Frankrijk]] en willen een sterke de economische band met Engeland. Die staat door de Honderdjarige Oorlog onder druk. Na zes jaren strijd erkent Gent het vorstelijk gezag.

.

;1380

.

* (Ca.) Geboorte van [[Thomas à Kempis]], Duits kopiist en schrijver.

.

* Het [[begijnhof van Hoogstraten]]

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:StadhuisBrugge.jpg|Stadhuis Brugge
Bestand:Bruges Hôtel de Ville2.JPG|Voorgevel.
Bestand:Gothic Hall - western wall.jpg|Westerzijde
Bestand:Gothic Hall – eastern wall.jpg|Oosterzijde
Bestand:Gothic Hall - southern wall.jpg|Zuiderzijde
Bestand:Gothic Hall - northern wall.jpg|Noorderzijde
Bestand:Graven_van_Vlaanderen.jpg|Gravenkapel met Lodewijk van Male in het derde tafereel.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1381-1390 ===
.

;1381

.

* [[Slag bij Nevele (1381)|Slag bij Nevele]]: troepen van graaf [[Lodewijk van Male]] verslaan de opstandige Gentenaren en plunderen [[Nevele]]. De rellen in Londen gaan de geschiedenis in als De Boerenopstand. Ze zijn gericht tegen de Vlamingen en de Nederlanders.

.

[[Bestand:Kortrijk.Belfort_002.JPG|thumb|550px|Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen Manten. Voor wie het verhaal niet kent: Op de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de klokkenluiders Manten en Kalle. Dit uurwerk is erg high tech en is nu in Dijon te zien op de Onze-Lieve-Vrouwekerk.]]

;1382

.

* De [[slag op het Beverhoutsveld|slag van het Beverhoutsveld]], waar buskruit voor het eerst een succes is, verwoesten de Gentenaars het grafelijk [[kasteel van Male]]. Op 3 mei 1382, op de grens van Beernem, Oostkamp en Assebroek neemt [[Filips van Artevelde]] het op tegen Lodewijk II van Male, de graaf van Vlaanderen. Filips van Artevelde sneuvelt maanden later in een confrontatie met de graaf tijdens de [[Slag bij Westrozebeke]]. Lodewijk II van Male sneuvelde in 1384 in Sint-Omaars.

.

* Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen de oorspronkelijke Manten, een technologisch wonder en waarschijnlijk het eerste mechanische uurwerk met één wijzer, gemaakt in Kortrijk. Manten verhuist naar de klokkentoren van de Notre-Dame in Dijon waar hij nog te zien is. 

.

;1383

[[Bestand:Garden-enclosed-ramiro-koeiman.jpg|thumb|550px|Een pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst in het noorden van Groningen.]]

.

* ♣ De strijd tussen de opstandige Gentenaren en graaf [[Lodewijk van Male]] leidt tot plunderingen in veel Vlaamse steden. Na hun landing bij Calais in mei en nemen de Engelsen Grevelingen, Sint-Winoksbergen, Duinkerke, Poperinge en Nieuwpoort in. Bij Duinkerke volgt een kleine veldslag op 25 mei met Franse en Vlaamse strijdkrachten onder Lodewijk van Male. Daarna gaan 17.000 Engelsen en 20.000 Gentse bondgenoten onverwachts naar Ieper. De Engelse en Gentse belegering doen de uitgehongerde Ieperlingen smeken om Maria's bescherming. Op 8 augustus, na negen weken belegering blazen de belegeraars wonderlijk de aftocht. De Ieperling ziet er een Maria-teken in en een nieuw beeld plaatst haar in een gevlochten paalafsluiting met een 'thune' errond. Deze 'thuine' verwijst naar de stadsverdediging van grachten, wallen en hagen. Sindsdien is Onze-Lieve-Vrouw van Tuine de patrones van Ieper. Jaarlijks gaat het beeld processiegewijs de straat in. Een ander pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst, is het beeld van Onze Lieve Vrouwe van de Besloten Tuin in de kluiskapel van Warfhuizen, beter gekend onder de courante benaming de [[Bedroefde Moeder van Warfhuizen]]. Het genadebeeld trekt sinds 2003 bedevaartgangers naar het noorden van Groningen.

.

;1384

.

* [[Lodewijk van Male]] overlijdt.

.

* [[Filips de Stoute]] wordt graaf van Vlaanderen.

.

;1385

.

* [[Beleg van Damme]]

.

* [[Vrede van Doornik]].

.

;1386

.

* Mislukte invasie van Engeland vanuit [[Sluis (stad)|Sluis]].

.

* Oprichting [[universiteit van Heidelberg]].

.

* Geboorte [[Donatello]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1466)

.

;1387

.

* In de Parijse rue Maubuée is [[prostitutie]] de specialiteit. Hun bijnaam? 'Les pucelles de Marolles'. Het Französisches Etymologisches Wörterbuch omschrijft dit begrip als een 'jeune fille qui n'est plus vièrge.' De curé ontruimt de straat. Een jaar later klaagt de middenstand over inkomstenderving en keren de dames terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC SURDUACOURT. ''De Marollen. Een eeuwenoud misverstand,'' Davidsfonds, Leuven, 2018, p. 141-151;&lt;/ref&gt;

.

* (Ca. - 1400) ♣ [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] schrijft zijn [[The Canterbury Tales|Canterbury Tales]] met verwijzingen naar 'Flaunders' en tuinen. In 'Het verhaal van de nonnenpriester' schrijft hij: 'De eenden schreeuwden alsof men ze wou slachten; Uit angst vlogen de ganzen in de bomen, De zwerm was uit de bijenkorf gekomen. Zo baarlijk was 't lawaai - o Godsellende! Dat Jakke Straw en heel zijn boerenbende / Zoveel geschreeuw zelfs niet konden braken / Toen zij de Vlamingen af wilden maken, Als daar klonk op die wilde vossenjacht.' Hoe brengen we dit in verband met de Boerenopstand in 1381?

.

;1388

.

* [[Everaard t'Serclaes]] overlijdt aan zijn verwondingen op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]], in het huis van de [[Amman (functie)|Amman]], nu huis De Sterre. 

.

* [[Slag op het Merelveld]].

.

;1389

.

* Osmaanse Turken veroveren Zuidoost-Europa. 

.

* [[Klaas Sluter]] beeldhouwer van [[Karel de Stoute]].

.

;1390

.

* Geboorte [[Jan van Eyck]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1441)

.
;KIJKEN
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Begijnhofhoogstraten1.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstratenkerk-2.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstraten4.jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== 1391-1400 ==
.

;1391

.

;1392

.

* [[Filippo Brunelleschi]] wordt op zijn vijftiende leerling van de goudsmid [[Benincasa Lotti]]. Brunelleschi is een talent en creëert klokken en wekkers.

.

;1393
 
.

;1394

.

* Stormvloed: Oostende verhuist landinwaarts.

.

;1395

.

;1396

.

* Bij de [[Slag bij Nicopolis]] verpletteren de Turken de Westerse legers. 

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] gaat op kruistocht. 

.

* De kanselier van [[Florence]], [[Coluccio Salutati]] nodigt de geleerde [[Manuel Chrysoloras]] uit [[Constantinopel]] uit om zijn studenten kennis te laten maken met het Grieks en de klassieke werken.

.

;1397

.

* [[De' Medici]] richt een familiebank op in [[Florence (stad)|Florence]]. 

.

* [[Johan Maelwael]] hofschilder bij [[Filips de Stoute]].

.

;1398

[[Bestand:English_flintlock_blunderbuss.jpeg|thumb|550px|Een donderbus - uitgevonden in 1398 - is een [[vuurwapen]] dat in de [[16e eeuw]] populair wordt op het [[slagveld]] of als zelfverdediging (bij postkoetsen). De vijand op korte afstand bestoken zonder precisie is de kracht van het wapen. De lading bestaat uit een bundel [[Kogel (munitie)|kogel]]s (de ''druiventros'' genoemd) of uit scherven (''kwaad scherp'' gaande naar [[schrapnel]]). Varianten kunnen een bundel [[vuurpijl]]en afschieten om zeilboten in brand te schieten. Soms is de donderbus zo zwaar dat ze tijdens het gebruik op een ''[[Furket|gaffel]]'' (een soort standaard) wordt gezet. Een nadeel is het herladen.]]

* Uitvinding [[donderbus]].
* [[Filippo Brunelleschi]] is 21 en doet zijn meesterproef als goudsmid.

.

;1399

.

* Siena en Pisa laten hun beleid over aan [[Giangaleazzo Visconti]], hertog van Milaan.

.

* Dood [[Richard II van Engeland]].

.

;1400

.

* Ca. Volgens de literair canon vormt [[Lanseloet van Denemerken]] samen met [[Esmoreit]], [[Gloriant]] en [[Vanden winter ende vanden somer]] de ‘[[abele spelen]]’ in het [[handschrift-Van Hulthem]]. Abel betekent verfijnd en staat tegenover de boerse billenkletser. Volgens Wikipedia zijn de vier geschriften omstreeks 1350 ontstaan.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Salutati.jpg|[[Coluccio di Piero dei Salutati]], 1331–1406 
Bestand:Manuel_Chrysoloras_-_Imagines_philologorum.jpg|[[Manuel Chrysoloras]], ca. 1355–1415 
Bestand:Richard_II_of_England.jpg|Richard II
Bestand:Lanseloetensandrijn.gif|Lanseloet en Sandrijn
&lt;/Gallery&gt;

.

.

.

.

== 1401-1410 ==
[[Bestand:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_mars.jpg|thumb|550px|Ploegen omstreeks 1410 in [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]].]]

'''We wandelen de vijftiende eeuw binnen. In Italië, net als Vlaanderen een van de dichts bevolkte gebieden op aard, ontstaat een systeem om lange afstanden te overbruggen. Huur een postpaard tussen twee pleiserplaatsen in. Het systeem zal zich snel over heel Europa verspreiden. De meest comfortabele en veilige wijze om te reizen blijft natuurlijk per boot.'''

.

* 1401

.

* 1402

.

* 1403

.

* 1404
** De lijkstoet van [[Filips de Stoute]] houdt halt op zijn weg van [[Halle (Vlaams-Brabant)|Halle]] naar [[Dijon]] in de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk. Zijn lichaam wordt begraven in de Chartreuse de [[Champmol]], een kartuizerklooster dat hij in 1377 stichtte. Zijn gebalsemde hart is bijgezet in de [[Basiliek van Saint-Denis]] en zijn ingewanden zijn begraven in de [[Sint-Martinusbasiliek (Halle)|Sint-Martinusbasiliek]] in Halle.
** [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] volgt hem op.
** De 'Belgische' kust krijgt zijn definitieve vorm door de rampzalige [[Sint-Elisabethsvloed (1404)|Sint-Elisabethvloed]] die vele eilanden in de Scheldemonding wegvaagt. Er komen dijken die later onder Jan zonder Vrees verbonden worden tot de [[Graaf Jansdijk]] van Duinkerke tot in het Sas van Gent.

.

* 1405
** De komende drie decennia stuurt [[China]] de ene vloot handelsschepen na de andere uit. Hun technologie is wereldtop: ze beschikken over papier, [[buskruit]], het [[kompas]], [[gietijzer]]. Hun schepen hebben een lengte van 100 meter en hun totale bemanning telt meer dan 28.000 matrozen, kapiteins en ander personeel. Ze varen de [[Indische Oceaan]] over tot aan de Afrikaanse oostkust. Waarom bereiken ze Europa niet via de weg die [[Vasco Da Gama]] in tegenovergestelde richting zou ontdekken? Waarom bereiken ze Amerika niet via de [[Stille Oceaan]] voor Columbus dat doet?

.

* 1406

.

* 1407

.

* 1408

.

* 1409
** ♣ Stichting van een hospitaal in [[Zaragoza (stad)|Zaragoza]]. In de 15de eeuw zijn de Spaanse zorginstellingen de meest hygiënische op het continent omdat ze de Arabische traditie volgen. Er zijn tuinen als binnenplaats met groen en verlichte en verluchte ziekenzalen. 

.

* 1410
** [[Jan van Berry]] bestelt [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]], een geïllumineerd getijdenboek bij de miniatuurschilders de [[gebroeders Van Limburg]]. Jean de Berry bestuurde Potiers en liet er een belfort bouwen met een klok, het vijfde openbare uurwerk in Frankrijk.
** Geboorte van Dirk Bouts in Haarlem (Leuven &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1475)

.

* 1410-1418 [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het [[Westers schisma]]. In Rome is de demografische recessie voorbij. De stad telt 20.000 inwoners en groeit gestaag. 

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Anatomical_Man.jpg|thumb|550px|De anatomische man. Vergelijk dit met de mens van Vitruvius.]]
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|'''Januari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry février.jpg|'''Februari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mars.jpg|'''Maart'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry avril.jpg|'''April'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mai.jpg|'''Mei'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|'''Juni'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juillet.jpg|'''Juli'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry aout.jpg|'''Augustus'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry septembre.jpg|'''September'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre.jpg|'''Oktober'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry novembre.jpg|'''November'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry décembre.jpg|'''December'''
Bestand:Philippe_le_Hardi_mg_1694.jpg|Filips de Stoute, mederegent van Vlaanderen van 1384-1404.
Bestand:Lille_Margueritte_de_Flandre.JPG|Margaretha van Male, echtgenote van Filips de Stoute.
Bestand:John_II,_Duke_of_Burgundy.jpg|Jan zonder Vrees, graaf van Vlaanderen van 1404-1419
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1411-1420 ==
.

[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|thumb|550px|In 1411 bouwt [[Kortrijk]] zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]] dat dateert uit de vroege veertiende eeuw. De eerste vermeldingen van het belfort gaan terug op 1307, kort na de [[Gulden Sporenslag]]. De lakenhalle ernaast is in de zestiende eeuw te klein en een grotere op het [[Schouwburgplein (Kortrijk)|schouwburgplein]] zal ze vervangen.]]

* 1410
**

.

* 1411
** [[Kortrijk]] bouwt zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]]. 

.


* 1412
** In deze jaren creëert [[Filippo Brunelleschi]] de regels van het [[lijnperspectief]] na zijn studie van Romeinse ruïnes. In 1415 zal hij een demonstratie geven.

.

* 1413
**

.

* 1414
**

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=fURj4reny6I 1415]
** [[Slag bij Azincourt|De Slag bij Azincourt]], longbowschutters beslissen de [[The hands of man|slag]].
** Einde van het [[Westers Schisma]]. Het [[Concilie van Konstanz]] zet de drie pausen, [[Gregorius XII]], [[Paus Benedictus XIII|Benedictus XIII]] en [[Paus Johannes XXIII|Johannes XXIII]] af.
** [[Johannes Hus]] - een voorloper van de [[reformatie]] - sterft op de [[brandstapel]]. Zijn skelet - zwartgeblakerd - wordt verpulverd en in het [[meer van Konstanz]] gestrooid. Hus' laatste woorden waren wellicht 'de waarheid overwint'.  

.

* De drie [[Gebroeders Van Limburg]] - de bekende miniaturisten - overlijden in dit zelfde jaar. De oudste is begin de veertig, de jongste begin de dertig.

.

* 1417
** In Londen laat burgemeester [[Sir Henry Barton]] tijdens de winter 'lanthorns' hangen.

.

* 1419
** [[Poggio Bracciolini]] ((1380-1459) ontdekt klassieke teksten.

.

* '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-5 Aflevering 5]'''

.

.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Bunelleschi.jpg|Brunelleschi.
File:Brunelleschi,_sacrificio_di_Isacco.JPG
File:View_of_the_Duomo's_dome,_Florence.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1421-1430 ==
[[Bestand:Lenepveu,_Jeanne_d'Arc_au_siège_d'Orléans.jpg|thumb|550px|Het beleg van Orleans en Jeanne D'Ark.]]

.

* 1420 

** (Ca.) [[Filippo Brunelleschi]] ontdekt het [[verdwijnpunt]]. Dit systeem laat toe om perspectief toe te voegen aan twee dimensionale werken.
** [[Verdrag van Troyes]]: [[Hendrik V van Engeland]] erft van  [[Karel VI van Frankrijk]] Frankrijk en trouwt met de Franse prinses [[Catharina van Valois (1401-1437)|Catharina van Valois]]. Na de dood van zijn vader wordt de Engelse koning Henry VI vorst van Frankrijk op zijn vier jaar (?).

.

* 1421
** [[Filippo Brunelleschi]] bouwt de dom van de kathedraal in Florence.

.

* 1422
** Tijdens een extreem strenge winter vriest de [[Seine]] in Parijs dicht. Veel kindersterfte en wolven betreden de stad op zoek naar voedsel.

.

* 1424
** [[Lorenzo Ghiberti]] voltooit de bronzen deuren van het [[baptisterium van Florence]].
** Het eerste deel van [[Thomas a Kempis]] 'De imitatione Christi' verschijnt. De vier traktaten, waarvan het eerste nu verschijnt, zijn het bekendste werk van a Kempis. 

.

[https://librivox.org/de-navolging-van-christus-by-thomas-a-kempis/ '''♣ Luisteren: De vier boeken van Thomas a Kempis in audio.''']

.

* 1425
** Oprichting Universiteit Leuven, met ruime autonomie: de unif betaalt geen belastingen aan de stad en houdt er eigen wetten, een eigen politiemacht (bestaande uit een promotor, diverse sergeanten van hooguit vijftien jaar) en er een gevangenis (nabij de Borchtpoort – de oude stadsomwalling - in de Mechelsestraat) op na.

.

* 1426
** Hubert van Eyck overlijdt tijdens het maken van het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]].

.

* 1428
** [[Beleg van Orleans]]

.

* 1429
** De Franse baron [[Gilles de Rais]] en [[Jeanne d'Arc]] ontzetten Orléans

.

* 1430
** [[Christine de Pizan]] (°Ca. 1364/1365), een Franse schrijfster overlijdt. 
** Ca. 1430-1440: Geboorte [[Hans Memling]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1494).

.


'''♣ De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-6 Aflevering 6]'''

.

.

== ♣ 1431-1440 ==
[[Bestand:Retable de l'Agneau mystique.jpg|thumb|550px|♣ Het Lam Gods, opengeklapt.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=vmwMhjbThKg 1431]
* [[Jeanne d'Arc]] op de brandstapel.
* Jean Cambier, de wapenleverancier van de Bourgondische hertog [[Filips de Goede]], maakt en levert de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]], straks zal het wapen uit de mode zijn.

.

1432

.
[[Bestand:Lamgods closed.jpg|550px|thumb|Het gesloten Lam Gods. Enkel op belangrijke dagen en bij misvieringen gaan de panelen open. ♣ [[Jan van Eyck]] (ca. 1390-1441) realiseert zijn veelluikig altaarstuk [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|het Lam Gods]]. In 2016 focust een tentoonstelling in het Gentse [[Caermersklooster]] in het [[Patershol]] op dit schilderij met als titel 'Een wonderbaarlijke tuin'. Voor de gelegenheid leggen de samenstellers van de expo samen met UGent op de binnenkoer van het klooster een Van Eycktuintje aan. Van Eyk verwerkt 75 hyperrealistische planten en bomen in een weelderig natuurgetrouw decor. De planten komen vooral voor in de paradijstuin op het middenluik. Inspiratie komt uit de middeleeuwse modelboeken en uit de natuur. In 1428 reist Van Eyck in het kielzog van [[Filips de Goede]] naar Iberia waar hij zich buigt over de exotische planten. Jaren later duiken ze op in het Lam Gods: de dadelpalm, de vijgenboom, het onvermijdelijke vijgenblad, de cipres. Eva houdt een citroenhybride vast die de ademsappel symboliseert. Het is een kruising van citroen, limoen en pompelmoes. In haar kroon verwerkt Van Eyck meiklokjes en akelei, lelies en damastrozen. Bloemen zijn niet zomaar bloemen, ze hebben een medicinale of een symbolische betekenis. De eeuwig groene cipres en de madeliefjes verwijzen naar de eeuwigheid, lentebloeiers naar de verrijzenis en de middeleeuwse getallensymboliek komt tot uiting in het lelietje-van-dalen met zijn zeven blaadjes of de zeven smarten. Een blauw gemantelde man heeft een afgerukte olijftak in zijn hand: hij is klaar om (het geloof) te enten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL VAN DEN BREMT &amp; HILDE VAN CROMBRUGGE. ''Een wonderbaarlijke tuin. Flora op het Lam Gods'', Provincie Oost-Vlaanderen, Gent, 2016.&lt;/ref&gt; Curieus is het menselijke schoonheidsstreven van Van Eyck. Is het de christelijke vrouwonvriendelijke moraal? Een weerspiegeling van een nieuw soortige schoonheid? Een esthetische oefening? Zijn naakte vrouwen geeft hij zoals andere gotische schilderijen een knolvormig lichaam en de mannen dat van een wortel. De voorbije oudheid en de komende Renaissance tonen voluptueuze vormen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 1956 merkt de historicus Kenneth Clark dit op.&lt;/ref&gt; Gotische en Germaanse afbeeldingen tonen knolachtige dames en wortelachtige heren. De knolvormen zijn te vinden bij [[Rogier van der Weyden]]s' ''Laatste oordeel'' en in de ''Tuin der Lusten'' van Bosch. Net zoals de groente zijn ze bleek, weerloos en wekken ze lust op als schimmelkaas. Ze benadrukken een beschermd en onderdrukt leven als dat van groeten in de moestuin. Zijn Adam (mager en met korte benen) en Eva (een peervorm) zijn bleek en ongezond met uitgezakte buiken, alsof ze eeuwen als ondergrondse knol en wortel wachten tot iemand ze aan het daglicht blootstelt. Met Eva's uitgezakte bolle buik en daaronder haar hand die het vijgenblad achteloos onder haar schaamstreek laat zakken, beklemtoont Van Eyck een bos vol schaamhaar, de volste in de vroegmoderne Europese kunstgeschiedenis. [[Hans Memling]] schildert omstreeks 1485 zijn ''Triptiek van de aardse ijdelheid'' met zichtbare voor de schaamlippen. Het woord is zo gekozen dat schoonheid en schaamte soms synoniemen zijn.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=2LeQU4ML2lU&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT I JAN VAN EYCK'''].

.

1433

.

* [[Gilles de Rais]] verspeelt zijn vermogen en stort zich in de [[alchemie]], [[magie]], en [[exorcisme]].

.

* 1434

.

* [[Jan van Eyck]] portretteert [[Arnolfini-bruiloft|Arnolfini]] en schildert zichzelf in een spiegel.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=jT7uN6Pj844&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT II JAN VAN EYCK'''].

.

1435

.

* [[Leon Battista Alberti]] staat aan de wieg van de vernieuwingen in de vestingbouw en beschrijft het meetkundig [[Perspectief (meetkunde)|perspectief]].

.

1436

.

* Jan van Eyck realiseert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]]. Het is een vroeg schilderij waarop een bril is afgebeeld.

.

1439

[[Bestand:Madonna_bij_de_fontein,_Jan_van_Eyck,_1439,_Koninklijk_Museum_voor_Schone_Kunsten_Antwerpen,_411.jpg|thumb|550px|De Madonna bij de fontein is het laatst gedateerde werk van Jan van Eyck. Maria staat op de voorgrond van een [[Hortus conclusus]] met een [[zodenbank]] omsloten door een rozenstruik. In een grasperk groeien bloemen en kruiden, rechts staat een koperen fontein met een leeuw en helder water. De elementen symboliseren Maria's maagdelijkheid en haar scheppingskracht van het leven. Op het centrale paneel van het [[Het Lam Gods (Gebroeders van Eyck)|Lam Gods]] is eveneens een fontein te zien. De rozen &quot;Rosa Mystica&quot; en irissen &quot;Lilium Convallis&quot; op de achtergrond verwijzen naar een andere naam voor Maria; die van &quot;Plantatio Rosae in [[Jericho (stad)|Jericho]]&quot;. Het kleine formaat wijst op privédevotie en -contemplatie. Van Eyck liet zich inspireren door de [[Byzantijnse schilderkunst|Byzantijnse]] Maria de Barmhartige, die haar wang zacht, lief en moederlijk naar het het kind beweegt.]]

.

* De [[Raad van Florence]] evacueert Oost-Europese geleerden.

.

* De kustvaart die de Middeleeuwer kenmerkt, krijgt concurrentie van het karveel. Op de terugreis van [[Guinee]] ondervinden de Portugezen zoveel tegenstroom en -wind dat ze experimenteren in de scheepsbouw. Het leidt tot de ontwikkeling van het [[Karveel (scheepstype)|karveel]]. Omwegen over lange afstand zijn niet langer een probleem: via de [[Azoren]] gaat het naar [[Lissabon]].

.

1440

.

* [[Gilles de Rais]] opgehangen voor de misdrijven die hij onder marteling bekent.

.

* In Kortrijk wonen iets meer dan 5.300 mensen (waaronder bijna 10% welgestelden, 45% ambachtslui en een onderlaag van 10%. De rest bestaat uit handarbeiders, stieldoeners, huismeiden...). Dit bevolkingsaantal houdt zeker een kwarteeuw aan, maar het aantal armen stijgt in deze periode tot bijna 20%. Ieper telt in 1440 ongeveer 2.500 inwoners. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Madonna met kanunnik Joris van der Paele
File:Philip_the_good.jpg|Filips de Goede bestelt de Dulle Griet.
File:Dulle Griet 2014.JPG|Dulle Griet
File:Belgique - Gand - canon Dulle Griet - 01.jpg
File:Dulle Griet, by David Ryckaert III.jpg
File:Иллюстрация к статье «Бомбарда». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg
File:Groot Canon from Zuivelbrugstraat.jpg
File:Charles_the_Bold_1460.jpg|Karel de Stoute omstreeks 1460  door [[Rogier van der Weyden]].
File:Dulle_Griet,_by_Pieter_Brueghel_(I).jpg|Dulle Griet uit 1563 van [[Pieter Bruegel de Oude]]: een vrouw verpersoonlijkt het kwade, de oorlog, woede.
&lt;/gallery&gt;

.

{{Panorama|Gent - vrijdagmarkt.jpg|1000px|Panorama van de vrijdagmarkt}}

.

.

== 1441-1453 ==
[[Bestand:Hostel Dieu Beaune.jpg|thumb|550px|Het hospitaal van Beaune is een pronkstuk van de Vlaams-Bourgondische stijl en de laat-gotiek.]] 

* Zware [[ploeg (werktuig)|ploeg]] met wielen doet zijn intrede, net als...
* ... het [[Halster (paard)|paardenhalster]]

.

;1441
* [[Jan van Eyck]], wereldberoemd en vijftiger, overlijdt.

.

;1442
* 

.

;1443
* De schatrijke kanselier [[Nicolas Rolin]] sticht met zijn echtgenote Guigone de Salins het [[Hospices de Beaune]] als een liefdadigheidsinstelling en armenhospitaal in [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]]. 

.

;1444
* Het [[stadhuis van Brussel]] (sinds 1402) bouwt een 96 meter hoge toren bekroond met een vergulde aartsengel Michaël en draak.
* Geboorte van [[Donato Bramante]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1514). Hij wordt een bekend architect van de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome.

.

;1445
* Bourgondische artilleristen vuren met een monsterkanon op binnenvallende Turken. Een hoepelring breekt en toont de kwetsbaarheid van hun kanonnen.
* Geboorte van [[Sandro Botticelli]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1510)

.

;1446
*

.

;1447
* In [[Milaan (stad)|Milaan]] is het afgelopen met de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]].
* Paus [[Paus Nicolaas V|Nicolaas V]] trekt in Rome de renaissancekunstenaars aan. 
* De Engelse vorst [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]] trekt de privileges van de [[Hanze]] in. Het leidt tot een oorlog tussen Engeland en de [[Hanzestad|Hanzesteden]].

.

* 1448

.

1449

.

1450
* De [[Sforza]]'s volgen de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]] op. 

[[Bestand:Siege_constantinople_bnf_fr2691.jpg|thumb|550px|De val van Constantinopel (1453) door een zekere Jean Chartier.]]

.

1451
*

.

1452
*

.

1453
* [[Beleg en val van Constantinopel (1453)]]
* Einde van de [[honderdjarige oorlog]] die in 1337 uitbrak.

.

.

♣ '''PODCAST: DE BOURGONDIËRS MET BART VAN LOO - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-7 Aflevering 7]'''

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Sandro_Botticelli_083.jpg|Mogelijks zelfportret van Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_069.jpg|Portret van jonge vrouw, Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|[[Geboorte van Venus]]
Bestand:Botticelli-primavera.jpg|De lente door Botticelli
File:Kerk als vesting.jpg|Onze Lievevrouwekerk Kortrijk
File:Ommuurde kerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Omwallingkerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Kortrijk 1580.jpg|thumb|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Sacramentstoren.jpg|De Sacramentstoren in de Sint-Maartenskerk in Kortrijk
File:Kortrijk_begijnhof.JPG|[[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof Sint-Elisabeth in Kortrijk]]: bleekweide (links) en Onze-Lieve-Vrouwekerk op de achtergrond
File:Kortrijk_-_Sint-Maartenskerk_2.jpg|[[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)]]
File:Normannen.png|Let op Malta en blader naar het jaar 1565.
File:Le Mont St. Michel - panoramio.jpg
File:Mont_Saint-Michel_augustus_2015.jpg
File:France_location_map-Regions_and_departements-2016.svg
File:Mont_st_michel_aerial.jpg
File:209 of 'Description de l'abbaye du Mont Saint-Michel et de ses abords, précédée d'une notice historique. (With plates.)' (11267059973).jpg
File:Temple_mount.JPG|De tempelberg gaf zijn naam aan de [[Orde der Tempeliers]].
File:Oudekerkdelft2.jpg|Kerktoren Oude Kerk [[Delft]] 
File:635537_Gdańsk_Ratusz_Głównego_Miasta_wnętrza_01.JPG|Trap rechtsstadsraadhuis [[Gdańsk]]
File:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|Spiltrap wijzerzin, kasteel van Usk. De spil en treden zijn één.
File:Spil,_spiltrap_Prinsenhof.jpg|Trap in wijzerzin, Prinsenhof, Delft.
File:Folio_25v_-_The_Garden_of_Eden.jpg|'''Het aards paradijs, Eden'''
File:Chroniques_de_Froissart_(15e_eeuw)_-_Slag_op_het_Beverhoutsveld.png|'''Slag op het Beverhoutsveld, 1382'''
File:Battle_of_Agincourt,_St._Alban%27s_Chronicle_by_Thomas_Walsingham.jpg|'''De slag bij Azincourt, 1415'''
File:The_siege_of_Ypres_(1383).png|Het [[Beleg van Ieper (1383)|beleg van Ieper]] in [[1383]].
File:Maison_de_Jeanne_a_Doremy.jpg
File:Statue_de_Jeanne_d%27Arc,_Basilique_Sainte-Jeanne-d%27Arc,_Paris.jpg
File:JoanOfArcLarge.jpeg
File:Lenepveu,_Jeanne_d%27Arc_au_siège_d%27Orléans.jpg|Jules Eugène Lenepveu schildert in 1886-1890 Het beleg van Orléans.
File:Gillesderais1835.jpg|Gilles de Rais
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Jan van Eyck schildert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]] in 1436. Let op de bril die de kanunnik toont. Het is een vroege afbeelding van de bril.
File:Motte_Oostkapelle_Terra_Maris_Reconstructie_2011_05_29.jpg|Reconstructie van de [[Mottekasteel|motte]] van [[Oostkapelle]]
File:Bayeux_Tapestry_scene19_detail_Castle_Dinan.jpg
File:Gravensteengent22042008.JPG
File:Gravensteen widostraat.jpg
File:Gustave_Doré_-_Miguel_de_Cervantes_-_Don_Quixote_-_Part_1_-_Chapter_1_-_Plate_1_&quot;A_world_of_disorderly_notions,_picked_out_of_his_books,_crowded_into_his_imagination&quot;.jpg
File:Miguel_de_Cervantes_2.jpg
File:Hakenbuechse.png|Een haakbus was een vuurwapen dat van de 15e werd gebruikt als voorganger van het musket.
File:Stadhuisbrussel.jpg|Stadhuis Brussel, met de gotische toren uit [[1444]].
&lt;/gallery&gt;

.

= ♣ Een Middeleeuws besluit =

[[Bestand:Mariatal_Kirche_Stauder_Wandbild_07.jpg|thumb|550px|Let in de Hortus Conclusus op de verzegeling van de waterput, de levensboom, de Engel en Maria.]]

.

{{Cquote|'''Het klooster, hield Basilius de kinderen voor, 'is als een burcht die de godsvrucht cultiveert, zozeer dat God er wel wil wonen. Buiten de kloostermuren woekert het heidendom, zoals in de wouden de wolvenroedel regeert.' In de warme maanden nam Basilius zijn leerlingen mee naar buiten om hen te laten werken in de kloostertuin. Hij gaf hun onderricht over de geneeskrachtige kruiden die in deze herbularius werden gekweekt. Ook werkten de jongens op knieën in de moestuin en koolhof die net als de boomgaard buiten de ommuring lagen. Ze haalden hout uit nabijgelegen bossen, hielpen met het verweiden van de schapen op het brakke land, zetten strikken om hazen en konijnen te vangen of togen met kleine sleepnetten naar het Noordzeestrand om er krabben, garnalen of scharren te vangen. Op deze wijze werden ze voorbereid op een leven dat contemplatie en handenarbeid met elkaar verbond, volgens de regel die Benedictus van Nursia op schrift had gesteld.'''|[[Nico Dros]], ''Willem die Madoc maakte''}}

.

== De tuinmetafoor ==
♣ Niemand minder dan [[Gerrit Komrij]] stelt op een [[Huizingalezing]] (de lezing is genoemd naar de historicus die we bij het begin van dit hoofdstuk ontmoetten) vast dat in de godsdienst en bijgevolg in de samenleving de tuin een aparte plaats in neemt. Geen religie of samenleving zonder Paradijs, stelt Komrij. Het eerste wat de God van de joden en christenen doet is een tuin scheppen, de [[hof van Eden]]. Bij hun verdrijving uit dat Eden schrijft de bijbel niet over de vernietiging ervan, de mens blijft eeuwig zoekend, een verwijzing naar het nomadisme. De sedentatie brengt ons het woord 'paradijs' als het Oud-Iraanse / Perzische paridaeza. [[Etymologisch]] betekent het 'omheining' of ommuurde ruimte: de mens wordt sedentiar. De tuin valt dus samen met een streven naar veiligheid, intimiteit en welzijn. Jezus graf ligt in een tuin op [[Golgotha]], op dezelfde plaats als waar Adam begraven is. Zo schrijft Johannes: 'En daar was in de plaats waar hij gekruist was, een hof, en in den hof een nieuw graf, in hetwelk nog nooit iemand gelegd was geweest: aldaar dan leiden zij Jezus' (Joh. 19: 41-42). Bij de Romeinen en bij de Italiaanse villa's uit de renaissance staan grafmonumenten in de tuin: zo hield men contact met het verleden, je viel er als het ware over je voorouders. Wie kent tegenwoordig drie generaties voorvaders? Wie kent zijn vier overgrootmoeders? Ook de kerkhoven zijn tuinen. Toen in de achttiende en negentiende eeuw de verboden kwamen om rond de kerk te begraven, ontwikkelen de nieuwe begraafplaatsen zich tot tuinen. De tuin als omsloten ruimte dient niet alleen om te begraven. Minder bekend is dat de tuin een plaats is voor banketten. We denken aan [[Banket van de Fazant|het banket van de fasant]]. Ook het liefdesspel vindt zijn weg naar de tuin, de tuin der minne. Het is een plaats voor de heimelijke liefde, het parenspel in de Tuin der Minne of het smachten naar Gods liefde in de [[kloostertuin]]. Zo duikt het oeroude verbond tussen Eros en Thanatos in de tuin op. Wist de Lady of Bath in The [[Canterbury tales]] niet te zeggen dat er bij een geile mond een geile staart hoort? De tuin is een [[microkosmos]], een complete wereld én net zoals god, een autonome menselijke schepping. [[Voltaire]] wist het: had God de mens niet uitgevonden, dan had de mens God uitgevonden. De tuin spiegelt al eeuwenlang de maatschappij en haar spiritueel én rationeel bestel. 

== Hortus Conclusus ==
.

De Hortus Conclusus is een tuin als een middeleeuwse kuisheidsgordel, een maagdenvlies. Waren niet alle beroemde middeleeuwse vrouwen onbevlekt ontvangen? Maria in elk geval wel, net zoals haar moeder Sint-Anna. 

Op de stille zaterdag voor Pasen richten sommige kerken zich overdadig in met boomtakken, bloemen, gras en licht - het contrast met de soberheid van de voorafgaande veertig dagen is groot. De kerk transformeert tot een tuin die Gods schepping symboliseert. Op paasmorgen verschijnt de 'tuinman' om het afgesloten leven te openen. 

.

{{Cquote|'''♣ 1. Zie, gij zijt schoon, Mijn vriendin! zie, gij zijt schoon; uw ogen zijn duiven ogen tussen uw vlechten; uw haar is als een kudde geiten, die het gras van den berg Gileads afscheren. 2. Uw tanden zijn als een kudde schapen, die geschoren zijn, die uit de wasstede opkomen; die al te zamen tweelingen voortbrengen, en geen onder hen is jongeloos. 3. Uw lippen zijn als een scharlaken snoer, en uw spraak is liefelijk; de slaap uws hoofds is als een stuk van een granaatappel tussen uw vlechten. 4. Uw hals is als Davids toren, die gebouwd is tot ophanging van wapentuig, waar duizend rondassen aan hangen, altemaal zijnde schilden der helden. 5. Uw twee borsten zijn gelijk twee welpen, tweelingen van een ree, die onder de lelien weiden. 6. Totdat de dag aankomt, en de schaduwen vlieden, zal Ik gaan tot den mirreberg, en tot den wierookheuvel. 7. Geheel zijt gij schoon, Mijn vriendin, en er is geen gebrek aan u. 8. Bij Mij van den Libanon af, o bruid! kom bij Mij van den Libanon af; zie van den top van Amana, van den top van Senir en van Hermon, van de woningen der leeuwinnen, van de bergen der luipaarden. 9. Gij hebt Mij het hart genomen, Mijn zuster, o bruid! gij hebt Mij het hart genomen, met een van uw ogen, met een keten van uw hals. 10. Hoe schoon is uw uitnemende liefde, Mijn zuster, o bruid! hoeveel beter is uw uitnemende liefde dan wijn, en de reuk uwer olien dan alle specerijen! 11. Uw lippen, o bruid! druppen van honigzeem; honig en melk is onder uw tong, en de reuk uwer klederen is als de reuk van Libanon. 12. Mijn zuster, o bruid! gij zijt een besloten hof, een besloten wel, een verzegelde fontein. 13. Uw scheuten zijn een paradijs van granaatappelen, met edele vruchten, cyprus met nardus; 14. Nardus en saffraan, kalmus en kaneel, met allerlei bomen van wierook, mirre en aloe, mitsgaders alle voornaamste specerijen. 15. O fontein der hoven, put der levende wateren, die uit Libanon vloeien! 16. Ontwaak, noordenwind! en kom, Gij zuidenwind! doorwaai mijn hof, dat zijn specerijen uitvloeien. O, dat mijn Liefste tot Zijn hof kwame, en ate zijn edele vruchten!'''|שִׁיר הַשִּׁירִים&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Hooglied]]&lt;/ref&gt;}}


[[Bestand:Hortus_conclusum_Tapestry.jpg|thumb|1000px|Wandtapijt &quot;Hortus conclusus&quot; (de gesloten tuin) geweven in Bazel in 1554 behoort tot het Sarnen Benediktiner-Kollegium, Zwitserland.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=BLC8DjaZQ0I '''♣ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE OVER DE HORTUS CONCLUSUS EN HET MAGISCH DENKEN''', 12 Min.]

.

{{Cquote|'''♣ Meisjes van Jeruzalem, ik bezweer jullie bij de gazellen, bij de hinden: dwing de liefde niet, je kunt haar niet wekken, niet voor zij het zelf wil. Hoor! Mijn lief! Kijk, daar komt hij aan! Hij springt over bergen, hij huppelt over heuvels als een gazel, als een jong hert, mijn lief. Mijn lief is van mij en ik ben van hem, van hem die graag tussen de lelies weidt. Zo gauw de avondwind komt, zo gauw de schaduwen vervagen, kom dan hierheen mijn lief, en wees een gazel, een jong hert op geurige bergen.'''|[[Hooglied]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Deze liefdesverklaring vergelijkt de geliefde met snelheid en vruchtbaarheid. Oude natuurvolkeren vereren herten omdat hun gewei op zonnestralen lijkt. De zon is een levensbrenger en het afwerpen van vacht en gewei is de overwinning op de dood. Een legende verhaalt hoe het hert met zijn gewei gifslangen uit de grond delft. Het hert eet zonder vrees want het water uit de bron des levens neutraliseert het gif. Het Middeleeuwse graalepos identificeert het hert met Christus. MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven'', Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 102.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:Besloten hofje, Anonieme Meester, Brabants, 16de eeuw, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 5094.jpg|thumb|550px|Besloten hofje, [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen]]]]

== Besloten hofjes ==
Het lezen van het [[Hooglied]], brengt gelukzaligheid. Spreken ‘over’ de tekst is onmogelijk, alleen spreken ‘in’ de tekst kan. Voor de besloten hofjes geldt iets gelijkaardigs. Begrijpen kan alleen door erin te stappen. Omdat ze besloten en klein zijn, kan dat alleen met een toneeltruck waarbij een personage op de stadswal of in een toren klimt om te spreken over wat niet te tonen is omwille van de technische complexiteit, de seksualiteit of de gruwelijkheid. Homerus gebruikt de truck als hij Helena op de muur van Troje plaatst om de Griekse helden te beschrijven. Bij deze hofjes is Helena niet de woordvoerster maar de kunstenares [[Berlinde De Bruyckere]]: ‘Mijn ogen, mijn gedachten zijn wispelturig wanneer ik naar een Besloten Hofje kijk. Ik heb geen vat op het volledige verhaal, vaak zie ik veel verhalen door elkaar. Ik verlies mezelf in de details, in de passie waarmee ze zijn gemaakt. Ik probeer hun geheim te ontrafelen. Bovenal voel ik de vertaling van het Hooglied; vleselijk verlangen gesublimeerd in rijke druiventrossen, weelderige gouden en andere kleurrijke bloemen, bloeiende planten waarin stampers en meeldraden zichtbaar worden en rijpe zaden die openbarsten alsof ze ejaculeren. Dit is wat ik zie. Eigenlijk kijken we naar devoot vrouwelijk handwerk, polychrome beelden en ander ambachtswerk. Deze veelheid aan materialen en technieken verbloemen een verborgen verlangen dat mij nieuwsgierig maakt.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Berlinde De Bruyckere. Geciteerd in: ''It almost seemed a lily. [[Berlinde De Bruyckere]] in dialoog met de Mechelse Besloten Hofjes''. In: ''Museum [[Hof van Busleyden]]'', Mechelen 15.12.2018-12.05.2019.&lt;/ref&gt;

== Tuinieren met de geest ==
Een ondiepe houten bak met wat figuurtjes, devotionele decoratie in een tuindecor. Kenmerken die doen denken aan een rariteitenkabinet. Tegenwoordig zou het mixed media heten. In werkelijkheid zijn het gemonteerde schrijnen die het Mechelse Onze-Lieve-Vrouwegasthuis een half millennium koestert. Een besloten hof is een Hortus Conclusus in miniatuur. Wilde woeker en bloeiende bloemen verwijzen naar het Paradijs. Sommige symbolen komen terug: de eenhoorn, druiventrossen, het Agnus Dei… Een laag hek en een poortje sluiten de tuin af. De besloten hofjes zijn te vinden in Antwerpen, Balen, Bergen, Brecht Brugge, Diest, Geel, Mechelen, Melsbroek, Namen, Herentals en Tongerlo, in Arras in Frankrijk en op diverse plaatsen in Duitsland. De meest coherente verzameling is de Mechelse. Zeven schrijnen van de Augustinessen overleefden de beeldenstorm en de Franse Revolutie. Samen zijn ze een oefening in materieel tuinieren met kleurrijke stoffen, gouddraad, zijde en metaal, glas en perkament, met relieken, medaillons, menselijke botmateriaal, sculpturen, wassen zegels, insignes. Samen zijn ze een oefening in geestelijk tuinieren met herinneringen aan bedevaarten, gesprekken en gezangen in een tuin die herhaaldelijk te verrijken is. Deze intimistische versmelting van verfijnde werkjes en weetjes vervormen de tegenstelling tussen hoge, mannelijke kunst en de vrouwelijke huisvlijt tot een verrassende tussenruimte. In een getuigenis uit 1455 schenkt een man zijn ‘tuin versierd met zijden bloemen’ als erfenis aan een jonkvrouw. De hofjes hebben hun hoogtepunt in de vijftiende en zestiende eeuw, tot aan de vooravond van het Concilie van Trente. Zowel geestelijken als leken, mannen als vrouwen, ambachtslui, adel als burgerij zijn bewonderaars, makers en aanbidders. Voelen ze de bui hangen? Dat het Concilie deze miniatuur die perfect past in de persoonlijke thuisdevotie zal verbieden?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Voor een gedetailleerd overzicht van de Middeleeuwse tuin, zie vooral: JELLE BREUKER. ''Middeleeuwse Franse tuinen. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat,'' ASPEKt, Soesterberg, 2011. Bibliotheek Roeselare.&lt;/ref&gt;

== De eenhoorn ==
Het Mechelse hofje met de jacht op de eenhoorn getuigt hoe Maria het dier temt en zuivert van het zondige gif. Sinds Plinius de Oudere is geweten dat de eenhoorn uit India uiterst wild en niet te vangen is. Isodorus van Sevilla (560-636) weet dat de maagdelijke schoot het dier tam maakt. Het legt er zijn hoofd en slaapt in. Hadewijch interpreteert dit in haar dertiende-eeuwse Mengeldichten als een wijze om god te vangen. Het hofje omschrijft Maria’s maagdelijkheid als ‘een tuin die overvloeit van alle heerlijkheden en van vele kostbaarheden, nooit door enige smetten aangeraakt, die de herstelde bloem voortbrengt van genade.’ Die bloem staat voor het Christuskind. Het hofje legt de relatie tussen de maagd en de verlossing. Zij toont de toegang tot het paradijs, niet het paradijs met de zondeval, maar het paradijs na het einde der tijden: het nieuwe Jerusalem. En hoe dat er uitziet, blijft verborgen tenzij voor de aandachtige kijker. Wie de hofjes goed bekijkt, ziet het ruitmotief als basis. Het raster vol ruiten duikt al vroeg op in de Byzantijnse kunst en staat voor controle en orde, aanwezigheid en afwezigheid, volle en lege ruimten. De rastervormige ruimte gaat samen met de disciplinaire maatschappij en weerspiegelt zich in geweven stoffen, sluiers, kledij, gordijnen en het heilig weefsel dat tegelijk vangnet en membraan is. Het vangnet laat niemand verloren gaan en het membraam onttrekt het goddelijke geheim en het creatieproces aan het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ITERBEKE. ''De Besloten Hofjes in primaire bronnen: de productie en receptie herbekeken''; ROB FAESEN. ''De nieuwe paradijstuin en de eenhoorn''; BARBARA BAERT. ''Groeien, maken, betekenen, met speciale aandacht voor de paperollen''. In: LIEVE WATTEEUW &amp; HANNAH ITERBEKE (Eds.). ''De Besloten Hofjes van Mechelen, Laatmiddeleeuwse paradijstuinen ontrafeld'', Hannibal, sp. 2018, p. 22, p. 66, p. 76-77, p. 83-87. P. VANDENBROECK. ''Hooglied. De beeldwereld van religieuze vrouwen in de zuidelijke Nederlanden, vanaf de 13de eeuw'', In: ''Tentoonstellingscatalogus'', Paleis voor Schone Kunsten Brussel, Snoeck-Ducaju &amp; Zoon, Gent, 1994, 91-104.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Bestand:Besloten Hofje met H Elisabeth, Ursula en Catharina - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. Elisabeth, Ursula en Catharina
Bestand:Besloten Hofje met Madonna - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Maria (moeder van Jezus)|Madonna]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Golgotha|Calvarie]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie H. Maagd en Johannes de Doper - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie, H. Maagd en [[Johannes de Doper]]
Bestand:Besloten Hofje met H. Augustinus, Anna-te-Drieën en Maria en Kind - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. [[Augustinus van Hippo|Augustinus]], [[Anna te Drieën]] en Maria en Kind
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de eenhoorn - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de [[eenhoorn (fabeldier)|eenhoorn]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

= Examen =

.

;A-Vragen

.

(S&amp;V).Akko, alchemie, Begijnhof, begijn, begarde, belfort, Boudewijn met de IJzeren arm, Boudewijn IX, broeltorens, Broelmuseum, Carcassonne, draaitrap, eros, ex voto, feodaliteit, Gilles de Rais, gotiek, Gulden Sporenslag, Groeningemuseum, Guido Gezelle, Gwijde van Dampierre, Heilige Barbara, Heilige Katharina, Heilige Graal, Herfsttij der Middeleeuwen, honderdjarige oorlog, horigheid, Hortus Conclusus, hospitaalridders, Huizingalezing, Johanna &amp; Margaretha van Constantinopel, Jeanne D'Ark, Johan Huizinga, kalender, kampstraat (Pottelberg), katafalk, Karel van Mander, kruistocht, lakenhalle, magisch wereldbeeld, Middeleeuws Kortrijk, Mont Saint Michel, Noormannen, Normandië, Onze Lieve Vrouwekerk, Onze Lieve Vrouwenhospitaal, Romaanse bouwkunst, ronde tafel, Sint-Maartenskerk, Sint-Maarten, slag bij Westrozebeke (1382), stadsomwalling, stadspoort, symbolisch denken, stadsrechten, tanatos, de valse Boudewijn.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Hoe is een kerk georiënteerd en waarom? Vergelijk de Kortrijkse Sint-Maartenskerk met de Onze-Lieve-Vrouwekerk.

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen een begijn en een non. Wie was Marcella Pattyn? Wat is een begarde?

.

* (S&amp;V).In de Vlaamse archieven is van de pest nauwelijks een spoor. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood?

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer 'de Middeleeuwen': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Beleg en val van Constantinopel; 2. Eerste Kruistocht, 3. Guldensporenslag, 4. Maarten Luther, 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichote, 6. Ontdekking van Amerika.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Boekdrukkunst, 2. Christoffel Columbus, 3. De Stijgbeugel (voetsteun), een Chineese uitvinding bereikt Europa, 4. De islam ontstaat, 5. Edict van Milaan, 6. Oudste bronnen over buskruit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde: 1. Keizer Karel V, 2. Gilles de Rais verspeelt zijn vermogen en stort zich in de alchemie, 3. Guldensporenslag, 4. Val van het West-Romeinse Rijk, 5. Val Oost-Romeinse rijk, 6. Franse Revolutie.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Jan van Berry bestelt Les Très Riches Heures du duc de Berry, 2. Karel de Grote, 3. Protestantisme, 4. Eerste Wereldoorlog, 5. Onafhankelijkheid van Amerika, 6. Vietnamoorlog. 

.

.

;C-Vragen

.

* (V).Wat bedoelde Johan Huizinga toen hij in 1919 schreef over de wereld vijf eeuwen jonger dan zijn tijd en het leven scherpe vormen had? 'Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons (...). De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.' Gebruik de taboewoorden in je antwoord: Eros, Thanatos, en kakafonie en [https://www.youtube.com/watch?v=pMoSoXKimUU beluister hier een aanzet tot het antwoord].

.

* (S&amp;V).Toon aan hoe de Hortus Conclusus een typisch Middeleeuwse tuin is en hoe we het denken van 'de' Middeleeuwer erin herkennen. Gebruik het grondplan van de tuin, de okkernoot, rode en witte rozen, de eenhoorn en de evangelies in je antwoord.

.

* (S&amp;V).Hoe zou je de Middeleeuwen periodiseren? Duizend jaar laten zich niet snel behappen. Schets behalve de begin en de eindperiode ook de onderscheiden deelperiodes.
* (S&amp;V).Bespreek het onderscheid tussen Romaanse en Gotische kunst, periodiseer en geef voorbeelden.

= Bronnen =
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>lx1z5t8xvw4n63vitzs8890vot5v33n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431977</id>
      <parentid>431976</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327744" sha1="rh9z6fzxr1ypem413jzkjghrh6qsxje" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK IV. MIDDELEEUWEN'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''476-1450'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Karl_der_Große_in_der_Chronik_des_Ekkehard_von_Aura.jpg|thumb|300px|[[Karel de Grote]] in de [[Kroniek|Kroniek van Ekkehard van Aura]] (omstreeks 1113, Cambridge Corpus Christi).]]

.

{{Cquote|'''Ik had nog maar korte tijd de leiding van het Frans geschiedkundig museum bij de Archives Nationales toen ik een brief kreeg met de vraag: 'Zoudt u mij de exacte datum kunnen geven van het verdrag dat officeel een einde maakte aan de middeleeuwen?' Daar kwam nog een vraag bij: 'In welke stad kwamen de gevolmachtigden bij elkaar die dit verdrag voorbereidden'?'''|'''{{Wp|Régine Pernoud}}'''', een Franse mediëviste in: ''De Middeleeuwen. Een herwaardering.''}}

.

;Tijdsband

.

[https://www.youtube.com/watch?v=-554jLp5SfY '''♥ B. WYDOOGHE PERIODISEERT DE MIDDELEEUWEN, 6 MIN.''']

.

'''De Middeleeuwen vormen in de Westerse geschiedschrijving een periode van ongeveer duizend jaar. Grofweg zijn ze te periodiseren van 500 tot 1500, zo leren schoolkinderen. Tien millenia liggen er tussen de {{Wp|Oudheid|Antieke oudheid}} en de {{Wp|Renaissance}}. Ondanks het feit dat historici bezwaren opperen tegen de term (omwille van de vooroordelen die er aan kleven en dat de term pas na deze periode tot stand kwam) is ze niet weg te denken in het historische debat of in de geschiedenisboeken. Niettemin kan er in een periode van duizend jaar geen coherentie zijn: dé Middeleeuwen bestaan niet. Daarom delen historici de periode in sub-periodes in: de Vroege Middeleeuwen, de Hoge Middeleeuwen en de Late Middeleeuwen. De logica achter deze klassieke indeling ontgaat me en is weinig functioneel. Ik leg uit waarom.'''

.
 
'''Sommige historici drukken zich liever exacter uit en laten de Middeleeuwen beginnen bij van het [[Edict van Milaan]] ([[313]]), de erkenning van het Christendom. Populairder is de [[Val van het West-Romeinse Rijk]] als [[Odoaker]], opgegroeid in het midden van [[Atilla de Hun]] (maar geen Hun is) omstreeks [[470]] de Germaanse troepen in het Romeinse leger aanvoert en in [[476]] de veertienjarige [[Romulus Augustulus]] afzet en de macht grijpt. Laat ons eerlijk zijn. Dit jaartal is eveneens arbitrair: in onze regio gingen de Romeinse nederzettingen of forten zoals het fort [[Oudenburg]] al eerder verloren. Een ander moment dat in aanmerking komt is 525 als [[Dionysius Exiguus]] er in slaagt om de christelijke jaartelling in te voeren. De geboorte van Jezus is de markering, die velen onder ons aannemen zonder te weten waarop de jaartelling is gebaseerd. Vijf jaar na de val van het West Romeinse rijk bouwt de Salische Frank Clovis aan het Frankische rijk. Tussen 481 en 511 verslaat hij de Alemannen, rekent hij af met de Gallo-Romein Syagrius en krijgt hij grip op de Bourgondiërs. Zijn chroniekschrijver? [[Gregorius van Tours]].'''

.

'''Wij verdelen die duizend jaar die daarop volgen in zes fasen, te beginnen bij de donkere Middeleeuwen. Dat is een naam die sommige historici contesteren. We gebruiken de naam omdat ze aangeeft dat er weinig geschreven materiaal is in deze periode. In deze dagen is de band met de Noormannen vriendschappelijk, die met de Islam vijandelijk (na de dood van Mohammed in 632 verbreidt de Islam zich snel) voor zover archeologische vondsten dit tot op vandaag laten uitschijnen. Daarna volgt een periode die de Franse historicus [[Jean-Jacques Ampère]] introduceerde als de '''[[Karolingische Renaissance]]''', evenzeer een gecontesteerde term. We laten deze periode duren tot de '''de vroege Vlaamse graventijd''' - omstreeks 860 - dan worden de vijandelijkheden van de Noormannen intenser en bitser. Het is een reactie op de expansiepolitiek van [[Karel de Grote]] en dankt Vlaanderen er zijn ontstaan aan. Als die strijdbijl met de Denen, de Zweden en de Noren begraven is, volgt er een vierde periode: twee eeuwen vol [[kruistochten]]. Tijdens deze '''kruistochtperiode''' nemen Vlaamse, Franse en Engelse ridderslegers het op tegen de [[Islam]] die sinds de zevende eeuw een veroveringsgodsdienst is in de vroegchristelijke gebieden. Intussen zijn ze tot in Spanje, Portugal en Frankrijk doorgedrongen. Deze periode start bij de oproep tot de eerste kruistocht in [[1095]] en eindigt met de val van Akko, twee eeuwen later. Kort daarop ontstaat wat Barbara Tuchman 'de waanzinnige veertiende eeuw' noemt in haar gelijknamige boek. Voor Vlaanderen volgt een eeuw van oorlog, pest en andere gruwel met de Guldensporenslag in 1302 als hoogtepunt en de slag bij Westrozebeke als een dieptepunt waarover graag gezwegen wordt. Op het einde van die eeuw huwt [[Margaretha van Male]] (dochter van een gehate vader die aanvankelijk in de Kortrijkse gravenkapel zou worden begraven) met de Bourgondische vorst [[Filips de Stoute]] en loodst zo de de dynastie van de Bourgondiërs Vlaanderen binnen, het is de laatste Middeleeuwse fase, die [[Johan Huizinga]] in 1919 als 'herfstij der Middeleeuwen' zou omschrijven.'''

.

'''Het einde der Middeleeuwen is evenmin eenduidig. Populair is het moment dat het buskruit een einde maakt aan het Middeleeuwse leven van ridders en burchten. Ridders worden verdreven door de haakbus en de {{Wp|Musketier|musketiers}}, burchten en kastelen ontwikkelen zich tot {Wp|Lijst_van_vaktermen_in_de_vestingbouwkunde|vestingen}}. In dat geval duren de Middeleeuwen in Japan tot 1542 als de Portugezen er de musketten introduceren: het is het einde van de samoerai. {{Wp|Don Quichot (boek)|Don Quichot}} zoals beschreven door {{Wp|Miguel de Cervantes}} geldt als laatste ridder. {{Wp|Buskruit}} duikt in de Duitse gebieden op in de 14de eeuw, haakbussen begin 15de eeuw. Met de val van het {{Wp|Oost-Romeinse rijk}} in 1453, de vinding van de {{Wp|boekdrukkunst}} omstreeks 1450, de {{Wp|ontdekking van Amerika}} in 1492 en de komst van het {{Wp|Protestantisme}} in 1517 zijn de Middeleeuwen als tijdvak definitief voorbij.'''

= Inleidend =

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-het-einde-der-middeleeuwen '''♣ KLIK VOOR DE POWERPOINT DIE BIJ DE LES HOORT'''].

.

== Johan Huizinga ==
[[Bestand:Professoren Nieuwenhuis en Huizinga, SFA001019999.jpg|thumb|550px|Johan Huizinga (rechts) (1872-1945) is de grondlegger van de cultuur- en mentaliteitsgeschiedenis. Zijn ''{{Wp|Herfsttij der Middeleeuwen}}'' (1919) maakt hem wereldberoemd. In 1935 volgt ''In de schaduwen van morgen''. Daarin werkt hij zijn Brusselse voordracht van 8 maart 1935 uit tot een analyse van de culturele en maatschappelijke situatie van het interbellum met de bekende openingszin: ''Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europese mensheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken.'' De foto is in Leiden genomen. [https://nl.wikisource.org/wiki/Herfsttij_der_Middeleeuwen/Hoofdstuk_I Is online] te lezen.]]

.

{{Cquote|'''Toen de wereld vijf eeuwen jonger was, hadden alle levensgevallen veel scherper uiterlijke vormen dan nu. Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons; al wat men beleefde had nog dien graad van onmiddellijkheid en absoluutheid, dien de vreugd en het leed nu nog hebben in den kindergeest. Elke levensgebeurtenis, elke daad was omringd met nadrukkelijke en uitdrukkelijke vormen, was getild op de verhevenheid van een strakken, vasten levensstijl. De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.'''|{{Wp|Johan Huizinga}}. {{Wp|Herfsttij der Middeleeuwen}}. Eerste hoofdstuk.}}

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=JNgW2-a7DzA '''♠ BEELDFRAGMENT WILLEM OTTERSPEER VRAAGT ZICH AF HOE JOHAN HUIZINGA TE LEZEN''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=K2RYOEBQtYM '''♠ BEELDFRAGMENT WAAROM JOHAN HUIZINGA EEN PESSIMIST IS''']


.

.

== Duistere Middeleeuwen (476-759) ==

.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Edict van Milaan|313]]  -&gt;&gt;  [[Val van het West-Romeinse Rijk|476]]  -&gt;&gt; [[Clovis|486]] -&gt;&gt; [[Geschiedenis van de islam|610]] -&gt;&gt; [[Slag bij Poitiers|732]] -&gt;&gt; [[Narbonne|759]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Karolingische renaissance (759-860) ==

.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Karel de Grote|768]] -&gt;&gt; [[Noormannen|799]] -&gt;&gt; [[Lodewijk de Vrome|816]] -&gt;&gt; [[Lotharius|840]] -//- [[Karel de Kale|840]] -&gt;&gt;  [[Verdrag van Verdun|843]] -//- [[Lodewijk de Duitser|843]] -&gt;&gt; [[Judith van West-Francië|844]] &gt;&gt;&gt;''' 

.

.

== De graven worstelen met de Vikingen (860-1095) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Boudewijn I van Vlaanderen|862]] -&gt;&gt; [[Boudewijn II van Vlaanderen|879]] -&gt;&gt; [[Arnulf I van Vlaanderen|918]] -&gt;&gt; [[Boudewijn III van Vlaanderen|958]] -&gt;&gt; [[Arnulf II van Vlaanderen|965]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IV|980]] -&gt;&gt; [[Boudewijn V|1035]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VI|1067]] -&gt;&gt; [[Arnulf III|1070]] -&gt;&gt; [[Robrecht de Fries|1071]] -&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] -&gt;&gt; [[Eerste kruistocht|1096]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VII van Vlaanderen|1111]] -&gt;&gt; [[Karel de Goede|1119]] -&gt;&gt; [[Diederik van de Elzas|1128]] -&gt;&gt; [[Tweede kruistocht|1145]] -&gt;&gt; [[Filips van de Elzas|1168]] -&gt;&gt; [[Derde kruistocht|1189]] -&gt;&gt; [[Margaretha van de Elzas|1191]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IX van Vlaanderen|1194]] -&gt;&gt; [[Vierde kruistocht|1202]] -&gt;&gt; [[Johanna van Constantinopel|1205]] -&gt;&gt; [[Vijfde kruistocht|1213]] -&gt;&gt; [[Zesde kruistocht|1228]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Constantinopel|1244]] -&gt;&gt; [[Zevende kruistocht|1248]] -&gt;&gt; [[Achtste kruistocht|1270]] -&gt;&gt; [[Negende kruistocht|1271]] -&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Val van Akko|1291]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Filips IV van Frankrijk|1285]] -&gt;&gt; [[Vlaamse Opstand (1297-1305)|1297]] -&gt;&gt; [[Guldensporenslag|1302]] -&gt;&gt; [[Robrecht van Béthune|1305]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Nevers|1322]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Male|1346]] -&gt;&gt; [[Slag bij Westrozebeke|1382]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1384]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Bourgondiërs (1382-1500) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1382]] -&gt;&gt; [[Jan zonder Vrees|1405]] -&gt;&gt; [[Filips de Goede|1419]] -&gt;&gt; [[Boekdrukkunst|1450]] -&gt;&gt; [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|1453]] -&gt;&gt; [[Karel de Stoute|1467]] -&gt;&gt; [[Maria van Bourgondië|1477]] -&gt;&gt; [[Filips de Schone|1482]] -&gt;&gt; [[Christoffel Columbus|1492]] -&gt;&gt; [[Keizer Karel V|1500]]

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=9fK86SjFSaw '''♥ B. WYDOOGHE LEIDT DE MIDDELEEUWEN IN MET REGINE PERNOUD, 9 Min.''']


.

.

= De donkere Middeleeuwen =

[[Bestand:St_Remy_Bishop_of_Rheims_begging_of_Clovis_the_restitution_of_the_Sacred_Vase_taken_by_the_Franks_in_the_Pillage_of_Soissons.png|thumb|300px|De 15e-eeuwse tekening toont de bisschop van Reims die [[Clovis I|Clovis]] de teruggave van [[Vaas van Soissons|de Vaas van Soissons]] smeekt. De details kloppen niet: [[Remigius van Reims|Remigius]] vraagt persoonlijk de vaas, geen afgevaardigde en vooral, de Franken dragen laat-middeleeuwse kledij en  [[slagzwaard|slagzwaarden]] in plaats van hun [[Strijdbijl|strijdbijlen]].]]

.

== Vijfde eeuw na 476 ==
[[Bestand:Map_Gaul_divisions_481-nl.svg|thumb|300px|Vijf jaar na de val van het West Romeinse Rijk is Europa verkaveld tot deze constellatie.]]

.

[[Bestand:Verovering_Gallie_door_de_Franken_v2.gif|thumb|300px|Het Frankische territorium in Gallië breidt onder Clovis gevoelig uit. Clovis deelt zijn macht met verwante leiders van naburige Salische stamgroepen. Clovis bouwt samen met zijn echtgenote Clothilde die hem tot het christendom wil bekeren (in 496 en in 506) een rijk uit en consolideert zijn macht in Noord-Gallië met Parijs als zijn residentie en het Seinedal als Merovingisch machtsgebied. Let op de gebieden van Midden Duitsland, de Saksen en de Friesen. Die blijven zelfstandige rijken tot de achtste eeuw, als [[Karel Martel]] en zijn opvolger [[Pepijn de Korte]] de Engelse missionaris [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] (672-754) steunen in zijn agressieve missionering. Samen met zijn gewelddadige tijdgenoot [[Willibrord|Willibrordus]] (658-739) staat hij in voor de tweede missioneringsgolf vanuit Ierland en Engeland naar het vasteland. Als ze erin slagen om deze buurvolkeren te bekeren tot het Christendom, zal het Frankische rijk uitbreiden of zullen de onzekere relaties stabiliseren. Dat is de redenering van Karel en Pepijn, ze gebruiken godsdienst als smeermiddel om hen in het rijk binnen te loodsen. Bonifatius geniet bij zijn brutale missionering soms geen militaire bescherming. Bij [[Dokkum]] vermoorden de Friezen hem in 754. De betekenis van Bonifatius is dat hij, sinds Clovis Rome opnieuw lieert aan de Franken, een link die de westerse geschiedenis zal domineren.]]

.

'''De vijfde eeuw kenmerkt zich door de definitieve ondergang van het West-Romeinse Rijk, een oorzaken daarvan, de [[volksverhuizingen]] houden tot de zesde eeuw aan. Het ontstaan van de [[feodaliteit]] vindt zijn oorsprong in het feit dat de Romeinen de veiligheid niet meer kunnen garanderen. Landsheren, 'ridders' en roofridders nemen die taak over, binden landbouwers en horigen aan hen in ruil voor bescherming en veiligheid. Zo komen deze ridders aan het hoofd van wat men later de feodale piramide noemt. De macht van de feodale heren is recht evenredig met hun vazallen (boeren, [[Leenman|leenmannen]]) die ze mobiliseren. Deze onderdanen zijn krijgsdienst verschuldigd ([[Heerban|heerban]] of landwere). Pas veel later komen de stedelijke milities. ♣ In de West-Europese Romeinse kolonies verdwijnen de pleziertuinen wegens hun associatie met de degeneratie van het Romeinse heidendom. Bloemen zijn niet langer aanwezig in het dagelijkse leven. Hun esthetische functie beperkt zich tot het kerkaltaar of in een kloostertuin waar ze hun praktisch nut als medicijn tonen. Wanneer pakken de Europeanen deze liefde voor de bloem opnieuw op? De grafcultuur van de Merovingers (genoemd naar Merovech, de stichter van deze Frankische dynastie) toont de mix: ze hebben Romeinse en Germaanse kenmerken.''' 

.

.

;476

.

* [[Val van het West-Romeinse Rijk]]: [[Odoaker]] zet de kinderkeizer [[Romulus Augustus]] in [[Ravenna (stad)|Ravenna]] af en sluit de jongen op in de burcht [[Castellum Lucullanum]] op [[Capri (eiland)|Capri]]. 

.

* Als eerste Germaanse koning bestuurt hij vanuit Italië West-Europa dat uit [[Germanen]], [[Goten]] en [[Romeinen]] bestaat. Odoaker groeide op als zoon van een Skirische hertog, waarschijnlijk aan het hof van [[Attila de Hun|Attila]] in [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] als [[vazal]]. Als het [[Hunnen|Hunnenrijk]] na Atilla's dood uiteen valt, verlaten (of worden ze verdreven?) de [[Skiren]] [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] en arriveren ze in 469 in Italië. Zeven jaar later - in 476 - gaat het West-Romeinse rijk voor de bijl.

.

;477

.

* [[Odoaker]] breidt zijn rijk uit en landt op [[Sicilië]] dat hij verovert op de [[Vandalen]]. Aix-en-Provence, voorheen een belangrijk politiek centrum, wordt na onderhandelingen met Odoaker afgestaan en door de Visigoten opnieuw bezet.

.

;480

.

* Het expeditieleger van [[Odoaker]] steekt de [[Adriatische Zee]] over, lijft [[Dalmatië (regio)|Dalmatië]] en zet het onder Gotisch bestuur.

.

* Geboorte [[Benedictus van Nursia]], monnik en heilige (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;547) Hij gaat de geschiedenis in als de vader van het Latijnse kloosterleven en de regel van Benedictus. Sinds 1964 de patroonheilige van Europa.

.

;481

.

* [[Clovis I|Clovis]] volgt zijn vader als koning der Salische Franken op in [[Doornik]]. 

.

* Clovis zal de eerste koning zijn die alle Frankische stammen verenigt. Bij de troonopvolging is hij 15 en hij beschikt over een bescheiden grondgebied in het noorden van [[Gallië]].

.

;486

.

* Slag bij Soissons: [[Clovis I|Clovis]] verslaat [[Syagrius]] in de achtergebleven Romeinse enclave bij [[Soissons (stad)|Soissons]] en wordt leider der Franken als Chlodovech of Lodewijk.

.

* De [[Vaas van Soissons]].

.

;488

.

* Onder leiding van [[Theodorik]] vallen de [[Ostrogoten]] Italië en Ravenna binnen.
.

;489

.

* Als Odoaker zijn koninkrijk uitbreidt, neemt zijn populariteit bij de Romeinen toe, in tegenstelling tot het Oost-Romeinse rijk. Een verbond tussen het Oost-Romeinse rijk en [[Theodorik]] zorgt dat de [[Ostrogoten]] Italië (moeizaam) binnenvallen. 

.

;493

.

* Na vier jaar oorlog drijft [[Theodorik]] [[Odoaker]] in het nauw in de onneembare hoofdstad [[Ravenna (stad)|Ravenna]]. De patstelling leidt tot een overleg op een banket waarbij Theodorik Odoaker van sleutelbeen tot dij doorklieft. [[Theodorik]] is nu alleenheerser over [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] Italië. Als aanhanger van de christelijke sekte, het [[arianisme]] is hij tolerant voor andere belevingen.

.

;496

* ♣ [[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen en maakt het christendom tot de staatsgodsdienst van zijn [[Frankische Rijk|Frankisch]] / [[Merovingische|Merovingisch]] Rijk en Paus Gelasius I roetpt 14 februari uit tot de naamsdag van de heilige Valentijn. Krokussen en viooltjes zijn de bloemen die bij hem horen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Leiden - Doelensteeg 16 (Johan Huizinga).jpg|Plaquette herinnert aan Huizinga in het Leidse Instituut voor Geschiedenis.
File:Herfsttij_der_Middeleeuwen_kaft.gif|[[Herfsttij der Middeleeuwen]] is 
Bestand:Solidus-Odoacer-ZenoRIC_3657cf.jpg|[[Solidus (munt)|Solidus]] met de afbeelding van [[Odoaker]].
Bestand:Gesta_Theodorici_-_Theodoric_the_Great_(455-526).jpg|Theodoric (°455-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;526).
Bestand:Clovis_crop.jpg|[[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen.
File:Clovis Ier et le vase de Soissons.jpg|Clovis en de [[Vaas van Soissons|vaas]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zesde eeuw (501-600) ==
[[Bestand:Hagia-Sophia-Laengsschnitt.jpg|thumb|550px|De Hagia Sophia is een voormalige kathedraal (537-1453) en moskee in de Turkse stad Istanboel en geldt als een van de grootste architectonische prestaties uit de oudheid. Tegenwoordig is het een museum.]]

.

'''In de zesde eeuw gaan in het Westen - ondanks de opkomst van de [[Benedictijnen|Benedictijnenorde]] - de schrijf-, dorps- en stadscultuur verloren. De enige steden zijn bisschopssteden. Het gemeenschapsleven organiseert zich rond boerderijen waar grondbezit weinig tel heeft. Het plattelandsleven is ofwel gevaarlijk, omdat er weinig ordehandhaving is ofwel democratisch wegens het gebrek aan 'eigendom'. Het boslandschap breidt uit. In het Christendom komt er een scheuring tussen de Kerken in het Westen en die in het Oosten. Vooral in het Oosten lijkt het nieuwe geloof een succes. Halverwege de eeuw zijn er ver in Azië bloeiende aartsbisdommen in de steden Basra, Mosul en Tikrit. Hun gemeenschappen zijn succesrijker en groter dan die in het Westen. Dat we dit vergeten zijn, heeft te maken met de dominantie van [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] (570-632). Die broedt op een nieuw geloof: de [[islam]], een woord dat verwijst naar 'veiligheid' en 'vrede'. De Islam die met het Christendom zijn oudtestamentische oorsprong deelt, reageert op het Christendom dat niet meer aangepast is aan de tijd. De Germaanse invallen (met een hoogtepunt in 476) en de komst van de builenpest in 541 - twee grote rampen - doen het orale domineren en vervangen de schrifttraditie. Mohammed is een analfabeet. Op de akkers zijn geen boeren meer te bekennen, in de steden sterven de consumenten uit. Vertellen bij het kampvuur zorgt voor kennisoverdracht, niet het schrift. De kerk ziet zich genoodzaakt om het tweede gebod met de voeten te treden. 'Maak geen godenbeelden, geen enkele afbeelding van iets dat in de hemel hierboven is of van iets beneden op de aarde of in het water onder de aarde. Kniel er niet voor neer en ver eer ze niet' zo schrijft Exodus 20.4-5. De beeldcultuur biedt een alternatief tot samenhorigheid en [[Paus Gregorius I]] (ca. 540-604) is aan het eind van de zesde eeuw een pleitbezorger voor de beeldende kunst. Volgens hem verschilt de beeldaanbidding van het leren van beelden. 'Beelden zijn verhalen over wie en wat we moeten aanbidden. Beelden zijn de taal van de ongeletterden' die hij voor zijn kar wil. Zo ontwikkelt het christendom zich tot een theaterreligie met altaarstukken en drieluiken, badend in een kathedralenakoestiek met standbeelden die processies op praalwagens elke plek bereiken. De privésfeer neemt de beeldtaal over en huizen worden kleine kerken vol thuisdevotie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: SUZANNA IVANIC, vertaald door Jaap Slingerland. ''Katholiek. De beeldcultuur van het katholicisme'', KokBoekencentrum, Utrecht, 2022, p. 13, 24 en 140.&lt;/ref&gt;'''

.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?time_continue=43&amp;v=hAe028QaICk&amp;feature=emb_logo ♠ BEELDFRAGEMENT: BESTOND KONING ARTHUR?]'''

.

.

;Ca. 500 

.

* Als veertienjarige sluit [[Benedictus van Nursia]] aan bij een [[kluizenaar]]sgroep (Ca. 494). Omstreeks 500 verlaat de groep Rome, Benedictus stopt zijn studie en ze belanden in [[Subiaco (Italië)|Subiaco]], ten oosten van Rome, in het klooster [[Santo Speco]]. Benedictus zal zich drie jaar eenzaam opsluiten in de grot onder het klooster. Voor 529 is hij overste in [[Vicovaro]]. Een legende uit de twaalfde eeuw vertelt over zijn ongekende strengheid. Angstige [[monnik (christendom)|monniken]] proberen hem te vergiftigen. Bij zijn zegening breekt de beker. De [[iconografie]] beeldt Benedictus af met een beker en een [[Slangen|slang]], zoals het apothekerslogo. Om verder conflicten te vermijden trekt hij met enkele discipelen naar [[Montecassiano]]. 

.

;506

.

* Doop van Clovis in [[Reims]]. Het doopjaar is niet gekend: bronnen noemen de jaren 496, 497, 498, 499, 507 en 508. Laat Clovis zich meerdere keren dopen als propaganda? Clovis is de eerste die alle Frankische stammen verenigt en de eerste katholieke koning van Frankrijk. Hij wordt gedoopt in een kerkje in de omgeving van de huidige [[kathedraal van Reims]] waar vele toekomstige Franse vorsten gekroond worden. Deze daad zorgt dat Clovis zijn Merovingisch domein uitbreidt over de oude Romeinse provincie Gallië, die ruwweg met het moderne Frankrijk samenvalt. Komende uit het huis van Merovech zal de [[Merovingische]] dynastie de komende twee eeuwen heersen over de Franken. De naam Clovis verbastert naar Lovis, Louis en Lodewijk. Rome en de paus zijn dé afwezigen bij de aanvang van dit christelijk rijk. Het blijft een Frankische aangelegenheid, (een keer uitgevoerd door [[Remigius van Reims|Remigius]], de aartsbisschop van Reims, zonder enige connectie met Rome.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIERRE TROUILLEZ. ''De Germanen en het Christendom. Een bewogen ontmoeting,'' Davidsfonds, Leuven, 2010, p. 191 &amp; 339.&lt;/ref&gt;

.

;507

.

* De Franken verslaan de Visigoten en drijven hen naar Spanje en Portugal waar ze een christelijk rijk stichten.

.

;511

.

* Kort voor zijn dood roept Clovis een kerkconcilie bijeen in Orleans. Hij wijst het arianisme af en verstevigt met zijn chritelijk geloof zijn macht bij de Gallo-Romeinen. Beiden zien zichzelf als de Roomse erfgenamen.

.

* De 45-jarige [[Clovis I|Clovis]] sterft. Zijn vier zonen verdelen zijn koninkrijk volgens de [[Salische wet|Salische wetten]]. In [[Reims]] neemt [[Theuderik I]] de macht, in [[Parijs]] [[Childebert I]], in [[Orléans]] [[Chlodomer]] en in [[Soissons |Soissons]] [[Chlotarius I]]. De onderlinge broederkrijg van zijn opvolgers maakt de grootsheid van het Frankenrijk ongedaan tot in het begin van de achtste eeuw: dat van [[Karel Martel]]. De twee bindmiddelen die blijven zijn het katholicisme en het territorium van Frankisch Gallië dat zich in 534 aansluit met de Bourgondiërs, er is de grensbepaling met de Visigoten, de uitbreiding met de Provence die Ostrogotisch was. 

.

;523

.

* [[Sigismund van Bourgondië|Sigismund]] leidt nederlaag op de [[Merovingers]].

.

;525

.

* [[Dionysius Exiguus]] voert de [[christelijke jaartelling]] in door de jaren te tellen vanaf de geboorte van Jezus.

.

;527-565

.

* Tijdens zijn eerste regeringsperiode boekt Justinianus in het Oost-Romeinse rijk succes. Hij herovert provincies in Noord Afrika, hij boekt succes in Italië. Het succes wordt afgeremd door een gebrek aan manschappen, stijgende kosten, en de pest.

.

;529

.

* [[Benedictus van Nursia|Benedictus]] sticht zijn monnikenorde in Italië in de [[Abdij van Monte Cassino]] op een vervallen Romeinse vesting, 519 meter hoog boven het dorp Cassino tussen Rome en Napels. Daar stelt hij zijn invloedrijke kloosterregel, de [[Regula Benedicti]] op. De monnik legt drie geloften af: armoede, kuisheid en gehoorzaamheid. Ze bidden, werken en slapen in een acht uren ritme. De orde verspreidt zich dankzij &quot;[[ora et labora]]&quot; over Europa. Het 'monniken-werk' is een primeur. 'Werk' is tot dan voorbehouden aan de derde stand: boeren, slaven en lijfeigenen. Adel en geestelijkheid waren vrijgesteld. Sindsdien geniet arbeid status. Als Benedictus de regio tussen Rome en Napels bekeert, breekt hij aldus de legende het [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]]-altaar af om er een kapel te bouwen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;URBAN T. HOLMES. ''De wereld van Bernard van Clairvaux''. In: ''National Geographic Society'', Riddertijd, 1975, p. 30 &amp; 138&lt;/ref&gt; Benedictus biografie in de ''Dialogen'' van [[Paus Gregorius I|paus Gregorius de Grote]] draagt bij tot zijn bekendheid.

.

* De Byzantijnse keizer [[Justinianus I]] verbiedt het heidense denken en beëindigt de academie van [[Plato]].

.

;531

.

* De missionaris [[Eleutherius van Doornik|Eleutherius]] in Doornik vermoord.

.

;532

.

* [[Nika-oproer]] in [[Constantinopel]]. De basilica brandt af. Instabiele periode op de Kaukasus. Rome sluit een vrede met Perzië. Ideeën van bisschoppen staan ter discussie (FRANKOPAN, p. 78).

.

;537

.

* De Byznatijnse [[Justinianus I|keizer Justinianus]] wijdt de [[Haghia Sofia]] in ter vervanging van de vorige [[Basilica (bouwwerk)|basilica]].

.

* Het [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] leger vernietigt de [[Aquaduct (watergang)|aquaducten]] van Rome. De stad beschikt niet langer over stromend water. Zich wassen kan in de Tiber. De pauselijke stad krimpt tot dertigduizend zielen. Twee eeuwen eerder kunnen volgens een raming zestigduizend Romeinen tegelijk baden dankzij de [[thermen]] die [[thermen van Agrippa|Agrippa]] in 25 VC liet aanleggen, gevolgd door de keizers [[Nero (keizer)|Nero]] in 62, [[Titus (keizer)|Titus]] in 81, [[Trajanus]] in 109 en [[Commodus]] in 183 en de eeuwen die volgden door Severus Alexander, Decius, Diocletianus en Constantijn.

.

;539

.

* [[Cassiodorus]], een Romeins staatsman en schrijver trekt zich in het door hem gestichte klooster Vivarium terug (nu [[Squillace]] in [[Calabrië]]) en houdt zich bezig met de bewaring, de vertaling en het kopiëren van oude geschriften om de heilige schrift beter te begrijpen. Hij stierf hier vermoedelijk kort na 580, rond de 100 jaar oud. In die geschriften spreekt hij over zout als goud: het diende deels als wedde voor de Romeinse soldaten, het zorgt voor smaak, helpt bij het bewaren van voedsel (dat raakt in onbruik met de komst van de koelkast na WOII), het heeft medicinale en rituele functies. Wie zoutrijk dieet, leeft langer. In de Middelandsezeegebieden laat men water verdampen om aan zout te komen. In de Romeinse provincies Gallia Belgica en Brittannia lukt dat moeilijker en was er een soort fabricage in de regio Zeebrugge-Dudzele met kanaaltjes die het zeewater landinwaarts brengen en het stoken van veen.

.

;541-545

.

* De [[builenpest]] voor het eerst in Europa en in het gebied rond de Middellandse zee, als de Plaag van Justinianus, spaart niemand. Een tijdgenoot raakt zijn hele familie kwijt. Vooral de steden worden getroffen. In Constantinopel sterven dagelijks tienduizend mensen. 'En niet alleen het Romeinse Rijk had eronder te lijden. Alggauw werden ook steden in het Ooosten geteisterd, want de plaag volgde de verbindngswegen en de handelsnetwerken, en hield onderweg huis in de steden van Perzisch Mesopotamië alvorens China te bereiken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, Zijderoutes, p. 88.&lt;/ref&gt;  

.

;546

.

* Rome ingenomen door de Ostrogoot [[Totila]].

.

;547

.

* Dood [[Benedictus van Nursia]].

.

;550 (ca.)

.

* In Poitiers sticht [[Radegonde]] (518-587), de dochter van koning Berthar van Thüringen van de eerste vrouwenkloosters in Gallië, het abdijklooster van het Heilig Kruis. Zij was door de Frankische koning Chlotarius I gedwongen met hem te trouwen. Radegonde werd begraven in de Sint-Radegondekerk, heilig verklaard en patrones van Poitiers.

.

;563

.

* De Ierse missionaris [[Sint Columba]] vaart naar Schotland om er de [[Picten]], de Schotse Kelten te bekeren.

.

;567

.

* Het [[Concilie van Tours |Concilie van Tours]] ([[Paus Johannes III|Johannes III]]) bepaalt dat elke lokaliteit de armen moet voeden op basis van criteria: ongeschiktheid (het onvermogen om in het levensonderhoud te voorzien), nabijheid (in verblijf en verwantschap, om zwerven te voorkomen) en meegaandheid (fatsoenlijk zonder de orde te verstoren). [https://www.dbnl.org/tekst/swaa005zorg01_01/swaa005zorg01_01_0006.php Meer lezen.]

.

;568

.

* De [[Longobarden]] bedreigen het ontvolkende Rome dat nog 50.000 inwoners telt.

.

* Stichting [[Longobardische Rijk|Longobardische rijk]] (tot 774).

.

;570

.

* Geboorte [[Mohammed]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;632) in het steppenland van [[Arabië]]. Mohammed zal voor de politieke eenmaking van een verbrokkeld land zorgen en sticht een wereldgodsdienst.

.

;577

.

* De [[Longobarden]] verwoesten de [[Abdij van Monte Cassino]]. In de achtste eeuw zal ze heropgebouwd worden.

.

;586

.

* [[Avaarse Rijk|Avaarse]] ruiters veroveren de Donau-vallei. Het gebied behoort tot het [[Oost-Romeinse Rijk]]. Ze hebben hun overwinning te danken aan de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]].

.

;590

.

* De nieuwe Paus [[Gregorius de Grote]] (paus tot 604) ziet boven het Mausoleum van [[Hadrianus]] Engelen tijdens zijn gebed dat de pest moet afwenden. Voortaan heet het monument de [[Engelenburcht]]. Deze paus is [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] genegen en neemt het idee dat God de geschiedenis bepaalt over. God stuurt boodschappen naar de mens via natuurrampen, oorlogen en voorvallen. Dit [[Symbolisme|symbolische]] of [[magisch denken]] laat onverklaarbare fenomenen 'lezen'. De mens kan deze goddelijke boodschappen decoderen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BOONE. ''Historici en hun métier. Een inleiding tot de historische kritiek'', Academia, Gent, 2015, p. 171.&lt;/ref&gt;

.

;Ca. 600

.

* [[Dimpna van Geel|Dimpna]], een Ierse koningsdochter slaat op de vlucht voor de incestueuze intenties van haar vader. De vlucht eindigt in [[Geel (stad)|Geel]], waar hij haar onthoofdt. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Southern Italy and Sicily, with excursions to Malta, Sardinia, Tunis, and Corfu - handbook for travellers (1908) (14740340116).jpg
Montecassino Abbey Cassino Italy Black And White Street Photography (210753965).jpeg
Benedykt dziedziniec Bramantego.jpg
Mura Megalitiche nei pressi dell'Abbazia Benedettina di Montecassino - panoramio.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 011.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 014.jpg
Frans Vervloet Monte Cassino.jpg|
Interno della basilica di Montecassino.jpg|
ITA 1944 MiNr0651Y mt B002.jpg
Italy from the Alps to Mount Etna (1877) (14590346279).jpg
La patria; geografia dell' Italia. Cenni storici, costumi, topografia, prodotti, industria, commercio, mari, fiumi, laghi, canali, strade, ponti, strade ferrate, porti, monumenti, dati statistici; (14769858485).jpg
Le mont Cassin. (18925923263).jpg
Monastero di Montecassino la gradinata.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della chiesa sotterranea o cripta.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della sagrestia.jpg
Montecassino chiostro detto del Priore.jpg
Montecassino il cortile centrale, visto dall’alto della loggia.jpg
Montecassino veduta del monastero.jpg
A British Sherman tank and jeep of 4th Armoured Brigade entering the ruins of Cassino, Italy, 18 May 1944. NA15079.jpg
Abadía de Montecassino.jpg
Abbazia di Monte Cassino.jpg
Abbazia di Montecassino vista dal Cimitero Polacco Militare.jpg
Campana di Montecassino.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 002.jpg
Corridoio d'accesso.jpg
Diocesana di Montecassino.jpg
Giardino - panoramio (4).jpg
Library's yard, Monte Cassino, Province of Frosinone, Italy - panoramio.jpg
Monte Cassino 2010-by-RaBoe-01.jpg
Monte Cassino 4.jpg
Monte Cassino bottle.jpg
Bestand:Gesta Theodorici - Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus (c 485 - c 580).jpg|[[Cassiodorus|Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus]] bekleedt onder [[Odoacer]] en de koning van de Ostrogothen [[Theodorik de Grote]] gewichtige posten zoals praefectus praetorio (eerste minister), secretaris en rechtsgeleerde.
Bestand:François-Louis Dejuinne (1786-1844) - Clovis roi des Francs (465-511).jpg|Clovis zoals die er volgens [[François-Louis Dejuinne]] (1786-1844) uitzag.
Bestand:Clovis crop.jpg|Doop van Clovis. Auteur onbekend.
Bestand:Baptême de Clovis.jpg|Doop van Clovis, Miniatuur uit [[Grandes Chroniques de France]], omstreeks 1375.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zevende eeuw (601-700): de eeuw der heiligen ==
[[Bestand:Giovanni_Paolo_Panini_-_Interior_of_the_Pantheon,_Rome_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|Het Pantheon verwordt tot een christelijke kerk in de zevende eeuw. De koepel van het station [[Antwerpen Centraal]] is op deze architectuur gebaseerd.]]

.

'''In de zevende eeuw onderscheiden drie machtsblokken zich. Door hun polarisatie en het zoeken naar identiteit: 1. promoveert de Oost-Romeinse keizer [[Herakleios|Heraclius]] het Grieks tot de taal van het rijk. De Latijnse traditie gaat er verloren en de hellenistische blik richt zich op Azië. 2. In het Westen gebeurt het omgekeerde, het Grieks verdwijnt, het Latijn en de volkstalen gaan domineren. 3. Beide culturen vervreemden van elkaar en in dat vacuüm ontstaat de Islam.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Henri Pirenne]] beweert het omgekeerde en zegt dat de Islam-expansie de breuk tussen Oost en West veroorzaakt.&lt;/ref&gt; In het decennium tussen 622 en 632 verenigt Mohammed de muzelmannen in één religie. Ze veroveren gebieden in het Oosten en langs de Middellandse zee. In het Oosten roept het weerbare Constantinopel hen halt toe, in het Westen trekken ze zich na de Slag bij Poitiers (732) terug ten zuiden van de Pyreneeën. In dat Europa zijn de stichtingen van kloosters verantwoordelijk voor het kopiëren en het bewaren van de Bijbelse teksten. Ze beschermen het intellectuele leven, bedreigd door de schriftloze en vaak nomadische 'barbaren' zoals de Moslims en de Vikings. [[Dagobert I|Dagobert]] (611-639) steunt de missionering. Het is de 'eeuw der heiligen', verwijzend naar de kerstende missionarissen: [[Sint-Elooi (heilige)|Sint-Elooi]] ([[Schelde (rivier)|Scheldestreek]] en [[Snellegem]]), [[Sint-Lambertus]] ([[Maas (rivier)|Maasstreek]]), [[Sint-Amandus]] (van Gent tot Maastricht). [[Sint Hubertus|Sint-Hubertus]] is bisschop van Maastricht en Luik. De latere [[Karolingers]] zullen de kerstening gebruiken om de oprukkende [[Islam]] tegen te gaan. Islam betekent onderwerping aan God. ♣ Vanaf deze eeuw onderwerpen ze de Middellandse zeegebieden, waaronder ook Spanje en Portugal aan hun invloedsfeer. Hun tuinarchitectuur inspireert zich op het hiernamaals en op de Koran. Andalusië beleeft een culturele bloei en in de centrumstad Cordoba zorgen kanalen en fonteinen voor een doordachte tuinarchitectuur. Op de [[Patio de los Naranjos]] sluiten 856 zuilen aan op sinaasappelbomen waar gelovigen zich ritueel reinigen. Omdat God de natuur van bovenuit aanschouwt, liggen de bloemperken in Sevilla en Granada lager dan de wandelpaden. Zo lijken ze Perzische vloertapijten. En bij de waterpartijen kijken Moslims evenmin naar boven om god te ontmoeten. Het water toont de hemel op aarde, zoals in de Patio de la Acequia. Deze besloten tuin rond een langwerpige vijver ligt bij de Escalera del Agua met trapleuningen waarlangs het water stroomt. We bevinden ons in het [[Alhambra (fort)|Alhambra]] (Granada) een slot van de Nasridendynastie (1231-1491). De fontein met marmeren leeuwen in de Patio de los Leones is een verlengde van het koninklijke buitenverblijf, het hemelse Generalife uit de dertiende eeuw met uitzicht over de beneden- en boventuinen. De Patio de los Cipressos is een geheime plek voor de sultana en haar minnaar. Symmetrie is de perfecte klassieke kruislingse verdeling uit de Charbagh: de vierdelige Korantuin. In het Perzisch staat chār voor vier en bāgh voor tuin. Bruggen en stromend water verbinden de delen. Mohammed heeft het over vier rivieren: één van water, één van melk, één van wijn en één van honing. Dit soort tuinen bestaan nog in Iran, Pakistan en India.'''

.

.

;609

.

Het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] is een christelijke kerk.

.

;610 

.

(Ca.): Na een [[visioen]] - een reeks openbaringen of een stem in zijn hoofd - start de profeet [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] de [[Islam]] te [[prediken]]. De verzen die hij opzegt in naam van de Almachtige, krijgen later in de tweede helft van de eeuw een schriftelijke neerslag in een tekst: de Qur'an. Net zoals de vroege Christenen waarschuwt hij voor de Apocalyps. Het einde der tijden is nabij en zijn prediken zijn niet ver gezocht, ze verwijzen naar een samenleving onder druk. De Romeins-Perzische oorlogen zorgen voor verwarring en traumatisering, de handel in en luxeproducten en militaire attributen stokt. Zadels, laarzen, riemen en schilden worden schaars. De Perzen en de Romeinen speelden eeuwenlang de lokale rivaliteiten van de hen omgevende (nomadische) stammen uit door hen geld toe te stoppen of hen met patronage te bevoordelen. Nu dit door de oorlogen niet langer het geval is, nemen de stammen het touw in eigen handen. Het spreekwoord 'twee honden vechten om een been, een derde lopen er mee heen' kent hier mogelijks zijn oorsprong. In hun zoeken naar een identiteit, eenheid en een taal, vinden ze in de Islam het bindingsmiddel die hun overeenkomsten meer benadrukt dan hun verschillen. De Christenen en de Joden steunen hen hierin.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN spreekt van een co-existentie, p. 106.&lt;/ref&gt; Het is Mohammeds geniale vondst geld, buit en eigendom te koppelen aan de spiritualiteit. Godsvruchtigen, avonturiers of opportunisten zich die goederen toe-eigenen van niet-gelovigen, kunnen ze behouden. Wie de leer van de heer omhelst, ontdekt de vruchtbaarheid van zijn tuin en akker. Het graan groeit er weelderig, in tegenstelling tot wie dat niet doet. Daar verdort de oogst. De geestelijke verlossing gaat hand in hand met de economische cadeaus. Mohammed belooft de stammen Paradijstuinen met vruchten en water dat niet bederft, met smakelijke wijnstromen en rivieren van geklaarde honing.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, p. 101-105.&lt;/ref&gt; Wie niet gelooft wacht een eindeloze kwelling en de uitzetting van het land. Hoe vroeger de bekering, hoe groter de buit. Het systeem van Mohammed lijkt een piramidespel en haalt haar jackpot bij de verovering van de Perzische hoofdstad [[Ctesiphon]] nabij Bagdad in 637 door het Arabische leger van Sa'd ibn Abi Waqqas.

.

;619

.

Perzië richt zijn pijlen op het Oost-Romeinse rijk. In 614 stelen ze (stukken van) het ware kruis van Christus uit Jerusalem en in 619 valt Egypte, de Romeinse graanschuur in hun handen. In 626 staat het Perzische leger voor de muren van Constantinopel. De stad kruipt dankzij zijn massieve muren door het oog van de naald.

.

;622

.

[[Bestand:Maome.jpg|thumb|550px|Een zeventiende-eeuwse kopie van een veertiende-eeuws werk van [[Al-Biruni]] dat de profeet Mohammed illustreert. Mohammed zorgt voor de politieke en religieuze eenwording van de Arabische gebieden en na zijn dood veroveren en islamiseren de Kaliefen gebieden buiten Arabië. Hun succes is te danken aan de oorlogen tussen het aftakelende Oost-Romeinse rijk en de uitgeputte Perzen. De snelheid en de consequenties van de Turkse veroveringen zijn vergelijkbaar met de strooptochten van [[Atilla de Hun]] in Europa, twee eeuwen eerder.]]

[[Mohammed]] vlucht uit [[Mekka]], zijn geboortestad naar Jathrib, het latere [[Medina (Saoedi-Arabië)|Medina]]. Het is de aanvang van de tijdrekening van de [[Islam]]. Hier geven zijn preken de aanzet tot de nieuwe cultus. 

.

;628

.

Na een bedevaart naar Rome krijgt de Aquitaniër Sint-Amandus in Frankrijk de titel van missiebisschop en start zijn kerstening van Vlaanderen langs de oevers van de Schelde (Gent) en Leie (Kortrijk). Na veel tegenslag sticht hij kerken en kloosters. 

.

In de komende vier jaar vervalt het eeuwenoude Perzische rijk tot anarchie. Van de ineenstorting maakt Mohammed een expansie. De Perzische steden zijn het niet gewoon zichzelf te verdedigen. Bij de minste druk bezwijken ze. De Romeinen veroveren Jerusalem in 629 en verliezen het op de Moslims voor 632 (niet in 638, zoals vaak beweerd wordt). Dan hebben de Turken [[Jeruzalem]], de heilige stad in handen. Rome en Perzië reageren laat op deze dreiging.   

.

;632

.

* [[Mohammed]] (°570) overlijdt. De Islamexpansie haalt zijn drijfkracht uit de ''diwan.'' Die verdeelt de veroverde buit. Vroege bekeerlingen krijgen meer dan de nieuwe en twintig procent gaat naar de kalief. 

.

;635

.

* Verovering van [[Damascus]] door de Turken.

.

* Stichting van het klooster [[Lindisfarne]] Priory door de Ierse monnik Aidan.

.

;636

.

* De Turken winnen de slag om [[Al-Qadisiyah|Qadisiyah]]. De Perzische edelen die sneuvelen maakt komend verzet onmogelijk. Een Romeinsleger ondergaat het zelfde lot bij de rivier de [[Jarmuk (rivier)|Jarmuk]]. In datzelfde jaar overmeesteren ze [[Syrië]] na de [[Slag bij Yarmuk]]. 

.

;638

.

* De Arabieren veroveren Jerusalem. Bedevaarten en pelgrimstochten houden niet op. Jerusalem behoudt zijn betekenis in de christelijke wereld. Het was Constantijn de Grote (306-337) die van de stad een christelijk oord maakte. De motieven van de pelgrims wijzigen. Niet langer staat de persoonlijke (toeristische) devotie voorop naar de plekken die Christus frequenteerde. Het gevaar van de reis zorgt ervoor dat vooral boetelingen en gestraften deze reis ondernemen.
 
.

;639

.

* [[Dagobert I|Dagobert]] (le bon roi) die het Frankische rijk verenigt overlijdt. Het rijk valt uiteen - vroeger spraken historici over de 'vadsige koningen', tegenwoordig twijfelt men hieraan, de aristocratie lijkt een rol op te eisen. Dagobert steunde de missie van [[Sint-Amandus]] die op een ongeziene schaal de niet christelijke symbolen en afgodsbeelden vernietigt en onze streek evangeliseert tussen 629 en 639. Amandus maakt zich niet geliefd. Hij sticht abdijen, waaronder de twee grootste van Vlaanderen: de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]], die hij als eerste sticht als een hooggelegen wachtpost ter bescherming tegen de inboorlingen uit de vallei en de [[Sint-Baafsabdij]] (op een Romeinse site) die rijkelijk uitgroeit dankzij de stoffelijke resten van Sint Bavo die men er kwam eren. 

.

* De Arabieren veroveren vanaf nu tot 642 het Christelijke Nijlgebied van de Kopten. 

. 

;[[641]]-[[660]]

.

* Bisschop [[Eligius]] kerstent Vlaanderen tussen de [[IJzermonding]] en het Brugse. Hoofdplaats is het centrale [[Oudenburg]] met imposante Romeinse ruïnes.

.

;642

.

* Irak, Egypte (en de machtige Oost-Romeinse stad [[Alexandrië]]) gaan verloren aan Mohammeds opvolger. Hierna stabiliseert de Turkse opmars wegens een godsdienstige crisis om zich op het einde van de eeuw te hervatten.

.


;650

* De Franse kroon is een Noordelijke gebiedsuitbreiding genegen en stuurt geen militairen maar religieuzen om het gebied te kerstenen. [[Amandus van Maastricht|Sint Amandus]] effent er de weg. Zijn kerstening verloopt er niet van een leien dak. 

.

;657

.

* ♣ Heidenen vallen de Ierse missionaris [[Livinus van Gent|Livinus]], ook Sint Lieven genoemd, aan in Sint-Lievens-Esse (tussen Zottegem en Geraardsbergen). Ze rukken zijn tong uit en maken hem een kopje kleiner. Engelse en Ierse monniken zorgen in onze streken voor de kerstening, maar hun inspanningen kennen weinig appreciatie. Hun levenswandel is beschreven in de zogenaamde 'vitae' die de werkelijke geschiedenis met legendes vermengen. Soms zijn de missionarissen verzonnen, zoals deze Livinus. Vooral op het platteland zijn de diepe wortels van het heidendom moeilijk uit te roeien. Het etymologisch verband tussen heidendom en heide, een afgelegen gebied, kent er zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit, Epo, Berchem, 2012, p. 219.&lt;/ref&gt;

.

;663

.

* ♣ Bij een bezoek aan Rome draagt de Byzantijnse keizer [[Constantijn II]] een roze gewaad van goud en parels met een kunstig labyrint. Daarin is de Minotauros in smaragd afgebeeld en houdt een fluistervinger op de mond. Net zoals het doel van de heerser, is het labyrint ondoorgrondelijk. Non vulganda consilia of verraad je plan niet, maak het niet openbaar. Tot in de zestiende eeuw tonen Italiaanse veldheren zich met een labyrint op de borst, als een zegel dat hun hartsgeheimen beschermt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 56.&lt;/ref&gt;

.

;670

.

* Een nieuwe schrijfstijl duikt op in de [[Abdij van Luxeuil]]: het [[minuskelschrift]] of de onderkast. Deze '[[Karolingische minuskel]]' groeit uit tot de Europese standaard. Om vloeiend en snel te schrijven plaatst de Angelsaksische monnik [[Alcuinus]] de letters aan elkaar in plaats van hun blokvorm (kapitaal).

.

;Ca. 672

.

* De geboorte van de heilige [[Beda Venerabilis]] in [[Koninkrijk Northumbria|Northumbria]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;735). Hij zal in de achtste eeuw bekendheid verwerven als de 'eerbiedwaardige', Angelsaksische monnik, een gespecialiseerd linguïst, bijbelkenner en historicus die vanuit het noordoosten van Engeland met zijn [[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]] de geschriften van de vroege kerkvaders toegankelijk maakt voor zijn landgenoten en het Engelse christendom stimuleert. Beda beschikt over een door [[Benedict Biscop]] uit Rome geïmporteerde bibliotheek, met werk van [[Eusebius van Caesarea|Eusebius]] en [[Orosius]].

.

;675

.

* De Turken wagen zich in het rijk der Westgoten via de Oostkust van Spanje. Het plan mislukt. Een tweede, succesrijke poging komt er in 711.

.

;676

.

* [[Sint-Amandus|Sint Amandus]] overlijdt. 

.

;Voor 684

.

* Voor het eerst is er sprake van Vlamingen (Flanderenses, later in het Latijn Flandrenses) en Vlaanderen (Flandris, later Flandria). De begrippen duiken op in de biografie van [[Sint-Eligius]] (°ca 590-660). Van deze [[Vita sancti Eligii]] is geen exacte datum bekend.

.

;688

.

* [[Waldetrudis van Mons]] overlijdt wellicht in [[Maubeuge]] (geboren in [[Cousolre]] ca. 612) Deze heilige linkt met het ontstaan van de stad [[Bergen (België)|Bergen]] waarvan zij de beschermheilige is.

.

;689

.

Hofmeier [[Pepijn II van Aquitanië|Pepijn II]] verslaat de Friezen bij Dorestad en palmt het zuiden van de Rijn in. [[Willibrord|Willibrordus]] kan er zijn missie uitbouwen. Zijn uitvalsbasis is Utrecht. [[Radboud (koning)|Radboud]] en de opstandelingen trekken zich in het noorden terug. 

.

;694

.

* Oudste vermelding van [[Leie (rivier)|de Leie]] als rivier.

.

;698

.

* [[Carthago]] is in Turkse handen. Eerdere veroveringen situeren zich in de Middellandse zee: [[Cyprus]] en [[Rhodos]].

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Schwabach_Stadtkirche_-_Sippenaltar_Flügel_4a.jpg|Bisschop Eligius, beter bekend als Sint-Elooi.
Bestand:Lect_Luxeuil_144.jpg|Het minuskelschrift.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

= Achtste eeuw =

.

[[Bestand:Raban-Maur_Alcuin_Otgar.jpg|thumb|550px|Alcuinus (midden), gesteund door de schrijver van natuurhistorische teksten [[Rabanus Maurus]] (ca. 780-856), draagt zijn werk op aan aartsbisschop Otgar van Mainz. Alcuinus van York (York ca. 735 - Tours 804) was een Angelsaksische schrijver uit de achtste eeuw, leermeester en raadgever van [[Karel de Grote]]. Hij is bekend als Alcuinus van Tours, waar hij abt werd en overleed. ‘In het begin was het Woord.' Dit is de aanhef van het Johannesevangelie dat verbinding tussen het Christendom en ‘het boek’ en de geschreven cultuur duidelijk maakt. Karel De Grote en Alcuinus zijn zich daar erg van bewust. Zijn eerbied én bezorgdheid voor het correct schrijven en het correct spreken maken deel uit van zijn politiek. Die zet de relatie tussen bestuur en kennis centraal door het bewaren, het vernieuwen en het versterken van de kennis. Bewaren: Bijna de alle klassieke manuscripten die we vandaag kennen, nemen de Karolingische kopiisten onder handen: handboeken over landbouw en geneeskunde, klassiek auteurs zoals Cicero en Vergilius, Augustinus en Hiëronymus. Vernieuwen: Om de schrijfsnelheid op te drijven ontwikkelden ze de [[Karolingische minuskel]]. Versterken: opgeleide leerkrachten hebben oog voor tekstkritiek. In voorgaande eeuwen permitteren monniken en kopiisten zich bijwijlen een eigen interpretatie als ze de gewijde originelen overschrijven. Onder Karel dient elke abdij, elke kerk en elke parochie zich te voorzien van betrouwbare teksten en degelijk onderwijs. Aken, Luik, Sankt Gallen, Tours, Laon, Reims, Salsburg en Metz ontwikkelen zich tot geleerde centra. Even voorbijgaand aan verschil tussen het wettelijke en werkelijke land, is Karels onderwijs en de Karolingische renaissance, niet te loochenen. Hun tekstkritiekmethode is tot op heden belangrijk. Als woorden verschillende interpretaties kennen, leidt dit tot spraakverwarring en polarisatie. Daarom vinden Karel en zijn hofhouding dit zo belangrijk. Correcte taal unificeert, brengt mensen samen en organiseert de gemeenschap. Het brugje naar het heden is snel gemaakt. De taalarmoede, de neergang van het taalonderwijs bij, het feit dat Brussel en Antwerpen bijna tweehonderd verschillende talen spreken, schepen een onzeker en onverdraagzaam klimaat waarin fake news en radicalisering graag gedijen.]]

'''Vanaf 700 is er de introductie van de [[zandloper]] en bereikt de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]], een Chinese uitvinding Europa. De Hunnen gebruikten ze al eerder. De Islamveroveringen dringen door tot op het [[Iberische schiereiland]] (Portugal en Spanje). De druk op het [[Visigotische]] koninkrijk doet de Franken Noordwaarts trekken tot in het relatief onbevolkte Vlaanderen. De zee trekt zich terug en er is plaats. De woorden 'Floem' en 'Flam' duiken op. Flam is een kunstmatige heuvel te midden van moerassen vol aanspoelend en wegtrekkend zeewater. 'Fleming' is Frankisch voor de bewoonde kust tussen Brugge en Calais.'''

.

.

== Aanloop tot de Karolingische Renaissance ==
.

'''Tussen 700 en 730 is de evangelisatie van deze streken door Schotse, Ierse en Franse monniken een feit. [[Lucas (evangelist)|Sint Lucas]] speelt in dit verhaal een prominente propaganda rol. Kunstenaars maken christelijke kunst en verbeelden het heilige voor wie noch kan lezen noch schrijven. Een apocrief vertelt hoe Lucas bij het schilderen van Maria met blindheid geslagen is. Desondanks voltooit hij het werk en toont hij het nageslacht de maagd. Lucas is de tussenpersoon in een schilderij van god. ♣ De kunstheilige symboliseert de samenhang of de tegenstelling tussen beeld en woord. Kunst versus kennis of kunst in samenhang met kennis, het is de eeuwige discussie, beeldtaal en woordtaal. Op dit moment in de geschiedenis zijn de tegengestelden dialectisch complementair en rijzen ze als gevlochten twijgen in de religieboom naar de hemel. Over de beeldtaal voorlopig geen kwaad woord, dat komt nog. In het beeld vinden ongeletterden het verborgene. Voor geletterden is het beeld een exegetisch en heuristiek hulpmiddel. Een eeuw eerder al berispte bisschop Serenus van Marseille (+604) de vernietiging van beelden. Op het einde van de eeuw verschijnt in het Zwitserse [[Sankt Gallen (stad)|Sankt Gallen]] een klooster met een tuin. De kruidentuin is er nog, monniken verbouwen er net zoals toen tijm, venkel, munt, absint en selderij. Zouden er ook bloemen hebben gestaan?'''

.

;705-709

.

Arabische Moslims hebben Noord-Afrika in hun macht.

.

;Ca. 706

.

De missionaris [[Sint Lambertus]] wordt vermoord in Luik.

.

;708

.

De rond 700 gestichte geestelijke gemeenschap start onder leiding van de heilige Aubert, bisschop van [[Avranches]], de bouw van een gebedshuis op een rotspunt dicht bij de kust: de [[Mont Saint-Michel]].

.

;711

.

Een tweede [[Moslim|Moslimaanval]] door Islamistische [[Arabieren]] vanuit [[Noord-Afrika]] op het [[Iberisch schiereiland]]. Een leger van zevenduizend 'muzelmannen' verovert via Gibraltar de steden Sevilla, Cordoba en Toledo. In acht jaar tijd verovert het [[Omajjaden|kalifaat der Omajjaden]] wat we nu Spanje en Portugal noemen die sinds de vijfde eeuw door de [[Visigoten]] (met als hoofdstad [[Toledo (Spanje)|Toledo]]) bewoond zijn, nadat de [[Franken (volk)|Franken]] hen verdreven uit Frankrijk. De [[Omajjaden|Omajjadengeneraal]] [[Tariq ibn Ziyad]] gebruikt de stad [[Ceuta]] als uitvalbasis voor zijn invasie. Ceuta, aan de Noord-Afrikaanse zijde van de Straat van Gibraltar, is tegenwoordig Spaans gebied en grenst aan de Marokkaanse kuststad [[Fnideq]]. Marokko beschouwt Ceuta en de oostelijke vestingstad [[Melilla]] en de [[Plazas de soberanía]] als bezet Marokkaans gebied.

.

;714

.

(Ca.). Moslims bezetten [[Lissabon]], [[Aragón (regio)|Aragon]] en [[Catalonië]]. Lissabon, bijna twee millennia oud, bloeit opnieuw op tot een handelsoord. De macht van de Moslims bereikt de Pyreneeën.

.

;716

.

De [[Friezen]] verzetten zich tegen de bekeringsijver van missionarissen zoals [[Sint-Bonifatius]]. Friesland, een machtig koninkrijk van handelaars en boeren, omvat een stuk van huidig Vlaanderen en grenst aan het Zwin. [[Willibald (priester)|Willibald]] beschrijft hun 'woeste twist' die 'het grootste deel van de christelijke kerken' vernielt en het herstel van de heidense heiligdommen en hun afgoderij. 

.

;717

.

Eerste tocht van de [[Omajjaden]] over de Pyreneeën naar het Visigotische Gallië. Deze Islamitische dynastie (of clan) uit Mekka regeert sinds 661 over het Arabische Rijk. In 750 nemen de Abbasiden hun kalifaat over. Prins [[Abd al-Rahman I]] (731-788) vlucht en zet de Omajjadendynastie verder op het Spaans-Portugese schiereiland (Iberië) tot 1027.

.

;719

.

De islamitische Omajjaden heersen over het Iberische schiereiland en [[Septimanië]] met [[Narbonne]].

.

;718 of 722

.

De Visigoten winnen de [[slag bij Covadonga]]. Het leidt tot oprichting van het christelijk [[koninkrijk Asturië]].
 
.

;727

.

Stichting van de [[Santo Spirito in Sassia]], het eerste ziekenhuis in [[Rome (stad)|Rome]].


.

;731

.

[[Beda|Beda Venerabilis]] (+735) schrijft zijn kerkgeschiedenis van de Angelen en vermeldt dat de oude Saksen geen koning hebben. Elke stam heeft zijn hoofdman en als er oorlog op komst is, loten zij onder hen een leider. Die volgen ze tot de oorlog voorbij is, daarna hebben alle hoofdmannen opnieuw dezelfde macht. 

.

;732

.

De Byzantijnse keizer [[Leo III van Byzantium|Leo III]] de Isauriër, paus van 717 tot 741 beveelt het [[iconoclasme]] en is ervan overtuigd dat de paus hem gehoorzaam moet zijn. Omdat de paus de onderwerping afwijst verovert de keizer het zuiden van Italië. De paus zoekt toenadering tot het Westen dat de optocht van de muzelmannen verhindert. Na 752 is er geen enkele paus meer van Griekse of oosterse oorsprong. 

.


;732-733

.

[[Karel Martel]] verslaat de Moren in de [[Slag bij Poitiers (732)|Slag bij Poitiers]] (of Tours) en wordt de stamvader van de [[Karolingers]]. In de [[Rhônevallei]] slaat hij diverse Moorse plundertochten af. Het dwingt de hertogen in de [[Provence (Frankrijk)|Provence]] en in [[Bourgondië (regio)|Bourgondië]] om zijn gezag te erkennen. Het lukt hem vooral door zijn eigen cavalerie te latan afstappen van het paard en hen te laten werken met schilden en speren.

.

Het [[Iberisch schiereiland]] zal 750 jaar de moslimstaat [[al-Andalus]] zijn met als hoofdstad [[Cordoba]].

.

;Ca. 740

.

Arabieren ontdekken het geheim van de Chinese papiermakers nadat ze enkelen van hen gevangen nemen. Papier is sterker dan papyrus en goedkoper dan perkament en raakt geleidelijk in Europa bekend. Aanvankelijk door de handel met de Arabieren. Later introduceren de kruisvaarders wellicht de papiermolen die ze in Damascus leren kennen en wordt Europa zelfvoorzienend. De eerste vermelding van een papiermolen is die van Hoei, uit 1405.

.

;741

.

[[Karel Martel]] ([[Herstal]], circa 689) overlijdt. Hij gaat de geschiedenis in als hofmeier van het Frankische Rijk en de vader van de Karolingen. Hij was reorganisator van het Frankische leger en bestuur en een succesvol tegenstander van de Arabieren, de Friezen en de Saksen. Zijn macht evenaarde die van de [[Merovingische]] koningen. Zijn twee zonen erven het rijk naar Frankisch gebruik: Karloman en Pepijn de Korte. 

.

;747

.

Karloman trekt zich onduidelijke omstandigheden terug in een klooster en doet afstand van zijn macht. 

.

;751

.

Karolingische koningen regeren over de [[Franken (volk)|Franken]].

.

;753

.

Omdat de Longobarden Rome bedreigen, zoekt [[Stephanus II|de Paus]] steun bij [[Pepijn de Korte]].

.

;754 (Ca.)

.

Heidenen slaan [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]], de Angelsaksische missionaris met stokken dood bij [[Dokkum]] omdat hij hun eiken (heiligdommen) verbrandde. Deze voorchristelijke bewoners zien een eik als een heiligdom.

.

Het Oost Romeinse Rijk verliest Ravenna aan de Franken.

.

;756

.

De Frankische koning [[Pepijn de Korte]] dwingt de [[Longobarden]] in Italië na twee veldtochten hun veroveringen over te dragen aan de paus. Deze 'schenking van Pepijn' legt de basis voor de Kerkelijke Staat.

.

;759

.


[[Pepijn de Korte]] verdrijft de laatste moslims uit Frankrijk.

.

.

== De Karolingische Renaissance (768-860) ==
[[Bestand:Raban-Maur Alcuin Otgar.jpg|thumb|550px|right|Hrabanus Maurus (links), en van de grootste geleerden van de [[vroege middeleeuwen]] ondersteund door [[Alcuinus|Alcuin]] (midden), geeft zijn werk aan zijn voorganger, [[aartsbisschop]] Otgar van Mainz (rechts). In de [[abdij van Fulda]] kreeg onderwijs in de traditie van [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]]. Hij verzamelde een groot aantal [[handschrift (document)|manuscripten]] en onder zijn invloed ontwikkelt Fulda zich tot het culturele en geestelijke centrum van het [[Heilige Roomse Rijk|Oost-Frankenrijk]]. Hrabanus is een veelzijdig schrijver.]]

.

'''Onder Karel de Grote (768-814), Lodewijk de Vrome (814-840) en Karel de Kale (843-877) komt er vernieuwing in de onderwijscultuur die de Karolingische Renaissance heet. Een bloeiperiode voor het onderwijs, bibliotheken en scriptoria, de kunsten en de rechtspraak volgt in Christelijk Europa. Monniken verrichten pionierswerk als ambachtsman, in de landbouw, ze onderhouden de Latijnse liturgie en produceren boeken. Kloosters groeien uit tot landbouwcentra en ze stichten scholen als kenniscentra en leiden leerkrachten op. Zo behouden ze de Romeins-Christelijke traditie. Tijdens deze heropleving schrijft de benedictijner monnik [[Hrabanus Maurus]] (Ca. 780-856) natuurhistorische teksten.'''

.

;768

.

Geboorte van [[Karel de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;814), een kleinzoon van [[Karel Martel]]. Karel maakt het tot alleenheerser over de Franken. In de komende dertig jaar breidt hij zijn rijk uit, verspreidt hij het Christendom en onderneemt hij expedities naar de Pyreneeën en Spanje om er de moslims (zonder succes) te bestrijden.

.

;770

.

De vroegst bewaarde Karolingische minuskel: een bijbel uit de [[Abdij van Corbie]]. Tijdens het abbiaat van Maurdramnus (772-780) ontwikkelden monniken een snelschrift. In 789 maakt Karel de Grote van de minuskel een officieel schrift.

.

;774

.

* Karel de Grote verovert het [[Longobardische Rijk]] en voegt Italië toe aan het Frankische Rijk. Karel kroont zichzelf tot koning der Longobarden.

.

;778

.

* Eerste poging van Karel de Grote om het Iberische schiereiland te heroveren draait uit op een catastrofe. De [[markgraaf]] van [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], Roeland sneuvelt in de [[Roncesvalles (Navarra)|bergpas van Roncevalles]]. 

.

;781

.

* Karel de Grote kroont zijn zoon [[Pepijn van Italië|Pepijn]] tot mede-koning van Italië en creëert zo het koninkrijk Italië als deel van het Frankische Rijk.

.

;782

.

* De Denen (de latere Vikingen) onderhouden handels- en diplomatieke relaties met het [[Karolingische renaissance|Karolingische hof]]. In de negende eeuw zal de sfeer vertroebelen.

.

;785

.

In [[Cordoba]] start de bouw van de [[Mezquita|Grote Moskee]] waar eerder de Visigotische kerk [[Vincentius van Zaragoza]] stond, op de fundamenten van een Romeinse tempel.

.

;786

.

De Franken gaan de Pyreneeën over en vallen Spanje opnieuw binnen. Het graafschap Barcelona krijgt de status van Spaanse mark van hun  Rijk.

.

;789

.

Vikingen in het Engelse [[Dorset]].

.

;793

.

Eerste aanvallen van Vikingschepen op [[Lindisfarne]] of beter 'The Holy Island of Lindisfarne in Northumberland', een eiland met een abdij voor de noordoostelijke kust van Engeland. [[Alcuinus]], een hofgeleerde van [[Karel de Grote]] schrijft: 'Nooit eerder is zulke wreedheid in Brittannië gezien.' Twee eeuwen vol confrontaties met de Vikingen beginnen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen. IJzeren eeuwen om de Noordzee,'' WalburgPers, Zutphen, 2020.&lt;/ref&gt; Voor sommige Denen eindigt de plundertocht in het bouwen van boerderijen en de kolonisatie van Engeland. [[Danegeld]] is de belasting die de bezetter eist aan de oorspronkelijke bevolking (de Engelsen en de later gearriveerde Saksen) om de plundering van hun dorpen te voorkomen.

.

;796

.

De hoofdstad [[Aken (stad)|Aken]] van Karel de Grote ziet in het centrum de [[Paltskapel]] verrijzen. De stad groeit uit tot het nieuwe Rome. De [[Paltskapel (Aken)|Paltskapel]] is het oudste deel van de Dom van Aken waarmee [[Karel de Grote]] de Romeinse cultuur introduceert.

.

;799

.

Eerste aanvallen van Vikingen in onze regio. Karel de Grote verdedigt de kust. Na zijn dood in 814 nemen de aanvallen toe.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Donareiche2.jpg|[[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] hakt een eik om. Schilderij uit 1737.
Bestand:Karl_Martell.JPG|Graf van Karel Martel in de kathedraal van Saint-Denis. Tombe ca. 1260.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Negende eeuw (801-900) ==
[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Emperor_Charlemagne.jpg|thumb|550px|Karel de Grote (geboren in 747 of 748 - Aken 814) is sinds 768 koning der Franken en vanaf 25 december 800 keizer van het Roomse Rijk. Als kleinzoon van [[Karel Martel]] krijgt hij tijdens zijn leven zijn 'grote' bijnaam. Het Frankische Rijk kent onder hem zijn grootste expansie. Zijn kroning door paus [[Paus Leo III |Leo III]] op kerstdag 800 in Rome herstelt het keizerschap in West-Europa. Karel de Grote lijkt het Europees historisch bewustzijn vorm te geven.]]

.

'''De negende eeuw kenmerkt zich door het aanbreken van de riddertijd. Ruiters met wapens krijgen status als keurtroepen. In de vroege eeuw komt het tot troebel contact tussen het hof van [[Karel de Grote]] en de [[Denen]]. Na de verovering van Saksen en Beieren verdient de Noordoostgrens beveiliging. Karel versterkt de Romeinse fortificaties in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en Vlaanderen aan de riviermondingen van de [[Rijn]], de [[Maas]] en de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. Kustwachters, wachtschepen en garnizoenen bewaken de mondingen en verijdelen de Deense raids van koning Godofrid tussen 804 en 810. Na de moord op Godofrid (uit eigen rangen) volgt een vredevolle zoon hem op. In de tweede helft van de eeuw verwoesten Noormannen de bisschoppelijke zetels in Doornik, Kamerijk en Terwaan. Benedictijnenkloosters leggen ze in as: [[Sint-Baafsabdij|Sint-Baafs]] in Gent, Saint-Géry (Kamerijk), [[Sint-Vaast (Frankrijk)|Sint-Vaast]] (Atrecht) en Sint-Bertijn (Sint-Omaars). Een gevolg is dat de kloosterlijke tucht en de regel van Benedictus niet langer na te leven is. Omdat de Franse koninklijke macht in het drassige Vlaanderen beperkt is, leidt dit tot een machtsverschuiving. Kerken, abdijen en kloosters verliezen hun onafhankelijk bestaan en laten zich verdedigen door 'de' graven van Vlaanderen. De graven presenteren zich als 'lekenabt' van de abdijen terwijl monniken om te ontkomen aan de Vikingen op de vlucht gaan. In de meer dan zestig jaar tussen 820 en 883 is van de acht abten slechts één monnik.'''

.

* '''Een systeem van [https://www.youtube.com/watch?v=pJ6xcoY7okI muzieknotatie] ontstaat.'''

.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=8yfhG547two '''BEELDFRAGMENT WIE WAS KAREL DE GROTE?''']

.

;800

.

* [[Karel de Grote]] gekroond als keizer in Rome door paus [[Paus Leo III|Leo III]] op 25 december. Hij is de eerste westelijke leider in drie eeuwen die de [[Keizerskroon van Karel de Grote|keizerskroon]] draagt. Zijn kroning legt de basis voor het [[Roomse Rijk|Heilige Romeinse Rijk]]. Karel en zijn opvolgers nemen de paus en de stad Rome in bescherming. Karel - niet bijzonder ontwikkeld - laat zich omringen door geleerden zoals [[Alcuinus]]. Zijn [[Karolingische Renaissance]] zorgt ervoor dat de erfenis van de antieken tot nieuwe bloei komt, een erfenis die tijdens de Merovingische periode dreigde verloren te gaan. De [[Abdij van Fulda|abdijen van Fulda]], [[Abdij van Reichenau|Reichenau]] en [[abdij van Saint-Denis|Saint-Denis]] nemen hierin een voortrekkersrol.

.

;801

.

* [[Karel de Grote]] herovert [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] op de Turken met de Ebro als de grens tussen het Christelijke Europa en het Turkse Iberia.

.

;802

.

* ♣ [[Karel de Grote]] krijgt de olifant [[Abul-Abbas]] als geschenk uit Bagdad en koestert hem als een vroeg voorbeeld van de [[menagerie]]. Een menagerie verzamelt exotische dieren als de aristocratische of royale voorloper van de dierentuin. Beide tuinen verschillen in doel en publiek. Een dierentuin heeft een wetenschappelijk en educatief doel en richt zich - met tentoonstellingen - naar brede bevolkingslagen. In de negentiende eeuw vervangen dierentuinen de menagerieën. Anno 2016 staat alleen in Schönbrunn een menagerie. In de loop van de twintigste eeuw ontwikkelde die zich tot [[Tiergarten Schönbrunn]].

.

;814

.

* [[Lodewijk de Vrome]] neemt als zoon van [[Karel de Grote]] zijn rijk over. Lodewijks zonen zullen het niet eens raken in de erfopvolging.

.

;820

.

* Om een Vikingaanval af te slaan wordt een versterkte wachtpost georganiseerd met de naam het 'Praesidium'. Lokaliseert de versterking zich in Oudenburg of in Brugge? Het is niet bekend. Tot voor kort waren de Vikingen een vriendelijk en bekend volk zonder vijandige intenties. Vanaf deze eeuw zijn hun uithalen rampzalig voor Frankrijk en onze streek. Geschreven bronnen zijn er niet die hun plunderingen verklaren. Wel enkele hypotheses. 1. De druk van de Karolingen wordt hen te groot; 2. Een bevolkingstoename in Scandinavië leidt tot schaarste; 3. Een Scandinavische machtsstrijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie bijvoorbeeld: BRIGITTE MEIJNS. ''Dreiging uit het noorden.'' In: HARRY DE PAEPE &amp; LIEN LAUWAERT. ''Het verhaal van Vlaanderen. De geschiedenis van de prehistorie tot nu,'' Manteau, Antwerpen, 2022, p. 72-73.&lt;/ref&gt; 

.

;826

.

* Het Oost Romeinse Rijk verliest het eiland Kreta aan de Arabieren.

.

;828

.

* In de [[Javazee]] zinkt het [https://en.wikipedia.org/wiki/Belitung%20shipwreck Belitungschip] op zijn weg naar de grootste wereldstad: [[Bagdad]]. De archeologische vondst uit 1998 bewijst een Middeleeuwse, niet Europese lange afstandshandel en verandert de gebruikelijke blik op de Middeleeuwen. Het vaartuig etaleert de wereldhandel van toen. Het schip was gebouwd in [[Iran]], de spanten van [[Mahonie (hout)|mahonie]] zijn Afrikaans; de mastmontage komt uit Zaïre en de dekbalken vinden hun oorsprong in India. Het bindtouw is van Maleise zeehibiscus, een vervanging van de hennepvezel uit de [[Kaukasus (gebied)|Kaukasus]] of [[India]]. De voorraadkruiken uit [[Vietnam]]. De aan boord aangetroffen persoonlijke spullen kwamen van de bemanning en passagiers uit Arabië, Zuidoost-Azië en China. Er was kookgerei bij dat in Thailand was vervaardigd; andere zaken kwamen uit Sumatra.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON. ''Metropolis'', p. 154.&lt;/ref&gt; Het schip is genoemd naar het eiland in de buurt waar het zonk. 

.

;831

.

* De [[Muzelman]] zet voet aan wal in [[Sicilië]] en verovert [[Palermo (stad)|Palermo]].

.

;835
.

* De relieken van [[Donatianus van Reims|Sint-Donatius van Reims]] worden vanuit [[Reims]] naar Torhout gebracht.

.

;836

.

* De Denen tonen interesse voor de Scheldemonding bij [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en in Vlaanderen. Volgens de [[Annales Fuldenses]] plunderen ze het dorpje Antwerpen en branden het plat. Enkele decennia later komt er op de plaats van het huidige [[Het Steen (Antwerpen)|Steen]] (een hoger gelegen en vooruitgeschoven stuk land in de Schelde-oever) een aarden wal. Het is de aanzet voor de eerste burcht en het latere Steen, gebouwd als in de eerste helft van de dertiende eeuw als poort tot de burcht.

.

;837

.

* 17 juni, de Denen verslaan het garnizoen op [[Walcheren]] en controleren de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. De Vikingen komen niet zomaar. Hun rooftochten zijn een reactie op de insluiting door andere Scandinavische volkeren, door de Slaven en het rijk van Karel de Grote. De offensieve politiek van [[Karel de Grote]] richting Denemarken duurt vier decennia. Karel de Grote maakt een zestigtal veldtochten. In Italië verslaat hij de [[Langobarden]], in Noord-Spanje grenst hij het gebied af van de oprukkende Islam en in het Noorden verslaat hij de [[Saksen (volk)|Saksen]]. Deense krijgsmannen voelen de druk en dringen tot in de lage landen als wespen die hun nest verdedigen. Ze bepalen mee het bestuur, de defensie en de economie van de [[lage landen]] van de kust tot bij Gent.

.

[[Bestand:Duinkerketransgressies.jpg|thumb|550px|De Vlaamse kust is niet altijd een rechte lijn geweest zoals we die nu kennen. De Duinkerketransgressies beschrijven de evolutie van de kustlijn.]]

;838

.

* Op 26 december doet een stormvloed de kustlandwinning teniet. Dijken zijn er (nog) niet en geulen en kreken, dringen het land in tot in [[Brugge]], [[Sint-Winoksbergen]] en [[Sint-Omaars|Sint-Omer]]. Anno 2020 heeft de kust een rechte lijn van zestig kilometer, in deze middeleeuwse jaren lijkt de kust op een [[Wadden|waddenlandschap]] met veel zanderige eilanden. De landinwaartse [[Geul (rivier)|geulen]] slibben met de [[getijden]] langzaam aan dicht: [[slikken]] evolueren tot [[schorren]] die vervolgens zoutweiden worden met grazende schapen. In die jaren is de Vlaamse kust een onherbergzaam gebied: Oostende, Westende en Middelkerke (in het midden tussen de vorige twee) bestaan nog niet. De [[pagus Flandrensis]] gaat etymologisch terug op 'flauma', Germaans voor [[vloed]]. De stap van 'Flandria' en 'Flaumung' naar 'Vlaanderen' en 'Vlaming' is snel gemaakt. 

.

;842

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Messina (stad)|Messina]] op de Turken.

[[Bestand:Treaty_of_Verdun_nl.svg|thumb|550px|De Schelde, de Maas, de Saône en de Rhône vormen de grens tussen Lotharingen en het Franse koninkrijk. De Rijn vormt de grens tussen Lotharingen en het Duitse rijk. Gent is de grensstad tussen Lotharingen en Frankrijk.]] 

.

;843

.

* [[Verdrag van Verdun]]. Het rijk van [[Karel de Grote]] en [[Lodewijk de Vrome]] wordt in drie zelfstandige koninkrijken verdeeld, onder de zonen van Lodewijk de Vrome: 1. [[Lodewijk de Duitser]] krijgt het oostelijke deel (Duitsland), 2. [[Lotharius I|Lotharius]] erft het middendeel ([[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] met inbegrip van Vlaanderen) dat van Noord-Italië tot de Noordzee loopt en 3. [[Karel de Kale]] krijgt het Westen (Frankrijk). Concreet: Vlaanderen maakt officieel deel uit van Frankrijk maar zal een onafhankelijke koers proberen te varen ten aanzien van de Franse kroon.

.

;845

.

* Een Vikingvloot belaagt Parijs. De zogenaamde '[[IJzeren eeuw]]' start en houdt aan tot omstreeks 960. 

.

;846

.

* De Isalmitische 'bende' [[Saracenen]] staan voor Rome. [[Paus Leo IV]] bouwt de Leonische muur met de [[Engelenburcht]] als bastion.

.

;848

.

* De Zuidelijke spits van Italië, de stad [[Bari (stad)|Bari]] valt in Turkse handen.

.

;Vanaf 850

.

* Noormannen verschansen zich op plaatsen met defensieve en bevoorradingsmogelijkheden bij een waterloop met toegang tot een uitgestrekt gebied: Gent, Kortrijk en Condé aan de Schelde, Asselt aan de Maas, Leuven aan de Dijle.

.

* Venetië gooit het Oost-Romeinse juk van zich. Een [[Doge (staatshoofd)|doge]] (de Venetiaanse vorm van het Italiaanse [[duce]] of leider) neemt de leiding over de staatszaken.

.

* Een monnik kopieert de [[Amandus van Maastricht|Vita sancti Amandi]] naar een tekst uit de 7de eeuw over de tocht van Amandus door West- en Oost Vlaanderen omstreeks 650. 

.

;851

* In Brugge staat een burcht. Hoe lang precies is niet bekend, geestelijken van de [[Sint-Baafsabdij]] brengen er een gouden kruis in veiligheid.

.

* De legeraanvoerder [[Aethelwulf van Wessex]] bezorgt de Vikingen een verpletterende nederlaag in [[Surrey (graafschap)|Surrey]]. 

.

;855

.

* Na de dood van [[Lotharius I|Lotharius]] verdelen zijn zonen [[Lodewijk II van Italië|Lodewijk II]], [[Lotharius II]] en [[Karel de Jonge]] het middenrijk. Noord-[[Italië]] en de keizerskroon gaan naar het Duitse rijk. [[Koninkrijk Bourgondië|Bourgondië]], de [[Lage Landen (staatkunde)|Nederlanden]], de [[Elzas]] en [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]]) worden de komende vijftien jaar verdeeld tussen het Duitse en Franse rijk. De zwakte van de gebieden in het middenrijk zijn de oorzaak van de eeuwenlange twist tussen het Duitse en Franse rijk.

.

* 856

.

* De [[Islam]] verovert [[Tarente (stad)|Tarente]] in Zuid-Italië.

.

* [[Vikingen]] branden [[Parijs]] en Tours plat.

.

* De eerste Engelse betaling van [[Danegeld]], een belasting van 3.732 [[Kilogram]] zilver koopt het Viking-geweld af.

.

* De koning van Frankrijk, [[Karel de Kale]] huwelijkt zijn dochter [[Judith van West-Francië]] als twaalfjarige uit aan de 56-jarige, machtige en christelijke koning [[Aethelwulf van Wessex]], (vader van vier zonen). 

.

;858

.

* Aethelwulf sterft in januari. Het huwelijk met Judith blijft kinderloos.

.

;859

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Syracusa]] op de Turken.


.

.

= De vroege graventijd (860-1095) =

[[Bestand:Boudewyn I van Vlaanderen.jpg|thumb|550px|Boudewijn met de ijzeren arm, hier op het [[stadhuis van Brugge]] (ook op het [[stadhuis van Kortrijk]] is hij present) is de eerste graaf van Vlaanderen en de opvolger van de [[Harelbeke-Centrum|Harelbeekse]] [[woudmeester]] of [[forestier]] [[Odoaker]]. Deze Boudewijn start een [[dynastie]] die de negentiende-eeuwse schrijvers en schilders inspireert zoals [[Hendrik Conscience]], [[Guido Gezelle]], [[Hugo Verriest]] en [[Albrecht Rodenbach]]. Hun romantiek van  keert terug op tientallen soortgelijke vorsten en laat de [[Vlaamse Beweging]] met de herinnering aan dit verleden samenvloeien.]]

.

;861

.

* Boudewijn van Vlaanderen (°862-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;879), een twintiger en waarschijnlijk een functionaris van Karel de Kale waagt zich aan een liefdesavontuur en schaakt op kerstmis de 17 jarige prinses [[Judith van West-Francië]], dochter van [[Karel de Kale]], de koning der Franken (of Frankrijk) die al twee keer getrouwd is. Sommige bronnen hebben het over het voorjaar van 862. Volgens de overlevering huwen ze in [[Doornik]] bij de bisschop en vluchten ze naar waar nu het [[kasteel van Rumbeke]] staat. De werkelijkheid is anders. Via [[Utrecht (stad)|Utrecht]] komen ze in [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] terecht waar [[Lotharius II]] zich over hen ontfermt en hen beschermt hen tegen Karel de Kale.

.

;862

.

* [[Cyrillus van Saloniki]] verkondigt met zijn broer [[Methodius van Thessaloniki|Methodius]] het christendom onder de Slavische volkeren. Hij ontwikkelt daarvoor het [[Glagolitisch alfabet]] dat in onbruik raakte. Orthodoxe Slaven gebruiken het [[cyrillische alfabet]], de rooms-katholieke Slaven gebruiken het [[Latijnse alfabet|Latijnse]]. Hun bijbelvertaling brengen ze naar de gebieden die nu Bulgarije, Montenegro, Servië, Roemenië en Rusland zijn. 

.

;863

.

* [[Boudewijn met de IJzeren Arm]], huwt met Judith en wordt lekenabt van de abdij van Torhout en die van de Sint Pietersabdij in Gent en de eerste graaf van Vlaanderen. Zijn 'Pagus Flandriensis' is niet het mooiste huwelijkscadeau dat hij zich kan wensen. De naam zegt dat het om een drassig, nat gebied gaat, een uithoek van het Frankische rijk.

.

* Oudenburg boet in aan belang: het is niet langer met de zee verbonden. De dichtslibbende geulen werken in het voordeel van Brugge.

.

;864

.

* Pauselijke bemiddeling verzoent Karel de Kale en Boudewijn. Als de schoonzoon van de koning van Frankrijk voert Boudewijn het bewint over verschillende Karolingische graafschappen tussen de Schelde en de Noordzee. Boudewijn krijgt de grafelijke titel, een bruidsschat en Brugge ontwikkelt zich tot het centrum van zijn eigendom. Als leenman van de Franse koning voert hij bewind in de [[Pagus Flandrensis]] (de Vlaamse gouw rond Brugge), Waas, Kortrijk en wellicht Gent. Andere bronnen hebben het over een veel kleiner gebied: Torhout, Gistel, Oudenburg en Brugge. Verdedigt de Franse koning zo zijn land tegen de Noormannen? Of zijn de banden nog vriendschappelijk?

.

* Brugge slaat de oudst gedateerde munten. De [[denarius]] of de zilveren penning draagt aan de ene zijde de K, verwijzend naar [[Karel de Kale]] en anderzijds een kruis.

.

;866

.

* Boudewijn I verkrijgt de [[Ternaasgouw]] (Pas de Calais).

.

;867

.

* Na de dood van [[Paus Nicolaas I]] komt het pausdom in een crisis die bijna drie eeuwen, tot 1872 duurt. Tientallen overgangspausen volgen elkaar op, velen van hen sterven geen natuurlijke dood. 

.

;870

[[Bestand:Empire_carolingien_870.svg|thumb|550px|Een nieuwe grens tussen Frankrijk en Duitsland.]]

* Het [[verdrag van Meerssen]] hertekent de Frans-Duitse grens.

.

* Ca. De relieken van [[Donatianus van Reims]] worden naar Brugge gebracht. Mogelijks kwam de hele kloostergemeenschap mee uit veiligheidsoverwegingen. Brugge is een bestuurlijk centrum dat ze zal beschermen tegen de Vikingen die driester te werk gaan.
** Ca. De relieken van [[Sint-Walburga]] worden naar [[Veurne]] gebracht. 

.

;875
* Noormannen plunderen Frankrijk.

.

;877
* Allereerste vermelding van [[Veurne]] als Furnu, een eiland in een zoutwinningsgebied. Veurne ontstond waarschijnlijk bij een burcht die de graaf van Vlaanderen tegen de Vikingen bouwt. In de 10e eeuw vallen Vikingen de plaats aan. De [[terp]] in het Sint-Walburgapark is een restant van de burcht en verklaart het straatpatroon dat cirkelvormig verloopt.
* Karel de Kale gedraagt zich vreemd en laat zich kaalscheren als teken van onderwerping. Hij is 54. In oktober overlijdt hij.

.

;878
* De nederlaag van het Deense Great Viking Army in [[Wessex]] (bekend als de slag bij Edingtum) resulteert in een verdrag tussen de verslagen Denen en [[Alfred de Grote]]. Het dwingt de Vikingen om het gebied te verlaten, waarop ze het [[Kanaal (waterweg)|Kanaal]] oversteken en aangevuld met verse manschappen de [[Lage Landen]] gaan plunderen. Vijfduizend Noormannen slaan hun winterkampen op in [[Gent]], [[Kortrijk]], [[Leuven]] en in de [[Maasvallei Limburg|Maasvallei]]. Brugge, onder leiding van [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] ontsnapt hieraan. (Was Brugge het bruggenhoofd? Argumenten zijn te vinden in de naamgeving van Brugge en de relaties tussen de graaf en de Denen.)

.

;879

.

* [[Boudewijn I van Vlaanderen|Boudewijn met de IJzeren arm]] overlijdt - volgens de overlevering - in de [[Abdij van Sint-Bertinus|abdij van Sint Bertijns]], hét klooster van Vlaanderen. Hij is er begraven, zijn ingewanden en zijn hart brengt men naar de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] in Gent. [[Boudewijn II van Vlaanderen]] (ca. °865-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;918) de Kale neemt als vijftienjarige tot aan zijn dood de titel van graaf van Vlaanderen over. Zijn bijnaam verwijst naar zijn voorvaderen [[Karel de Kale]] en [[Karel de Grote]]. In het begin van zijn regeerperiode zijn er weinig documenten die zijn reilen en zeilen documenteren. Niettemin krijgt hij het hard te verduren met de Vikingen, nu die een serieuze nederlaag leden in Engeland. Daar plunderen ze al jaren. Nu ze lik op stuk kregen, richten ze hun terreur nu volop en definitief op Vlaanderen. Van (mogelijke) handelsonderhandelingen (zoals sommige onderzoekers suggereren) is geen sprake meer. In [[Terwaan]] delft Boudewijn II het onderspit. Het Vikingenleger trekt brandschattend door de streek en overwintert in de [[Sint-Baafsabdij]] in Gent, mogelijks hebben ze er hun kamp voor meerdere jaren. Hun roof- en plundertochten richten zich niet alleen op goederen. Ze nemen mensen mee die ze verhandelen op de Scandinavische slavenmarkten. De monniken van Sint Bavo slaan op de vlucht en nemen het relikwie van Bavo, een volgeling van Sint Amandus en de de stichter van het Sint Baafsklooster mee. Boudewijn II slaagt er in om ringwalburchten te creëren op strategische plaatsen zoals in Brugge, Veurne en [[Oostburg (plaats)|Oostburg]], in [[Sint-Winoxbergen]] en [[Bourbourg]]. Ze slaan de verrassingsaanvallen succesvol af en verhinderen de toegang tot het binnenland. De wallen zijn tegenwoordig enkel nog in het stratenpatroon te zien. De vestingen groeien daarna uit tot steden met een kerk, een adminstratie en een markt. Boudewijn II is een slimme kerel en claimt alles wat leegstaat en geplunderd is en werkt zich zo op tot een West-Europese grootgrondbezitters. Als hij overlijdt heerst hij over het huidige West- en Oost-Vlaanderen en een gebied in Noord-Frankrijk. 

[[Bestand:Boudewijn_II.jpg|thumb|550px|Boudewijns heerschappij geldt aanvankelijk als hard en gewelddadig tot hij omstreeks 900 zijn positie en die van Vlaanderen veilig stelt. Hij overlijdt in 918 en ligt in de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]].]]

.

* 880
** Noormannen in [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]].
** In de kronieken van de [[Sint-Vaastabdij]] bij [[Atrecht]] dat op twee dagmarsen van Kortrijk ligt, rapporteert een monnik over een Deense aanval. &quot;Abt Gozlinus en het leger dat bij hem was besloten tegen de Noormannen ten strijde te trekken. Ze zonden aan hen die aan de overkant van de Schelde woonden een boodschap om op een vaste dag samen te komen, zo dat de enen van hieruit, de anderen van daaruit hen zouden verdelgen. Maar de afloop was niet zoals verhoopt. Niets van wat ze deden liep voorspoedig af, en ze konden maar nauwelijks ontsnappen door schandelijk op de vlucht te slaan. Velen van hen werden gevangen genomen en gedood. De angst en het beven dat de Noormannen verspreidden kwam neer op de inwoners van het land. Uitgelaten over hun overwinning stopten zij niet om dag en nacht kerken in brand te steken en het christelijke volk aan hun juk te onderwerpen. Toen sloegen alle monniken, kanunniken en nonnen, van tussen Schelde en Somme, en van over de Schelde met de relieken van de heiligen op de vlucht, wat ook hun leeftijd of status was. Die Denen spaarden niemand, ook niet wie al van leeftijd was, maar zetten alles te vuur en te zwaard. Gozlinus en zij die bij hem waren zagen dat ze geen weerstand konden bieden. Begin oktober werd het leger ontbonden en ieder keerde naar zijn thuis terug. De Noormannen of Denen echter verwisselden van standplaats en in de maand november bouwden ze in Kortrijk een kamp om er te overwinteren... Een gulzige vlam verteerde het hele land.&quot;
** In de lente gaan de Vikingen naar Doornik en Reims. Ze verwoesten verschillende kloosters langs de Schelde. 
** Overwintering van Vikingen in Kortrijk. Van hieruit strijden ze tegen de Menapii of de West-Vlamingen en de Suevi, de Zeeuwen

.

* 881
** Vikingen in [[Asselt]]. Ze ondernemen rooftochten en [[plundering van Maastricht|plunderen Maastricht]] en Sint Vaast (Atrecht), Kamerijk, Amiens en Terwaan.
** Vikingen in [[Doornik]].
** Aan de monding van de [[Somme (rivier)|Somme]] maken de Vikingen rechtsomkeer en nestelen zich in Condé (bovenloop Schelde). [[Karloman]] en [[Lodewijk III van Frankrijk|Lodewijk III]] stuiten hun opmars bij Saucourt. 8.000 Noormannen laten er het leven. De [[Frankische Rijk|Frankische]] cavalerie schrijft de eer op zijn blazoen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of deze cijfers betrouwbaar zijn is onduidelijk. Zie hiervoor JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen'', p. 115.&lt;/ref&gt;

.

* 882
* [[Belegering van Asselt]]
* Vikingen in [[Cambrai|Kamerijk]]
* Vikingen in [[Arras|Atrecht]]

.

* 883
** Vikingen in [[Brugge]].
** Een 'verschrikkelijke inval' van de Vikingen.
** Vijandigheden in het [[Graafschap Boulogne|Boulogne]], [[Sint-Omaars]], [[Saint-Riquier]], [[Veurne]], [[Terwaan]], Gent en [[Atrecht]]. 
** [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] zoekt zijn toevlucht in de moerassen van [[Sint-Omaars]].


* 884
** Boudewijn II huwt [[Elftrudis]], de jongste dochter van [[Alfred de Grote]], de koning van Engeland, vermoedelijk om steun tegen de Vikingen te zoeken en de lakenhandel te stimuleren. Vlaanderen heeft zo banden met Frankrijk én Engeland.

.

* 885
** Vikingen bouwen een versterking in [[Condé-sur-l'Escaut|Condé]]

.

* 886
** Vikingen bouwen een versterking in [[Kortrijk]]

.

* 887-891
** Boudewijn II wint het verloren terrein in de zes ontwrichte Karolingische gouwen langzaam terug. In 888 erkent de Franse [[Odo I van Frankrijk|koning Odo]] het gezag van de graaf van Vlaanderen in het noorden.

.

* 892
** Koning [[Arnulf van Karinthië]] verslaat de Vikingen voorgoed in Leuven tijdens de slag aan de Dijle. 
** Boudewijn II verjaagt Vikingen na hun nederlaag bij de [[Slag aan de Dijle]].
** Boudewijn versterkt zijn graafschap in [[Ieper]], Kortrijk, [[Sint-Winoksbergen]], Sint-Omaars, [[Brugge]] en Gent.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Boudewyn_I_van_Vlaanderen.jpg|[[Boudewijn met de IJzeren Arm]] arm, stadhuis Brugge.
Bestand:1e_graaf_van_Vlaanderen_-_Boudewijn_I.jpg|Boudewijn I in de [[Flandria illustrata]] uit 1641.
File:Late_Medieval_Trade_Routes.jpg|Middeleeuwse handelsroutes met Brugge als centrum.
Bestand:KyrilMethod.jpg|Methodius (links) en Cyrillus van Saloniki. Icoon uit de 19de eeuw uit [[Boekarest]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Tiende eeuw (901-1000) ==
[[Bestand:Crécy-en-Ponthieu_24-09-2008_12-13-34.JPG|thumb|550px|Europa ontdekt de erg dodelijke kracht van de [[kruisboog]]. Het wapen wordt [[armborst]], [[arbalest]] of voetboog genoemd. Haar nadelen zijn de nauwkeurigheid en haar bereik vergeleken met de [[Handboog|Engelse handboog]]. Die laatste reikt 230 meter ver en is snel te laden. De kruisboog is een Chinese uitvinding uit de vierde eeuw v. Chr. In [[1066]] gebruiken de Normandiërs het bij de verovering van Engeland en in [[1096]] veroordeelt [[Paus Urbanus II]] de kruisboog als 'hatelijk voor God'. In [[1139]] verbiedt de kerk haar gebruik tegen christenen. Als het gaat om islamitische [[Arabieren]], [[moslims]], [[heidenen]] of [[Saracenen]] is de kruisboog geen probleem. De foto toont een 14e-eeuwse replica in het [[museum Emhisarc]] gebruikt tijdens [[Slag bij Crécy|de slag bij Crécy]].]]

;De tiende eeuw kenmerkt zich door:

.

* '''De introductie van de kruisboog in Europa.'''

.

* '''Aan het eind van de eeuw breekt het kasteeltijdperk aan. In het komende halve millennium verrijzen vijftienduizend feodale kastelen in Europa en het Midden Oosten. Een nieuwe beschaving ontstaat die niets van doen heeft met de stadscultuur of het platte land. Het domein brengt de [[Hoofse roman|hoofse]] cultuur voort, daar ontmoet iedereen elkaar, in de [[Hoofse liefde|hof]]. Het kasteel is een cultureel centrum (werken uit de oudheid worden er herlezen zoals in de kloosters) en een toevluchtsoord bij vijandelijkheden.'''

.

* '''Ridders gaan hoge hakken dragen omdat het hen beter vasthoudt in de stijgbeugel. De hoge hak zal een modeverschijnsel zijn voor mannen die willen suggereren dat ze een paard hebben. Vrouwen wachten tot de achttiende eeuw om dit accessoire te dragen, als de rokken ietwat korter worden.'''

.

* '''Eind tiende eeuw wordt de [[klok (tijd)|mechanische klok]] uitgevonden door de Fransman Gerbert, de latere [[paus Silvester II]].'''

.

* '''[[Lorenzo Valla]] en [[Caesar Baronius]] noemen deze eeuw de ijzeren eeuw, een neergang die zich tussen 880 en 960 voordoet: het [[Karolingische Rijk]] en de verworvenheden van haar [[Karolingische renaissance|renaissance]] verdwijnen en in de kerk komt moreel verval. Een tegenbeweging volgt vanuit [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]] en de [[Gregoriaanse hervorming]].'''

.

* '''Boudewijn II (879-918) is zo krachtdadig dat Vlaanderen uitgroeit tot een vorstendom.'''

.

* '''Turkse legers trekken de Alpen over.'''

.

.

;910

.

* Stichting [[Abdij van Cluny]] door [[Willem I van Aquitanië|Willem de Vrome van Aquitanië]]. Willem ziet af van de inkomsten, plaatst de congregatie onder de kerk, zonder dat Rome aanspraak kan maken op de inkomsten. Vanaf 932 richt Cluny nieuwe kloosters op in Europa of plaatst ze kloosters onder haar leiding. Op haar hoogtepunt telt het kloosternetwerk van Cluny meer dan duizend kloosters. De [[Abt (abdij)|abt]] bestuurt Cluny, meerdere [[prior|priors]] besturen de dochterkloosters. 

.

* 911
** [[Normandiërs]], afstammelingen van de [[Vikingen]] krijgen een gebied in Noord-Frankrijk in leen. 
** Richard de Rechtsbrenger verslaat Noorman [[Rollo]] bij [[Chartres]].

.

* 918
** [[Richard I van Bourgondië|Richard I de Rechtsbrenger]] wordt de eerste [[Bourgondische hertogen|Bourgondische hertog]].
** Na de dood van zijn vader Boudewijn II erft [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;965) het grootste (noordelijke) deel van graafschap Vlaanderen, zijn broer Adalolf erft het zuidelijke. Arnulf gaat de geschiedenis in als de stichter van de kerk van Torhout, het Brugse Sint-Donaaskapittel en de Sint-Janskapel in Gent. Hij zal bijna een halve eeuw over Vlaanderen regeren, het kloosterleven en het geestelijk leven stimuleren na de ontreddering die volgde op de strooptochten van de Noormannen. Hij overlijdt in 965 en rust in de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] van Gent.
** Tijdens zijn regeerperiode zal Arnulf I de grens van Vlaanderen met Frankrijk tot aan de rivier de [[Canche]] verleggen en geeft zijn vorstendom zodoende een stevige zuidgrens tot in Pas de Calais.

.

* 939
** In het [[Rhonedal]] branden Turkse soldaten het [[Sint-Mauritius|klooster van Sint-Mauritius]] plat.

.

* 941
** Oudste vermelding van [[Snellegem]] als Snethlingehem.
.

* 944
** [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] laat op de Brugse burg een achthoekige kapel bouwen geïnspireerd op de [[Dom van Aken]] gewijd aan Onze-Lieve-Vrouw. Later wordt dit de Sint-Donaaskerk.


.

* 950
** De zestigjarige [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] bereikt het hoogtepunt van zijn macht. Hij is uitzonderlijk oud.

.

* Ca. 953
** Een nieuwe kerk in [[Snellegem]], de vorige dateerde wellicht uit de zevende eeuw. Snellegem is een [[Merovingen|Merovingisch]] kroondomein met het Oosthof als centraal punt. Van hier uit ontwikkelen zich de parochies [[Jabbeke]], [[Varsenare]], [[Zerkegem]], [[Sint-Andries (Brugge)|Sint-Andries]] en [[Sint-Michiels]]. 

.

* 958
** Boudewijn III (ca. 940-962), de enige zoon van Arnulf I wordt samen met zijn vader medegraaf van Vlaanderen tot aan zijn vroegtijdige dood in 962. Hij stimuleert de lakenweverij en de viltproductie en richt de [[Jaarmarkt|jaarmarkten]] van Brugge en Kortrijk op en sticht [[Duinkerke]]. 

.

* 960
** Priester Witger schrijft de eerste landsheerlijke [[Genealogie (geschiedkunde)|genealogie]] van de [[graven van Vlaanderen]]. De ''Genealogia Arnulfi comtis'' geeft de derde graaf van Vlaanderen [[Arnulf I]] veel aandacht: hij beschikt over koninklijk bloed via zijn oma (de Karolingers) en zijn moeder (de Angelsaksen). 

.

* 962
** [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]] overlijdt in 962 aan de pokken tijdens een veldtocht naar Normandië.

.

* 965
** Het vierjarige wezenkind [[Arnulf II van Vlaanderen|Arnulf II]] (°Ca.960/965–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;988), zoon van [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]], volgt zijn grootvader op als graaf van Vlaanderen onder de voogdij van de koning van Frankrijk. Lotharius beschermt hem tegen en tot ongenoegen van de Vlaamse edelen. Vlaanderen verbrokkelt in kleinere graafschappen. De regent van Arnulf, Boudewijn Baldzo maakt van Kortrijk een graafschap en de regent [[Dirk II van Holland]] wordt graaf van Gent en Waas. 

.

* 970
** De abt van het [[Cluny (Frankrijk)|Clunyklooster]] wordt door de Turken overvallen en gevangen gezet bij de [[Grote Sint-Bernhardpas]].

.

* 976 
** [[Arnulf II van Vlaanderen]] regeert over wat er van het [[graafschap Vlaanderen]] overblijft.

.


* 985
** De bouw van de [[Sint-Baafsabdij]] vangt aan. In 1067 zal ze voltooid zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 109.&lt;/ref&gt;

.

* 987
** [[Hugo Capet]] is de eerste Franse koning en stamvader van de [[Capetingers]]. Zijn naam betekent 'Mantel'. Hij zit op de troon tot 996.

.

* 988
** [[Boudewijn IV van Vlaanderen|Boudewijn IV]] met de Baard (ca. °980-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1035) wordt graaf van Vlaanderen voor een langdurig bewind van bijna een halve eeuw tot aan zijn dood. Als eigenaar van de kust-[[schorren]] fokt hij schapen en is hij wellicht een vroege wolleverancier voor de [[Atrecht|Atrechtse]] [[draperie]]. Tijdens zijn bewind krijgt [[Brugge]] stadsrechten en hij sticht hij [[Rijsel]]. Hij bouwt zijn machtsgebied uit naar de keizerlijke stad Valencijn, naar het Oosten en de rechteroever van de Schelde. Zo gaat hij de verbrokkeling van Vlaanderen tegen.

.

* 989
**
.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Coronation_of_Hugues_Capet_2.jpg|Koning [[Hugo Capet]] op de troon, [[Miniatuur (schilderij)|miniatuur]] uit een 13e- of 14e-eeuws manuscript van de Grandes Chroniques de France, bewaard in de [[Bibliotheque Nationale]] in Parijs.
Bestand:Clocher_abbaye_cluny_3.JPG|De twee overgebleven Romaanse torens van de kloosterkerk in [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]].
Bestand:Dehio_212_Cluny.jpg|Reconstructie van wat Cluny ooit was.
Bestand:Robert_France.jpg|Het zegel van [[Robert II van Frankrijk]] (ca. 997), de zoon en opvolger van Hugo Capet.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|BoudewijnIV met de baard
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Elfde eeuw (1001-1100) ==
[[Bestand:CarminaBurana_wheel.jpg|thumb|550px|De [[Carmina Burana (handschrift)|Carmina Burana]] is de vroegst bekende collectie (11de eeuw) van Latijnse goliardenliederen over wijn, vrouwen en [[Satyr|satyren]]. De goliarden zijn rondtrekkende studenten met een geestelijke roeping, de opvolgers van de [[vaganten]]. De term verwijst mogelijks naar hun gulzigheid. Deze populaire vagebonden maken zich bekend doordat ze de voeten vegen aan de [[regel van Benedictus]] (standvastigheid en nederigheid). Drankgebruik, luidruchtigheid en intellectuele en maatschappijkritische debatten, muziek, jaarmarkten, dorpsfeesten en toneelspel zijn hen niet vreemd.]]

[[Bestand:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|thumb|550px|De wentel of spiltrap ontstaat in de elfde eeuw als kloosterlingen zich in de Nederlanden vestigen en stenen kloostertorens en burchttorens bouwen. Deze trappen maken deel uit van de torenmuur. Wenteltrappen zijn smal of van een versmalling voorzien zodat er maar een indringer tegelijk naar boven kan. Wie de versmalling verdedigt kan de eerstkomende vijand bij verrassing doden en blokkeert zo de trap. Andere voordelen: de verdediger staat hoger en kan zijn zwaard handiger gebruiken als de wenteltrap in klokrichting naar boven draait, als hij rechtshandig is tenminste. De indringer heeft last van de trappenspil en de verdediger niet.]]

.

;In de elfde eeuw vormt het [[graafschap Vlaanderen]] zich economisch en politiek. Omstreeks de millenniumwisseling vervangt de ijzeren ploeg de houten. Het hoefijzer, de water- en windmolens breiden de menselijke en dierlijke spierkracht uit. De stijgende opbrengsten laten zich voelen in de demografie. Een bevolkingsgroei leidt tot verstedelijking en emigratie. Tegen 1050 is Vlaanderen de meest verstedelijkte samenleving in Europa met het laken als moneymaker. Een groeiende groep mensen laat zich niet langer met landbouw in en specialiseert zich als ambachtsman. In het Kortrijkse stadhuis is een brandraam te zien die deze ambachten opsomt. Het gaat om de [[volder|volders]], de ververs... [verder aanvullen]. Aanvankelijk zijn ze onderbetaald en vormen ze een proletarische kaste. Onderaan de sociale ladder is het voorlopig moeilijk om een vuist te maken. Dat verandert de komende twee eeuwen. Zo zal de volder Jan Heem het na de Brugse Metten tot burgemeester schoppen. De landbouwrevolutie en haar demografisch effect zijn in de Zuidelijke Nederlanden erg voelbaar. Daar, bij de Noordzee stromen talloze stromen en rivieren. Gezien die strategische ligging komt er een economische hoogconjunctuur. De lakenuitvoer gaat naar Rusland en naar de Arabieren. Tegen het einde van de eeuw is Vlaanderen één van de rijkste regio's in de omgeving. Met dank aan het zwakke Franse gezag dat er tot de twaalfde eeuw niet in slaagt om de Vlaamse zelfstandigheid in te perken. De kerk voltrekt haar hiërarchische organisatie in bisdommen, aartsdiakonaten, dekenijen en parochies. Vorsten verzekeren via de [[Godsvrede]] veiligheid, orde en rust. Wie ertegen zondigt gaat ter [[penitentie]] op bedevaart naar [[Santiago de Compostella]], [[Rome (stad)|Rome]] of [[Jerusalem]] en financieren zo de bouw van kerken, kathedralen en [[hospita]] langs de [[Pelgrim|pelgrimswegen]]. De mobiliteit vergemakkelijkt met de uitvinding van de vierwielige kar met een meervoudig gespan. Transport over land vereenvoudigt. Een handelaar voert dagelijks ruim een halve ton graan tot veertig kilometer ver. Landsheren en ridders die op het einde van de eeuw hun domein verlaten voor een kruistocht, laten het namens de Godsvrede zorgeloos achter. De godsvrede met een thuisgebleven rivaal schept rechtszekerheid in plaats van het [[Vete|veterecht]]. Niettemin ontwikkelt de [[Ars Amatoria]] zich, de kunst van het liefhebben op basis van [[Ovidius]]' geschriften. De afwezige ridder weze gewaarschuwd! 
.

.

;Ca. 1000

.

* Boudewijn IV deelt Vlaanderen op in [[Kasselrij|kasselrijen]]. Ze hebben een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en (later) fiscale functie en een burcht. Kortrijk hangt af van Doornik tot het in 1071 een zelfstandige kasselrij wordt.

.

* Venetië is de sterkste handelsmacht in de Middellandse zee. 

.

;1007
* Een machtig keizerlijk leger trekt Vlaanderen binnen. De graaf van Vlaanderen, Boudewijn IV met de baard is gevat en gooit het op een akkoord: hij staat Valencijn af (tot hij het opnieuw verwerft in 1015) en verkrijgt het grondgebied van [[De Vier Ambachten|vier ambachten]] (het Boekhouter Ambacht, het Asseneder Ambacht, het Axeler Ambacht en Hulster Ambacht), [[Walcheren]] en de Zeeuwse eilanden.

.

;1008
* Antwerpen verwerft zijn stadszegel.

.

;1018
* [[Slag bij Vlaardingen (1018)]].

.

;1029
* (Ca.) In het kasteel van Wijnendale wordt [[Robrecht I de Fries|Robrecht de Fries]] geboren als de tweede zoon van graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] en van [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]].

.

;1031
* De Franse monnik [[Rudophus Glaber]] vertelt in zijn kroniek over hongersnoden die West-Europa teisteren en hoe mensen zich overgeven aan het kannibalisme. 'O, tegenspoed' zo schrijft hij 'door de vreselijke honger gingen ze mensenvlees eten. Reizigers werden aangevallen door sterke mannen, die hun lichaamsdelen afsneden, kookten en verslonden. Veel mensen die aan de hongersnood ontsnapten en gastvrijheid vroegen voor de nacht, werden door hun gastheren de keel doorgesneden en opgegeten (...) Lichamen van de doden werden op veel plaatsen weer opgegraven om de honger te stillen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARTIN GAPARROS, vertaald door Hendrik Hutter, Marjan Meijer en Corrie Rasink. ''Honger''. Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2015, p.94.&lt;/ref&gt; Leg hier het verband met deel II van deze cursus en luister, indien je dit nog niet deed naar dit fragment.

.

'''♥''' [https://www.youtube.com/watch?v=Pwf_MIM5o2U '''FRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT HONGER VAN MARTIN GAPARROS, DEEL III, 7.20 min.''']

.

;1035

[[Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|thumb|550px|Boudewijn V van Rijsel en [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]]]]

* Boudewijn V van Rijsel (°ca. 1013 - Rijsel? - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1067) volgt zijn vader op als graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn grafelijke gezag verstevigt hij door het bestuur te reorganiseren en de bevoegdheid van de kloostervoogden te beperken. Het dunbevolkte en ongecultiveerde centrale gedeelte van het graafschap verbindt hij met de rijke steden aan de kust en de Schelde via de stedengordel Torhout, Ieper, Mesen, Rijsel, Kassel en Ariën. Deze stichtingen worden hoofdplaatsen van de nieuw gestichte kasselrijen. Hun jaarmarkt moet kooplui aantrekken. Boudewijn V zet de  Oostwaartse veroveringen van zijn vader verder. Vlaanderen verwerft de gebieden tussen de Schelde en de Dender: het land van Aalst, Dendermonde, Bornem.

.

;1047
* Graaf Boudewijn IV neemt de burcht en het havenstadje Ename in bezit.

.

;1050
* Huwelijk [[Willem de Veroveraar]] met [[Mathilde van Vlaanderen]].
* (Ca.). De wellicht oudste beschrijving van [[buskruit]] duikt op in de militaire encyclopedie Wu Ching tsung Yao. Het als lastig te vinden salpeter komt wellicht van China.
 
.

;1051
* Het huwelijk tussen Boudewijn VI van Vlaanderen en Richildis, de weduwe van de graaf van Henegouwen verenigt de twee vorstendommen een eerste keer.

.

;1054
* Het [[Oosters Schisma]] splitst de westerse en de oosters-orthodoxe kerken (Griekenland, Oekraïne, Rusland...). Aanvankelijk erkent het christendom drie patriarchen: de bisschop van [[Rome (stad)|Rome]], de bisschop van [[Alexandrië]] en de bisschop van [[Antiochië]]. In 451 voegt ze daar de bisschop van [[Constantinopel]] en die van [[Jeruzalem]] aan toe. De bisschop van Rome heeft als paus de hoogste status. Factoren die Oost en West uiteendrijven zijn de taal (Latijn versus Grieks), de rituelen, de concurrentie tussen Rome met de paus en het feit dat het Oosten Constantinopel als het &quot;nieuwe Rome&quot; ziet. Het Westen bestrijdt het priesterhuwelijk, het Oosten staat het toe. Alleen de bisschop is er celibatair. Architecturaal komt een andere vormentaal tot stand. In het Westen ontstaat de sobere [[Romaanse architectuur|Romaanse bouwkunst]], de oosters-orthodoxe kerk ontwikkelt de rijke [[Byzantijnse kunst|Byzantijnse stijl]] met goud en mozaïek.

.

;1060
* Het aanzien van Boudewijns V is zo groot dat hij bij de dood van de koning Hendrik I van Frankrijk de voogdij verkrijgt over de minderjarige troonopvolger Filips I.

.

;1063
* [[Boudewijn V van Vlaanderen]] sticht een benedictijnenklooster in [[Ename]]: de [[Sint-Salvatorabdij]]. In deze regio van Scheldemeersen is er op de landtong van een meander sinds 974 een 'buitengewone sterke' burcht, een haven en een handelsnederzetting die samen met Antwerpen en Valenciennes de grens met het Duitse keizerrijk verdedigt. [[Godfried van Verdun]] en zijn vrouw Mathilde van Saksen (weduwe van de Vlaamse graaf [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]]) bouwden eertijds de omwalling en de Onze-Lieve-Vrouwkapel met een kapittel. 

.

;1066
* Veel Vlaamse ridders nemen deel aan de Normandische invasie van Engeland en [[slag bij Hastings]], in beeld gebracht door het [[tapijt van Bayeux]]. Willem de Veroveraar gekroond tot koning van Engeland.
* Boudewijn V steunt zijn schoonzoon Willem de Veroveraar (gehuwd met Mathilde van Vlaanderen).

.

;1067
* [[Boudewijn V]] overlijdt en is begraven in de Gentse Sint-Pietersabdij. Boudewijn VI van Hasnon (ca. 1030–1070) volgt hem voor drie jaar (tot aan diens dood) op. Sinds 1051 is hij Boudewijn I van Henegouwen.

.

;1068
* Op [[Pinksteren]] is er de kroning van [[Mathilde van Vlaanderen]] tot koningin van Engeland in [[Westminster Abbey]]. Ze regeert bij afwezigheid van Willem in zijn naam. Mathilde is in Engeland als Willem in Normandië vertoeft en omgekeerd. 
* Boudewijn VI sticht [[Geraardsbergen]]. 
* Vermoedelijk creatiejaar van het [[Tapijt van Bayeux|tapijt van Bayeux]].
* [[Geraardsbergen]] verwerft zijn stadsrechten.

{{Panorama|Tapisserie de Bayeux 31109.jpg|30000px|Het tapijt is met de schuifbalk te bekijken}}

[[Bestand:Matilda_of_Flanders_Jardin_du_Luxembourg.jpg|thumb|550px|Mathilde van Vlaanderen (beeld in de Jardin du Luxembourg) is begraven in de abbaye aux Dames te [[Caen]].]]

.

;1070
* [[Arnulf III]] (ca. 1055–1071) de Ongelukkige volgt als graaf van Vlaanderen en Henegouwen zijn vader op. Zijn oom, Robrecht de Fries (de broer van Boudewijn VI, gehuwd met Geertrui van Holland) beticht de vijftienjarige Arnulf van tirannie. Bij de Vlaamse onderdanen heerst er ontevredenheid omdat de moeder van Arnulf, [[Richilde van Henegouwen|Richildis]], haar beleid teveel op Henegouwen richt.

.

;1071
* Normandiërs veroveren [[Sicilië]].
* [[Slag bij Kassel (1071)|Slag bij Kassel]] met de confrontatie tussen [[Arnulf III]] en [[Robrecht de Fries]]. De eerste sneuvelt, de tweede krijgt de titel graaf van Vlaanderen en krijgt erkenning door de Franse koning. Henegouwen blijft in handen van Richildis.
* [[Kasselrij Kortrijk|Kortrijk]] wordt een zelfstandige [[Kasselrij|kasselrijen]] met een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en fiscale functie (en een burcht?).

.

;1072
* [[Paus Gregorius VII]] gekroond. Naar hem is de Gregoriaanse hervorming genoemd. Niet dat hij ze op gang bracht, hij is er de motor van door zijn weerstand tegen de verkoop van de kerkelijke ambten en het hernieuwde verplichte [[celibaat]]. 

.

;1073
* [[Robrecht de Fries]] sticht een kapittel in [[Torhout]].
* De monniken van het rijkste klooster van Vlaanderen, de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] maken de relieken van [[Bernulfus van Gent|Sint Bertulfus]] afhandig van het kapittel in [[Harelbeke]].

.

;1081
* [[Arnoldus (heilige)|Sint-Arnoldus]] verkozen tot bisschop van [[Soissons (stad)|Soissons]]. Later predikt hij in Torhout tijdens een vredesmissie. Hij komt in opdracht van de paus naar Vlaanderen als bemiddelaar in het conflict tussen het opstandige volk en de hartvochtige graaf [[Robrecht I de Fries]]. In het museumkasteel van [[Loppem]] hangt een wandschilderij dat de twee belangrijkste momenten uit zijn leven voorstelt: hij bedaart het opgehitste Vlaamse volk en brengt de graaf tot rede.

.

;1084
* Sint-Arnoldus sticht en bouwt (waarschijnlijk) in Oudenburg de Sint-Pietersabdij voor de Benedictijnen. Hij gebruikt hiervoor de zwarte, stevige Doornikse steen die het Romeinse castellum fundeerde en omwalde. Tijdens een pestepidemie laat hij water koken, roert er in met zijn staf en maakt er bier van. Het maakt hem tot beschermheilige van de herbergiers en de brouwers.

.

;1085 
* Paus Gregorius VII overlijdt. De moeilijkheden voor het pausdom zijn niet voorbij. Het behoudsgezinde deel van de clerus verzet zich tegen de [[Gregoriaanse hervorming]].

.

;1087

.

* Moorse invallen in Spanje.

.

* Sint Arnoldus overlijdt.

.

* Na de verloren [[slag bij Hattin]] neemt [[Saladin]] Jerusalem in. De kruisvaarders zijn teruggedrongen tot op een smalle kuststrook.

.

;1088
* Stichting [[universiteit van Bologna]], de oudste van de wereld. [[Theologie]] is er hét vak (dat niet louter religieuze inhouden dekt). De [[scholastiek]] zal de studenten in de komende eeuwen aanmoedigen kennis in andere bronnen te zoeken, met liefde voor [[Aristoteles]]. Deze filosofie heeft een [[metafysisch]] karakter én een [[Logica|logisch]] denken. Scholastici die naam maken zijn [[Petrus Abaelardus]], [[Albertus Magnus]], [[Duns Scotus]], [[Willem van Ockham]], [[Bonaventura]] en [[Thomas van Aquino]]. Het werk [[Summa Theologiae]] van Aquino gaat door het leven als het scholastieke meesterwerk. Hij voltooit het in [[1273]].

.

;1089
* [[Robrecht de Fries]] keert terug van een bedevaart naar het Oosten. In Constantinopel belooft hij de keizer 500 Vlaamse ridders te sturen om de strijd aan te gaan met de Turken. Op dit moment is er nog geen sprake van kruistochten, niettemin zal deze bedevaart veel indruk maken op zijn zoon, de latere [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Jerusalem]], een vroege en succesrijke kruisvaarder die samen met [[Godfried van Bouillon]] Jerusalem zal veroveren.

.


;1091
* [[Bernardus van Clairvaux]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1153) geboren. Hij zal de basis leggen voor de Bernardijnse spiritualiteit, een terugkeer naar de idealen van bekering en armoede en een strikte [[regel van Benedictus]].
* Akko is de nieuwe, veroverde stad van de kruisvaarders die slechts nog over een smalle kuststrook beschikken.

.

;1093
* [[Robrecht II van Jeruzalem]] (°ca. 1065–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1111) wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood.

.

= De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) =

.

;1095

[[Bestand:Robert de flandre croisé.jpg|thumb|550px|Robert II van Vlaanderen trekt samen met Godfried van Bouillon op. De eerste kruistocht is een feit. Dit romantisch tafereel is te zien in de collectie van Versailles en toont een Vlaamse leeuw die op dat moment nog niet als symbool wordt gebruikt.]]

* ♣ In [[Clermont-Ferrand|Clermont]] roept paus [[Urbanus II]] (Ca. 1035/1042–1099) op tot de eerste kruistocht. In 1095 en 1096 reist hij door Frankrijk en spoort iedereen aan zijn 'kruis op te nemen tegen de vijanden van het geloof.' Hij richt zich met een brief tot de graaf van Vlaanderen. Op het moment dat de paus de christenen aanspoort om de heilige plaatsen te heroveren op de Turken, leidt hij een zwervend bestaan, verdreven uit Rome. Bij de opening van zijn kerkvergadering is hij weinig diplomatisch: hij excommuniceert zijn gastheer, de Franse kroon in wiens land hij zich bevindt. Sinds 638 hebben de moslims Jerusalem in bezit en bouwen ze een wereldrijk uit. Europese christenen blijven als pelgrim naar de stad reizen, nu eerder uit boetedoening dan uit persoonlijke contemplatie. Het uiteenvallen van het moslimrijk in deze eeuw ontaardt in moslimstaatjes die elkaar bestrijden en pelgrims afslachten. Eind tiende eeuw is er een toename van het aantal pelgrims, ondanks de gewapende botsingen in de regio. In Europa is het niet anders. De kerk lijkt een corrupt instituut en daar zorgen oorlogszuchtige leenmannen voor versnippering. Om de Europese samenhang en slagkracht te herstellen, de kerk te zuiveren bedenkt de paus een heilige oorlog. In koortsachtig tempo voegen boeren, ridders, leenmannen, edelen en geestelijken zich bij de bestaande legers te voegen en beginnen als bewapende pelgrims een reis naar Jerusalem. Van de 80.000 mensen halen er 12.000 het doel. Ze slachten wie zich binnen de stadsmuren bevindt en maken Jerusalem bijna een eeuw tot kruisvaarders-hoofdstad. In 1187 zal Saladin de stad heroveren. Robertus Monachus noteerde een toespraak van Urbanus II waarmee alles startte. Hij richt zich tot het ras van de Franken die door God zijn uitverkoren en bedreigd zijn. Uit Jerusalem en de Constantinopel komt het 'vreselijke verhaal' dat het 'vervloekte ras' van de Perzen de christenheid binnenviel. Hij heeft het over zwaarden, plunderingen, ontvolking, wrede martelingen, vernietigde kerken en altaars, onreinheid en de besnijdenis van christenen en zijn propaganda werkt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;'Als ze mensen dood willen martelen, perforeren ze hun navel, trekken daar het uiteinde van hun ingewanden doorheen en binden ze dat aan een spies; vervolgens leiden ze het slachtoffer met zweepslagen in het rond tot de ingewanden naar buiten gutsen en het slachtoffer voorover op de grond valt. Anderen binden ze aan een paal en doorboren ze met pijlen. Weer anderen moeten hun net uitsteken en die vallen ze dan aan met getrokken zwaar en proberen met een enkele slag hun nek af te snijden. Wat zal ik zeggen over de allerergste verkrachtig van vrouwen? Erover spreken is erger dan erover zwijgen.' SIMON SEBAG MONTEFIORE, vertaald door Martine Both &amp; Margeet de Boer. ''Gesproken geschiedenis. Toespraken die de wereld hebben veranderd,'' Spectrum, Amsterdam, 2020,  p. 231-233.&lt;/ref&gt; Hij gebruikt hierbij de tuinmetafoor en verwijst naar het aards paradijs: 'Jerusalem is de navel van de wereld, het land is vruchtbaarder dan ieder ander land, als een andere Tuin der Lusten' waarop [[Godfried van Bouillon]] al zijn bezit verkoopt en met [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II van Vlaanderen]] afreist. Zijn Vlaanderen is zo rijk en bekostigt het ridderleger. Er volgen acht kruistochten tot in 1291, negen kruistochten dus in bijna twee eeuwen. Dat is ongeveer één per twintig jaar. Elke generatie lijkt zijn kruistocht te ondernemen.

.

;1096
* De [[Eerste Kruistocht]] duurt tot 1099 onder het bewind van [[Urbanus II]] om de heilige plaatsen in Palestina op de islam te veroveren. 
* Vanaf augustus trekken vier legers naar Constantinopel. De provincalen uit Zuid-Frankrijk onder leiding van [[Raymond IV van Toulouse|Raymond van Toulouse]], de Normandiërs uit Zuid-Italië, het Lotharische leger onder leiding van [[Godfried van Bouillon]] en het leger van de Vlaamse graaf. Eind december bereiken ze het rijk van de Noormannen in Zuid-Italië. 
* Ca. Stichting [[universiteit van Oxford]].

.

;1097
* In mei komen de Vlaamse kruisvaarders aan in Constantinopel. Die van Constantinopel zijn op hun hoede, enkele maanden eerder passeerde een bende stropers onder leiding van [[Pieter de Kluizenaar]] op [[volkskruistocht]].

.

; 1098
* Stichting [[Abdij van Citeaux]].
* De kruisvaarders veroveren met een list [[Antiochië]]. Deze hindernis richting Jerusalem telt 360 wachttorens.

.

;1099

.

[[Slag om Jeruzalem]]. Op 15 juli valt de heilige stad in de handen van de eerste kruisvaarders. De muur rond de stad zit vol ingenieuze schiet- en kijkgaten, ondergrondse en geheime gangen. Die kennis nemen de kruisvaarders mee naar huis. De verovering is aan de legers van [[Godfried van Bouillon]] (de morele leider van de kruistocht) en [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II]] te danken. Het bloedvergieten spaart vrouwen noch kinderen, de wreedaardigheden en de moordpartijen ondermijnen alle kansen op een latere samenwerking met de islam en bedreigen alle christenen in de regio. De expeditie verdrijft de moslims uit een stad waar ze het eeuwenlang voor het zeggen hebben en verdienen zo hun route naar de hemel, die [[Paus Urbanus II]] in 1095 openstelde met de kwijtschelding van alle zonden. De stadstaten in Italië zien in de spirituele verovering een commerciële en materiële opportuniteit. Nog voor de kruisvaarder Jerusalem bereiken, gaan schepen uit Venetië, Genua en Pisa in die richting uit. 

.

Stichting van de [[Orde van Sint-Jan|orde van de Ridders van Sint-Jan]]. De orde is niet erkend.

.

;1100

.

[[Godfried van Bouillon]], de Heerser van Jeruzalem sterft mysterieus (ziekte of vergiftiging?). Zijn broer, de strijdlustige [[Boudewijn I van Constantinopel]] volgt hem op.

.

Robrecht II keert naar Vlaanderen terug en zal nog tien jaar regeren.

.

Ca. Vroeg(st) overgeleverde Nederlandse poëzie, tekst geschreven door een Vlaming in Rochester Abbey 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Vlaardingen_-_Slag_bij_Vlaardingen_(reenactment_2008)_2.jpg|Reconstructie Slag bij Vlaardingen.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|Boudewijn IV met de Baard (ca. 980-1035) was graaf van Vlaanderen van 988.
Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|[[Boudewijn V van Vlaanderen]] (ca. 1013–1067) word in 1035 graaf van Vlaanderen.
Bestand:Balduin_Mons.jpg|Boudewijn VI (ca. 1030–1070) was vanaf 1067 graaf van Vlaanderen. 
Bestand:Arnoul_le_Malheureux.jpg|Arnulf III (ca. 1055–1071) de Ongelukkige, was graaf van Vlaanderen van 1070 tot 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.jpg|Robrecht I de Fries (ca. 1029/32-1093) was graaf van Vlaanderen van 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.png|Robrecht de Fries
Bestand:Robert_de_flandre_croisé.jpg|[[Robrecht II van Jeruzalem]] (ca. 1065–1111) was graaf van Vlaanderen van 1093.
Bestand:Godfrey_of_Bouillon,_holding_a_pollaxe._(Manta_Castle,_Cuneo,_Italy).jpg|[[Godfried van Bouillon]]
File:1099jerusalem.jpg|De inname van [[Jeruzalem]] markeert de succesrijke Eerste Kruistocht.
Bestand:Seal_of_the_University_of_Bologna.svg|ologna heeft de oudste universiteit ter wereld. Zestig tot zeventig jaar later kwam de [[Sorbonne Université|Sorbonne]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Twaalfde eeuw (1101-1200) ==
[[Bestand:1983_CPA_5426_(1).png|thumb|550px|Als het werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (Perzisch: محمد بن موسى الخوارزمي) in het Latijn vertaald wordt doen de algebra met het Indische symbool &quot;[[0]]&quot; en de [[Arabische cijfers]] hun intrede in de Europese wiskunde. Dat telt een stuk makkelijker dan de [[Romeinse cijfers]].]]

.

'''De twaalfde eeuw gaat de geschiedenis in als het [[cisterciënzers|cisterciënzertijdperk]]. [[Johan Huizinga]] omschrijft ze als 'de eeuw van [[Bernard van Clairvaux]] en van [[Abelard|Abaelard]] (1079-1142) van de volgroeide [[feodaliteit]], van de [[lyriek]] van [[goliarden]] en [[troubadours]], van de bloei der steden en van de kruistochten in vollen gang - schitterend, verheven en jammerlijk'. Een tijdgenoot, [[Adelard van Bath]] (1080-1152) schrijft in zijn ''Quaestiones Naturales'' 'Als we de verbazende rationele schoonheid van het heelal waarin we wonen de rug toekeren, verdienden we eruit gezet te worden, als een gast die geen waardering heeft voor het huis dat hij ontvangt.' In Antiochië en in Damasucs zoekt hij in boekhandels naar rekentabellen en zo introduceert hij de wiskunde in Europa. Terug thuis vindt hij 'de vorsten barbaars, de bisschoppen drankzuchtige, de rechters omkoopbaar, de patroons onbetrouwbaar....' een idee die het Oosten hoger aanschrijft dat het Westelijke Christendom. [[Daniël van Morley]] deelt op het einde van de eeuw zijn idee. De Arabische arts Averroes (1126-1198), geboren in het Islamitische Cordoba, introduceert de werken van Aristoteles (384-322) en neemt de vrees weg dat zijn teksten verloren zijn gegaan. Mode doet haar intrede. Schoenen, jassen en kapsels zijn niet langer een gebruiksvoorwerp. Ze maken het mogelijk om zich te onderscheiden van de ander. Een overbevolking in Vlaanderen doet mensen emigreren naar moerasgebieden in Duitsland omdat de landbouw en de grafelijke belastingen geen antwoord bieden op de demografische crisis. Vaak zoeken die migranten streken op die qua fysionomie gelijkaardig zijn met hun thuissituatie. De Romeinse heerweg van Boulogne naar Keulen die in Kortrijk passeert, wordt stilaan minder gebruikt, een nieuwe weg verbindt Keulen met Brugge, Gent en Aalst. Anderen gaan als kruisvaarder naar het Oosten en brengen Oosterse ideeën (zoals het verplegen van zieken in hospitalen) mee naar Europa. Om de ridders te garanderen dat hun gebied of hun vrouw niet wordt ingenomen door een rivaal, zorgt de zogenaamde [[godsvrede]], een vinding uit de 11de eeuw. Wie die overtreedt, wordt gestraft met het [[levend koken]] of met [[Ophanging (levensbeëindiging)|ophanging]].' Wie thuisblijft ziet zijn dorp of stad van structuur veranderen; houten omheiningen maken plaats voor stenen muren. De transportmogelijkheden laten het vervoer van rotsen en stenen sinds de vorige eeuw toe. Tenslotte doet een nieuw fenomeen zijn intrede. Het mannentekort dat de kruistochten veroorzaken, zorgt dat vrouwen vaker apart of in kleine groepen leven. Sommigen onder hen trekken rond om een soort van evangelie te verkondigen. In de volgende eeuw zal dit leiden tot de stichting van de begijnhoven. In de geneeskunde is er tot nu toe geen dominante groep. Verschillende mensen bieden hun hulp aan, vroedvrouwen, heksen, apothekers, barbiers... Na de twaalfde eeuw komt er een opleiding. Tijdens hun Kruistochten (1096-1270) ontdekken de Europeanen de verfijnde beschaving van Muzelmannen in het Nabije Oosten. Hun tuinen bieden zaad en inspiratie voor de Europese tuin die de eigenaar, de kruisvaarder toelaat tot pronken. Het koudere klimaat remt de rage.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
.

;1104

.

Keizer [[Keizer Hendrik V|Hendrik V]] van Duitsland versterkt de Antwerpse burcht en verhoogd de muren van vijf tot twaalf meter en verdikt ze van 1,35 naar twee meter.

.

[[Boudewijn I van Constantinopel]] verovert de havenstad [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1109
** Verovering van [[Tripoli (Libanon)|Tripoli]] door Boudewijn I van Constantinopel.

.

* 1110
** Verovering van [[Beiroet]] en [[Sidon]]. Op deze wijze ontstaan verschillende christelijke rijkjes in het Oosten. Onderling heerst er een 

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Plan.abbaye.Clairvaux.2.png|thumb|550px|Grondplan van de [[abdij van Clairvaux]]. Let op de [[Hortus conclusus|Hortus Conclusus]] die twee of driemaal voorkomt.]]

* 1111
** Robrecht II sneuvelt op het slagveld bij de [[Meaux (stad)|burcht van Meaux]].
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl, wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. 

.

* 1112
** [[Bernardus van Clairvaux]] treedt in, in [[Cîteaux|Cïteaux]]. Zijn [[Predicatie]] focust op het lijden van Christus en menselijkheid. Daarmee fundeert hij de ideologische basis van het [[begijnhoven|begijnhofwezen]] en polimiseert hij de [[Katharen]], tijdgenoten die het dogma van de menswording verwerpen.

.

* 1115
** Bernardus van Clairvaux sticht de abdij van Clairvaux in [[Ville-sous-la-Ferté]]. 

.

* 1118
** Na een ernstige ziekte overlijdt Boudewijn I van Jerusalem. Zijn neef volgt hem op tot 1131.
** Om het [[Koninkrijk Jeruzalem]] te verdedigen worden speciale genootschappen opgericht, waaronder de stichting van de ridderorde der [[Tempeliers]]. Hun naam hebben ze te danken aan hun eerste verblijfsplaats, in de buurt van de [[Tempel van Salomo]].

.

* 1119
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl overlijdt aan zijn kwetsuren in [[Roeselare]]. Zijn dood betekent voor Vlaanderen het verlies van de laatste rechtstreekse nakomeling van Boudewijn I. Op zijn sterfbed duidt de graaf van Vlaanderen zijn neef Karel van Denemarken aan als opvolger.
** [[Karel de Goede]] wordt [[Graaf van Vlaanderen (België)|graaf van Vlaanderen]].

.

;Kijken

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Saint_Bernard_de_Clairvaux_(Eglise_Saint-Pierre,_Bar-sur-Aube,_Aube).jpg|Bernardus van Clairvaux
File:Kloster_von_Clairvaux,_heute_Strafanstalt.jpg|Klooster, nu gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(2).JPG|Hostellerie des Dames.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(4).JPG|Mur d'enceinte (&quot;Haut mur&quot;).
File:Abbaye_de_Clairvaux_(6).JPG|Toegangspoort tot het abdijpaleis. Hoofdingang van de huidige gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_gravure_XVIIIe.jpg|Gravure uit de 18de eeuw.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(3).JPG|Chapelle Saint-Anne.
File:Fauteuil_Alèthe_Clairvaux_04384.jpg|Meubel.
File:Abbey_of_Clairvaux.jpg|Abdij.
File:Clairvaux_(Aube)_-_Hotel_Judey_(R._Rale,_phot._Bar-sur-Aube).jpg|Hotel Bernard
File:Prison_de_Clairvaux_La_maison-centrale_et_la_cour_d'honneur.jpg|Cour d'honneru
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Saint-Denis_(93),_basilique,_abside_2.jpg|thumb|550px|De [[gotiek]] begint in 1122 in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet. [[Abt Suger]] start de verbouwing. Waar hij zijn inspiratie haalt, is onduidelijk. Zijn het kruistochten die de Arabische meetkunde meebrengen en de bouwkunde stimuleren? De Kruisvaarder brengen inderdaad Oosterse ideeën mee naar Europa, waaronder het vier eeuwen oude werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (محمد بن موسى الخوارزمي) dat naar het Latijn wordt vertaald. Zijn [[algebra]] met het Indische symbool &quot;0&quot; en de Arabische cijfers geven de Europese wiskunde een duw in de rug. Al-Chwarizmi of 'de grootvader van de informatica' is een vroege wiskundewetenschapper, geograaf en astroloog die schrijft over de [[mechanische klok]], het [[astrolabium]] en de [[zonnewijzer]]. Het [[algoritme]] is zijn vinding en &quot;algoritme&quot; en &quot;algorisme&quot; zijn van zijn naam afgeleid. Hij is geboren tussen 780 en 800 en sterft tussen 840 en 845. Toch zijn de Gotische kerken geen radicale breuk met hun [[Romaanse architectuur|Romaanse]] tegenhanger. Beiden hebben een plattegrond in de vorm van een Latijns kruis met het altaar in het Oosten. Wat nieuw is, is de combinatie van [[kruisribgewelf]], de [[spitsboog]], de [[steunbeer]], de [[luchtboog]], gewelven en de pilaren. Die zorgen dat dikke, donkere, dragende tussenmuren niet meer nodig zijn. Ze creëren een sterke, verticale skeletconstructie met plaats voor hoge brandramen. De ruime en lichte Saint-Denis maakt indruk en de bouwstijl - die voorlopig geen naam draagt - verspreidt zich over Europa. De term 'gotiek' komt uit de Renaissance en verwijst naar de [[Germanen|Germaanse]] [[Goten]] (hoewel die niets met deze bouwkunst te maken hebben) om te spotten met een bouwstijl die intellectuelen in het algemeen en de Italiaanse architect [[Giorgio Vasari]] in het bijzonder smaakloos, primitief en barbaars vinden. De Renaissancemens kijkt - hoewel hij veel gemeenschappelijk heeft met de Middeleeuwer - neerbuigend op het millennium dat hem scheidt van de [[oudheid]]. Toen [[Vasari]] voor de hertog van Farnese in 1546 een kunststudie maakt, bestempelt hij de laatmiddeleeuwse, verticale kunst als een dwaling. De naam is een scheldwoord: de Goten zorgden voor de val van het [[Romeinse Rijk/Tijdstabel van uitbreiding en inkrimping|Romeinse Rijk]].]]

.

;1121

.
* (Ca.) Publicatie van het [[Liber Floridus]], een encyclopedie geschreven door [[Lambert van Sint-Omaars]].

.

;1122

.

* De [[gotiek]] begint in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet.

.

* De [[investituurstrijd]] eindigt met het [[concordaat van Worms]].

.

;1123

.

* Paus [[Calixtus II]] roept in Rome het eerste [[Concilies van Lateranen|Lateraanse Concilie]] bijeen en stelt dat de kruistochten zich behalve op het Oosten, ook op Spanje en Portugal mogen richten. Het is het eerste Concilie in het Westen sinds 1054. Andere onderwerpen zijn de [[investituurstrijd]] en het [[concordaat van Worms]]. 

.

;1124-1125

.

* Hongersnood in Europa. [[Karel de Goede]] neemt maatregelen die erger voorkomen. [[Galbert van Brugge]] schrijft een verslag over de graaf die in Brugge en in zijn andere steden elke dag honderd armen van eten voorziet en een verbod oplegt op het brouwen van bier, een drank die in tijden van hongersnood contraproductief is.

.
* [[Bernard van Chartres]] is nu kanselier van de kathedraalschool van Chartres. Hij is er sinds 1115. De uitdrukking 'dwergen staan op de schouders van reuzen' komt van hem en betekent dat de waarheid ontdekken alleen kan door verder te bouwen op eerdere ontdekkingen. Een bewijs dat hij na 1124 nog leeft, is er niet. 
.

;1126

.

;1127

.

* Na de moord op [[Karel de Goede]] voor het altaar in de Brugse [[Sint-Donaaskerk |Sint-Donaaskerk]], door de Erembouds, een niet adelijke familie volgen beroerten. De gedachte om de Vlaamse steden [[stadsrechten]] te geven ontstaat. Brugge en Kortrijk zijn kanshebbers.

.

* De afsluiting van de woltoevoer van Engeland naar Vlaanderen veroorzaakt onrust en ontregelt de Vlaamse lakenindustrie. 

.

* Op aandringen van de koning van Frankrijk wordt [[Willem Clito]] (1102– +Aalst 1128) Graaf van Vlaanderen. Vlaanderen belandt in een verwarde politieke crisis. Het ongenoegen van veel Vlaamse edelen is groot omdat anderen aanspraak maken op de troon zoals [[Willem van Ieper]] en Diederik van de Elzas. De eerste wordt in april gevangengezet, de tweede wordt verslagen op 21 juni 1128 in de [[Slag bij Axpoele|slag om Axpoele]] bij [[Ruiselede]]. Diederik vlucht naar het opstandige Aalst waar de burgerij onder leiding van [[Iwein van Aalst]] hem verwelkomt.

.

* [[Kortrijk]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* In de Vlaamse steden - 'nederzettingen' - Ieper, Rijsel, Torhout en Mesen roept de Vlaamse graaf de markt in het leven. Zijn bescherming zorgt dat die kan functioneren. In ruil voor tolheffingen beschermt 'De vrede van de markt' de kooplui onderweg, op weg naar de andere markt. Een marktperiode duurt een maand, ergens tussen eind februari en begin november. Sommige kooplui zijn ook internationaal georiënteerd en reizen in de tussenpozen door naar Engeland, Noord-Frankrijk of de Champagnestreek.

.

;1128

.

* Met [[Godfried I van Leuven]] belegert [[Willem Clito]] eind juli Aalst, hij raakt verwond en sterft. Hij is begraven in de [[Abdij van Sint-Bertinus]] in [[Sint-Omaars]]. 

.

* [[Diederik van de Elzas]] wordt graaf van Vlaanderen voor een periode van veertig jaar, tot aan zijn dood in 1168. Bij zijn burcht laat hij een kapel voor de heilige Basilius (circa 330-379) bouwen, de latere [[Basiliek van het Heilig Bloed|bloedkapel]]. 

.

* [[Brugge]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* 1129

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Clito4.jpg|Willem Clito
Bestand:Thierry.jpg|Diederik van de Elzas.
Bestand:Urkunde_Wormser_Konkordat-bg.png|Oorkonde van het concordaat van Worms.
File:Library_of_Congress,_Rosenwald_4,_Bl._5r.jpg|Dwergen en reuzen
File:South_rose_window_of_Chartres_Cathedral_crop.jpg|Nieuwtestamentische evangelisten op de schouders van hun collega's uit het oude op een roosvenster in Chartres.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium: de duinenabdij groeit ===
[[Bestand:Pieter Pourbus - 1571 Plan for Ten Duin Abbey in Koksijde.jpg|550px|thumb|♣ Dit schilderij van [[Pieter Pourbus]] (ca 1523-1584) toont de Duinenabdij bij Koksijde in de zestiende eeuw. Haar oorsprong gaat terug op de eerste helft van de twaalfde eeuw. De baksteken van het complex zijn van eigen productie. Een zanderig neerhof groeit uit tot een abdij met poort, een omheining, een kerk, een klooster met een monnikenvleugel, een kapittelzaal, een lekenbroedersvleugel met de stapelplaats, een refter en keuken, een infirmerie, een bibliotheek, nuts- en werkgebouwen, een waterhuis, een brouwerij, een gasthuis, twee windmolens en een Rosmolen, boomgaarden en tuinen. Onder impuls van [[Bernardus van Clairvaux|Bernardus]] sluit de abdij aan bij de [[cisterciënzers]] met als leuze 'Maak van de nood een deugd'. Bij het begin van de eeuw vestigde kluizenaar [[Ligerius]] zich in de duinen bij [[Veurne]], een parochie [[Koksijde]]). Daar groeit eind jaren twintig een gemeenschap onder de leiding van de eerste abten [[Fulco (abt)|Fulco]] en [[Robrecht van Brugge]] die in 1153 Bernardus in Clairvaux zal opvolgen. De gemeenschap groeit snel, legt de basis voor het uithof [[Groot-Sinten|Synthe]] bij Duinkerke en heeft Engelse contacten. Abdij [[Ter Doest]] is de dochterabdij en er komt domeinbezit in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]], de [[Vier Ambachten]], er zijn tientallen [[uithof (klooster)|uithoven]], pachthoeven en -gronden, waaronder [[Ten Bogaerde]], [[refugehuis|refugehuizen]]. Er is zelfs een eigen handelsvloot. Midden dertiende eeuw is een hoogtepunt: ongeveer 370 monniken en lekenbroeders beheren een domein van 10.000 ha, in België, Frankrijk, Nederland en Engeland, met  [[Uithof (klooster)|uithoven]] en schuren. Abdijproblemen zijn de steeds terugkerende overstromingen, de droogleggingen en de domeinverbrokkeling. Abten behoren tot de entourage van de Vlaamse graaf. In het conflict bij het begin van de veertiende eeuw kiest de abt de Franse kant. Na de [[Guldensporenslag]] vlucht hij naar [[Parijs]]. In [[1566]] houdt de [[Beeldenstorm]] er lelijk huis. Kunst raakt vernield en de unieke bibliotheek gaat teloor. Na het herstel van het katholiek-Spaanse gezag vestigden de monniken zich in Brugge en in Nieuwpoort. De ''Duinheren'' organiseren de afbraak van de abdij en halen in 1623 een loden kist boven met resten van [[Idesbaldus]]. De devotie houdt tot op heden stand. De handschriften zijn bewaard in het Grootseminarie en de [[Biekorf (cultuurcentrum)|Biekorf]] in Brugge.]]

.

;1130

.

* De kerk kant zich tegen de [[Riddertoernooi|tornooien]] en besluit om ridders die omkomen tijdens deze spelen (tornooi verwijst naar tournez, het draaien van het paard) niet langer in gewijde grond te begraven.

.

;1131

.

* [[Fulco van Jeruzalem]] wordt koning.

.

;1132

.

;1133

.

;1134

.

* Na een overstroming ontstaat het [[Zwin (zeearm)|Zwin]], een zee-arm die Brugge met de Noordzee verbindt. Brugge heeft intussen al een [[ringmuur]].

.

* Diederik van de Elzas huwt zijn tweede vrouw [[Sibylla van Jeruzalem|Sibylla]] en is zo de schoonzoon van de koning van Jerusalem. Drie keer trekt ze met hem naar het Oosten.

.

;1135

.

;1136

.

* Na het eerdere huwelijk van [[Melisende van Jeruzalem|Melisende]] (1105-1161), de dochter van [[Boudewijn II van Jeruzalem]] en [[Fulco van Jeruzalem]], een huwelijk dat aanvankelijk niet zo gesmeerd liep en nadat er een tweede zoon ter wereld komt, krijgt het jonge kruisvaarders koninkrijk Jeruzalem een ander gezicht. De bevolking is een bont amalgaam van de tweede generatie Frankische kolonisten, nieuwkomers uit Europa, Turken, Syriërs, Arabieren, joden en christenen. Deze smeltkroes produceert nieuwe kunst zoals het beroemde [[Melisende Psalter]] en een nieuwe stad wordt letterlijk van de grond af opgebouwd.

.

;1137

.

;1138

.

;1139

.

* In de [[kruisvaarderstaten]] is de toestand kritiek. [[Diederik van de Elzas]] landt met zijn Vlaamse ridders voor de kusten van Palestina als [[pelgrim]], niet als kruisvaarder. In tegenstelling met zijn voorganger [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht II]] aast hij op fortuin. [[Fulco van Jeruzalem|Fulco van Anjou]], Diederiks schoonvader heeft echter met zoveel moeilijkheden te kampen dat hij Diederik verzoekt om met zijn kleine ridderleger de [[Jordaan (rivier)|Jordaan]] over te steken om de Turkse bende aldaar een lesje te leren.  

.

;Kijken
'''Het [[Melisende Psalter]] is een handboekje, [[liturgisch]] en geestelijk van aard met [[psalmen]], gemaakt in het [[scriptorium]] van Basilios (een vijftal kunstenaars werkte er aan) in de [[Heilig Grafkerk|Heilige Grafkerk in Jerusalem]]. Het vakmanschap, gebonden tussen twee [[ivoren]] platten bleef wonderwel bewaard.'''

&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Egerton ms 1139!1 fse005r.jpg|Melisende-Psalter ivoren voorplat
Bestand:Egerton_ms_1139_f023v.jpg|Melisende-Psalter, Initiaal van psalm 1
Bestand:Melisende-Psalter_f12v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Deësis
Bestand:Presentation_of_Christ_in_the_Temple_-_Psalter_of_Queen_Melisende_(1131-1143),_f.3_-_BL_Egerton_MS_1139.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Jezus in de tempel
Bestand:Egerton_ms_1139_f004v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: [[De transfiguratie van Christus|transfiguratie]]
Bestand:Egerton_ms_1139_f017r.jpg|Melisende-Psalter, kalender, augustus
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:The_Blood_Relic.jpg|thumb|550px|Het [[Heilig Bloed (Brugge)|heilig bloed]] in Brugge, meegebracht door [[Diederik van de Elzas]]. De productie van boeken, religieuze kunstvoorwerpen en [[relieken]] in de kruisvaardersstaat [[Jeruzalem]] is een onderdeel Melisendes beleid. De historicus [[Dan Jones]] schrijft dat welstellende pelgrims (of met connecties) deze souvenirs meebrengen. In de vroege dagen van de regering van Melisende en Fulco - bracht het hen op een idee of gaan ze gewoon in op [[Wet van vraag en aanbod|vraag/aanbod]]? - zendt het Duits klooster van Denkenhof (gewijd aan het Heilige Graf) een delegatie die de splinters van het Ware Kruis in handen moet krijgen. De fragmenten, geschonken door patriarch, komen naar [[Beieren]] in een zilveren en vergulde [[reliekhouder]] met [[parels]], [[Amethist|amethisten]] en steentjes van [[Golgotha]]. Andere voorwerpen die de weg de naar het Westen vinden zijn Islamitische stoffen en bekers die lijken op fantasiedieren of wilde beelden. Latijnse ateliers in het Westen maken deze import uit het Heilige Land  na om te aan de (nieuwe) vraag naar religieuze voorwerpen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De kruisvaarder. De strijd om het heilige land'', Omnibook, Utrecht, 2019, 192 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;1140
* (Ca.) Een mogelijke vermelding van het Kortrijkse laken in het Spaanse [[epos]] [[Poema de Mio Cid]].

.

;1141
* Aan de herinwijding van de [[Tempelberg]] gaan renovaties en decoraties vooraf.

.

;1142
* Een poging om Lissabon te heroveren op de Islamisten door [[Alfonso Henriques]] mislukt, ondanks de hulp van de zeventig schepen uit het land van de Galliërs.
* Ca. Geboorte [[Filips van de Elzas]].

.

;1143
* [[Zamora (Spanje)|Verdrag van Zamora]]
* [[Fulco van Jeruzalem]] komt om bij een jachtpartij. Zijn 13 jarige zoon [[Boudewijn III van Jeruzalem|Boudewijn III]] volgt hem op. De Turken gebruiken de situatie om hun gebieden te heroveren.

.

;1144

.

Turken omsingelen Edessa en overmeesteren een uitgestrekt deel van het [[Graafschap Edessa]]. Een tegenslag voor de kruisvaarders. Europa roept op om versterkingen, de expeditie gaat de geschiedenis in als de tweede kruistocht met de charismatische [[Bernardus van Clairvaux]] als animator. Hij beseft dat het kwijtschelden van de zonden niet voldoende is als motivator. 'Laat ik degenen onder u die kooplieden bent - mannen die uit zijn op een handeltje - erop wijzen welke kansen er aan deze grote onderneming zijn verbonden. Laat ze niet lopen.'

.

;1145
* De voorbereidingen voor de [[Tweede Kruistocht]] starten. Die zal duren tot 1149.

.

;1146
* De [[Cisterciënzers|cistercienzermonnik]] [[Bernardus van Clairvaux]] is dé promotor van de [[tweede kruistocht]]. Zijn inspirerende  diplomatische predik in [[Vézelay]] (waar de Vlaamse graaf op dat moment is) brengt eensgezindheid binnen Europa. Behalve Edessa en Jerusalem staat de verovering van Spanje op het programma. Zelf trekt Bernardus niet op kruistocht, zijn gezondheid is te zwak. In tegenstelling tot zijn voorganger ([[Urbanus II]] in Clermont) zakt Bernardus van Clairvaux wel af naar Vlaanderen om de kruistocht te promoten. Hij doet [[Atrecht]] aan en [[Sint-Omaars]] (met de [[Abdij van Sint-Bertinus]]). In Ieper ontmoet hij de graaf van Vlaanderen, Diederik van de Elzas. Daarna gaat zijn tocht naar Veurne, Brugge en [[Affligem]] op de grens met het vorstendom Brabant. De monniken kregen er zijn staf en zijn kruis.

.

;1147
* Moorse invallen in Spanje. In steden zoals [[Cordoba]] leven [[Joden]], [[Christenen]] en [[Moslims]] vreedzaam naast elkaar.
* In mei verlaat Diederik van de Elzas Vlaanderen op weg naar [[Constantinopel]] - de uitvalsbasis voor deze tweede kruistocht - dat hij in oktober bereikt.
* In juli verschijnen er kruisvaarders voor de poorten van [[Lissabon]]. De slag om Lissabon, de rijkste handelsstad in de 12de eeuw start. Een zekere priester Raol schrijft een verslag en laat de geschiedenis van de stad teruggaan op Odysseus.
* [[Poperinge]] verwerft stadsrechten.

[[Bestand:Castelo_de_São_Jorge_-_Lisbon.jpg|thumb|550px|Het hoge [[Castelo de São Jorge]] in Lissabon kijkt uit over de Taag. De fundamenten stammen uit de 6e eeuw voor Christus. In 1147 wordt het op de Moren veroverd. 'Met het oog daarop was [[Lissabon]], de welvarende haven die 300 kilometer ten zuiden van Porto en 13 kilometer ver in de monding van de rivier de [[Taag]] lag, het lucratiefste en strategisch belangrijkste doelwit van allemaal. Het was een zeer goed te verdedigen haven die handelscontacten met West-Afrika onderhield en via het dal van de Taag uitstekende verbindingen landinwaarts had. Een zekere priester Raol, een bijzonder geestdriftige Anglo-Normandische geestelijke schreef een gedetailleerd verslag over de [[Beleg van Lissabon|Slag om Lissabon]] van 1147 en legde de legende vast dat de stad in de oudheid gesticht was door [[Odysseus]]. In zijn eigen dagen produceerde Lissabon een weelderig banket aan natuurlijke voedingswaren: vis en schaaldieren, vogels in overvloed, citrusvruchten en olijven, zout en honing, druiven en granaatappels en meer vijgen dan de zestigduizend families die in de stad woonden konden opeten. De Taag liet in de vroege lente goudkorrels achter op zijn oevers, terwijl de kooplieden nog veel meer van het edele metaal het hele jaar door aanvoerden uit Afrika. Lissabon was, meende Raol, &quot;de rijkste van heel Afrika en een groot deel van Europa.&quot; (...) En zo gebeurde het dat wel tienduizend pelgrim-soldaten van de Britse Eilanden en uit de [[Lage Landen]] op 23 mei 1147 vanuit [[Dartmouth (Devon)|Dartmouth]] aan de zuidkust van Engeland zee kozen met en reusachtige vloot van honderdvierenzestig schepen. Voordat ze vertrokken, spraken ze onderling regels af, bedoeld om de vrede te bewaren in een leger van strijders die veel verschillende talen spraken en uit vele landen kwamen. (...) Het [[beleg van Lissabon]] begon eind juni met voortdurende gevechten tussen moslims die de voorsteden buiten de stadsmuren verdedigden en kruisvaarders die hun schepen in een inham van de Taag aan land brachten en voet aan wal zetten. (...) Op 1 juli bestormden met slingers en bogen gewapende voetsoldaten de voorsteden van Lissabon. Huizen werden platgebrand. Inwoners vluchten. In de kampen van de kruisvaarders begonnen de in belegeringstechniek gespecialiseerde troepen, onder wie een expert die uit Pisa was gehaald, aan de bouw van torens en beschermende kooien die katten en zeugen werden genoemd, alsmede een aantal reusachtige [[mangonel|mangonellen]] die na voltooiing de stadsmuren samen met vijfhonderd stenen per uur konden bombarderen. [[Sappeurs]] groeven een tunnel om de funderingen van de muren te verwoesten. Er werd ernstig nagedacht over de bouw van een drijvend fort van torens, bevestigd op onderling verbonden boten, om de versterkingen vanaf de rivier te kunnen aanvallen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De Kruisvaarders. De strijd om het Heilige Land'', Omniboek, Utrecht, 2019, p. 221-228.&lt;/ref&gt;]]

.

;1148
* De lymfatische [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk  VII]] heeft een jaloers conflict met zijn vrouw, [[Eleonora van Aquitanië]] in... [[Antiochië]]. Zonder dralen beveelt hij zijn leger om de [[tweede kruistocht]] te verlaten. Deze kruistocht bereikt zijn doel niet: de Turkse bedreiging  (het rijk van Nur-el-Din) wordt met rust gelaten en de kruisvaarders bestrijden de bondgenoten van Jeruzalem.
* De Duitse keizer verlaat Palestina in Akko. De Franse koning en Diederik van de Elzas overwinteren in Jeruzalem. Bij zijn afreis ontvangt hij van zijn schoonbroer het Heilig Bloed als relikwie.
* Ca. [[Ysengrimus]] als voorloper van [[Van den vos Reynaerde|Reinaert de Vos]] is een Latijns gedicht dat waarschijnlijk in Gent is geschreven.

.

;1149-50
* De legende wil dat [[Diederik van de Elzas]] het [[Heilig Bloed (Brugge)|Heilig of Kostbaar Bloed]] aan de Zwinstad Brugge schenkt. De [[reliek]] van het Heilig Bloed van Jezus Christus is tot op heden te zien in de daartoe gebouwde [[Basiliek van het Heilig Bloed]] of de Sint-Basiliuskapel. Het is het populairste reliek in Vlaanderen. 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Saint-Bernard_prêchant_la_2e_croisade,_à_Vézelay,_en_1146.jpg|Bernardus roept op tot de kruistocht
Bestand:Siege_of_Lisbon_-_Muslim_surrender.jpg|Het beleg van Lisboa.
Bestand:AfonsoI-P.jpg|[[Alfonso I van Portugal]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

[[Bestand:Brugge_-_Sint_Jan_-_Middeleeuwse_ziekenzaal_rond_1778.jpg|thumb|550px|[[Jan Beerblock]]  (1739-1806) schildert in de achttiende eeuw hoe het middeleeuwse hospitaal er in Brugge uitzag.]] 

;1150 

.

* Brugge krijgt van de graaf van Vlaanderen [[Filips van den Elzas]] [[stadsrechten]] (?). Welstellende handelaars met een eigen rechtbank besturen de stad en verhandelen goederen met [[Engeland]] en de [[Baltische zee]]landen.

.

* (Of vroeger) Het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] in Brugge komt tot stand en is een van de oudste zieken-zorginstellingen in Europa. Het woord hospitaal komt van 'hospes' wat gast wil zeggen. Pelgrims zijn er evenzeer welkom. De conclusies berusten op opgravingen in 1983 en 1997. Die wijzen op een rechthoekige zaal aan de Mariastraat.

.

.

;1151

.

.

* 1152

.

.

;1153

.

* Dood [[Bernardus van Clairvaux]].

.

* [[Harelbeke]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

;1154

.

.

;1155

.

.

;1156

.

.

* Huwelijk van [[Filips van de Elzas]] met [[Elisabeth van Vermandois]], dochter van [[Rudolf de Melaatse]]. 

.

.

;1157

.

* [[Diederik van de Elzas]] trekt opnieuw naar het Oosten en landt in [[Beiroet]]. Zijn vrouw Sibylla en een aantal Vlaamse ridders reizen met hem mee. Het beleid van het graafschap Vlaanderen heeft hij overgedragen aan zijn zoon, [[Filips van de Elzas]]. 

.

.

;1158

.

.

* ♣ [[Winchester]] bouwt zijn Hospital of St Mary Magdalen: rond de tuin komt een muur om veiligheidsredenen.

.

* 1159

.

.

=== Zevende decennium ===
'''[[Bestand:Philip of Alsace.jpg|thumb|550px|[[Filips van de Elzas]] (1142-1191) is Graaf van Vlaanderen van 1168 tot aan zijn dood. Hij gaat de geschiedenis in als dé wetgevende innovator in Vlaanderen. Voor hem zijn veel wetten enkel lokaal. Filips verordent straf- en vervolgingswetten voor zijn graafschap. Grote steden dwingt hij tot uniformiteit, schepenbanken en strenge straffen. De dorpen Veurne, Kortrijk en Oudenaarde ontwikkelen zich tot een tad. In 1163 (?) schenkt hij Nieuwpoort een grondwet met schepenen.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen.'' Horizon, Schoten, 2015, p. 100.&lt;/ref&gt; Zijn vader stelt hem aan tot regent van Vlaanderen tijdens zijn derde reis naar het [[Heilige Land|Heilig Land]] in [[1157]]. In 1175 ontdekt hij dat zijn vrouw overspel pleegt. Uit wraak laat hij haar minnaar doodknuppelen. Zijn huwelijk blijft kinderloos. Filips van de Elzas is een van de de machtigste edelmannen in Frankrijk. Tijdens zijn tweede tocht naar het Heilige Land sterft hij aan een epidemie bij de [[Beleg van Akko (1189-1191)|belegering van Akko]]. Op binnenlands vlak werd Filips' beleid gekenmerkt door een krachtige stedelijke politiek. Zijn voornaamste verwezenlijking was de uitbouw van zijn graafschap tot een moderne staat. Hij verleende eenvormige [[stadskeure|keuren]] aan de grote Vlaamse steden, en voerde ingrijpende wijzigingen door op gerechtelijk gebied (vernieuwing van het [[strafrecht]], instelling van de [[baljuw]]s). Ook steunde hij een reeks opmerkelijke economische initiatieven, onder meer de stichting van de havens [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]], [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]], [[Damme (België)|Damme]] en [[Biervliet]]. In de eerste periode van zijn regering (die samenvalt met deze vernieuwingen) werd graaf Filips geïnspireerd door zijn kanselier, Robrecht van Ariën, bisschop-elect van [[Atrecht]] en [[Oude bisdom Kamerijk|Kamerijk]], maar in de periode nadien ziet het ernaar uit dat hij zelf zijn beleid heeft uitgetekend. Filips van de Elzas was een geletterd vorst en zijn hof groeide uit tot een centrum van cultuur. Het grafelijk hof reisde rond, zoals gebruikelijk in die tijd, en verbleef onder andere in het [[Kasteel van Wijnendale]]. In 1180 liet graaf Filips het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] te [[Gent]] optrekken als verblijfplaats voor het grafelijk geslacht. Ook in de krijgskunst wist hij zich een goede reputatie op te bouwen. Hij bezorgde Vlaanderen het [[Vlag van Vlaanderen|huidige wapenschild]]: de klimmende leeuw van sabel, getongd en genageld van keel, op het gouden veld. Er wordt weleens beweerd dat hij het meebracht uit het Heilige Land, waar hij het in 1177 zou hebben veroverd op een [[Saracenen|Saraceense]] ridder, maar dat is een mythe. Alleen al het feit dat de Leeuw op zijn zegel uit [[1163]] verschijnt, toen hij nog geen voet in de [[Oosten|Oriënt]] had gezet, spreekt dit verhaal tegen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Aut|R. Harmignies}}, Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre, in ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), pp. 24–26.&lt;/ref&gt; In werkelijkheid volgde Filips gewoon een West-Europese mode; ongeveer in dezelfde periode verscheen er ook een leeuw in de wapens van [[hertogdom Brabant|Brabant]], [[graafschap Holland|Holland]], [[hertogdom Limburg|Limburg]] en andere vorstendommen. Hoewel er geen historisch bewijs voor bestaat, vinden we vanaf de [[14e eeuw]] in wapenboeken de bewering dat het [[huis Vlaanderen|huis van Vlaanderen]] vóór de Leeuw een gegeerd schild van twaalf stukken van lazuur en goud voerde, met een hartschild van keel. Dit is toegeschreven aan [[Liederik]], die volgens de [[woudmeesterslegende]] de stamvader was van het Vlaamse grafelijk huis. Het is afgeleid van een verkeerd [[Interpretatie|geïnterpreteerd]] sierbeslag op het schild van de Vlaamse graaf [[Willem Clito]] (1102-1128), zoals het stond afgebeeld op zijn grafmonument in de [[Sint-Bertijnsabdij]] van [[Sint-Omaars]]. Dat schild vertoont centraal een umbo (sierknop) van waaruit enkele stralen naar de schildranden vertrekken. In zijn zoektocht naar het oude wapen van Vlaanderen heeft abt [[Iperius]], biograaf van het Vlaamse gravenhuis, dit geïnterpreteerd als een gegeerd wapen met een hartschild; de kleuren – die hij er zelf aan toevoegde – zijn vermoedelijk van het Franse koningshuis. Zo krachtig was zijn visie dat dit wapen in nauwelijks dertig jaar tijd volkomen ingeburgerd raakte.]]
'''
.

.

;1161

.

;1162/1163

.

* De leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;R. HARMIGIES. ''Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre.'' In: ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), p. 24–26.&lt;/ref&gt;

.

* Diksmuide heeft zijn stadsrechten verworven, een exacte datum is onbekend.

.

.

;1163

.

* Nieuwpoort verwerft stadsrechten.

.

.

;1164

.

* Diederik van de Elzas landt voor de vierde maal in het Heilig land.

.

* Vlaanderen breidt zich uit tot het [[Ile-de-France]].

.

* Thomas Becket reist als aartsbisschop van Canterbury via Vlaanderen naar Bourgondië.

.

.

;1165

.

;1166

.

* [[Thomas Becket]], de aartsbisschop van [[Canterbury (Verenigd Koninkrijk)|Canterbury]], wijdt het [[kasteel van Male]] in aldus een legende. Onder de graaf [[Filips van den Elzas]] zal het uitgroeien tot een bestuurlijk centrum en een grafelijk  domein.

.

* De stad Aat in [[Henegouwen|Henehouwen]] krijgt stadsrechten.

.

.

;1167

.

;1168

.

* [[Filips van de Elzas]] (°1142 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;bij Akko, 1191) een intellectueel, wordt voor twee decennia graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn vader is teruggekomen van een kruistocht en houdt zich ver van regeringszaken. 

.

* Diederik van de Elzas sterft in [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]] en rust in de abdij van [[Waten|Watten]].

.

.

;1169

.

* De 31-jarige [[Saladin]] komt aan de macht (Salah-el-Din).
.

* [[Saladin]] verslaat de vloot van het [[koninkrijk Jeruzalem]] en het [[Byzantijnse Rijk]] bij de havenstad [[Damietta]].

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Graaf_Filips.jpg|thumb|550px|De (Vlaamse) leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]]. Het [[Vlag van Vlaanderen| wapenschild]] met de klimmende leeuw op het gouden veld komt waarschijnlijk niet - zoals soms beweerd wordt - uit het Heilige Land, dat Filips van de Elzas in 1177 bezoekt als pelgrim. Filips volgt de mode; in die dagen verschijnen er leeuwen in de wapens van diverse vorstendommen: het [[hertogdom Brabant|Brabant]], het [[graafschap Holland|Holland]] en het [[hertogdom Limburg|Limburg]]. Bovendien werkte dit beeld combattief: het [[Heilige Roomse Rijk]] voerde een adelaar.]]

.

;1174

.

* [[Saladin]] neemt [[Damascus]] in. De christelijke rijkjes in het heilige land zijn nu langs de kuststrook ingesloten.

.

* De stad [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]] krijgt stadsrechten.

.

* Ieper verwerft zijn stadsrechten.

.

;1175

.

* Het huwelijk van Filips van de Elzas met Elisabeth van Vermandois (in 1159) blijft kinderloos. Het overspel van Elisabeth mondt uit in het doodknuppelen van haar minnaar Walter de Fontaines.

.

* Stichting van de [[ridderorde |ridderorde]] van Santiago. Hun devies is 'Het zwaard is rood van het bloed der Arabieren, hun embleem draagt een rood zwaard met een witte Sint-Jacobsschelp. Sint-Jacobus, gestorven in 44 na Christus krijgt zo zijn bijnaam als de Morendoder; de patroonheilige van de Conquista. In Amerika zal hij - enkele eeuwen later - de bijnaam verwerven van de Indianendoder.  

.

;1177

.

* Filips van de Elzas scheept in te [[Wissant]] als bedevaarder. Vlaamse en Engelse ridders vergezellen hem naar Acco en van daar uit over land naar Jerusalem waar zijn neef, Boudewijn IV aan melaatsheid lijdt. Op de vraag om regent over de stad te worden en de verdediging op zich te nemen wil Filips niet ingaan.

.

;1178

.

* Filips van de Elzas keert via Constantinopel, [[Thracië]], Hongarije en Zuid-Duitsland terug naar Vlaanderen.

.

* Gent verwerft stadsrechten.

.

;1179

.

* [[Hildegard van Bingen]] (°1098) overlijdt. Deze mystieke Duitse benedictijnse abdis liet zich in met kosmologie, filosofie, muziek, poëzie, plantkunde en taalkunde.

.

* Na het overlijden van de Franse koning wordt de Vlaamse graaf tot begeleider en raadgever van de Franse kroonprins. Het bewijst dat [[Filips van de Elzas]] de machtigste edelman in Vlaanderen én Frankrijk is. De regio Vlaanderen en het grafelijk gezag reikt bijna tot Parijs.

.

.

=== Negende decennium ===
[[Bestand:Marie de Blois.jpg|thumb|550px|[[Maria van Champagne]] (ca. 1174-1204) is een dochter van graaf [[Hendrik I van Champagne]] en een kleindochter van de Franse koning [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk VII]]. Volgens een kroniekschrijver verlooft ze zich in 1179 met de zoon van de graaf van Vlaanderen, aan wie ze in 1171 is beloofd.]]

.

;1180

[[Afbeelding:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|550px|&quot;[[Zeven vrije kunsten|Septem artes liberales]]&quot; uit de ''Hortus Deliciarum'' of de 'Tuin der kostelijkheden' is een tussen 1175 en 1195 Latijns en Duits geschreven en geïllustreerde [[encyclopedie]] door [[Herrad von Landsberg]], de eerste door een vrouw samengestelde encyclopedie. 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en wat [[theologie|theologische]] en profane [[kennis]] komen samen ter educatie van de [[novice|novicen]] en [[Zuster (religie)|kloosterzusters]]. Het origineel is in 1870 in Straatsburg, waar het sinds [[1723]] verbleef, als gevolg van de [[Frans-Duitse Oorlog]] verbrand. Alleen kopieën en een [[facsimile]] uit [[1818]] zijn bewaard.]]

.

* Stichting [[Damme (België)|Damme]] als voorhaven van Brugge. Het stadje krijgt vrij snel zijn stadsrechten. De naam verwijst naar de beschermingsdijk die het Zwin 'afdamt' in [[Moerkerke]]. De inpoldering van het Zwin start en Damme roeit uit tot een haven waar havenarbeiders de goederen van grote naar kleine schepen overzetten om ze naar Brugge te verschepen. Brugge is het grootste doorvoercentrum op het kruispunt van Engeland, Champagne, Lombardije, de Baltische staten en het Rijnbekken.

.

* [[Filips van den Elzas]] verbouwt het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] tot zijn verblijfplaats.

.

;1181

.

;1182

.

;1183

.

* [[Torhout]] verwerft stadsrechten.

.

;1184

.

* Paus [[Lucius III]] roept in [[Verona (stad)|Verona]] op tot de actieve opsporing van [[Ketterij|ketters]]. [[Bisschoppen]] moeten onderzoeken ([[inquisitie]] betekent [[Enquête (onderzoek)|enquête]]) in hoeverre de ketterij zich in hun [[bisdom]] heeft verspreid.

.

;1185

.

* [[Boudewijn IV van Jeruzalem|Boudewijn IV]] van Jerusalem sterft aan melaatsheid op 24 jarige leeftijd.

.

;1186

.

* De twaalfjarige [[Maria van Champagne]] huwt [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] in [[Valencijn]]. Hij is veertien. Het is een dynastiek huwelijk dat liefdevol wordt. 

.

;1187

.

* Sultan [[Saladin]] (een [[Koerd]] die zich verplicht tot de Islam van de [[Arabieren]] moest bekeren) proclameert de heilige oorlog en rukt [[Palestina (regio)|Palestina]] binnen. Hij verslaat de christelijke legers bij [[Slag bij Hattin|Hattin]] en Jerusalem capituleert. Alle christenen verlaten de stad, tienduizend van hen worden als slaaf verkocht. De helft van hen gaat in [[Egypte]] verdedigingswerken leveren ten dienste van Saladijn. Wint - op militair vlak - de duimtechniek het van de drievingertechniek? De Kruisvaarders verliezen hun top-[[relikwie]] met- stukken van het kruis van Christus. Die namen ze stom genoeg mee om de strijd in hun voordeel te winnen tijdens de [[Tiberias|slag om Tiberias]].

.

* De Algemene Rekening toont dat [[haver]] (dat goed groeit in zandgrond en woudkapgebied) de voornaamste teelt is in West-Vlaanderen. Daar liggen grote, ommuurde boerderijen. Een halve eeuw eer bakten de Brugse bakkers alleen in noodsituaties haverbrood, aldus een verslag van [[Galbert van Brugge]].

.

;1188

.

* Oudste document dat ons informeert over het [[Sint-Janshospitaal_(Brugge)]], waarvan de geschiedenis wellicht al decennia eerder begint. Tegen het eind van de eeuw hebben veel centrale steden dit soort gasthuizen om arme zieken, zwakken, daklozen en pelgrims op te vangen. Ieper (ca. 1186), Brussel (1195) en de [[Bijloke]] in Gent (1196).

.

* [[Saladin]] is terug in [[Jeruzalem]].

.

* De vier machtigste vorsten van West-Europa besluiten tot de derde kruistocht en leggen hun geloften af: de graaf van Vlaanderen Filips van den Elzas, de koning van Frankrijk [[Filips II August]], de koning van Engeland [[Richard Leeuwenhart]] en de keizer van Duitsland, [[Frederik Barbarossa]].

.

;1189

.

* De [[Derde Kruistocht]] (tot [[1192]]) - 100.000 man onder leiding van [[Frederik Barbarossa]] wil het Heilige Land heroveren op [[Saladin]]. De (succesvolle) kruistocht bereikt zijn doel niet. 

.

* [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] neemt hij deel en zal verantwoordelijk zijn voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. 

.

* [[Oudenaarde]] verwerft stadsrechten.

.

.

=== Laatste decennium ===
[[Bestand:Zuidgevel_Sint-Janshospitaal_Brugge.JPG|thumb|550px|De Romaanse Zuidgevel van het Sint-Janshospitaal, dé middeleeuwse kliniek in Brugge. Sinds 1977 zijn de zalen een museum. Behalve de geschiedenis van de zorg, de apothekersgeschiedenis en de vroedkunde komt [[Hans Memling]] aan bod. Een bezoek waard.]]

.

;1190

.

* Stichting [[Duitse Orde]].

.

* [[Filips van den Elzas]] overwintert in Rome voor hij verder trekt op kruistocht.

.

;1191

.

* Een [[Keure]] geeft de [[Gent|Gentenaars]] hun rechten en vrijheden. Ze moeten de ''vorst trouw zijn en met hem bevriend, boven alle vorsten ter wereld, zolang hij hen rechtvaardig en redelijk wil behandelen.'' Hun stadsrechten hebben ze reeds in 1178 reeds verworven. Wat is de reden van deze 'herbevestiging'?

.

* [[Filips van de Elzas]] trekt van Rome naar Napels en naar Sicilië. In [[Messina (stad)|Messina]] sluit hij aan bij het Engelse en het Franse leger.

.

* [[Richard Leeuwenhart]] concentreert zich op de verovering van [[Cyprus]], de andere twee legers varen naar Akko, de havenstad die nu al twee jaar door de christenen belegerd wordt. De uitstekende werpmachines van Filips van de Elzas leveren uitstekend werk.

.

* [[Filips van de Elzas]] sterft aan een epidemie bij het [[Beleg van Akko (1189-1191)]]. Hij ligt begraven in [[Clairvaux]], in een kapel die hij zelf stichtte.

.

* [[Filips van de Elzas]] overlijdt op 1 juni in Akko aan een besmettelijke ziekte. Op 12 juli valt de stad in de handen van de kruisridders. 

.

* De Franse koning trekt zich uit de strijd terug om het kroonloze Vlaanderen te annexeren. De koerier naar Bergen is sneller dan de koerier naar Parijs waardoor [[Boudewijn V van Henegouwen]] met een leger naar Vlaanderen oprukt en samen met de zus van Filips [[Margaretha van de Elzas]] zijn schoonbroer opvolgt als [[Boudewijn de Moedige]]. Boudewijn VIII van Vlaanderen verankert zo Henegouwen in Vlaanderen.


.

* [[Richard Leeuwenhart]] herovert de kuststreek van Jerusalem en sticht het koninkrijk Akko. Jerusalem blijft in handen van [[Saladin|Saladijn]].

.

;1192

.

;1193

.

* [[Saladin]] overlijdt.

.

;1194

.

* [[Margaretha van de Elzas]] overlijdt na een korte regeerperiode. Ze wordt begraven in de [[Sint-Donaaskathedraal]] in Brugge. Haar man, Boudewijn VIII doet troonsafstand ten gunste van zijn zoon.

.

* [[Boudewijn IX]] (1171- + Bulgarije, 1205) wordt graaf van Vlaanderen tot 1205. In 1204 en 1205 zal hij de eerste keizer zijn van het [[Latijns Keizerrijk van Constantinopel]].

.

* [[Aarschot]] krijgt zijn stadsrechten.

.

;1195

[[Bestand:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|right|550px|♣ De Zeven vrije kunsten in de ''Hortus Deliciarum'' of de ''Tuin der kostelijkheden.'' Deze Latijns/Duitse [[encyclopedie]] is geschreven door [[Herrad von Landsberg]] vanaf [[1175]] en gefinaliseerd is in [[1195]]. Een andere bron - ook op Wikipedia - zegt 'afgewerkt omstreeks 1180, eraan begonnen omstreeks 1159.' De schrijfster is abdis van het Hohenburgklooster op de [[Mont Sainte-Odile|Odilienberg]] in de [[Elzas]]. Deze encyclopedie door een vrouw samengesteld toont 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en synthetiseert de kennis van die tijd. Het origineel verbrandde tijdens de [[Frans-Duitse Oorlog]] in [[1870]] in [[Straatsburg]].]]

.

* Boudewijn VIII overlijdt een jaar na zijn vrouw. Hij is begraven in [[Sint-Waltrudiskerk]] van [[Bergen (België)|Bergen]].

.

* Boudewijn IX is nu ook graaf van Henegouwen.

.

;1196

.

;1197

.

;1198

.

* Oprichting van de Orde der [[Trinitariërs]] in Italië door de priesters Johannes de Matha en Felix Valois om christenen vrij te kopen die om hun geloof tot slaaf zijn gemaakt. De Orde verspreidt zich rond de Middellandse Zee met kloosters in Spanje, Italië, en Zuid-Frankrijk. 

.

;1199

.

* Start bouwwerken van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] door graaf [[Boudewijn IX van Constantinopel]] opgestart (eerste eredienst in 1203).

.

* Ca. geboorte van [[Johanna van Constantinopel]].

.

* Paus [[Paus Innocentius III|Innocentius III]], jong en krachtig stuurt zijn propagandisten voor de vierde kruistocht uit. Pastoor Fulco doet onze regio aan.

.

;1200

.

* Uitvinding van de [[kogge]].

.

* Uitvinding van de [[standaardmolen]].

.

* [[Boudewijn IX]] en [[Maria van Champagne]] leggen in de [[Sint-Donaaskerk]] in Brugge de kruisvaartgelofte af. 

.

* Met het [[verdrag van Peronne]] verwerft Vlaanderen haar Zuidelijke gebieden terug die aan Frankrijk verloren gingen na de dood van Filips van de Elzas.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Kogge_stralsund.jpg|Een [[koggeschip]] is een typisch voor [[Hanze|de Hanze]]-boot die goederen vervoert. Veel Oostzee-steden dragen haar in hun [[Wapenschilden|wapenschild]].
Bestand:Saint-Denis_-_Façade.jpg|Saint-Denis, de façade. Hier ontstaat de [[Gotiek]] in [[1122]].
Bestand:Bruges_basilica_Philip_of_Flanders.JPG|Filips van den Elzas.
File:2nd_Crusade_council_at_Jerusalem.jpg|Koenraad III, Lodewijk VII en Boudewijn III, tijdens het concilie in Jeruzalem.
Bestand:Saint-Denis_-_Basilique_Saint-Denis_et_l'abbaye_-1.JPG|Basilique Saint-Denis en de abdij, hier start in 1122 de [[Gotiek]].
Saint-Denis,_la_ville_et_l'abbaye_(le_cloître_roman).jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Dertiende eeuw (1201-1300) ==
[[Bestand:Begijnhofmuseum_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Het Kortrijkse begijnhofmuseum is 0,7 hectare groot en gaaf. Het combineert plein met een straatarchitectuur en was veilig omringd door het grafelijk kasteel, de stadswal, het Sint-Maartenkerkhof, de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] en de [[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)|Sint-Maartenskerk]]. Het kent verwoestingen in 1302, in 1382 en in 1684. De huidige huisjes, een veertiggtal dateert uit de 17de eeuw. Het laatste [[Begijnen en begarden|begijntje]] ter wereld overlijdt hier: [[Marcella Pattyn]], geboren in [[1920]] in [[Thysville]] in Congo en was niet rijk genoeg om non te worden. Een [[bruidschat]] kon ze niet betalen.]]

.

'''De dertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''De filosofie van [[Aristoteles]] maakt opgang in de West-Europese universiteiten en kloosters. [[Bartholomaeus Anglicus]] (geboren voor 1203-1272) een Engelse geleerde franciscaan en professor aan universiteit van Parijs en Magdeburg schrijft in het midden van de eeuw De proprietatibus rerum, een voorloper van de encyclopedie. De negentien delen hebben het over zowat alles: over god, de engelen, de ziel, de elementen, het menselijk lichaam en de levensstadia, geografie, planten en kruiden, de dieren...'''

.

* '''Een wieltje met punten komt aan de ruitersporen. De [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en de teugels laten toe om het paard volledig in bedwang te houden. Zal deze toptechnologie aan de vooravond van [[1302]] de ruiters straks gunstig gezind zijn?'''

.

* '''Vanaf de tweede helft van de eeuw gaat de landwinning van Vlaanderen op de Noordzeekust een stuk trager, in Vlaanderen gaan er stemmen op over de tomeloze ontbossing en overvloedige regens hinderen Brugge en Ieper als zeehaven. Vanaf de tweede helft van de dertiende eeuw breken de volkstalen door (1250-1500). Dit is de eeuw van [[Jacob van Maerlant]] (Brugse Vrije ca. 1235– ca. 1300). Deze Vlaamse dichter en Middelnederlandse auteur schreef ruim 230.000 verzen en adaptaties uit het Frans en het Latijn. De gevleugelde uitdrukkingen &quot;Walsche valsche poeten&quot; en &quot;Ende omdat ik Vlaminc ben&quot; zijn van Maerlants hand.'''

.

* '''De kruistochten brengen Oosterse kennis en ideeën naar Europa: Europeanen leren ziekenhuizen inrichten en patiënten verzorgen, voorzien hen van een deftig [[dieet]] en leren ze wat [[hygiëne]] is dank zij de [[hospitaalridders]]. Kennis over [[wiskunde]] en meetkunde komt tot uiting in de [[Gotiek]] als bouwkunst. [[Sterrenkunde]] bereikt Europa via boeken, er ontstaat een [[Pelgrimsroute naar Santiago de Compostella (routebeschrijvingen)|pelgrimtoerisme]] en de Italiaanse havens doen gouden zaken met [[pelgrims]] die het heilig graf in de [[Heilig Grafkerk]] bezoeken in [[Jeruzalem]]. Periodes van tolerantie tussen moslims en christenen wisselen elkaar af met bitse oorlogen. Johanna van Constantinopel gaat de geschiedenis in als wilskrachtig en vroom kloosters, abdijen, hospitalen en leprozerieën sticht of ondersteunt (zoals de Hospice Comtesse in Rijsel en het begijnhof in Kortrijk). Onder haar bewind neemt de welvaart van Vlaanderen toe. Haar standbeeld staat in het Kortrijkse begijnhof en in het Gentse Groot Begijnhof Sint-Elisabeth (in een nis boven de ingang van de Dr. Decrolyschool in de Begijnhofdries). De nieuwe welvaart leidt (samen met de pest) tot de Renaissance.'''

.

* '''De [[Mystiek|liefdesmystiek]] is een nieuwe spiritualiteit die in de Franse kloosters, in het hertogdom Brabant en het prinsbisdom Luik ontstaat en leken en vooral vrouwen inspireert. Deze ‘religieuze vrouwenbeweging van de dertiende eeuw’ doet begijnen zoals [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] en [[Margareta Porete]] rondtrekken om 'hun' boodschap te verkondigen. De boodschap van Porete valt in verkeerde aarde. Die komt hier op neer: 'Als mensen één worden met God - iets wat mogelijk is tijdens hun leven - doen ze afstand van hun deugden.' Geletterde vrouwen zoals deze zijn zeldzaam. De stichting van [[begijnhoven]] schijnt een reactie te zijn op het mannentekort sinds de Kruistochten of andere oorlogen.'''

.

* '''Dat de [[guillotine]] een vinding is uit de achttiende eeuw, van [[Joseph-Ignace Guillotin]] is een fabel. Die man houdt ten tijde van de [[Franse Revolutie]] een pleidooi om de doodstraf te humaniseren. Met het ontwerp zelf heeft de dokter niets te maken. Het tuig heet in die dagen 'Louisette', naar een zekere Antoine Louis. In de dertiende eeuw gebruiken [[Brussel (stad)|Brussel]] en [[Dendermonde]] de machine. Guillotin haat de associatie met zijn naam, net zoals zijn familieleden die hun naam veranderden.''' 

.

* '''Alle Vlaamse steden kennen een expansie door een ongeziene bevolkingsgroei. Landbouwgebied fragmenteert (mensen gaan op kleinere lappen grond wonen) en diversifieert in de bebouwing. De stedelingen, de ambachtslui en de handelaars worden politiek en economisch zelfstandig, rijk en mondig. [[Brugge]] wordt de handelsmetropool van West-Europa, textielproductie in [[Leuven]], [[Ieper]] en [[Gent]], [[metallurgie]] in [[Dinant]] en [[Luik (stad)|Luik]]. Tot en met de dertiende eeuw financierden de graven van Vlaanderen de aanleg van kanalen. Grote steden nemen deze taak nu op zich, met Gent en de Lieve als eerste.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
[[Bestand:Jan_Swerts_-_Boudewijn_of_Flanders_leaves_Mary_of_Champagne_and_his_daughter_Jannekin_-_1849-1879_-_City_Hall_of_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Boudewijn IX verlaat Vlaanderen en neemt afscheid in [[Valencijn]] van zijn vrouw en zijn dochter in de steek latend. Het schilderij bevindt zich in het [[Stadhuis van Kortrijk|historische stadhuis van Kortrijk]]. Met Maria van Champagne heeft hij afgesproken dat ze hem achterna reist na de geboorte van hun tweede kind.]]

[[Bestand:Balduino-I-de_Constantinopla.jpg|thumb|550px|De verkiezing en kroning van 33-jarige Boudewijn IX tot keizer Boudewijn I van Constantinopel in de [[Aya Sophia]]. De geestdrift voor deze vierde kruistocht is te danken aan de paus en zijn volkspredikers die aansporen tot geloofsijver en roofzucht. Een tussenstop vooraleer naar Egypte te trekken - het hol van de leeuw en het ware doel van deze tocht - leidt de kruisvaarders van hun plan af. In Venetië (dat zich economisch geschaad ziet door het [[Byzantijnse Rijk|Oost-Romeinse rijk]] en haar hoofdstad [[Constantinopel]]) overhaalt de [[Doge (staatshoofd)|doge]] hen met een ander plan: de verovering van Zara dat ze eind 1202 samen met de Venetianen (ondanks hun onderlinge twisten) veroveren. In Zara maken ze kennis met prins Alexis de Jonge uit Constantinopel die slachtoffer is van een staatsgreep in Byzantium. Samen met de doge overtuigt de prins de kruisvaarders om zich op Constantinopel te richten, in plaats van de dure overtocht naar Egypte te maken. Die kunnen ze immers niet betalen omdat de vereiste sommen geld niet opdagen. Op 13 april 1204 nemen de kruisvaarders Constantinopel in en zo voltrekt zich een eerste val van het Oost-Romeinse rijk. Behalve de menselijke tol is de kunsthistorische tol hoog. Constantinopel - het mekka voor de [[Helleense Republiek|Helleense kunst]]: de kruisvaarders smelten bronzen beelden om tot munten, verbrijzelen het marmeren beeldwerk van [[Praxiteles]], [[Phidias]] en [[Lysippus]] en plunderen heiligdommen, paleizen en schatkamers. Een brand vernietigt de helft van de stad, kinderen sterven op straat en een derde van de inwoners raakt dakloos. Het [[Latijnse keizerrijk]] is de naam voor de [[feodale]] staat die hierop volgt. De verkaveling van het Oost-Romeinse Rijk is een feit dat een halve eeuw duurt: Venetië krijgt [[Kreta]] en [[Gallipoli (schiereiland)|Gallipoli]], de graaf van Blois krijgt [[Nicea]] en [[Saloniki]] wordt een koninkrijkje. Voor de paus is dit een bittere pil omdat 'zijn' kruistocht een oorlog wordt tussen christenen. Voor de Franse koning betekent het keizerschap van Boudewijn een wissel van de macht: de leenman wordt leenheer. De kruisvaarderstaat zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat, die hij sticht na de verovering van [[Constantinopel]]. Hij noemt zichzelf de eerste Latijnse keizer in de [[Hagia Sophia]]. Met de paus [[Innocentius III]] wil hij het [[Groot Schisma]] beëindigen. Veel pluimen steekt Boudewijn niet op zijn helm. Constantinopel ontvolkt en zelf valt Boudewijn in april 1205 in Bulgaarse handen en er komt een halve eeuw historische mist. Na het verdwijnen van Boudewijn IX neemt zijn broer Hendrik van Henegouwen de leiding over tot hij in 1216 op 40 jarige leeftijd overlijdt. Hun zus Yolande zal vanaf 1217 keizerin zijn. In 1261 herovert de keizer van [[Nicea]] Constantinopel en verdwijnt het Latijnse Keizerrijk ten gunste van het [[Byzantijnse Rijk]] dat nog een kleine twee eeuwen te gaan heeft.]]

[[Bestand:Cathars_expelled.JPG|thumb|550px|De katharen worden in 1209 verdreven uit [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]]. De [[Albigenzische Kruistochten]] zijn een wraakoefening van de kerk en de Franse koningen van het huis Capet tegen de katharen in de [[Languedoc-Roussillon (regio)|Languedoc]]. De [[katharen]] of de Albigenzen vormen een populaire religieuze beweging met mystieke, dualistische en afwijkende bijbelkennis die Satan almachtig vindt. Voor de katholieken is dit een ketterij en met de Albigenzische Kruistochten beëindigen ze het katharisme. Hun [[inquisitie]] roeide de katharen uit.]]

.

* 1201
** [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een Franse ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] schopt het tot dertiende grootmeester van de [[Orde van de Tempeliers]]. In [[1189]] nam hij deel aan de [[Derde Kruistocht]] en was verantwoordelijk voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. Onder zijn leiding groeiden de Tempeliers uit tot een machtige orde.
** Zes onderhandelaars worden naar Venetië gestuurd om er te onderhandelen over de vloot die de kruisvaarders nodig hebben voor de overtocht door de Middellandse zee. Ze gooien het op een akkoord met de doge, Hendrik Dandolo. Hij zal tegen betaling 20.000 man aan voetvolk, 9000 stalknechten, 4500 paarden en evenveel ridders naar het Oosten brengen en hen van proviant voorzien.

.

* 1202
** [[Vierde Kruistocht]] tot [[1204]]. 
** Boudewijn IX vertrekt over land (via Clairvaux, Bourgondië, Lombardije), zonder zijn zwangere vrouw, [[Maria van Champagne]] op 14 april. Maria blijft achter als [[Regent (bestuurder)|regentes]]. 
** Vanuit het Zwin vaart de Vlaamse vloot af, geleid door Diederik, een zoon van Filips van de Elzas en de Brugse burggraaf Jan van Nesle. In plaats van naar Venetië te varen, zoals afgesproken, legt zij aan in Marseille. Op die manier kunnen de kruisvaarders de Venetianen niet betalen voor de overzet naar het Heilige land.

.

* 1203
** De kruisvaarders laten zich door de doge van Venetië en prins Alexis de Jonge overtuigen Constantinopel te veroveren in plaats van hun vooropgestelde Egypte. Als ze de wereldstad bereiken vallen hun monden open. De prachtige paleizen, de katholieke kerken en machtige muren maken meer dan indruk. De [[chroniqueur]] [[Godfried van Villehardouin]] schrijft 'Wij konden niet geloven dat er op de wereld zulke machtige stad bestond, als wij de hoge muren en sterke torens gadesloegen, als wij de grote paleizen en de hoge kerken aanschouwden... Niemand zou aan zulk schouwspel geloofd hebben, als hij het niet met eigen ogen had gezien... Er was niemand, hoe moedig ook, die niet beefde in zijn vlees, en geen wonder, want nooit sedert de oorsprong der tijden had zulke kleine hoop mensen zulke grootse onderneming [de belegering van de stad] durven aanpakken. In juli zetten ze de aanval in op een stad die vierhonderdduizend inwoners telt [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2985056 ''La Conquête de Constantinople'', uit 1838 is digitaal beschikbaar]. De [[Frygië|Frygische]] historicus [[Niketas Choniates]] laat vergelijkbare beschrijvingen na eenmaal de stad geplunderd is: 'O stad, stad, oog van alle steden, universele roem, bovenatuurlijk wonder [...] verblijfplaats van al het goede! O stad, dronk gij van de hand van de Heer de beker van zijn woede? O stad, verteerd door vuur.' Venetië raakt in de ban van alles wat oosters is. De Basiliek van San Marco laat zich optutten met friezen, kapitelen en zuilen uit Constantinopel, oorlogsbuit. 
** Op het einde van het jaar scheept [[Maria van Champagne]] in op de Vlaamse vloot die in [[Marseille]] aangemeerd ligt voor een lange overtocht naar [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1204
** De kruisvaardersstaat die zich het [[Latijnse Keizerrijk]] noemt, zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat.
** [[Maria van Champagne]] wordt keizerin van Constantinopel. Het is een titel, de stad zal ze nooit zien. Ze overlijdt op 29 augustus in [[Akko (stad)|Akko]], bij de [[hospitaalridders]], aan de pest, nauwelijks dertig jaar oud (ook [[Filips van de Elzas]] overleed in Akko aan een besmettelijke ziekte). Ze is begraven in de [[Aya Sophia]]. Hierop neemt [[Johanna van Constantinopel]], haar dochter de titel van keizerin van Constantinopel over. Ook zij zal de stad nooit zien. 

.

* [[1205]]
** In april verdwijnt de graaf van Vlaanderen, Boudewijn XI spoorloos. In de Bulgaarse stad Târnovo aan de rivier de [[Jantra]] zal hij overlijden, in een sombere toren op de Tsarevaheuvel. Die draagt op heden de naam 'Boudewijntoren'. Zijn dochter wordt gravin van Vlaanderen. De koning van Frankrijk ziet zijn kans om zijn macht over Vlaanderen en Henegouwen uit te breiden. 

.

* [[1206]]
** [[Djenghis Khan]] verenigt alle [[Mongolen]]. Kort daarna gaan deze krijgers op plundertocht in [[Rusland]], [[Polen]] en [[Hongarije]]. Het scenario is vergelijkbaar met wat de [[Hunnen]] doen in de eerste eeuwen na Christus; Het [[Suske en Wiske]] verhaal [[De krakende carcas]] speelt zich in [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] af.

.

* 1207
** Volgens een kroniekschrijver [[Remmerus Valerius]] ontstaat het (groot) begijnhof in Mechelen. 

.

* 1208

.

* 1209
** Stichting van de [[Universiteit van Cambridge]] door studenten uit Oxford die uit onvrede met de lokale bevolking verhuizen. De universiteiten heten samen [[Oxbridge]]. Intussen, in 2020 heeft Cambridge 82 Nobelprijswinnaars onder haar studenten, 36 komen uit het [[Trinity College (Cambridge)|Trinity College]] komen. Ter vergelijking: Frankrijk telt een 50-tal Nobelprijswinnaars.
** Eerste [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1224). Deze kruistochten van de [[Rooms-Katholieke Kerk|Katholieke Kerk]] en de Franse koningen richten zich tegen de [[katharen]] en beëindigen het katharisme in de [[Languedoc (provincie)|Languedoc]]. Het Franse koningshuis lijft zo het zuiden van Frankrijk stilaan in.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:ConquestOfConstantinopleByTheCrusadersIn1204.jpg|Miniatuur vijftiende eeuw met de inname van [[Constantinopel]] door de kruisvaarders.
Bestand:Baudouin_de_Constantinople.JPG|Boudewijn IX van Vlaanderen in [[Bergen (België)|Bergen]]. 
Bestand:Vlaanderen_maille_Boudewijn_Ieper.jpg|Graafschap Vlaanderen, denarius geslagen in Ieper onder Boudewijn IX.
Bestand:Boudewijn,_Keizer_van_Constantinopel.jpg|Keizer van Constantinopel (uit [[Sanderus]], Flandria illustrata, 1641).
Bestand:Johannavanconstantinopel.jpg|Johanna van Constantinopel. Geboren tussen 1194 en 1200 was gravin van Vlaanderen en Henegouwen van 1205 tot 1244.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Joan_of_Constantinople_001.png|thumb|550px|Na haar moeders overlijden in 1204 en de verdwijning van haar vader in 1205 neemt de Franse vorst haar met haar zus in 1208 onder zijn hoede om te voorkomen dat de prinsessen een Engelse prins huwen. Johanna huwt in januari 1212 [[Ferrand van Portugal]] die zich voor Engeland en voor het Duitse keizerrijk uitspreekt tegen Frankrijk. Terwijl Johanna huwt en zich als jonge tiener onderwerpt aan haar echtgenoot, is Margaretha nog een jong kind, gevoelig voor volksvertellingen, magie en bijgeloof.]]

[[Bestand:University of Salamanca Fray Luis de Leon (cropped).jpg|thumb|550px|De [[universiteit van Salamanca]] is gesticht in 1218. In deze eeuw volgen [[universiteit van Padua|Padua]], [[Universiteit van Napels Federico II|Napels]], [[Universiteit van Siena|Siena]], [[Universiteit van Valladolid|Valladolid]], [[Universiteit van Macerata|Macerata]] en [[universiteit van Coimbra|Coimbra]].]]

.

;1210

.

;1211
* Leuven verwerft stadsrechten.

.

;1212
* Het [[Verdrag van Pont-à-Vendin]], getekend door de koning [[Filips II van Frankrijk]], de graaf (''[[iure uxoris]]'') en [[Johanna van Constantinopel]] kort na haar huwelijk met [[Ferrand van Portugal]] dient om het jonge paar aan de koning van Frankrijk te binden. Bij hun tocht naar Vlaanderen zet kroonprins [[Lodewijk VIII van Frankrijk|Lodewijk]] hen gevangen. Hij eist [[Sint-Omaars]] en [[Ariën aan de Leie|Ariën]] op. Wat gebeurt. De liefde van het paar voor het huis Capet slaat om in wantrouwen. Ferrand wil de gebieden terug en breekt met zijn Franse leenheer. Hij vindt steun bij de Engelse koning [[Jan zonder Land]], de Duitse keizer [[Otto IV (keizer)|Otto IV]] en [[Hendrik I van Brabant]].
* [[Kinderkruistocht]]. De droge zomer is het decor waarin een ongewapend kinderleger biddend en zingend door Frankrijk trekt. In [[Assisi]] noteert een [[chroniqueur]]: 'In de havensteden is een verbazingwekkend schouwspel te zien. Honderden kinderen uit Duitsland en Frankrijk gaan scheep naar het Heilige land met kruisen en vaandels om dat land van de ongelovigen te bevrijden. Ze doen dit omdat de Heer verscheen aan drie jongens van twaalf nabij Keulen.' Na de mislukking van de vierde kruistocht zullen zuiverheid en onschuld voor de overwinning zorgen. De kinderstemmen verstommen en na hun inscheping bij de Middellandse zee wordt niets meer van hen vernomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THERA COPPENS. ''Johanna en Margaretha. Gravinnen van Vlaanderen en prinsessen van Constantinopel'', Meulenhof, Amsterdam, 2019, p. 79.&lt;/ref&gt;
* [[Lier (België)|Lier]] en Turnhout verwerven stadsrechten.

.

[[1213]]
* [[Vijfde Kruistocht]] duurt bijna acht jaar, tot 1221 en leidt naar [[Egypte (land)|Egypte]].
* Verwoesting van Kortrijk door de Franse kroonprins.
* [[Dzjengis Khan]] en de [[Mongolen]] belegeren de niet in te nemen keizersstad [[Peking|Beijing]]. Na een jaar verlaat de keizer zijn stad en openen de stadspoorten. De Mongolen slachten de bevolking af en controleren vanaf nu Noord China. Vanaf nu combineren ze hun stoutmoedige belegeringskunst met een geroofd arsenaal aan hypermoderne belegeringstoestellen. Geen enkele stad blijft veilig voor hen: het Mongoolse leger trekt op tot Moskou (1228), Kief (1240), [[Krakau]], [[Boeda]], [[Pest (stadsdeel)|Pest]], [[Constantinopel]] en [[Bagdad]] in 1258.

.

;[[1214]]
* [[Ferrand van Portugal]] wordt met zijn bondgenoten verslagen in de [[Slag bij Bouvines]] en gevangengenomen. Een Romeins gebruik ketent hem vast aan handen en voeten. In een draagstoel voert men hem door Parijs. Hij wordt bespuwd en weggehoond, met de Franse koning voorop. Zijn vrouw zal dertien jaar Vlaanderen besturen. Haar troon komt even in gevaar als de kluizenaar [[Bertrand van Rains]] zich onterecht uitgeeft voor de teruggekeerde Boudewijn IX. In 2021 publiceerde [[Nico Dros]] (°1956) een historische roman die hij rond de veldslag van Bouvines opbouwde.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NICO DROS. ''Willem die Madoc maakte.'' Van Oorschot, Amsterdam, 2021.&lt;/ref&gt; 

.

;[[1215]]
* De Engelse koning Jan zonder Land tekent in [[Runnymede]] de [[Magna Carta]], een oorkonde over vrijheden en rechtspraak, afgedwongen door zijn leenmannen die vinden dat hij zijn macht misbruikt. Zijn Vlaamse en Brabantse huurlingen worden verbannen uit Engeland. 
* Ontstaan van de [[predikheren]] of de Dominicanen, gesticht  door [[Dominicus de Guzmán]]. Later, in 1231 zal paus [[Gregorius IX]] ze bevelen de [[ketterij]] te bestrijden.

. 

;1216
* Paus [[Innocentius III]] stemt in met de nieuwe beweging van de vrouwen die zich [[begijnen]] (zullen) noemen. 

.

;1217
* De gravin van Vlaanderen (Johanna) kent belastingvoordelen toe aan wie Kortrijk komt bevolken en heropbouwen na de verwoesting van de stad in 1213.

.

;1218
* Stichting [[universiteit van Salamanca]].

.

;1219
* Tijdens de vijfde kruistocht nemen de kruisvaarders de havenstad [[Damiette]] in [[Egypte]] in. Verder raken ze niet. Ze zullen de stad bijna twee jaar houden.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Bataille_de_Bouvines.jpg|Slag bij Bouvines
Bestand:The_Perugia_Altarpiece,_Side_Panel_Depicting_St._Dominic.jpg|Dominicus de Guzmán (Spaans: Domingo) (°1170–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1221)sticht de dominicanen.
Bestand:Gustave_dore_crusades_the_childrens_crusade.jpg|[[Gustave Dore]] schetst de kinderkruistocht van 1212.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Palazzo_Bo_(Padua).jpg|thumb|550px|[[universiteit van Padua|De universiteit van Padua]] in Noord-Italië is gesticht in 1222. Het is de derde universiteit in Italië. In 1238 breidt keizer [[Keizer Frederik II|Frederik II]] die uit. De universiteit wordt beschouwd als de bakermat van het [[humanisme]]. In [[1545]] komt de [[Orto botanico di Padova]], de oudste [[Hortus botanicus]] van Europa/de wereld. [[Galileo Galilei]] bekleedt er het hoogleraarschap van 1590 tot 1610. Zijn ruwe, houten [[katheder]] die hij gebruikte voor zijn colleges en zijn [[anatomisch theater]] is een pronkstuk van de universiteit.]]


.

;1220

.

;1221

.

* Antwerpen krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1222

.

* Stichting [[universiteit van Padua]].

.

;1223

.

* De Dampierres doen hun intrede in Vlaanderen. Tot nu toe waren ze edele stalmeesters aan het hof van Champagne. Het is Johanna van Constantinopel die haar zus Johanna overhaalt om te huwen met [[Willem van Dampierre]]. Hun moeder was Maria van Champagne.

.

;1224

.

* Stichting [[universiteit van Napels]].

.

* In Kortrijk zijn er (opnieuw) wolbewerkers dankzij een akte die hen aantrekt na de Franse furie uit 1213. De maatregelen zijn een succes. Voor het midden van de eeuw beschikt de stad over een lakenhalle. Een eerste vermelding dateert van voor 1248. 

.

;1225

.

* Geboorte van [[Thomas van Aquino]].

.

* Twintig jaar na de dood van [[Boudewijn IX van Vlaanderen]], die in het Heilig lands een mysterieuze dood stierf, verschijnt in Vlaanderen een [[heremiet]] die beweert dat hij de oude Boudewijn IX is. Hij verzamelt een schare volgelingen om zich en wordt ontmaskerd (waarschijnlijk als Bertrand van Rais) en terechtgesteld.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=7dbENpafOew ♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST HET VERHAAL VAN DE VALSE BOUDEWIJN (10 Min.)]'''

.

;1226

.

* Tweede [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1229)

.

;1227

.

;1228

.

* [[Zesde Kruistocht]] tot [[1229]]. Vlaanderen, geleid door Johanna van Constantinopel, houdt zich net zoals bij de vijfde kruistocht op de achtergrond.

.

* De Mongolen verwoesten onder leiding van [[Dzjengis Khan]] Moskou.

.

* Heiligverklaring van [[Franciscus van Assisi]] (Ca. 1181-1226). Hij stierf twee jaar eerder. Franciscus is gekend voor zijn dierenliefde. Die blijkt uit zijn woorden: 'Alle schepselen op aarde voelen als wij, streven naar geluk als wij. God wenst dat wij de dieren bijstaan wanneer ze hulp nodig hebben…We hebben een hogere opdracht ze van dienst te zijn wanneer ze ons nodig hebben. Mensen die enig schepsel Gods uitsluiten van hun compassie en medelijden zullen op soortgelijke wijze handelen tegenover hun medemensen.' Franciscus preekt voor aandachtige vogels en spreekt met een vijandige wolf. Zijn leven symboliseert een verandering in de godsdienstbeleving.

.

;1229

.

* Tijdens de zesde kruistocht, geleid door de Duitse keizer Frederik II, komen [[Jeruzalem]], [[Bethlehem] en [[Nazareth (Israël)|Nazareth]] heel even in de handen van de christenen.

.

* [[Brussel (stad)|Brussel]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:St-thomas-aquinas.jpg|Thomas van Aquino
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium ===
.

;1230

.

* Bouw [[Belfort van Brugge|Belfort Brugge]] en [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle in Ieper]].

.

;1231

.

* Paus [[Gregorius IX]] belast de [[predikheren]] met de [[Inquisitie]]. Ze beoefenen de inquisitie in Italië en in Frankrijk (Avignon, Bourgondië, Champagne, en Noord Frankrijk). Een bekend en berucht inquisiteur - ooit zelf een ketter - is [[Robert le Petit]], ook gekend onder de naam [[Robert le Bougre]].

.

;1232

.

* [[Mongolen]] gebruiken [[buskruit]] bij de belegering van de stad [[Kaifeng]]. 

.

;1233

.

* Paus Gregorius IX voegt de [[predikheren]] toe aan de [[bedelorden]]: de [[minderbroeders]].

.

* Robert le Bougre wordt bevorderd tot inquisiteur en geeft onmiddellijk bevel tot terechtstellingen.

.

* [[Dendermonde]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1234

.

* Na het protest van de aartsbisschoppen ontheft de paus [[Robert le Bougre]] van zijn functie.

.

;1235

[[Bestand:towrlndn.JPG|thumb|550px|De Tower of London in de vijftiende eeuw ♣ [[Hendrik III van Engeland]] krijgt in 1235 drie leeuwen van [[keizer Frederik II]] van het Heilige Roomse Rijk als huwelijkscadeau en sticht een menagerie. Dé dierenverzameling van het middeleeuwse [[Engeland]] is te bewonderen in de [[Tower of London (gebouw)|Tower of London]]. In 1264 verhuist ze naar ‘the Bulwark’ of de ‘Lion Tower’. [[Elizabeth I]] stelt de menagerie open voor publiek.]]

.

* Robert le Bougre gaat opnieuw aan het werk en maakt een 'waanzinnige rondreis'. Hij passeert [[Châlons-sur-Marne]], [[Kamerijk (stad)|Kamerijk]], [[Dowaai]], [[Péronne (Somme)|Péronne]] en [[Rijsel]]. De historica [[Régine Pernoud]] schat dat hij vijftig ketters verbrandt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Fisscher, Judith Chambille &amp; Lucie Dorren. ''De Middeleeuwen. Een herwaardering'', Ambo, Baarn, 1992, p. 111.&lt;/ref&gt;

.

;1236

.

;1237

.

;1238

.

* Stichting van het [[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof]] in Kortrijk door [[Johanna van Constantinopel]].

.

;1239

.

* [[Robert le Bougre]] organiseert een enorme razzia in [[Provins]] op de [[katharen]]. Een ooggetuige heeft het over 183 mensen - vooral kooplui - die op de brandstapel belanden tijdens de jaarmarkt.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;

&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:Lessines1.jpg|thumb|550px|♣ '''MEE BEZIG''' Het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos is opgericht in 1242 door de rechterhand van [[Johanna van Constantinopel]], de gravin van Vlaanderen: [[Arnulf IV van Oudenaarde]], heer van de stad en grootbaljuw van Vlaanderen en zijn echtgenote de [[Frankrijk|Franse]] prinses [[Alix de Rosoit]] om armen en zieken op te vangen. Het kloostercomplex met kloostergang, kapel, kruidentuin en ijshuis, uit de 16e tot de 18e eeuw, is een [[museum]] met ziekenzalen, bedden, medische instrumenten, recepten, tinnen vaatwerk voor de patiënten, [[Doornik]]s [[porselein]] (voor de zusters), een bibliotheek met tweeduizend titels, schilderijen en goud- en zilversmeedwerk. 

langs de [[Dender]] in het hart van de stad Lessen,.

Op het einde van zijn leven wil hij zich grootmoedig tonen en hij voorziet in zijn testament aanzienlijke sommen geld (verscheidene duizend pond) ten voordele van de armen, bedelaars en bezitlozen van de streek.

Bij de dood van Arnulf IV in 1242 zal zijn weduwe, Alix de Rosoit, de wilsbeschikking van haar overleden echtgenoot uitvoeren. Ze investeert die som geld in een stichting die zich wijdt aan de opvang en de verzorging van de noodlijdenden van de stad en haar omgeving. Uiteraard zal daar ook gebeden worden voor de zielenrust van Arnulf en zijn nakomelingen.

Deze liefdadigheidsinstelling ligt volledig in de lijn van de beweging die in de middeleeuwen tot de oprichting van hospitalen heeft geleid: het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] en [[Onze-Lieve-Vrouw ter Potterie]] in Brugge, de [[Bijloke]] in Gent, [[Sint-Elisabethgasthuis (Antwerpen)|Sint-Elisabethgasthuis]] in Antwerpen, het [[Hospice Comtesse]] in Rijsel.


In die dagen is het hospitaal een bescheiden bouw met een dubbele vleugel in L-vorm: één langs de Dender en een tweede loodrecht erop met een ziekenzaal, kapel, refter, slaapzaal en  noviciaat. 

begrippen als geloof, wetenschappen, zaligheid, heil, spiritualiteit, lijden en remedies elkaar raken, elkaar afwisselen en wederzijds beïnvloeden.

Het hospitaal werd bestuurd door de priorin evenals door de meester-directeur die waakte over de juiste spirituele houding in klooster en hospitaal. Deze laatste diende zich te wenden tot de [[bisschop van Kamerijk]], in geval van geschil of enige andere bezorgdheid.

Het was inderdaad het bisdom dat statuten en levensregels toekende aan elke hospitaalinstelling die binnen zijn invloedssfeer gevestigd was.

Met de [[Franse Revolutie]] nam de stad het beheer van het hospitaal op zich via de ‘Commissie der Burgerlijke Hospitiën’ en vervolgens via de ’Commissie van Openbare Onderstand’. In de loop van de 19e eeuw had het hospitaal te kampen met een groeiende vraag naar verzorging ten gevolge van de exploitatie van de lokale [[porfier]]-groeven. De registers van het hospitaal getuigen van het grote aantal gewonde steengroevearbeiders, zieken en invaliden die in die periode in het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos werden verzorgd en geopereerd. Derhalve werd dan ook omstreeks 1830 een tweede ziekenzaal ingericht, waaraan tussen 1860-1870 nog twee bijkomende zalen zullen worden toegevoegd.

En zelfs met de intrede later van lekenpersoneel in de instelling (verpleegsters, verzorgenden, onderhoudspersoneel) is het duidelijk, dat de religieuze gemeenschap een dominerende rol zal blijven spelen tot 1980, het jaar van vertrek van de laatste patiënten uit het hospitaal, dat inmiddels een geriatrische instelling was geworden.

de medische en farmaceutische verzamelingen
Het vierhoekig hoofdgebouw omsluit een binnentuin die op zijn beurt omringd wordt door de kloostergangen. Deze vormen de belangrijkste assen waarlangs de bezoekers naar het geheel van de museumzalen worden geleid.
de werkkamer (die vandaag als ‘Schatkamer’ is ingericht).
ziekenzalen, de apotheek, de kapel, de vreemdelingenzaal e.d.m.

De barokke kapel van het hospitaal klokkentoren tot het orgel, van de glasramen tot de versiering van het gewelf en de vergulde decors van het hoofdaltaar.

de tuinen-, alchemie ]]

[[Bestand:Canon van Zeeland, venster 10 Keur van de Vier Ambachten, 1242.webm|thumb|550px|De Keur van de Vier Ambachten uit 1242. Het gebied behoort sinds het begin van de elfde eeuw tot Vlaanderen.]]

[[Bestand:Marguerite_of_Constantinople,_Countess_of_Flanders,_by_Joannes_Meyssens.jpg|thumb|550px|[[Margaretha van Constantinopel]], wordt in 1244 gravin van Vlaanderen en dat voor bijna 35 jaar, tot ze op hoge leeftijd de fakkel overdraagt aan [[Gwijde van Dampierre]].]]

.

;1240
* Ca. [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] schrijft 45 liederen over de minne, de liefdes tussen de ziel en god. Hadewijch was een spirituele lerares.
* Stichting [[Universiteit van Siena]].
* [[Arabieren]] kennen [[salpeter]] als 'sneeuw van de Chinezen'. Salpeter is een belangrijk ingrediënt van buskruit.
* [[Eeklo]] krijgt zijn stadsrechten.
* Verwoesting van [[Kiev]] door de [[Mongolen]].

.

;1241
* Stichting [[Universiteit van Valladolid]].
* In het Duitse [[Neuss]] sterft een tachtigtal ridders en [[Schildknaap|schildknapen]] tijdens een (uit de hand gelopen, decadent) [[steekspel]].
* [[Deinze]] krijgt zijn stadsrechten.
* [[Lübeck]] en [[Hamburg]] worden grote steden, onder meer dankzij de handel in zout. Ze stemmen hun militaire en commerciële activiteiten op elkaar af. 

.

;1242
* [[Johanna van Constantinopel]] verleent de Vier Ambachten een keur waardoor een samenwerking tot stand komt.
* Mude, zoals [[Sint Anna ter Muiden]] heet, krijgt stadsrechten. Jan Crabbe zal een bekende inwoner worden.

.

;1243
* Derde [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1244).
* [[Tienen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1244
* In [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] lopen de strenge [[Ketterij|kettervervolgingen]] die sinds 1137 aanhouden stilaan op hun einde. De inquisiteur verwerft er de nam 'Hamer der ketters'.
* Jerusalem gaat voor de christenheid verloren: de val van Jerusalem.
* De zwaar zieke [[Lodewijk IX van Frankrijk]] belooft op kruistocht te vertrekken indien hij geneest.
* [[Margaretha van Constantinopel]] volgt op 5 december haar zus Johanna - beiden dochters van [[Boudewijn I van Constantinopel|Boudewijn IX]] - op als gravin van Vlaanderen en Henegouwen. Twee zonen (ze kreeg acht kinderen) zullen kruisvaarders worden, nadat Vlaanderen zich tijdens de vijfde en zesde kruistocht op de vlakte hield: het zijn [[Willem van Dampierre|Willem]] en [[Gwijde van Dampierre]].

.

;1245
* Stichting [[begijnhof Antwerpen]].
* Margaretha van Constantinopel is met haar twee zonen in Parijs en leggen er hun kruisvaardersgeloften af.
* [[Tielt]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1246
* Margaretha van Constantinopel betrekt haar oudste zoon, [[Willem II van Vlaanderen]] bij haar beleid in Vlaanderen en verleent hem het regentschap.

.

;1247

.

;[[1248]]
* [[Zevende Kruistocht]] tot [[1254]], op 12 juni vertrekt een machtig leger uit Parijs. In [[Lyon (stad)]] ontmoeten de troepen de paus en via de [[Rhône (rivier)|Rhone]] raken ze in de havenstad [[Aigues-Mortes]] waar [[Genua (stad)|Genueese]] schepen hen tegen september naar [[Cyprus]] brengen om er te overwinteren. Daar sluit [[Willem II van Vlaanderen|Willem van Dampierre]] zich met aan met zijn Vlaams leger.
* De geleerde [[Roger Bacon]] beschrijft [[buskruit]] '''(? Vgl. 1267)'''.

.

;1249
* De graaf van [[Toulouse (stad)|Toulouse]] laat voor zijn overlijden tachtig ketters verbranden in Berlaigues bij [[Agen]].
* In mei schepen de kruisvaarders zich in naar Egypte. Op 5 juni gaan ze aan land en op 6 juni dwingen ze de islamistische vesting [[Damiette]] tot overgave. Voor de rest is de kruistocht een ramp met een hoge tol aan mensenlevens.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lessines3.jpg
Bestand:Lessines2.jpg
Bestand:Lessines4.jpg
Bestand:Lessines6.jpg
Bestand:Lessines8.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

;1250
* (Ca.) Stichting Klein begijnhof in Mechelen.
* (Ca.) [https://www.youtube.com/watch?time_continue=36&amp;v=SK6Ub9MAGcY&amp;feature=emb_logo De ridderroman Wallewein].
* Willem II van Vlaanderen trekt zijn troepen terug uit de Zevende Kruistocht en is bij het intreden van de herfst terug in Vlaanderen.
* [[Roeselare]] verwerft zijn stadsrechten.
* Eerste vermeldingen van het heilig bloed in Brugge. Het verhaal dat de reliek rond 1150 door Diederik van de Elzas bij de tweede kruistocht is meegebracht naar Brugge is een later verzinsel van een kroniekschrijver dat tot 1964 stand hield. Een monnik uit Zevenkerke bracht in dat jaar de waarheid aan het licht: de reliek komt uit Constantinopel, na de verovering van de stad door Boudewijn IX.  

.

;1251
* De 26-jarige [[Willem II van Vlaanderen]] overlijdt na vertrappeld te zijn in een toernooi in [[Trazegnies]]. Zijn lijk wordt overgebracht naar Vlaanderen en zijn broer [[Gwijde van Dampierre]] wordt voor meer dan een halve eeuw graaf van Vlaanderen. Aanvankelijk is hij een trouwe vazal van de Franse kroon. Dit zal veranderen.
* De stad Gent neemt initiatief om [[de Lieve]] uit te graven, een kanaal dat de stad vanaf het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] met [[Damme (België)|Damme]] verbindt en de stad verbindt met de Noordelijke turfhandelkanalen. Gent controleert zo het omliggende gebied.

.

;1252
* In Brugge bedingen de raadsgezant van Lübeck en de raadsnotaris uit Hamburg handelsprivileges. Zo treedt Brugge toe tot een netwerk van steden en stadstaten - de [[Hanze]] - dat uit meer dan 200 entiteiten zal bestaan. De Vlaamse textielsteden (Brugge, Gent, Ieper, Arras) zijn deels afhankelijk van geconserveerd voedsel: gepekelde haring en kabeljauw, afkomst uit de Oostzee. 
* In Genua en in Florence slaan bankiers gouden munten. Dit was al vijf eeuwen niet meer gebeurd. Het edelmetaal, de aankomende handel en een kredietstelsel, valutakoersen en verhandelbare schulden voorspellen de wedergeboorte van de stadscultuur. De expatbankiers uit Italië zouden zich snel in Brugge vestigen.

.

;1253
* De Gentse [[oorkonden]] opgesteld in het [[Diets]]. De rest van de Nederlanden volgt.
* Vlamingen introduceren de linnenfabricage in Engeland.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 10.&lt;/ref&gt; 

.

;1254
* Bouw van het [[Geeraard de Duivelsteen]] aan de Scheldegrens. Bij de Brabantbrug begint Keizerlijk Vlaanderen.

.

;1258
* Het [[begijnhof van Lier]] dat al een tijdje bestaat, krijgt toestemming om een kerk te bouwen.
* Ieper telt volgens het kapittel van Sint-Maarten 40.000 mensen. Tien jaar eerder, in 1247 liet de stad aan de paus weten dat ze 200.000 inwoners telde, een getal dat weinig betrouwbaar is.

.

;1259
* Een [[leenheer]] van de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] verplicht een pachter om [[Vicia]] te zaaien en te oogsten op een braak gelegen stuk grond. Het is een aanwijzing voor het twee-, drie of vierslagstelsel en dat veevoeder stilaan apart van andere gewassen gekweekt wordt.  De gronden worden niet alleen vruchtbaarder, de veestapel groeit aan, het vee levert meer werkkracht, vlees en melk op.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Walewein.jpg|Walewein
Bestand:Lier_Begijnhof_1.JPG|Het begijnhof van Lier
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zevende decennium ===
[[Bestand:The_Lover_and_Dame_Oyseuse_outside_a_walled_garden_-_Roman_de_la_Rose_(c.1490-1500),_f.12v_-_BL_Harley_MS_4425.jpg|thumb|550px|♣ In de tweede helft van de dertiende eeuw omschrijft de [[Roman de la Rose]] een fictieve tuin. Deze allegorische 'inwijdingsroman' in de Romaanse volkstaal zet de Franse adel aan om tuinen aan te leggen met de beplanting die het boek voorschrijft. Tot in de Renaissance is het boek voelbaar in de Vlaamse tuinaanleg.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JELLE BREUKER. 'Middeleeuwse Franse tuin. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat'', Aspekt, Soesterberg, 2011, p. 29-31.&lt;/ref&gt; Roman de la Rose is een moeilijk te dateren liefdesgedicht waarin een twintigjarige hoveling in een [[locus amoenus]] een dame, gesymboliseerd door de roos, probeert te verleiden of 'het hof' te maken. Van deze Middeleeuwse seculiere bestseller zijn tot de zestiende eeuw meer dan driehonderd handschriften en een twintigtal drukken bewaard. Het is een handleiding in de verleidingskunst en geschreven door [[Jean de Meun]] en [[Guillaume de Lorris]]. Beide delen verschillen stilistisch. Deel één van adellijke de Lorris, met 4.058 verzen over de [[hoofse liefde]] en een [[droomvisioen]], richt zich op een publiek dat vertrouwd is met het ideaal van de hoofse zeden. De Meun breidt het kritisch uit met ongeveer 18.000 verzen die de vrouw voorstellen als prostitué of lustobject: 'De faict ou de volenté pute.' Alles speelt zich af in een nachtelijke tuin in mei, de maand van de vruchtbaarheid. Illustere figuren bewaken de tuin. Hun namen: Armoede en Afgunst, Eedbreuk, Haat en Huichelarij, Lui- en Lelijkheid, Gulzig- en Gierigheid, Jaloezie, Ouderdom en Verdriet. Bij de rozenstruik treft Amors pijl de hoveling en vanaf dan is hij de Amant, de minnaar. Na het kussen van de roos bouwt de Jaloezie een burcht rond de rozen. Met een jammerklacht van de hoveling beëindigt de Lorris zijn verhaal. Jean de Meun schrijft voor een burgerlijk publiek en weidt filosofisch en theologisch met antieke voorbeelden zoals Boëthius en [[Alanus van Rijsel]]. Zijn verhaal eindigt met een slag om de rozenburcht en Amant die zijn rozenknop plukt. De Brabantse [[Hein van Aken]] vertaalde de roman rond 1280 in het Middelnederlands.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.dbnl.org/tekst/aken002ever01_01/aken002ever01_01_0002.php online]&lt;/ref&gt; [[Ernst van Altena]] actualiseerde ''De roman'' in 1991.]]

.

;1260

.

* [https://literairecanon.be/nl/werken/reynaert-media Van den vos Reynaerde]

.

* ♣ Ca. [[Albertus Magnus]] (1193-1280) houdt zich naast filosofie en theologie bezig met tuinarchitectuur en plantkunde. In zijn ''De vegetabilibus et plantis'' beschrijft hij de geheime tuin, de boomgaard met ernaast een begraafplek, de moestuin en de kruidentuin. De geheim tuin bestaat uit kleinere delen om er van de vijf zintuigen te genieten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een voorbeeld in Le Labyrinthe-Jardin des Cing Sens du château d'Yvoire bij het [[Meer van Genève]].&lt;/ref&gt;

.

;1261


.

* Op 25 juli valt [[Constantinopel]] terug in Griekse handen en kan het [[Oost-Romeinse Rijk]] zich herstellen na de schade die het opliep sinds de vierde kruistocht. Michaël Palaiologos is de eerste [[basileus]]. Het Latijnse keizerrijk bestond exact 57 jaar, 3 maand en 13 dagen.

.
 
;1266

.

* Stichting [[Begijnhof Herentals|Begijnhof van Herentals]] 

.

;1267

.

* [?] [[Roger Bacon]] bemachtigt de formule voor [[buskruit]]. [Vgl. 1248]

.

* Vermoedelijke geboorte van [[Giotto di Bondone|Giotto]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1337).

.

* Oostende verwerft stadsrechten.

.

;1269

.

* Gent beschikt over een zeehaven. De Lieve, een kanaal van 47 kilometer naar Damme is klaar. In Damme sluit een zeesluis, de Gentse Speye, het kanaal aan op het Zwin. Het tracé kost een fortuin wegens de onteigeningen, bruggen en afwateringskanalen. 

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Ieper_-_Bellegodshuis_1.jpg|thumb|550px|Christine van Guînes, dochter van [[Boudewijn III van Guînes]] en weduwe van Salomon Belle, laat haar eigendom ombouwen voor liefdadigheid: er komt een ziekenzaal en kapel. Men noemt het Bellegodshuis.]]

.

;[[1270]]
* [[Achtste Kruistocht]]: op 12 april verlaat [[Gwijde van Dampierre]] zijn [[Kasteel van Male|slot in Male]]. Via Gent, Kortrijk en Rijsel trekt hij met een achterhoede van geneeskundige helpers (dienstvolk, geneesheren en een apotheek) en minnestrelen naar [[Flines-lez-Raches]] waar zijn moeder een cisterciënzerinnenabdij, de [[Abdij van Flines]] had gesticht. Verderop sluit hij zich aan bij de troepen van de Franse kruisvaarderskoning Lodewijk IX. Als die op 25 augustus in Noord Afrika bezwijkt aan de buikloop en de pest verdwijnt de bezieling van de troepen. In november blaast Gwijde de aftocht. Hij neemt  - we weten dit uit de rekeningen van zijn klerk - 1862 kippen, 1300 eieren en 7 schapen mee ter ravitaillering. Schepen uit Ieper, Brugge, [[IJzendijke]] en [[Cadzand]] pikken de troepen op aan de Afrikaanse kust. Op 31 mei bereiken ze het kasteel van Wijnendale.
* [[Geel (stad)|Geel]] bouwt bedevaartskerk voor de [[Dimpna van Geel|heilige Dimpna]]. [[Hagiotherapie]] bestaat er in dat de bijstand van heiligen werd aangeroepen om bepaald leed te verhelpen. Dimpna werd de heilige tegen krankzinnigheid omdat ze de krankzinnigheid van haar vader trotseerde, de heilige Elisabeth wordt ingeroepen als heilige van armen en zieken, de heilige Lucia voor oogziekten, Jozef tegen nachtmerries, Rochus en Lazarus voor de pest en lepra, Hubertus bij razernij... Het was logisch: God zorgde voor ziekte en kwetsbaarheid, het voornaamste medicijn is dus het gebed tot de heiligen.
* Blankenberge krijgt stadsrechten.
* Hendrik III wil een Engelse textielindustrie en nodigt Vlaamse ambachtslui uit om zich er te vestigen.

.

;[[1271]]
* [[Negende Kruistocht]] tot 1272. Vlaanderen neemt niet deel aan dit laatste avontuur.
* In deze periode 1270-1274 ontstaat in Ieper het [[Bellegodshuis]] om armen tijdens lakencrisis op te vangen. Het verbod van export van Engelse wol naar Vlaanderen ligt aan de basis van deze crisis.
* In het [[hertogdom Brabant]] schrijft een onbekende auteur het ridderverhaal '[[Karel en de Elegast]]', aldus Wikipedia. De [[literaire canon]] is voorzichtiger en beweert dat het werk geschreven is voor 1325. 
* De Venetiaanse koopman en ontdekkingsreiziger [[Marco Polo]] (°1254–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1324) reist met zijn vader en oom naar het relatief onbekende Perzië, China en Indië. De reis loopt af in 1295.

.

;[[1272]]
* Stichting begijnhof in Brussel nabij de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerk]].

.

;[[1274]]
* [[Thomas van Aquino]] (°± 1225) overlijdt op 49 jarige leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=GJvoFf2wCBU FILM]'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=tHtkml9y3qQ&amp;feature=emb_logo '''BEELDFRAGMENT KAREL EN DE ELEGAST''']

.

;1278
* [[Gwijde van Dampierre]] wordt graaf van Vlaanderen tot 1305.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lg_49.jpg|Titelblad oudst gekende druk van Karel ende Elegast.
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre (Ca. 1226-1305)
Bestand:Tekening_Ruelens.jpg|Begijnhof aan Sint-Goedelekerk, schets door Charles Ruelens.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Negende decennium ===
.

[[Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|thumb|550px|Foto: Stadhuis van Damme, sinds 1241 een houten kunstwerk, in de vijftiende eeuw een stenen monument. In 1280, klagen in diverse Vlaamse steden ambachtslieden, handwerkers en kleinhandelaars bij de pas aangetreden graaf [[Gwijde van Dampierre]] (Ca. 1226-1305) over hun elitaire stadsbesturen. De graaf wil zijn invloed vergroten en heeft oor voor 'het gemeen'. In Damme zelf klaagt een document, gekend als 'de klacht van Damme' de bestuurlijke praktijken aan bij de zoon van de graaf, [[Robrecht van Béthune]] (1249-1322), bijgenaamd De Leeuw van Vlaanderen. Dit vroeg geschreven pamflet in de [[Middelnederlands|Middelnederlandse]] volkstaal en vraagt/eist exact een eeuw na de stichting van de stad in 1180, de participatie van de ambachtslui in en controle op het stedelijke bestuur. In de tweede helft van de dertiende eeuw lijkt het dat de economische toestand van het graafschap achteruit gaat. De termen 'meente', 'gemeente', het 'gemene volk' en 'gemeen' duiken in deze periode op als een niet erkende (stedelijke) belangengroep. Poorters (zij die binnen de poorten wonen), burgers (de bewoners van een burcht) en schepenen (zij die recht scheppen) maken het stadsbestuur uit, het 'gemene volk' niet. De onvrede van het gemeen komt er omdat ze belastingen betalen maar uitgesloten zijn van de besluitvorming. Klacht nummer tien uit het Damse pamflet vraagt 'dat de &quot;ghemeente&quot; voortaan meerdere vertegenwoordigers zou hebben als er beslissingen worden genomen over allerlei bestuurszaken, zoals het heffen van belastingen, het verlenen van charters of het overhevelen van gelden aan de graaf. (...) We hebben geen benul waaraan dit geld gespendeerd werd.'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, citaat op p. 113.&lt;/ref&gt; In veel steden duiken vanaf de komende decennia voor het eerst (en dus de oudste) stadsrekeningen. Ze dienen als 'toetssteen' of controle-garantie op de verworven inspraak. De beleidsmakers zijn te controleren, de afrekening is te maken. Dit [[emancipatie|emancipatieproces]] vindt de komende decennia in het graafschap Vlaanderen en wat later in het hertogdom Brabant plaats. In Vlaanderen krijgt het symbolisch hoogtepunt op het slagveld van 1302. De betekenis van de [[Guldensporenslag]] is in die zin te lezen als het toenemen van de publieke politieke participatie (alhoewel nog velen hiervan uitgesloten blijven), eerder dan het (vermeende) Vlaamse loskomen van de Franse leenheer. Stenen stadhuizen zullen deze en komende eeuwen verrijzen in rijke gotiek om de verworven posities van de corporaties, de ambachten en het gemeen te symboliseren. In Kortrijk wijzen archeologische sporen op een [[Stadhuis van Kortrijk|bakstenen scepenhuus]] uit de 13de eeuw, wellicht vernietigen de Fransen het in 1382. [[Stadhuis van Brugge|Brugge]] start bouwwerken aan haar stadhuis in 1376. In [[Stadhuis van Damme|Damme]] is er sinds 1241 een houten stadhuis, het stenen komt er in 1464. In [[Nieuwerck|Ieper]] functioneert het houten Gulden Halleke naast de [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle]] sinds in 1360 als stadhuis. In 1620 start de bouw van het zogenaamde stenen '[[Nieuwerck]].' Het [[Stadhuis van Gent|Gentse schepenhuis]] van de Keure bij de Botermarkt en de Hoogpoort komt er vanaf 1519 in de flamboyante laatgotiek. Net zoals in Kortrijk tonen de nissen in de gevel beelden van de graven van Vlaanderen. Het [[stadhuis van Oudenaarde]] behoort tot de laatgotiek van het [[hertogdom Brabant]]. De bouwwerken startten in 1526 net zoals die van het [[stadhuis van Mechelen|stadhuis in Mechelen]]. Er zijn wel meer parallellen tussen Mechelen en Oudenaarde. Beide stad- of [[schepenhuis]] waren verbonden was met een veertiende-eeuwse lakenhal. Hendrik van Pede uit Brussel vond inspiratie in Brugge, Leuven en in zijn thuisstad Brussel om dat van Oudenaarde vorm te geven. In Brussel kwam het [[stadhuis van Brussel|stadhuis]] er in 1402, [[stadhuis van Leuven|dat van Leuven]] kwam er in 1439. Zonder de inspraak en de financiële inbreng van het gemeen zouden deze dure gebouwen er wellicht nooit zijn gekomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, p. 111.&lt;/ref&gt; Een stenen bouwwerk is een 'document' dat meer dan papier of de mens tijd trotseert, vandaar dat de meente er belang bij had iets blijvends te creëren, iets wat papier en individu overleeft.]]

;[[1280]] 
* Het klagen van Damme (zie fotokadertekst).

.

;[[1281]]

.

;[[1282]]
* Uitvinding van het [[watermerk]]. [[Bologna (stad)|Bologna]] gebruikt ze voor het eerst. (De boekdrukkunst is nog niet uitgevonden!)Watermerken worden gebruikt door papiermakers als [[Identificatie (recht)|identificatie]] van hun product. Ze worden voor [[postzegel]]s, [[geld|papiergeld]] en officiële documenten ingezet als bescherming tegen [[vervalsing|namaak]].

.

;1283

.

;1284
* In [[Hamelen|Hameln]] leidt een uitbarsting van de pest tot het ontstaan van een volkslegende: de [[Rattenvanger van Hamelen]]. De sage is later gepopulariseerd door de [[gebroeders Grimm]] en verhaalt een gebeurtenis op 26 juni. Veel onderzoekers menen dat de verdwijning historisch is en dat het gaat om een vroeg, volks aanvoelen dat ratten pest verspreiden. De oudste bron is een 15e-eeuwse nota van monnik [[Heinrich von Herford]]. De ontdekking van de [[pestbacil]] laat nog een half millennium op zich wachten, niettemin is er een volks buikgevoel over de oorzaak (de bacil) en hun dragers (vlooien en ratten). Alledaagse ratten hebben 'iets' met de ziekte gemeen en de [[Rattus rattus]] is de drager van de [[Pestbacil|Pasturella pestis]]. Waarom die plots muteert tot een kwaadaardig beest is niet bekend.
.

;1285
* Robbrecht van der Buerse bouwt in op het [[Oude Beursplein]] in [[Brugge]] het huis Ter Ouder Beurse. De [[Van der Beurze|Herberg Ter Beurze]] is samen met het plein genoemd naar deze familie die er sinds het midden van de eeuw een zaak uitbaat. Het huis zal ruim anderhalve eeuw dienst doen, tot Jacob van der Buerse het in 1453 verbouwt.
* Uitvinding van de [[Bril]].
* Het Statuut van Winchester bepaalt dat elke stad of gemeente verantwoordelijk is voor zijn 'politie'.
* De Franse koning Filips III de Stoute overlijdt. Zijn zeventienjarige zoon Filips IV de Schone volgt hem op. Hij verhoogt de druk op Vlaanderen als zijn leengebied.

.

;1286
* Oudste statuten van het begijnhof in Mechelen.
* Voltooiing van het Heilige-Geist-Hospital in [[Lübeck]].

.

;1287
* De zeventienjarige [[Alfons III van Aragon]] verovert [[Minorca]] op de Islamitische [[Moren]]. Het eiland komt bij het koninkrijk [[Majorca]]. Vier jaar later in 1291 overlijdt hij. [[Dante Alighieri]] naar verwijst naar deze vorst in zijn [[La Divina Commedia]], hij ziet hem zitten aan de hellepoort samen met de andere vorsten die van de 13e eeuw een chaos maakten.

.

;1288
* De [[slag bij Woeringen]] op 5 juni. De [[aartsbisschop]] van [[Keulen (stad)|Keulen]] bezet de burcht van [[Woeringen]] en wordt verdreven door hertog [[Jan I van Brabant]]. Deze slag geniet sinds het midden van de negentiende eeuw dezelfde status als de [[Guldensporenslag]] omdat die de Waalse onafhankelijkheid afspiegelt ten aanzien van Duitsland, zoals de Vlaamse ten aanzien van Frankrijk. De kroniekschrijver [[Jan van Heelu]] draagt zijn (rijm?)verslag op aan Margaret van Engeland, de hertogin van Brabant.

.

;1289

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Pied_piper.jpg|De rattenvanger lokt in 1592 de kinderen naar een berggrot. Brandraam.
Bestand:Town_hall_of_Kortrijk_(DSCF9258).jpg|Stadhuis van Kortrijk
Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|Stadhuis van Damme.
Stadhuis,_Damme_(1813).PNG|Stadhuis van Damme in 1813.
Bestand:2013-04-02_Lakenhalle_-_NieuWerck_in_Blue_(2).jpg|Stadhuis Ieper.
Bestand:Grote_Markt,_Ieper.jpg|Stadhuis van Ieper.
Bestand:Gent_-_town_hall_2018.jpg|Stadhuis van Gent.
Bestand:Gent_stadhuis_belfort_1890-1900.jpg|Stadhuis en belfort in Gent.
Bestand:Brugge,_stadhuis_(oeg29238)_gebouwencomplex_foto14_2015-09-27_19.18.jpg|Stadhuis van Brugge.
Bestand:Bruges_Hôtel_de_Ville2.JPG|Stadhuis van Brugge, detail.
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Hôtel_de_Ville_-_01.jpg|Stadhuis van Brussel.
Bestand:HBloemaert.jpg|[[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] op het stadhuis van Brussel.
Bestand:NIND_MVB-1887GrandPlace_ISO200.jpg|Stadhuis van Brussel in 1887.
Bestand:42150_-_België_-_Leuven_-_Stadhuis_-_00.jpg|Stadhuis van Leuven.
Bestand:Erasmus_stadhuis_Leuven.JPG|Erasmus op het stadhuis van Leuven.
Bestand:Stadhuis_Oudenaarde_07.jpg|Stadhuis Oudenaarde.
Bestand:Stadhuis_van_Oudenaarde,_James_Ensor,_Mu.ZEE_Oostende,_SM001376b.jpg|James Ensor tekent het stadhuis van Oudenaarde in 1888.
Bestand:Mechelen_City_Hall_01.JPG|Stadhuis van Mechelen.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) =

De stedelijke ruimte van een stad zoals Gent is in de veertiende eeuw uitgebreider dan Parijs.

.

== Laatste decennium ==
1290 (Ca.)
* [[Koning Arthur]], [[Karel de Grote]] en [[Godfried van Bouillon]] behoren tot de drie helden van het Christendom. [[Jozua (persoon)|Jozua]], [[koning David]] en [[Judas Makkabeüs]] zijn drie Joodse helden en het heidendom draagt [[Hektor (mythologie)|Hektor]], [[Alexander de Grote]] en [[Julius Caesar]] op de schouders. [[Jacob van Maerlant]] schreef waarschijnlijk deze zogenaamde [[Van neghen den besten]].

.

1291 
* (Of vroeger): Vanaf het [[Minnewater]] in Brugge strekt een waterloop zich uit tot in Aalter als voorloper van het [[kanaal Gent-Brugge]].
* De Mammelukken veroveren de laatste van de kruisvaardersgebieden en de stad Akko. De [[Tempeliers]], de elitegroep die de [[pelgrims]] beschermt, vlucht via een ondergrondse tunnel uit het fort, het laatste kruisvaardersbolwerk, naar de Middellandse Zee. Ze vinden een toevluchtsoord op [[Cyprus]] (indertijd herveroverd door Richard Leeuwenhart), net als de [[Johannieterorde]]. Van daar uit verspreiden de Tempeliers zich over bijna alle Europese landen en verwerven ze via bank- en handelsactiviteiten een ongeziene rijkdom, tot afgunst van de koning van Frankrijk, [[Filips de Schone]].

.

[https://www.youtube.com/watch?v=XaHjcwZ8wyg '''♥ BEELDFRAGMENT KRUISTOCHTEN (50 Min.)''']

.

[[1292]]
*

.

1293
* [[Gwijde van Dampierre]] ontvangt op het [[kasteel van Wijnendale]] de Engelse delegatie om het huwelijk van zijn dochter te regelen. Het mag niet zijn. De Franse koning eist haar op.

.

1294
* De koning van Frankrijk verklaart Engeland de oorlog. Vlaanderen kiest partij voor Engeland en om dat te onderstrepen worden er huwelijksplannen gemaakt tussen beide huizen.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]] zet [[Gwijde van Dampierre]] gevangen, samen met zijn oudste zonen, zijn dochter Filipina van Dampierre en vijftig edelen.

.

1295
* In [[Montpellier]] wordt [[Rochus van Montpellier|Rochus]] geboren (°1295-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1327). Hij zal uitgroeien tot een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].

.

1296
* De 'ongehoorzame' graaf van Vlaanderen, Gwijde van Dampierre is aanwezig in het Parijse parlement en wordt vernederd in het bijzijn van zijn onderdanen. Hij wordt verplicht te knielen voor de Franse koning die hij een handschoen (verplicht) aanbiedt. Het is het symbool dat de graaf afstand doet van zijn vijf goede steden: Douai, Rijsel, Ieper, Brugge en Gent. Behalve Gent schenkt de koning hem de steden terug. In elke stad zal een Franse afgevaardigde het grafelijk gedrag in de gaten houden. [[Valenciennes]] is voortaan niet langer Vlaams maar Frans bezit. 

.

1297
* [[Excommunicatie]] van [[Gwijde van Dampierre]] door de paus.
* Heiligverklaring van [[Lodewijk IX van Frankrijk|Lodewijk IX]].
* De graaf van Vlaanderen beseft dat hij geen oorlog tegen Frankrijk kan winnen en zoekt steun bij Engeland. Een nieuw huwelijk en hernieuwde commerciële betrekkingen staan op til. Voor hij de daad uitvoert, zegt de graaf in een lange brief zijn manschap met Frankrijk op waarna de Franse aanhangers het land verlaten.
* Het Koninklijke leger van [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] levert een eerste gevecht met de Vlaamse troepen op 15 juni in Pont-à-Rache bij de versterkte brug over de [[Scarpe]], de toegangspoort naar Vlaanderen. In de streek van het Vlaamse Rijsel voegt de Franse koning zich bij zijn troepen. Drieduizend Vlaamse krijgslui verdedigen de stad met succes. Tijdens het beleg branden de Fransen de dorpen in de omgeving plat, verwoesten ze kloosters en verkrachten ze nonnen. In de buurt van [[Komen (België)|Komen]] steken de Fransen de Leie over en verwoesten de streek rond Ieper en veroveren [[Kassel (Frankrijk)|Kassel]], [[Broekburg]], [[Mardijk]] en Duinkerke. Na de val van [[Rijsel]] vallen Kortrijk, Brugge en Damme - de Vlaamse kuststreek - zonder slag of stoot in Franse handen. Tachtig Vlaamse ridders kiezen het Franse kamp. De graaf van Vlaanderen houdt zich samen met de Engelse koning schuil in Gent. Ieper en Douai zijn in Vlaamse handen. Ongeveer 250 Vlaamse ridders blijven aan zijn zijde. Ze worden [[liebaarts]] genoemd, gesymboliseerd door een klimmende leeuw.
* In oktober veroveren de Vlamingen Damme, wat voor de Fransen in Brugge geen goed nieuws is: de stad is van de zee afgesneden.

.

1298
* De Engelse troepen leven in Gent van een karig loon en gaan regelmatig op rooftocht. Een brandstichting leidt tot een confrontatie met de Gentenaars. Er vallen meer dan honderd doden.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] versterkt zijn greep op Vlaanderen met het verbod op vreemde munten. Vlaanderen leidt economische schade omdat de (wol)handel met Engeland de munten devalueert. 

.

1299
* In [[Montreuil-sur-Mer]] ondertekenen Frankrijk en Engeland een pauselijke, tijdelijke vrede. Ze zou aflopen op driekoningen van het jaar 1300. Van de Engelse bescherming ten aanzien van Vlaanderen is geen sprake meer en de huwelijksplannen tussen Vlaanderen en Engeland worden ingeruild voor een huwelijk tussen Edward II en een Franse prinses. Het Frans-Engelse huwelijk zou een tijdbom blijken. Het is - door de latere Engelse aanspraken op de Franse troon - de rechtstreekse aanleiding tot de honderdjarige oorlog. Die oorlog zal Frankrijk in de komende eeuw in die mate verzwakken dat Vlaanderen uit die ijzeren greep ontsnapt. In Vlaanderen heerst er vanaf nu een soort guerrillastrijd tussen de liebaerts en de leliaerts. 
* De 73-jarige Gwijde van Dampierre is moegestreden, draagt zijn macht over aan zijn oudste zoon [[Robrecht van Bethune]] en trekt zich terug in zijn kasteel in [[Rupelmonde]].

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Johann_von_Brabant_Heidelberger_Liederhandschrift.jpg|Slag bij Woeringen uit Codex Manesse (1305-1340).
Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|Deze illustratie toont hoe Mongolen een bom werpen naar een aanvallende Japanse Samurai tijdens de Mongoolse invasie van Japan in 1281.
File:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|De Magna Carta.
File:John,_Magna_Carta.jpg|Houtsnede (19e eeuw) van de ondertekening door koning Jan.
Bestand:Neun_gute_helden_rathaus_koeln.jpg|[[Van neghen den besten]]
Bestand:Stadhuis_Damme_-_Jacob_van_Maerlant.jpg|Jacob van Maerlants standbeeld voor het stadhuis in [[Damme (België)|Damme]].
Bestand:Die_Heimelicheit_der_heimelicheden_-_KB_76_E_5,_folium_061v.jpg|Begin van Die Heimelicheit der heimelicheden.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Veertiende eeuw (1301-1400) ==
[[Bestand:De_Kist_van_Oxford_a.k.a._the_Courtrai_Chest._On_display_at_the_Kortrijk_1302_museum.jpg|thumb|right|550px|De Kist van Oxford (ook: [[Kist van Kortrijk]], volgens de Engelstalige literatuur: Courtrai Chest) is een eikenhouten kist die in 1909 ontdekt is in het New College in de [[Universiteit van Oxford]]. Op de voorzijde toont de kist de Guldensporenslag en de Brugse Metten. De maker is onbekend. Waarschijnlijk was het een Vlaming of een Bruggeling die gezien de details de slag meemaakte. De bewerkte voorzijde meet 107 centimeter bij 71.]]

.

'''De veertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''Een boek van [[Barbara Tuchman]], [[De waanzinnige veertiende eeuw]].'''

.

* '''Het midden van de eeuw wordt geteisterd door de pest. Vele Vlaamse kerken krijgen hun financiën op orde wegens de bevolkingsafname: kerken geven minder uit aan steun. Ook op andere vlakken komt er ruimte vrij om te investeren.'''

.

* '''De bloei van de [[Hanzesteden]]. De Duitse Hanze was één van de vele stedenverbonden. Opgericht in de dertiende eeuw controleert ze haar netwerk van meer dan 160 steden in een gebied van de [[Oostzee]] tot Engeland. Ze komt tot bloei in de veertiende en verdwijnt in de zestiende eeuw.''' 

.

* '''Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] per toeval het buskruit ontdekte in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt echter niet met de geschriften van Roger Bacon een halve eeuw eerder en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreide over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het buskruit in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in Duitsland en de rest van Europa.'''

.

* '''Ridders gaan [[Harnas|harnassen]] dragen om zich te beschermen tegen krachtige en scherpe pijlen, [[Goedendag (wapen)|goedendags]] en bij [[Zwaard (wapen)|zwaardgevechten]]. Voorheen dragen ze [[maliënkolder|maliënkolders]] (zoals de Kruisridders) en nog daarvoor een geschubd pantser (metalen platen die overlappen op een leren vest).'''

.

* '''♣ Boeren verbouwen tot nu toe bij een klooster, een kasteel of op een landgoed groenten voor wederzijds gebruik met de geestelijken of met de adel. In deze eeuw ontdekken andere (stedelijke) bevolkingsgroepen zoals ambachtslui of geldwisselaars dat tuinieren voor eigen consumptie profijt brengt. Kool is zo populair dat ze haar naam geeft aan deze tuinen: Coeltuinen of Coelghaerden.'''

.

=== 1301-1310 ===
[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|Het Belfort en de kleine Lakenhallen in 1897.|thumb|550px|Ter verdediging beschikken sommige kerken over versterkte torens en een ommuurde ruimte, zoals de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] in Kortrijk en de kerk in Leiden. Daarnaast ontwikkelen zich de slottorens bij de kastelen van de adel. [[Belforten in België en Frankrijk|Belforten]] representeren een derde macht, die van de stad onder leiding van schout en schepenen. In de steden (die zich op het grafelijke domein sinds het einde van de tiende en in de elfde eeuw ontwikkelen) komen er belforten die de [[stadsrechten]] symboliseren en materialiseren. Belforten ontstaan tussen 1099 (Potiers) en 1600. Hun bouwstijl is [[Romaanse architectuur|Romaans]] en [[Gotische architectuur|Gotisch]], [[Renaissancearchitectuur|renaissance]] en [[Barokarchitectuur|barok]]. De meeste belforten zijn gebouwd bij een stadhuis, een kerk of lakenhal. De belforttoren was de veiligste plek in de stad: hij herbergt het archief, de kluis en de gevangenis. Op de oostzijde van de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de 'oudste burgers' van de stad: Manten en Kalle, de klokkenluiders die waarschuwen in tijden van nood. In die tijd ging het om een vernuftig systeem van uurslagers. Het oorspronkelijke beeld van Manten werd in 1382 na de [[slag bij Westrozebeke]] ontvoerd naar de Franse [[Dijon]], waar het de Onze-Lieve-Vrouwekerk siert, samen met de later toegevoegde Kalle en kinderen. De huidige uurslagers zijn in 1961 gemaakt door [[Victor Cassiman]].]]

.

;1300

.

* De wapenstilstand tussen Vlaanderen en Frankrijk is voorbij. Een Frans leger geleid door de broer van de koning rukt op in wat er van Vlaanderen overschiet. [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Béthune]] verdedigt Gent, zijn Broer verdedigt Damme en zijn halfbroer Ieper. Het gaat de Fransen voor de wind. Ze veroveren [[Douai]], [[Béthune]], het Brugse Vrije. In Maldegem hakken ze een Vlaams leger in de pan. Tussen [[Sint-Winoksbergen]] en Ieper (waar de lakenhalle in gebruik wordt genomen na een bouw van 130 jaar en het grootste gebouw ten Noorden van de Alpen is) zijn er hevige gevechten. Een wanhopige bevolking slaat op drift. 

.

* Een vermelding uit 1306 verwijst naar het jaar 1300 waarin een nieuw wapen het licht ziet: de [[Goedendag (wapen)|goedendag]]. Het wapen behoeft weinig instructie en vergt geen training.

.

* De vooraanstaande Dampierres zitten samen met meer dan honderd Vlaamse ridders gevangen op verschillende locaties in Frankrijk.

.

* De hooghartige edelman [[Jacques de Châtillon]] wordt in opdracht van de Franse kroon opperbaljuw van Vlaanderen en voert een repressieve belasting- en boetepolitiek die geen rekening houdt met de behoeften van de ambachts- en kooplui, hij bevoordeelt de patriciërs en voert het (verouderde) lijfeigenschap opnieuw in. De grafelijke baljuws vervangt hij door koninklijke en Brugge is nu een Frans bolwerk van 430 hectare. De stad begon sinds de Franse bezetting in 1297 aan een tweede - zeven kilometer lange - omwalling met een dubbele stadsgracht en negen poorten. In Rijsel en in Kortrijk bouwt hij een dwangburcht waar de Franse garnizoenen een onderkomen vinden.

.

;1301

.

* [[Willem van Gulik de Jongere|Willem van Gulik]], de zoon van de graaf van Vlaanderen ziet de [[Komeet Halley|komeet van Halley]].

.

* Ca. De chirurgijn [[Jan Yperman]] (waarschijnlijk van 1260 tot ongeveer 1332) is verbonden aan het Ieperse [[Belle-Godshuis]] en schrijft twee werken over heelkunde en geneeskunde. Deze manuscripten zijn op het einde van de negentiende eeuw in Londen teruggevonden.

.

* Mei: Blijde intrede van de Franse koning Filips de Schone en zijn echtgenote [[Johanna I van Navarra|Johanna van Navarra]]. Van Douai reist het arrogante gezelschap naar Rijsel, Doornik, Kortrijk, Oudenaarde en Gent waar ze een week verblijven op de kosten van de stad. In Brugge wordt het koppel begroet door Bruggelingen in kostbare gewaden. Tweehonderd jaar na de feiten zou een kroniekschrijver de Franse koningin deze woorden laten spreken: 'Ik dacht hier alleen koningin te zijn en ik zie er zeshonderd rond mij.'

.

* Pieter de Coninck, een Brugse wever, zorgt voor beroering en wordt met zijn kompanen opgesloten in de Brugse gevangenis. Het volk dwingt de bewakers om de deuren te openen en hen te bevrijden, tot ongenoegen van [[Jacob van Châtillon|Jacques de Châtillon]] die de stad onderwerpt aan een ongeziene straf. De uitvoering laat op zich wachten omdat het parlement van Parijs hier over zal beslissen.

.

* [[Mechelen (stad)|Mechelen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1302
* Maart: Het parlement van Parijs beslist dat Brugge zijn straf moet ondergaan: de voorrechten worden afgeschaft en de wallen moeten geslecht worden.
* De [[Guldensporenslag]]. De enige afbeelding van de slag is te zien op de '[[Kist van Oxford|Kortrijkse kist]]', eeuwenlang bewaard door het New College aan de [[universiteit van Oxford]], ontdekt in 1905 en sinds kort in de onze-Lieve-Vrouwekerk in Kortrijk. Of is het een replica? Het hout van de kist komt van bomen die tussen 1240 en 1280 gekapt zijn. Dat betekent dat de kist snel na de veldslag is gemaakt en het detail ervan doet vermoeden dat ze gemaakt is door iemand die betrokken was bij de slag. Hoe ze in [[Oxfordshire]] raakte, blijft een mysterie. De slag bij Kortrijk toont aan dat ridderlegers te verslaan zijn. Philippe Despriet vat het verhaal als volgt samen: 'Kronieken, archiefdocumenten en bodemvondsten bevestigen de aanwezigheid en het gebruik van de ruitersporen in en om het slagveld van Kortrijk in 1302.' Als de oorlogstrofee zullen ze niet lang in de Kortrijkse kerk hangen, gezien de vele Franse bezettingen vanaf 1304. De Fransen blazen het verhaal van de gulden sporen eind 14e eeuw nieuw leven in om hun verwoesting van Kortrijk op 18 december 1382 goed te praten. Het Onze Lieve Vrouwekapittel laat daarop tientallen sporen ophangen om de legende in het collectieve geheugen te verankeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PHILIPPE DESPRIET. '''Kortrijk 1302.' Gulden sporen ontstaan en evolutie, iconografie en mythe'', Archeologische stichting Zuid-West-Vlaanderen, Kortrijk, 2002, p. 73. Voor een heldere en korte beschrijving van de oorzaken van de Guldensporenslag zie: BRIGITTE RASKIN. ''De taalgrens. Of wat de Belgen zowel verbindt als verdeelt'', Davidsfonds, Leuven, 2012, p. 40-41.&lt;/ref&gt; De Engelsen reageren vol leedvermaak en trekken partij voor de Vlaming. Het gedicht 'The Flemish Insurrection' toont dat de Engelsen wat Nederlands kennen met de woordspeling op de rebellenleider Pieter de Coninck. Voor de Fransen is hij een opgejaagd konijn: 'We gaan dat Konijn villen, en zijn lendenen roosteren' klinkt het. Voor de Vlamingen is hij koning: 'De wevers en de volders kwamen allemaal samen en besloten Pieter Conyng uit te roepen tot hun koning.' Taalkundig is er geen speld tussen te steken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 42 ev.&lt;/ref&gt;

.

[https://www.youtube.com/watch?v=kYsIjKOnNeE '''♥ BEELDFRAGMENT AANLEIDING GULDENSPORENSLAG (8 Min.)''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=fInhCD4htH8 '''♥ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR OVER DE GULDENSPORENSLAG''']

.

1303
* [[Bonifatius VIII]] sticht in Rome een universiteit in het [[Sapienzapaleis]].
* Op 11 juli - exact een jaar na de Guldensporenslag staat een Vlaams leger nabij Sint-Omer oog in oog met een Frans leger. Tot verbazing van de Vlamingen slaat het op de vlucht. De Vlamingen wreken zich op de Fransen door [[Terwaan]], de met de Franse koning collaborerende stad, en tachtig dorpen, de mooiste huizen van edelen te plunderen. In de [[Annales Gandenses]] staat te lezen dat ze in [[Artesië (streek)|Artesië]] zoals gebruikelijk vijf dagen lang de fruitbomen omhakken, het graan vernielen samen met alles wat op de akkers groeit. De overvloedige buit slepen ze huiswaarts.

.

1304
* De Fransen verslaan de Vlaamse vloot bij [[Zierikzee]].
* Bij [[Pevelenberg]] nemen de Fransen op 18 augustus wraak op de Vlamingen voor hun overwinning in 1302. Betekende de [[slag bij Pevelenberg]] voor de Franse koning [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] een gewonnen revanche of bleef de uitslag onbeslist? Sommigen zien de gebeurtenis als het sluitstuk van de acht jaar durende Vlaamse Opstand maar de Amerikaanse historicus David Nicholas interpreteert het voorval als volgt: 'Net toen de Bruggelingen en andere eenheden daar aan de winnende hand leken, trokken de troepen van Gent, Ieper en Kortrijk zich terug van het slagveld. Het was een fenomeen dat typerend zou worden voor de Vlaamse militaire prestaties gedurende de rest van de middeleeuwen. De slag eindigde erop dat de Fransen het terrein beheersten maar zelf te uitgedund waren om het Vlaamse leger te kunnen achtervolgen en uit te schakelen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 213.&lt;/ref&gt;
* Op 3 mei is er de eerste plechtige bloedprocessie in Brugge. Het bloed van christus is bewaard in een kristallen flesje uit de 11de eeuw en is bij de vierde kruistocht, in dertiende eeuw naar Brugge gebracht. De processie valt samen met de jaarmarkt, nu de [[meifoor]]. 
* Geboorte [[Lodewijk van Nevers]] (+1346) - een achterkleinzoon van [[Gwijde van Dampierre]] (1226-1305). De man wordt opgevoed aan het Franse hof en zal in de toekomst achter de Franse vorst staan, ten nadele van Vlaanderen. De Vlaamse steden zijn hem niet gunstig gezind en zullen een bondgenootschap met Engeland sluiten om de wol-export veilig te stellen. 

.

1305
* Vlaanderen staat vele [[Kasselrij|kasselrijen]] als onderpand aan Frankrijk af met het [[Verdrag van Athis-sur-Orge]]. De graaf van Vlaanderen blijft een vazal van de Franse koning. Bij het huwelijk van [[Margareta van Male]] en [[Filips de Stoute]] (de jongste broer van de Franse koning en hertog van Bourgondië, meer dan een halve eeuw later, komen de gebieden terug bij Vlaanderen.

.

1306
* Introductie van de [[ridderslag]] door [[Edward I]] van Engeland op [[Pinksteren|Pinksterzondag]].

.

1307
* De Franse koning, [[Filips de Schone]], zet 2000 [Tempeliers]] gevangen om hun rijkdom en hun opgehoopte schatten in te nemen. Hij beschuldigt hen van [[zwarte magie]]. De schuldvraag houdt wetenschappers en de volksfantasie tot op vandaag bezig.
* Vroegste vermelding van het [[belfort van Kortrijk]]. Het onderste gedeelte van de toren dateert uit deze tijd. De rest van de markt ligt hoger en werd opgehoogd met het puin van de bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

.

[[1308]]

.

1309
* Paus [[Clemens V]] verhuist naar [[Avignon]]. Deze [[Babylonische ballingschap der pausen]] duurt tot 1377

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Battle of Courtrai2.jpg|14e-eeuws miniatuur uit de ''Grandes Chroniques de France''
Bestand:Nicaise de Keyser02.jpg||[[Willem van Saeftinghe]] doodt [[Robert II van Artesië]], voorstudie door [[Nicaise De Keyser]]
Bestand:Groeningebeek2.jpg|Het enige stuk Groeningebeek dat rest in Kortrijk (op privéterrein), 27 april 2005
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags in museum [[Kortrijk 1302]]
Bestand:Bézard_-_Philippe_IV_le_bel.jpg|[[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]]
Bestand:Delpech_-_Joan_of_Navarre.jpg|Johanna van Navarra
Bestand:Façade_du_Palais_des_Papes.jpg|Het paleis der pausen in Avignon. Alle zeven Avignonpausen zijn Frans.
File:World_Heritage_belfries_map.svg|Verspreiding van de belforten op de werelderfgoedlijst in België en Frankrijk.
File:Beffroi_de_Courtrai.JPG|In Kortrijk is het Belfort bekend als de Halletoren.
File:Kortrijk.Belfort_002.JPG|[[Manten en Kalle]], de uurslagers op het Kortrijkse Belfort.
Giotto - Legend of St Francis - -01- - Homage of a Simple Man.jpg|''Legende van Sint Franciscus'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone - Legend of St Francis - 2. St Francis Giving his Mantle to a Poor Man - WGA09119.jpg|''Franciscus van Assisi geeft zijn mantel aan een arme man'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone 002.jpg|''Sint-Franciscus ontvangt de stigmata'', Giotto ca. 1300
Giotto. the-crucifix-1310-17. 430х303 cm. Rimini, Tempio Malatestiano.jpg|''Kruis van Rimini'', Giotto ca. 1301
Giotto Scrovegni 26 entry into Jerusalem detail.jpg|''De intocht van Jezus in Jeruzalem'', Giotto ca. 1303-1305
Giotto - Scrovegni - -36- - Lamentation (The Mourning of Christ) adj.jpg|''Bewening van Christus'', Giotto ca. 1303-1305
Injustitia - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|De deugden en ondeugden: ''De onrechtvaardigheid'', Cappella degli Scrovegni, Padua
Giotto di Bondone - Navicella - WGA09363.jpg|Geschilderde kopie uit de 17e eeuw naar het mozaïek ''Navicella'' (verloren gegaan), Giotto ca.1305-1313
GiottoMadonna.jpg|''Maestà van Ognissanti'', Giotto ca. 1310-1311
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1311-1320 ===
[[Bestand:De uitvinding van het buskruit, anoniem, Museum Plantin-Moretus, PK OPB 0186 004.jpg|thumb|550px|De uitvinding van het buskruit, anoniem, [[Museum Plantin-Moretus]], een voorstelling uit de zestiende eeuw. In de loop der jaren worden kanonnen lichter omdat  brons ijzer vervangt en de kwaliteit van het buskruit verbetert.]]

[[Bestand:A chemist creates a strange new form of gunpowder - incombus Wellcome V0011774.jpg|thumb|550px|Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] toevallig het buskruit ontdekt in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt niet met de geschriften van [[Roger Bacon]] een halve eeuw eer en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreidt over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in de rest van Europa. Buskruit bestaat uit [[salpeter]], [[zwavel]] en [[houtskool]]. Omdat de elementen een ander soortelijk gewicht hebben, is het mengsel instabiel: de salpeter zakt, houtskool drijft. Het tijdrovende mengen in het heetst van de strijd is geen optie. Door het mengsel onder te roeren in [[brandewijn]] en het te drogen ontstaan kruitkorrels. Dat was zonde van de alcohol: urine werkte evengoed, zeker als de soldaat de avond vooraf de brandewijn zelf opzoop.]]

.

;1310
* [[Margareta Porete]] sterft op de brandstapel in [[Parijs]]. In haar voorleesboek 'De spiegel der eenvoudige, vernietigde zielen, die enkel in wil en verlangen naar liefde verwijlen' stelt ze dat volmaaktheid te bereiken is voor wie één wordt met God. En paradoxaal genoeg, wie dit niveau bereikt, verzaakt aan de [[deugd]]en. Dat wordt Porete kwalijk genomen.

.

;1311
* Het [[Concilie van Vienne]] roept op om de 'ketterse' Begijnen te straffen.

.

;1312
* Opheffing van de onafhankelijke [[Orde der Tempeliers]].
* Inwijding [[Sint-Romboutskathedraal]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]]

.

;1313
* Het [[belfort van Gent]] verrijst. In 1323 zijn vier van de zes bouwlagen klaar. Tussen 1377 en 1380 wordt de voorlopige houten torenbekroning opgetrokken waarop de legendarische 'Draak van Gent' gehesen wordt.
* Het veengebied tussen [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]], [[Eeklo]] en [[Kaprijke]] wordt verdeeld in percelen van gelijke oppervlakte om er [[Turf (brandstof)|turf]] te winnen. De naam [[Meetjesland]] is geboren, een Middeleeuws [[toponiem]]. 

.

;1314
* Tempeliersleider [[Jacques de Molay]] verbrand.

.

;1315

.

;1316

.

;1315–1317
* [[Hongersnood|Hongersnood in Europa]].

.

;1317
* [[Rochus van Montpellier]] vertrekt op pelgrimstocht naar Rome en verpleegt onderweg verpleegt pestlijders. Hij verwerft naam en wordt op zijn terugreis in [[Piacenza (stad)|Piacenza]] aangetast. De [[iconografie]] beeldt hem met een open beenwonde af. Een engel geneest hem in een bos en als hij in zijn geboortestad [[Montpellier]] terug is laat zijn oom hem arresteren wegens spionage. Hij verblijft tot zijn vroegtijdige dood, in de gevangenis. Tegenwoordig is hij bekend als Sint Rochus, een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].
* Tijdelijke sluiting van het Brusselse grote [[Sint-Jan_Baptist_ten_Begijnhofkerk|begijnhof De Wijngaard]] voor een kerkelijke visitatie. Nieuwe kandidates kunnen niet intreden. In 1324 oordeelt de bisschop van Kamerijk dat er geen ketterij in het spel is. Het intredeverbod blijft tot 1333. De Brussels begijnen zoeken toenadering tot het begijnhof van [[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] aan de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerkt]].

.

;1318
* De Vlaamse piraat [[Jan Crabbe (piraat)|Jan Crabbe]] vestigt zich in [[Berwick-upon-Tweed (plaats)|Berwick-upon-Tweed]] om de stad te verdedigen tegen de Engelsen. 

.

;1319

.

;1320
* [[Venetië (stad)|Venetië]] beschikt over de grootste militair-industriële scheepswerf ter wereld met de naam [[Arsenale Nuovo]] waar 16.000 vaklui elke dag een schip te water laten. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Giotto di Bondone - Scenes from the Life of St John the Baptist - 2. Birth and Naming of the Baptist - WGA09290.jpg|''Geboorte van Johannes de Doper'', Giotto ca. 1318-1322
Giotto di Bondone 086.jpg|''Maria met Kind'', Giotto ca. 1325-1330
Giotto. Polyptych. 1330-35. 91x340cm. Pinacoteca, Bologna..jpg|''Retabel van Bologna'', Giotto ca. 1330-1334
Bestand:De baghine Des dodes dantz Lubeck 1489.jpg|Begijn
Bestand:St-Romboutskathedraal.jpg|St-Romboutskathedraal, Mechelen.
Bestand:Belfry_of_Ghent_(DSCF0247,DSCF0249).jpg|Belfort van Gent.
Bestand:Rochus.jpg|[[Sint-Rochus|Sint Rochus]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1321-1330 ===
[[Bestand:Bombard Marguerite Enragee Drawing.jpg|thumb|550px|Op de hoek van de Gentse [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] staat sinds het einde van de 16de eeuw een zware bombarde: de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]]. De oudste bronnen over kruydt en bussen gaan terug op [[1320]] - even na de [[Guldensporenslag]]. Een eeuw later beschikken steden over dit soort onbetrouwbare, onverplaatsbare ijzeren bombardes. Ze dienen doorgaans ter verdediging - het defensief van de stad, omdat ze te zwaar zijn en enkel te verplaatsen zijn met ossen en koeien. De enige invloed die deze vroege generatie vuurwapens heeft op de middeleeuwse muren beperkt zich tot een aanpassing van de schietgaten: een combinatie van de verticale spleet met een ronde opening voor de draagbare vuurwapens. Met haar gewicht van twaalf ton, een lengte van meer dan vijf meter en een smeedijzeren mondkaliber van 640 millimeter is de Dulle Griet de grootste bombarde die nog bestaat. Als de bombardes dan toch het offensief dienden (deze heeft een reikwijdte van 1.500 meter), was het gebruikelijk om ze zo dicht mogelijk bij het doel te brengen, net buiten het bereik van een kruisboog (200 meter). In tegenstelling tot haar kleine zus, de [[Mons Meg]], is over de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]] nauwelijks historische documentatie te vinden. De naam Griet, Margot, Marguerite en Meggie was gebruikelijk om een donderbus te benoemen: Margaretha was een veel voorkomende naam. Volgens Wikipedia dateert de Dulle Griet uit 1431, gemaakt ten tijde dat [[Jan van Eyk]] aan het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]] werkt. De historicus Marc Beyaert restaureerde de Dulle Griet en gaat in tegen de gebruikelijke verklaring die de bombarde de stad laat verdedigen. Hij schrijft: 'Een zware bombarde als de Dulle Griet is a priori een offensief wapen, dat enkel bij belegeringen nuttig kan worden ingezet. De grote investering voor zo'n wapen wordt enkel gedaan door iemand met een strategische visie én zeer ruime middelen, die meent zo'n wapen nuttig en frequent te kunnen gebruiken over een langere periode. Een wapen als de Dulle Griet past derhalve niet in de beperkte militaire optiek van de stad Gent, maar wel in de strategische langetermijnpolitiek van een Bourgondische hertog.' Na 1450 wegen de nadelen van de bombardes door op haar voordelen: duur, moeilijk te maken, moeilijk te transporteren en op te stellen; ze vereisen veel personeel, veel buskruit en speciale projectielen. De opbouw van de stelling nam dagen in beslag en hun gebrekkige wendbaarheid maakte ze kwetsbaar voor de ontwikkelingen na 1450: lichtere, kleinere en mobielere stukken met een grotere vuurkracht en impact. Het einde van regeerperiode van [[Karel de Stoute]], omstreeks 1477, valt samen met het verdwijnen van de bombardes.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BEYAERT. ''De Dulle Griet in Gent''. in: LUC DE VOS. ''Burchten en forten en andere versterkingen in Vlaanderen''. Davidsfonds, Leuven, 2002, P. 93 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

* 1321

.

* 1322
** [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] wordt graaf van Vlaanderen. Hij is opgevoed in Parijs en was nooit eerder in Vlaanderen. Zijn beleid is, in tegenstelling tot zijn voorgangers gericht op de Franse kroon. Vlaamse stadsrechten en de gunsten die de handelaren en ambachtslui genieten zijn hem vreemd. De Vlaamse alliantie met Engeland (ter waarborg van de zelfstandigheid van de regio, de wolleveringen en handel en de bescherming tegen de Franse veroveringsdrang) is niet naar zijn zin. Engeland was de belangrijkste bron van de Vlaamse rijkdom. Lodewijks politiek conflicteert met zijn onderdanen.

.

* 1323
** Vlaamse Boeren en stedelingen ontketenen in november een [[Opstand van Kust-Vlaanderen]] in het kustgebied. De rellen verspreiden zich in het hele graafschap. De reden is een belastingverhoging ingevoerd door [[Lodewijk van Nevers]] om de betalingen van het Verdrag van Athis-sur-Orge te innen voor de Franse koning. 

.

* 1324
** [[Petrarca]] begint zijn verzameling Latijnse [[manuscripten]].

.

;1325
* Het grootste deel van Vlaanderen is bezet door de opstandelingen die ageren tegen de graaf en de Franse koning die elkaar te hulp schieten.
* De kathedraal van de Engelse bisschopstad Wells heeft een astronomisch uurwerk, waarschijnlijk een creatie van Peter Lightfoot, een monnik uit Glastonbury. Het mechanisme van de klok werd vervangen in de 19e eeuw, het origineel werd verplaatst naar het Science Museum in Londen. De rijkversierde wijzerplaat toont een geocentrische kosmos, de dagen van de maanmaand en de schijngestalten en de kwartieren van de maan. Het meten en de precisie zal zich de komende twee eeuwen enten in alle domeinen van het openbare leven: maten en gewichten, het [[Lijnperspectief|perspectief]] in de schilderkunst, de muzikale polyfonie, geldstandaarden, het [[dubbel boekhouden]]... 

.

* 1326

.

* 1327
** De (pest)heilige [[Rochus]] overlijdt. Als jongeling erft hij net als [[Sint Franciscus]] een som geld die hij verdeelt onder de armen en de ziekenhuizen. Als hij terugkeert van een bedevaart op Rome belandt hij in een epidemie en helpt hij zieken. Hij werd ook ziek en een hond bracht hem dagelijks brood. Hij herstelde, werd een bedelaar, en raakte als spion in de gevangenis. Toen hij er stierf verscheen een schijnsel en Rochus werd samen met andere heiligen gezien als een ommekeer der verwachtingen: zij brengen de pest als een instrument van God die wraak neemt op de menselijke ondeugeden. 
.

* 1328
** De Vlaamse opstand eindigt op 23 augustus met de [[Slag bij Kassel (1328)|Slag bij Kassel]], waarin een Frans leger de Vlaamse rebellen verslaat.

.

* 1329

.

* 1330 (Ca.)
** Het vroege [[humanisme]], een niet religieuze filosofie ontluikt.

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Francesco-Petrarca.jpg|[[Petrarca]]
Bestand:Petrarca01.jpg|Petrarca
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1331-1340 ===
.

* 1331

.

* 1332

.

* 1333
** Duizenden Chinezen sterven door de pest, droogte en hongersnood. Waarschijnlijk begon de pest in de uitlopers van het [[Himalayagebergte]] en verspreidt die zich via de nieuwe handelsroutes. De historica [[Barbara Tuchman]] acht deze epidemies te vroeg om verantwoordelijk te zijn voor de pest die in 1346 in India opduikt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 126-127.&lt;/ref&gt;

.

* 1334
** Een stormvloed overspoelt [[Walcheren]] en [[Wulpen (eiland)|Wulpen]]. Ook de Vlaamse kust kent grote overstromingen.

.

* 1335

.

* 1336

.

* 1337
** [[Honderdjarige Oorlog]] start en duurt tot [[1453]]. De naam suggereert een eeuw flinke strijd. In werkelijkheid gaat het om een aaneenschakeling van gewelddadige conflicten met daartussen [[Vrede|vredeperiodes]] en [[Wapenstilstand|wapenstilstanden]]. De oorlog start met de verovering van het Franse [[Aquitanië]] door [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] op [[Edward III van Engeland]] waarop Edward Frankrijk binnenvalt. Uiteindelijk winnen de Fransen de oorlog in het jaar dat de Turken Constantinopel veroveren omdat Engeland te verzwakt is door haar interne [[Rozenoorlog]].

.

* 1338-45
** [[Jacob van Artevelde]] is dé man in Vlaanderen.

.

* 1339
**  [[Ninove]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

=== 1341-1350: ♣ De bloemen op het veld verwelken ===
[[Bestand:De_uitvinding_van_het_kompas,_Jan_Collaert_II,_Museum_Plantin-Moretus,_PK_OPB_0186_003.jpg|thumb|550px|Deze prent uit het [[Museum Plantin-Moretus]] van [[Jan Collaert II]] (PK.OPB.0186.003) toont de uitvinding van het kompas als een Westers gegeven. Dit is een historische leugen. Het instrument verschijnt voor het eerst in [[China]] als de ''sīnán'' (司南), een zuidwaarts wijzende lepel voor [[geomantiek]]. Zijn bestaan blijkt uit bewaarde exemplaren en uit een tekst uit de eerste eeuw voor onze tijdrekening van [[Liu Xiang (wetenschapper)|Liu Xiang]]. De vaststelling  dat [[zeilsteen]] ijzer aantrekt gaat terug op de [[Guiguzi|Meester uit het Demonendal]] uit de vierde eeuw voor Christus. De oudste navigatiekompassen zijn gemagnetiseerde erts dat op een plankje in water dobbert. De vroegste vermelding van het kompas en de zeenavigatie is in het Chinese boek ''Tafelgesprekken van Pingzhou'' uit [[1117]] van [[Zhu Yu]]. Later in de [[12e eeuw]] verspreidt het instrument zich via de Arabieren naar Europa. Het scheepskompas is hier vanaf 1350 een algemene toepassing.]]

.

;1341
.

* De [[humanist]] [[Petrarca]] gekroond tot Rome's eredichter.

.

;1342

.

;1343

.

* Vestiging van een Engelse [[Stapelplaats|wolstapel]] in Brugge, in 1363 verplaatsing naar Calais.

.

;1344

.

;1345

.

* [[Gent]] is na Parijs met zijn 60.000 inwoners de grootste stad van West-Europa. [[Jacob van Artevelde]]' (±1290–1345), 'de wijze man van Gent' een volksleider en staatsman, een lakenkoopman en leider van de wevers, een makelaar en grootgrondbezitter negeert het Franse verbod om handel te drijven met Engeland vanwege de Honderdjarige Oorlog. Van Artevelde wil een toenadering tot Engeland om de Vlaamse wol-economie veilig te stellen en houdt Vlaanderen uit de [[honderdjarige oorlog]]. Gildetwisten maken een einde aan zijn leven: hij wordt vermoord. Later noemt Gent zich de [[Arteveldestad]]. 

.

;1346

[[Bestand:Battle of crecy froissart.jpg|thumb|550px|Vijftiende-eeuws manuscript van de Kronieken van [[Jean Froissart]] over de slag bij Crécy.]]

.

* De [[Slag bij Crécy]] is een ijkpunt in de [[Honderdjarige oorlog]]. [[Crécy-en-Ponthieu]] ligt ten zuiden van Calais. De graaf van Vlaanderen, [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] overlijdt. Zijn zoon en troonopvolger, [[Lodewijk II van Vlaanderen|Lodewijk van Male]] loopt zware verwondingen op. Eerder sneuvelden [[Robrecht II van Jeruzalem]] en [[Boudewijn VII van Vlaanderen]] in Franse dienst tegen Engeland. De Franse krachtige kruisbogen halen het niet van de Engelse [[longbow]] die snel is, makkelijk laadt en vol precisie is en pijlenlawines kan veroorzaken. De Engelse boogschutters halen alle Franse aanvalsgolven neer en  Frankrijk verliest 15.000 ridders en 10.000 man voetvolk in één dag. Engeland verliest twee ridders en 200 man voetvolk. Na de slag verzwaren de harnassen.

.

* [[Lodewijk van Male]] graaf van Vlaanderen. 

.

* De [[Pest (ziekte)|pest]] duikt voor het eerst op in India en in Europa nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Tot 1351 zal de zwarte dood onze streken teisteren.

 
 '''Barbara Tuchman over de slag bij Crécy'''
 
 Op 26 augustus 1346 stuitten de Engelse legers dertig mijl landinwaarts bij Crécy in Picardië op de Franse troepen. Evenals in een andere augustusmaand, die van 1914, was de strijd het begin van een tijd waarin het geweld steeds toenam en de zaken steeds moeilijker onder controle waren te houden. Het was geen vooropgezet plan van de overwinnaars. Toen Eduard ter ore kwam dat een geweldig leger zich na diens oproep rond de Franse koning verzameld, gaf hij geen blijk behoefte te hebben aan een confrontatie, althans niet voor zich eerst van een veilige aftocht te hebben verzekerd. Hij marcheerde vanaf Parijs in noordwestelijke richting naar het kustgebied langs Het Kanaal, vermoedelijk op weg naar Vlaanderen, waar hij er zeker van kon zijn over schepen te kunnen beschikken. Als dat zijn bedoeling was, had hij weinig kans koning van Frankrijk te worden.
 Het Franse leger haalde in geforceerde marsen de Engelsen in voor deze de zee konden bereiken, evenwel niet voordat Eduard, die zich realiseerde dat hij moest vechten, een goede verdedigingspositie op een brede heuveltop boven het dorp Crécy had ingenomen. Voor de strijd waren de Franse edelen zo vol vertrouwen dat zij er al over spraken wie van hun tegenstanders wier goede naam en wapenfeiten zij kenden uit toernooien, zij gevangen zouden nemen. Alleen koning Filips was besluiteloos. Hij was &quot;treurig en bezorgd&quot; en scheen bang te zijn voor nog meer verraad na de desertie van Bretagne en Harcourt, of voor een of ander verborgen gevaar.
 
 '''Natte boogpezen'''
 
 Omdat zij aan de vooravond van de strijd hun kamp te ver van de vijand hadden opgeslagen, bereikten zijn troepen het slagveld pas om vier uur in de middag, waardoor zij de zon in het gezicht hadden en de vijand de zon in de rug had. De kruisboogschutters waren moe en klaagden na de lange mars. Hun boogpezen waren nat geworden door een plotseling opgekomen onweer, terwijl de Engelse schutters hun pezen beschermd hadden door deze opgerold onder hun helmen te houden. Wat er toen aan Franse zijde volgde was een chaos van zinloze vermetelheid, pech, fouten, gebrek aan discipline en de chronische bravoure-ziekte van de ridders, die vastbesloten waren om hun moed te bewijzen, niet gehinderd door enig tactisch inzicht of een georganiseerd plan.
 
 '''Alles loopt fout'''
 
 Op het laatste nippertje geadviseerd om de aanval tot de volgende dag uit te stellen, gaf Filips de voorhoede het bevel terug te trekken en de achterhoede het bevel halt te houden, maar hij werd niet gehoorzaamd. Zonder de kruisboogschutters de kans te geven de tegenstand in de Engelse gelederen te verzwakken, stormden de ridders in de voorhoede de heuvel op, de vijand tegemoet. De Genuese kruisboogschutters, die buiten schootsafstand van hun doel stonden en door Engelse pijlen werden doorboord, raakten achterop en gooiden hun bogen ter aarde. De koning die bij het zien van de Engelsen van kleur verschoot &quot;omdat hij hen haatte&quot;, kon de situatie niet langer in de hand houden. Bij het zien van de vluchtende Genuezen, schreeuwde hij of zijn broer, de graaf van Alençon: &quot;Dood die schurken die ons in de weg lopen!&quot; terwijl zijn ridders &quot;in haast en in het wilde weg&quot; op de schutters inhakten bij hun poging zich een weg te banen. Vanuit deze verschrikkelijke chaos in hun eigen gelederen bestookten de Fransen de vijand met de ene aanval na de andere, maar de gedisciplineerde slagorde van de Engelse handboogschutters, die gehard waren door de langdurige oefening die hun wapen vereiste, hield stand en zaaide verwarring en dood met hun pijlen. Toen kwamen de Engelse ridders te voet naar voren, voorafgegaan door schutters en versterkt door lansdragers en moordlustige lieden uit Wales met lange messen, die zich onder degenen die waren gevallen begaven en hen op de grond doodstaken. De prins van Wales vocht aan het hoofd van één gevechtseenheid terwijl koning Eduard het commando voerde vanaf een windmolen boven op de heuvel. Het gevecht ging door in de schemering en de duisternis tot middernacht tot koning Filips gewond werd weggeleid door de graaf van Henegouwen, die tot hem zei: &quot;Sire, stel uw leven niet moedwillig in de waagschaal&quot;, zijn paard bij de teugels nam en hem wegtrok van het slagveld.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1980, p. 111-112.&lt;/ref&gt;
 
.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Q05qzubql8Q ♠ BEELDFRAGMENT: Crécy en het ontstaan van de honderdjarige oorlog.]'''

.

;1347

[[Bestand:1349 burning of Jews-European chronicle on Black Death.jpg|thumb|550px|Jodenverbranding na een pestepidemie.]]

* [[Beleg van Calais (1346)|Het Beleg van Calais]]. De Engelsen veroveren [[Calais]], dat tot nu toe deel uit maakte van het [[Graafschap Artesië]]. Calais blijft een Engelse [[exclave]] tot in 1558, na de Franse herrovering.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=yG2v3CoOuIE ♠ BEELDFRAGMENT UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Wat verraadt jouw taal over jou?]'''

.

;1348

.

* Oprichting [[universiteit van Praag]].

.

* In oktober vraagt [[Filips VI van Frankrijk|Filips VI]] de Parijse universiteit een verslag over de pest, een ramp die de mens bedreigt. Na een zorgvuldig onderzoek schrijven de meesters het fenomeen toe aan een drievoudige conjunctie van [[Saturnus (planeet)|Saturnus]], [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] en [[Mars (planeet)|Mars]], een conclusie die de toenmalige wetenschappelijke wereld overneemt.

.

* In [[Florence (stad)|Florence]] sterft de 68-jarige [[Giovanni Villani]]. Hij was historicus, diplomaat en bankier en schreef de kroniek [[Nouva Cronica]] en was een voorloper van het [[humanisme]]. Hij sterf (aan de pest) te midden een onafgemaakte zin: 'midden in deze pestilentie kwam er een eind aan...'

.

;1349

.

* In Gent komt het op 'Goede' dinsdag 13 januari tot een bloedig treffen tussen de volders- en de weversgilde. De volders winnen en herstellen het gezag van de graaf van Vlaanderen [[Lodewijk van Male]]. Begin oktober beklaagt de stad zich dat de uitgewezenen toch in het graafschap verblijven, schippers klagen dat hun vaarwater gesaboteerd is met palen en andere hindernissen. 

.

;1350

.

* Ca. Kerktoren van de Oude Kerk in [[Delft]] voltooid.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Francesco-Petrarca.jpg|[[Francesco Petrarca]]
Bestand:Jacob_van_Artevelde_statue_in_Vrijdagmarkt_square.JPG|[[Jacob van Artevelde|Jacob van Arteveldes]] standbeeld uit 1863 op de [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] in Gent.
Bestand:Map_of_the_route_of_Edward_III's_chevauchée_of_1346.svg|Route van [[Edward III van Engeland|Edward III]].
Bestand:Battle_of_Crécy,_26_August_1346.png|26 augustus 1346.
Bestand:Edward_III_counting_the_dead_on_the_battlefield_of_Crécy.jpg|Edward III telt het aantal doden.
File:Battle of Crecy memorial.jpg|Memoriaal [[Slag bij Crécy]]
File:Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III (4).jpg|Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III 
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1351-1360 ===
[[Bestand:Tommaso_da_modena,_ritratti_di_domenicani_(Ugo_di_Provenza)_1352_150cm,_treviso,_ex_convento_di_san_niccolò,_sala_del_capitolo.jpg|thumb|550px|Een fresco uit 1352 met Hugues de Saint-Cher. Dit is een van de vroegste brilillustraties.]]

.

;1351

.

* Opstanden in Brugge.

.

* [[Menen]] verwerft stadsrechten.

.

* Het [[Verdrag van Fontainebleau]] schenkt [[Lodewijk van Male]] geldsommen en vergeeft de Vlaamse partijdigheid met de Engelsen.

.

.

;1352

.

* De architect [[Jan Appelmans]] en nadien zijn zoon [[Pieter Appelmans]] bouwen de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] in Antwerpen. Na de [[Dom van Keulen]] is dit de tweede hoogste kathedraal van Europa. Op de derde plaats staat de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Brugge)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] in Brugge. De bouw in Antwerpen duurt tot 1521. In het nabijgelegen Papenstraatje is brasserie Appelmans tegenwoordig een prima [[Cocktail|cocktailbar]].

.

.

;1353

.

[[Bestand:Boccaccio - Decameron, MCCCCLXXXXII ad di XX de giugno - 3852856 Scan00015 (cropped) - La brigata.tif|thumb|550px| ♣ In een tumultueuze tijd van epidemie en opstand (in Gent, geleid door wevers en molenaars) publiceert [[Giovanni Boccaccio]] (1313-1375) zijn ''[[Decamerone]]''. Het boek kent, net zoals ''The Canterbury Tales'' van [[Geoffrey Chaucer]] (1343-1400) dat aan het einde van de eeuw verschijnt, de raamstructuur vergelijkbaar met het Arabische [[Duizend-en-een-nacht]]. De titel staat voor het 'Boek der tien dagen' en is een samenstelling van het Griekse  δέκα, (tien), en ἡμέρα (hemera of dag). Zeven jonge dames en drie jonkmans vertellen honderd verhalen op een landgoed met weelderige en paradijselijke tuinen buiten de stad Florence. De tuinen contrasteren met  
de stedelijke epidemische taferelen en de karrenvrachten vol knekels en lijken waar het gezelschap aan wil ontsnappen. Tussen 1348 en 1351 slachtofferen de builenpest, de longpest en andere ziektes 25 procent tot 50 procent van de Europeanen nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Het veroorzaakt een keerpunt in de geschiedenis van de Middeleeuwen. Het tekort aan arbeidskrachten en de vrijgekomen erfenissen maken een einde aan de feodaliteit. Maar daar heeft Boccaccio nog geen weet van. Zijn paleis waar het gezelschap zich terugtrekt doet Middeleeuws aan met zijn 'schoonen en grooten hof in het midden en met terrassen en zalen en kamers, allen afzonderlijk zoo fraai mogelijk en met aanlokkelijke, merkwaardige schilderijen en getooid met weiden daarbuiten en wonderbare tuinen en met zeer frissche waterputten en met gewelven vol kostbare wijnen'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GIOVANNI BOCCACCIA, vertaald door J.K. Rensburg. ''De Decamerone.'', 1905, p. 24.&lt;/ref&gt; Elk personage - de groep noemt zich Brigata - vervult een [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorische]] rol: Pampinea, Filomena, Neifile, Filostrato, Fiammetta, Elissa, Dioneo, Lauretta, Emilia en Panfilo. Vier vrouwen staan voor de kardinale deugden: Prudentia of voorzichtigheid en wijsheid; Justitia of rechtvaardigheid; Temperantia of de gematigde zelfbeheersing en Fortitudo: moed en sterkte. Drie vrouwen zijn de goddelijke deugden: Geloof, Hoop en Liefde. De jongens vertegenwoordigen het Kennen, het Streven en het Begeren, de drie eigenschappen die Plato aan de ziel toekent. Elke dag zorgt de hofmeester voor spijs en drank en opent hij een ommuurde tuin naast het paleis die het gezelschap overdondert. Rondom en in het midden zijn pijlrechte, brede paden met houtwerk vol druiven. De reuk van de bloemen en planten doen denken aan Oosterse specerijen. Langs de paden bloeien rozen en jasmijn. De tuin is zo aangelegd dat hij tijdens elk dagdeel schoonheid en schaduw biedt. De centrale, blanke marmeren fontein toont wonderbaar beeldhouwwerk. Ze stuwt water vol gedruis de hoogte, er is een molen mee te bewegen. Het water stort neer in een spiegel en verdwijnt langs een geheime afvoer en kunstige kanaaltjes. Daarna komen van alle kanten de dieren: talloze vogels, konijnen, hazen, geiten, jonge herten. Naast de fontein komen de tafels waar de donna's en de jonge mannen liederen zingen en dansen, drinken en eten. Het maakt hen vrolijk en wie het verkiest houdt een siësta. De anderen lezen, schaken of dammen. In de namiddag betreden ze de weide met kort, groen gras en wachten ze hun verslavende verhalen af. Eén verhaal gaat over Masetto van Lamporecchio die zich uitgeeft voor een doofstomme, zijn dienst als tuinman aanbiedt in een nonnenklooster en eindigt in het nonnenbed. Een ander vertelt over een geestelijke die de echtgenoot van een mooie vrouw aan het bidden zet en met de huisvrouw in bed duikt. Vanzelfsprekend botst ''De Decamerone'' op tegenstand van latere moraalridders of zedenprekers. De seksuele vrijmoedigheid en hoe de geestelijken hierin een rol in spelen, resulteert in gekuiste versies. Een verhaal dat het niet haalt is dat van [[Alibech en Rusticus]]. Een prent toont hen in een tuin met een boom.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN WILLEM GEERINCK. ''De geschiedenis van de erotiek. Van holbewoner tot markies De Sade,'' Van Halewijk, Leuven, 2011, p. 40-42.&lt;/ref&gt; De oude en ervaren kluizenaar Rusticus neemt de naiëve Alibech in de leer voor het kluizenaarschap. Hij gebiedt haar zijn gedrag te volgen en kleedt zich uit. Ze volgt gewillig en vraagt wat het 'uitsteeksel' is waar zij niet over beschikt. Deze 'verrijzenis van het vlees is de duivel' zegt hij. Zijn duivel pijnigt hem dat hij het amper verdragen kan. Zij is opgelucht. Zo'n duivel heeft ze niet. Rusticus begrijpt haar en vervolgt: 'Jij hebt iets wat ik niet heb.' 'Wat mag dat zijn?', vraagt ze. 'Jij hebt een hellegat en de Lieve Heer stuurt je om mijn smartelijke duivel in jouw hellegat te storten. Je dient er God mee.' De deerne stelt onwetend en bereidwillig haar hellegat ter beschikking op een klein bed. Als hij er zijn duivel naar de verdoemenis stoot, krijgt ze de smaak te pakken. Ze opent zes keer haar hellepoort, in de hoop de duivel te onthoofden. In 1360 zal Boccaccio de Engelse dichter-diplomaat [[Geoffrey Chaucer]] ontmoeten tijdens zijn Italiëreis. Uitgerekend dan slaat de pest in Vlaanderen opnieuw toe. De herinnering aan ''Het grote sterven'' is nog niet koud. Even een terugblik. De jaren 1348-1351 confronteren de wereld met de [[Zwarte dood]]. Als ‘het grote sterven’ [[Constantinopel]] bereikt is er geen houden meer aan. Van daar uit verspreidt de zieke zich naar de [[Balkan (schiereiland)|Balkan]], [[Italië]], [[Spanje]], [[Frankrijk]] en onze regio. De pest eist 75 tot een 100 miljoen levens; andere bronnen hebben het over 25 miljoen mensen in Europa en Azië. Eén op vier Fransen legt het bijltje. Op 14 februari kent [[Straatsburg]] zijn [[Valentinstagmassaker]] en verbrandt de menigte twee- tot drieduizend [[joden]]. De rest verdrijven ze. In de [[Lage Landen]] gaan er [[pogrom]]s door. Joden zijn zondebok. De Europese bevolkingsafname leidt tot de [[Renaissance]]: de overlevenden en hun nabestaanden permitteren zich dankzij erfenissen meer materiële welvaart en wie van arbeid leeft, krijgt beter betaald omdat arbeid schaars is. De besmetting is een mysterie. Gaat het om vergiftigde lucht? Een ongunstige stand van de planeten? Het bekijken van de zieken? Lichtbundels? Satan? Een pauselijke medewerker aan de [[Sint-Donaaskerk]] is een goed observator en schrijft in april 1349 - enkele maanden voor de pest uitbarst - naar [[Avignon]]: als 'één besmette persoon sterft, (...) dat allen die hem zien, hem bezoeken of iets van hem meenemen, of hem naar zijn begraafplaats dragen, hem meteen in de dood achternagaan.' [[Lodewijk van Male]] legt buiten de Brugse stadsmuren een massagraf aan van zes hectare. De pest betekent voor de plichtbewuste zusters, broeders en priesters een ravage: [[Sint-Kruis]], [[Loppem]] en [[Blankenberge]] komen zonder priester te zitten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOREN VERMEERSCH. ''1349. Hoe de Zwarte Dood Vlaanderen en Europa veranderde.'' 2019.&lt;/ref&gt; In de Vlaamse archieven is van de pestepidemie nauwelijks een spoor, terwijl in Europa de sterftecijfers oplopen tot zestig à tachtig procent. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood? Blijkbaar niet. De afwezigheid van de archieven duidt op het feit dat de ontreddering in Vlaanderen extreem is. Het zwijgen van de bronnen is drievoudig: 1. boedelbeschrijvingen en de aankoop van doodskisten worden niet meer geregistreerd. 2. Wellicht heeft de overheid belang om de sterfte te verzwijgen, vergelijkbaar het met het begin van de [[Aids|Aidsepidemie]]. 3. In de overlijdensregisters dagen plots nieuwe handschriften op, soms tot drie keer in hetzelfde boekjaar.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIETER VAN DOOREN. ''Zwarte dood spaarde Vlaanderen niet''. In: ''De Standaard'', maandag 4 februari 2019, p. D8.&lt;/ref&gt; De arme en verzwakte stadsbevolking stierf in een hol en 'door de stank van hun lichamen merkten de buren dat zij gestorven waren' schrijft Giovanni Boccaccio die zelf zijn maîtresse erbij verloor. Wie het zich kan permitteren, vlucht de stad uit. De jonge patriciërs uit [[Florence (stad)|Florence]] die [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] beschrijft, trekken zich terug in een buitenhuis 'ver van de wegen verwijderd' en met 'bronnen vol koel water en kelders gevuld met zeldzame wijnen.' Op het platteland is men evenmin veilig. De historica [[Barbara Tuchman]] omschreef in haar 'De waanzinnige veertiende eeuw' hoe de boeren dood neervielen op de weg, het veld of in hun huis en hoe de overlevenden zich machteloos en apathisch voelen. Het rijpe koren bleef op de akkers staan, het vee verkommert. 'Met de ontzagwekkende kracht die de natuur eigen is overwoekerde het onkruid de ontgonnen gronden, dijken brokkelden af, het zoute water stroomde weer binnen en maakte het laaggelegen land brak.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 122-124.&lt;/ref&gt; De pest nestelt zich in juli 1348 in Normandië. Hun buren van Picardië krijgen een adempauze tot de  zomer van 1349. In de zwaarst getroffen Normandische dorpen wapperen zwarte vlaggen op kerktorens. Ze zijn een teken van rouw of van waarschuwing, tot groot jolijt van de mensen uit Picardië, mensen die even later ook door de ziekte geveld worden. [[Simon van Covino]] vergelijkt het verdwijnen van deze jonge mensen met het verwelken van de bloemen op het veld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: MARK HEIRMAN. ''1347-1772. De zwarte dood, hoe de pest Europa veranderde'', Houtekiet, Antwerpen, 2018.&lt;/ref&gt; Tenslotte nog dit: vooral erg dicht bevolkte gebieden waren slachtoffers van de pest. Geen twee gebieden in de wereld zijn dichter bevolkt dan Italië en Vlaanderen, toen was dat zo, nu is dat ook nog zo. In deze gebieden kan je met een dagreis al stappend van de ene stad naar een andere. Om zich van de vreemde te onderscheiden, ontwikkelt men dialecten. Enkel in Vlaanderen en Noord Italië zijn er zoveel dialecten te vinden. Dank zij het taalgebruik van de andere weten we of hij al dan niet tot de incrowd behoort. Op die manier ontwikkelt er zich een relatie tussen taal en veiligheid. De Engelse romantiek in de negentiende eeuw maakt de Decamerone opnieuw populair. [[John William Waterhouse]] werk uit 1916 -een jaar voor zijn dood- is er de illustratie van en begin jaren zeventig verfilmen de Italiaanse regisseurs [[Pier Paolo Pasolini]] -enkele jaren voor hij vermoord wordt- zijn gewaagde en [[Giuseppe Variwerd]] zijn erotische/pornografische versie.]]

.

.

;1354

.

.

;1355

.

.

;[https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 1356]

.

* [[Slag bij Poitiers (1356)|Slag bij Poitiers]]. Edward de [[Zwarte Prins]] plundert Frankrijk met 8.000 troepen. Vanuit de bossen vernietigen zijn boogschutters een leger van tweemaal zo groot.

.

* Het Grote [[Westers Schisma|kerkschisma]]: Pausen rivaliseren vanuit [[Avignon]] en [[Rome (stad)|Rome]].

.

.

;1357/1358

.

* [[Étienne Marcel (politicus)|Etienne Marcel]] leidt een burgeropstand in [[Parijs]].

.

.

;1359

.

;1360

.

* [[Verdrag van Brétigny]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Franz Xaver Winterhalter - Decamerone.jpg|[[Franz Xaver Winterhalter]] - Decamerone
File:Decameron3.jpg|Een geestelijke zet een echtgenoot aan het bidden en duikt met de huisvrouw in bed. Decamerone
File:Waterhouse decameron.jpg|Vertelsessie uit de Decamerone, John William Waterhouse, 1916
Bestand:Sandro_Botticelli_075.jpg|Het banket in het dennenbos (1482-1483) van Sandro Botticelli. Een edelman, versmaad door zijn geliefde overtuigt haar met bovennatuurlijke hulp en huwt.
Bestand:Appelmans2.jpg|
Bestand:P1010905GroenplaatsAntwerpen.JPG|
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1361-1370 ===
.

* 1361

.

* 1362
** [[Homeros]] en [[Euripides]] in het Latijn vertaald in Florence.

.

* 1363
** [[Jan de Goede]] schenkt Bourgondië aan [[Filips de Stoute]].

.

* 1364

.

* 1365

.

* 1366
** °[[Hubert van Eyck]] - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1426). De geboorte van deze man maakt hem een kwart eeuw ouder dan zijn bekende broer [[Jan van Eyck]] die geboren wordt in 1390.

.

* 1367

.

;1368

.

* De pest duikt opnieuw op in Vlaanderen.

.

.

= De Bourgondiërs (1382-1500): Herfstij der Middeleeuwen =

;1369

.

* Start [[Bourgondische periode]] met het huwelijk van [[Filips de Stoute]] en [[Margaretha van Male|Margaretha Van Vlaanderen]]. Gent is na Parijs de grootste stad in Europa, Amsterdam telt 3000 inwoners.

.

[[Bart Van Loo]] schreef een fenomenaal boek over deze dynastie. Wie wat luistertijd heeft, leert een ongeziene verhalenpracht kennen. Een aanrader. Een niet verplichte must. Wie luistert, vermeldt dit best even op het examen.

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met [[Bart Van Loo]] - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 Aflevering 1]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-2 Aflevering 2]'''

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-3 Aflevering 3]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-4 Aflevering 4]'''

.

.

=== 1371-1380 ===
;1371

.

* Aanhoudende boerenopstanden in Europa.

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]], de latere hertog van [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]] (1404-1419) geboren.

.

;1372

.

* [[Toren van Pisa]] voltooid.

. 

;1373

[[Bestand:Gravenkapel_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Aan de buitenzijde van de Gravenkapel zijn restanten van de Kortrijkse burcht te zien. Werkzaamheden aan de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk voltooien de prestigieuze [[Gravenkapel (Kortrijk)|gravenkapel]]. Ze duurden drie jaar en de kapel is de toekomstige begraafplaats voor [[Lodewijk van Male]].

.

;1374

.

* [[Beatrijs]] met [https://literairecanon.be/nl/werken/media-beatrijs didactische uitleg]

.

* [[Stormvloed van 1374|De Stormvloed]] verwoest in Zuidwest-Nederland.

.

* [[Koudekerke (Walcheren)|Koudekerke]] en [[Elmare]], [[Sint-jansziekte|Epilepsie]] voor het eerst beschreven. (CONTROLE)

.

* Opnieuw een pestjaar in Vlaanderen. Voor het eerst sinds het ontstaan van Vlaanderen daalt het bevolkingsaantal. 'Rond 1300, in volle Frans-Vlaamse oorlog, was de bevolking van Vlaanderen vermoedelijk het hoogst' schrijft Edward De Maesschalck. 'Vlaanderen was toen zelfs het dichtstbevolkte land van West-Europa ten noorden van de Alpen. Sindsdien en vooral vanaf 1350 begon de bevolking echter in grote steden terug te lopen. Ieper telde nog 30.000 inwoners in 1300, maar daarvan bleef een eeuw laters slechts een derde over. Gent telde bijna 60.000 inwoners in 1350, maar daalde tot de helft in 1385. Brugge werd toen de grootste stad van Vlaanderen met meer dan 40.000 inwoners. Andere steden waren altijd al veel minder bevolkt, zoals Dendermonde met ca. 9000 inwoners, Kortrijk met een goede 5000 inwoners, Geraardsbergen met ca. 4500 en Aalst met 3500 inwoners. Het gaat daarbij om zeer ruwe schattingen, maar de algemene trend is duidelijk. De bevolking daalde en zou pas onder Bourgondisch bewind opnieuw toenemen. Heel wat Vlamingen gingen in die jaren op zoek naar een beter leven in het buitenland. Vooral textielarbeiders vestigden zich graag in Engeland, waar ze hun Vlaamse identiteit hoog in ere hielden. In Londen hadden de Vlaamse handwerkers zelfs een eigen begraafplaats, los van de Brabanders, al spraken ze dezelfde taal.

.

;1375

.

;1376

.

* Het [[Stadhuis van Brugge|Brugse stadhuis]] is afgewerkt. Het is een van de oudste [[Stadhuis|stadhuizen]] in [[de Nederlanden]]. Loop er eens binnen voor een bezoek aan de Gotische Zaal met muurschilderingen uit het [[Fin de Siècle]], een [[Polychromie|gepolychormeerd]] gewelf, de historische zaal en de tentoonstelling op het gelijkvloers (die gratis is).

.

;1377

.

* De paus keert terug naar Rome en treft er een stad van amper 15.000 mensen.

.

;1378-1417

.

* Het [[Westers Schisma]], vanaf nu zijn er twee pausen (en soms drie), één in Rome en één in Avignon. Vlaanderen steunt met Engeland en Duitsland de Roomse paus. Spanje, Portugal, Napels, Frankrijk en Schotland die in Avignon. [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het schisma in de jaren 1414-1418.

.

;1379

.

* Frans-Vlaamse crisis duurt tot 1385 en Gent leidt Deze [[Gentse Opstand]] keert zich tegen de koning van Frankrijk en zijn bereidwillige graaf. Leidersfiguren zijn [[Jan Hyoens]], [[Filips van Artevelde]] (de zoon van de vermoorde Jacob van Artevelde en [[Frans Ackerman]]. Ze nemen het op tegen [[Lodewijk van Male]], hertog [[Filips de Stoute]] en koning [[Karel VI van Frankrijk]] en willen een sterke de economische band met Engeland. Die staat door de Honderdjarige Oorlog onder druk. Na zes jaren strijd erkent Gent het vorstelijk gezag.

.

;1380

.

* (Ca.) Geboorte van [[Thomas à Kempis]], Duits kopiist en schrijver.

.

* Het [[begijnhof van Hoogstraten]]

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:StadhuisBrugge.jpg|Stadhuis Brugge
Bestand:Bruges Hôtel de Ville2.JPG|Voorgevel.
Bestand:Gothic Hall - western wall.jpg|Westerzijde
Bestand:Gothic Hall – eastern wall.jpg|Oosterzijde
Bestand:Gothic Hall - southern wall.jpg|Zuiderzijde
Bestand:Gothic Hall - northern wall.jpg|Noorderzijde
Bestand:Graven_van_Vlaanderen.jpg|Gravenkapel met Lodewijk van Male in het derde tafereel.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1381-1390 ===
.

;1381

.

* [[Slag bij Nevele (1381)|Slag bij Nevele]]: troepen van graaf [[Lodewijk van Male]] verslaan de opstandige Gentenaren en plunderen [[Nevele]]. De rellen in Londen gaan de geschiedenis in als De Boerenopstand. Ze zijn gericht tegen de Vlamingen en de Nederlanders.

.

[[Bestand:Kortrijk.Belfort_002.JPG|thumb|550px|Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen Manten. Voor wie het verhaal niet kent: Op de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de klokkenluiders Manten en Kalle. Dit uurwerk is erg high tech en is nu in Dijon te zien op de Onze-Lieve-Vrouwekerk.]]

;1382

.

* De [[slag op het Beverhoutsveld|slag van het Beverhoutsveld]], waar buskruit voor het eerst een succes is, verwoesten de Gentenaars het grafelijk [[kasteel van Male]]. Op 3 mei 1382, op de grens van Beernem, Oostkamp en Assebroek neemt [[Filips van Artevelde]] het op tegen Lodewijk II van Male, de graaf van Vlaanderen. Filips van Artevelde sneuvelt maanden later in een confrontatie met de graaf tijdens de [[Slag bij Westrozebeke]]. Lodewijk II van Male sneuvelde in 1384 in Sint-Omaars.

.

* Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen de oorspronkelijke Manten, een technologisch wonder en waarschijnlijk het eerste mechanische uurwerk met één wijzer, gemaakt in Kortrijk. Manten verhuist naar de klokkentoren van de Notre-Dame in Dijon waar hij nog te zien is. 

.

;1383

[[Bestand:Garden-enclosed-ramiro-koeiman.jpg|thumb|550px|Een pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst in het noorden van Groningen.]]

.

* ♣ De strijd tussen de opstandige Gentenaren en graaf [[Lodewijk van Male]] leidt tot plunderingen in veel Vlaamse steden. Na hun landing bij Calais in mei en nemen de Engelsen Grevelingen, Sint-Winoksbergen, Duinkerke, Poperinge en Nieuwpoort in. Bij Duinkerke volgt een kleine veldslag op 25 mei met Franse en Vlaamse strijdkrachten onder Lodewijk van Male. Daarna gaan 17.000 Engelsen en 20.000 Gentse bondgenoten onverwachts naar Ieper. De Engelse en Gentse belegering doen de uitgehongerde Ieperlingen smeken om Maria's bescherming. Op 8 augustus, na negen weken belegering blazen de belegeraars wonderlijk de aftocht. De Ieperling ziet er een Maria-teken in en een nieuw beeld plaatst haar in een gevlochten paalafsluiting met een 'thune' errond. Deze 'thuine' verwijst naar de stadsverdediging van grachten, wallen en hagen. Sindsdien is Onze-Lieve-Vrouw van Tuine de patrones van Ieper. Jaarlijks gaat het beeld processiegewijs de straat in. Een ander pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst, is het beeld van Onze Lieve Vrouwe van de Besloten Tuin in de kluiskapel van Warfhuizen, beter gekend onder de courante benaming de [[Bedroefde Moeder van Warfhuizen]]. Het genadebeeld trekt sinds 2003 bedevaartgangers naar het noorden van Groningen.

.

;1384

.

* [[Lodewijk van Male]] overlijdt.

.

* [[Filips de Stoute]] wordt graaf van Vlaanderen.

.

;1385

.

* [[Beleg van Damme]]

.

* [[Vrede van Doornik]].

.

;1386

.

* Mislukte invasie van Engeland vanuit [[Sluis (stad)|Sluis]].

.

* Oprichting [[universiteit van Heidelberg]].

.

* Geboorte [[Donatello]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1466)

.

;1387

.

* In de Parijse rue Maubuée is [[prostitutie]] de specialiteit. Hun bijnaam? 'Les pucelles de Marolles'. Het Französisches Etymologisches Wörterbuch omschrijft dit begrip als een 'jeune fille qui n'est plus vièrge.' De curé ontruimt de straat. Een jaar later klaagt de middenstand over inkomstenderving en keren de dames terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC SURDUACOURT. ''De Marollen. Een eeuwenoud misverstand,'' Davidsfonds, Leuven, 2018, p. 141-151;&lt;/ref&gt;

.

* (Ca. - 1400) ♣ [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] schrijft zijn [[The Canterbury Tales|Canterbury Tales]] met verwijzingen naar 'Flaunders' en tuinen. In 'Het verhaal van de nonnenpriester' schrijft hij: 'De eenden schreeuwden alsof men ze wou slachten; Uit angst vlogen de ganzen in de bomen, De zwerm was uit de bijenkorf gekomen. Zo baarlijk was 't lawaai - o Godsellende! Dat Jakke Straw en heel zijn boerenbende / Zoveel geschreeuw zelfs niet konden braken / Toen zij de Vlamingen af wilden maken, Als daar klonk op die wilde vossenjacht.' Hoe brengen we dit in verband met de Boerenopstand in 1381?

.

;1388

.

* [[Everaard t'Serclaes]] overlijdt aan zijn verwondingen op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]], in het huis van de [[Amman (functie)|Amman]], nu huis De Sterre. 

.

* [[Slag op het Merelveld]].

.

;1389

.

* Osmaanse Turken veroveren Zuidoost-Europa. 

.

* [[Klaas Sluter]] beeldhouwer van [[Karel de Stoute]].

.

;1390

.

* Geboorte [[Jan van Eyck]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1441)

.
;KIJKEN
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Begijnhofhoogstraten1.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstratenkerk-2.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstraten4.jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== 1391-1400 ==
.

;1391

.

;1392

.

* [[Filippo Brunelleschi]] wordt op zijn vijftiende leerling van de goudsmid [[Benincasa Lotti]]. Brunelleschi is een talent en creëert klokken en wekkers.

.

;1393
 
.

;1394

.

* Stormvloed: Oostende verhuist landinwaarts.

.

;1395

.

;1396

.

* Bij de [[Slag bij Nicopolis]] verpletteren de Turken de Westerse legers. 

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] gaat op kruistocht. 

.

* De kanselier van [[Florence]], [[Coluccio Salutati]] nodigt de geleerde [[Manuel Chrysoloras]] uit [[Constantinopel]] uit om zijn studenten kennis te laten maken met het Grieks en de klassieke werken.

.

;1397

.

* [[De' Medici]] richt een familiebank op in [[Florence (stad)|Florence]]. 

.

* [[Johan Maelwael]] hofschilder bij [[Filips de Stoute]].

.

;1398

[[Bestand:English_flintlock_blunderbuss.jpeg|thumb|550px|Een donderbus - uitgevonden in 1398 - is een [[vuurwapen]] dat in de [[16e eeuw]] populair wordt op het [[slagveld]] of als zelfverdediging (bij postkoetsen). De vijand op korte afstand bestoken zonder precisie is de kracht van het wapen. De lading bestaat uit een bundel [[Kogel (munitie)|kogel]]s (de ''druiventros'' genoemd) of uit scherven (''kwaad scherp'' gaande naar [[schrapnel]]). Varianten kunnen een bundel [[vuurpijl]]en afschieten om zeilboten in brand te schieten. Soms is de donderbus zo zwaar dat ze tijdens het gebruik op een ''[[Furket|gaffel]]'' (een soort standaard) wordt gezet. Een nadeel is het herladen.]]

* Uitvinding [[donderbus]].
* [[Filippo Brunelleschi]] is 21 en doet zijn meesterproef als goudsmid.

.

;1399

.

* Siena en Pisa laten hun beleid over aan [[Giangaleazzo Visconti]], hertog van Milaan.

.

* Dood [[Richard II van Engeland]].

.

;1400

.

* Ca. Volgens de literair canon vormt [[Lanseloet van Denemerken]] samen met [[Esmoreit]], [[Gloriant]] en [[Vanden winter ende vanden somer]] de ‘[[abele spelen]]’ in het [[handschrift-Van Hulthem]]. Abel betekent verfijnd en staat tegenover de boerse billenkletser. Volgens Wikipedia zijn de vier geschriften omstreeks 1350 ontstaan.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Salutati.jpg|[[Coluccio di Piero dei Salutati]], 1331–1406 
Bestand:Manuel_Chrysoloras_-_Imagines_philologorum.jpg|[[Manuel Chrysoloras]], ca. 1355–1415 
Bestand:Richard_II_of_England.jpg|Richard II
Bestand:Lanseloetensandrijn.gif|Lanseloet en Sandrijn
&lt;/Gallery&gt;

.

.

.

.

== 1401-1410 ==
[[Bestand:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_mars.jpg|thumb|550px|Ploegen omstreeks 1410 in [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]].]]

'''We wandelen de vijftiende eeuw binnen. In Italië, net als Vlaanderen een van de dichts bevolkte gebieden op aard, ontstaat een systeem om lange afstanden te overbruggen. Huur een postpaard tussen twee pleiserplaatsen in. Het systeem zal zich snel over heel Europa verspreiden. De meest comfortabele en veilige wijze om te reizen blijft natuurlijk per boot.'''

.

* 1401

.

* 1402

.

* 1403

.

* 1404
** De lijkstoet van [[Filips de Stoute]] houdt halt op zijn weg van [[Halle (Vlaams-Brabant)|Halle]] naar [[Dijon]] in de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk. Zijn lichaam wordt begraven in de Chartreuse de [[Champmol]], een kartuizerklooster dat hij in 1377 stichtte. Zijn gebalsemde hart is bijgezet in de [[Basiliek van Saint-Denis]] en zijn ingewanden zijn begraven in de [[Sint-Martinusbasiliek (Halle)|Sint-Martinusbasiliek]] in Halle.
** [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] volgt hem op.
** De 'Belgische' kust krijgt zijn definitieve vorm door de rampzalige [[Sint-Elisabethsvloed (1404)|Sint-Elisabethvloed]] die vele eilanden in de Scheldemonding wegvaagt. Er komen dijken die later onder Jan zonder Vrees verbonden worden tot de [[Graaf Jansdijk]] van Duinkerke tot in het Sas van Gent.

.

* 1405
** De komende drie decennia stuurt [[China]] de ene vloot handelsschepen na de andere uit. Hun technologie is wereldtop: ze beschikken over papier, [[buskruit]], het [[kompas]], [[gietijzer]]. Hun schepen hebben een lengte van 100 meter en hun totale bemanning telt meer dan 28.000 matrozen, kapiteins en ander personeel. Ze varen de [[Indische Oceaan]] over tot aan de Afrikaanse oostkust. Waarom bereiken ze Europa niet via de weg die [[Vasco Da Gama]] in tegenovergestelde richting zou ontdekken? Waarom bereiken ze Amerika niet via de [[Stille Oceaan]] voor Columbus dat doet?

.

* 1406

.

* 1407

.

* 1408

.

* 1409
** ♣ Stichting van een hospitaal in [[Zaragoza (stad)|Zaragoza]]. In de 15de eeuw zijn de Spaanse zorginstellingen de meest hygiënische op het continent omdat ze de Arabische traditie volgen. Er zijn tuinen als binnenplaats met groen en verlichte en verluchte ziekenzalen. 

.

* 1410
** [[Jan van Berry]] bestelt [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]], een geïllumineerd getijdenboek bij de miniatuurschilders de [[gebroeders Van Limburg]]. Jean de Berry bestuurde Potiers en liet er een belfort bouwen met een klok, het vijfde openbare uurwerk in Frankrijk.
** Geboorte van Dirk Bouts in Haarlem (Leuven &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1475)

.

* 1410-1418 [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het [[Westers schisma]]. In Rome is de demografische recessie voorbij. De stad telt 20.000 inwoners en groeit gestaag. 

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Anatomical_Man.jpg|thumb|550px|De anatomische man. Vergelijk dit met de mens van Vitruvius.]]
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|'''Januari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry février.jpg|'''Februari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mars.jpg|'''Maart'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry avril.jpg|'''April'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mai.jpg|'''Mei'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|'''Juni'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juillet.jpg|'''Juli'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry aout.jpg|'''Augustus'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry septembre.jpg|'''September'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre.jpg|'''Oktober'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry novembre.jpg|'''November'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry décembre.jpg|'''December'''
Bestand:Philippe_le_Hardi_mg_1694.jpg|Filips de Stoute, mederegent van Vlaanderen van 1384-1404.
Bestand:Lille_Margueritte_de_Flandre.JPG|Margaretha van Male, echtgenote van Filips de Stoute.
Bestand:John_II,_Duke_of_Burgundy.jpg|Jan zonder Vrees, graaf van Vlaanderen van 1404-1419
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1411-1420 ==
.

[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|thumb|550px|In 1411 bouwt [[Kortrijk]] zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]] dat dateert uit de vroege veertiende eeuw. De eerste vermeldingen van het belfort gaan terug op 1307, kort na de [[Gulden Sporenslag]]. De lakenhalle ernaast is in de zestiende eeuw te klein en een grotere op het [[Schouwburgplein (Kortrijk)|schouwburgplein]] zal ze vervangen.]]

* 1410
**

.

* 1411
** [[Kortrijk]] bouwt zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]]. 

.


* 1412
** In deze jaren creëert [[Filippo Brunelleschi]] de regels van het [[lijnperspectief]] na zijn studie van Romeinse ruïnes. In 1415 zal hij een demonstratie geven.

.

* 1413
**

.

* 1414
**

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=fURj4reny6I 1415]
** [[Slag bij Azincourt|De Slag bij Azincourt]], longbowschutters beslissen de [[The hands of man|slag]].
** Einde van het [[Westers Schisma]]. Het [[Concilie van Konstanz]] zet de drie pausen, [[Gregorius XII]], [[Paus Benedictus XIII|Benedictus XIII]] en [[Paus Johannes XXIII|Johannes XXIII]] af.
** [[Johannes Hus]] - een voorloper van de [[reformatie]] - sterft op de [[brandstapel]]. Zijn skelet - zwartgeblakerd - wordt verpulverd en in het [[meer van Konstanz]] gestrooid. Hus' laatste woorden waren wellicht 'de waarheid overwint'.  

.

* De drie [[Gebroeders Van Limburg]] - de bekende miniaturisten - overlijden in dit zelfde jaar. De oudste is begin de veertig, de jongste begin de dertig.

.

* 1417
** In Londen laat burgemeester [[Sir Henry Barton]] tijdens de winter 'lanthorns' hangen.

.

* 1419
** [[Poggio Bracciolini]] ((1380-1459) ontdekt klassieke teksten.

.

* '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-5 Aflevering 5]'''

.

.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Bunelleschi.jpg|Brunelleschi.
File:Brunelleschi,_sacrificio_di_Isacco.JPG
File:View_of_the_Duomo's_dome,_Florence.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1421-1430 ==
[[Bestand:Lenepveu,_Jeanne_d'Arc_au_siège_d'Orléans.jpg|thumb|550px|Het beleg van Orleans en Jeanne D'Ark.]]

.

* 1420 

** (Ca.) [[Filippo Brunelleschi]] ontdekt het [[verdwijnpunt]]. Dit systeem laat toe om perspectief toe te voegen aan twee dimensionale werken.
** [[Verdrag van Troyes]]: [[Hendrik V van Engeland]] erft van  [[Karel VI van Frankrijk]] Frankrijk en trouwt met de Franse prinses [[Catharina van Valois (1401-1437)|Catharina van Valois]]. Na de dood van zijn vader wordt de Engelse koning Henry VI vorst van Frankrijk op zijn vier jaar (?).

.

* 1421
** [[Filippo Brunelleschi]] bouwt de dom van de kathedraal in Florence.

.

* 1422
** Tijdens een extreem strenge winter vriest de [[Seine]] in Parijs dicht. Veel kindersterfte en wolven betreden de stad op zoek naar voedsel.

.

* 1424
** [[Lorenzo Ghiberti]] voltooit de bronzen deuren van het [[baptisterium van Florence]].
** Het eerste deel van [[Thomas a Kempis]] 'De imitatione Christi' verschijnt. De vier traktaten, waarvan het eerste nu verschijnt, zijn het bekendste werk van a Kempis. 

.

[https://librivox.org/de-navolging-van-christus-by-thomas-a-kempis/ '''♣ Luisteren: De vier boeken van Thomas a Kempis in audio.''']

.

* 1425
** Oprichting Universiteit Leuven, met ruime autonomie: de unif betaalt geen belastingen aan de stad en houdt er eigen wetten, een eigen politiemacht (bestaande uit een promotor, diverse sergeanten van hooguit vijftien jaar) en er een gevangenis (nabij de Borchtpoort – de oude stadsomwalling - in de Mechelsestraat) op na.

.

* 1426
** Hubert van Eyck overlijdt tijdens het maken van het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]].

.

* 1428
** [[Beleg van Orleans]]

.

* 1429
** De Franse baron [[Gilles de Rais]] en [[Jeanne d'Arc]] ontzetten Orléans

.

* 1430
** [[Christine de Pizan]] (°Ca. 1364/1365), een Franse schrijfster overlijdt. 
** Ca. 1430-1440: Geboorte [[Hans Memling]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1494).

.


'''♣ De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-6 Aflevering 6]'''

.

.

== ♣ 1431-1440 ==
[[Bestand:Retable de l'Agneau mystique.jpg|thumb|550px|♣ Het Lam Gods, opengeklapt.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=vmwMhjbThKg 1431]
* [[Jeanne d'Arc]] op de brandstapel.
* Jean Cambier, de wapenleverancier van de Bourgondische hertog [[Filips de Goede]], maakt en levert de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]], straks zal het wapen uit de mode zijn.

.

1432

.
[[Bestand:Lamgods closed.jpg|550px|thumb|Het gesloten Lam Gods. Enkel op belangrijke dagen en bij misvieringen gaan de panelen open. ♣ [[Jan van Eyck]] (ca. 1390-1441) realiseert zijn veelluikig altaarstuk [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|het Lam Gods]]. In 2016 focust een tentoonstelling in het Gentse [[Caermersklooster]] in het [[Patershol]] op dit schilderij met als titel 'Een wonderbaarlijke tuin'. Voor de gelegenheid leggen de samenstellers van de expo samen met UGent op de binnenkoer van het klooster een Van Eycktuintje aan. Van Eyk verwerkt 75 hyperrealistische planten en bomen in een weelderig natuurgetrouw decor. De planten komen vooral voor in de paradijstuin op het middenluik. Inspiratie komt uit de middeleeuwse modelboeken en uit de natuur. In 1428 reist Van Eyck in het kielzog van [[Filips de Goede]] naar Iberia waar hij zich buigt over de exotische planten. Jaren later duiken ze op in het Lam Gods: de dadelpalm, de vijgenboom, het onvermijdelijke vijgenblad, de cipres. Eva houdt een citroenhybride vast die de ademsappel symboliseert. Het is een kruising van citroen, limoen en pompelmoes. In haar kroon verwerkt Van Eyck meiklokjes en akelei, lelies en damastrozen. Bloemen zijn niet zomaar bloemen, ze hebben een medicinale of een symbolische betekenis. De eeuwig groene cipres en de madeliefjes verwijzen naar de eeuwigheid, lentebloeiers naar de verrijzenis en de middeleeuwse getallensymboliek komt tot uiting in het lelietje-van-dalen met zijn zeven blaadjes of de zeven smarten. Een blauw gemantelde man heeft een afgerukte olijftak in zijn hand: hij is klaar om (het geloof) te enten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL VAN DEN BREMT &amp; HILDE VAN CROMBRUGGE. ''Een wonderbaarlijke tuin. Flora op het Lam Gods'', Provincie Oost-Vlaanderen, Gent, 2016.&lt;/ref&gt; Curieus is het menselijke schoonheidsstreven van Van Eyck. Is het de christelijke vrouwonvriendelijke moraal? Een weerspiegeling van een nieuw soortige schoonheid? Een esthetische oefening? Zijn naakte vrouwen geeft hij zoals andere gotische schilderijen een knolvormig lichaam en de mannen dat van een wortel. De voorbije oudheid en de komende Renaissance tonen voluptueuze vormen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 1956 merkt de historicus Kenneth Clark dit op.&lt;/ref&gt; Gotische en Germaanse afbeeldingen tonen knolachtige dames en wortelachtige heren. De knolvormen zijn te vinden bij [[Rogier van der Weyden]]s' ''Laatste oordeel'' en in de ''Tuin der Lusten'' van Bosch. Net zoals de groente zijn ze bleek, weerloos en wekken ze lust op als schimmelkaas. Ze benadrukken een beschermd en onderdrukt leven als dat van groeten in de moestuin. Zijn Adam (mager en met korte benen) en Eva (een peervorm) zijn bleek en ongezond met uitgezakte buiken, alsof ze eeuwen als ondergrondse knol en wortel wachten tot iemand ze aan het daglicht blootstelt. Met Eva's uitgezakte bolle buik en daaronder haar hand die het vijgenblad achteloos onder haar schaamstreek laat zakken, beklemtoont Van Eyck een bos vol schaamhaar, de volste in de vroegmoderne Europese kunstgeschiedenis. [[Hans Memling]] schildert omstreeks 1485 zijn ''Triptiek van de aardse ijdelheid'' met zichtbare voor de schaamlippen. Het woord is zo gekozen dat schoonheid en schaamte soms synoniemen zijn.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=2LeQU4ML2lU&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT I JAN VAN EYCK'''].

.

1433

.

* [[Gilles de Rais]] verspeelt zijn vermogen en stort zich in de [[alchemie]], [[magie]], en [[exorcisme]].

.

* 1434

.

* [[Jan van Eyck]] portretteert [[Arnolfini-bruiloft|Arnolfini]] en schildert zichzelf in een spiegel.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=jT7uN6Pj844&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT II JAN VAN EYCK'''].

.

1435

.

* [[Leon Battista Alberti]] staat aan de wieg van de vernieuwingen in de vestingbouw en beschrijft het meetkundig [[Perspectief (meetkunde)|perspectief]].

.

1436

.

* Jan van Eyck realiseert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]]. Het is een vroeg schilderij waarop een bril is afgebeeld.

.

1439

[[Bestand:Madonna_bij_de_fontein,_Jan_van_Eyck,_1439,_Koninklijk_Museum_voor_Schone_Kunsten_Antwerpen,_411.jpg|thumb|550px|De Madonna bij de fontein is het laatst gedateerde werk van Jan van Eyck. Maria staat op de voorgrond van een [[Hortus conclusus]] met een [[zodenbank]] omsloten door een rozenstruik. In een grasperk groeien bloemen en kruiden, rechts staat een koperen fontein met een leeuw en helder water. De elementen symboliseren Maria's maagdelijkheid en haar scheppingskracht van het leven. Op het centrale paneel van het [[Het Lam Gods (Gebroeders van Eyck)|Lam Gods]] is eveneens een fontein te zien. De rozen &quot;Rosa Mystica&quot; en irissen &quot;Lilium Convallis&quot; op de achtergrond verwijzen naar een andere naam voor Maria; die van &quot;Plantatio Rosae in [[Jericho (stad)|Jericho]]&quot;. Het kleine formaat wijst op privédevotie en -contemplatie. Van Eyck liet zich inspireren door de [[Byzantijnse schilderkunst|Byzantijnse]] Maria de Barmhartige, die haar wang zacht, lief en moederlijk naar het het kind beweegt.]]

.

* De [[Raad van Florence]] evacueert Oost-Europese geleerden.

.

* De kustvaart die de Middeleeuwer kenmerkt, krijgt concurrentie van het karveel. Op de terugreis van [[Guinee]] ondervinden de Portugezen zoveel tegenstroom en -wind dat ze experimenteren in de scheepsbouw. Het leidt tot de ontwikkeling van het [[Karveel (scheepstype)|karveel]]. Omwegen over lange afstand zijn niet langer een probleem: via de [[Azoren]] gaat het naar [[Lissabon]].

.

1440

.

* [[Gilles de Rais]] opgehangen voor de misdrijven die hij onder marteling bekent.

.

* In Kortrijk wonen iets meer dan 5.300 mensen (waaronder bijna 10% welgestelden, 45% ambachtslui en een onderlaag van 10%. De rest bestaat uit handarbeiders, stieldoeners, huismeiden...). Dit bevolkingsaantal houdt zeker een kwarteeuw aan, maar het aantal armen stijgt in deze periode tot bijna 20%. Ieper telt in 1440 ongeveer 2.500 inwoners. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Madonna met kanunnik Joris van der Paele
File:Philip_the_good.jpg|Filips de Goede bestelt de Dulle Griet.
File:Dulle Griet 2014.JPG|Dulle Griet
File:Belgique - Gand - canon Dulle Griet - 01.jpg
File:Dulle Griet, by David Ryckaert III.jpg
File:Иллюстрация к статье «Бомбарда». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg
File:Groot Canon from Zuivelbrugstraat.jpg
File:Charles_the_Bold_1460.jpg|Karel de Stoute omstreeks 1460  door [[Rogier van der Weyden]].
File:Dulle_Griet,_by_Pieter_Brueghel_(I).jpg|Dulle Griet uit 1563 van [[Pieter Bruegel de Oude]]: een vrouw verpersoonlijkt het kwade, de oorlog, woede.
&lt;/gallery&gt;

.

{{Panorama|Gent - vrijdagmarkt.jpg|1000px|Panorama van de vrijdagmarkt}}

.

.

== 1441-1453 ==
[[Bestand:Hostel Dieu Beaune.jpg|thumb|550px|Het hospitaal van Beaune is een pronkstuk van de Vlaams-Bourgondische stijl en de laat-gotiek.]] 

* Zware [[ploeg (werktuig)|ploeg]] met wielen doet zijn intrede, net als...
* ... het [[Halster (paard)|paardenhalster]]

.

;1441
* [[Jan van Eyck]], wereldberoemd en vijftiger, overlijdt.

.

;1442
* 

.

;1443
* De schatrijke kanselier [[Nicolas Rolin]] sticht met zijn echtgenote Guigone de Salins het [[Hospices de Beaune]] als een liefdadigheidsinstelling en armenhospitaal in [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]]. 

.

;1444
* Het [[stadhuis van Brussel]] (sinds 1402) bouwt een 96 meter hoge toren bekroond met een vergulde aartsengel Michaël en draak.
* Geboorte van [[Donato Bramante]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1514). Hij wordt een bekend architect van de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome.

.

;1445
* Bourgondische artilleristen vuren met een monsterkanon op binnenvallende Turken. Een hoepelring breekt en toont de kwetsbaarheid van hun kanonnen.
* Geboorte van [[Sandro Botticelli]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1510)

.

;1446
*

.

;1447
* In [[Milaan (stad)|Milaan]] is het afgelopen met de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]].
* Paus [[Paus Nicolaas V|Nicolaas V]] trekt in Rome de renaissancekunstenaars aan. 
* De Engelse vorst [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]] trekt de privileges van de [[Hanze]] in. Het leidt tot een oorlog tussen Engeland en de [[Hanzestad|Hanzesteden]].

.

* 1448

.

1449

.

1450
* De [[Sforza]]'s volgen de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]] op. 

[[Bestand:Siege_constantinople_bnf_fr2691.jpg|thumb|550px|De val van Constantinopel (1453) door een zekere Jean Chartier.]]

.

1451
*

.

1452
*

.

1453
* [[Beleg en val van Constantinopel (1453)]]
* Einde van de [[honderdjarige oorlog]] die in 1337 uitbrak.

.

.

♣ '''PODCAST: DE BOURGONDIËRS MET BART VAN LOO - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-7 Aflevering 7]'''

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Sandro_Botticelli_083.jpg|Mogelijks zelfportret van Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_069.jpg|Portret van jonge vrouw, Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|[[Geboorte van Venus]]
Bestand:Botticelli-primavera.jpg|De lente door Botticelli
File:Kerk als vesting.jpg|Onze Lievevrouwekerk Kortrijk
File:Ommuurde kerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Omwallingkerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Kortrijk 1580.jpg|thumb|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Sacramentstoren.jpg|De Sacramentstoren in de Sint-Maartenskerk in Kortrijk
File:Kortrijk_begijnhof.JPG|[[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof Sint-Elisabeth in Kortrijk]]: bleekweide (links) en Onze-Lieve-Vrouwekerk op de achtergrond
File:Kortrijk_-_Sint-Maartenskerk_2.jpg|[[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)]]
File:Normannen.png|Let op Malta en blader naar het jaar 1565.
File:Le Mont St. Michel - panoramio.jpg
File:Mont_Saint-Michel_augustus_2015.jpg
File:France_location_map-Regions_and_departements-2016.svg
File:Mont_st_michel_aerial.jpg
File:209 of 'Description de l'abbaye du Mont Saint-Michel et de ses abords, précédée d'une notice historique. (With plates.)' (11267059973).jpg
File:Temple_mount.JPG|De tempelberg gaf zijn naam aan de [[Orde der Tempeliers]].
File:Oudekerkdelft2.jpg|Kerktoren Oude Kerk [[Delft]] 
File:635537_Gdańsk_Ratusz_Głównego_Miasta_wnętrza_01.JPG|Trap rechtsstadsraadhuis [[Gdańsk]]
File:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|Spiltrap wijzerzin, kasteel van Usk. De spil en treden zijn één.
File:Spil,_spiltrap_Prinsenhof.jpg|Trap in wijzerzin, Prinsenhof, Delft.
File:Folio_25v_-_The_Garden_of_Eden.jpg|'''Het aards paradijs, Eden'''
File:Chroniques_de_Froissart_(15e_eeuw)_-_Slag_op_het_Beverhoutsveld.png|'''Slag op het Beverhoutsveld, 1382'''
File:Battle_of_Agincourt,_St._Alban%27s_Chronicle_by_Thomas_Walsingham.jpg|'''De slag bij Azincourt, 1415'''
File:The_siege_of_Ypres_(1383).png|Het [[Beleg van Ieper (1383)|beleg van Ieper]] in [[1383]].
File:Maison_de_Jeanne_a_Doremy.jpg
File:Statue_de_Jeanne_d%27Arc,_Basilique_Sainte-Jeanne-d%27Arc,_Paris.jpg
File:JoanOfArcLarge.jpeg
File:Lenepveu,_Jeanne_d%27Arc_au_siège_d%27Orléans.jpg|Jules Eugène Lenepveu schildert in 1886-1890 Het beleg van Orléans.
File:Gillesderais1835.jpg|Gilles de Rais
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Jan van Eyck schildert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]] in 1436. Let op de bril die de kanunnik toont. Het is een vroege afbeelding van de bril.
File:Motte_Oostkapelle_Terra_Maris_Reconstructie_2011_05_29.jpg|Reconstructie van de [[Mottekasteel|motte]] van [[Oostkapelle]]
File:Bayeux_Tapestry_scene19_detail_Castle_Dinan.jpg
File:Gravensteengent22042008.JPG
File:Gravensteen widostraat.jpg
File:Gustave_Doré_-_Miguel_de_Cervantes_-_Don_Quixote_-_Part_1_-_Chapter_1_-_Plate_1_&quot;A_world_of_disorderly_notions,_picked_out_of_his_books,_crowded_into_his_imagination&quot;.jpg
File:Miguel_de_Cervantes_2.jpg
File:Hakenbuechse.png|Een haakbus was een vuurwapen dat van de 15e werd gebruikt als voorganger van het musket.
File:Stadhuisbrussel.jpg|Stadhuis Brussel, met de gotische toren uit [[1444]].
&lt;/gallery&gt;

.

= ♣ Een Middeleeuws besluit =

[[Bestand:Mariatal_Kirche_Stauder_Wandbild_07.jpg|thumb|550px|Let in de Hortus Conclusus op de verzegeling van de waterput, de levensboom, de Engel en Maria.]]

.

{{Cquote|'''Het klooster, hield Basilius de kinderen voor, 'is als een burcht die de godsvrucht cultiveert, zozeer dat God er wel wil wonen. Buiten de kloostermuren woekert het heidendom, zoals in de wouden de wolvenroedel regeert.' In de warme maanden nam Basilius zijn leerlingen mee naar buiten om hen te laten werken in de kloostertuin. Hij gaf hun onderricht over de geneeskrachtige kruiden die in deze herbularius werden gekweekt. Ook werkten de jongens op knieën in de moestuin en koolhof die net als de boomgaard buiten de ommuring lagen. Ze haalden hout uit nabijgelegen bossen, hielpen met het verweiden van de schapen op het brakke land, zetten strikken om hazen en konijnen te vangen of togen met kleine sleepnetten naar het Noordzeestrand om er krabben, garnalen of scharren te vangen. Op deze wijze werden ze voorbereid op een leven dat contemplatie en handenarbeid met elkaar verbond, volgens de regel die Benedictus van Nursia op schrift had gesteld.'''|[[Nico Dros]], ''Willem die Madoc maakte''}}

.

== De tuinmetafoor ==
♣ Niemand minder dan [[Gerrit Komrij]] stelt op een [[Huizingalezing]] (de lezing is genoemd naar de historicus die we bij het begin van dit hoofdstuk ontmoetten) vast dat in de godsdienst en bijgevolg in de samenleving de tuin een aparte plaats in neemt. Geen religie of samenleving zonder Paradijs, stelt Komrij. Het eerste wat de God van de joden en christenen doet is een tuin scheppen, de [[hof van Eden]]. Bij hun verdrijving uit dat Eden schrijft de bijbel niet over de vernietiging ervan, de mens blijft eeuwig zoekend, een verwijzing naar het nomadisme. De sedentatie brengt ons het woord 'paradijs' als het Oud-Iraanse / Perzische paridaeza. [[Etymologisch]] betekent het 'omheining' of ommuurde ruimte: de mens wordt sedentiar. De tuin valt dus samen met een streven naar veiligheid, intimiteit en welzijn. Jezus graf ligt in een tuin op [[Golgotha]], op dezelfde plaats als waar Adam begraven is. Zo schrijft Johannes: 'En daar was in de plaats waar hij gekruist was, een hof, en in den hof een nieuw graf, in hetwelk nog nooit iemand gelegd was geweest: aldaar dan leiden zij Jezus' (Joh. 19: 41-42). Bij de Romeinen en bij de Italiaanse villa's uit de renaissance staan grafmonumenten in de tuin: zo hield men contact met het verleden, je viel er als het ware over je voorouders. Wie kent tegenwoordig drie generaties voorvaders? Wie kent zijn vier overgrootmoeders? Ook de kerkhoven zijn tuinen. Toen in de achttiende en negentiende eeuw de verboden kwamen om rond de kerk te begraven, ontwikkelen de nieuwe begraafplaatsen zich tot tuinen. De tuin als omsloten ruimte dient niet alleen om te begraven. Minder bekend is dat de tuin een plaats is voor banketten. We denken aan [[Banket van de Fazant|het banket van de fasant]]. Ook het liefdesspel vindt zijn weg naar de tuin, de tuin der minne. Het is een plaats voor de heimelijke liefde, het parenspel in de Tuin der Minne of het smachten naar Gods liefde in de [[kloostertuin]]. Zo duikt het oeroude verbond tussen Eros en Thanatos in de tuin op. Wist de Lady of Bath in The [[Canterbury tales]] niet te zeggen dat er bij een geile mond een geile staart hoort? De tuin is een [[microkosmos]], een complete wereld én net zoals god, een autonome menselijke schepping. [[Voltaire]] wist het: had God de mens niet uitgevonden, dan had de mens God uitgevonden. De tuin spiegelt al eeuwenlang de maatschappij en haar spiritueel én rationeel bestel. 

== Hortus Conclusus ==
.

De Hortus Conclusus is een tuin als een middeleeuwse kuisheidsgordel, een maagdenvlies. Waren niet alle beroemde middeleeuwse vrouwen onbevlekt ontvangen? Maria in elk geval wel, net zoals haar moeder Sint-Anna. 

Op de stille zaterdag voor Pasen richten sommige kerken zich overdadig in met boomtakken, bloemen, gras en licht - het contrast met de soberheid van de voorafgaande veertig dagen is groot. De kerk transformeert tot een tuin die Gods schepping symboliseert. Op paasmorgen verschijnt de 'tuinman' om het afgesloten leven te openen. 

.

{{Cquote|'''♣ 1. Zie, gij zijt schoon, Mijn vriendin! zie, gij zijt schoon; uw ogen zijn duiven ogen tussen uw vlechten; uw haar is als een kudde geiten, die het gras van den berg Gileads afscheren. 2. Uw tanden zijn als een kudde schapen, die geschoren zijn, die uit de wasstede opkomen; die al te zamen tweelingen voortbrengen, en geen onder hen is jongeloos. 3. Uw lippen zijn als een scharlaken snoer, en uw spraak is liefelijk; de slaap uws hoofds is als een stuk van een granaatappel tussen uw vlechten. 4. Uw hals is als Davids toren, die gebouwd is tot ophanging van wapentuig, waar duizend rondassen aan hangen, altemaal zijnde schilden der helden. 5. Uw twee borsten zijn gelijk twee welpen, tweelingen van een ree, die onder de lelien weiden. 6. Totdat de dag aankomt, en de schaduwen vlieden, zal Ik gaan tot den mirreberg, en tot den wierookheuvel. 7. Geheel zijt gij schoon, Mijn vriendin, en er is geen gebrek aan u. 8. Bij Mij van den Libanon af, o bruid! kom bij Mij van den Libanon af; zie van den top van Amana, van den top van Senir en van Hermon, van de woningen der leeuwinnen, van de bergen der luipaarden. 9. Gij hebt Mij het hart genomen, Mijn zuster, o bruid! gij hebt Mij het hart genomen, met een van uw ogen, met een keten van uw hals. 10. Hoe schoon is uw uitnemende liefde, Mijn zuster, o bruid! hoeveel beter is uw uitnemende liefde dan wijn, en de reuk uwer olien dan alle specerijen! 11. Uw lippen, o bruid! druppen van honigzeem; honig en melk is onder uw tong, en de reuk uwer klederen is als de reuk van Libanon. 12. Mijn zuster, o bruid! gij zijt een besloten hof, een besloten wel, een verzegelde fontein. 13. Uw scheuten zijn een paradijs van granaatappelen, met edele vruchten, cyprus met nardus; 14. Nardus en saffraan, kalmus en kaneel, met allerlei bomen van wierook, mirre en aloe, mitsgaders alle voornaamste specerijen. 15. O fontein der hoven, put der levende wateren, die uit Libanon vloeien! 16. Ontwaak, noordenwind! en kom, Gij zuidenwind! doorwaai mijn hof, dat zijn specerijen uitvloeien. O, dat mijn Liefste tot Zijn hof kwame, en ate zijn edele vruchten!'''|שִׁיר הַשִּׁירִים&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Hooglied]]&lt;/ref&gt;}}


[[Bestand:Hortus_conclusum_Tapestry.jpg|thumb|1000px|Wandtapijt &quot;Hortus conclusus&quot; (de gesloten tuin) geweven in Bazel in 1554 behoort tot het Sarnen Benediktiner-Kollegium, Zwitserland.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=BLC8DjaZQ0I '''♣ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE OVER DE HORTUS CONCLUSUS EN HET MAGISCH DENKEN''', 12 Min.]

.

{{Cquote|'''♣ Meisjes van Jeruzalem, ik bezweer jullie bij de gazellen, bij de hinden: dwing de liefde niet, je kunt haar niet wekken, niet voor zij het zelf wil. Hoor! Mijn lief! Kijk, daar komt hij aan! Hij springt over bergen, hij huppelt over heuvels als een gazel, als een jong hert, mijn lief. Mijn lief is van mij en ik ben van hem, van hem die graag tussen de lelies weidt. Zo gauw de avondwind komt, zo gauw de schaduwen vervagen, kom dan hierheen mijn lief, en wees een gazel, een jong hert op geurige bergen.'''|[[Hooglied]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Deze liefdesverklaring vergelijkt de geliefde met snelheid en vruchtbaarheid. Oude natuurvolkeren vereren herten omdat hun gewei op zonnestralen lijkt. De zon is een levensbrenger en het afwerpen van vacht en gewei is de overwinning op de dood. Een legende verhaalt hoe het hert met zijn gewei gifslangen uit de grond delft. Het hert eet zonder vrees want het water uit de bron des levens neutraliseert het gif. Het Middeleeuwse graalepos identificeert het hert met Christus. MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven'', Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 102.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:Besloten hofje, Anonieme Meester, Brabants, 16de eeuw, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 5094.jpg|thumb|550px|Besloten hofje, [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen]]]]

== Besloten hofjes ==
Het lezen van het [[Hooglied]], brengt gelukzaligheid. Spreken ‘over’ de tekst is onmogelijk, alleen spreken ‘in’ de tekst kan. Voor de besloten hofjes geldt iets gelijkaardigs. Begrijpen kan alleen door erin te stappen. Omdat ze besloten en klein zijn, kan dat alleen met een toneeltruck waarbij een personage op de stadswal of in een toren klimt om te spreken over wat niet te tonen is omwille van de technische complexiteit, de seksualiteit of de gruwelijkheid. Homerus gebruikt de truck als hij Helena op de muur van Troje plaatst om de Griekse helden te beschrijven. Bij deze hofjes is Helena niet de woordvoerster maar de kunstenares [[Berlinde De Bruyckere]]: ‘Mijn ogen, mijn gedachten zijn wispelturig wanneer ik naar een Besloten Hofje kijk. Ik heb geen vat op het volledige verhaal, vaak zie ik veel verhalen door elkaar. Ik verlies mezelf in de details, in de passie waarmee ze zijn gemaakt. Ik probeer hun geheim te ontrafelen. Bovenal voel ik de vertaling van het Hooglied; vleselijk verlangen gesublimeerd in rijke druiventrossen, weelderige gouden en andere kleurrijke bloemen, bloeiende planten waarin stampers en meeldraden zichtbaar worden en rijpe zaden die openbarsten alsof ze ejaculeren. Dit is wat ik zie. Eigenlijk kijken we naar devoot vrouwelijk handwerk, polychrome beelden en ander ambachtswerk. Deze veelheid aan materialen en technieken verbloemen een verborgen verlangen dat mij nieuwsgierig maakt.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Berlinde De Bruyckere. Geciteerd in: ''It almost seemed a lily. [[Berlinde De Bruyckere]] in dialoog met de Mechelse Besloten Hofjes''. In: ''Museum [[Hof van Busleyden]]'', Mechelen 15.12.2018-12.05.2019.&lt;/ref&gt;

== Tuinieren met de geest ==
Een ondiepe houten bak met wat figuurtjes, devotionele decoratie in een tuindecor. Kenmerken die doen denken aan een rariteitenkabinet. Tegenwoordig zou het mixed media heten. In werkelijkheid zijn het gemonteerde schrijnen die het Mechelse Onze-Lieve-Vrouwegasthuis een half millennium koestert. Een besloten hof is een Hortus Conclusus in miniatuur. Wilde woeker en bloeiende bloemen verwijzen naar het Paradijs. Sommige symbolen komen terug: de eenhoorn, druiventrossen, het Agnus Dei… Een laag hek en een poortje sluiten de tuin af. De besloten hofjes zijn te vinden in Antwerpen, Balen, Bergen, Brecht Brugge, Diest, Geel, Mechelen, Melsbroek, Namen, Herentals en Tongerlo, in Arras in Frankrijk en op diverse plaatsen in Duitsland. De meest coherente verzameling is de Mechelse. Zeven schrijnen van de Augustinessen overleefden de beeldenstorm en de Franse Revolutie. Samen zijn ze een oefening in materieel tuinieren met kleurrijke stoffen, gouddraad, zijde en metaal, glas en perkament, met relieken, medaillons, menselijke botmateriaal, sculpturen, wassen zegels, insignes. Samen zijn ze een oefening in geestelijk tuinieren met herinneringen aan bedevaarten, gesprekken en gezangen in een tuin die herhaaldelijk te verrijken is. Deze intimistische versmelting van verfijnde werkjes en weetjes vervormen de tegenstelling tussen hoge, mannelijke kunst en de vrouwelijke huisvlijt tot een verrassende tussenruimte. In een getuigenis uit 1455 schenkt een man zijn ‘tuin versierd met zijden bloemen’ als erfenis aan een jonkvrouw. De hofjes hebben hun hoogtepunt in de vijftiende en zestiende eeuw, tot aan de vooravond van het Concilie van Trente. Zowel geestelijken als leken, mannen als vrouwen, ambachtslui, adel als burgerij zijn bewonderaars, makers en aanbidders. Voelen ze de bui hangen? Dat het Concilie deze miniatuur die perfect past in de persoonlijke thuisdevotie zal verbieden?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Voor een gedetailleerd overzicht van de Middeleeuwse tuin, zie vooral: JELLE BREUKER. ''Middeleeuwse Franse tuinen. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat,'' ASPEKt, Soesterberg, 2011. Bibliotheek Roeselare.&lt;/ref&gt;

== De eenhoorn ==
Het Mechelse hofje met de jacht op de eenhoorn getuigt hoe Maria het dier temt en zuivert van het zondige gif. Sinds Plinius de Oudere is geweten dat de eenhoorn uit India uiterst wild en niet te vangen is. Isodorus van Sevilla (560-636) weet dat de maagdelijke schoot het dier tam maakt. Het legt er zijn hoofd en slaapt in. Hadewijch interpreteert dit in haar dertiende-eeuwse Mengeldichten als een wijze om god te vangen. Het hofje omschrijft Maria’s maagdelijkheid als ‘een tuin die overvloeit van alle heerlijkheden en van vele kostbaarheden, nooit door enige smetten aangeraakt, die de herstelde bloem voortbrengt van genade.’ Die bloem staat voor het Christuskind. Het hofje legt de relatie tussen de maagd en de verlossing. Zij toont de toegang tot het paradijs, niet het paradijs met de zondeval, maar het paradijs na het einde der tijden: het nieuwe Jerusalem. En hoe dat er uitziet, blijft verborgen tenzij voor de aandachtige kijker. Wie de hofjes goed bekijkt, ziet het ruitmotief als basis. Het raster vol ruiten duikt al vroeg op in de Byzantijnse kunst en staat voor controle en orde, aanwezigheid en afwezigheid, volle en lege ruimten. De rastervormige ruimte gaat samen met de disciplinaire maatschappij en weerspiegelt zich in geweven stoffen, sluiers, kledij, gordijnen en het heilig weefsel dat tegelijk vangnet en membraan is. Het vangnet laat niemand verloren gaan en het membraam onttrekt het goddelijke geheim en het creatieproces aan het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ITERBEKE. ''De Besloten Hofjes in primaire bronnen: de productie en receptie herbekeken''; ROB FAESEN. ''De nieuwe paradijstuin en de eenhoorn''; BARBARA BAERT. ''Groeien, maken, betekenen, met speciale aandacht voor de paperollen''. In: LIEVE WATTEEUW &amp; HANNAH ITERBEKE (Eds.). ''De Besloten Hofjes van Mechelen, Laatmiddeleeuwse paradijstuinen ontrafeld'', Hannibal, sp. 2018, p. 22, p. 66, p. 76-77, p. 83-87. P. VANDENBROECK. ''Hooglied. De beeldwereld van religieuze vrouwen in de zuidelijke Nederlanden, vanaf de 13de eeuw'', In: ''Tentoonstellingscatalogus'', Paleis voor Schone Kunsten Brussel, Snoeck-Ducaju &amp; Zoon, Gent, 1994, 91-104.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Bestand:Besloten Hofje met H Elisabeth, Ursula en Catharina - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. Elisabeth, Ursula en Catharina
Bestand:Besloten Hofje met Madonna - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Maria (moeder van Jezus)|Madonna]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Golgotha|Calvarie]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie H. Maagd en Johannes de Doper - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie, H. Maagd en [[Johannes de Doper]]
Bestand:Besloten Hofje met H. Augustinus, Anna-te-Drieën en Maria en Kind - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. [[Augustinus van Hippo|Augustinus]], [[Anna te Drieën]] en Maria en Kind
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de eenhoorn - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de [[eenhoorn (fabeldier)|eenhoorn]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

= Examen =

.

;A-Vragen

.

(S&amp;V).Akko, alchemie, Begijnhof, begijn, begarde, belfort, Boudewijn met de IJzeren arm, Boudewijn IX, broeltorens, Broelmuseum, Carcassonne, draaitrap, eros, ex voto, feodaliteit, Gilles de Rais, gotiek, Gulden Sporenslag, Groeningemuseum, Guido Gezelle, Gwijde van Dampierre, Heilige Barbara, Heilige Katharina, Heilige Graal, Herfsttij der Middeleeuwen, honderdjarige oorlog, horigheid, Hortus Conclusus, hospitaalridders, Huizingalezing, Johanna &amp; Margaretha van Constantinopel, Jeanne D'Ark, Johan Huizinga, kalender, kampstraat (Pottelberg), katafalk, Karel van Mander, kruistocht, lakenhalle, magisch wereldbeeld, Middeleeuws Kortrijk, Mont Saint Michel, Noormannen, Normandië, Onze Lieve Vrouwekerk, Onze Lieve Vrouwenhospitaal, Romaanse bouwkunst, ronde tafel, Sint-Maartenskerk, Sint-Maarten, slag bij Westrozebeke (1382), stadsomwalling, stadspoort, symbolisch denken, stadsrechten, tanatos, de valse Boudewijn.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Hoe is een kerk georiënteerd en waarom? Vergelijk de Kortrijkse Sint-Maartenskerk met de Onze-Lieve-Vrouwekerk.

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen een begijn en een non. Wie was Marcella Pattyn? Wat is een begarde?

.

* (S&amp;V).In de Vlaamse archieven is van de pest nauwelijks een spoor. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood?

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer 'de Middeleeuwen': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Beleg en val van Constantinopel; 2. Eerste Kruistocht, 3. Guldensporenslag, 4. Maarten Luther, 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichote, 6. Ontdekking van Amerika.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Boekdrukkunst, 2. Christoffel Columbus, 3. De Stijgbeugel (voetsteun), een Chineese uitvinding bereikt Europa, 4. De islam ontstaat, 5. Edict van Milaan, 6. Oudste bronnen over buskruit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde: 1. Keizer Karel V, 2. Gilles de Rais verspeelt zijn vermogen en stort zich in de alchemie, 3. Guldensporenslag, 4. Val van het West-Romeinse Rijk, 5. Val Oost-Romeinse rijk, 6. Franse Revolutie.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Jan van Berry bestelt Les Très Riches Heures du duc de Berry, 2. Karel de Grote, 3. Protestantisme, 4. Eerste Wereldoorlog, 5. Onafhankelijkheid van Amerika, 6. Vietnamoorlog. 

.

.

;C-Vragen

.

* (V).Wat bedoelde Johan Huizinga toen hij in 1919 schreef over de wereld vijf eeuwen jonger dan zijn tijd en het leven scherpe vormen had? 'Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons (...). De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.' Gebruik de taboewoorden in je antwoord: Eros, Thanatos, en kakafonie en [https://www.youtube.com/watch?v=pMoSoXKimUU beluister hier een aanzet tot het antwoord].

.

* (S&amp;V).Toon aan hoe de Hortus Conclusus een typisch Middeleeuwse tuin is en hoe we het denken van 'de' Middeleeuwer erin herkennen. Gebruik het grondplan van de tuin, de okkernoot, rode en witte rozen, de eenhoorn en de evangelies in je antwoord.

.

* (S&amp;V).Hoe zou je de Middeleeuwen periodiseren? Duizend jaar laten zich niet snel behappen. Schets behalve de begin en de eindperiode ook de onderscheiden deelperiodes.
* (S&amp;V).Bespreek het onderscheid tussen Romaanse en Gotische kunst, periodiseer en geef voorbeelden.

= Bronnen =
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>rh9z6fzxr1ypem413jzkjghrh6qsxje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431978</id>
      <parentid>431977</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327748" sha1="e34bhnrbtlcnyzotmbmtqzx8ydit9gu" xml:space="preserve">=&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK IV. MIDDELEEUWEN'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''476-1450'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Karl_der_Große_in_der_Chronik_des_Ekkehard_von_Aura.jpg|thumb|300px|[[Karel de Grote]] in de [[Kroniek|Kroniek van Ekkehard van Aura]] (omstreeks 1113, Cambridge Corpus Christi).]]

.

{{Cquote|'''Ik had nog maar korte tijd de leiding van het Frans geschiedkundig museum bij de Archives Nationales toen ik een brief kreeg met de vraag: 'Zoudt u mij de exacte datum kunnen geven van het verdrag dat officeel een einde maakte aan de middeleeuwen?' Daar kwam nog een vraag bij: 'In welke stad kwamen de gevolmachtigden bij elkaar die dit verdrag voorbereidden'?'''|'''{{Wp|Régine Pernoud}}'''', een Franse mediëviste in: ''De Middeleeuwen. Een herwaardering.''}}

.

;Tijdsband

.

[https://www.youtube.com/watch?v=-554jLp5SfY '''♥ B. WYDOOGHE PERIODISEERT DE MIDDELEEUWEN, 6 MIN.''']

.

'''De Middeleeuwen vormen in de Westerse geschiedschrijving een periode van ongeveer duizend jaar. Grofweg zijn ze te periodiseren van 500 tot 1500, zo leren schoolkinderen. Tien eeuwen liggen er tussen de {{Wp|Oudheid|Antieke oudheid}} en de {{Wp|Renaissance}}. Ondanks het feit dat historici bezwaren opperen tegen de term (omwille van de vooroordelen die er aan kleven en dat de term pas na deze periode tot stand kwam) is ze niet weg te denken in het historische debat of in de geschiedenisboeken. Niettemin kan er in een periode van duizend jaar geen coherentie zijn: dé Middeleeuwen bestaan niet. Daarom delen historici de periode in sub-periodes in: de Vroege Middeleeuwen, de Hoge Middeleeuwen en de Late Middeleeuwen. De logica achter deze klassieke indeling ontgaat me en is weinig functioneel. Ik leg uit waarom.'''

.
 
'''Sommige historici drukken zich liever exacter uit en laten de Middeleeuwen beginnen bij van het {{Wp|Edict van Milaan}} (313), de erkenning van het Christendom. Populairder is de {{Wp|Val van het West-Romeinse Rijk}} als {{Wp|Odoaker}}, opgegroeid in het midden van {{Wp|Atilla de Hun}} (maar geen Hun is) omstreeks 470 de Germaanse troepen in het Romeinse leger aanvoert en in 476 de veertienjarige {{Wp|Romulus Augustulus}} afzet en de macht grijpt. Laat ons eerlijk zijn. Dit jaartal is eveneens arbitrair: in onze regio gingen de Romeinse nederzettingen of forten zoals het fort Oudenburg al eerder verloren. Een ander moment dat in aanmerking komt is 525 als {{Wp|Dionysius Exiguus}} er in slaagt om de christelijke jaartelling in te voeren. De geboorte van Jezus is de markering, die velen onder ons aannemen zonder te weten waarop de jaartelling is gebaseerd. Vijf jaar na de val van het West Romeinse rijk bouwt de Salische Frank Clovis aan het Frankische rijk. Tussen 481 en 511 verslaat hij de Alemannen, rekent hij af met de Gallo-Romein Syagrius en krijgt hij grip op de Bourgondiërs. Zijn chroniekschrijver? {{Wp|Gregorius van Tours}}.'''

.

'''Wij verdelen die duizend jaar die daarop volgen in zes fasen, te beginnen bij de donkere Middeleeuwen. Dat is een naam die sommige historici contesteren. We gebruiken de naam omdat ze aangeeft dat er weinig geschreven materiaal is in deze periode. In deze dagen is de band met de Noormannen vriendschappelijk, die met de Islam vijandelijk (na de dood van Mohammed in 632 verbreidt de Islam zich snel) voor zover archeologische vondsten dit tot op vandaag laten uitschijnen. Daarna volgt een periode die de Franse historicus [[Jean-Jacques Ampère]] introduceerde als de '''[[Karolingische Renaissance]]''', evenzeer een gecontesteerde term. We laten deze periode duren tot de '''de vroege Vlaamse graventijd''' - omstreeks 860 - dan worden de vijandelijkheden van de Noormannen intenser en bitser. Het is een reactie op de expansiepolitiek van [[Karel de Grote]] en dankt Vlaanderen er zijn ontstaan aan. Als die strijdbijl met de Denen, de Zweden en de Noren begraven is, volgt er een vierde periode: twee eeuwen vol [[kruistochten]]. Tijdens deze '''kruistochtperiode''' nemen Vlaamse, Franse en Engelse ridderslegers het op tegen de [[Islam]] die sinds de zevende eeuw een veroveringsgodsdienst is in de vroegchristelijke gebieden. Intussen zijn ze tot in Spanje, Portugal en Frankrijk doorgedrongen. Deze periode start bij de oproep tot de eerste kruistocht in [[1095]] en eindigt met de val van Akko, twee eeuwen later. Kort daarop ontstaat wat Barbara Tuchman 'de waanzinnige veertiende eeuw' noemt in haar gelijknamige boek. Voor Vlaanderen volgt een eeuw van oorlog, pest en andere gruwel met de Guldensporenslag in 1302 als hoogtepunt en de slag bij Westrozebeke als een dieptepunt waarover graag gezwegen wordt. Op het einde van die eeuw huwt [[Margaretha van Male]] (dochter van een gehate vader die aanvankelijk in de Kortrijkse gravenkapel zou worden begraven) met de Bourgondische vorst [[Filips de Stoute]] en loodst zo de de dynastie van de Bourgondiërs Vlaanderen binnen, het is de laatste Middeleeuwse fase, die [[Johan Huizinga]] in 1919 als 'herfstij der Middeleeuwen' zou omschrijven.'''

.

'''Het einde der Middeleeuwen is evenmin eenduidig. Populair is het moment dat het buskruit een einde maakt aan het Middeleeuwse leven van ridders en burchten. Ridders worden verdreven door de haakbus en de {{Wp|Musketier|musketiers}}, burchten en kastelen ontwikkelen zich tot {Wp|Lijst_van_vaktermen_in_de_vestingbouwkunde|vestingen}}. In dat geval duren de Middeleeuwen in Japan tot 1542 als de Portugezen er de musketten introduceren: het is het einde van de samoerai. {{Wp|Don Quichot (boek)|Don Quichot}} zoals beschreven door {{Wp|Miguel de Cervantes}} geldt als laatste ridder. {{Wp|Buskruit}} duikt in de Duitse gebieden op in de 14de eeuw, haakbussen begin 15de eeuw. Met de val van het {{Wp|Oost-Romeinse rijk}} in 1453, de vinding van de {{Wp|boekdrukkunst}} omstreeks 1450, de {{Wp|ontdekking van Amerika}} in 1492 en de komst van het {{Wp|Protestantisme}} in 1517 zijn de Middeleeuwen als tijdvak definitief voorbij.'''

= Inleidend =

.

[https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/tot-het-einde-der-middeleeuwen '''♣ KLIK VOOR DE POWERPOINT DIE BIJ DE LES HOORT'''].

.

== Johan Huizinga ==
[[Bestand:Professoren Nieuwenhuis en Huizinga, SFA001019999.jpg|thumb|550px|Johan Huizinga (rechts) (1872-1945) is de grondlegger van de cultuur- en mentaliteitsgeschiedenis. Zijn ''{{Wp|Herfsttij der Middeleeuwen}}'' (1919) maakt hem wereldberoemd. In 1935 volgt ''In de schaduwen van morgen''. Daarin werkt hij zijn Brusselse voordracht van 8 maart 1935 uit tot een analyse van de culturele en maatschappelijke situatie van het interbellum met de bekende openingszin: ''Wij leven in een bezeten wereld. En wij weten het. Het zou voor niemand onverwacht komen, als de waanzin eensklaps uitbrak in een razernij, waaruit deze arme Europese mensheid achterbleef in verstomping en verdwazing, de motoren nog draaiende en de vlaggen nog wapperende, maar de geest geweken.'' De foto is in Leiden genomen. [https://nl.wikisource.org/wiki/Herfsttij_der_Middeleeuwen/Hoofdstuk_I Is online] te lezen.]]

.

{{Cquote|'''Toen de wereld vijf eeuwen jonger was, hadden alle levensgevallen veel scherper uiterlijke vormen dan nu. Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons; al wat men beleefde had nog dien graad van onmiddellijkheid en absoluutheid, dien de vreugd en het leed nu nog hebben in den kindergeest. Elke levensgebeurtenis, elke daad was omringd met nadrukkelijke en uitdrukkelijke vormen, was getild op de verhevenheid van een strakken, vasten levensstijl. De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.'''|{{Wp|Johan Huizinga}}. {{Wp|Herfsttij der Middeleeuwen}}. Eerste hoofdstuk.}}

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=JNgW2-a7DzA '''♠ BEELDFRAGMENT WILLEM OTTERSPEER VRAAGT ZICH AF HOE JOHAN HUIZINGA TE LEZEN''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=K2RYOEBQtYM '''♠ BEELDFRAGMENT WAAROM JOHAN HUIZINGA EEN PESSIMIST IS''']


.

.

== Duistere Middeleeuwen (476-759) ==

.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Edict van Milaan|313]]  -&gt;&gt;  [[Val van het West-Romeinse Rijk|476]]  -&gt;&gt; [[Clovis|486]] -&gt;&gt; [[Geschiedenis van de islam|610]] -&gt;&gt; [[Slag bij Poitiers|732]] -&gt;&gt; [[Narbonne|759]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Karolingische renaissance (759-860) ==

.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Karel de Grote|768]] -&gt;&gt; [[Noormannen|799]] -&gt;&gt; [[Lodewijk de Vrome|816]] -&gt;&gt; [[Lotharius|840]] -//- [[Karel de Kale|840]] -&gt;&gt;  [[Verdrag van Verdun|843]] -//- [[Lodewijk de Duitser|843]] -&gt;&gt; [[Judith van West-Francië|844]] &gt;&gt;&gt;''' 

.

.

== De graven worstelen met de Vikingen (860-1095) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Boudewijn I van Vlaanderen|862]] -&gt;&gt; [[Boudewijn II van Vlaanderen|879]] -&gt;&gt; [[Arnulf I van Vlaanderen|918]] -&gt;&gt; [[Boudewijn III van Vlaanderen|958]] -&gt;&gt; [[Arnulf II van Vlaanderen|965]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IV|980]] -&gt;&gt; [[Boudewijn V|1035]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VI|1067]] -&gt;&gt; [[Arnulf III|1070]] -&gt;&gt; [[Robrecht de Fries|1071]] -&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Robrecht II van Jerusalem|1093]] -&gt;&gt; [[Eerste kruistocht|1096]] -&gt;&gt; [[Boudewijn VII van Vlaanderen|1111]] -&gt;&gt; [[Karel de Goede|1119]] -&gt;&gt; [[Diederik van de Elzas|1128]] -&gt;&gt; [[Tweede kruistocht|1145]] -&gt;&gt; [[Filips van de Elzas|1168]] -&gt;&gt; [[Derde kruistocht|1189]] -&gt;&gt; [[Margaretha van de Elzas|1191]] -&gt;&gt; [[Boudewijn IX van Vlaanderen|1194]] -&gt;&gt; [[Vierde kruistocht|1202]] -&gt;&gt; [[Johanna van Constantinopel|1205]] -&gt;&gt; [[Vijfde kruistocht|1213]] -&gt;&gt; [[Zesde kruistocht|1228]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Constantinopel|1244]] -&gt;&gt; [[Zevende kruistocht|1248]] -&gt;&gt; [[Achtste kruistocht|1270]] -&gt;&gt; [[Negende kruistocht|1271]] -&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Val van Akko|1291]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Gwijde van Dampierre|1278]] -&gt;&gt; [[Filips IV van Frankrijk|1285]] -&gt;&gt; [[Vlaamse Opstand (1297-1305)|1297]] -&gt;&gt; [[Guldensporenslag|1302]] -&gt;&gt; [[Robrecht van Béthune|1305]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Nevers|1322]] -&gt;&gt; [[Lodewijk van Male|1346]] -&gt;&gt; [[Slag bij Westrozebeke|1382]] -&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1384]] &gt;&gt;&gt;'''

.

.

== De Bourgondiërs (1382-1500) ==
.

* '''&gt;&gt;&gt; [[Margaretha van Male|1382]] -&gt;&gt; [[Jan zonder Vrees|1405]] -&gt;&gt; [[Filips de Goede|1419]] -&gt;&gt; [[Boekdrukkunst|1450]] -&gt;&gt; [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|1453]] -&gt;&gt; [[Karel de Stoute|1467]] -&gt;&gt; [[Maria van Bourgondië|1477]] -&gt;&gt; [[Filips de Schone|1482]] -&gt;&gt; [[Christoffel Columbus|1492]] -&gt;&gt; [[Keizer Karel V|1500]]

.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=9fK86SjFSaw '''♥ B. WYDOOGHE LEIDT DE MIDDELEEUWEN IN MET REGINE PERNOUD, 9 Min.''']


.

.

= De donkere Middeleeuwen =

[[Bestand:St_Remy_Bishop_of_Rheims_begging_of_Clovis_the_restitution_of_the_Sacred_Vase_taken_by_the_Franks_in_the_Pillage_of_Soissons.png|thumb|300px|De 15e-eeuwse tekening toont de bisschop van Reims die [[Clovis I|Clovis]] de teruggave van [[Vaas van Soissons|de Vaas van Soissons]] smeekt. De details kloppen niet: [[Remigius van Reims|Remigius]] vraagt persoonlijk de vaas, geen afgevaardigde en vooral, de Franken dragen laat-middeleeuwse kledij en  [[slagzwaard|slagzwaarden]] in plaats van hun [[Strijdbijl|strijdbijlen]].]]

.

== Vijfde eeuw na 476 ==
[[Bestand:Map_Gaul_divisions_481-nl.svg|thumb|300px|Vijf jaar na de val van het West Romeinse Rijk is Europa verkaveld tot deze constellatie.]]

.

[[Bestand:Verovering_Gallie_door_de_Franken_v2.gif|thumb|300px|Het Frankische territorium in Gallië breidt onder Clovis gevoelig uit. Clovis deelt zijn macht met verwante leiders van naburige Salische stamgroepen. Clovis bouwt samen met zijn echtgenote Clothilde die hem tot het christendom wil bekeren (in 496 en in 506) een rijk uit en consolideert zijn macht in Noord-Gallië met Parijs als zijn residentie en het Seinedal als Merovingisch machtsgebied. Let op de gebieden van Midden Duitsland, de Saksen en de Friesen. Die blijven zelfstandige rijken tot de achtste eeuw, als [[Karel Martel]] en zijn opvolger [[Pepijn de Korte]] de Engelse missionaris [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] (672-754) steunen in zijn agressieve missionering. Samen met zijn gewelddadige tijdgenoot [[Willibrord|Willibrordus]] (658-739) staat hij in voor de tweede missioneringsgolf vanuit Ierland en Engeland naar het vasteland. Als ze erin slagen om deze buurvolkeren te bekeren tot het Christendom, zal het Frankische rijk uitbreiden of zullen de onzekere relaties stabiliseren. Dat is de redenering van Karel en Pepijn, ze gebruiken godsdienst als smeermiddel om hen in het rijk binnen te loodsen. Bonifatius geniet bij zijn brutale missionering soms geen militaire bescherming. Bij [[Dokkum]] vermoorden de Friezen hem in 754. De betekenis van Bonifatius is dat hij, sinds Clovis Rome opnieuw lieert aan de Franken, een link die de westerse geschiedenis zal domineren.]]

.

'''De vijfde eeuw kenmerkt zich door de definitieve ondergang van het West-Romeinse Rijk, een oorzaken daarvan, de [[volksverhuizingen]] houden tot de zesde eeuw aan. Het ontstaan van de [[feodaliteit]] vindt zijn oorsprong in het feit dat de Romeinen de veiligheid niet meer kunnen garanderen. Landsheren, 'ridders' en roofridders nemen die taak over, binden landbouwers en horigen aan hen in ruil voor bescherming en veiligheid. Zo komen deze ridders aan het hoofd van wat men later de feodale piramide noemt. De macht van de feodale heren is recht evenredig met hun vazallen (boeren, [[Leenman|leenmannen]]) die ze mobiliseren. Deze onderdanen zijn krijgsdienst verschuldigd ([[Heerban|heerban]] of landwere). Pas veel later komen de stedelijke milities. ♣ In de West-Europese Romeinse kolonies verdwijnen de pleziertuinen wegens hun associatie met de degeneratie van het Romeinse heidendom. Bloemen zijn niet langer aanwezig in het dagelijkse leven. Hun esthetische functie beperkt zich tot het kerkaltaar of in een kloostertuin waar ze hun praktisch nut als medicijn tonen. Wanneer pakken de Europeanen deze liefde voor de bloem opnieuw op? De grafcultuur van de Merovingers (genoemd naar Merovech, de stichter van deze Frankische dynastie) toont de mix: ze hebben Romeinse en Germaanse kenmerken.''' 

.

.

;476

.

* [[Val van het West-Romeinse Rijk]]: [[Odoaker]] zet de kinderkeizer [[Romulus Augustus]] in [[Ravenna (stad)|Ravenna]] af en sluit de jongen op in de burcht [[Castellum Lucullanum]] op [[Capri (eiland)|Capri]]. 

.

* Als eerste Germaanse koning bestuurt hij vanuit Italië West-Europa dat uit [[Germanen]], [[Goten]] en [[Romeinen]] bestaat. Odoaker groeide op als zoon van een Skirische hertog, waarschijnlijk aan het hof van [[Attila de Hun|Attila]] in [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] als [[vazal]]. Als het [[Hunnen|Hunnenrijk]] na Atilla's dood uiteen valt, verlaten (of worden ze verdreven?) de [[Skiren]] [[Pannonia (Romeinse provincie)|Pannonia]] en arriveren ze in 469 in Italië. Zeven jaar later - in 476 - gaat het West-Romeinse rijk voor de bijl.

.

;477

.

* [[Odoaker]] breidt zijn rijk uit en landt op [[Sicilië]] dat hij verovert op de [[Vandalen]]. Aix-en-Provence, voorheen een belangrijk politiek centrum, wordt na onderhandelingen met Odoaker afgestaan en door de Visigoten opnieuw bezet.

.

;480

.

* Het expeditieleger van [[Odoaker]] steekt de [[Adriatische Zee]] over, lijft [[Dalmatië (regio)|Dalmatië]] en zet het onder Gotisch bestuur.

.

* Geboorte [[Benedictus van Nursia]], monnik en heilige (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;547) Hij gaat de geschiedenis in als de vader van het Latijnse kloosterleven en de regel van Benedictus. Sinds 1964 de patroonheilige van Europa.

.

;481

.

* [[Clovis I|Clovis]] volgt zijn vader als koning der Salische Franken op in [[Doornik]]. 

.

* Clovis zal de eerste koning zijn die alle Frankische stammen verenigt. Bij de troonopvolging is hij 15 en hij beschikt over een bescheiden grondgebied in het noorden van [[Gallië]].

.

;486

.

* Slag bij Soissons: [[Clovis I|Clovis]] verslaat [[Syagrius]] in de achtergebleven Romeinse enclave bij [[Soissons (stad)|Soissons]] en wordt leider der Franken als Chlodovech of Lodewijk.

.

* De [[Vaas van Soissons]].

.

;488

.

* Onder leiding van [[Theodorik]] vallen de [[Ostrogoten]] Italië en Ravenna binnen.
.

;489

.

* Als Odoaker zijn koninkrijk uitbreidt, neemt zijn populariteit bij de Romeinen toe, in tegenstelling tot het Oost-Romeinse rijk. Een verbond tussen het Oost-Romeinse rijk en [[Theodorik]] zorgt dat de [[Ostrogoten]] Italië (moeizaam) binnenvallen. 

.

;493

.

* Na vier jaar oorlog drijft [[Theodorik]] [[Odoaker]] in het nauw in de onneembare hoofdstad [[Ravenna (stad)|Ravenna]]. De patstelling leidt tot een overleg op een banket waarbij Theodorik Odoaker van sleutelbeen tot dij doorklieft. [[Theodorik]] is nu alleenheerser over [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] Italië. Als aanhanger van de christelijke sekte, het [[arianisme]] is hij tolerant voor andere belevingen.

.

;496

* ♣ [[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen en maakt het christendom tot de staatsgodsdienst van zijn [[Frankische Rijk|Frankisch]] / [[Merovingische|Merovingisch]] Rijk en Paus Gelasius I roetpt 14 februari uit tot de naamsdag van de heilige Valentijn. Krokussen en viooltjes zijn de bloemen die bij hem horen.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Leiden - Doelensteeg 16 (Johan Huizinga).jpg|Plaquette herinnert aan Huizinga in het Leidse Instituut voor Geschiedenis.
File:Herfsttij_der_Middeleeuwen_kaft.gif|[[Herfsttij der Middeleeuwen]] is 
Bestand:Solidus-Odoacer-ZenoRIC_3657cf.jpg|[[Solidus (munt)|Solidus]] met de afbeelding van [[Odoaker]].
Bestand:Gesta_Theodorici_-_Theodoric_the_Great_(455-526).jpg|Theodoric (°455-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;526).
Bestand:Clovis_crop.jpg|[[Clovis I|Clovis]] laat zich dopen.
File:Clovis Ier et le vase de Soissons.jpg|Clovis en de [[Vaas van Soissons|vaas]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zesde eeuw (501-600) ==
[[Bestand:Hagia-Sophia-Laengsschnitt.jpg|thumb|550px|De Hagia Sophia is een voormalige kathedraal (537-1453) en moskee in de Turkse stad Istanboel en geldt als een van de grootste architectonische prestaties uit de oudheid. Tegenwoordig is het een museum.]]

.

'''In de zesde eeuw gaan in het Westen - ondanks de opkomst van de [[Benedictijnen|Benedictijnenorde]] - de schrijf-, dorps- en stadscultuur verloren. De enige steden zijn bisschopssteden. Het gemeenschapsleven organiseert zich rond boerderijen waar grondbezit weinig tel heeft. Het plattelandsleven is ofwel gevaarlijk, omdat er weinig ordehandhaving is ofwel democratisch wegens het gebrek aan 'eigendom'. Het boslandschap breidt uit. In het Christendom komt er een scheuring tussen de Kerken in het Westen en die in het Oosten. Vooral in het Oosten lijkt het nieuwe geloof een succes. Halverwege de eeuw zijn er ver in Azië bloeiende aartsbisdommen in de steden Basra, Mosul en Tikrit. Hun gemeenschappen zijn succesrijker en groter dan die in het Westen. Dat we dit vergeten zijn, heeft te maken met de dominantie van [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] (570-632). Die broedt op een nieuw geloof: de [[islam]], een woord dat verwijst naar 'veiligheid' en 'vrede'. De Islam die met het Christendom zijn oudtestamentische oorsprong deelt, reageert op het Christendom dat niet meer aangepast is aan de tijd. De Germaanse invallen (met een hoogtepunt in 476) en de komst van de builenpest in 541 - twee grote rampen - doen het orale domineren en vervangen de schrifttraditie. Mohammed is een analfabeet. Op de akkers zijn geen boeren meer te bekennen, in de steden sterven de consumenten uit. Vertellen bij het kampvuur zorgt voor kennisoverdracht, niet het schrift. De kerk ziet zich genoodzaakt om het tweede gebod met de voeten te treden. 'Maak geen godenbeelden, geen enkele afbeelding van iets dat in de hemel hierboven is of van iets beneden op de aarde of in het water onder de aarde. Kniel er niet voor neer en ver eer ze niet' zo schrijft Exodus 20.4-5. De beeldcultuur biedt een alternatief tot samenhorigheid en [[Paus Gregorius I]] (ca. 540-604) is aan het eind van de zesde eeuw een pleitbezorger voor de beeldende kunst. Volgens hem verschilt de beeldaanbidding van het leren van beelden. 'Beelden zijn verhalen over wie en wat we moeten aanbidden. Beelden zijn de taal van de ongeletterden' die hij voor zijn kar wil. Zo ontwikkelt het christendom zich tot een theaterreligie met altaarstukken en drieluiken, badend in een kathedralenakoestiek met standbeelden die processies op praalwagens elke plek bereiken. De privésfeer neemt de beeldtaal over en huizen worden kleine kerken vol thuisdevotie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: SUZANNA IVANIC, vertaald door Jaap Slingerland. ''Katholiek. De beeldcultuur van het katholicisme'', KokBoekencentrum, Utrecht, 2022, p. 13, 24 en 140.&lt;/ref&gt;'''

.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?time_continue=43&amp;v=hAe028QaICk&amp;feature=emb_logo ♠ BEELDFRAGEMENT: BESTOND KONING ARTHUR?]'''

.

.

;Ca. 500 

.

* Als veertienjarige sluit [[Benedictus van Nursia]] aan bij een [[kluizenaar]]sgroep (Ca. 494). Omstreeks 500 verlaat de groep Rome, Benedictus stopt zijn studie en ze belanden in [[Subiaco (Italië)|Subiaco]], ten oosten van Rome, in het klooster [[Santo Speco]]. Benedictus zal zich drie jaar eenzaam opsluiten in de grot onder het klooster. Voor 529 is hij overste in [[Vicovaro]]. Een legende uit de twaalfde eeuw vertelt over zijn ongekende strengheid. Angstige [[monnik (christendom)|monniken]] proberen hem te vergiftigen. Bij zijn zegening breekt de beker. De [[iconografie]] beeldt Benedictus af met een beker en een [[Slangen|slang]], zoals het apothekerslogo. Om verder conflicten te vermijden trekt hij met enkele discipelen naar [[Montecassiano]]. 

.

;506

.

* Doop van Clovis in [[Reims]]. Het doopjaar is niet gekend: bronnen noemen de jaren 496, 497, 498, 499, 507 en 508. Laat Clovis zich meerdere keren dopen als propaganda? Clovis is de eerste die alle Frankische stammen verenigt en de eerste katholieke koning van Frankrijk. Hij wordt gedoopt in een kerkje in de omgeving van de huidige [[kathedraal van Reims]] waar vele toekomstige Franse vorsten gekroond worden. Deze daad zorgt dat Clovis zijn Merovingisch domein uitbreidt over de oude Romeinse provincie Gallië, die ruwweg met het moderne Frankrijk samenvalt. Komende uit het huis van Merovech zal de [[Merovingische]] dynastie de komende twee eeuwen heersen over de Franken. De naam Clovis verbastert naar Lovis, Louis en Lodewijk. Rome en de paus zijn dé afwezigen bij de aanvang van dit christelijk rijk. Het blijft een Frankische aangelegenheid, (een keer uitgevoerd door [[Remigius van Reims|Remigius]], de aartsbisschop van Reims, zonder enige connectie met Rome.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIERRE TROUILLEZ. ''De Germanen en het Christendom. Een bewogen ontmoeting,'' Davidsfonds, Leuven, 2010, p. 191 &amp; 339.&lt;/ref&gt;

.

;507

.

* De Franken verslaan de Visigoten en drijven hen naar Spanje en Portugal waar ze een christelijk rijk stichten.

.

;511

.

* Kort voor zijn dood roept Clovis een kerkconcilie bijeen in Orleans. Hij wijst het arianisme af en verstevigt met zijn chritelijk geloof zijn macht bij de Gallo-Romeinen. Beiden zien zichzelf als de Roomse erfgenamen.

.

* De 45-jarige [[Clovis I|Clovis]] sterft. Zijn vier zonen verdelen zijn koninkrijk volgens de [[Salische wet|Salische wetten]]. In [[Reims]] neemt [[Theuderik I]] de macht, in [[Parijs]] [[Childebert I]], in [[Orléans]] [[Chlodomer]] en in [[Soissons |Soissons]] [[Chlotarius I]]. De onderlinge broederkrijg van zijn opvolgers maakt de grootsheid van het Frankenrijk ongedaan tot in het begin van de achtste eeuw: dat van [[Karel Martel]]. De twee bindmiddelen die blijven zijn het katholicisme en het territorium van Frankisch Gallië dat zich in 534 aansluit met de Bourgondiërs, er is de grensbepaling met de Visigoten, de uitbreiding met de Provence die Ostrogotisch was. 

.

;523

.

* [[Sigismund van Bourgondië|Sigismund]] leidt nederlaag op de [[Merovingers]].

.

;525

.

* [[Dionysius Exiguus]] voert de [[christelijke jaartelling]] in door de jaren te tellen vanaf de geboorte van Jezus.

.

;527-565

.

* Tijdens zijn eerste regeringsperiode boekt Justinianus in het Oost-Romeinse rijk succes. Hij herovert provincies in Noord Afrika, hij boekt succes in Italië. Het succes wordt afgeremd door een gebrek aan manschappen, stijgende kosten, en de pest.

.

;529

.

* [[Benedictus van Nursia|Benedictus]] sticht zijn monnikenorde in Italië in de [[Abdij van Monte Cassino]] op een vervallen Romeinse vesting, 519 meter hoog boven het dorp Cassino tussen Rome en Napels. Daar stelt hij zijn invloedrijke kloosterregel, de [[Regula Benedicti]] op. De monnik legt drie geloften af: armoede, kuisheid en gehoorzaamheid. Ze bidden, werken en slapen in een acht uren ritme. De orde verspreidt zich dankzij &quot;[[ora et labora]]&quot; over Europa. Het 'monniken-werk' is een primeur. 'Werk' is tot dan voorbehouden aan de derde stand: boeren, slaven en lijfeigenen. Adel en geestelijkheid waren vrijgesteld. Sindsdien geniet arbeid status. Als Benedictus de regio tussen Rome en Napels bekeert, breekt hij aldus de legende het [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]]-altaar af om er een kapel te bouwen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;URBAN T. HOLMES. ''De wereld van Bernard van Clairvaux''. In: ''National Geographic Society'', Riddertijd, 1975, p. 30 &amp; 138&lt;/ref&gt; Benedictus biografie in de ''Dialogen'' van [[Paus Gregorius I|paus Gregorius de Grote]] draagt bij tot zijn bekendheid.

.

* De Byzantijnse keizer [[Justinianus I]] verbiedt het heidense denken en beëindigt de academie van [[Plato]].

.

;531

.

* De missionaris [[Eleutherius van Doornik|Eleutherius]] in Doornik vermoord.

.

;532

.

* [[Nika-oproer]] in [[Constantinopel]]. De basilica brandt af. Instabiele periode op de Kaukasus. Rome sluit een vrede met Perzië. Ideeën van bisschoppen staan ter discussie (FRANKOPAN, p. 78).

.

;537

.

* De Byznatijnse [[Justinianus I|keizer Justinianus]] wijdt de [[Haghia Sofia]] in ter vervanging van de vorige [[Basilica (bouwwerk)|basilica]].

.

* Het [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] leger vernietigt de [[Aquaduct (watergang)|aquaducten]] van Rome. De stad beschikt niet langer over stromend water. Zich wassen kan in de Tiber. De pauselijke stad krimpt tot dertigduizend zielen. Twee eeuwen eerder kunnen volgens een raming zestigduizend Romeinen tegelijk baden dankzij de [[thermen]] die [[thermen van Agrippa|Agrippa]] in 25 VC liet aanleggen, gevolgd door de keizers [[Nero (keizer)|Nero]] in 62, [[Titus (keizer)|Titus]] in 81, [[Trajanus]] in 109 en [[Commodus]] in 183 en de eeuwen die volgden door Severus Alexander, Decius, Diocletianus en Constantijn.

.

;539

.

* [[Cassiodorus]], een Romeins staatsman en schrijver trekt zich in het door hem gestichte klooster Vivarium terug (nu [[Squillace]] in [[Calabrië]]) en houdt zich bezig met de bewaring, de vertaling en het kopiëren van oude geschriften om de heilige schrift beter te begrijpen. Hij stierf hier vermoedelijk kort na 580, rond de 100 jaar oud. In die geschriften spreekt hij over zout als goud: het diende deels als wedde voor de Romeinse soldaten, het zorgt voor smaak, helpt bij het bewaren van voedsel (dat raakt in onbruik met de komst van de koelkast na WOII), het heeft medicinale en rituele functies. Wie zoutrijk dieet, leeft langer. In de Middelandsezeegebieden laat men water verdampen om aan zout te komen. In de Romeinse provincies Gallia Belgica en Brittannia lukt dat moeilijker en was er een soort fabricage in de regio Zeebrugge-Dudzele met kanaaltjes die het zeewater landinwaarts brengen en het stoken van veen.

.

;541-545

.

* De [[builenpest]] voor het eerst in Europa en in het gebied rond de Middellandse zee, als de Plaag van Justinianus, spaart niemand. Een tijdgenoot raakt zijn hele familie kwijt. Vooral de steden worden getroffen. In Constantinopel sterven dagelijks tienduizend mensen. 'En niet alleen het Romeinse Rijk had eronder te lijden. Alggauw werden ook steden in het Ooosten geteisterd, want de plaag volgde de verbindngswegen en de handelsnetwerken, en hield onderweg huis in de steden van Perzisch Mesopotamië alvorens China te bereiken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, Zijderoutes, p. 88.&lt;/ref&gt;  

.

;546

.

* Rome ingenomen door de Ostrogoot [[Totila]].

.

;547

.

* Dood [[Benedictus van Nursia]].

.

;550 (ca.)

.

* In Poitiers sticht [[Radegonde]] (518-587), de dochter van koning Berthar van Thüringen van de eerste vrouwenkloosters in Gallië, het abdijklooster van het Heilig Kruis. Zij was door de Frankische koning Chlotarius I gedwongen met hem te trouwen. Radegonde werd begraven in de Sint-Radegondekerk, heilig verklaard en patrones van Poitiers.

.

;563

.

* De Ierse missionaris [[Sint Columba]] vaart naar Schotland om er de [[Picten]], de Schotse Kelten te bekeren.

.

;567

.

* Het [[Concilie van Tours |Concilie van Tours]] ([[Paus Johannes III|Johannes III]]) bepaalt dat elke lokaliteit de armen moet voeden op basis van criteria: ongeschiktheid (het onvermogen om in het levensonderhoud te voorzien), nabijheid (in verblijf en verwantschap, om zwerven te voorkomen) en meegaandheid (fatsoenlijk zonder de orde te verstoren). [https://www.dbnl.org/tekst/swaa005zorg01_01/swaa005zorg01_01_0006.php Meer lezen.]

.

;568

.

* De [[Longobarden]] bedreigen het ontvolkende Rome dat nog 50.000 inwoners telt.

.

* Stichting [[Longobardische Rijk|Longobardische rijk]] (tot 774).

.

;570

.

* Geboorte [[Mohammed]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;632) in het steppenland van [[Arabië]]. Mohammed zal voor de politieke eenmaking van een verbrokkeld land zorgen en sticht een wereldgodsdienst.

.

;577

.

* De [[Longobarden]] verwoesten de [[Abdij van Monte Cassino]]. In de achtste eeuw zal ze heropgebouwd worden.

.

;586

.

* [[Avaarse Rijk|Avaarse]] ruiters veroveren de Donau-vallei. Het gebied behoort tot het [[Oost-Romeinse Rijk]]. Ze hebben hun overwinning te danken aan de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]].

.

;590

.

* De nieuwe Paus [[Gregorius de Grote]] (paus tot 604) ziet boven het Mausoleum van [[Hadrianus]] Engelen tijdens zijn gebed dat de pest moet afwenden. Voortaan heet het monument de [[Engelenburcht]]. Deze paus is [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] genegen en neemt het idee dat God de geschiedenis bepaalt over. God stuurt boodschappen naar de mens via natuurrampen, oorlogen en voorvallen. Dit [[Symbolisme|symbolische]] of [[magisch denken]] laat onverklaarbare fenomenen 'lezen'. De mens kan deze goddelijke boodschappen decoderen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BOONE. ''Historici en hun métier. Een inleiding tot de historische kritiek'', Academia, Gent, 2015, p. 171.&lt;/ref&gt;

.

;Ca. 600

.

* [[Dimpna van Geel|Dimpna]], een Ierse koningsdochter slaat op de vlucht voor de incestueuze intenties van haar vader. De vlucht eindigt in [[Geel (stad)|Geel]], waar hij haar onthoofdt. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Southern Italy and Sicily, with excursions to Malta, Sardinia, Tunis, and Corfu - handbook for travellers (1908) (14740340116).jpg
Montecassino Abbey Cassino Italy Black And White Street Photography (210753965).jpeg
Benedykt dziedziniec Bramantego.jpg
Mura Megalitiche nei pressi dell'Abbazia Benedettina di Montecassino - panoramio.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 011.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 014.jpg
Frans Vervloet Monte Cassino.jpg|
Interno della basilica di Montecassino.jpg|
ITA 1944 MiNr0651Y mt B002.jpg
Italy from the Alps to Mount Etna (1877) (14590346279).jpg
La patria; geografia dell' Italia. Cenni storici, costumi, topografia, prodotti, industria, commercio, mari, fiumi, laghi, canali, strade, ponti, strade ferrate, porti, monumenti, dati statistici; (14769858485).jpg
Le mont Cassin. (18925923263).jpg
Monastero di Montecassino la gradinata.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della chiesa sotterranea o cripta.jpg
Montecassino chiesa cattedrale. Interno della sagrestia.jpg
Montecassino chiostro detto del Priore.jpg
Montecassino il cortile centrale, visto dall’alto della loggia.jpg
Montecassino veduta del monastero.jpg
A British Sherman tank and jeep of 4th Armoured Brigade entering the ruins of Cassino, Italy, 18 May 1944. NA15079.jpg
Abadía de Montecassino.jpg
Abbazia di Monte Cassino.jpg
Abbazia di Montecassino vista dal Cimitero Polacco Militare.jpg
Campana di Montecassino.jpg
Cassino, Abbazia di Montecassino - Exterior 002.jpg
Corridoio d'accesso.jpg
Diocesana di Montecassino.jpg
Giardino - panoramio (4).jpg
Library's yard, Monte Cassino, Province of Frosinone, Italy - panoramio.jpg
Monte Cassino 2010-by-RaBoe-01.jpg
Monte Cassino 4.jpg
Monte Cassino bottle.jpg
Bestand:Gesta Theodorici - Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus (c 485 - c 580).jpg|[[Cassiodorus|Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus]] bekleedt onder [[Odoacer]] en de koning van de Ostrogothen [[Theodorik de Grote]] gewichtige posten zoals praefectus praetorio (eerste minister), secretaris en rechtsgeleerde.
Bestand:François-Louis Dejuinne (1786-1844) - Clovis roi des Francs (465-511).jpg|Clovis zoals die er volgens [[François-Louis Dejuinne]] (1786-1844) uitzag.
Bestand:Clovis crop.jpg|Doop van Clovis. Auteur onbekend.
Bestand:Baptême de Clovis.jpg|Doop van Clovis, Miniatuur uit [[Grandes Chroniques de France]], omstreeks 1375.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Zevende eeuw (601-700): de eeuw der heiligen ==
[[Bestand:Giovanni_Paolo_Panini_-_Interior_of_the_Pantheon,_Rome_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|550px|Het Pantheon verwordt tot een christelijke kerk in de zevende eeuw. De koepel van het station [[Antwerpen Centraal]] is op deze architectuur gebaseerd.]]

.

'''In de zevende eeuw onderscheiden drie machtsblokken zich. Door hun polarisatie en het zoeken naar identiteit: 1. promoveert de Oost-Romeinse keizer [[Herakleios|Heraclius]] het Grieks tot de taal van het rijk. De Latijnse traditie gaat er verloren en de hellenistische blik richt zich op Azië. 2. In het Westen gebeurt het omgekeerde, het Grieks verdwijnt, het Latijn en de volkstalen gaan domineren. 3. Beide culturen vervreemden van elkaar en in dat vacuüm ontstaat de Islam.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Henri Pirenne]] beweert het omgekeerde en zegt dat de Islam-expansie de breuk tussen Oost en West veroorzaakt.&lt;/ref&gt; In het decennium tussen 622 en 632 verenigt Mohammed de muzelmannen in één religie. Ze veroveren gebieden in het Oosten en langs de Middellandse zee. In het Oosten roept het weerbare Constantinopel hen halt toe, in het Westen trekken ze zich na de Slag bij Poitiers (732) terug ten zuiden van de Pyreneeën. In dat Europa zijn de stichtingen van kloosters verantwoordelijk voor het kopiëren en het bewaren van de Bijbelse teksten. Ze beschermen het intellectuele leven, bedreigd door de schriftloze en vaak nomadische 'barbaren' zoals de Moslims en de Vikings. [[Dagobert I|Dagobert]] (611-639) steunt de missionering. Het is de 'eeuw der heiligen', verwijzend naar de kerstende missionarissen: [[Sint-Elooi (heilige)|Sint-Elooi]] ([[Schelde (rivier)|Scheldestreek]] en [[Snellegem]]), [[Sint-Lambertus]] ([[Maas (rivier)|Maasstreek]]), [[Sint-Amandus]] (van Gent tot Maastricht). [[Sint Hubertus|Sint-Hubertus]] is bisschop van Maastricht en Luik. De latere [[Karolingers]] zullen de kerstening gebruiken om de oprukkende [[Islam]] tegen te gaan. Islam betekent onderwerping aan God. ♣ Vanaf deze eeuw onderwerpen ze de Middellandse zeegebieden, waaronder ook Spanje en Portugal aan hun invloedsfeer. Hun tuinarchitectuur inspireert zich op het hiernamaals en op de Koran. Andalusië beleeft een culturele bloei en in de centrumstad Cordoba zorgen kanalen en fonteinen voor een doordachte tuinarchitectuur. Op de [[Patio de los Naranjos]] sluiten 856 zuilen aan op sinaasappelbomen waar gelovigen zich ritueel reinigen. Omdat God de natuur van bovenuit aanschouwt, liggen de bloemperken in Sevilla en Granada lager dan de wandelpaden. Zo lijken ze Perzische vloertapijten. En bij de waterpartijen kijken Moslims evenmin naar boven om god te ontmoeten. Het water toont de hemel op aarde, zoals in de Patio de la Acequia. Deze besloten tuin rond een langwerpige vijver ligt bij de Escalera del Agua met trapleuningen waarlangs het water stroomt. We bevinden ons in het [[Alhambra (fort)|Alhambra]] (Granada) een slot van de Nasridendynastie (1231-1491). De fontein met marmeren leeuwen in de Patio de los Leones is een verlengde van het koninklijke buitenverblijf, het hemelse Generalife uit de dertiende eeuw met uitzicht over de beneden- en boventuinen. De Patio de los Cipressos is een geheime plek voor de sultana en haar minnaar. Symmetrie is de perfecte klassieke kruislingse verdeling uit de Charbagh: de vierdelige Korantuin. In het Perzisch staat chār voor vier en bāgh voor tuin. Bruggen en stromend water verbinden de delen. Mohammed heeft het over vier rivieren: één van water, één van melk, één van wijn en één van honing. Dit soort tuinen bestaan nog in Iran, Pakistan en India.'''

.

.

;609

.

Het [[Pantheon (Rome)|Pantheon]] is een christelijke kerk.

.

;610 

.

(Ca.): Na een [[visioen]] - een reeks openbaringen of een stem in zijn hoofd - start de profeet [[Mohammed (profeet van Allah)|Mohammed]] de [[Islam]] te [[prediken]]. De verzen die hij opzegt in naam van de Almachtige, krijgen later in de tweede helft van de eeuw een schriftelijke neerslag in een tekst: de Qur'an. Net zoals de vroege Christenen waarschuwt hij voor de Apocalyps. Het einde der tijden is nabij en zijn prediken zijn niet ver gezocht, ze verwijzen naar een samenleving onder druk. De Romeins-Perzische oorlogen zorgen voor verwarring en traumatisering, de handel in en luxeproducten en militaire attributen stokt. Zadels, laarzen, riemen en schilden worden schaars. De Perzen en de Romeinen speelden eeuwenlang de lokale rivaliteiten van de hen omgevende (nomadische) stammen uit door hen geld toe te stoppen of hen met patronage te bevoordelen. Nu dit door de oorlogen niet langer het geval is, nemen de stammen het touw in eigen handen. Het spreekwoord 'twee honden vechten om een been, een derde lopen er mee heen' kent hier mogelijks zijn oorsprong. In hun zoeken naar een identiteit, eenheid en een taal, vinden ze in de Islam het bindingsmiddel die hun overeenkomsten meer benadrukt dan hun verschillen. De Christenen en de Joden steunen hen hierin.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN spreekt van een co-existentie, p. 106.&lt;/ref&gt; Het is Mohammeds geniale vondst geld, buit en eigendom te koppelen aan de spiritualiteit. Godsvruchtigen, avonturiers of opportunisten zich die goederen toe-eigenen van niet-gelovigen, kunnen ze behouden. Wie de leer van de heer omhelst, ontdekt de vruchtbaarheid van zijn tuin en akker. Het graan groeit er weelderig, in tegenstelling tot wie dat niet doet. Daar verdort de oogst. De geestelijke verlossing gaat hand in hand met de economische cadeaus. Mohammed belooft de stammen Paradijstuinen met vruchten en water dat niet bederft, met smakelijke wijnstromen en rivieren van geklaarde honing.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANKOPAN, p. 101-105.&lt;/ref&gt; Wie niet gelooft wacht een eindeloze kwelling en de uitzetting van het land. Hoe vroeger de bekering, hoe groter de buit. Het systeem van Mohammed lijkt een piramidespel en haalt haar jackpot bij de verovering van de Perzische hoofdstad [[Ctesiphon]] nabij Bagdad in 637 door het Arabische leger van Sa'd ibn Abi Waqqas.

.

;619

.

Perzië richt zijn pijlen op het Oost-Romeinse rijk. In 614 stelen ze (stukken van) het ware kruis van Christus uit Jerusalem en in 619 valt Egypte, de Romeinse graanschuur in hun handen. In 626 staat het Perzische leger voor de muren van Constantinopel. De stad kruipt dankzij zijn massieve muren door het oog van de naald.

.

;622

.

[[Bestand:Maome.jpg|thumb|550px|Een zeventiende-eeuwse kopie van een veertiende-eeuws werk van [[Al-Biruni]] dat de profeet Mohammed illustreert. Mohammed zorgt voor de politieke en religieuze eenwording van de Arabische gebieden en na zijn dood veroveren en islamiseren de Kaliefen gebieden buiten Arabië. Hun succes is te danken aan de oorlogen tussen het aftakelende Oost-Romeinse rijk en de uitgeputte Perzen. De snelheid en de consequenties van de Turkse veroveringen zijn vergelijkbaar met de strooptochten van [[Atilla de Hun]] in Europa, twee eeuwen eerder.]]

[[Mohammed]] vlucht uit [[Mekka]], zijn geboortestad naar Jathrib, het latere [[Medina (Saoedi-Arabië)|Medina]]. Het is de aanvang van de tijdrekening van de [[Islam]]. Hier geven zijn preken de aanzet tot de nieuwe cultus. 

.

;628

.

Na een bedevaart naar Rome krijgt de Aquitaniër Sint-Amandus in Frankrijk de titel van missiebisschop en start zijn kerstening van Vlaanderen langs de oevers van de Schelde (Gent) en Leie (Kortrijk). Na veel tegenslag sticht hij kerken en kloosters. 

.

In de komende vier jaar vervalt het eeuwenoude Perzische rijk tot anarchie. Van de ineenstorting maakt Mohammed een expansie. De Perzische steden zijn het niet gewoon zichzelf te verdedigen. Bij de minste druk bezwijken ze. De Romeinen veroveren Jerusalem in 629 en verliezen het op de Moslims voor 632 (niet in 638, zoals vaak beweerd wordt). Dan hebben de Turken [[Jeruzalem]], de heilige stad in handen. Rome en Perzië reageren laat op deze dreiging.   

.

;632

.

* [[Mohammed]] (°570) overlijdt. De Islamexpansie haalt zijn drijfkracht uit de ''diwan.'' Die verdeelt de veroverde buit. Vroege bekeerlingen krijgen meer dan de nieuwe en twintig procent gaat naar de kalief. 

.

;635

.

* Verovering van [[Damascus]] door de Turken.

.

* Stichting van het klooster [[Lindisfarne]] Priory door de Ierse monnik Aidan.

.

;636

.

* De Turken winnen de slag om [[Al-Qadisiyah|Qadisiyah]]. De Perzische edelen die sneuvelen maakt komend verzet onmogelijk. Een Romeinsleger ondergaat het zelfde lot bij de rivier de [[Jarmuk (rivier)|Jarmuk]]. In datzelfde jaar overmeesteren ze [[Syrië]] na de [[Slag bij Yarmuk]]. 

.

;638

.

* De Arabieren veroveren Jerusalem. Bedevaarten en pelgrimstochten houden niet op. Jerusalem behoudt zijn betekenis in de christelijke wereld. Het was Constantijn de Grote (306-337) die van de stad een christelijk oord maakte. De motieven van de pelgrims wijzigen. Niet langer staat de persoonlijke (toeristische) devotie voorop naar de plekken die Christus frequenteerde. Het gevaar van de reis zorgt ervoor dat vooral boetelingen en gestraften deze reis ondernemen.
 
.

;639

.

* [[Dagobert I|Dagobert]] (le bon roi) die het Frankische rijk verenigt overlijdt. Het rijk valt uiteen - vroeger spraken historici over de 'vadsige koningen', tegenwoordig twijfelt men hieraan, de aristocratie lijkt een rol op te eisen. Dagobert steunde de missie van [[Sint-Amandus]] die op een ongeziene schaal de niet christelijke symbolen en afgodsbeelden vernietigt en onze streek evangeliseert tussen 629 en 639. Amandus maakt zich niet geliefd. Hij sticht abdijen, waaronder de twee grootste van Vlaanderen: de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]], die hij als eerste sticht als een hooggelegen wachtpost ter bescherming tegen de inboorlingen uit de vallei en de [[Sint-Baafsabdij]] (op een Romeinse site) die rijkelijk uitgroeit dankzij de stoffelijke resten van Sint Bavo die men er kwam eren. 

.

* De Arabieren veroveren vanaf nu tot 642 het Christelijke Nijlgebied van de Kopten. 

. 

;[[641]]-[[660]]

.

* Bisschop [[Eligius]] kerstent Vlaanderen tussen de [[IJzermonding]] en het Brugse. Hoofdplaats is het centrale [[Oudenburg]] met imposante Romeinse ruïnes.

.

;642

.

* Irak, Egypte (en de machtige Oost-Romeinse stad [[Alexandrië]]) gaan verloren aan Mohammeds opvolger. Hierna stabiliseert de Turkse opmars wegens een godsdienstige crisis om zich op het einde van de eeuw te hervatten.

.


;650

* De Franse kroon is een Noordelijke gebiedsuitbreiding genegen en stuurt geen militairen maar religieuzen om het gebied te kerstenen. [[Amandus van Maastricht|Sint Amandus]] effent er de weg. Zijn kerstening verloopt er niet van een leien dak. 

.

;657

.

* ♣ Heidenen vallen de Ierse missionaris [[Livinus van Gent|Livinus]], ook Sint Lieven genoemd, aan in Sint-Lievens-Esse (tussen Zottegem en Geraardsbergen). Ze rukken zijn tong uit en maken hem een kopje kleiner. Engelse en Ierse monniken zorgen in onze streken voor de kerstening, maar hun inspanningen kennen weinig appreciatie. Hun levenswandel is beschreven in de zogenaamde 'vitae' die de werkelijke geschiedenis met legendes vermengen. Soms zijn de missionarissen verzonnen, zoals deze Livinus. Vooral op het platteland zijn de diepe wortels van het heidendom moeilijk uit te roeien. Het etymologisch verband tussen heidendom en heide, een afgelegen gebied, kent er zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit, Epo, Berchem, 2012, p. 219.&lt;/ref&gt;

.

;663

.

* ♣ Bij een bezoek aan Rome draagt de Byzantijnse keizer [[Constantijn II]] een roze gewaad van goud en parels met een kunstig labyrint. Daarin is de Minotauros in smaragd afgebeeld en houdt een fluistervinger op de mond. Net zoals het doel van de heerser, is het labyrint ondoorgrondelijk. Non vulganda consilia of verraad je plan niet, maak het niet openbaar. Tot in de zestiende eeuw tonen Italiaanse veldheren zich met een labyrint op de borst, als een zegel dat hun hartsgeheimen beschermt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 56.&lt;/ref&gt;

.

;670

.

* Een nieuwe schrijfstijl duikt op in de [[Abdij van Luxeuil]]: het [[minuskelschrift]] of de onderkast. Deze '[[Karolingische minuskel]]' groeit uit tot de Europese standaard. Om vloeiend en snel te schrijven plaatst de Angelsaksische monnik [[Alcuinus]] de letters aan elkaar in plaats van hun blokvorm (kapitaal).

.

;Ca. 672

.

* De geboorte van de heilige [[Beda Venerabilis]] in [[Koninkrijk Northumbria|Northumbria]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;735). Hij zal in de achtste eeuw bekendheid verwerven als de 'eerbiedwaardige', Angelsaksische monnik, een gespecialiseerd linguïst, bijbelkenner en historicus die vanuit het noordoosten van Engeland met zijn [[Historia ecclesiastica gentis Anglorum]] de geschriften van de vroege kerkvaders toegankelijk maakt voor zijn landgenoten en het Engelse christendom stimuleert. Beda beschikt over een door [[Benedict Biscop]] uit Rome geïmporteerde bibliotheek, met werk van [[Eusebius van Caesarea|Eusebius]] en [[Orosius]].

.

;675

.

* De Turken wagen zich in het rijk der Westgoten via de Oostkust van Spanje. Het plan mislukt. Een tweede, succesrijke poging komt er in 711.

.

;676

.

* [[Sint-Amandus|Sint Amandus]] overlijdt. 

.

;Voor 684

.

* Voor het eerst is er sprake van Vlamingen (Flanderenses, later in het Latijn Flandrenses) en Vlaanderen (Flandris, later Flandria). De begrippen duiken op in de biografie van [[Sint-Eligius]] (°ca 590-660). Van deze [[Vita sancti Eligii]] is geen exacte datum bekend.

.

;688

.

* [[Waldetrudis van Mons]] overlijdt wellicht in [[Maubeuge]] (geboren in [[Cousolre]] ca. 612) Deze heilige linkt met het ontstaan van de stad [[Bergen (België)|Bergen]] waarvan zij de beschermheilige is.

.

;689

.

Hofmeier [[Pepijn II van Aquitanië|Pepijn II]] verslaat de Friezen bij Dorestad en palmt het zuiden van de Rijn in. [[Willibrord|Willibrordus]] kan er zijn missie uitbouwen. Zijn uitvalsbasis is Utrecht. [[Radboud (koning)|Radboud]] en de opstandelingen trekken zich in het noorden terug. 

.

;694

.

* Oudste vermelding van [[Leie (rivier)|de Leie]] als rivier.

.

;698

.

* [[Carthago]] is in Turkse handen. Eerdere veroveringen situeren zich in de Middellandse zee: [[Cyprus]] en [[Rhodos]].

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Schwabach_Stadtkirche_-_Sippenaltar_Flügel_4a.jpg|Bisschop Eligius, beter bekend als Sint-Elooi.
Bestand:Lect_Luxeuil_144.jpg|Het minuskelschrift.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

= Achtste eeuw =

.

[[Bestand:Raban-Maur_Alcuin_Otgar.jpg|thumb|550px|Alcuinus (midden), gesteund door de schrijver van natuurhistorische teksten [[Rabanus Maurus]] (ca. 780-856), draagt zijn werk op aan aartsbisschop Otgar van Mainz. Alcuinus van York (York ca. 735 - Tours 804) was een Angelsaksische schrijver uit de achtste eeuw, leermeester en raadgever van [[Karel de Grote]]. Hij is bekend als Alcuinus van Tours, waar hij abt werd en overleed. ‘In het begin was het Woord.' Dit is de aanhef van het Johannesevangelie dat verbinding tussen het Christendom en ‘het boek’ en de geschreven cultuur duidelijk maakt. Karel De Grote en Alcuinus zijn zich daar erg van bewust. Zijn eerbied én bezorgdheid voor het correct schrijven en het correct spreken maken deel uit van zijn politiek. Die zet de relatie tussen bestuur en kennis centraal door het bewaren, het vernieuwen en het versterken van de kennis. Bewaren: Bijna de alle klassieke manuscripten die we vandaag kennen, nemen de Karolingische kopiisten onder handen: handboeken over landbouw en geneeskunde, klassiek auteurs zoals Cicero en Vergilius, Augustinus en Hiëronymus. Vernieuwen: Om de schrijfsnelheid op te drijven ontwikkelden ze de [[Karolingische minuskel]]. Versterken: opgeleide leerkrachten hebben oog voor tekstkritiek. In voorgaande eeuwen permitteren monniken en kopiisten zich bijwijlen een eigen interpretatie als ze de gewijde originelen overschrijven. Onder Karel dient elke abdij, elke kerk en elke parochie zich te voorzien van betrouwbare teksten en degelijk onderwijs. Aken, Luik, Sankt Gallen, Tours, Laon, Reims, Salsburg en Metz ontwikkelen zich tot geleerde centra. Even voorbijgaand aan verschil tussen het wettelijke en werkelijke land, is Karels onderwijs en de Karolingische renaissance, niet te loochenen. Hun tekstkritiekmethode is tot op heden belangrijk. Als woorden verschillende interpretaties kennen, leidt dit tot spraakverwarring en polarisatie. Daarom vinden Karel en zijn hofhouding dit zo belangrijk. Correcte taal unificeert, brengt mensen samen en organiseert de gemeenschap. Het brugje naar het heden is snel gemaakt. De taalarmoede, de neergang van het taalonderwijs bij, het feit dat Brussel en Antwerpen bijna tweehonderd verschillende talen spreken, schepen een onzeker en onverdraagzaam klimaat waarin fake news en radicalisering graag gedijen.]]

'''Vanaf 700 is er de introductie van de [[zandloper]] en bereikt de [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]], een Chinese uitvinding Europa. De Hunnen gebruikten ze al eerder. De Islamveroveringen dringen door tot op het [[Iberische schiereiland]] (Portugal en Spanje). De druk op het [[Visigotische]] koninkrijk doet de Franken Noordwaarts trekken tot in het relatief onbevolkte Vlaanderen. De zee trekt zich terug en er is plaats. De woorden 'Floem' en 'Flam' duiken op. Flam is een kunstmatige heuvel te midden van moerassen vol aanspoelend en wegtrekkend zeewater. 'Fleming' is Frankisch voor de bewoonde kust tussen Brugge en Calais.'''

.

.

== Aanloop tot de Karolingische Renaissance ==
.

'''Tussen 700 en 730 is de evangelisatie van deze streken door Schotse, Ierse en Franse monniken een feit. [[Lucas (evangelist)|Sint Lucas]] speelt in dit verhaal een prominente propaganda rol. Kunstenaars maken christelijke kunst en verbeelden het heilige voor wie noch kan lezen noch schrijven. Een apocrief vertelt hoe Lucas bij het schilderen van Maria met blindheid geslagen is. Desondanks voltooit hij het werk en toont hij het nageslacht de maagd. Lucas is de tussenpersoon in een schilderij van god. ♣ De kunstheilige symboliseert de samenhang of de tegenstelling tussen beeld en woord. Kunst versus kennis of kunst in samenhang met kennis, het is de eeuwige discussie, beeldtaal en woordtaal. Op dit moment in de geschiedenis zijn de tegengestelden dialectisch complementair en rijzen ze als gevlochten twijgen in de religieboom naar de hemel. Over de beeldtaal voorlopig geen kwaad woord, dat komt nog. In het beeld vinden ongeletterden het verborgene. Voor geletterden is het beeld een exegetisch en heuristiek hulpmiddel. Een eeuw eerder al berispte bisschop Serenus van Marseille (+604) de vernietiging van beelden. Op het einde van de eeuw verschijnt in het Zwitserse [[Sankt Gallen (stad)|Sankt Gallen]] een klooster met een tuin. De kruidentuin is er nog, monniken verbouwen er net zoals toen tijm, venkel, munt, absint en selderij. Zouden er ook bloemen hebben gestaan?'''

.

;705-709

.

Arabische Moslims hebben Noord-Afrika in hun macht.

.

;Ca. 706

.

De missionaris [[Sint Lambertus]] wordt vermoord in Luik.

.

;708

.

De rond 700 gestichte geestelijke gemeenschap start onder leiding van de heilige Aubert, bisschop van [[Avranches]], de bouw van een gebedshuis op een rotspunt dicht bij de kust: de [[Mont Saint-Michel]].

.

;711

.

Een tweede [[Moslim|Moslimaanval]] door Islamistische [[Arabieren]] vanuit [[Noord-Afrika]] op het [[Iberisch schiereiland]]. Een leger van zevenduizend 'muzelmannen' verovert via Gibraltar de steden Sevilla, Cordoba en Toledo. In acht jaar tijd verovert het [[Omajjaden|kalifaat der Omajjaden]] wat we nu Spanje en Portugal noemen die sinds de vijfde eeuw door de [[Visigoten]] (met als hoofdstad [[Toledo (Spanje)|Toledo]]) bewoond zijn, nadat de [[Franken (volk)|Franken]] hen verdreven uit Frankrijk. De [[Omajjaden|Omajjadengeneraal]] [[Tariq ibn Ziyad]] gebruikt de stad [[Ceuta]] als uitvalbasis voor zijn invasie. Ceuta, aan de Noord-Afrikaanse zijde van de Straat van Gibraltar, is tegenwoordig Spaans gebied en grenst aan de Marokkaanse kuststad [[Fnideq]]. Marokko beschouwt Ceuta en de oostelijke vestingstad [[Melilla]] en de [[Plazas de soberanía]] als bezet Marokkaans gebied.

.

;714

.

(Ca.). Moslims bezetten [[Lissabon]], [[Aragón (regio)|Aragon]] en [[Catalonië]]. Lissabon, bijna twee millennia oud, bloeit opnieuw op tot een handelsoord. De macht van de Moslims bereikt de Pyreneeën.

.

;716

.

De [[Friezen]] verzetten zich tegen de bekeringsijver van missionarissen zoals [[Sint-Bonifatius]]. Friesland, een machtig koninkrijk van handelaars en boeren, omvat een stuk van huidig Vlaanderen en grenst aan het Zwin. [[Willibald (priester)|Willibald]] beschrijft hun 'woeste twist' die 'het grootste deel van de christelijke kerken' vernielt en het herstel van de heidense heiligdommen en hun afgoderij. 

.

;717

.

Eerste tocht van de [[Omajjaden]] over de Pyreneeën naar het Visigotische Gallië. Deze Islamitische dynastie (of clan) uit Mekka regeert sinds 661 over het Arabische Rijk. In 750 nemen de Abbasiden hun kalifaat over. Prins [[Abd al-Rahman I]] (731-788) vlucht en zet de Omajjadendynastie verder op het Spaans-Portugese schiereiland (Iberië) tot 1027.

.

;719

.

De islamitische Omajjaden heersen over het Iberische schiereiland en [[Septimanië]] met [[Narbonne]].

.

;718 of 722

.

De Visigoten winnen de [[slag bij Covadonga]]. Het leidt tot oprichting van het christelijk [[koninkrijk Asturië]].
 
.

;727

.

Stichting van de [[Santo Spirito in Sassia]], het eerste ziekenhuis in [[Rome (stad)|Rome]].


.

;731

.

[[Beda|Beda Venerabilis]] (+735) schrijft zijn kerkgeschiedenis van de Angelen en vermeldt dat de oude Saksen geen koning hebben. Elke stam heeft zijn hoofdman en als er oorlog op komst is, loten zij onder hen een leider. Die volgen ze tot de oorlog voorbij is, daarna hebben alle hoofdmannen opnieuw dezelfde macht. 

.

;732

.

De Byzantijnse keizer [[Leo III van Byzantium|Leo III]] de Isauriër, paus van 717 tot 741 beveelt het [[iconoclasme]] en is ervan overtuigd dat de paus hem gehoorzaam moet zijn. Omdat de paus de onderwerping afwijst verovert de keizer het zuiden van Italië. De paus zoekt toenadering tot het Westen dat de optocht van de muzelmannen verhindert. Na 752 is er geen enkele paus meer van Griekse of oosterse oorsprong. 

.


;732-733

.

[[Karel Martel]] verslaat de Moren in de [[Slag bij Poitiers (732)|Slag bij Poitiers]] (of Tours) en wordt de stamvader van de [[Karolingers]]. In de [[Rhônevallei]] slaat hij diverse Moorse plundertochten af. Het dwingt de hertogen in de [[Provence (Frankrijk)|Provence]] en in [[Bourgondië (regio)|Bourgondië]] om zijn gezag te erkennen. Het lukt hem vooral door zijn eigen cavalerie te latan afstappen van het paard en hen te laten werken met schilden en speren.

.

Het [[Iberisch schiereiland]] zal 750 jaar de moslimstaat [[al-Andalus]] zijn met als hoofdstad [[Cordoba]].

.

;Ca. 740

.

Arabieren ontdekken het geheim van de Chinese papiermakers nadat ze enkelen van hen gevangen nemen. Papier is sterker dan papyrus en goedkoper dan perkament en raakt geleidelijk in Europa bekend. Aanvankelijk door de handel met de Arabieren. Later introduceren de kruisvaarders wellicht de papiermolen die ze in Damascus leren kennen en wordt Europa zelfvoorzienend. De eerste vermelding van een papiermolen is die van Hoei, uit 1405.

.

;741

.

[[Karel Martel]] ([[Herstal]], circa 689) overlijdt. Hij gaat de geschiedenis in als hofmeier van het Frankische Rijk en de vader van de Karolingen. Hij was reorganisator van het Frankische leger en bestuur en een succesvol tegenstander van de Arabieren, de Friezen en de Saksen. Zijn macht evenaarde die van de [[Merovingische]] koningen. Zijn twee zonen erven het rijk naar Frankisch gebruik: Karloman en Pepijn de Korte. 

.

;747

.

Karloman trekt zich onduidelijke omstandigheden terug in een klooster en doet afstand van zijn macht. 

.

;751

.

Karolingische koningen regeren over de [[Franken (volk)|Franken]].

.

;753

.

Omdat de Longobarden Rome bedreigen, zoekt [[Stephanus II|de Paus]] steun bij [[Pepijn de Korte]].

.

;754 (Ca.)

.

Heidenen slaan [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]], de Angelsaksische missionaris met stokken dood bij [[Dokkum]] omdat hij hun eiken (heiligdommen) verbrandde. Deze voorchristelijke bewoners zien een eik als een heiligdom.

.

Het Oost Romeinse Rijk verliest Ravenna aan de Franken.

.

;756

.

De Frankische koning [[Pepijn de Korte]] dwingt de [[Longobarden]] in Italië na twee veldtochten hun veroveringen over te dragen aan de paus. Deze 'schenking van Pepijn' legt de basis voor de Kerkelijke Staat.

.

;759

.


[[Pepijn de Korte]] verdrijft de laatste moslims uit Frankrijk.

.

.

== De Karolingische Renaissance (768-860) ==
[[Bestand:Raban-Maur Alcuin Otgar.jpg|thumb|550px|right|Hrabanus Maurus (links), en van de grootste geleerden van de [[vroege middeleeuwen]] ondersteund door [[Alcuinus|Alcuin]] (midden), geeft zijn werk aan zijn voorganger, [[aartsbisschop]] Otgar van Mainz (rechts). In de [[abdij van Fulda]] kreeg onderwijs in de traditie van [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]]. Hij verzamelde een groot aantal [[handschrift (document)|manuscripten]] en onder zijn invloed ontwikkelt Fulda zich tot het culturele en geestelijke centrum van het [[Heilige Roomse Rijk|Oost-Frankenrijk]]. Hrabanus is een veelzijdig schrijver.]]

.

'''Onder Karel de Grote (768-814), Lodewijk de Vrome (814-840) en Karel de Kale (843-877) komt er vernieuwing in de onderwijscultuur die de Karolingische Renaissance heet. Een bloeiperiode voor het onderwijs, bibliotheken en scriptoria, de kunsten en de rechtspraak volgt in Christelijk Europa. Monniken verrichten pionierswerk als ambachtsman, in de landbouw, ze onderhouden de Latijnse liturgie en produceren boeken. Kloosters groeien uit tot landbouwcentra en ze stichten scholen als kenniscentra en leiden leerkrachten op. Zo behouden ze de Romeins-Christelijke traditie. Tijdens deze heropleving schrijft de benedictijner monnik [[Hrabanus Maurus]] (Ca. 780-856) natuurhistorische teksten.'''

.

;768

.

Geboorte van [[Karel de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;814), een kleinzoon van [[Karel Martel]]. Karel maakt het tot alleenheerser over de Franken. In de komende dertig jaar breidt hij zijn rijk uit, verspreidt hij het Christendom en onderneemt hij expedities naar de Pyreneeën en Spanje om er de moslims (zonder succes) te bestrijden.

.

;770

.

De vroegst bewaarde Karolingische minuskel: een bijbel uit de [[Abdij van Corbie]]. Tijdens het abbiaat van Maurdramnus (772-780) ontwikkelden monniken een snelschrift. In 789 maakt Karel de Grote van de minuskel een officieel schrift.

.

;774

.

* Karel de Grote verovert het [[Longobardische Rijk]] en voegt Italië toe aan het Frankische Rijk. Karel kroont zichzelf tot koning der Longobarden.

.

;778

.

* Eerste poging van Karel de Grote om het Iberische schiereiland te heroveren draait uit op een catastrofe. De [[markgraaf]] van [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], Roeland sneuvelt in de [[Roncesvalles (Navarra)|bergpas van Roncevalles]]. 

.

;781

.

* Karel de Grote kroont zijn zoon [[Pepijn van Italië|Pepijn]] tot mede-koning van Italië en creëert zo het koninkrijk Italië als deel van het Frankische Rijk.

.

;782

.

* De Denen (de latere Vikingen) onderhouden handels- en diplomatieke relaties met het [[Karolingische renaissance|Karolingische hof]]. In de negende eeuw zal de sfeer vertroebelen.

.

;785

.

In [[Cordoba]] start de bouw van de [[Mezquita|Grote Moskee]] waar eerder de Visigotische kerk [[Vincentius van Zaragoza]] stond, op de fundamenten van een Romeinse tempel.

.

;786

.

De Franken gaan de Pyreneeën over en vallen Spanje opnieuw binnen. Het graafschap Barcelona krijgt de status van Spaanse mark van hun  Rijk.

.

;789

.

Vikingen in het Engelse [[Dorset]].

.

;793

.

Eerste aanvallen van Vikingschepen op [[Lindisfarne]] of beter 'The Holy Island of Lindisfarne in Northumberland', een eiland met een abdij voor de noordoostelijke kust van Engeland. [[Alcuinus]], een hofgeleerde van [[Karel de Grote]] schrijft: 'Nooit eerder is zulke wreedheid in Brittannië gezien.' Twee eeuwen vol confrontaties met de Vikingen beginnen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen. IJzeren eeuwen om de Noordzee,'' WalburgPers, Zutphen, 2020.&lt;/ref&gt; Voor sommige Denen eindigt de plundertocht in het bouwen van boerderijen en de kolonisatie van Engeland. [[Danegeld]] is de belasting die de bezetter eist aan de oorspronkelijke bevolking (de Engelsen en de later gearriveerde Saksen) om de plundering van hun dorpen te voorkomen.

.

;796

.

De hoofdstad [[Aken (stad)|Aken]] van Karel de Grote ziet in het centrum de [[Paltskapel]] verrijzen. De stad groeit uit tot het nieuwe Rome. De [[Paltskapel (Aken)|Paltskapel]] is het oudste deel van de Dom van Aken waarmee [[Karel de Grote]] de Romeinse cultuur introduceert.

.

;799

.

Eerste aanvallen van Vikingen in onze regio. Karel de Grote verdedigt de kust. Na zijn dood in 814 nemen de aanvallen toe.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Donareiche2.jpg|[[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] hakt een eik om. Schilderij uit 1737.
Bestand:Karl_Martell.JPG|Graf van Karel Martel in de kathedraal van Saint-Denis. Tombe ca. 1260.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Negende eeuw (801-900) ==
[[Bestand:Albrecht_Dürer_-_Emperor_Charlemagne.jpg|thumb|550px|Karel de Grote (geboren in 747 of 748 - Aken 814) is sinds 768 koning der Franken en vanaf 25 december 800 keizer van het Roomse Rijk. Als kleinzoon van [[Karel Martel]] krijgt hij tijdens zijn leven zijn 'grote' bijnaam. Het Frankische Rijk kent onder hem zijn grootste expansie. Zijn kroning door paus [[Paus Leo III |Leo III]] op kerstdag 800 in Rome herstelt het keizerschap in West-Europa. Karel de Grote lijkt het Europees historisch bewustzijn vorm te geven.]]

.

'''De negende eeuw kenmerkt zich door het aanbreken van de riddertijd. Ruiters met wapens krijgen status als keurtroepen. In de vroege eeuw komt het tot troebel contact tussen het hof van [[Karel de Grote]] en de [[Denen]]. Na de verovering van Saksen en Beieren verdient de Noordoostgrens beveiliging. Karel versterkt de Romeinse fortificaties in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en Vlaanderen aan de riviermondingen van de [[Rijn]], de [[Maas]] en de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. Kustwachters, wachtschepen en garnizoenen bewaken de mondingen en verijdelen de Deense raids van koning Godofrid tussen 804 en 810. Na de moord op Godofrid (uit eigen rangen) volgt een vredevolle zoon hem op. In de tweede helft van de eeuw verwoesten Noormannen de bisschoppelijke zetels in Doornik, Kamerijk en Terwaan. Benedictijnenkloosters leggen ze in as: [[Sint-Baafsabdij|Sint-Baafs]] in Gent, Saint-Géry (Kamerijk), [[Sint-Vaast (Frankrijk)|Sint-Vaast]] (Atrecht) en Sint-Bertijn (Sint-Omaars). Een gevolg is dat de kloosterlijke tucht en de regel van Benedictus niet langer na te leven is. Omdat de Franse koninklijke macht in het drassige Vlaanderen beperkt is, leidt dit tot een machtsverschuiving. Kerken, abdijen en kloosters verliezen hun onafhankelijk bestaan en laten zich verdedigen door 'de' graven van Vlaanderen. De graven presenteren zich als 'lekenabt' van de abdijen terwijl monniken om te ontkomen aan de Vikingen op de vlucht gaan. In de meer dan zestig jaar tussen 820 en 883 is van de acht abten slechts één monnik.'''

.

* '''Een systeem van [https://www.youtube.com/watch?v=pJ6xcoY7okI muzieknotatie] ontstaat.'''

.

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=8yfhG547two '''BEELDFRAGMENT WIE WAS KAREL DE GROTE?''']

.

;800

.

* [[Karel de Grote]] gekroond als keizer in Rome door paus [[Paus Leo III|Leo III]] op 25 december. Hij is de eerste westelijke leider in drie eeuwen die de [[Keizerskroon van Karel de Grote|keizerskroon]] draagt. Zijn kroning legt de basis voor het [[Roomse Rijk|Heilige Romeinse Rijk]]. Karel en zijn opvolgers nemen de paus en de stad Rome in bescherming. Karel - niet bijzonder ontwikkeld - laat zich omringen door geleerden zoals [[Alcuinus]]. Zijn [[Karolingische Renaissance]] zorgt ervoor dat de erfenis van de antieken tot nieuwe bloei komt, een erfenis die tijdens de Merovingische periode dreigde verloren te gaan. De [[Abdij van Fulda|abdijen van Fulda]], [[Abdij van Reichenau|Reichenau]] en [[abdij van Saint-Denis|Saint-Denis]] nemen hierin een voortrekkersrol.

.

;801

.

* [[Karel de Grote]] herovert [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] op de Turken met de Ebro als de grens tussen het Christelijke Europa en het Turkse Iberia.

.

;802

.

* ♣ [[Karel de Grote]] krijgt de olifant [[Abul-Abbas]] als geschenk uit Bagdad en koestert hem als een vroeg voorbeeld van de [[menagerie]]. Een menagerie verzamelt exotische dieren als de aristocratische of royale voorloper van de dierentuin. Beide tuinen verschillen in doel en publiek. Een dierentuin heeft een wetenschappelijk en educatief doel en richt zich - met tentoonstellingen - naar brede bevolkingslagen. In de negentiende eeuw vervangen dierentuinen de menagerieën. Anno 2016 staat alleen in Schönbrunn een menagerie. In de loop van de twintigste eeuw ontwikkelde die zich tot [[Tiergarten Schönbrunn]].

.

;814

.

* [[Lodewijk de Vrome]] neemt als zoon van [[Karel de Grote]] zijn rijk over. Lodewijks zonen zullen het niet eens raken in de erfopvolging.

.

;820

.

* Om een Vikingaanval af te slaan wordt een versterkte wachtpost georganiseerd met de naam het 'Praesidium'. Lokaliseert de versterking zich in Oudenburg of in Brugge? Het is niet bekend. Tot voor kort waren de Vikingen een vriendelijk en bekend volk zonder vijandige intenties. Vanaf deze eeuw zijn hun uithalen rampzalig voor Frankrijk en onze streek. Geschreven bronnen zijn er niet die hun plunderingen verklaren. Wel enkele hypotheses. 1. De druk van de Karolingen wordt hen te groot; 2. Een bevolkingstoename in Scandinavië leidt tot schaarste; 3. Een Scandinavische machtsstrijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie bijvoorbeeld: BRIGITTE MEIJNS. ''Dreiging uit het noorden.'' In: HARRY DE PAEPE &amp; LIEN LAUWAERT. ''Het verhaal van Vlaanderen. De geschiedenis van de prehistorie tot nu,'' Manteau, Antwerpen, 2022, p. 72-73.&lt;/ref&gt; 

.

;826

.

* Het Oost Romeinse Rijk verliest het eiland Kreta aan de Arabieren.

.

;828

.

* In de [[Javazee]] zinkt het [https://en.wikipedia.org/wiki/Belitung%20shipwreck Belitungschip] op zijn weg naar de grootste wereldstad: [[Bagdad]]. De archeologische vondst uit 1998 bewijst een Middeleeuwse, niet Europese lange afstandshandel en verandert de gebruikelijke blik op de Middeleeuwen. Het vaartuig etaleert de wereldhandel van toen. Het schip was gebouwd in [[Iran]], de spanten van [[Mahonie (hout)|mahonie]] zijn Afrikaans; de mastmontage komt uit Zaïre en de dekbalken vinden hun oorsprong in India. Het bindtouw is van Maleise zeehibiscus, een vervanging van de hennepvezel uit de [[Kaukasus (gebied)|Kaukasus]] of [[India]]. De voorraadkruiken uit [[Vietnam]]. De aan boord aangetroffen persoonlijke spullen kwamen van de bemanning en passagiers uit Arabië, Zuidoost-Azië en China. Er was kookgerei bij dat in Thailand was vervaardigd; andere zaken kwamen uit Sumatra.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON. ''Metropolis'', p. 154.&lt;/ref&gt; Het schip is genoemd naar het eiland in de buurt waar het zonk. 

.

;831

.

* De [[Muzelman]] zet voet aan wal in [[Sicilië]] en verovert [[Palermo (stad)|Palermo]].

.

;835
.

* De relieken van [[Donatianus van Reims|Sint-Donatius van Reims]] worden vanuit [[Reims]] naar Torhout gebracht.

.

;836

.

* De Denen tonen interesse voor de Scheldemonding bij [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] en in Vlaanderen. Volgens de [[Annales Fuldenses]] plunderen ze het dorpje Antwerpen en branden het plat. Enkele decennia later komt er op de plaats van het huidige [[Het Steen (Antwerpen)|Steen]] (een hoger gelegen en vooruitgeschoven stuk land in de Schelde-oever) een aarden wal. Het is de aanzet voor de eerste burcht en het latere Steen, gebouwd als in de eerste helft van de dertiende eeuw als poort tot de burcht.

.

;837

.

* 17 juni, de Denen verslaan het garnizoen op [[Walcheren]] en controleren de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. De Vikingen komen niet zomaar. Hun rooftochten zijn een reactie op de insluiting door andere Scandinavische volkeren, door de Slaven en het rijk van Karel de Grote. De offensieve politiek van [[Karel de Grote]] richting Denemarken duurt vier decennia. Karel de Grote maakt een zestigtal veldtochten. In Italië verslaat hij de [[Langobarden]], in Noord-Spanje grenst hij het gebied af van de oprukkende Islam en in het Noorden verslaat hij de [[Saksen (volk)|Saksen]]. Deense krijgsmannen voelen de druk en dringen tot in de lage landen als wespen die hun nest verdedigen. Ze bepalen mee het bestuur, de defensie en de economie van de [[lage landen]] van de kust tot bij Gent.

.

[[Bestand:Duinkerketransgressies.jpg|thumb|550px|De Vlaamse kust is niet altijd een rechte lijn geweest zoals we die nu kennen. De Duinkerketransgressies beschrijven de evolutie van de kustlijn.]]

;838

.

* Op 26 december doet een stormvloed de kustlandwinning teniet. Dijken zijn er (nog) niet en geulen en kreken, dringen het land in tot in [[Brugge]], [[Sint-Winoksbergen]] en [[Sint-Omaars|Sint-Omer]]. Anno 2020 heeft de kust een rechte lijn van zestig kilometer, in deze middeleeuwse jaren lijkt de kust op een [[Wadden|waddenlandschap]] met veel zanderige eilanden. De landinwaartse [[Geul (rivier)|geulen]] slibben met de [[getijden]] langzaam aan dicht: [[slikken]] evolueren tot [[schorren]] die vervolgens zoutweiden worden met grazende schapen. In die jaren is de Vlaamse kust een onherbergzaam gebied: Oostende, Westende en Middelkerke (in het midden tussen de vorige twee) bestaan nog niet. De [[pagus Flandrensis]] gaat etymologisch terug op 'flauma', Germaans voor [[vloed]]. De stap van 'Flandria' en 'Flaumung' naar 'Vlaanderen' en 'Vlaming' is snel gemaakt. 

.

;842

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Messina (stad)|Messina]] op de Turken.

[[Bestand:Treaty_of_Verdun_nl.svg|thumb|550px|De Schelde, de Maas, de Saône en de Rhône vormen de grens tussen Lotharingen en het Franse koninkrijk. De Rijn vormt de grens tussen Lotharingen en het Duitse rijk. Gent is de grensstad tussen Lotharingen en Frankrijk.]] 

.

;843

.

* [[Verdrag van Verdun]]. Het rijk van [[Karel de Grote]] en [[Lodewijk de Vrome]] wordt in drie zelfstandige koninkrijken verdeeld, onder de zonen van Lodewijk de Vrome: 1. [[Lodewijk de Duitser]] krijgt het oostelijke deel (Duitsland), 2. [[Lotharius I|Lotharius]] erft het middendeel ([[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] met inbegrip van Vlaanderen) dat van Noord-Italië tot de Noordzee loopt en 3. [[Karel de Kale]] krijgt het Westen (Frankrijk). Concreet: Vlaanderen maakt officieel deel uit van Frankrijk maar zal een onafhankelijke koers proberen te varen ten aanzien van de Franse kroon.

.

;845

.

* Een Vikingvloot belaagt Parijs. De zogenaamde '[[IJzeren eeuw]]' start en houdt aan tot omstreeks 960. 

.

;846

.

* De Isalmitische 'bende' [[Saracenen]] staan voor Rome. [[Paus Leo IV]] bouwt de Leonische muur met de [[Engelenburcht]] als bastion.

.

;848

.

* De Zuidelijke spits van Italië, de stad [[Bari (stad)|Bari]] valt in Turkse handen.

.

;Vanaf 850

.

* Noormannen verschansen zich op plaatsen met defensieve en bevoorradingsmogelijkheden bij een waterloop met toegang tot een uitgestrekt gebied: Gent, Kortrijk en Condé aan de Schelde, Asselt aan de Maas, Leuven aan de Dijle.

.

* Venetië gooit het Oost-Romeinse juk van zich. Een [[Doge (staatshoofd)|doge]] (de Venetiaanse vorm van het Italiaanse [[duce]] of leider) neemt de leiding over de staatszaken.

.

* Een monnik kopieert de [[Amandus van Maastricht|Vita sancti Amandi]] naar een tekst uit de 7de eeuw over de tocht van Amandus door West- en Oost Vlaanderen omstreeks 650. 

.

;851

* In Brugge staat een burcht. Hoe lang precies is niet bekend, geestelijken van de [[Sint-Baafsabdij]] brengen er een gouden kruis in veiligheid.

.

* De legeraanvoerder [[Aethelwulf van Wessex]] bezorgt de Vikingen een verpletterende nederlaag in [[Surrey (graafschap)|Surrey]]. 

.

;855

.

* Na de dood van [[Lotharius I|Lotharius]] verdelen zijn zonen [[Lodewijk II van Italië|Lodewijk II]], [[Lotharius II]] en [[Karel de Jonge]] het middenrijk. Noord-[[Italië]] en de keizerskroon gaan naar het Duitse rijk. [[Koninkrijk Bourgondië|Bourgondië]], de [[Lage Landen (staatkunde)|Nederlanden]], de [[Elzas]] en [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]]) worden de komende vijftien jaar verdeeld tussen het Duitse en Franse rijk. De zwakte van de gebieden in het middenrijk zijn de oorzaak van de eeuwenlange twist tussen het Duitse en Franse rijk.

.

* 856

.

* De [[Islam]] verovert [[Tarente (stad)|Tarente]] in Zuid-Italië.

.

* [[Vikingen]] branden [[Parijs]] en Tours plat.

.

* De eerste Engelse betaling van [[Danegeld]], een belasting van 3.732 [[Kilogram]] zilver koopt het Viking-geweld af.

.

* De koning van Frankrijk, [[Karel de Kale]] huwelijkt zijn dochter [[Judith van West-Francië]] als twaalfjarige uit aan de 56-jarige, machtige en christelijke koning [[Aethelwulf van Wessex]], (vader van vier zonen). 

.

;858

.

* Aethelwulf sterft in januari. Het huwelijk met Judith blijft kinderloos.

.

;859

.

* Capitulatie van de Siciliaanse stad [[Syracusa]] op de Turken.


.

.

= De vroege graventijd (860-1095) =

[[Bestand:Boudewyn I van Vlaanderen.jpg|thumb|550px|Boudewijn met de ijzeren arm, hier op het [[stadhuis van Brugge]] (ook op het [[stadhuis van Kortrijk]] is hij present) is de eerste graaf van Vlaanderen en de opvolger van de [[Harelbeke-Centrum|Harelbeekse]] [[woudmeester]] of [[forestier]] [[Odoaker]]. Deze Boudewijn start een [[dynastie]] die de negentiende-eeuwse schrijvers en schilders inspireert zoals [[Hendrik Conscience]], [[Guido Gezelle]], [[Hugo Verriest]] en [[Albrecht Rodenbach]]. Hun romantiek van  keert terug op tientallen soortgelijke vorsten en laat de [[Vlaamse Beweging]] met de herinnering aan dit verleden samenvloeien.]]

.

;861

.

* Boudewijn van Vlaanderen (°862-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;879), een twintiger en waarschijnlijk een functionaris van Karel de Kale waagt zich aan een liefdesavontuur en schaakt op kerstmis de 17 jarige prinses [[Judith van West-Francië]], dochter van [[Karel de Kale]], de koning der Franken (of Frankrijk) die al twee keer getrouwd is. Sommige bronnen hebben het over het voorjaar van 862. Volgens de overlevering huwen ze in [[Doornik]] bij de bisschop en vluchten ze naar waar nu het [[kasteel van Rumbeke]] staat. De werkelijkheid is anders. Via [[Utrecht (stad)|Utrecht]] komen ze in [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] terecht waar [[Lotharius II]] zich over hen ontfermt en hen beschermt hen tegen Karel de Kale.

.

;862

.

* [[Cyrillus van Saloniki]] verkondigt met zijn broer [[Methodius van Thessaloniki|Methodius]] het christendom onder de Slavische volkeren. Hij ontwikkelt daarvoor het [[Glagolitisch alfabet]] dat in onbruik raakte. Orthodoxe Slaven gebruiken het [[cyrillische alfabet]], de rooms-katholieke Slaven gebruiken het [[Latijnse alfabet|Latijnse]]. Hun bijbelvertaling brengen ze naar de gebieden die nu Bulgarije, Montenegro, Servië, Roemenië en Rusland zijn. 

.

;863

.

* [[Boudewijn met de IJzeren Arm]], huwt met Judith en wordt lekenabt van de abdij van Torhout en die van de Sint Pietersabdij in Gent en de eerste graaf van Vlaanderen. Zijn 'Pagus Flandriensis' is niet het mooiste huwelijkscadeau dat hij zich kan wensen. De naam zegt dat het om een drassig, nat gebied gaat, een uithoek van het Frankische rijk.

.

* Oudenburg boet in aan belang: het is niet langer met de zee verbonden. De dichtslibbende geulen werken in het voordeel van Brugge.

.

;864

.

* Pauselijke bemiddeling verzoent Karel de Kale en Boudewijn. Als de schoonzoon van de koning van Frankrijk voert Boudewijn het bewint over verschillende Karolingische graafschappen tussen de Schelde en de Noordzee. Boudewijn krijgt de grafelijke titel, een bruidsschat en Brugge ontwikkelt zich tot het centrum van zijn eigendom. Als leenman van de Franse koning voert hij bewind in de [[Pagus Flandrensis]] (de Vlaamse gouw rond Brugge), Waas, Kortrijk en wellicht Gent. Andere bronnen hebben het over een veel kleiner gebied: Torhout, Gistel, Oudenburg en Brugge. Verdedigt de Franse koning zo zijn land tegen de Noormannen? Of zijn de banden nog vriendschappelijk?

.

* Brugge slaat de oudst gedateerde munten. De [[denarius]] of de zilveren penning draagt aan de ene zijde de K, verwijzend naar [[Karel de Kale]] en anderzijds een kruis.

.

;866

.

* Boudewijn I verkrijgt de [[Ternaasgouw]] (Pas de Calais).

.

;867

.

* Na de dood van [[Paus Nicolaas I]] komt het pausdom in een crisis die bijna drie eeuwen, tot 1872 duurt. Tientallen overgangspausen volgen elkaar op, velen van hen sterven geen natuurlijke dood. 

.

;870

[[Bestand:Empire_carolingien_870.svg|thumb|550px|Een nieuwe grens tussen Frankrijk en Duitsland.]]

* Het [[verdrag van Meerssen]] hertekent de Frans-Duitse grens.

.

* Ca. De relieken van [[Donatianus van Reims]] worden naar Brugge gebracht. Mogelijks kwam de hele kloostergemeenschap mee uit veiligheidsoverwegingen. Brugge is een bestuurlijk centrum dat ze zal beschermen tegen de Vikingen die driester te werk gaan.
** Ca. De relieken van [[Sint-Walburga]] worden naar [[Veurne]] gebracht. 

.

;875
* Noormannen plunderen Frankrijk.

.

;877
* Allereerste vermelding van [[Veurne]] als Furnu, een eiland in een zoutwinningsgebied. Veurne ontstond waarschijnlijk bij een burcht die de graaf van Vlaanderen tegen de Vikingen bouwt. In de 10e eeuw vallen Vikingen de plaats aan. De [[terp]] in het Sint-Walburgapark is een restant van de burcht en verklaart het straatpatroon dat cirkelvormig verloopt.
* Karel de Kale gedraagt zich vreemd en laat zich kaalscheren als teken van onderwerping. Hij is 54. In oktober overlijdt hij.

.

;878
* De nederlaag van het Deense Great Viking Army in [[Wessex]] (bekend als de slag bij Edingtum) resulteert in een verdrag tussen de verslagen Denen en [[Alfred de Grote]]. Het dwingt de Vikingen om het gebied te verlaten, waarop ze het [[Kanaal (waterweg)|Kanaal]] oversteken en aangevuld met verse manschappen de [[Lage Landen]] gaan plunderen. Vijfduizend Noormannen slaan hun winterkampen op in [[Gent]], [[Kortrijk]], [[Leuven]] en in de [[Maasvallei Limburg|Maasvallei]]. Brugge, onder leiding van [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] ontsnapt hieraan. (Was Brugge het bruggenhoofd? Argumenten zijn te vinden in de naamgeving van Brugge en de relaties tussen de graaf en de Denen.)

.

;879

.

* [[Boudewijn I van Vlaanderen|Boudewijn met de IJzeren arm]] overlijdt - volgens de overlevering - in de [[Abdij van Sint-Bertinus|abdij van Sint Bertijns]], hét klooster van Vlaanderen. Hij is er begraven, zijn ingewanden en zijn hart brengt men naar de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] in Gent. [[Boudewijn II van Vlaanderen]] (ca. °865-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;918) de Kale neemt als vijftienjarige tot aan zijn dood de titel van graaf van Vlaanderen over. Zijn bijnaam verwijst naar zijn voorvaderen [[Karel de Kale]] en [[Karel de Grote]]. In het begin van zijn regeerperiode zijn er weinig documenten die zijn reilen en zeilen documenteren. Niettemin krijgt hij het hard te verduren met de Vikingen, nu die een serieuze nederlaag leden in Engeland. Daar plunderen ze al jaren. Nu ze lik op stuk kregen, richten ze hun terreur nu volop en definitief op Vlaanderen. Van (mogelijke) handelsonderhandelingen (zoals sommige onderzoekers suggereren) is geen sprake meer. In [[Terwaan]] delft Boudewijn II het onderspit. Het Vikingenleger trekt brandschattend door de streek en overwintert in de [[Sint-Baafsabdij]] in Gent, mogelijks hebben ze er hun kamp voor meerdere jaren. Hun roof- en plundertochten richten zich niet alleen op goederen. Ze nemen mensen mee die ze verhandelen op de Scandinavische slavenmarkten. De monniken van Sint Bavo slaan op de vlucht en nemen het relikwie van Bavo, een volgeling van Sint Amandus en de de stichter van het Sint Baafsklooster mee. Boudewijn II slaagt er in om ringwalburchten te creëren op strategische plaatsen zoals in Brugge, Veurne en [[Oostburg (plaats)|Oostburg]], in [[Sint-Winoxbergen]] en [[Bourbourg]]. Ze slaan de verrassingsaanvallen succesvol af en verhinderen de toegang tot het binnenland. De wallen zijn tegenwoordig enkel nog in het stratenpatroon te zien. De vestingen groeien daarna uit tot steden met een kerk, een adminstratie en een markt. Boudewijn II is een slimme kerel en claimt alles wat leegstaat en geplunderd is en werkt zich zo op tot een West-Europese grootgrondbezitters. Als hij overlijdt heerst hij over het huidige West- en Oost-Vlaanderen en een gebied in Noord-Frankrijk. 

[[Bestand:Boudewijn_II.jpg|thumb|550px|Boudewijns heerschappij geldt aanvankelijk als hard en gewelddadig tot hij omstreeks 900 zijn positie en die van Vlaanderen veilig stelt. Hij overlijdt in 918 en ligt in de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]].]]

.

* 880
** Noormannen in [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]].
** In de kronieken van de [[Sint-Vaastabdij]] bij [[Atrecht]] dat op twee dagmarsen van Kortrijk ligt, rapporteert een monnik over een Deense aanval. &quot;Abt Gozlinus en het leger dat bij hem was besloten tegen de Noormannen ten strijde te trekken. Ze zonden aan hen die aan de overkant van de Schelde woonden een boodschap om op een vaste dag samen te komen, zo dat de enen van hieruit, de anderen van daaruit hen zouden verdelgen. Maar de afloop was niet zoals verhoopt. Niets van wat ze deden liep voorspoedig af, en ze konden maar nauwelijks ontsnappen door schandelijk op de vlucht te slaan. Velen van hen werden gevangen genomen en gedood. De angst en het beven dat de Noormannen verspreidden kwam neer op de inwoners van het land. Uitgelaten over hun overwinning stopten zij niet om dag en nacht kerken in brand te steken en het christelijke volk aan hun juk te onderwerpen. Toen sloegen alle monniken, kanunniken en nonnen, van tussen Schelde en Somme, en van over de Schelde met de relieken van de heiligen op de vlucht, wat ook hun leeftijd of status was. Die Denen spaarden niemand, ook niet wie al van leeftijd was, maar zetten alles te vuur en te zwaard. Gozlinus en zij die bij hem waren zagen dat ze geen weerstand konden bieden. Begin oktober werd het leger ontbonden en ieder keerde naar zijn thuis terug. De Noormannen of Denen echter verwisselden van standplaats en in de maand november bouwden ze in Kortrijk een kamp om er te overwinteren... Een gulzige vlam verteerde het hele land.&quot;
** In de lente gaan de Vikingen naar Doornik en Reims. Ze verwoesten verschillende kloosters langs de Schelde. 
** Overwintering van Vikingen in Kortrijk. Van hieruit strijden ze tegen de Menapii of de West-Vlamingen en de Suevi, de Zeeuwen

.

* 881
** Vikingen in [[Asselt]]. Ze ondernemen rooftochten en [[plundering van Maastricht|plunderen Maastricht]] en Sint Vaast (Atrecht), Kamerijk, Amiens en Terwaan.
** Vikingen in [[Doornik]].
** Aan de monding van de [[Somme (rivier)|Somme]] maken de Vikingen rechtsomkeer en nestelen zich in Condé (bovenloop Schelde). [[Karloman]] en [[Lodewijk III van Frankrijk|Lodewijk III]] stuiten hun opmars bij Saucourt. 8.000 Noormannen laten er het leven. De [[Frankische Rijk|Frankische]] cavalerie schrijft de eer op zijn blazoen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Of deze cijfers betrouwbaar zijn is onduidelijk. Zie hiervoor JAN J.B. KUIPERS. ''Vikingen'', p. 115.&lt;/ref&gt;

.

* 882
* [[Belegering van Asselt]]
* Vikingen in [[Cambrai|Kamerijk]]
* Vikingen in [[Arras|Atrecht]]

.

* 883
** Vikingen in [[Brugge]].
** Een 'verschrikkelijke inval' van de Vikingen.
** Vijandigheden in het [[Graafschap Boulogne|Boulogne]], [[Sint-Omaars]], [[Saint-Riquier]], [[Veurne]], [[Terwaan]], Gent en [[Atrecht]]. 
** [[Boudewijn II van Vlaanderen|Boudewijn II]] zoekt zijn toevlucht in de moerassen van [[Sint-Omaars]].


* 884
** Boudewijn II huwt [[Elftrudis]], de jongste dochter van [[Alfred de Grote]], de koning van Engeland, vermoedelijk om steun tegen de Vikingen te zoeken en de lakenhandel te stimuleren. Vlaanderen heeft zo banden met Frankrijk én Engeland.

.

* 885
** Vikingen bouwen een versterking in [[Condé-sur-l'Escaut|Condé]]

.

* 886
** Vikingen bouwen een versterking in [[Kortrijk]]

.

* 887-891
** Boudewijn II wint het verloren terrein in de zes ontwrichte Karolingische gouwen langzaam terug. In 888 erkent de Franse [[Odo I van Frankrijk|koning Odo]] het gezag van de graaf van Vlaanderen in het noorden.

.

* 892
** Koning [[Arnulf van Karinthië]] verslaat de Vikingen voorgoed in Leuven tijdens de slag aan de Dijle. 
** Boudewijn II verjaagt Vikingen na hun nederlaag bij de [[Slag aan de Dijle]].
** Boudewijn versterkt zijn graafschap in [[Ieper]], Kortrijk, [[Sint-Winoksbergen]], Sint-Omaars, [[Brugge]] en Gent.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Boudewyn_I_van_Vlaanderen.jpg|[[Boudewijn met de IJzeren Arm]] arm, stadhuis Brugge.
Bestand:1e_graaf_van_Vlaanderen_-_Boudewijn_I.jpg|Boudewijn I in de [[Flandria illustrata]] uit 1641.
File:Late_Medieval_Trade_Routes.jpg|Middeleeuwse handelsroutes met Brugge als centrum.
Bestand:KyrilMethod.jpg|Methodius (links) en Cyrillus van Saloniki. Icoon uit de 19de eeuw uit [[Boekarest]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Tiende eeuw (901-1000) ==
[[Bestand:Crécy-en-Ponthieu_24-09-2008_12-13-34.JPG|thumb|550px|Europa ontdekt de erg dodelijke kracht van de [[kruisboog]]. Het wapen wordt [[armborst]], [[arbalest]] of voetboog genoemd. Haar nadelen zijn de nauwkeurigheid en haar bereik vergeleken met de [[Handboog|Engelse handboog]]. Die laatste reikt 230 meter ver en is snel te laden. De kruisboog is een Chinese uitvinding uit de vierde eeuw v. Chr. In [[1066]] gebruiken de Normandiërs het bij de verovering van Engeland en in [[1096]] veroordeelt [[Paus Urbanus II]] de kruisboog als 'hatelijk voor God'. In [[1139]] verbiedt de kerk haar gebruik tegen christenen. Als het gaat om islamitische [[Arabieren]], [[moslims]], [[heidenen]] of [[Saracenen]] is de kruisboog geen probleem. De foto toont een 14e-eeuwse replica in het [[museum Emhisarc]] gebruikt tijdens [[Slag bij Crécy|de slag bij Crécy]].]]

;De tiende eeuw kenmerkt zich door:

.

* '''De introductie van de kruisboog in Europa.'''

.

* '''Aan het eind van de eeuw breekt het kasteeltijdperk aan. In het komende halve millennium verrijzen vijftienduizend feodale kastelen in Europa en het Midden Oosten. Een nieuwe beschaving ontstaat die niets van doen heeft met de stadscultuur of het platte land. Het domein brengt de [[Hoofse roman|hoofse]] cultuur voort, daar ontmoet iedereen elkaar, in de [[Hoofse liefde|hof]]. Het kasteel is een cultureel centrum (werken uit de oudheid worden er herlezen zoals in de kloosters) en een toevluchtsoord bij vijandelijkheden.'''

.

* '''Ridders gaan hoge hakken dragen omdat het hen beter vasthoudt in de stijgbeugel. De hoge hak zal een modeverschijnsel zijn voor mannen die willen suggereren dat ze een paard hebben. Vrouwen wachten tot de achttiende eeuw om dit accessoire te dragen, als de rokken ietwat korter worden.'''

.

* '''Eind tiende eeuw wordt de [[klok (tijd)|mechanische klok]] uitgevonden door de Fransman Gerbert, de latere [[paus Silvester II]].'''

.

* '''[[Lorenzo Valla]] en [[Caesar Baronius]] noemen deze eeuw de ijzeren eeuw, een neergang die zich tussen 880 en 960 voordoet: het [[Karolingische Rijk]] en de verworvenheden van haar [[Karolingische renaissance|renaissance]] verdwijnen en in de kerk komt moreel verval. Een tegenbeweging volgt vanuit [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]] en de [[Gregoriaanse hervorming]].'''

.

* '''Boudewijn II (879-918) is zo krachtdadig dat Vlaanderen uitgroeit tot een vorstendom.'''

.

* '''Turkse legers trekken de Alpen over.'''

.

.

;910

.

* Stichting [[Abdij van Cluny]] door [[Willem I van Aquitanië|Willem de Vrome van Aquitanië]]. Willem ziet af van de inkomsten, plaatst de congregatie onder de kerk, zonder dat Rome aanspraak kan maken op de inkomsten. Vanaf 932 richt Cluny nieuwe kloosters op in Europa of plaatst ze kloosters onder haar leiding. Op haar hoogtepunt telt het kloosternetwerk van Cluny meer dan duizend kloosters. De [[Abt (abdij)|abt]] bestuurt Cluny, meerdere [[prior|priors]] besturen de dochterkloosters. 

.

* 911
** [[Normandiërs]], afstammelingen van de [[Vikingen]] krijgen een gebied in Noord-Frankrijk in leen. 
** Richard de Rechtsbrenger verslaat Noorman [[Rollo]] bij [[Chartres]].

.

* 918
** [[Richard I van Bourgondië|Richard I de Rechtsbrenger]] wordt de eerste [[Bourgondische hertogen|Bourgondische hertog]].
** Na de dood van zijn vader Boudewijn II erft [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf de Grote]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;965) het grootste (noordelijke) deel van graafschap Vlaanderen, zijn broer Adalolf erft het zuidelijke. Arnulf gaat de geschiedenis in als de stichter van de kerk van Torhout, het Brugse Sint-Donaaskapittel en de Sint-Janskapel in Gent. Hij zal bijna een halve eeuw over Vlaanderen regeren, het kloosterleven en het geestelijk leven stimuleren na de ontreddering die volgde op de strooptochten van de Noormannen. Hij overlijdt in 965 en rust in de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] van Gent.
** Tijdens zijn regeerperiode zal Arnulf I de grens van Vlaanderen met Frankrijk tot aan de rivier de [[Canche]] verleggen en geeft zijn vorstendom zodoende een stevige zuidgrens tot in Pas de Calais.

.

* 939
** In het [[Rhonedal]] branden Turkse soldaten het [[Sint-Mauritius|klooster van Sint-Mauritius]] plat.

.

* 941
** Oudste vermelding van [[Snellegem]] als Snethlingehem.
.

* 944
** [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] laat op de Brugse burg een achthoekige kapel bouwen geïnspireerd op de [[Dom van Aken]] gewijd aan Onze-Lieve-Vrouw. Later wordt dit de Sint-Donaaskerk.


.

* 950
** De zestigjarige [[Arnulf I van Vlaanderen|Arnulf I]] bereikt het hoogtepunt van zijn macht. Hij is uitzonderlijk oud.

.

* Ca. 953
** Een nieuwe kerk in [[Snellegem]], de vorige dateerde wellicht uit de zevende eeuw. Snellegem is een [[Merovingen|Merovingisch]] kroondomein met het Oosthof als centraal punt. Van hier uit ontwikkelen zich de parochies [[Jabbeke]], [[Varsenare]], [[Zerkegem]], [[Sint-Andries (Brugge)|Sint-Andries]] en [[Sint-Michiels]]. 

.

* 958
** Boudewijn III (ca. 940-962), de enige zoon van Arnulf I wordt samen met zijn vader medegraaf van Vlaanderen tot aan zijn vroegtijdige dood in 962. Hij stimuleert de lakenweverij en de viltproductie en richt de [[Jaarmarkt|jaarmarkten]] van Brugge en Kortrijk op en sticht [[Duinkerke]]. 

.

* 960
** Priester Witger schrijft de eerste landsheerlijke [[Genealogie (geschiedkunde)|genealogie]] van de [[graven van Vlaanderen]]. De ''Genealogia Arnulfi comtis'' geeft de derde graaf van Vlaanderen [[Arnulf I]] veel aandacht: hij beschikt over koninklijk bloed via zijn oma (de Karolingers) en zijn moeder (de Angelsaksen). 

.

* 962
** [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]] overlijdt in 962 aan de pokken tijdens een veldtocht naar Normandië.

.

* 965
** Het vierjarige wezenkind [[Arnulf II van Vlaanderen|Arnulf II]] (°Ca.960/965–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;988), zoon van [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]], volgt zijn grootvader op als graaf van Vlaanderen onder de voogdij van de koning van Frankrijk. Lotharius beschermt hem tegen en tot ongenoegen van de Vlaamse edelen. Vlaanderen verbrokkelt in kleinere graafschappen. De regent van Arnulf, Boudewijn Baldzo maakt van Kortrijk een graafschap en de regent [[Dirk II van Holland]] wordt graaf van Gent en Waas. 

.

* 970
** De abt van het [[Cluny (Frankrijk)|Clunyklooster]] wordt door de Turken overvallen en gevangen gezet bij de [[Grote Sint-Bernhardpas]].

.

* 976 
** [[Arnulf II van Vlaanderen]] regeert over wat er van het [[graafschap Vlaanderen]] overblijft.

.


* 985
** De bouw van de [[Sint-Baafsabdij]] vangt aan. In 1067 zal ze voltooid zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 109.&lt;/ref&gt;

.

* 987
** [[Hugo Capet]] is de eerste Franse koning en stamvader van de [[Capetingers]]. Zijn naam betekent 'Mantel'. Hij zit op de troon tot 996.

.

* 988
** [[Boudewijn IV van Vlaanderen|Boudewijn IV]] met de Baard (ca. °980-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1035) wordt graaf van Vlaanderen voor een langdurig bewind van bijna een halve eeuw tot aan zijn dood. Als eigenaar van de kust-[[schorren]] fokt hij schapen en is hij wellicht een vroege wolleverancier voor de [[Atrecht|Atrechtse]] [[draperie]]. Tijdens zijn bewind krijgt [[Brugge]] stadsrechten en hij sticht hij [[Rijsel]]. Hij bouwt zijn machtsgebied uit naar de keizerlijke stad Valencijn, naar het Oosten en de rechteroever van de Schelde. Zo gaat hij de verbrokkeling van Vlaanderen tegen.

.

* 989
**
.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Coronation_of_Hugues_Capet_2.jpg|Koning [[Hugo Capet]] op de troon, [[Miniatuur (schilderij)|miniatuur]] uit een 13e- of 14e-eeuws manuscript van de Grandes Chroniques de France, bewaard in de [[Bibliotheque Nationale]] in Parijs.
Bestand:Clocher_abbaye_cluny_3.JPG|De twee overgebleven Romaanse torens van de kloosterkerk in [[Cluny (Frankrijk)|Cluny]].
Bestand:Dehio_212_Cluny.jpg|Reconstructie van wat Cluny ooit was.
Bestand:Robert_France.jpg|Het zegel van [[Robert II van Frankrijk]] (ca. 997), de zoon en opvolger van Hugo Capet.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|BoudewijnIV met de baard
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Elfde eeuw (1001-1100) ==
[[Bestand:CarminaBurana_wheel.jpg|thumb|550px|De [[Carmina Burana (handschrift)|Carmina Burana]] is de vroegst bekende collectie (11de eeuw) van Latijnse goliardenliederen over wijn, vrouwen en [[Satyr|satyren]]. De goliarden zijn rondtrekkende studenten met een geestelijke roeping, de opvolgers van de [[vaganten]]. De term verwijst mogelijks naar hun gulzigheid. Deze populaire vagebonden maken zich bekend doordat ze de voeten vegen aan de [[regel van Benedictus]] (standvastigheid en nederigheid). Drankgebruik, luidruchtigheid en intellectuele en maatschappijkritische debatten, muziek, jaarmarkten, dorpsfeesten en toneelspel zijn hen niet vreemd.]]

[[Bestand:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|thumb|550px|De wentel of spiltrap ontstaat in de elfde eeuw als kloosterlingen zich in de Nederlanden vestigen en stenen kloostertorens en burchttorens bouwen. Deze trappen maken deel uit van de torenmuur. Wenteltrappen zijn smal of van een versmalling voorzien zodat er maar een indringer tegelijk naar boven kan. Wie de versmalling verdedigt kan de eerstkomende vijand bij verrassing doden en blokkeert zo de trap. Andere voordelen: de verdediger staat hoger en kan zijn zwaard handiger gebruiken als de wenteltrap in klokrichting naar boven draait, als hij rechtshandig is tenminste. De indringer heeft last van de trappenspil en de verdediger niet.]]

.

;In de elfde eeuw vormt het [[graafschap Vlaanderen]] zich economisch en politiek. Omstreeks de millenniumwisseling vervangt de ijzeren ploeg de houten. Het hoefijzer, de water- en windmolens breiden de menselijke en dierlijke spierkracht uit. De stijgende opbrengsten laten zich voelen in de demografie. Een bevolkingsgroei leidt tot verstedelijking en emigratie. Tegen 1050 is Vlaanderen de meest verstedelijkte samenleving in Europa met het laken als moneymaker. Een groeiende groep mensen laat zich niet langer met landbouw in en specialiseert zich als ambachtsman. In het Kortrijkse stadhuis is een brandraam te zien die deze ambachten opsomt. Het gaat om de [[volder|volders]], de ververs... [verder aanvullen]. Aanvankelijk zijn ze onderbetaald en vormen ze een proletarische kaste. Onderaan de sociale ladder is het voorlopig moeilijk om een vuist te maken. Dat verandert de komende twee eeuwen. Zo zal de volder Jan Heem het na de Brugse Metten tot burgemeester schoppen. De landbouwrevolutie en haar demografisch effect zijn in de Zuidelijke Nederlanden erg voelbaar. Daar, bij de Noordzee stromen talloze stromen en rivieren. Gezien die strategische ligging komt er een economische hoogconjunctuur. De lakenuitvoer gaat naar Rusland en naar de Arabieren. Tegen het einde van de eeuw is Vlaanderen één van de rijkste regio's in de omgeving. Met dank aan het zwakke Franse gezag dat er tot de twaalfde eeuw niet in slaagt om de Vlaamse zelfstandigheid in te perken. De kerk voltrekt haar hiërarchische organisatie in bisdommen, aartsdiakonaten, dekenijen en parochies. Vorsten verzekeren via de [[Godsvrede]] veiligheid, orde en rust. Wie ertegen zondigt gaat ter [[penitentie]] op bedevaart naar [[Santiago de Compostella]], [[Rome (stad)|Rome]] of [[Jerusalem]] en financieren zo de bouw van kerken, kathedralen en [[hospita]] langs de [[Pelgrim|pelgrimswegen]]. De mobiliteit vergemakkelijkt met de uitvinding van de vierwielige kar met een meervoudig gespan. Transport over land vereenvoudigt. Een handelaar voert dagelijks ruim een halve ton graan tot veertig kilometer ver. Landsheren en ridders die op het einde van de eeuw hun domein verlaten voor een kruistocht, laten het namens de Godsvrede zorgeloos achter. De godsvrede met een thuisgebleven rivaal schept rechtszekerheid in plaats van het [[Vete|veterecht]]. Niettemin ontwikkelt de [[Ars Amatoria]] zich, de kunst van het liefhebben op basis van [[Ovidius]]' geschriften. De afwezige ridder weze gewaarschuwd! 
.

.

;Ca. 1000

.

* Boudewijn IV deelt Vlaanderen op in [[Kasselrij|kasselrijen]]. Ze hebben een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en (later) fiscale functie en een burcht. Kortrijk hangt af van Doornik tot het in 1071 een zelfstandige kasselrij wordt.

.

* Venetië is de sterkste handelsmacht in de Middellandse zee. 

.

;1007
* Een machtig keizerlijk leger trekt Vlaanderen binnen. De graaf van Vlaanderen, Boudewijn IV met de baard is gevat en gooit het op een akkoord: hij staat Valencijn af (tot hij het opnieuw verwerft in 1015) en verkrijgt het grondgebied van [[De Vier Ambachten|vier ambachten]] (het Boekhouter Ambacht, het Asseneder Ambacht, het Axeler Ambacht en Hulster Ambacht), [[Walcheren]] en de Zeeuwse eilanden.

.

;1008
* Antwerpen verwerft zijn stadszegel.

.

;1018
* [[Slag bij Vlaardingen (1018)]].

.

;1029
* (Ca.) In het kasteel van Wijnendale wordt [[Robrecht I de Fries|Robrecht de Fries]] geboren als de tweede zoon van graaf [[Boudewijn V van Vlaanderen]] en van [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]].

.

;1031
* De Franse monnik [[Rudophus Glaber]] vertelt in zijn kroniek over hongersnoden die West-Europa teisteren en hoe mensen zich overgeven aan het kannibalisme. 'O, tegenspoed' zo schrijft hij 'door de vreselijke honger gingen ze mensenvlees eten. Reizigers werden aangevallen door sterke mannen, die hun lichaamsdelen afsneden, kookten en verslonden. Veel mensen die aan de hongersnood ontsnapten en gastvrijheid vroegen voor de nacht, werden door hun gastheren de keel doorgesneden en opgegeten (...) Lichamen van de doden werden op veel plaatsen weer opgegraven om de honger te stillen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARTIN GAPARROS, vertaald door Hendrik Hutter, Marjan Meijer en Corrie Rasink. ''Honger''. Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2015, p.94.&lt;/ref&gt; Leg hier het verband met deel II van deze cursus en luister, indien je dit nog niet deed naar dit fragment.

.

'''♥''' [https://www.youtube.com/watch?v=Pwf_MIM5o2U '''FRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT HONGER VAN MARTIN GAPARROS, DEEL III, 7.20 min.''']

.

;1035

[[Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|thumb|550px|Boudewijn V van Rijsel en [[Adela van Mesen|Adela van Frankrijk]]]]

* Boudewijn V van Rijsel (°ca. 1013 - Rijsel? - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1067) volgt zijn vader op als graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn grafelijke gezag verstevigt hij door het bestuur te reorganiseren en de bevoegdheid van de kloostervoogden te beperken. Het dunbevolkte en ongecultiveerde centrale gedeelte van het graafschap verbindt hij met de rijke steden aan de kust en de Schelde via de stedengordel Torhout, Ieper, Mesen, Rijsel, Kassel en Ariën. Deze stichtingen worden hoofdplaatsen van de nieuw gestichte kasselrijen. Hun jaarmarkt moet kooplui aantrekken. Boudewijn V zet de  Oostwaartse veroveringen van zijn vader verder. Vlaanderen verwerft de gebieden tussen de Schelde en de Dender: het land van Aalst, Dendermonde, Bornem.

.

;1047
* Graaf Boudewijn IV neemt de burcht en het havenstadje Ename in bezit.

.

;1050
* Huwelijk [[Willem de Veroveraar]] met [[Mathilde van Vlaanderen]].
* (Ca.). De wellicht oudste beschrijving van [[buskruit]] duikt op in de militaire encyclopedie Wu Ching tsung Yao. Het als lastig te vinden salpeter komt wellicht van China.
 
.

;1051
* Het huwelijk tussen Boudewijn VI van Vlaanderen en Richildis, de weduwe van de graaf van Henegouwen verenigt de twee vorstendommen een eerste keer.

.

;1054
* Het [[Oosters Schisma]] splitst de westerse en de oosters-orthodoxe kerken (Griekenland, Oekraïne, Rusland...). Aanvankelijk erkent het christendom drie patriarchen: de bisschop van [[Rome (stad)|Rome]], de bisschop van [[Alexandrië]] en de bisschop van [[Antiochië]]. In 451 voegt ze daar de bisschop van [[Constantinopel]] en die van [[Jeruzalem]] aan toe. De bisschop van Rome heeft als paus de hoogste status. Factoren die Oost en West uiteendrijven zijn de taal (Latijn versus Grieks), de rituelen, de concurrentie tussen Rome met de paus en het feit dat het Oosten Constantinopel als het &quot;nieuwe Rome&quot; ziet. Het Westen bestrijdt het priesterhuwelijk, het Oosten staat het toe. Alleen de bisschop is er celibatair. Architecturaal komt een andere vormentaal tot stand. In het Westen ontstaat de sobere [[Romaanse architectuur|Romaanse bouwkunst]], de oosters-orthodoxe kerk ontwikkelt de rijke [[Byzantijnse kunst|Byzantijnse stijl]] met goud en mozaïek.

.

;1060
* Het aanzien van Boudewijns V is zo groot dat hij bij de dood van de koning Hendrik I van Frankrijk de voogdij verkrijgt over de minderjarige troonopvolger Filips I.

.

;1063
* [[Boudewijn V van Vlaanderen]] sticht een benedictijnenklooster in [[Ename]]: de [[Sint-Salvatorabdij]]. In deze regio van Scheldemeersen is er op de landtong van een meander sinds 974 een 'buitengewone sterke' burcht, een haven en een handelsnederzetting die samen met Antwerpen en Valenciennes de grens met het Duitse keizerrijk verdedigt. [[Godfried van Verdun]] en zijn vrouw Mathilde van Saksen (weduwe van de Vlaamse graaf [[Boudewijn III van Vlaanderen|Boudewijn III]]) bouwden eertijds de omwalling en de Onze-Lieve-Vrouwkapel met een kapittel. 

.

;1066
* Veel Vlaamse ridders nemen deel aan de Normandische invasie van Engeland en [[slag bij Hastings]], in beeld gebracht door het [[tapijt van Bayeux]]. Willem de Veroveraar gekroond tot koning van Engeland.
* Boudewijn V steunt zijn schoonzoon Willem de Veroveraar (gehuwd met Mathilde van Vlaanderen).

.

;1067
* [[Boudewijn V]] overlijdt en is begraven in de Gentse Sint-Pietersabdij. Boudewijn VI van Hasnon (ca. 1030–1070) volgt hem voor drie jaar (tot aan diens dood) op. Sinds 1051 is hij Boudewijn I van Henegouwen.

.

;1068
* Op [[Pinksteren]] is er de kroning van [[Mathilde van Vlaanderen]] tot koningin van Engeland in [[Westminster Abbey]]. Ze regeert bij afwezigheid van Willem in zijn naam. Mathilde is in Engeland als Willem in Normandië vertoeft en omgekeerd. 
* Boudewijn VI sticht [[Geraardsbergen]]. 
* Vermoedelijk creatiejaar van het [[Tapijt van Bayeux|tapijt van Bayeux]].
* [[Geraardsbergen]] verwerft zijn stadsrechten.

{{Panorama|Tapisserie de Bayeux 31109.jpg|30000px|Het tapijt is met de schuifbalk te bekijken}}

[[Bestand:Matilda_of_Flanders_Jardin_du_Luxembourg.jpg|thumb|550px|Mathilde van Vlaanderen (beeld in de Jardin du Luxembourg) is begraven in de abbaye aux Dames te [[Caen]].]]

.

;1070
* [[Arnulf III]] (ca. 1055–1071) de Ongelukkige volgt als graaf van Vlaanderen en Henegouwen zijn vader op. Zijn oom, Robrecht de Fries (de broer van Boudewijn VI, gehuwd met Geertrui van Holland) beticht de vijftienjarige Arnulf van tirannie. Bij de Vlaamse onderdanen heerst er ontevredenheid omdat de moeder van Arnulf, [[Richilde van Henegouwen|Richildis]], haar beleid teveel op Henegouwen richt.

.

;1071
* Normandiërs veroveren [[Sicilië]].
* [[Slag bij Kassel (1071)|Slag bij Kassel]] met de confrontatie tussen [[Arnulf III]] en [[Robrecht de Fries]]. De eerste sneuvelt, de tweede krijgt de titel graaf van Vlaanderen en krijgt erkenning door de Franse koning. Henegouwen blijft in handen van Richildis.
* [[Kasselrij Kortrijk|Kortrijk]] wordt een zelfstandige [[Kasselrij|kasselrijen]] met een militaire, bestuurlijke, gerechtelijke en fiscale functie (en een burcht?).

.

;1072
* [[Paus Gregorius VII]] gekroond. Naar hem is de Gregoriaanse hervorming genoemd. Niet dat hij ze op gang bracht, hij is er de motor van door zijn weerstand tegen de verkoop van de kerkelijke ambten en het hernieuwde verplichte [[celibaat]]. 

.

;1073
* [[Robrecht de Fries]] sticht een kapittel in [[Torhout]].
* De monniken van het rijkste klooster van Vlaanderen, de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] maken de relieken van [[Bernulfus van Gent|Sint Bertulfus]] afhandig van het kapittel in [[Harelbeke]].

.

;1081
* [[Arnoldus (heilige)|Sint-Arnoldus]] verkozen tot bisschop van [[Soissons (stad)|Soissons]]. Later predikt hij in Torhout tijdens een vredesmissie. Hij komt in opdracht van de paus naar Vlaanderen als bemiddelaar in het conflict tussen het opstandige volk en de hartvochtige graaf [[Robrecht I de Fries]]. In het museumkasteel van [[Loppem]] hangt een wandschilderij dat de twee belangrijkste momenten uit zijn leven voorstelt: hij bedaart het opgehitste Vlaamse volk en brengt de graaf tot rede.

.

;1084
* Sint-Arnoldus sticht en bouwt (waarschijnlijk) in Oudenburg de Sint-Pietersabdij voor de Benedictijnen. Hij gebruikt hiervoor de zwarte, stevige Doornikse steen die het Romeinse castellum fundeerde en omwalde. Tijdens een pestepidemie laat hij water koken, roert er in met zijn staf en maakt er bier van. Het maakt hem tot beschermheilige van de herbergiers en de brouwers.

.

;1085 
* Paus Gregorius VII overlijdt. De moeilijkheden voor het pausdom zijn niet voorbij. Het behoudsgezinde deel van de clerus verzet zich tegen de [[Gregoriaanse hervorming]].

.

;1087

.

* Moorse invallen in Spanje.

.

* Sint Arnoldus overlijdt.

.

* Na de verloren [[slag bij Hattin]] neemt [[Saladin]] Jerusalem in. De kruisvaarders zijn teruggedrongen tot op een smalle kuststrook.

.

;1088
* Stichting [[universiteit van Bologna]], de oudste van de wereld. [[Theologie]] is er hét vak (dat niet louter religieuze inhouden dekt). De [[scholastiek]] zal de studenten in de komende eeuwen aanmoedigen kennis in andere bronnen te zoeken, met liefde voor [[Aristoteles]]. Deze filosofie heeft een [[metafysisch]] karakter én een [[Logica|logisch]] denken. Scholastici die naam maken zijn [[Petrus Abaelardus]], [[Albertus Magnus]], [[Duns Scotus]], [[Willem van Ockham]], [[Bonaventura]] en [[Thomas van Aquino]]. Het werk [[Summa Theologiae]] van Aquino gaat door het leven als het scholastieke meesterwerk. Hij voltooit het in [[1273]].

.

;1089
* [[Robrecht de Fries]] keert terug van een bedevaart naar het Oosten. In Constantinopel belooft hij de keizer 500 Vlaamse ridders te sturen om de strijd aan te gaan met de Turken. Op dit moment is er nog geen sprake van kruistochten, niettemin zal deze bedevaart veel indruk maken op zijn zoon, de latere [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Jerusalem]], een vroege en succesrijke kruisvaarder die samen met [[Godfried van Bouillon]] Jerusalem zal veroveren.

.


;1091
* [[Bernardus van Clairvaux]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1153) geboren. Hij zal de basis leggen voor de Bernardijnse spiritualiteit, een terugkeer naar de idealen van bekering en armoede en een strikte [[regel van Benedictus]].
* Akko is de nieuwe, veroverde stad van de kruisvaarders die slechts nog over een smalle kuststrook beschikken.

.

;1093
* [[Robrecht II van Jeruzalem]] (°ca. 1065–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1111) wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood.

.

= De graventijd tijdens de kruistochten (1095-1291) =

.

;1095

[[Bestand:Robert de flandre croisé.jpg|thumb|550px|Robert II van Vlaanderen trekt samen met Godfried van Bouillon op. De eerste kruistocht is een feit. Dit romantisch tafereel is te zien in de collectie van Versailles en toont een Vlaamse leeuw die op dat moment nog niet als symbool wordt gebruikt.]]

* ♣ In [[Clermont-Ferrand|Clermont]] roept paus [[Urbanus II]] (Ca. 1035/1042–1099) op tot de eerste kruistocht. In 1095 en 1096 reist hij door Frankrijk en spoort iedereen aan zijn 'kruis op te nemen tegen de vijanden van het geloof.' Hij richt zich met een brief tot de graaf van Vlaanderen. Op het moment dat de paus de christenen aanspoort om de heilige plaatsen te heroveren op de Turken, leidt hij een zwervend bestaan, verdreven uit Rome. Bij de opening van zijn kerkvergadering is hij weinig diplomatisch: hij excommuniceert zijn gastheer, de Franse kroon in wiens land hij zich bevindt. Sinds 638 hebben de moslims Jerusalem in bezit en bouwen ze een wereldrijk uit. Europese christenen blijven als pelgrim naar de stad reizen, nu eerder uit boetedoening dan uit persoonlijke contemplatie. Het uiteenvallen van het moslimrijk in deze eeuw ontaardt in moslimstaatjes die elkaar bestrijden en pelgrims afslachten. Eind tiende eeuw is er een toename van het aantal pelgrims, ondanks de gewapende botsingen in de regio. In Europa is het niet anders. De kerk lijkt een corrupt instituut en daar zorgen oorlogszuchtige leenmannen voor versnippering. Om de Europese samenhang en slagkracht te herstellen, de kerk te zuiveren bedenkt de paus een heilige oorlog. In koortsachtig tempo voegen boeren, ridders, leenmannen, edelen en geestelijken zich bij de bestaande legers te voegen en beginnen als bewapende pelgrims een reis naar Jerusalem. Van de 80.000 mensen halen er 12.000 het doel. Ze slachten wie zich binnen de stadsmuren bevindt en maken Jerusalem bijna een eeuw tot kruisvaarders-hoofdstad. In 1187 zal Saladin de stad heroveren. Robertus Monachus noteerde een toespraak van Urbanus II waarmee alles startte. Hij richt zich tot het ras van de Franken die door God zijn uitverkoren en bedreigd zijn. Uit Jerusalem en de Constantinopel komt het 'vreselijke verhaal' dat het 'vervloekte ras' van de Perzen de christenheid binnenviel. Hij heeft het over zwaarden, plunderingen, ontvolking, wrede martelingen, vernietigde kerken en altaars, onreinheid en de besnijdenis van christenen en zijn propaganda werkt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;'Als ze mensen dood willen martelen, perforeren ze hun navel, trekken daar het uiteinde van hun ingewanden doorheen en binden ze dat aan een spies; vervolgens leiden ze het slachtoffer met zweepslagen in het rond tot de ingewanden naar buiten gutsen en het slachtoffer voorover op de grond valt. Anderen binden ze aan een paal en doorboren ze met pijlen. Weer anderen moeten hun net uitsteken en die vallen ze dan aan met getrokken zwaar en proberen met een enkele slag hun nek af te snijden. Wat zal ik zeggen over de allerergste verkrachtig van vrouwen? Erover spreken is erger dan erover zwijgen.' SIMON SEBAG MONTEFIORE, vertaald door Martine Both &amp; Margeet de Boer. ''Gesproken geschiedenis. Toespraken die de wereld hebben veranderd,'' Spectrum, Amsterdam, 2020,  p. 231-233.&lt;/ref&gt; Hij gebruikt hierbij de tuinmetafoor en verwijst naar het aards paradijs: 'Jerusalem is de navel van de wereld, het land is vruchtbaarder dan ieder ander land, als een andere Tuin der Lusten' waarop [[Godfried van Bouillon]] al zijn bezit verkoopt en met [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II van Vlaanderen]] afreist. Zijn Vlaanderen is zo rijk en bekostigt het ridderleger. Er volgen acht kruistochten tot in 1291, negen kruistochten dus in bijna twee eeuwen. Dat is ongeveer één per twintig jaar. Elke generatie lijkt zijn kruistocht te ondernemen.

.

;1096
* De [[Eerste Kruistocht]] duurt tot 1099 onder het bewind van [[Urbanus II]] om de heilige plaatsen in Palestina op de islam te veroveren. 
* Vanaf augustus trekken vier legers naar Constantinopel. De provincalen uit Zuid-Frankrijk onder leiding van [[Raymond IV van Toulouse|Raymond van Toulouse]], de Normandiërs uit Zuid-Italië, het Lotharische leger onder leiding van [[Godfried van Bouillon]] en het leger van de Vlaamse graaf. Eind december bereiken ze het rijk van de Noormannen in Zuid-Italië. 
* Ca. Stichting [[universiteit van Oxford]].

.

;1097
* In mei komen de Vlaamse kruisvaarders aan in Constantinopel. Die van Constantinopel zijn op hun hoede, enkele maanden eerder passeerde een bende stropers onder leiding van [[Pieter de Kluizenaar]] op [[volkskruistocht]].

.

; 1098
* Stichting [[Abdij van Citeaux]].
* De kruisvaarders veroveren met een list [[Antiochië]]. Deze hindernis richting Jerusalem telt 360 wachttorens.

.

;1099

.

[[Slag om Jeruzalem]]. Op 15 juli valt de heilige stad in de handen van de eerste kruisvaarders. De muur rond de stad zit vol ingenieuze schiet- en kijkgaten, ondergrondse en geheime gangen. Die kennis nemen de kruisvaarders mee naar huis. De verovering is aan de legers van [[Godfried van Bouillon]] (de morele leider van de kruistocht) en [[Robrecht II van Jeruzalem|Robrecht II]] te danken. Het bloedvergieten spaart vrouwen noch kinderen, de wreedaardigheden en de moordpartijen ondermijnen alle kansen op een latere samenwerking met de islam en bedreigen alle christenen in de regio. De expeditie verdrijft de moslims uit een stad waar ze het eeuwenlang voor het zeggen hebben en verdienen zo hun route naar de hemel, die [[Paus Urbanus II]] in 1095 openstelde met de kwijtschelding van alle zonden. De stadstaten in Italië zien in de spirituele verovering een commerciële en materiële opportuniteit. Nog voor de kruisvaarder Jerusalem bereiken, gaan schepen uit Venetië, Genua en Pisa in die richting uit. 

.

Stichting van de [[Orde van Sint-Jan|orde van de Ridders van Sint-Jan]]. De orde is niet erkend.

.

;1100

.

[[Godfried van Bouillon]], de Heerser van Jeruzalem sterft mysterieus (ziekte of vergiftiging?). Zijn broer, de strijdlustige [[Boudewijn I van Constantinopel]] volgt hem op.

.

Robrecht II keert naar Vlaanderen terug en zal nog tien jaar regeren.

.

Ca. Vroeg(st) overgeleverde Nederlandse poëzie, tekst geschreven door een Vlaming in Rochester Abbey 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Vlaardingen_-_Slag_bij_Vlaardingen_(reenactment_2008)_2.jpg|Reconstructie Slag bij Vlaardingen.
Bestand:Balduin_belle_Barbe.jpg|Boudewijn IV met de Baard (ca. 980-1035) was graaf van Vlaanderen van 988.
Bestand:Baldwin_V_of_Flanders_and_Adela_of_France.jpg|[[Boudewijn V van Vlaanderen]] (ca. 1013–1067) word in 1035 graaf van Vlaanderen.
Bestand:Balduin_Mons.jpg|Boudewijn VI (ca. 1030–1070) was vanaf 1067 graaf van Vlaanderen. 
Bestand:Arnoul_le_Malheureux.jpg|Arnulf III (ca. 1055–1071) de Ongelukkige, was graaf van Vlaanderen van 1070 tot 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.jpg|Robrecht I de Fries (ca. 1029/32-1093) was graaf van Vlaanderen van 1071.
Bestand:Robrecht_de_Fries.png|Robrecht de Fries
Bestand:Robert_de_flandre_croisé.jpg|[[Robrecht II van Jeruzalem]] (ca. 1065–1111) was graaf van Vlaanderen van 1093.
Bestand:Godfrey_of_Bouillon,_holding_a_pollaxe._(Manta_Castle,_Cuneo,_Italy).jpg|[[Godfried van Bouillon]]
File:1099jerusalem.jpg|De inname van [[Jeruzalem]] markeert de succesrijke Eerste Kruistocht.
Bestand:Seal_of_the_University_of_Bologna.svg|ologna heeft de oudste universiteit ter wereld. Zestig tot zeventig jaar later kwam de [[Sorbonne Université|Sorbonne]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Twaalfde eeuw (1101-1200) ==
[[Bestand:1983_CPA_5426_(1).png|thumb|550px|Als het werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (Perzisch: محمد بن موسى الخوارزمي) in het Latijn vertaald wordt doen de algebra met het Indische symbool &quot;[[0]]&quot; en de [[Arabische cijfers]] hun intrede in de Europese wiskunde. Dat telt een stuk makkelijker dan de [[Romeinse cijfers]].]]

.

'''De twaalfde eeuw gaat de geschiedenis in als het [[cisterciënzers|cisterciënzertijdperk]]. [[Johan Huizinga]] omschrijft ze als 'de eeuw van [[Bernard van Clairvaux]] en van [[Abelard|Abaelard]] (1079-1142) van de volgroeide [[feodaliteit]], van de [[lyriek]] van [[goliarden]] en [[troubadours]], van de bloei der steden en van de kruistochten in vollen gang - schitterend, verheven en jammerlijk'. Een tijdgenoot, [[Adelard van Bath]] (1080-1152) schrijft in zijn ''Quaestiones Naturales'' 'Als we de verbazende rationele schoonheid van het heelal waarin we wonen de rug toekeren, verdienden we eruit gezet te worden, als een gast die geen waardering heeft voor het huis dat hij ontvangt.' In Antiochië en in Damasucs zoekt hij in boekhandels naar rekentabellen en zo introduceert hij de wiskunde in Europa. Terug thuis vindt hij 'de vorsten barbaars, de bisschoppen drankzuchtige, de rechters omkoopbaar, de patroons onbetrouwbaar....' een idee die het Oosten hoger aanschrijft dat het Westelijke Christendom. [[Daniël van Morley]] deelt op het einde van de eeuw zijn idee. De Arabische arts Averroes (1126-1198), geboren in het Islamitische Cordoba, introduceert de werken van Aristoteles (384-322) en neemt de vrees weg dat zijn teksten verloren zijn gegaan. Mode doet haar intrede. Schoenen, jassen en kapsels zijn niet langer een gebruiksvoorwerp. Ze maken het mogelijk om zich te onderscheiden van de ander. Een overbevolking in Vlaanderen doet mensen emigreren naar moerasgebieden in Duitsland omdat de landbouw en de grafelijke belastingen geen antwoord bieden op de demografische crisis. Vaak zoeken die migranten streken op die qua fysionomie gelijkaardig zijn met hun thuissituatie. De Romeinse heerweg van Boulogne naar Keulen die in Kortrijk passeert, wordt stilaan minder gebruikt, een nieuwe weg verbindt Keulen met Brugge, Gent en Aalst. Anderen gaan als kruisvaarder naar het Oosten en brengen Oosterse ideeën (zoals het verplegen van zieken in hospitalen) mee naar Europa. Om de ridders te garanderen dat hun gebied of hun vrouw niet wordt ingenomen door een rivaal, zorgt de zogenaamde [[godsvrede]], een vinding uit de 11de eeuw. Wie die overtreedt, wordt gestraft met het [[levend koken]] of met [[Ophanging (levensbeëindiging)|ophanging]].' Wie thuisblijft ziet zijn dorp of stad van structuur veranderen; houten omheiningen maken plaats voor stenen muren. De transportmogelijkheden laten het vervoer van rotsen en stenen sinds de vorige eeuw toe. Tenslotte doet een nieuw fenomeen zijn intrede. Het mannentekort dat de kruistochten veroorzaken, zorgt dat vrouwen vaker apart of in kleine groepen leven. Sommigen onder hen trekken rond om een soort van evangelie te verkondigen. In de volgende eeuw zal dit leiden tot de stichting van de begijnhoven. In de geneeskunde is er tot nu toe geen dominante groep. Verschillende mensen bieden hun hulp aan, vroedvrouwen, heksen, apothekers, barbiers... Na de twaalfde eeuw komt er een opleiding. Tijdens hun Kruistochten (1096-1270) ontdekken de Europeanen de verfijnde beschaving van Muzelmannen in het Nabije Oosten. Hun tuinen bieden zaad en inspiratie voor de Europese tuin die de eigenaar, de kruisvaarder toelaat tot pronken. Het koudere klimaat remt de rage.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
.

;1104

.

Keizer [[Keizer Hendrik V|Hendrik V]] van Duitsland versterkt de Antwerpse burcht en verhoogd de muren van vijf tot twaalf meter en verdikt ze van 1,35 naar twee meter.

.

[[Boudewijn I van Constantinopel]] verovert de havenstad [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1109
** Verovering van [[Tripoli (Libanon)|Tripoli]] door Boudewijn I van Constantinopel.

.

* 1110
** Verovering van [[Beiroet]] en [[Sidon]]. Op deze wijze ontstaan verschillende christelijke rijkjes in het Oosten. Onderling heerst er een 

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Plan.abbaye.Clairvaux.2.png|thumb|550px|Grondplan van de [[abdij van Clairvaux]]. Let op de [[Hortus conclusus|Hortus Conclusus]] die twee of driemaal voorkomt.]]

* 1111
** Robrecht II sneuvelt op het slagveld bij de [[Meaux (stad)|burcht van Meaux]].
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl, wordt graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. 

.

* 1112
** [[Bernardus van Clairvaux]] treedt in, in [[Cîteaux|Cïteaux]]. Zijn [[Predicatie]] focust op het lijden van Christus en menselijkheid. Daarmee fundeert hij de ideologische basis van het [[begijnhoven|begijnhofwezen]] en polimiseert hij de [[Katharen]], tijdgenoten die het dogma van de menswording verwerpen.

.

* 1115
** Bernardus van Clairvaux sticht de abdij van Clairvaux in [[Ville-sous-la-Ferté]]. 

.

* 1118
** Na een ernstige ziekte overlijdt Boudewijn I van Jerusalem. Zijn neef volgt hem op tot 1131.
** Om het [[Koninkrijk Jeruzalem]] te verdedigen worden speciale genootschappen opgericht, waaronder de stichting van de ridderorde der [[Tempeliers]]. Hun naam hebben ze te danken aan hun eerste verblijfsplaats, in de buurt van de [[Tempel van Salomo]].

.

* 1119
** [[Boudewijn VII van Vlaanderen|Boudewijn VII]] bijgenaamd Hapkin of met de Bijl overlijdt aan zijn kwetsuren in [[Roeselare]]. Zijn dood betekent voor Vlaanderen het verlies van de laatste rechtstreekse nakomeling van Boudewijn I. Op zijn sterfbed duidt de graaf van Vlaanderen zijn neef Karel van Denemarken aan als opvolger.
** [[Karel de Goede]] wordt [[Graaf van Vlaanderen (België)|graaf van Vlaanderen]].

.

;Kijken

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Saint_Bernard_de_Clairvaux_(Eglise_Saint-Pierre,_Bar-sur-Aube,_Aube).jpg|Bernardus van Clairvaux
File:Kloster_von_Clairvaux,_heute_Strafanstalt.jpg|Klooster, nu gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(2).JPG|Hostellerie des Dames.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(4).JPG|Mur d'enceinte (&quot;Haut mur&quot;).
File:Abbaye_de_Clairvaux_(6).JPG|Toegangspoort tot het abdijpaleis. Hoofdingang van de huidige gevangenis.
File:Abbaye_de_Clairvaux_gravure_XVIIIe.jpg|Gravure uit de 18de eeuw.
File:Abbaye_de_Clairvaux_(3).JPG|Chapelle Saint-Anne.
File:Fauteuil_Alèthe_Clairvaux_04384.jpg|Meubel.
File:Abbey_of_Clairvaux.jpg|Abdij.
File:Clairvaux_(Aube)_-_Hotel_Judey_(R._Rale,_phot._Bar-sur-Aube).jpg|Hotel Bernard
File:Prison_de_Clairvaux_La_maison-centrale_et_la_cour_d'honneur.jpg|Cour d'honneru
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Saint-Denis_(93),_basilique,_abside_2.jpg|thumb|550px|De [[gotiek]] begint in 1122 in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet. [[Abt Suger]] start de verbouwing. Waar hij zijn inspiratie haalt, is onduidelijk. Zijn het kruistochten die de Arabische meetkunde meebrengen en de bouwkunde stimuleren? De Kruisvaarder brengen inderdaad Oosterse ideeën mee naar Europa, waaronder het vier eeuwen oude werk van de Perz [[al-Chwarizmi|Mohammed ibn Moesa al-Chwarizmi]] (محمد بن موسى الخوارزمي) dat naar het Latijn wordt vertaald. Zijn [[algebra]] met het Indische symbool &quot;0&quot; en de Arabische cijfers geven de Europese wiskunde een duw in de rug. Al-Chwarizmi of 'de grootvader van de informatica' is een vroege wiskundewetenschapper, geograaf en astroloog die schrijft over de [[mechanische klok]], het [[astrolabium]] en de [[zonnewijzer]]. Het [[algoritme]] is zijn vinding en &quot;algoritme&quot; en &quot;algorisme&quot; zijn van zijn naam afgeleid. Hij is geboren tussen 780 en 800 en sterft tussen 840 en 845. Toch zijn de Gotische kerken geen radicale breuk met hun [[Romaanse architectuur|Romaanse]] tegenhanger. Beiden hebben een plattegrond in de vorm van een Latijns kruis met het altaar in het Oosten. Wat nieuw is, is de combinatie van [[kruisribgewelf]], de [[spitsboog]], de [[steunbeer]], de [[luchtboog]], gewelven en de pilaren. Die zorgen dat dikke, donkere, dragende tussenmuren niet meer nodig zijn. Ze creëren een sterke, verticale skeletconstructie met plaats voor hoge brandramen. De ruime en lichte Saint-Denis maakt indruk en de bouwstijl - die voorlopig geen naam draagt - verspreidt zich over Europa. De term 'gotiek' komt uit de Renaissance en verwijst naar de [[Germanen|Germaanse]] [[Goten]] (hoewel die niets met deze bouwkunst te maken hebben) om te spotten met een bouwstijl die intellectuelen in het algemeen en de Italiaanse architect [[Giorgio Vasari]] in het bijzonder smaakloos, primitief en barbaars vinden. De Renaissancemens kijkt - hoewel hij veel gemeenschappelijk heeft met de Middeleeuwer - neerbuigend op het millennium dat hem scheidt van de [[oudheid]]. Toen [[Vasari]] voor de hertog van Farnese in 1546 een kunststudie maakt, bestempelt hij de laatmiddeleeuwse, verticale kunst als een dwaling. De naam is een scheldwoord: de Goten zorgden voor de val van het [[Romeinse Rijk/Tijdstabel van uitbreiding en inkrimping|Romeinse Rijk]].]]

.

;1121

.
* (Ca.) Publicatie van het [[Liber Floridus]], een encyclopedie geschreven door [[Lambert van Sint-Omaars]].

.

;1122

.

* De [[gotiek]] begint in de [[abdij van Saint-Denis]] bij [[Parijs]] die sinds de achtste eeuw de Franse vorsten bijzet.

.

* De [[investituurstrijd]] eindigt met het [[concordaat van Worms]].

.

;1123

.

* Paus [[Calixtus II]] roept in Rome het eerste [[Concilies van Lateranen|Lateraanse Concilie]] bijeen en stelt dat de kruistochten zich behalve op het Oosten, ook op Spanje en Portugal mogen richten. Het is het eerste Concilie in het Westen sinds 1054. Andere onderwerpen zijn de [[investituurstrijd]] en het [[concordaat van Worms]]. 

.

;1124-1125

.

* Hongersnood in Europa. [[Karel de Goede]] neemt maatregelen die erger voorkomen. [[Galbert van Brugge]] schrijft een verslag over de graaf die in Brugge en in zijn andere steden elke dag honderd armen van eten voorziet en een verbod oplegt op het brouwen van bier, een drank die in tijden van hongersnood contraproductief is.

.
* [[Bernard van Chartres]] is nu kanselier van de kathedraalschool van Chartres. Hij is er sinds 1115. De uitdrukking 'dwergen staan op de schouders van reuzen' komt van hem en betekent dat de waarheid ontdekken alleen kan door verder te bouwen op eerdere ontdekkingen. Een bewijs dat hij na 1124 nog leeft, is er niet. 
.

;1126

.

;1127

.

* Na de moord op [[Karel de Goede]] voor het altaar in de Brugse [[Sint-Donaaskerk |Sint-Donaaskerk]], door de Erembouds, een niet adelijke familie volgen beroerten. De gedachte om de Vlaamse steden [[stadsrechten]] te geven ontstaat. Brugge en Kortrijk zijn kanshebbers.

.

* De afsluiting van de woltoevoer van Engeland naar Vlaanderen veroorzaakt onrust en ontregelt de Vlaamse lakenindustrie. 

.

* Op aandringen van de koning van Frankrijk wordt [[Willem Clito]] (1102– +Aalst 1128) Graaf van Vlaanderen. Vlaanderen belandt in een verwarde politieke crisis. Het ongenoegen van veel Vlaamse edelen is groot omdat anderen aanspraak maken op de troon zoals [[Willem van Ieper]] en Diederik van de Elzas. De eerste wordt in april gevangengezet, de tweede wordt verslagen op 21 juni 1128 in de [[Slag bij Axpoele|slag om Axpoele]] bij [[Ruiselede]]. Diederik vlucht naar het opstandige Aalst waar de burgerij onder leiding van [[Iwein van Aalst]] hem verwelkomt.

.

* [[Kortrijk]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* In de Vlaamse steden - 'nederzettingen' - Ieper, Rijsel, Torhout en Mesen roept de Vlaamse graaf de markt in het leven. Zijn bescherming zorgt dat die kan functioneren. In ruil voor tolheffingen beschermt 'De vrede van de markt' de kooplui onderweg, op weg naar de andere markt. Een marktperiode duurt een maand, ergens tussen eind februari en begin november. Sommige kooplui zijn ook internationaal georiënteerd en reizen in de tussenpozen door naar Engeland, Noord-Frankrijk of de Champagnestreek.

.

;1128

.

* Met [[Godfried I van Leuven]] belegert [[Willem Clito]] eind juli Aalst, hij raakt verwond en sterft. Hij is begraven in de [[Abdij van Sint-Bertinus]] in [[Sint-Omaars]]. 

.

* [[Diederik van de Elzas]] wordt graaf van Vlaanderen voor een periode van veertig jaar, tot aan zijn dood in 1168. Bij zijn burcht laat hij een kapel voor de heilige Basilius (circa 330-379) bouwen, de latere [[Basiliek van het Heilig Bloed|bloedkapel]]. 

.

* [[Brugge]] krijgt/verwerft zijn stadsrechten.

.

* 1129

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Clito4.jpg|Willem Clito
Bestand:Thierry.jpg|Diederik van de Elzas.
Bestand:Urkunde_Wormser_Konkordat-bg.png|Oorkonde van het concordaat van Worms.
File:Library_of_Congress,_Rosenwald_4,_Bl._5r.jpg|Dwergen en reuzen
File:South_rose_window_of_Chartres_Cathedral_crop.jpg|Nieuwtestamentische evangelisten op de schouders van hun collega's uit het oude op een roosvenster in Chartres.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium: de duinenabdij groeit ===
[[Bestand:Pieter Pourbus - 1571 Plan for Ten Duin Abbey in Koksijde.jpg|550px|thumb|♣ Dit schilderij van [[Pieter Pourbus]] (ca 1523-1584) toont de Duinenabdij bij Koksijde in de zestiende eeuw. Haar oorsprong gaat terug op de eerste helft van de twaalfde eeuw. De baksteken van het complex zijn van eigen productie. Een zanderig neerhof groeit uit tot een abdij met poort, een omheining, een kerk, een klooster met een monnikenvleugel, een kapittelzaal, een lekenbroedersvleugel met de stapelplaats, een refter en keuken, een infirmerie, een bibliotheek, nuts- en werkgebouwen, een waterhuis, een brouwerij, een gasthuis, twee windmolens en een Rosmolen, boomgaarden en tuinen. Onder impuls van [[Bernardus van Clairvaux|Bernardus]] sluit de abdij aan bij de [[cisterciënzers]] met als leuze 'Maak van de nood een deugd'. Bij het begin van de eeuw vestigde kluizenaar [[Ligerius]] zich in de duinen bij [[Veurne]], een parochie [[Koksijde]]). Daar groeit eind jaren twintig een gemeenschap onder de leiding van de eerste abten [[Fulco (abt)|Fulco]] en [[Robrecht van Brugge]] die in 1153 Bernardus in Clairvaux zal opvolgen. De gemeenschap groeit snel, legt de basis voor het uithof [[Groot-Sinten|Synthe]] bij Duinkerke en heeft Engelse contacten. Abdij [[Ter Doest]] is de dochterabdij en er komt domeinbezit in [[Zeeland (provincie)|Zeeland]], de [[Vier Ambachten]], er zijn tientallen [[uithof (klooster)|uithoven]], pachthoeven en -gronden, waaronder [[Ten Bogaerde]], [[refugehuis|refugehuizen]]. Er is zelfs een eigen handelsvloot. Midden dertiende eeuw is een hoogtepunt: ongeveer 370 monniken en lekenbroeders beheren een domein van 10.000 ha, in België, Frankrijk, Nederland en Engeland, met  [[Uithof (klooster)|uithoven]] en schuren. Abdijproblemen zijn de steeds terugkerende overstromingen, de droogleggingen en de domeinverbrokkeling. Abten behoren tot de entourage van de Vlaamse graaf. In het conflict bij het begin van de veertiende eeuw kiest de abt de Franse kant. Na de [[Guldensporenslag]] vlucht hij naar [[Parijs]]. In [[1566]] houdt de [[Beeldenstorm]] er lelijk huis. Kunst raakt vernield en de unieke bibliotheek gaat teloor. Na het herstel van het katholiek-Spaanse gezag vestigden de monniken zich in Brugge en in Nieuwpoort. De ''Duinheren'' organiseren de afbraak van de abdij en halen in 1623 een loden kist boven met resten van [[Idesbaldus]]. De devotie houdt tot op heden stand. De handschriften zijn bewaard in het Grootseminarie en de [[Biekorf (cultuurcentrum)|Biekorf]] in Brugge.]]

.

;1130

.

* De kerk kant zich tegen de [[Riddertoernooi|tornooien]] en besluit om ridders die omkomen tijdens deze spelen (tornooi verwijst naar tournez, het draaien van het paard) niet langer in gewijde grond te begraven.

.

;1131

.

* [[Fulco van Jeruzalem]] wordt koning.

.

;1132

.

;1133

.

;1134

.

* Na een overstroming ontstaat het [[Zwin (zeearm)|Zwin]], een zee-arm die Brugge met de Noordzee verbindt. Brugge heeft intussen al een [[ringmuur]].

.

* Diederik van de Elzas huwt zijn tweede vrouw [[Sibylla van Jeruzalem|Sibylla]] en is zo de schoonzoon van de koning van Jerusalem. Drie keer trekt ze met hem naar het Oosten.

.

;1135

.

;1136

.

* Na het eerdere huwelijk van [[Melisende van Jeruzalem|Melisende]] (1105-1161), de dochter van [[Boudewijn II van Jeruzalem]] en [[Fulco van Jeruzalem]], een huwelijk dat aanvankelijk niet zo gesmeerd liep en nadat er een tweede zoon ter wereld komt, krijgt het jonge kruisvaarders koninkrijk Jeruzalem een ander gezicht. De bevolking is een bont amalgaam van de tweede generatie Frankische kolonisten, nieuwkomers uit Europa, Turken, Syriërs, Arabieren, joden en christenen. Deze smeltkroes produceert nieuwe kunst zoals het beroemde [[Melisende Psalter]] en een nieuwe stad wordt letterlijk van de grond af opgebouwd.

.

;1137

.

;1138

.

;1139

.

* In de [[kruisvaarderstaten]] is de toestand kritiek. [[Diederik van de Elzas]] landt met zijn Vlaamse ridders voor de kusten van Palestina als [[pelgrim]], niet als kruisvaarder. In tegenstelling met zijn voorganger [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht II]] aast hij op fortuin. [[Fulco van Jeruzalem|Fulco van Anjou]], Diederiks schoonvader heeft echter met zoveel moeilijkheden te kampen dat hij Diederik verzoekt om met zijn kleine ridderleger de [[Jordaan (rivier)|Jordaan]] over te steken om de Turkse bende aldaar een lesje te leren.  

.

;Kijken
'''Het [[Melisende Psalter]] is een handboekje, [[liturgisch]] en geestelijk van aard met [[psalmen]], gemaakt in het [[scriptorium]] van Basilios (een vijftal kunstenaars werkte er aan) in de [[Heilig Grafkerk|Heilige Grafkerk in Jerusalem]]. Het vakmanschap, gebonden tussen twee [[ivoren]] platten bleef wonderwel bewaard.'''

&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Egerton ms 1139!1 fse005r.jpg|Melisende-Psalter ivoren voorplat
Bestand:Egerton_ms_1139_f023v.jpg|Melisende-Psalter, Initiaal van psalm 1
Bestand:Melisende-Psalter_f12v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Deësis
Bestand:Presentation_of_Christ_in_the_Temple_-_Psalter_of_Queen_Melisende_(1131-1143),_f.3_-_BL_Egerton_MS_1139.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: Jezus in de tempel
Bestand:Egerton_ms_1139_f004v.jpg|Melisende-Psalter, beeldencyclus: [[De transfiguratie van Christus|transfiguratie]]
Bestand:Egerton_ms_1139_f017r.jpg|Melisende-Psalter, kalender, augustus
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:The_Blood_Relic.jpg|thumb|550px|Het [[Heilig Bloed (Brugge)|heilig bloed]] in Brugge, meegebracht door [[Diederik van de Elzas]]. De productie van boeken, religieuze kunstvoorwerpen en [[relieken]] in de kruisvaardersstaat [[Jeruzalem]] is een onderdeel Melisendes beleid. De historicus [[Dan Jones]] schrijft dat welstellende pelgrims (of met connecties) deze souvenirs meebrengen. In de vroege dagen van de regering van Melisende en Fulco - bracht het hen op een idee of gaan ze gewoon in op [[Wet van vraag en aanbod|vraag/aanbod]]? - zendt het Duits klooster van Denkenhof (gewijd aan het Heilige Graf) een delegatie die de splinters van het Ware Kruis in handen moet krijgen. De fragmenten, geschonken door patriarch, komen naar [[Beieren]] in een zilveren en vergulde [[reliekhouder]] met [[parels]], [[Amethist|amethisten]] en steentjes van [[Golgotha]]. Andere voorwerpen die de weg de naar het Westen vinden zijn Islamitische stoffen en bekers die lijken op fantasiedieren of wilde beelden. Latijnse ateliers in het Westen maken deze import uit het Heilige Land  na om te aan de (nieuwe) vraag naar religieuze voorwerpen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De kruisvaarder. De strijd om het heilige land'', Omnibook, Utrecht, 2019, 192 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

;1140
* (Ca.) Een mogelijke vermelding van het Kortrijkse laken in het Spaanse [[epos]] [[Poema de Mio Cid]].

.

;1141
* Aan de herinwijding van de [[Tempelberg]] gaan renovaties en decoraties vooraf.

.

;1142
* Een poging om Lissabon te heroveren op de Islamisten door [[Alfonso Henriques]] mislukt, ondanks de hulp van de zeventig schepen uit het land van de Galliërs.
* Ca. Geboorte [[Filips van de Elzas]].

.

;1143
* [[Zamora (Spanje)|Verdrag van Zamora]]
* [[Fulco van Jeruzalem]] komt om bij een jachtpartij. Zijn 13 jarige zoon [[Boudewijn III van Jeruzalem|Boudewijn III]] volgt hem op. De Turken gebruiken de situatie om hun gebieden te heroveren.

.

;1144

.

Turken omsingelen Edessa en overmeesteren een uitgestrekt deel van het [[Graafschap Edessa]]. Een tegenslag voor de kruisvaarders. Europa roept op om versterkingen, de expeditie gaat de geschiedenis in als de tweede kruistocht met de charismatische [[Bernardus van Clairvaux]] als animator. Hij beseft dat het kwijtschelden van de zonden niet voldoende is als motivator. 'Laat ik degenen onder u die kooplieden bent - mannen die uit zijn op een handeltje - erop wijzen welke kansen er aan deze grote onderneming zijn verbonden. Laat ze niet lopen.'

.

;1145
* De voorbereidingen voor de [[Tweede Kruistocht]] starten. Die zal duren tot 1149.

.

;1146
* De [[Cisterciënzers|cistercienzermonnik]] [[Bernardus van Clairvaux]] is dé promotor van de [[tweede kruistocht]]. Zijn inspirerende  diplomatische predik in [[Vézelay]] (waar de Vlaamse graaf op dat moment is) brengt eensgezindheid binnen Europa. Behalve Edessa en Jerusalem staat de verovering van Spanje op het programma. Zelf trekt Bernardus niet op kruistocht, zijn gezondheid is te zwak. In tegenstelling tot zijn voorganger ([[Urbanus II]] in Clermont) zakt Bernardus van Clairvaux wel af naar Vlaanderen om de kruistocht te promoten. Hij doet [[Atrecht]] aan en [[Sint-Omaars]] (met de [[Abdij van Sint-Bertinus]]). In Ieper ontmoet hij de graaf van Vlaanderen, Diederik van de Elzas. Daarna gaat zijn tocht naar Veurne, Brugge en [[Affligem]] op de grens met het vorstendom Brabant. De monniken kregen er zijn staf en zijn kruis.

.

;1147
* Moorse invallen in Spanje. In steden zoals [[Cordoba]] leven [[Joden]], [[Christenen]] en [[Moslims]] vreedzaam naast elkaar.
* In mei verlaat Diederik van de Elzas Vlaanderen op weg naar [[Constantinopel]] - de uitvalsbasis voor deze tweede kruistocht - dat hij in oktober bereikt.
* In juli verschijnen er kruisvaarders voor de poorten van [[Lissabon]]. De slag om Lissabon, de rijkste handelsstad in de 12de eeuw start. Een zekere priester Raol schrijft een verslag en laat de geschiedenis van de stad teruggaan op Odysseus.
* [[Poperinge]] verwerft stadsrechten.

[[Bestand:Castelo_de_São_Jorge_-_Lisbon.jpg|thumb|550px|Het hoge [[Castelo de São Jorge]] in Lissabon kijkt uit over de Taag. De fundamenten stammen uit de 6e eeuw voor Christus. In 1147 wordt het op de Moren veroverd. 'Met het oog daarop was [[Lissabon]], de welvarende haven die 300 kilometer ten zuiden van Porto en 13 kilometer ver in de monding van de rivier de [[Taag]] lag, het lucratiefste en strategisch belangrijkste doelwit van allemaal. Het was een zeer goed te verdedigen haven die handelscontacten met West-Afrika onderhield en via het dal van de Taag uitstekende verbindingen landinwaarts had. Een zekere priester Raol, een bijzonder geestdriftige Anglo-Normandische geestelijke schreef een gedetailleerd verslag over de [[Beleg van Lissabon|Slag om Lissabon]] van 1147 en legde de legende vast dat de stad in de oudheid gesticht was door [[Odysseus]]. In zijn eigen dagen produceerde Lissabon een weelderig banket aan natuurlijke voedingswaren: vis en schaaldieren, vogels in overvloed, citrusvruchten en olijven, zout en honing, druiven en granaatappels en meer vijgen dan de zestigduizend families die in de stad woonden konden opeten. De Taag liet in de vroege lente goudkorrels achter op zijn oevers, terwijl de kooplieden nog veel meer van het edele metaal het hele jaar door aanvoerden uit Afrika. Lissabon was, meende Raol, &quot;de rijkste van heel Afrika en een groot deel van Europa.&quot; (...) En zo gebeurde het dat wel tienduizend pelgrim-soldaten van de Britse Eilanden en uit de [[Lage Landen]] op 23 mei 1147 vanuit [[Dartmouth (Devon)|Dartmouth]] aan de zuidkust van Engeland zee kozen met en reusachtige vloot van honderdvierenzestig schepen. Voordat ze vertrokken, spraken ze onderling regels af, bedoeld om de vrede te bewaren in een leger van strijders die veel verschillende talen spraken en uit vele landen kwamen. (...) Het [[beleg van Lissabon]] begon eind juni met voortdurende gevechten tussen moslims die de voorsteden buiten de stadsmuren verdedigden en kruisvaarders die hun schepen in een inham van de Taag aan land brachten en voet aan wal zetten. (...) Op 1 juli bestormden met slingers en bogen gewapende voetsoldaten de voorsteden van Lissabon. Huizen werden platgebrand. Inwoners vluchten. In de kampen van de kruisvaarders begonnen de in belegeringstechniek gespecialiseerde troepen, onder wie een expert die uit Pisa was gehaald, aan de bouw van torens en beschermende kooien die katten en zeugen werden genoemd, alsmede een aantal reusachtige [[mangonel|mangonellen]] die na voltooiing de stadsmuren samen met vijfhonderd stenen per uur konden bombarderen. [[Sappeurs]] groeven een tunnel om de funderingen van de muren te verwoesten. Er werd ernstig nagedacht over de bouw van een drijvend fort van torens, bevestigd op onderling verbonden boten, om de versterkingen vanaf de rivier te kunnen aanvallen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAN JONES, vertaald door Roelof Posthuma. ''De Kruisvaarders. De strijd om het Heilige Land'', Omniboek, Utrecht, 2019, p. 221-228.&lt;/ref&gt;]]

.

;1148
* De lymfatische [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk  VII]] heeft een jaloers conflict met zijn vrouw, [[Eleonora van Aquitanië]] in... [[Antiochië]]. Zonder dralen beveelt hij zijn leger om de [[tweede kruistocht]] te verlaten. Deze kruistocht bereikt zijn doel niet: de Turkse bedreiging  (het rijk van Nur-el-Din) wordt met rust gelaten en de kruisvaarders bestrijden de bondgenoten van Jeruzalem.
* De Duitse keizer verlaat Palestina in Akko. De Franse koning en Diederik van de Elzas overwinteren in Jeruzalem. Bij zijn afreis ontvangt hij van zijn schoonbroer het Heilig Bloed als relikwie.
* Ca. [[Ysengrimus]] als voorloper van [[Van den vos Reynaerde|Reinaert de Vos]] is een Latijns gedicht dat waarschijnlijk in Gent is geschreven.

.

;1149-50
* De legende wil dat [[Diederik van de Elzas]] het [[Heilig Bloed (Brugge)|Heilig of Kostbaar Bloed]] aan de Zwinstad Brugge schenkt. De [[reliek]] van het Heilig Bloed van Jezus Christus is tot op heden te zien in de daartoe gebouwde [[Basiliek van het Heilig Bloed]] of de Sint-Basiliuskapel. Het is het populairste reliek in Vlaanderen. 

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Saint-Bernard_prêchant_la_2e_croisade,_à_Vézelay,_en_1146.jpg|Bernardus roept op tot de kruistocht
Bestand:Siege_of_Lisbon_-_Muslim_surrender.jpg|Het beleg van Lisboa.
Bestand:AfonsoI-P.jpg|[[Alfonso I van Portugal]].
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

[[Bestand:Brugge_-_Sint_Jan_-_Middeleeuwse_ziekenzaal_rond_1778.jpg|thumb|550px|[[Jan Beerblock]]  (1739-1806) schildert in de achttiende eeuw hoe het middeleeuwse hospitaal er in Brugge uitzag.]] 

;1150 

.

* Brugge krijgt van de graaf van Vlaanderen [[Filips van den Elzas]] [[stadsrechten]] (?). Welstellende handelaars met een eigen rechtbank besturen de stad en verhandelen goederen met [[Engeland]] en de [[Baltische zee]]landen.

.

* (Of vroeger) Het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] in Brugge komt tot stand en is een van de oudste zieken-zorginstellingen in Europa. Het woord hospitaal komt van 'hospes' wat gast wil zeggen. Pelgrims zijn er evenzeer welkom. De conclusies berusten op opgravingen in 1983 en 1997. Die wijzen op een rechthoekige zaal aan de Mariastraat.

.

.

;1151

.

.

* 1152

.

.

;1153

.

* Dood [[Bernardus van Clairvaux]].

.

* [[Harelbeke]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

;1154

.

.

;1155

.

.

;1156

.

.

* Huwelijk van [[Filips van de Elzas]] met [[Elisabeth van Vermandois]], dochter van [[Rudolf de Melaatse]]. 

.

.

;1157

.

* [[Diederik van de Elzas]] trekt opnieuw naar het Oosten en landt in [[Beiroet]]. Zijn vrouw Sibylla en een aantal Vlaamse ridders reizen met hem mee. Het beleid van het graafschap Vlaanderen heeft hij overgedragen aan zijn zoon, [[Filips van de Elzas]]. 

.

.

;1158

.

.

* ♣ [[Winchester]] bouwt zijn Hospital of St Mary Magdalen: rond de tuin komt een muur om veiligheidsredenen.

.

* 1159

.

.

=== Zevende decennium ===
'''[[Bestand:Philip of Alsace.jpg|thumb|550px|[[Filips van de Elzas]] (1142-1191) is Graaf van Vlaanderen van 1168 tot aan zijn dood. Hij gaat de geschiedenis in als dé wetgevende innovator in Vlaanderen. Voor hem zijn veel wetten enkel lokaal. Filips verordent straf- en vervolgingswetten voor zijn graafschap. Grote steden dwingt hij tot uniformiteit, schepenbanken en strenge straffen. De dorpen Veurne, Kortrijk en Oudenaarde ontwikkelen zich tot een tad. In 1163 (?) schenkt hij Nieuwpoort een grondwet met schepenen.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS. ''Vlaanderen in de middeleeuwen.'' Horizon, Schoten, 2015, p. 100.&lt;/ref&gt; Zijn vader stelt hem aan tot regent van Vlaanderen tijdens zijn derde reis naar het [[Heilige Land|Heilig Land]] in [[1157]]. In 1175 ontdekt hij dat zijn vrouw overspel pleegt. Uit wraak laat hij haar minnaar doodknuppelen. Zijn huwelijk blijft kinderloos. Filips van de Elzas is een van de de machtigste edelmannen in Frankrijk. Tijdens zijn tweede tocht naar het Heilige Land sterft hij aan een epidemie bij de [[Beleg van Akko (1189-1191)|belegering van Akko]]. Op binnenlands vlak werd Filips' beleid gekenmerkt door een krachtige stedelijke politiek. Zijn voornaamste verwezenlijking was de uitbouw van zijn graafschap tot een moderne staat. Hij verleende eenvormige [[stadskeure|keuren]] aan de grote Vlaamse steden, en voerde ingrijpende wijzigingen door op gerechtelijk gebied (vernieuwing van het [[strafrecht]], instelling van de [[baljuw]]s). Ook steunde hij een reeks opmerkelijke economische initiatieven, onder meer de stichting van de havens [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]], [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]], [[Damme (België)|Damme]] en [[Biervliet]]. In de eerste periode van zijn regering (die samenvalt met deze vernieuwingen) werd graaf Filips geïnspireerd door zijn kanselier, Robrecht van Ariën, bisschop-elect van [[Atrecht]] en [[Oude bisdom Kamerijk|Kamerijk]], maar in de periode nadien ziet het ernaar uit dat hij zelf zijn beleid heeft uitgetekend. Filips van de Elzas was een geletterd vorst en zijn hof groeide uit tot een centrum van cultuur. Het grafelijk hof reisde rond, zoals gebruikelijk in die tijd, en verbleef onder andere in het [[Kasteel van Wijnendale]]. In 1180 liet graaf Filips het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] te [[Gent]] optrekken als verblijfplaats voor het grafelijk geslacht. Ook in de krijgskunst wist hij zich een goede reputatie op te bouwen. Hij bezorgde Vlaanderen het [[Vlag van Vlaanderen|huidige wapenschild]]: de klimmende leeuw van sabel, getongd en genageld van keel, op het gouden veld. Er wordt weleens beweerd dat hij het meebracht uit het Heilige Land, waar hij het in 1177 zou hebben veroverd op een [[Saracenen|Saraceense]] ridder, maar dat is een mythe. Alleen al het feit dat de Leeuw op zijn zegel uit [[1163]] verschijnt, toen hij nog geen voet in de [[Oosten|Oriënt]] had gezet, spreekt dit verhaal tegen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{Aut|R. Harmignies}}, Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre, in ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), pp. 24–26.&lt;/ref&gt; In werkelijkheid volgde Filips gewoon een West-Europese mode; ongeveer in dezelfde periode verscheen er ook een leeuw in de wapens van [[hertogdom Brabant|Brabant]], [[graafschap Holland|Holland]], [[hertogdom Limburg|Limburg]] en andere vorstendommen. Hoewel er geen historisch bewijs voor bestaat, vinden we vanaf de [[14e eeuw]] in wapenboeken de bewering dat het [[huis Vlaanderen|huis van Vlaanderen]] vóór de Leeuw een gegeerd schild van twaalf stukken van lazuur en goud voerde, met een hartschild van keel. Dit is toegeschreven aan [[Liederik]], die volgens de [[woudmeesterslegende]] de stamvader was van het Vlaamse grafelijk huis. Het is afgeleid van een verkeerd [[Interpretatie|geïnterpreteerd]] sierbeslag op het schild van de Vlaamse graaf [[Willem Clito]] (1102-1128), zoals het stond afgebeeld op zijn grafmonument in de [[Sint-Bertijnsabdij]] van [[Sint-Omaars]]. Dat schild vertoont centraal een umbo (sierknop) van waaruit enkele stralen naar de schildranden vertrekken. In zijn zoektocht naar het oude wapen van Vlaanderen heeft abt [[Iperius]], biograaf van het Vlaamse gravenhuis, dit geïnterpreteerd als een gegeerd wapen met een hartschild; de kleuren – die hij er zelf aan toevoegde – zijn vermoedelijk van het Franse koningshuis. Zo krachtig was zijn visie dat dit wapen in nauwelijks dertig jaar tijd volkomen ingeburgerd raakte.]]
'''
.

.

;1161

.

;1162/1163

.

* De leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;R. HARMIGIES. ''Notes à propos du lion de Philippe d'Alsace, comte de Flandre.'' In: ''Archivum Heraldicum'' 84 (1970), p. 24–26.&lt;/ref&gt;

.

* Diksmuide heeft zijn stadsrechten verworven, een exacte datum is onbekend.

.

.

;1163

.

* Nieuwpoort verwerft stadsrechten.

.

.

;1164

.

* Diederik van de Elzas landt voor de vierde maal in het Heilig land.

.

* Vlaanderen breidt zich uit tot het [[Ile-de-France]].

.

* Thomas Becket reist als aartsbisschop van Canterbury via Vlaanderen naar Bourgondië.

.

.

;1165

.

;1166

.

* [[Thomas Becket]], de aartsbisschop van [[Canterbury (Verenigd Koninkrijk)|Canterbury]], wijdt het [[kasteel van Male]] in aldus een legende. Onder de graaf [[Filips van den Elzas]] zal het uitgroeien tot een bestuurlijk centrum en een grafelijk  domein.

.

* De stad Aat in [[Henegouwen|Henehouwen]] krijgt stadsrechten.

.

.

;1167

.

;1168

.

* [[Filips van de Elzas]] (°1142 – &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;bij Akko, 1191) een intellectueel, wordt voor twee decennia graaf van Vlaanderen tot aan zijn dood. Zijn vader is teruggekomen van een kruistocht en houdt zich ver van regeringszaken. 

.

* Diederik van de Elzas sterft in [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]] en rust in de abdij van [[Waten|Watten]].

.

.

;1169

.

* De 31-jarige [[Saladin]] komt aan de macht (Salah-el-Din).
.

* [[Saladin]] verslaat de vloot van het [[koninkrijk Jeruzalem]] en het [[Byzantijnse Rijk]] bij de havenstad [[Damietta]].

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Graaf_Filips.jpg|thumb|550px|De (Vlaamse) leeuw duikt voor het eerst op in het wapen van Vlaanderen onder [[Filips van de Elzas]]. Het [[Vlag van Vlaanderen| wapenschild]] met de klimmende leeuw op het gouden veld komt waarschijnlijk niet - zoals soms beweerd wordt - uit het Heilige Land, dat Filips van de Elzas in 1177 bezoekt als pelgrim. Filips volgt de mode; in die dagen verschijnen er leeuwen in de wapens van diverse vorstendommen: het [[hertogdom Brabant|Brabant]], het [[graafschap Holland|Holland]] en het [[hertogdom Limburg|Limburg]]. Bovendien werkte dit beeld combattief: het [[Heilige Roomse Rijk]] voerde een adelaar.]]

.

;1174

.

* [[Saladin]] neemt [[Damascus]] in. De christelijke rijkjes in het heilige land zijn nu langs de kuststrook ingesloten.

.

* De stad [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]] krijgt stadsrechten.

.

* Ieper verwerft zijn stadsrechten.

.

;1175

.

* Het huwelijk van Filips van de Elzas met Elisabeth van Vermandois (in 1159) blijft kinderloos. Het overspel van Elisabeth mondt uit in het doodknuppelen van haar minnaar Walter de Fontaines.

.

* Stichting van de [[ridderorde |ridderorde]] van Santiago. Hun devies is 'Het zwaard is rood van het bloed der Arabieren, hun embleem draagt een rood zwaard met een witte Sint-Jacobsschelp. Sint-Jacobus, gestorven in 44 na Christus krijgt zo zijn bijnaam als de Morendoder; de patroonheilige van de Conquista. In Amerika zal hij - enkele eeuwen later - de bijnaam verwerven van de Indianendoder.  

.

;1177

.

* Filips van de Elzas scheept in te [[Wissant]] als bedevaarder. Vlaamse en Engelse ridders vergezellen hem naar Acco en van daar uit over land naar Jerusalem waar zijn neef, Boudewijn IV aan melaatsheid lijdt. Op de vraag om regent over de stad te worden en de verdediging op zich te nemen wil Filips niet ingaan.

.

;1178

.

* Filips van de Elzas keert via Constantinopel, [[Thracië]], Hongarije en Zuid-Duitsland terug naar Vlaanderen.

.

* Gent verwerft stadsrechten.

.

;1179

.

* [[Hildegard van Bingen]] (°1098) overlijdt. Deze mystieke Duitse benedictijnse abdis liet zich in met kosmologie, filosofie, muziek, poëzie, plantkunde en taalkunde.

.

* Na het overlijden van de Franse koning wordt de Vlaamse graaf tot begeleider en raadgever van de Franse kroonprins. Het bewijst dat [[Filips van de Elzas]] de machtigste edelman in Vlaanderen én Frankrijk is. De regio Vlaanderen en het grafelijk gezag reikt bijna tot Parijs.

.

.

=== Negende decennium ===
[[Bestand:Marie de Blois.jpg|thumb|550px|[[Maria van Champagne]] (ca. 1174-1204) is een dochter van graaf [[Hendrik I van Champagne]] en een kleindochter van de Franse koning [[Lodewijk VII van Frankrijk|Lodewijk VII]]. Volgens een kroniekschrijver verlooft ze zich in 1179 met de zoon van de graaf van Vlaanderen, aan wie ze in 1171 is beloofd.]]

.

;1180

[[Afbeelding:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|550px|&quot;[[Zeven vrije kunsten|Septem artes liberales]]&quot; uit de ''Hortus Deliciarum'' of de 'Tuin der kostelijkheden' is een tussen 1175 en 1195 Latijns en Duits geschreven en geïllustreerde [[encyclopedie]] door [[Herrad von Landsberg]], de eerste door een vrouw samengestelde encyclopedie. 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en wat [[theologie|theologische]] en profane [[kennis]] komen samen ter educatie van de [[novice|novicen]] en [[Zuster (religie)|kloosterzusters]]. Het origineel is in 1870 in Straatsburg, waar het sinds [[1723]] verbleef, als gevolg van de [[Frans-Duitse Oorlog]] verbrand. Alleen kopieën en een [[facsimile]] uit [[1818]] zijn bewaard.]]

.

* Stichting [[Damme (België)|Damme]] als voorhaven van Brugge. Het stadje krijgt vrij snel zijn stadsrechten. De naam verwijst naar de beschermingsdijk die het Zwin 'afdamt' in [[Moerkerke]]. De inpoldering van het Zwin start en Damme roeit uit tot een haven waar havenarbeiders de goederen van grote naar kleine schepen overzetten om ze naar Brugge te verschepen. Brugge is het grootste doorvoercentrum op het kruispunt van Engeland, Champagne, Lombardije, de Baltische staten en het Rijnbekken.

.

* [[Filips van den Elzas]] verbouwt het Gentse [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] tot zijn verblijfplaats.

.

;1181

.

;1182

.

;1183

.

* [[Torhout]] verwerft stadsrechten.

.

;1184

.

* Paus [[Lucius III]] roept in [[Verona (stad)|Verona]] op tot de actieve opsporing van [[Ketterij|ketters]]. [[Bisschoppen]] moeten onderzoeken ([[inquisitie]] betekent [[Enquête (onderzoek)|enquête]]) in hoeverre de ketterij zich in hun [[bisdom]] heeft verspreid.

.

;1185

.

* [[Boudewijn IV van Jeruzalem|Boudewijn IV]] van Jerusalem sterft aan melaatsheid op 24 jarige leeftijd.

.

;1186

.

* De twaalfjarige [[Maria van Champagne]] huwt [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] in [[Valencijn]]. Hij is veertien. Het is een dynastiek huwelijk dat liefdevol wordt. 

.

;1187

.

* Sultan [[Saladin]] (een [[Koerd]] die zich verplicht tot de Islam van de [[Arabieren]] moest bekeren) proclameert de heilige oorlog en rukt [[Palestina (regio)|Palestina]] binnen. Hij verslaat de christelijke legers bij [[Slag bij Hattin|Hattin]] en Jerusalem capituleert. Alle christenen verlaten de stad, tienduizend van hen worden als slaaf verkocht. De helft van hen gaat in [[Egypte]] verdedigingswerken leveren ten dienste van Saladijn. Wint - op militair vlak - de duimtechniek het van de drievingertechniek? De Kruisvaarders verliezen hun top-[[relikwie]] met- stukken van het kruis van Christus. Die namen ze stom genoeg mee om de strijd in hun voordeel te winnen tijdens de [[Tiberias|slag om Tiberias]].

.

* De Algemene Rekening toont dat [[haver]] (dat goed groeit in zandgrond en woudkapgebied) de voornaamste teelt is in West-Vlaanderen. Daar liggen grote, ommuurde boerderijen. Een halve eeuw eer bakten de Brugse bakkers alleen in noodsituaties haverbrood, aldus een verslag van [[Galbert van Brugge]].

.

;1188

.

* Oudste document dat ons informeert over het [[Sint-Janshospitaal_(Brugge)]], waarvan de geschiedenis wellicht al decennia eerder begint. Tegen het eind van de eeuw hebben veel centrale steden dit soort gasthuizen om arme zieken, zwakken, daklozen en pelgrims op te vangen. Ieper (ca. 1186), Brussel (1195) en de [[Bijloke]] in Gent (1196).

.

* [[Saladin]] is terug in [[Jeruzalem]].

.

* De vier machtigste vorsten van West-Europa besluiten tot de derde kruistocht en leggen hun geloften af: de graaf van Vlaanderen Filips van den Elzas, de koning van Frankrijk [[Filips II August]], de koning van Engeland [[Richard Leeuwenhart]] en de keizer van Duitsland, [[Frederik Barbarossa]].

.

;1189

.

* De [[Derde Kruistocht]] (tot [[1192]]) - 100.000 man onder leiding van [[Frederik Barbarossa]] wil het Heilige Land heroveren op [[Saladin]]. De (succesvolle) kruistocht bereikt zijn doel niet. 

.

* [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] neemt hij deel en zal verantwoordelijk zijn voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. 

.

* [[Oudenaarde]] verwerft stadsrechten.

.

.

=== Laatste decennium ===
[[Bestand:Zuidgevel_Sint-Janshospitaal_Brugge.JPG|thumb|550px|De Romaanse Zuidgevel van het Sint-Janshospitaal, dé middeleeuwse kliniek in Brugge. Sinds 1977 zijn de zalen een museum. Behalve de geschiedenis van de zorg, de apothekersgeschiedenis en de vroedkunde komt [[Hans Memling]] aan bod. Een bezoek waard.]]

.

;1190

.

* Stichting [[Duitse Orde]].

.

* [[Filips van den Elzas]] overwintert in Rome voor hij verder trekt op kruistocht.

.

;1191

.

* Een [[Keure]] geeft de [[Gent|Gentenaars]] hun rechten en vrijheden. Ze moeten de ''vorst trouw zijn en met hem bevriend, boven alle vorsten ter wereld, zolang hij hen rechtvaardig en redelijk wil behandelen.'' Hun stadsrechten hebben ze reeds in 1178 reeds verworven. Wat is de reden van deze 'herbevestiging'?

.

* [[Filips van de Elzas]] trekt van Rome naar Napels en naar Sicilië. In [[Messina (stad)|Messina]] sluit hij aan bij het Engelse en het Franse leger.

.

* [[Richard Leeuwenhart]] concentreert zich op de verovering van [[Cyprus]], de andere twee legers varen naar Akko, de havenstad die nu al twee jaar door de christenen belegerd wordt. De uitstekende werpmachines van Filips van de Elzas leveren uitstekend werk.

.

* [[Filips van de Elzas]] sterft aan een epidemie bij het [[Beleg van Akko (1189-1191)]]. Hij ligt begraven in [[Clairvaux]], in een kapel die hij zelf stichtte.

.

* [[Filips van de Elzas]] overlijdt op 1 juni in Akko aan een besmettelijke ziekte. Op 12 juli valt de stad in de handen van de kruisridders. 

.

* De Franse koning trekt zich uit de strijd terug om het kroonloze Vlaanderen te annexeren. De koerier naar Bergen is sneller dan de koerier naar Parijs waardoor [[Boudewijn V van Henegouwen]] met een leger naar Vlaanderen oprukt en samen met de zus van Filips [[Margaretha van de Elzas]] zijn schoonbroer opvolgt als [[Boudewijn de Moedige]]. Boudewijn VIII van Vlaanderen verankert zo Henegouwen in Vlaanderen.


.

* [[Richard Leeuwenhart]] herovert de kuststreek van Jerusalem en sticht het koninkrijk Akko. Jerusalem blijft in handen van [[Saladin|Saladijn]].

.

;1192

.

;1193

.

* [[Saladin]] overlijdt.

.

;1194

.

* [[Margaretha van de Elzas]] overlijdt na een korte regeerperiode. Ze wordt begraven in de [[Sint-Donaaskathedraal]] in Brugge. Haar man, Boudewijn VIII doet troonsafstand ten gunste van zijn zoon.

.

* [[Boudewijn IX]] (1171- + Bulgarije, 1205) wordt graaf van Vlaanderen tot 1205. In 1204 en 1205 zal hij de eerste keizer zijn van het [[Latijns Keizerrijk van Constantinopel]].

.

* [[Aarschot]] krijgt zijn stadsrechten.

.

;1195

[[Bestand:Hortus Deliciarum, Die Philosophie mit den sieben freien Künsten.JPG|thumb|right|550px|♣ De Zeven vrije kunsten in de ''Hortus Deliciarum'' of de ''Tuin der kostelijkheden.'' Deze Latijns/Duitse [[encyclopedie]] is geschreven door [[Herrad von Landsberg]] vanaf [[1175]] en gefinaliseerd is in [[1195]]. Een andere bron - ook op Wikipedia - zegt 'afgewerkt omstreeks 1180, eraan begonnen omstreeks 1159.' De schrijfster is abdis van het Hohenburgklooster op de [[Mont Sainte-Odile|Odilienberg]] in de [[Elzas]]. Deze encyclopedie door een vrouw samengesteld toont 350 [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]] en synthetiseert de kennis van die tijd. Het origineel verbrandde tijdens de [[Frans-Duitse Oorlog]] in [[1870]] in [[Straatsburg]].]]

.

* Boudewijn VIII overlijdt een jaar na zijn vrouw. Hij is begraven in [[Sint-Waltrudiskerk]] van [[Bergen (België)|Bergen]].

.

* Boudewijn IX is nu ook graaf van Henegouwen.

.

;1196

.

;1197

.

;1198

.

* Oprichting van de Orde der [[Trinitariërs]] in Italië door de priesters Johannes de Matha en Felix Valois om christenen vrij te kopen die om hun geloof tot slaaf zijn gemaakt. De Orde verspreidt zich rond de Middellandse Zee met kloosters in Spanje, Italië, en Zuid-Frankrijk. 

.

;1199

.

* Start bouwwerken van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] door graaf [[Boudewijn IX van Constantinopel]] opgestart (eerste eredienst in 1203).

.

* Ca. geboorte van [[Johanna van Constantinopel]].

.

* Paus [[Paus Innocentius III|Innocentius III]], jong en krachtig stuurt zijn propagandisten voor de vierde kruistocht uit. Pastoor Fulco doet onze regio aan.

.

;1200

.

* Uitvinding van de [[kogge]].

.

* Uitvinding van de [[standaardmolen]].

.

* [[Boudewijn IX]] en [[Maria van Champagne]] leggen in de [[Sint-Donaaskerk]] in Brugge de kruisvaartgelofte af. 

.

* Met het [[verdrag van Peronne]] verwerft Vlaanderen haar Zuidelijke gebieden terug die aan Frankrijk verloren gingen na de dood van Filips van de Elzas.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Kogge_stralsund.jpg|Een [[koggeschip]] is een typisch voor [[Hanze|de Hanze]]-boot die goederen vervoert. Veel Oostzee-steden dragen haar in hun [[Wapenschilden|wapenschild]].
Bestand:Saint-Denis_-_Façade.jpg|Saint-Denis, de façade. Hier ontstaat de [[Gotiek]] in [[1122]].
Bestand:Bruges_basilica_Philip_of_Flanders.JPG|Filips van den Elzas.
File:2nd_Crusade_council_at_Jerusalem.jpg|Koenraad III, Lodewijk VII en Boudewijn III, tijdens het concilie in Jeruzalem.
Bestand:Saint-Denis_-_Basilique_Saint-Denis_et_l'abbaye_-1.JPG|Basilique Saint-Denis en de abdij, hier start in 1122 de [[Gotiek]].
Saint-Denis,_la_ville_et_l'abbaye_(le_cloître_roman).jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== Dertiende eeuw (1201-1300) ==
[[Bestand:Begijnhofmuseum_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Het Kortrijkse begijnhofmuseum is 0,7 hectare groot en gaaf. Het combineert plein met een straatarchitectuur en was veilig omringd door het grafelijk kasteel, de stadswal, het Sint-Maartenkerkhof, de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] en de [[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)|Sint-Maartenskerk]]. Het kent verwoestingen in 1302, in 1382 en in 1684. De huidige huisjes, een veertiggtal dateert uit de 17de eeuw. Het laatste [[Begijnen en begarden|begijntje]] ter wereld overlijdt hier: [[Marcella Pattyn]], geboren in [[1920]] in [[Thysville]] in Congo en was niet rijk genoeg om non te worden. Een [[bruidschat]] kon ze niet betalen.]]

.

'''De dertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''De filosofie van [[Aristoteles]] maakt opgang in de West-Europese universiteiten en kloosters. [[Bartholomaeus Anglicus]] (geboren voor 1203-1272) een Engelse geleerde franciscaan en professor aan universiteit van Parijs en Magdeburg schrijft in het midden van de eeuw De proprietatibus rerum, een voorloper van de encyclopedie. De negentien delen hebben het over zowat alles: over god, de engelen, de ziel, de elementen, het menselijk lichaam en de levensstadia, geografie, planten en kruiden, de dieren...'''

.

* '''Een wieltje met punten komt aan de ruitersporen. De [[Stijgbeugel (voetsteun)|stijgbeugel]] en de teugels laten toe om het paard volledig in bedwang te houden. Zal deze toptechnologie aan de vooravond van [[1302]] de ruiters straks gunstig gezind zijn?'''

.

* '''Vanaf de tweede helft van de eeuw gaat de landwinning van Vlaanderen op de Noordzeekust een stuk trager, in Vlaanderen gaan er stemmen op over de tomeloze ontbossing en overvloedige regens hinderen Brugge en Ieper als zeehaven. Vanaf de tweede helft van de dertiende eeuw breken de volkstalen door (1250-1500). Dit is de eeuw van [[Jacob van Maerlant]] (Brugse Vrije ca. 1235– ca. 1300). Deze Vlaamse dichter en Middelnederlandse auteur schreef ruim 230.000 verzen en adaptaties uit het Frans en het Latijn. De gevleugelde uitdrukkingen &quot;Walsche valsche poeten&quot; en &quot;Ende omdat ik Vlaminc ben&quot; zijn van Maerlants hand.'''

.

* '''De kruistochten brengen Oosterse kennis en ideeën naar Europa: Europeanen leren ziekenhuizen inrichten en patiënten verzorgen, voorzien hen van een deftig [[dieet]] en leren ze wat [[hygiëne]] is dank zij de [[hospitaalridders]]. Kennis over [[wiskunde]] en meetkunde komt tot uiting in de [[Gotiek]] als bouwkunst. [[Sterrenkunde]] bereikt Europa via boeken, er ontstaat een [[Pelgrimsroute naar Santiago de Compostella (routebeschrijvingen)|pelgrimtoerisme]] en de Italiaanse havens doen gouden zaken met [[pelgrims]] die het heilig graf in de [[Heilig Grafkerk]] bezoeken in [[Jeruzalem]]. Periodes van tolerantie tussen moslims en christenen wisselen elkaar af met bitse oorlogen. Johanna van Constantinopel gaat de geschiedenis in als wilskrachtig en vroom kloosters, abdijen, hospitalen en leprozerieën sticht of ondersteunt (zoals de Hospice Comtesse in Rijsel en het begijnhof in Kortrijk). Onder haar bewind neemt de welvaart van Vlaanderen toe. Haar standbeeld staat in het Kortrijkse begijnhof en in het Gentse Groot Begijnhof Sint-Elisabeth (in een nis boven de ingang van de Dr. Decrolyschool in de Begijnhofdries). De nieuwe welvaart leidt (samen met de pest) tot de Renaissance.'''

.

* '''De [[Mystiek|liefdesmystiek]] is een nieuwe spiritualiteit die in de Franse kloosters, in het hertogdom Brabant en het prinsbisdom Luik ontstaat en leken en vooral vrouwen inspireert. Deze ‘religieuze vrouwenbeweging van de dertiende eeuw’ doet begijnen zoals [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] en [[Margareta Porete]] rondtrekken om 'hun' boodschap te verkondigen. De boodschap van Porete valt in verkeerde aarde. Die komt hier op neer: 'Als mensen één worden met God - iets wat mogelijk is tijdens hun leven - doen ze afstand van hun deugden.' Geletterde vrouwen zoals deze zijn zeldzaam. De stichting van [[begijnhoven]] schijnt een reactie te zijn op het mannentekort sinds de Kruistochten of andere oorlogen.'''

.

* '''Dat de [[guillotine]] een vinding is uit de achttiende eeuw, van [[Joseph-Ignace Guillotin]] is een fabel. Die man houdt ten tijde van de [[Franse Revolutie]] een pleidooi om de doodstraf te humaniseren. Met het ontwerp zelf heeft de dokter niets te maken. Het tuig heet in die dagen 'Louisette', naar een zekere Antoine Louis. In de dertiende eeuw gebruiken [[Brussel (stad)|Brussel]] en [[Dendermonde]] de machine. Guillotin haat de associatie met zijn naam, net zoals zijn familieleden die hun naam veranderden.''' 

.

* '''Alle Vlaamse steden kennen een expansie door een ongeziene bevolkingsgroei. Landbouwgebied fragmenteert (mensen gaan op kleinere lappen grond wonen) en diversifieert in de bebouwing. De stedelingen, de ambachtslui en de handelaars worden politiek en economisch zelfstandig, rijk en mondig. [[Brugge]] wordt de handelsmetropool van West-Europa, textielproductie in [[Leuven]], [[Ieper]] en [[Gent]], [[metallurgie]] in [[Dinant]] en [[Luik (stad)|Luik]]. Tot en met de dertiende eeuw financierden de graven van Vlaanderen de aanleg van kanalen. Grote steden nemen deze taak nu op zich, met Gent en de Lieve als eerste.'''

.

.

=== Eerste decennium ===
[[Bestand:Jan_Swerts_-_Boudewijn_of_Flanders_leaves_Mary_of_Champagne_and_his_daughter_Jannekin_-_1849-1879_-_City_Hall_of_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Boudewijn IX verlaat Vlaanderen en neemt afscheid in [[Valencijn]] van zijn vrouw en zijn dochter in de steek latend. Het schilderij bevindt zich in het [[Stadhuis van Kortrijk|historische stadhuis van Kortrijk]]. Met Maria van Champagne heeft hij afgesproken dat ze hem achterna reist na de geboorte van hun tweede kind.]]

[[Bestand:Balduino-I-de_Constantinopla.jpg|thumb|550px|De verkiezing en kroning van 33-jarige Boudewijn IX tot keizer Boudewijn I van Constantinopel in de [[Aya Sophia]]. De geestdrift voor deze vierde kruistocht is te danken aan de paus en zijn volkspredikers die aansporen tot geloofsijver en roofzucht. Een tussenstop vooraleer naar Egypte te trekken - het hol van de leeuw en het ware doel van deze tocht - leidt de kruisvaarders van hun plan af. In Venetië (dat zich economisch geschaad ziet door het [[Byzantijnse Rijk|Oost-Romeinse rijk]] en haar hoofdstad [[Constantinopel]]) overhaalt de [[Doge (staatshoofd)|doge]] hen met een ander plan: de verovering van Zara dat ze eind 1202 samen met de Venetianen (ondanks hun onderlinge twisten) veroveren. In Zara maken ze kennis met prins Alexis de Jonge uit Constantinopel die slachtoffer is van een staatsgreep in Byzantium. Samen met de doge overtuigt de prins de kruisvaarders om zich op Constantinopel te richten, in plaats van de dure overtocht naar Egypte te maken. Die kunnen ze immers niet betalen omdat de vereiste sommen geld niet opdagen. Op 13 april 1204 nemen de kruisvaarders Constantinopel in en zo voltrekt zich een eerste val van het Oost-Romeinse rijk. Behalve de menselijke tol is de kunsthistorische tol hoog. Constantinopel - het mekka voor de [[Helleense Republiek|Helleense kunst]]: de kruisvaarders smelten bronzen beelden om tot munten, verbrijzelen het marmeren beeldwerk van [[Praxiteles]], [[Phidias]] en [[Lysippus]] en plunderen heiligdommen, paleizen en schatkamers. Een brand vernietigt de helft van de stad, kinderen sterven op straat en een derde van de inwoners raakt dakloos. Het [[Latijnse keizerrijk]] is de naam voor de [[feodale]] staat die hierop volgt. De verkaveling van het Oost-Romeinse Rijk is een feit dat een halve eeuw duurt: Venetië krijgt [[Kreta]] en [[Gallipoli (schiereiland)|Gallipoli]], de graaf van Blois krijgt [[Nicea]] en [[Saloniki]] wordt een koninkrijkje. Voor de paus is dit een bittere pil omdat 'zijn' kruistocht een oorlog wordt tussen christenen. Voor de Franse koning betekent het keizerschap van Boudewijn een wissel van de macht: de leenman wordt leenheer. De kruisvaarderstaat zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat, die hij sticht na de verovering van [[Constantinopel]]. Hij noemt zichzelf de eerste Latijnse keizer in de [[Hagia Sophia]]. Met de paus [[Innocentius III]] wil hij het [[Groot Schisma]] beëindigen. Veel pluimen steekt Boudewijn niet op zijn helm. Constantinopel ontvolkt en zelf valt Boudewijn in april 1205 in Bulgaarse handen en er komt een halve eeuw historische mist. Na het verdwijnen van Boudewijn IX neemt zijn broer Hendrik van Henegouwen de leiding over tot hij in 1216 op 40 jarige leeftijd overlijdt. Hun zus Yolande zal vanaf 1217 keizerin zijn. In 1261 herovert de keizer van [[Nicea]] Constantinopel en verdwijnt het Latijnse Keizerrijk ten gunste van het [[Byzantijnse Rijk]] dat nog een kleine twee eeuwen te gaan heeft.]]

[[Bestand:Cathars_expelled.JPG|thumb|550px|De katharen worden in 1209 verdreven uit [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]]. De [[Albigenzische Kruistochten]] zijn een wraakoefening van de kerk en de Franse koningen van het huis Capet tegen de katharen in de [[Languedoc-Roussillon (regio)|Languedoc]]. De [[katharen]] of de Albigenzen vormen een populaire religieuze beweging met mystieke, dualistische en afwijkende bijbelkennis die Satan almachtig vindt. Voor de katholieken is dit een ketterij en met de Albigenzische Kruistochten beëindigen ze het katharisme. Hun [[inquisitie]] roeide de katharen uit.]]

.

* 1201
** [[Philippe du Plaissis]] (1165-1209) een Franse ridder uit [[Anjou (provincie)|Anjou]] schopt het tot dertiende grootmeester van de [[Orde van de Tempeliers]]. In [[1189]] nam hij deel aan de [[Derde Kruistocht]] en was verantwoordelijk voor het verdrag tussen [[Saladin]] en [[Richard Leeuwenhart]]. Onder zijn leiding groeiden de Tempeliers uit tot een machtige orde.
** Zes onderhandelaars worden naar Venetië gestuurd om er te onderhandelen over de vloot die de kruisvaarders nodig hebben voor de overtocht door de Middellandse zee. Ze gooien het op een akkoord met de doge, Hendrik Dandolo. Hij zal tegen betaling 20.000 man aan voetvolk, 9000 stalknechten, 4500 paarden en evenveel ridders naar het Oosten brengen en hen van proviant voorzien.

.

* 1202
** [[Vierde Kruistocht]] tot [[1204]]. 
** Boudewijn IX vertrekt over land (via Clairvaux, Bourgondië, Lombardije), zonder zijn zwangere vrouw, [[Maria van Champagne]] op 14 april. Maria blijft achter als [[Regent (bestuurder)|regentes]]. 
** Vanuit het Zwin vaart de Vlaamse vloot af, geleid door Diederik, een zoon van Filips van de Elzas en de Brugse burggraaf Jan van Nesle. In plaats van naar Venetië te varen, zoals afgesproken, legt zij aan in Marseille. Op die manier kunnen de kruisvaarders de Venetianen niet betalen voor de overzet naar het Heilige land.

.

* 1203
** De kruisvaarders laten zich door de doge van Venetië en prins Alexis de Jonge overtuigen Constantinopel te veroveren in plaats van hun vooropgestelde Egypte. Als ze de wereldstad bereiken vallen hun monden open. De prachtige paleizen, de katholieke kerken en machtige muren maken meer dan indruk. De [[chroniqueur]] [[Godfried van Villehardouin]] schrijft 'Wij konden niet geloven dat er op de wereld zulke machtige stad bestond, als wij de hoge muren en sterke torens gadesloegen, als wij de grote paleizen en de hoge kerken aanschouwden... Niemand zou aan zulk schouwspel geloofd hebben, als hij het niet met eigen ogen had gezien... Er was niemand, hoe moedig ook, die niet beefde in zijn vlees, en geen wonder, want nooit sedert de oorsprong der tijden had zulke kleine hoop mensen zulke grootse onderneming [de belegering van de stad] durven aanpakken. In juli zetten ze de aanval in op een stad die vierhonderdduizend inwoners telt [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2985056 ''La Conquête de Constantinople'', uit 1838 is digitaal beschikbaar]. De [[Frygië|Frygische]] historicus [[Niketas Choniates]] laat vergelijkbare beschrijvingen na eenmaal de stad geplunderd is: 'O stad, stad, oog van alle steden, universele roem, bovenatuurlijk wonder [...] verblijfplaats van al het goede! O stad, dronk gij van de hand van de Heer de beker van zijn woede? O stad, verteerd door vuur.' Venetië raakt in de ban van alles wat oosters is. De Basiliek van San Marco laat zich optutten met friezen, kapitelen en zuilen uit Constantinopel, oorlogsbuit. 
** Op het einde van het jaar scheept [[Maria van Champagne]] in op de Vlaamse vloot die in [[Marseille]] aangemeerd ligt voor een lange overtocht naar [[Akko (stad)|Akko]].

.

* 1204
** De kruisvaardersstaat die zich het [[Latijnse Keizerrijk]] noemt, zal ruim een halve eeuw, tot [[1261]] bestaan. [[Boudewijn IX van Vlaanderen]] leidt kort de staat.
** [[Maria van Champagne]] wordt keizerin van Constantinopel. Het is een titel, de stad zal ze nooit zien. Ze overlijdt op 29 augustus in [[Akko (stad)|Akko]], bij de [[hospitaalridders]], aan de pest, nauwelijks dertig jaar oud (ook [[Filips van de Elzas]] overleed in Akko aan een besmettelijke ziekte). Ze is begraven in de [[Aya Sophia]]. Hierop neemt [[Johanna van Constantinopel]], haar dochter de titel van keizerin van Constantinopel over. Ook zij zal de stad nooit zien. 

.

* [[1205]]
** In april verdwijnt de graaf van Vlaanderen, Boudewijn XI spoorloos. In de Bulgaarse stad Târnovo aan de rivier de [[Jantra]] zal hij overlijden, in een sombere toren op de Tsarevaheuvel. Die draagt op heden de naam 'Boudewijntoren'. Zijn dochter wordt gravin van Vlaanderen. De koning van Frankrijk ziet zijn kans om zijn macht over Vlaanderen en Henegouwen uit te breiden. 

.

* [[1206]]
** [[Djenghis Khan]] verenigt alle [[Mongolen]]. Kort daarna gaan deze krijgers op plundertocht in [[Rusland]], [[Polen]] en [[Hongarije]]. Het scenario is vergelijkbaar met wat de [[Hunnen]] doen in de eerste eeuwen na Christus; Het [[Suske en Wiske]] verhaal [[De krakende carcas]] speelt zich in [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] af.

.

* 1207
** Volgens een kroniekschrijver [[Remmerus Valerius]] ontstaat het (groot) begijnhof in Mechelen. 

.

* 1208

.

* 1209
** Stichting van de [[Universiteit van Cambridge]] door studenten uit Oxford die uit onvrede met de lokale bevolking verhuizen. De universiteiten heten samen [[Oxbridge]]. Intussen, in 2020 heeft Cambridge 82 Nobelprijswinnaars onder haar studenten, 36 komen uit het [[Trinity College (Cambridge)|Trinity College]] komen. Ter vergelijking: Frankrijk telt een 50-tal Nobelprijswinnaars.
** Eerste [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1224). Deze kruistochten van de [[Rooms-Katholieke Kerk|Katholieke Kerk]] en de Franse koningen richten zich tegen de [[katharen]] en beëindigen het katharisme in de [[Languedoc (provincie)|Languedoc]]. Het Franse koningshuis lijft zo het zuiden van Frankrijk stilaan in.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:ConquestOfConstantinopleByTheCrusadersIn1204.jpg|Miniatuur vijftiende eeuw met de inname van [[Constantinopel]] door de kruisvaarders.
Bestand:Baudouin_de_Constantinople.JPG|Boudewijn IX van Vlaanderen in [[Bergen (België)|Bergen]]. 
Bestand:Vlaanderen_maille_Boudewijn_Ieper.jpg|Graafschap Vlaanderen, denarius geslagen in Ieper onder Boudewijn IX.
Bestand:Boudewijn,_Keizer_van_Constantinopel.jpg|Keizer van Constantinopel (uit [[Sanderus]], Flandria illustrata, 1641).
Bestand:Johannavanconstantinopel.jpg|Johanna van Constantinopel. Geboren tussen 1194 en 1200 was gravin van Vlaanderen en Henegouwen van 1205 tot 1244.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Tweede decennium ===
[[Bestand:Joan_of_Constantinople_001.png|thumb|550px|Na haar moeders overlijden in 1204 en de verdwijning van haar vader in 1205 neemt de Franse vorst haar met haar zus in 1208 onder zijn hoede om te voorkomen dat de prinsessen een Engelse prins huwen. Johanna huwt in januari 1212 [[Ferrand van Portugal]] die zich voor Engeland en voor het Duitse keizerrijk uitspreekt tegen Frankrijk. Terwijl Johanna huwt en zich als jonge tiener onderwerpt aan haar echtgenoot, is Margaretha nog een jong kind, gevoelig voor volksvertellingen, magie en bijgeloof.]]

[[Bestand:University of Salamanca Fray Luis de Leon (cropped).jpg|thumb|550px|De [[universiteit van Salamanca]] is gesticht in 1218. In deze eeuw volgen [[universiteit van Padua|Padua]], [[Universiteit van Napels Federico II|Napels]], [[Universiteit van Siena|Siena]], [[Universiteit van Valladolid|Valladolid]], [[Universiteit van Macerata|Macerata]] en [[universiteit van Coimbra|Coimbra]].]]

.

;1210

.

;1211
* Leuven verwerft stadsrechten.

.

;1212
* Het [[Verdrag van Pont-à-Vendin]], getekend door de koning [[Filips II van Frankrijk]], de graaf (''[[iure uxoris]]'') en [[Johanna van Constantinopel]] kort na haar huwelijk met [[Ferrand van Portugal]] dient om het jonge paar aan de koning van Frankrijk te binden. Bij hun tocht naar Vlaanderen zet kroonprins [[Lodewijk VIII van Frankrijk|Lodewijk]] hen gevangen. Hij eist [[Sint-Omaars]] en [[Ariën aan de Leie|Ariën]] op. Wat gebeurt. De liefde van het paar voor het huis Capet slaat om in wantrouwen. Ferrand wil de gebieden terug en breekt met zijn Franse leenheer. Hij vindt steun bij de Engelse koning [[Jan zonder Land]], de Duitse keizer [[Otto IV (keizer)|Otto IV]] en [[Hendrik I van Brabant]].
* [[Kinderkruistocht]]. De droge zomer is het decor waarin een ongewapend kinderleger biddend en zingend door Frankrijk trekt. In [[Assisi]] noteert een [[chroniqueur]]: 'In de havensteden is een verbazingwekkend schouwspel te zien. Honderden kinderen uit Duitsland en Frankrijk gaan scheep naar het Heilige land met kruisen en vaandels om dat land van de ongelovigen te bevrijden. Ze doen dit omdat de Heer verscheen aan drie jongens van twaalf nabij Keulen.' Na de mislukking van de vierde kruistocht zullen zuiverheid en onschuld voor de overwinning zorgen. De kinderstemmen verstommen en na hun inscheping bij de Middellandse zee wordt niets meer van hen vernomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THERA COPPENS. ''Johanna en Margaretha. Gravinnen van Vlaanderen en prinsessen van Constantinopel'', Meulenhof, Amsterdam, 2019, p. 79.&lt;/ref&gt;
* [[Lier (België)|Lier]] en Turnhout verwerven stadsrechten.

.

[[1213]]
* [[Vijfde Kruistocht]] duurt bijna acht jaar, tot 1221 en leidt naar [[Egypte (land)|Egypte]].
* Verwoesting van Kortrijk door de Franse kroonprins.
* [[Dzjengis Khan]] en de [[Mongolen]] belegeren de niet in te nemen keizersstad [[Peking|Beijing]]. Na een jaar verlaat de keizer zijn stad en openen de stadspoorten. De Mongolen slachten de bevolking af en controleren vanaf nu Noord China. Vanaf nu combineren ze hun stoutmoedige belegeringskunst met een geroofd arsenaal aan hypermoderne belegeringstoestellen. Geen enkele stad blijft veilig voor hen: het Mongoolse leger trekt op tot Moskou (1228), Kief (1240), [[Krakau]], [[Boeda]], [[Pest (stadsdeel)|Pest]], [[Constantinopel]] en [[Bagdad]] in 1258.

.

;[[1214]]
* [[Ferrand van Portugal]] wordt met zijn bondgenoten verslagen in de [[Slag bij Bouvines]] en gevangengenomen. Een Romeins gebruik ketent hem vast aan handen en voeten. In een draagstoel voert men hem door Parijs. Hij wordt bespuwd en weggehoond, met de Franse koning voorop. Zijn vrouw zal dertien jaar Vlaanderen besturen. Haar troon komt even in gevaar als de kluizenaar [[Bertrand van Rains]] zich onterecht uitgeeft voor de teruggekeerde Boudewijn IX. In 2021 publiceerde [[Nico Dros]] (°1956) een historische roman die hij rond de veldslag van Bouvines opbouwde.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NICO DROS. ''Willem die Madoc maakte.'' Van Oorschot, Amsterdam, 2021.&lt;/ref&gt; 

.

;[[1215]]
* De Engelse koning Jan zonder Land tekent in [[Runnymede]] de [[Magna Carta]], een oorkonde over vrijheden en rechtspraak, afgedwongen door zijn leenmannen die vinden dat hij zijn macht misbruikt. Zijn Vlaamse en Brabantse huurlingen worden verbannen uit Engeland. 
* Ontstaan van de [[predikheren]] of de Dominicanen, gesticht  door [[Dominicus de Guzmán]]. Later, in 1231 zal paus [[Gregorius IX]] ze bevelen de [[ketterij]] te bestrijden.

. 

;1216
* Paus [[Innocentius III]] stemt in met de nieuwe beweging van de vrouwen die zich [[begijnen]] (zullen) noemen. 

.

;1217
* De gravin van Vlaanderen (Johanna) kent belastingvoordelen toe aan wie Kortrijk komt bevolken en heropbouwen na de verwoesting van de stad in 1213.

.

;1218
* Stichting [[universiteit van Salamanca]].

.

;1219
* Tijdens de vijfde kruistocht nemen de kruisvaarders de havenstad [[Damiette]] in [[Egypte]] in. Verder raken ze niet. Ze zullen de stad bijna twee jaar houden.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Bataille_de_Bouvines.jpg|Slag bij Bouvines
Bestand:The_Perugia_Altarpiece,_Side_Panel_Depicting_St._Dominic.jpg|Dominicus de Guzmán (Spaans: Domingo) (°1170–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1221)sticht de dominicanen.
Bestand:Gustave_dore_crusades_the_childrens_crusade.jpg|[[Gustave Dore]] schetst de kinderkruistocht van 1212.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Derde decennium ===
[[Bestand:Palazzo_Bo_(Padua).jpg|thumb|550px|[[universiteit van Padua|De universiteit van Padua]] in Noord-Italië is gesticht in 1222. Het is de derde universiteit in Italië. In 1238 breidt keizer [[Keizer Frederik II|Frederik II]] die uit. De universiteit wordt beschouwd als de bakermat van het [[humanisme]]. In [[1545]] komt de [[Orto botanico di Padova]], de oudste [[Hortus botanicus]] van Europa/de wereld. [[Galileo Galilei]] bekleedt er het hoogleraarschap van 1590 tot 1610. Zijn ruwe, houten [[katheder]] die hij gebruikte voor zijn colleges en zijn [[anatomisch theater]] is een pronkstuk van de universiteit.]]


.

;1220

.

;1221

.

* Antwerpen krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1222

.

* Stichting [[universiteit van Padua]].

.

;1223

.

* De Dampierres doen hun intrede in Vlaanderen. Tot nu toe waren ze edele stalmeesters aan het hof van Champagne. Het is Johanna van Constantinopel die haar zus Johanna overhaalt om te huwen met [[Willem van Dampierre]]. Hun moeder was Maria van Champagne.

.

;1224

.

* Stichting [[universiteit van Napels]].

.

* In Kortrijk zijn er (opnieuw) wolbewerkers dankzij een akte die hen aantrekt na de Franse furie uit 1213. De maatregelen zijn een succes. Voor het midden van de eeuw beschikt de stad over een lakenhalle. Een eerste vermelding dateert van voor 1248. 

.

;1225

.

* Geboorte van [[Thomas van Aquino]].

.

* Twintig jaar na de dood van [[Boudewijn IX van Vlaanderen]], die in het Heilig lands een mysterieuze dood stierf, verschijnt in Vlaanderen een [[heremiet]] die beweert dat hij de oude Boudewijn IX is. Hij verzamelt een schare volgelingen om zich en wordt ontmaskerd (waarschijnlijk als Bertrand van Rais) en terechtgesteld.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=7dbENpafOew ♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST HET VERHAAL VAN DE VALSE BOUDEWIJN (10 Min.)]'''

.

;1226

.

* Tweede [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1229)

.

;1227

.

;1228

.

* [[Zesde Kruistocht]] tot [[1229]]. Vlaanderen, geleid door Johanna van Constantinopel, houdt zich net zoals bij de vijfde kruistocht op de achtergrond.

.

* De Mongolen verwoesten onder leiding van [[Dzjengis Khan]] Moskou.

.

* Heiligverklaring van [[Franciscus van Assisi]] (Ca. 1181-1226). Hij stierf twee jaar eerder. Franciscus is gekend voor zijn dierenliefde. Die blijkt uit zijn woorden: 'Alle schepselen op aarde voelen als wij, streven naar geluk als wij. God wenst dat wij de dieren bijstaan wanneer ze hulp nodig hebben…We hebben een hogere opdracht ze van dienst te zijn wanneer ze ons nodig hebben. Mensen die enig schepsel Gods uitsluiten van hun compassie en medelijden zullen op soortgelijke wijze handelen tegenover hun medemensen.' Franciscus preekt voor aandachtige vogels en spreekt met een vijandige wolf. Zijn leven symboliseert een verandering in de godsdienstbeleving.

.

;1229

.

* Tijdens de zesde kruistocht, geleid door de Duitse keizer Frederik II, komen [[Jeruzalem]], [[Bethlehem] en [[Nazareth (Israël)|Nazareth]] heel even in de handen van de christenen.

.

* [[Brussel (stad)|Brussel]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:St-thomas-aquinas.jpg|Thomas van Aquino
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vierde decennium ===
.

;1230

.

* Bouw [[Belfort van Brugge|Belfort Brugge]] en [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle in Ieper]].

.

;1231

.

* Paus [[Gregorius IX]] belast de [[predikheren]] met de [[Inquisitie]]. Ze beoefenen de inquisitie in Italië en in Frankrijk (Avignon, Bourgondië, Champagne, en Noord Frankrijk). Een bekend en berucht inquisiteur - ooit zelf een ketter - is [[Robert le Petit]], ook gekend onder de naam [[Robert le Bougre]].

.

;1232

.

* [[Mongolen]] gebruiken [[buskruit]] bij de belegering van de stad [[Kaifeng]]. 

.

;1233

.

* Paus Gregorius IX voegt de [[predikheren]] toe aan de [[bedelorden]]: de [[minderbroeders]].

.

* Robert le Bougre wordt bevorderd tot inquisiteur en geeft onmiddellijk bevel tot terechtstellingen.

.

* [[Dendermonde]] krijgt/verwerft stadsrechten.

.

;1234

.

* Na het protest van de aartsbisschoppen ontheft de paus [[Robert le Bougre]] van zijn functie.

.

;1235

[[Bestand:towrlndn.JPG|thumb|550px|De Tower of London in de vijftiende eeuw ♣ [[Hendrik III van Engeland]] krijgt in 1235 drie leeuwen van [[keizer Frederik II]] van het Heilige Roomse Rijk als huwelijkscadeau en sticht een menagerie. Dé dierenverzameling van het middeleeuwse [[Engeland]] is te bewonderen in de [[Tower of London (gebouw)|Tower of London]]. In 1264 verhuist ze naar ‘the Bulwark’ of de ‘Lion Tower’. [[Elizabeth I]] stelt de menagerie open voor publiek.]]

.

* Robert le Bougre gaat opnieuw aan het werk en maakt een 'waanzinnige rondreis'. Hij passeert [[Châlons-sur-Marne]], [[Kamerijk (stad)|Kamerijk]], [[Dowaai]], [[Péronne (Somme)|Péronne]] en [[Rijsel]]. De historica [[Régine Pernoud]] schat dat hij vijftig ketters verbrandt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Fisscher, Judith Chambille &amp; Lucie Dorren. ''De Middeleeuwen. Een herwaardering'', Ambo, Baarn, 1992, p. 111.&lt;/ref&gt;

.

;1236

.

;1237

.

;1238

.

* Stichting van het [[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof]] in Kortrijk door [[Johanna van Constantinopel]].

.

;1239

.

* [[Robert le Bougre]] organiseert een enorme razzia in [[Provins]] op de [[katharen]]. Een ooggetuige heeft het over 183 mensen - vooral kooplui - die op de brandstapel belanden tijdens de jaarmarkt.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;

&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Vijfde decennium ===
[[Bestand:Lessines1.jpg|thumb|550px|♣ '''MEE BEZIG''' Het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos is opgericht in 1242 door de rechterhand van [[Johanna van Constantinopel]], de gravin van Vlaanderen: [[Arnulf IV van Oudenaarde]], heer van de stad en grootbaljuw van Vlaanderen en zijn echtgenote de [[Frankrijk|Franse]] prinses [[Alix de Rosoit]] om armen en zieken op te vangen. Het kloostercomplex met kloostergang, kapel, kruidentuin en ijshuis, uit de 16e tot de 18e eeuw, is een [[museum]] met ziekenzalen, bedden, medische instrumenten, recepten, tinnen vaatwerk voor de patiënten, [[Doornik]]s [[porselein]] (voor de zusters), een bibliotheek met tweeduizend titels, schilderijen en goud- en zilversmeedwerk. 

langs de [[Dender]] in het hart van de stad Lessen,.

Op het einde van zijn leven wil hij zich grootmoedig tonen en hij voorziet in zijn testament aanzienlijke sommen geld (verscheidene duizend pond) ten voordele van de armen, bedelaars en bezitlozen van de streek.

Bij de dood van Arnulf IV in 1242 zal zijn weduwe, Alix de Rosoit, de wilsbeschikking van haar overleden echtgenoot uitvoeren. Ze investeert die som geld in een stichting die zich wijdt aan de opvang en de verzorging van de noodlijdenden van de stad en haar omgeving. Uiteraard zal daar ook gebeden worden voor de zielenrust van Arnulf en zijn nakomelingen.

Deze liefdadigheidsinstelling ligt volledig in de lijn van de beweging die in de middeleeuwen tot de oprichting van hospitalen heeft geleid: het [[Sint-Janshospitaal (Brugge)|Sint-Janshospitaal]] en [[Onze-Lieve-Vrouw ter Potterie]] in Brugge, de [[Bijloke]] in Gent, [[Sint-Elisabethgasthuis (Antwerpen)|Sint-Elisabethgasthuis]] in Antwerpen, het [[Hospice Comtesse]] in Rijsel.


In die dagen is het hospitaal een bescheiden bouw met een dubbele vleugel in L-vorm: één langs de Dender en een tweede loodrecht erop met een ziekenzaal, kapel, refter, slaapzaal en  noviciaat. 

begrippen als geloof, wetenschappen, zaligheid, heil, spiritualiteit, lijden en remedies elkaar raken, elkaar afwisselen en wederzijds beïnvloeden.

Het hospitaal werd bestuurd door de priorin evenals door de meester-directeur die waakte over de juiste spirituele houding in klooster en hospitaal. Deze laatste diende zich te wenden tot de [[bisschop van Kamerijk]], in geval van geschil of enige andere bezorgdheid.

Het was inderdaad het bisdom dat statuten en levensregels toekende aan elke hospitaalinstelling die binnen zijn invloedssfeer gevestigd was.

Met de [[Franse Revolutie]] nam de stad het beheer van het hospitaal op zich via de ‘Commissie der Burgerlijke Hospitiën’ en vervolgens via de ’Commissie van Openbare Onderstand’. In de loop van de 19e eeuw had het hospitaal te kampen met een groeiende vraag naar verzorging ten gevolge van de exploitatie van de lokale [[porfier]]-groeven. De registers van het hospitaal getuigen van het grote aantal gewonde steengroevearbeiders, zieken en invaliden die in die periode in het Gasthuis Onze-Lieve-Vrouw met de Roos werden verzorgd en geopereerd. Derhalve werd dan ook omstreeks 1830 een tweede ziekenzaal ingericht, waaraan tussen 1860-1870 nog twee bijkomende zalen zullen worden toegevoegd.

En zelfs met de intrede later van lekenpersoneel in de instelling (verpleegsters, verzorgenden, onderhoudspersoneel) is het duidelijk, dat de religieuze gemeenschap een dominerende rol zal blijven spelen tot 1980, het jaar van vertrek van de laatste patiënten uit het hospitaal, dat inmiddels een geriatrische instelling was geworden.

de medische en farmaceutische verzamelingen
Het vierhoekig hoofdgebouw omsluit een binnentuin die op zijn beurt omringd wordt door de kloostergangen. Deze vormen de belangrijkste assen waarlangs de bezoekers naar het geheel van de museumzalen worden geleid.
de werkkamer (die vandaag als ‘Schatkamer’ is ingericht).
ziekenzalen, de apotheek, de kapel, de vreemdelingenzaal e.d.m.

De barokke kapel van het hospitaal klokkentoren tot het orgel, van de glasramen tot de versiering van het gewelf en de vergulde decors van het hoofdaltaar.

de tuinen-, alchemie ]]

[[Bestand:Canon van Zeeland, venster 10 Keur van de Vier Ambachten, 1242.webm|thumb|550px|De Keur van de Vier Ambachten uit 1242. Het gebied behoort sinds het begin van de elfde eeuw tot Vlaanderen.]]

[[Bestand:Marguerite_of_Constantinople,_Countess_of_Flanders,_by_Joannes_Meyssens.jpg|thumb|550px|[[Margaretha van Constantinopel]], wordt in 1244 gravin van Vlaanderen en dat voor bijna 35 jaar, tot ze op hoge leeftijd de fakkel overdraagt aan [[Gwijde van Dampierre]].]]

.

;1240
* Ca. [[Hadewijch (schrijfster)|Hadewijch]] schrijft 45 liederen over de minne, de liefdes tussen de ziel en god. Hadewijch was een spirituele lerares.
* Stichting [[Universiteit van Siena]].
* [[Arabieren]] kennen [[salpeter]] als 'sneeuw van de Chinezen'. Salpeter is een belangrijk ingrediënt van buskruit.
* [[Eeklo]] krijgt zijn stadsrechten.
* Verwoesting van [[Kiev]] door de [[Mongolen]].

.

;1241
* Stichting [[Universiteit van Valladolid]].
* In het Duitse [[Neuss]] sterft een tachtigtal ridders en [[Schildknaap|schildknapen]] tijdens een (uit de hand gelopen, decadent) [[steekspel]].
* [[Deinze]] krijgt zijn stadsrechten.
* [[Lübeck]] en [[Hamburg]] worden grote steden, onder meer dankzij de handel in zout. Ze stemmen hun militaire en commerciële activiteiten op elkaar af. 

.

;1242
* [[Johanna van Constantinopel]] verleent de Vier Ambachten een keur waardoor een samenwerking tot stand komt.
* Mude, zoals [[Sint Anna ter Muiden]] heet, krijgt stadsrechten. Jan Crabbe zal een bekende inwoner worden.

.

;1243
* Derde [[Albigenzische Kruistocht]] (tot 1244).
* [[Tienen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1244
* In [[Carcassonne (stad)|Carcassonne]] lopen de strenge [[Ketterij|kettervervolgingen]] die sinds 1137 aanhouden stilaan op hun einde. De inquisiteur verwerft er de nam 'Hamer der ketters'.
* Jerusalem gaat voor de christenheid verloren: de val van Jerusalem.
* De zwaar zieke [[Lodewijk IX van Frankrijk]] belooft op kruistocht te vertrekken indien hij geneest.
* [[Margaretha van Constantinopel]] volgt op 5 december haar zus Johanna - beiden dochters van [[Boudewijn I van Constantinopel|Boudewijn IX]] - op als gravin van Vlaanderen en Henegouwen. Twee zonen (ze kreeg acht kinderen) zullen kruisvaarders worden, nadat Vlaanderen zich tijdens de vijfde en zesde kruistocht op de vlakte hield: het zijn [[Willem van Dampierre|Willem]] en [[Gwijde van Dampierre]].

.

;1245
* Stichting [[begijnhof Antwerpen]].
* Margaretha van Constantinopel is met haar twee zonen in Parijs en leggen er hun kruisvaardersgeloften af.
* [[Tielt]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1246
* Margaretha van Constantinopel betrekt haar oudste zoon, [[Willem II van Vlaanderen]] bij haar beleid in Vlaanderen en verleent hem het regentschap.

.

;1247

.

;[[1248]]
* [[Zevende Kruistocht]] tot [[1254]], op 12 juni vertrekt een machtig leger uit Parijs. In [[Lyon (stad)]] ontmoeten de troepen de paus en via de [[Rhône (rivier)|Rhone]] raken ze in de havenstad [[Aigues-Mortes]] waar [[Genua (stad)|Genueese]] schepen hen tegen september naar [[Cyprus]] brengen om er te overwinteren. Daar sluit [[Willem II van Vlaanderen|Willem van Dampierre]] zich met aan met zijn Vlaams leger.
* De geleerde [[Roger Bacon]] beschrijft [[buskruit]] '''(? Vgl. 1267)'''.

.

;1249
* De graaf van [[Toulouse (stad)|Toulouse]] laat voor zijn overlijden tachtig ketters verbranden in Berlaigues bij [[Agen]].
* In mei schepen de kruisvaarders zich in naar Egypte. Op 5 juni gaan ze aan land en op 6 juni dwingen ze de islamistische vesting [[Damiette]] tot overgave. Voor de rest is de kruistocht een ramp met een hoge tol aan mensenlevens.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lessines3.jpg
Bestand:Lessines2.jpg
Bestand:Lessines4.jpg
Bestand:Lessines6.jpg
Bestand:Lessines8.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zesde decennium ===
.

;1250
* (Ca.) Stichting Klein begijnhof in Mechelen.
* (Ca.) [https://www.youtube.com/watch?time_continue=36&amp;v=SK6Ub9MAGcY&amp;feature=emb_logo De ridderroman Wallewein].
* Willem II van Vlaanderen trekt zijn troepen terug uit de Zevende Kruistocht en is bij het intreden van de herfst terug in Vlaanderen.
* [[Roeselare]] verwerft zijn stadsrechten.
* Eerste vermeldingen van het heilig bloed in Brugge. Het verhaal dat de reliek rond 1150 door Diederik van de Elzas bij de tweede kruistocht is meegebracht naar Brugge is een later verzinsel van een kroniekschrijver dat tot 1964 stand hield. Een monnik uit Zevenkerke bracht in dat jaar de waarheid aan het licht: de reliek komt uit Constantinopel, na de verovering van de stad door Boudewijn IX.  

.

;1251
* De 26-jarige [[Willem II van Vlaanderen]] overlijdt na vertrappeld te zijn in een toernooi in [[Trazegnies]]. Zijn lijk wordt overgebracht naar Vlaanderen en zijn broer [[Gwijde van Dampierre]] wordt voor meer dan een halve eeuw graaf van Vlaanderen. Aanvankelijk is hij een trouwe vazal van de Franse kroon. Dit zal veranderen.
* De stad Gent neemt initiatief om [[de Lieve]] uit te graven, een kanaal dat de stad vanaf het [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] met [[Damme (België)|Damme]] verbindt en de stad verbindt met de Noordelijke turfhandelkanalen. Gent controleert zo het omliggende gebied.

.

;1252
* In Brugge bedingen de raadsgezant van Lübeck en de raadsnotaris uit Hamburg handelsprivileges. Zo treedt Brugge toe tot een netwerk van steden en stadstaten - de [[Hanze]] - dat uit meer dan 200 entiteiten zal bestaan. De Vlaamse textielsteden (Brugge, Gent, Ieper, Arras) zijn deels afhankelijk van geconserveerd voedsel: gepekelde haring en kabeljauw, afkomst uit de Oostzee. 
* In Genua en in Florence slaan bankiers gouden munten. Dit was al vijf eeuwen niet meer gebeurd. Het edelmetaal, de aankomende handel en een kredietstelsel, valutakoersen en verhandelbare schulden voorspellen de wedergeboorte van de stadscultuur. De expatbankiers uit Italië zouden zich snel in Brugge vestigen.

.

;1253
* De Gentse [[oorkonden]] opgesteld in het [[Diets]]. De rest van de Nederlanden volgt.
* Vlamingen introduceren de linnenfabricage in Engeland.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 10.&lt;/ref&gt; 

.

;1254
* Bouw van het [[Geeraard de Duivelsteen]] aan de Scheldegrens. Bij de Brabantbrug begint Keizerlijk Vlaanderen.

.

;1258
* Het [[begijnhof van Lier]] dat al een tijdje bestaat, krijgt toestemming om een kerk te bouwen.
* Ieper telt volgens het kapittel van Sint-Maarten 40.000 mensen. Tien jaar eerder, in 1247 liet de stad aan de paus weten dat ze 200.000 inwoners telde, een getal dat weinig betrouwbaar is.

.

;1259
* Een [[leenheer]] van de Gentse [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] verplicht een pachter om [[Vicia]] te zaaien en te oogsten op een braak gelegen stuk grond. Het is een aanwijzing voor het twee-, drie of vierslagstelsel en dat veevoeder stilaan apart van andere gewassen gekweekt wordt.  De gronden worden niet alleen vruchtbaarder, de veestapel groeit aan, het vee levert meer werkkracht, vlees en melk op.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Walewein.jpg|Walewein
Bestand:Lier_Begijnhof_1.JPG|Het begijnhof van Lier
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Zevende decennium ===
[[Bestand:The_Lover_and_Dame_Oyseuse_outside_a_walled_garden_-_Roman_de_la_Rose_(c.1490-1500),_f.12v_-_BL_Harley_MS_4425.jpg|thumb|550px|♣ In de tweede helft van de dertiende eeuw omschrijft de [[Roman de la Rose]] een fictieve tuin. Deze allegorische 'inwijdingsroman' in de Romaanse volkstaal zet de Franse adel aan om tuinen aan te leggen met de beplanting die het boek voorschrijft. Tot in de Renaissance is het boek voelbaar in de Vlaamse tuinaanleg.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JELLE BREUKER. 'Middeleeuwse Franse tuin. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat'', Aspekt, Soesterberg, 2011, p. 29-31.&lt;/ref&gt; Roman de la Rose is een moeilijk te dateren liefdesgedicht waarin een twintigjarige hoveling in een [[locus amoenus]] een dame, gesymboliseerd door de roos, probeert te verleiden of 'het hof' te maken. Van deze Middeleeuwse seculiere bestseller zijn tot de zestiende eeuw meer dan driehonderd handschriften en een twintigtal drukken bewaard. Het is een handleiding in de verleidingskunst en geschreven door [[Jean de Meun]] en [[Guillaume de Lorris]]. Beide delen verschillen stilistisch. Deel één van adellijke de Lorris, met 4.058 verzen over de [[hoofse liefde]] en een [[droomvisioen]], richt zich op een publiek dat vertrouwd is met het ideaal van de hoofse zeden. De Meun breidt het kritisch uit met ongeveer 18.000 verzen die de vrouw voorstellen als prostitué of lustobject: 'De faict ou de volenté pute.' Alles speelt zich af in een nachtelijke tuin in mei, de maand van de vruchtbaarheid. Illustere figuren bewaken de tuin. Hun namen: Armoede en Afgunst, Eedbreuk, Haat en Huichelarij, Lui- en Lelijkheid, Gulzig- en Gierigheid, Jaloezie, Ouderdom en Verdriet. Bij de rozenstruik treft Amors pijl de hoveling en vanaf dan is hij de Amant, de minnaar. Na het kussen van de roos bouwt de Jaloezie een burcht rond de rozen. Met een jammerklacht van de hoveling beëindigt de Lorris zijn verhaal. Jean de Meun schrijft voor een burgerlijk publiek en weidt filosofisch en theologisch met antieke voorbeelden zoals Boëthius en [[Alanus van Rijsel]]. Zijn verhaal eindigt met een slag om de rozenburcht en Amant die zijn rozenknop plukt. De Brabantse [[Hein van Aken]] vertaalde de roman rond 1280 in het Middelnederlands.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.dbnl.org/tekst/aken002ever01_01/aken002ever01_01_0002.php online]&lt;/ref&gt; [[Ernst van Altena]] actualiseerde ''De roman'' in 1991.]]

.

;1260

.

* [https://literairecanon.be/nl/werken/reynaert-media Van den vos Reynaerde]

.

* ♣ Ca. [[Albertus Magnus]] (1193-1280) houdt zich naast filosofie en theologie bezig met tuinarchitectuur en plantkunde. In zijn ''De vegetabilibus et plantis'' beschrijft hij de geheime tuin, de boomgaard met ernaast een begraafplek, de moestuin en de kruidentuin. De geheim tuin bestaat uit kleinere delen om er van de vijf zintuigen te genieten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Een voorbeeld in Le Labyrinthe-Jardin des Cing Sens du château d'Yvoire bij het [[Meer van Genève]].&lt;/ref&gt;

.

;1261


.

* Op 25 juli valt [[Constantinopel]] terug in Griekse handen en kan het [[Oost-Romeinse Rijk]] zich herstellen na de schade die het opliep sinds de vierde kruistocht. Michaël Palaiologos is de eerste [[basileus]]. Het Latijnse keizerrijk bestond exact 57 jaar, 3 maand en 13 dagen.

.
 
;1266

.

* Stichting [[Begijnhof Herentals|Begijnhof van Herentals]] 

.

;1267

.

* [?] [[Roger Bacon]] bemachtigt de formule voor [[buskruit]]. [Vgl. 1248]

.

* Vermoedelijke geboorte van [[Giotto di Bondone|Giotto]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1337).

.

* Oostende verwerft stadsrechten.

.

;1269

.

* Gent beschikt over een zeehaven. De Lieve, een kanaal van 47 kilometer naar Damme is klaar. In Damme sluit een zeesluis, de Gentse Speye, het kanaal aan op het Zwin. Het tracé kost een fortuin wegens de onteigeningen, bruggen en afwateringskanalen. 

.

.

=== Achtste decennium ===
[[Bestand:Ieper_-_Bellegodshuis_1.jpg|thumb|550px|Christine van Guînes, dochter van [[Boudewijn III van Guînes]] en weduwe van Salomon Belle, laat haar eigendom ombouwen voor liefdadigheid: er komt een ziekenzaal en kapel. Men noemt het Bellegodshuis.]]

.

;[[1270]]
* [[Achtste Kruistocht]]: op 12 april verlaat [[Gwijde van Dampierre]] zijn [[Kasteel van Male|slot in Male]]. Via Gent, Kortrijk en Rijsel trekt hij met een achterhoede van geneeskundige helpers (dienstvolk, geneesheren en een apotheek) en minnestrelen naar [[Flines-lez-Raches]] waar zijn moeder een cisterciënzerinnenabdij, de [[Abdij van Flines]] had gesticht. Verderop sluit hij zich aan bij de troepen van de Franse kruisvaarderskoning Lodewijk IX. Als die op 25 augustus in Noord Afrika bezwijkt aan de buikloop en de pest verdwijnt de bezieling van de troepen. In november blaast Gwijde de aftocht. Hij neemt  - we weten dit uit de rekeningen van zijn klerk - 1862 kippen, 1300 eieren en 7 schapen mee ter ravitaillering. Schepen uit Ieper, Brugge, [[IJzendijke]] en [[Cadzand]] pikken de troepen op aan de Afrikaanse kust. Op 31 mei bereiken ze het kasteel van Wijnendale.
* [[Geel (stad)|Geel]] bouwt bedevaartskerk voor de [[Dimpna van Geel|heilige Dimpna]]. [[Hagiotherapie]] bestaat er in dat de bijstand van heiligen werd aangeroepen om bepaald leed te verhelpen. Dimpna werd de heilige tegen krankzinnigheid omdat ze de krankzinnigheid van haar vader trotseerde, de heilige Elisabeth wordt ingeroepen als heilige van armen en zieken, de heilige Lucia voor oogziekten, Jozef tegen nachtmerries, Rochus en Lazarus voor de pest en lepra, Hubertus bij razernij... Het was logisch: God zorgde voor ziekte en kwetsbaarheid, het voornaamste medicijn is dus het gebed tot de heiligen.
* Blankenberge krijgt stadsrechten.
* Hendrik III wil een Engelse textielindustrie en nodigt Vlaamse ambachtslui uit om zich er te vestigen.

.

;[[1271]]
* [[Negende Kruistocht]] tot 1272. Vlaanderen neemt niet deel aan dit laatste avontuur.
* In deze periode 1270-1274 ontstaat in Ieper het [[Bellegodshuis]] om armen tijdens lakencrisis op te vangen. Het verbod van export van Engelse wol naar Vlaanderen ligt aan de basis van deze crisis.
* In het [[hertogdom Brabant]] schrijft een onbekende auteur het ridderverhaal '[[Karel en de Elegast]]', aldus Wikipedia. De [[literaire canon]] is voorzichtiger en beweert dat het werk geschreven is voor 1325. 
* De Venetiaanse koopman en ontdekkingsreiziger [[Marco Polo]] (°1254–&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1324) reist met zijn vader en oom naar het relatief onbekende Perzië, China en Indië. De reis loopt af in 1295.

.

;[[1272]]
* Stichting begijnhof in Brussel nabij de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerk]].

.

;[[1274]]
* [[Thomas van Aquino]] (°± 1225) overlijdt op 49 jarige leeftijd. '''[https://www.youtube.com/watch?v=GJvoFf2wCBU FILM]'''

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=tHtkml9y3qQ&amp;feature=emb_logo '''BEELDFRAGMENT KAREL EN DE ELEGAST''']

.

;1278
* [[Gwijde van Dampierre]] wordt graaf van Vlaanderen tot 1305.

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Lg_49.jpg|Titelblad oudst gekende druk van Karel ende Elegast.
Bestand:Guidonis.jpg|Gwijde van Dampierre (Ca. 1226-1305)
Bestand:Tekening_Ruelens.jpg|Begijnhof aan Sint-Goedelekerk, schets door Charles Ruelens.
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== Negende decennium ===
.

[[Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|thumb|550px|Foto: Stadhuis van Damme, sinds 1241 een houten kunstwerk, in de vijftiende eeuw een stenen monument. In 1280, klagen in diverse Vlaamse steden ambachtslieden, handwerkers en kleinhandelaars bij de pas aangetreden graaf [[Gwijde van Dampierre]] (Ca. 1226-1305) over hun elitaire stadsbesturen. De graaf wil zijn invloed vergroten en heeft oor voor 'het gemeen'. In Damme zelf klaagt een document, gekend als 'de klacht van Damme' de bestuurlijke praktijken aan bij de zoon van de graaf, [[Robrecht van Béthune]] (1249-1322), bijgenaamd De Leeuw van Vlaanderen. Dit vroeg geschreven pamflet in de [[Middelnederlands|Middelnederlandse]] volkstaal en vraagt/eist exact een eeuw na de stichting van de stad in 1180, de participatie van de ambachtslui in en controle op het stedelijke bestuur. In de tweede helft van de dertiende eeuw lijkt het dat de economische toestand van het graafschap achteruit gaat. De termen 'meente', 'gemeente', het 'gemene volk' en 'gemeen' duiken in deze periode op als een niet erkende (stedelijke) belangengroep. Poorters (zij die binnen de poorten wonen), burgers (de bewoners van een burcht) en schepenen (zij die recht scheppen) maken het stadsbestuur uit, het 'gemene volk' niet. De onvrede van het gemeen komt er omdat ze belastingen betalen maar uitgesloten zijn van de besluitvorming. Klacht nummer tien uit het Damse pamflet vraagt 'dat de &quot;ghemeente&quot; voortaan meerdere vertegenwoordigers zou hebben als er beslissingen worden genomen over allerlei bestuurszaken, zoals het heffen van belastingen, het verlenen van charters of het overhevelen van gelden aan de graaf. (...) We hebben geen benul waaraan dit geld gespendeerd werd.'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, citaat op p. 113.&lt;/ref&gt; In veel steden duiken vanaf de komende decennia voor het eerst (en dus de oudste) stadsrekeningen. Ze dienen als 'toetssteen' of controle-garantie op de verworven inspraak. De beleidsmakers zijn te controleren, de afrekening is te maken. Dit [[emancipatie|emancipatieproces]] vindt de komende decennia in het graafschap Vlaanderen en wat later in het hertogdom Brabant plaats. In Vlaanderen krijgt het symbolisch hoogtepunt op het slagveld van 1302. De betekenis van de [[Guldensporenslag]] is in die zin te lezen als het toenemen van de publieke politieke participatie (alhoewel nog velen hiervan uitgesloten blijven), eerder dan het (vermeende) Vlaamse loskomen van de Franse leenheer. Stenen stadhuizen zullen deze en komende eeuwen verrijzen in rijke gotiek om de verworven posities van de corporaties, de ambachten en het gemeen te symboliseren. In Kortrijk wijzen archeologische sporen op een [[Stadhuis van Kortrijk|bakstenen scepenhuus]] uit de 13de eeuw, wellicht vernietigen de Fransen het in 1382. [[Stadhuis van Brugge|Brugge]] start bouwwerken aan haar stadhuis in 1376. In [[Stadhuis van Damme|Damme]] is er sinds 1241 een houten stadhuis, het stenen komt er in 1464. In [[Nieuwerck|Ieper]] functioneert het houten Gulden Halleke naast de [[Lakenhalle van Ieper|Lakenhalle]] sinds in 1360 als stadhuis. In 1620 start de bouw van het zogenaamde stenen '[[Nieuwerck]].' Het [[Stadhuis van Gent|Gentse schepenhuis]] van de Keure bij de Botermarkt en de Hoogpoort komt er vanaf 1519 in de flamboyante laatgotiek. Net zoals in Kortrijk tonen de nissen in de gevel beelden van de graven van Vlaanderen. Het [[stadhuis van Oudenaarde]] behoort tot de laatgotiek van het [[hertogdom Brabant]]. De bouwwerken startten in 1526 net zoals die van het [[stadhuis van Mechelen|stadhuis in Mechelen]]. Er zijn wel meer parallellen tussen Mechelen en Oudenaarde. Beide stad- of [[schepenhuis]] waren verbonden was met een veertiende-eeuwse lakenhal. Hendrik van Pede uit Brussel vond inspiratie in Brugge, Leuven en in zijn thuisstad Brussel om dat van Oudenaarde vorm te geven. In Brussel kwam het [[stadhuis van Brussel|stadhuis]] er in 1402, [[stadhuis van Leuven|dat van Leuven]] kwam er in 1439. Zonder de inspraak en de financiële inbreng van het gemeen zouden deze dure gebouwen er wellicht nooit zijn gekomen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; JELLE HAEMERS &amp; BART DEWILDE. ''&quot;We sterven liever door lood dan van honger&quot;. De strijd voor sociale en politieke erkenning,'' in: JAN DUMOLYN &amp; TJEN MAMPAEY (Eds.). ''België. Een geschiedenis van onderuit,'' Epo, Berchem, 2012, p. 111.&lt;/ref&gt; Een stenen bouwwerk is een 'document' dat meer dan papier of de mens tijd trotseert, vandaar dat de meente er belang bij had iets blijvends te creëren, iets wat papier en individu overleeft.]]

;[[1280]] 
* Het klagen van Damme (zie fotokadertekst).

.

;[[1281]]

.

;[[1282]]
* Uitvinding van het [[watermerk]]. [[Bologna (stad)|Bologna]] gebruikt ze voor het eerst. (De boekdrukkunst is nog niet uitgevonden!)Watermerken worden gebruikt door papiermakers als [[Identificatie (recht)|identificatie]] van hun product. Ze worden voor [[postzegel]]s, [[geld|papiergeld]] en officiële documenten ingezet als bescherming tegen [[vervalsing|namaak]].

.

;1283

.

;1284
* In [[Hamelen|Hameln]] leidt een uitbarsting van de pest tot het ontstaan van een volkslegende: de [[Rattenvanger van Hamelen]]. De sage is later gepopulariseerd door de [[gebroeders Grimm]] en verhaalt een gebeurtenis op 26 juni. Veel onderzoekers menen dat de verdwijning historisch is en dat het gaat om een vroeg, volks aanvoelen dat ratten pest verspreiden. De oudste bron is een 15e-eeuwse nota van monnik [[Heinrich von Herford]]. De ontdekking van de [[pestbacil]] laat nog een half millennium op zich wachten, niettemin is er een volks buikgevoel over de oorzaak (de bacil) en hun dragers (vlooien en ratten). Alledaagse ratten hebben 'iets' met de ziekte gemeen en de [[Rattus rattus]] is de drager van de [[Pestbacil|Pasturella pestis]]. Waarom die plots muteert tot een kwaadaardig beest is niet bekend.
.

;1285
* Robbrecht van der Buerse bouwt in op het [[Oude Beursplein]] in [[Brugge]] het huis Ter Ouder Beurse. De [[Van der Beurze|Herberg Ter Beurze]] is samen met het plein genoemd naar deze familie die er sinds het midden van de eeuw een zaak uitbaat. Het huis zal ruim anderhalve eeuw dienst doen, tot Jacob van der Buerse het in 1453 verbouwt.
* Uitvinding van de [[Bril]].
* Het Statuut van Winchester bepaalt dat elke stad of gemeente verantwoordelijk is voor zijn 'politie'.
* De Franse koning Filips III de Stoute overlijdt. Zijn zeventienjarige zoon Filips IV de Schone volgt hem op. Hij verhoogt de druk op Vlaanderen als zijn leengebied.

.

;1286
* Oudste statuten van het begijnhof in Mechelen.
* Voltooiing van het Heilige-Geist-Hospital in [[Lübeck]].

.

;1287
* De zeventienjarige [[Alfons III van Aragon]] verovert [[Minorca]] op de Islamitische [[Moren]]. Het eiland komt bij het koninkrijk [[Majorca]]. Vier jaar later in 1291 overlijdt hij. [[Dante Alighieri]] naar verwijst naar deze vorst in zijn [[La Divina Commedia]], hij ziet hem zitten aan de hellepoort samen met de andere vorsten die van de 13e eeuw een chaos maakten.

.

;1288
* De [[slag bij Woeringen]] op 5 juni. De [[aartsbisschop]] van [[Keulen (stad)|Keulen]] bezet de burcht van [[Woeringen]] en wordt verdreven door hertog [[Jan I van Brabant]]. Deze slag geniet sinds het midden van de negentiende eeuw dezelfde status als de [[Guldensporenslag]] omdat die de Waalse onafhankelijkheid afspiegelt ten aanzien van Duitsland, zoals de Vlaamse ten aanzien van Frankrijk. De kroniekschrijver [[Jan van Heelu]] draagt zijn (rijm?)verslag op aan Margaret van Engeland, de hertogin van Brabant.

.

;1289

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Pied_piper.jpg|De rattenvanger lokt in 1592 de kinderen naar een berggrot. Brandraam.
Bestand:Town_hall_of_Kortrijk_(DSCF9258).jpg|Stadhuis van Kortrijk
Bestand:Damme_Stadhuis_R01.jpg|Stadhuis van Damme.
Stadhuis,_Damme_(1813).PNG|Stadhuis van Damme in 1813.
Bestand:2013-04-02_Lakenhalle_-_NieuWerck_in_Blue_(2).jpg|Stadhuis Ieper.
Bestand:Grote_Markt,_Ieper.jpg|Stadhuis van Ieper.
Bestand:Gent_-_town_hall_2018.jpg|Stadhuis van Gent.
Bestand:Gent_stadhuis_belfort_1890-1900.jpg|Stadhuis en belfort in Gent.
Bestand:Brugge,_stadhuis_(oeg29238)_gebouwencomplex_foto14_2015-09-27_19.18.jpg|Stadhuis van Brugge.
Bestand:Bruges_Hôtel_de_Ville2.JPG|Stadhuis van Brugge, detail.
Bestand:Belgique_-_Bruxelles_-_Hôtel_de_Ville_-_01.jpg|Stadhuis van Brussel.
Bestand:HBloemaert.jpg|[[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] op het stadhuis van Brussel.
Bestand:NIND_MVB-1887GrandPlace_ISO200.jpg|Stadhuis van Brussel in 1887.
Bestand:42150_-_België_-_Leuven_-_Stadhuis_-_00.jpg|Stadhuis van Leuven.
Bestand:Erasmus_stadhuis_Leuven.JPG|Erasmus op het stadhuis van Leuven.
Bestand:Stadhuis_Oudenaarde_07.jpg|Stadhuis Oudenaarde.
Bestand:Stadhuis_van_Oudenaarde,_James_Ensor,_Mu.ZEE_Oostende,_SM001376b.jpg|James Ensor tekent het stadhuis van Oudenaarde in 1888.
Bestand:Mechelen_City_Hall_01.JPG|Stadhuis van Mechelen.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De waanzinnige veertiende eeuw (1291-1384) =

De stedelijke ruimte van een stad zoals Gent is in de veertiende eeuw uitgebreider dan Parijs.

.

== Laatste decennium ==
1290 (Ca.)
* [[Koning Arthur]], [[Karel de Grote]] en [[Godfried van Bouillon]] behoren tot de drie helden van het Christendom. [[Jozua (persoon)|Jozua]], [[koning David]] en [[Judas Makkabeüs]] zijn drie Joodse helden en het heidendom draagt [[Hektor (mythologie)|Hektor]], [[Alexander de Grote]] en [[Julius Caesar]] op de schouders. [[Jacob van Maerlant]] schreef waarschijnlijk deze zogenaamde [[Van neghen den besten]].

.

1291 
* (Of vroeger): Vanaf het [[Minnewater]] in Brugge strekt een waterloop zich uit tot in Aalter als voorloper van het [[kanaal Gent-Brugge]].
* De Mammelukken veroveren de laatste van de kruisvaardersgebieden en de stad Akko. De [[Tempeliers]], de elitegroep die de [[pelgrims]] beschermt, vlucht via een ondergrondse tunnel uit het fort, het laatste kruisvaardersbolwerk, naar de Middellandse Zee. Ze vinden een toevluchtsoord op [[Cyprus]] (indertijd herveroverd door Richard Leeuwenhart), net als de [[Johannieterorde]]. Van daar uit verspreiden de Tempeliers zich over bijna alle Europese landen en verwerven ze via bank- en handelsactiviteiten een ongeziene rijkdom, tot afgunst van de koning van Frankrijk, [[Filips de Schone]].

.

[https://www.youtube.com/watch?v=XaHjcwZ8wyg '''♥ BEELDFRAGMENT KRUISTOCHTEN (50 Min.)''']

.

[[1292]]
*

.

1293
* [[Gwijde van Dampierre]] ontvangt op het [[kasteel van Wijnendale]] de Engelse delegatie om het huwelijk van zijn dochter te regelen. Het mag niet zijn. De Franse koning eist haar op.

.

1294
* De koning van Frankrijk verklaart Engeland de oorlog. Vlaanderen kiest partij voor Engeland en om dat te onderstrepen worden er huwelijksplannen gemaakt tussen beide huizen.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]] zet [[Gwijde van Dampierre]] gevangen, samen met zijn oudste zonen, zijn dochter Filipina van Dampierre en vijftig edelen.

.

1295
* In [[Montpellier]] wordt [[Rochus van Montpellier|Rochus]] geboren (°1295-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1327). Hij zal uitgroeien tot een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].

.

1296
* De 'ongehoorzame' graaf van Vlaanderen, Gwijde van Dampierre is aanwezig in het Parijse parlement en wordt vernederd in het bijzijn van zijn onderdanen. Hij wordt verplicht te knielen voor de Franse koning die hij een handschoen (verplicht) aanbiedt. Het is het symbool dat de graaf afstand doet van zijn vijf goede steden: Douai, Rijsel, Ieper, Brugge en Gent. Behalve Gent schenkt de koning hem de steden terug. In elke stad zal een Franse afgevaardigde het grafelijk gedrag in de gaten houden. [[Valenciennes]] is voortaan niet langer Vlaams maar Frans bezit. 

.

1297
* [[Excommunicatie]] van [[Gwijde van Dampierre]] door de paus.
* Heiligverklaring van [[Lodewijk IX van Frankrijk|Lodewijk IX]].
* De graaf van Vlaanderen beseft dat hij geen oorlog tegen Frankrijk kan winnen en zoekt steun bij Engeland. Een nieuw huwelijk en hernieuwde commerciële betrekkingen staan op til. Voor hij de daad uitvoert, zegt de graaf in een lange brief zijn manschap met Frankrijk op waarna de Franse aanhangers het land verlaten.
* Het Koninklijke leger van [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] levert een eerste gevecht met de Vlaamse troepen op 15 juni in Pont-à-Rache bij de versterkte brug over de [[Scarpe]], de toegangspoort naar Vlaanderen. In de streek van het Vlaamse Rijsel voegt de Franse koning zich bij zijn troepen. Drieduizend Vlaamse krijgslui verdedigen de stad met succes. Tijdens het beleg branden de Fransen de dorpen in de omgeving plat, verwoesten ze kloosters en verkrachten ze nonnen. In de buurt van [[Komen (België)|Komen]] steken de Fransen de Leie over en verwoesten de streek rond Ieper en veroveren [[Kassel (Frankrijk)|Kassel]], [[Broekburg]], [[Mardijk]] en Duinkerke. Na de val van [[Rijsel]] vallen Kortrijk, Brugge en Damme - de Vlaamse kuststreek - zonder slag of stoot in Franse handen. Tachtig Vlaamse ridders kiezen het Franse kamp. De graaf van Vlaanderen houdt zich samen met de Engelse koning schuil in Gent. Ieper en Douai zijn in Vlaamse handen. Ongeveer 250 Vlaamse ridders blijven aan zijn zijde. Ze worden [[liebaarts]] genoemd, gesymboliseerd door een klimmende leeuw.
* In oktober veroveren de Vlamingen Damme, wat voor de Fransen in Brugge geen goed nieuws is: de stad is van de zee afgesneden.

.

1298
* De Engelse troepen leven in Gent van een karig loon en gaan regelmatig op rooftocht. Een brandstichting leidt tot een confrontatie met de Gentenaars. Er vallen meer dan honderd doden.
* [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] versterkt zijn greep op Vlaanderen met het verbod op vreemde munten. Vlaanderen leidt economische schade omdat de (wol)handel met Engeland de munten devalueert. 

.

1299
* In [[Montreuil-sur-Mer]] ondertekenen Frankrijk en Engeland een pauselijke, tijdelijke vrede. Ze zou aflopen op driekoningen van het jaar 1300. Van de Engelse bescherming ten aanzien van Vlaanderen is geen sprake meer en de huwelijksplannen tussen Vlaanderen en Engeland worden ingeruild voor een huwelijk tussen Edward II en een Franse prinses. Het Frans-Engelse huwelijk zou een tijdbom blijken. Het is - door de latere Engelse aanspraken op de Franse troon - de rechtstreekse aanleiding tot de honderdjarige oorlog. Die oorlog zal Frankrijk in de komende eeuw in die mate verzwakken dat Vlaanderen uit die ijzeren greep ontsnapt. In Vlaanderen heerst er vanaf nu een soort guerrillastrijd tussen de liebaerts en de leliaerts. 
* De 73-jarige Gwijde van Dampierre is moegestreden, draagt zijn macht over aan zijn oudste zoon [[Robrecht van Bethune]] en trekt zich terug in zijn kasteel in [[Rupelmonde]].

.

;Kijken
&lt;Gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Johann_von_Brabant_Heidelberger_Liederhandschrift.jpg|Slag bij Woeringen uit Codex Manesse (1305-1340).
Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|Deze illustratie toont hoe Mongolen een bom werpen naar een aanvallende Japanse Samurai tijdens de Mongoolse invasie van Japan in 1281.
File:Magna_Carta_(British_Library_Cotton_MS_Augustus_II.106).jpg|De Magna Carta.
File:John,_Magna_Carta.jpg|Houtsnede (19e eeuw) van de ondertekening door koning Jan.
Bestand:Neun_gute_helden_rathaus_koeln.jpg|[[Van neghen den besten]]
Bestand:Stadhuis_Damme_-_Jacob_van_Maerlant.jpg|Jacob van Maerlants standbeeld voor het stadhuis in [[Damme (België)|Damme]].
Bestand:Die_Heimelicheit_der_heimelicheden_-_KB_76_E_5,_folium_061v.jpg|Begin van Die Heimelicheit der heimelicheden.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Veertiende eeuw (1301-1400) ==
[[Bestand:De_Kist_van_Oxford_a.k.a._the_Courtrai_Chest._On_display_at_the_Kortrijk_1302_museum.jpg|thumb|right|550px|De Kist van Oxford (ook: [[Kist van Kortrijk]], volgens de Engelstalige literatuur: Courtrai Chest) is een eikenhouten kist die in 1909 ontdekt is in het New College in de [[Universiteit van Oxford]]. Op de voorzijde toont de kist de Guldensporenslag en de Brugse Metten. De maker is onbekend. Waarschijnlijk was het een Vlaming of een Bruggeling die gezien de details de slag meemaakte. De bewerkte voorzijde meet 107 centimeter bij 71.]]

.

'''De veertiende eeuw kenmerkt zich door:'''

.

* '''Een boek van [[Barbara Tuchman]], [[De waanzinnige veertiende eeuw]].'''

.

* '''Het midden van de eeuw wordt geteisterd door de pest. Vele Vlaamse kerken krijgen hun financiën op orde wegens de bevolkingsafname: kerken geven minder uit aan steun. Ook op andere vlakken komt er ruimte vrij om te investeren.'''

.

* '''De bloei van de [[Hanzesteden]]. De Duitse Hanze was één van de vele stedenverbonden. Opgericht in de dertiende eeuw controleert ze haar netwerk van meer dan 160 steden in een gebied van de [[Oostzee]] tot Engeland. Ze komt tot bloei in de veertiende en verdwijnt in de zestiende eeuw.''' 

.

* '''Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] per toeval het buskruit ontdekte in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt echter niet met de geschriften van Roger Bacon een halve eeuw eerder en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreide over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het buskruit in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in Duitsland en de rest van Europa.'''

.

* '''Ridders gaan [[Harnas|harnassen]] dragen om zich te beschermen tegen krachtige en scherpe pijlen, [[Goedendag (wapen)|goedendags]] en bij [[Zwaard (wapen)|zwaardgevechten]]. Voorheen dragen ze [[maliënkolder|maliënkolders]] (zoals de Kruisridders) en nog daarvoor een geschubd pantser (metalen platen die overlappen op een leren vest).'''

.

* '''♣ Boeren verbouwen tot nu toe bij een klooster, een kasteel of op een landgoed groenten voor wederzijds gebruik met de geestelijken of met de adel. In deze eeuw ontdekken andere (stedelijke) bevolkingsgroepen zoals ambachtslui of geldwisselaars dat tuinieren voor eigen consumptie profijt brengt. Kool is zo populair dat ze haar naam geeft aan deze tuinen: Coeltuinen of Coelghaerden.'''

.

=== 1301-1310 ===
[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|Het Belfort en de kleine Lakenhallen in 1897.|thumb|550px|Ter verdediging beschikken sommige kerken over versterkte torens en een ommuurde ruimte, zoals de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]] in Kortrijk en de kerk in Leiden. Daarnaast ontwikkelen zich de slottorens bij de kastelen van de adel. [[Belforten in België en Frankrijk|Belforten]] representeren een derde macht, die van de stad onder leiding van schout en schepenen. In de steden (die zich op het grafelijke domein sinds het einde van de tiende en in de elfde eeuw ontwikkelen) komen er belforten die de [[stadsrechten]] symboliseren en materialiseren. Belforten ontstaan tussen 1099 (Potiers) en 1600. Hun bouwstijl is [[Romaanse architectuur|Romaans]] en [[Gotische architectuur|Gotisch]], [[Renaissancearchitectuur|renaissance]] en [[Barokarchitectuur|barok]]. De meeste belforten zijn gebouwd bij een stadhuis, een kerk of lakenhal. De belforttoren was de veiligste plek in de stad: hij herbergt het archief, de kluis en de gevangenis. Op de oostzijde van de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de 'oudste burgers' van de stad: Manten en Kalle, de klokkenluiders die waarschuwen in tijden van nood. In die tijd ging het om een vernuftig systeem van uurslagers. Het oorspronkelijke beeld van Manten werd in 1382 na de [[slag bij Westrozebeke]] ontvoerd naar de Franse [[Dijon]], waar het de Onze-Lieve-Vrouwekerk siert, samen met de later toegevoegde Kalle en kinderen. De huidige uurslagers zijn in 1961 gemaakt door [[Victor Cassiman]].]]

.

;1300

.

* De wapenstilstand tussen Vlaanderen en Frankrijk is voorbij. Een Frans leger geleid door de broer van de koning rukt op in wat er van Vlaanderen overschiet. [[Robrecht III van Vlaanderen|Robrecht van Béthune]] verdedigt Gent, zijn Broer verdedigt Damme en zijn halfbroer Ieper. Het gaat de Fransen voor de wind. Ze veroveren [[Douai]], [[Béthune]], het Brugse Vrije. In Maldegem hakken ze een Vlaams leger in de pan. Tussen [[Sint-Winoksbergen]] en Ieper (waar de lakenhalle in gebruik wordt genomen na een bouw van 130 jaar en het grootste gebouw ten Noorden van de Alpen is) zijn er hevige gevechten. Een wanhopige bevolking slaat op drift. 

.

* Een vermelding uit 1306 verwijst naar het jaar 1300 waarin een nieuw wapen het licht ziet: de [[Goedendag (wapen)|goedendag]]. Het wapen behoeft weinig instructie en vergt geen training.

.

* De vooraanstaande Dampierres zitten samen met meer dan honderd Vlaamse ridders gevangen op verschillende locaties in Frankrijk.

.

* De hooghartige edelman [[Jacques de Châtillon]] wordt in opdracht van de Franse kroon opperbaljuw van Vlaanderen en voert een repressieve belasting- en boetepolitiek die geen rekening houdt met de behoeften van de ambachts- en kooplui, hij bevoordeelt de patriciërs en voert het (verouderde) lijfeigenschap opnieuw in. De grafelijke baljuws vervangt hij door koninklijke en Brugge is nu een Frans bolwerk van 430 hectare. De stad begon sinds de Franse bezetting in 1297 aan een tweede - zeven kilometer lange - omwalling met een dubbele stadsgracht en negen poorten. In Rijsel en in Kortrijk bouwt hij een dwangburcht waar de Franse garnizoenen een onderkomen vinden.

.

;1301

.

* [[Willem van Gulik de Jongere|Willem van Gulik]], de zoon van de graaf van Vlaanderen ziet de [[Komeet Halley|komeet van Halley]].

.

* Ca. De chirurgijn [[Jan Yperman]] (waarschijnlijk van 1260 tot ongeveer 1332) is verbonden aan het Ieperse [[Belle-Godshuis]] en schrijft twee werken over heelkunde en geneeskunde. Deze manuscripten zijn op het einde van de negentiende eeuw in Londen teruggevonden.

.

* Mei: Blijde intrede van de Franse koning Filips de Schone en zijn echtgenote [[Johanna I van Navarra|Johanna van Navarra]]. Van Douai reist het arrogante gezelschap naar Rijsel, Doornik, Kortrijk, Oudenaarde en Gent waar ze een week verblijven op de kosten van de stad. In Brugge wordt het koppel begroet door Bruggelingen in kostbare gewaden. Tweehonderd jaar na de feiten zou een kroniekschrijver de Franse koningin deze woorden laten spreken: 'Ik dacht hier alleen koningin te zijn en ik zie er zeshonderd rond mij.'

.

* Pieter de Coninck, een Brugse wever, zorgt voor beroering en wordt met zijn kompanen opgesloten in de Brugse gevangenis. Het volk dwingt de bewakers om de deuren te openen en hen te bevrijden, tot ongenoegen van [[Jacob van Châtillon|Jacques de Châtillon]] die de stad onderwerpt aan een ongeziene straf. De uitvoering laat op zich wachten omdat het parlement van Parijs hier over zal beslissen.

.

* [[Mechelen (stad)|Mechelen]] verwerft zijn stadsrechten.

.

;1302
* Maart: Het parlement van Parijs beslist dat Brugge zijn straf moet ondergaan: de voorrechten worden afgeschaft en de wallen moeten geslecht worden.
* De [[Guldensporenslag]]. De enige afbeelding van de slag is te zien op de '[[Kist van Oxford|Kortrijkse kist]]', eeuwenlang bewaard door het New College aan de [[universiteit van Oxford]], ontdekt in 1905 en sinds kort in de onze-Lieve-Vrouwekerk in Kortrijk. Of is het een replica? Het hout van de kist komt van bomen die tussen 1240 en 1280 gekapt zijn. Dat betekent dat de kist snel na de veldslag is gemaakt en het detail ervan doet vermoeden dat ze gemaakt is door iemand die betrokken was bij de slag. Hoe ze in [[Oxfordshire]] raakte, blijft een mysterie. De slag bij Kortrijk toont aan dat ridderlegers te verslaan zijn. Philippe Despriet vat het verhaal als volgt samen: 'Kronieken, archiefdocumenten en bodemvondsten bevestigen de aanwezigheid en het gebruik van de ruitersporen in en om het slagveld van Kortrijk in 1302.' Als de oorlogstrofee zullen ze niet lang in de Kortrijkse kerk hangen, gezien de vele Franse bezettingen vanaf 1304. De Fransen blazen het verhaal van de gulden sporen eind 14e eeuw nieuw leven in om hun verwoesting van Kortrijk op 18 december 1382 goed te praten. Het Onze Lieve Vrouwekapittel laat daarop tientallen sporen ophangen om de legende in het collectieve geheugen te verankeren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PHILIPPE DESPRIET. '''Kortrijk 1302.' Gulden sporen ontstaan en evolutie, iconografie en mythe'', Archeologische stichting Zuid-West-Vlaanderen, Kortrijk, 2002, p. 73. Voor een heldere en korte beschrijving van de oorzaken van de Guldensporenslag zie: BRIGITTE RASKIN. ''De taalgrens. Of wat de Belgen zowel verbindt als verdeelt'', Davidsfonds, Leuven, 2012, p. 40-41.&lt;/ref&gt; De Engelsen reageren vol leedvermaak en trekken partij voor de Vlaming. Het gedicht 'The Flemish Insurrection' toont dat de Engelsen wat Nederlands kennen met de woordspeling op de rebellenleider Pieter de Coninck. Voor de Fransen is hij een opgejaagd konijn: 'We gaan dat Konijn villen, en zijn lendenen roosteren' klinkt het. Voor de Vlamingen is hij koning: 'De wevers en de volders kwamen allemaal samen en besloten Pieter Conyng uit te roepen tot hun koning.' Taalkundig is er geen speld tussen te steken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;SJOERD LEVELT &amp; AD PUTTER, vertaald door Thea Summerfield &amp; Esther Putter. ''De Noordzee over en weer. Het literaire erfgoed van Nederlands-Engelse betrekkingen 1066-1688'', University Press, Amsterdam, 2021, p. 42 ev.&lt;/ref&gt;

.

[https://www.youtube.com/watch?v=kYsIjKOnNeE '''♥ BEELDFRAGMENT AANLEIDING GULDENSPORENSLAG (8 Min.)''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=fInhCD4htH8 '''♥ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR OVER DE GULDENSPORENSLAG''']

.

1303
* [[Bonifatius VIII]] sticht in Rome een universiteit in het [[Sapienzapaleis]].
* Op 11 juli - exact een jaar na de Guldensporenslag staat een Vlaams leger nabij Sint-Omer oog in oog met een Frans leger. Tot verbazing van de Vlamingen slaat het op de vlucht. De Vlamingen wreken zich op de Fransen door [[Terwaan]], de met de Franse koning collaborerende stad, en tachtig dorpen, de mooiste huizen van edelen te plunderen. In de [[Annales Gandenses]] staat te lezen dat ze in [[Artesië (streek)|Artesië]] zoals gebruikelijk vijf dagen lang de fruitbomen omhakken, het graan vernielen samen met alles wat op de akkers groeit. De overvloedige buit slepen ze huiswaarts.

.

1304
* De Fransen verslaan de Vlaamse vloot bij [[Zierikzee]].
* Bij [[Pevelenberg]] nemen de Fransen op 18 augustus wraak op de Vlamingen voor hun overwinning in 1302. Betekende de [[slag bij Pevelenberg]] voor de Franse koning [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] een gewonnen revanche of bleef de uitslag onbeslist? Sommigen zien de gebeurtenis als het sluitstuk van de acht jaar durende Vlaamse Opstand maar de Amerikaanse historicus David Nicholas interpreteert het voorval als volgt: 'Net toen de Bruggelingen en andere eenheden daar aan de winnende hand leken, trokken de troepen van Gent, Ieper en Kortrijk zich terug van het slagveld. Het was een fenomeen dat typerend zou worden voor de Vlaamse militaire prestaties gedurende de rest van de middeleeuwen. De slag eindigde erop dat de Fransen het terrein beheersten maar zelf te uitgedund waren om het Vlaamse leger te kunnen achtervolgen en uit te schakelen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID NICHOLAS, p. 213.&lt;/ref&gt;
* Op 3 mei is er de eerste plechtige bloedprocessie in Brugge. Het bloed van christus is bewaard in een kristallen flesje uit de 11de eeuw en is bij de vierde kruistocht, in dertiende eeuw naar Brugge gebracht. De processie valt samen met de jaarmarkt, nu de [[meifoor]]. 
* Geboorte [[Lodewijk van Nevers]] (+1346) - een achterkleinzoon van [[Gwijde van Dampierre]] (1226-1305). De man wordt opgevoed aan het Franse hof en zal in de toekomst achter de Franse vorst staan, ten nadele van Vlaanderen. De Vlaamse steden zijn hem niet gunstig gezind en zullen een bondgenootschap met Engeland sluiten om de wol-export veilig te stellen. 

.

1305
* Vlaanderen staat vele [[Kasselrij|kasselrijen]] als onderpand aan Frankrijk af met het [[Verdrag van Athis-sur-Orge]]. De graaf van Vlaanderen blijft een vazal van de Franse koning. Bij het huwelijk van [[Margareta van Male]] en [[Filips de Stoute]] (de jongste broer van de Franse koning en hertog van Bourgondië, meer dan een halve eeuw later, komen de gebieden terug bij Vlaanderen.

.

1306
* Introductie van de [[ridderslag]] door [[Edward I]] van Engeland op [[Pinksteren|Pinksterzondag]].

.

1307
* De Franse koning, [[Filips de Schone]], zet 2000 [Tempeliers]] gevangen om hun rijkdom en hun opgehoopte schatten in te nemen. Hij beschuldigt hen van [[zwarte magie]]. De schuldvraag houdt wetenschappers en de volksfantasie tot op vandaag bezig.
* Vroegste vermelding van het [[belfort van Kortrijk]]. Het onderste gedeelte van de toren dateert uit deze tijd. De rest van de markt ligt hoger en werd opgehoogd met het puin van de bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

.

[[1308]]

.

1309
* Paus [[Clemens V]] verhuist naar [[Avignon]]. Deze [[Babylonische ballingschap der pausen]] duurt tot 1377

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Battle of Courtrai2.jpg|14e-eeuws miniatuur uit de ''Grandes Chroniques de France''
Bestand:Nicaise de Keyser02.jpg||[[Willem van Saeftinghe]] doodt [[Robert II van Artesië]], voorstudie door [[Nicaise De Keyser]]
Bestand:Groeningebeek2.jpg|Het enige stuk Groeningebeek dat rest in Kortrijk (op privéterrein), 27 april 2005
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags in museum [[Kortrijk 1302]]
Bestand:Bézard_-_Philippe_IV_le_bel.jpg|[[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]]
Bestand:Delpech_-_Joan_of_Navarre.jpg|Johanna van Navarra
Bestand:Façade_du_Palais_des_Papes.jpg|Het paleis der pausen in Avignon. Alle zeven Avignonpausen zijn Frans.
File:World_Heritage_belfries_map.svg|Verspreiding van de belforten op de werelderfgoedlijst in België en Frankrijk.
File:Beffroi_de_Courtrai.JPG|In Kortrijk is het Belfort bekend als de Halletoren.
File:Kortrijk.Belfort_002.JPG|[[Manten en Kalle]], de uurslagers op het Kortrijkse Belfort.
Giotto - Legend of St Francis - -01- - Homage of a Simple Man.jpg|''Legende van Sint Franciscus'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone - Legend of St Francis - 2. St Francis Giving his Mantle to a Poor Man - WGA09119.jpg|''Franciscus van Assisi geeft zijn mantel aan een arme man'', Giotto ca. 1295-1300
Giotto di Bondone 002.jpg|''Sint-Franciscus ontvangt de stigmata'', Giotto ca. 1300
Giotto. the-crucifix-1310-17. 430х303 cm. Rimini, Tempio Malatestiano.jpg|''Kruis van Rimini'', Giotto ca. 1301
Giotto Scrovegni 26 entry into Jerusalem detail.jpg|''De intocht van Jezus in Jeruzalem'', Giotto ca. 1303-1305
Giotto - Scrovegni - -36- - Lamentation (The Mourning of Christ) adj.jpg|''Bewening van Christus'', Giotto ca. 1303-1305
Injustitia - Capella dei Scrovegni - Padua 2016.jpg|De deugden en ondeugden: ''De onrechtvaardigheid'', Cappella degli Scrovegni, Padua
Giotto di Bondone - Navicella - WGA09363.jpg|Geschilderde kopie uit de 17e eeuw naar het mozaïek ''Navicella'' (verloren gegaan), Giotto ca.1305-1313
GiottoMadonna.jpg|''Maestà van Ognissanti'', Giotto ca. 1310-1311
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1311-1320 ===
[[Bestand:De uitvinding van het buskruit, anoniem, Museum Plantin-Moretus, PK OPB 0186 004.jpg|thumb|550px|De uitvinding van het buskruit, anoniem, [[Museum Plantin-Moretus]], een voorstelling uit de zestiende eeuw. In de loop der jaren worden kanonnen lichter omdat  brons ijzer vervangt en de kwaliteit van het buskruit verbetert.]]

[[Bestand:A chemist creates a strange new form of gunpowder - incombus Wellcome V0011774.jpg|thumb|550px|Een verhaal uit de negentiende eeuw gaat dat de Duitse franciscaner monnik [[Berthold Schwarz]] toevallig het buskruit ontdekt in de vroege 14e eeuw. Hij noemde het Schwarzpulver of zwartkruit. Dit rijmt niet met de geschriften van [[Roger Bacon]] een halve eeuw eer en het feit dat buskruit zich vanuit China verspreidt over Eurazië via de Mongoolse veroveringen. Wellicht introduceerde Schwarz het in Duitsland. Dat verklaart de doorbraak van buskruit in de rest van Europa. Buskruit bestaat uit [[salpeter]], [[zwavel]] en [[houtskool]]. Omdat de elementen een ander soortelijk gewicht hebben, is het mengsel instabiel: de salpeter zakt, houtskool drijft. Het tijdrovende mengen in het heetst van de strijd is geen optie. Door het mengsel onder te roeren in [[brandewijn]] en het te drogen ontstaan kruitkorrels. Dat was zonde van de alcohol: urine werkte evengoed, zeker als de soldaat de avond vooraf de brandewijn zelf opzoop.]]

.

;1310
* [[Margareta Porete]] sterft op de brandstapel in [[Parijs]]. In haar voorleesboek 'De spiegel der eenvoudige, vernietigde zielen, die enkel in wil en verlangen naar liefde verwijlen' stelt ze dat volmaaktheid te bereiken is voor wie één wordt met God. En paradoxaal genoeg, wie dit niveau bereikt, verzaakt aan de [[deugd]]en. Dat wordt Porete kwalijk genomen.

.

;1311
* Het [[Concilie van Vienne]] roept op om de 'ketterse' Begijnen te straffen.

.

;1312
* Opheffing van de onafhankelijke [[Orde der Tempeliers]].
* Inwijding [[Sint-Romboutskathedraal]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]]

.

;1313
* Het [[belfort van Gent]] verrijst. In 1323 zijn vier van de zes bouwlagen klaar. Tussen 1377 en 1380 wordt de voorlopige houten torenbekroning opgetrokken waarop de legendarische 'Draak van Gent' gehesen wordt.
* Het veengebied tussen [[Aardenburg (stad)|Aardenburg]], [[Eeklo]] en [[Kaprijke]] wordt verdeeld in percelen van gelijke oppervlakte om er [[Turf (brandstof)|turf]] te winnen. De naam [[Meetjesland]] is geboren, een Middeleeuws [[toponiem]]. 

.

;1314
* Tempeliersleider [[Jacques de Molay]] verbrand.

.

;1315

.

;1316

.

;1315–1317
* [[Hongersnood|Hongersnood in Europa]].

.

;1317
* [[Rochus van Montpellier]] vertrekt op pelgrimstocht naar Rome en verpleegt onderweg verpleegt pestlijders. Hij verwerft naam en wordt op zijn terugreis in [[Piacenza (stad)|Piacenza]] aangetast. De [[iconografie]] beeldt hem met een open beenwonde af. Een engel geneest hem in een bos en als hij in zijn geboortestad [[Montpellier]] terug is laat zijn oom hem arresteren wegens spionage. Hij verblijft tot zijn vroegtijdige dood, in de gevangenis. Tegenwoordig is hij bekend als Sint Rochus, een van de zes [[pestheilige|pestheiligen]].
* Tijdelijke sluiting van het Brusselse grote [[Sint-Jan_Baptist_ten_Begijnhofkerk|begijnhof De Wijngaard]] voor een kerkelijke visitatie. Nieuwe kandidates kunnen niet intreden. In 1324 oordeelt de bisschop van Kamerijk dat er geen ketterij in het spel is. Het intredeverbod blijft tot 1333. De Brussels begijnen zoeken toenadering tot het begijnhof van [[Heilwige Bloemaert|Bloemardinne]] aan de [[Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele|Sint-Goedelekerkt]].

.

;1318
* De Vlaamse piraat [[Jan Crabbe (piraat)|Jan Crabbe]] vestigt zich in [[Berwick-upon-Tweed (plaats)|Berwick-upon-Tweed]] om de stad te verdedigen tegen de Engelsen. 

.

;1319

.

;1320
* [[Venetië (stad)|Venetië]] beschikt over de grootste militair-industriële scheepswerf ter wereld met de naam [[Arsenale Nuovo]] waar 16.000 vaklui elke dag een schip te water laten. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Giotto di Bondone - Scenes from the Life of St John the Baptist - 2. Birth and Naming of the Baptist - WGA09290.jpg|''Geboorte van Johannes de Doper'', Giotto ca. 1318-1322
Giotto di Bondone 086.jpg|''Maria met Kind'', Giotto ca. 1325-1330
Giotto. Polyptych. 1330-35. 91x340cm. Pinacoteca, Bologna..jpg|''Retabel van Bologna'', Giotto ca. 1330-1334
Bestand:De baghine Des dodes dantz Lubeck 1489.jpg|Begijn
Bestand:St-Romboutskathedraal.jpg|St-Romboutskathedraal, Mechelen.
Bestand:Belfry_of_Ghent_(DSCF0247,DSCF0249).jpg|Belfort van Gent.
Bestand:Rochus.jpg|[[Sint-Rochus|Sint Rochus]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1321-1330 ===
[[Bestand:Bombard Marguerite Enragee Drawing.jpg|thumb|550px|Op de hoek van de Gentse [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] staat sinds het einde van de 16de eeuw een zware bombarde: de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]]. De oudste bronnen over kruydt en bussen gaan terug op [[1320]] - even na de [[Guldensporenslag]]. Een eeuw later beschikken steden over dit soort onbetrouwbare, onverplaatsbare ijzeren bombardes. Ze dienen doorgaans ter verdediging - het defensief van de stad, omdat ze te zwaar zijn en enkel te verplaatsen zijn met ossen en koeien. De enige invloed die deze vroege generatie vuurwapens heeft op de middeleeuwse muren beperkt zich tot een aanpassing van de schietgaten: een combinatie van de verticale spleet met een ronde opening voor de draagbare vuurwapens. Met haar gewicht van twaalf ton, een lengte van meer dan vijf meter en een smeedijzeren mondkaliber van 640 millimeter is de Dulle Griet de grootste bombarde die nog bestaat. Als de bombardes dan toch het offensief dienden (deze heeft een reikwijdte van 1.500 meter), was het gebruikelijk om ze zo dicht mogelijk bij het doel te brengen, net buiten het bereik van een kruisboog (200 meter). In tegenstelling tot haar kleine zus, de [[Mons Meg]], is over de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]] nauwelijks historische documentatie te vinden. De naam Griet, Margot, Marguerite en Meggie was gebruikelijk om een donderbus te benoemen: Margaretha was een veel voorkomende naam. Volgens Wikipedia dateert de Dulle Griet uit 1431, gemaakt ten tijde dat [[Jan van Eyk]] aan het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]] werkt. De historicus Marc Beyaert restaureerde de Dulle Griet en gaat in tegen de gebruikelijke verklaring die de bombarde de stad laat verdedigen. Hij schrijft: 'Een zware bombarde als de Dulle Griet is a priori een offensief wapen, dat enkel bij belegeringen nuttig kan worden ingezet. De grote investering voor zo'n wapen wordt enkel gedaan door iemand met een strategische visie én zeer ruime middelen, die meent zo'n wapen nuttig en frequent te kunnen gebruiken over een langere periode. Een wapen als de Dulle Griet past derhalve niet in de beperkte militaire optiek van de stad Gent, maar wel in de strategische langetermijnpolitiek van een Bourgondische hertog.' Na 1450 wegen de nadelen van de bombardes door op haar voordelen: duur, moeilijk te maken, moeilijk te transporteren en op te stellen; ze vereisen veel personeel, veel buskruit en speciale projectielen. De opbouw van de stelling nam dagen in beslag en hun gebrekkige wendbaarheid maakte ze kwetsbaar voor de ontwikkelingen na 1450: lichtere, kleinere en mobielere stukken met een grotere vuurkracht en impact. Het einde van regeerperiode van [[Karel de Stoute]], omstreeks 1477, valt samen met het verdwijnen van de bombardes.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC BEYAERT. ''De Dulle Griet in Gent''. in: LUC DE VOS. ''Burchten en forten en andere versterkingen in Vlaanderen''. Davidsfonds, Leuven, 2002, P. 93 ev.&lt;/ref&gt;]]

.

* 1321

.

* 1322
** [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] wordt graaf van Vlaanderen. Hij is opgevoed in Parijs en was nooit eerder in Vlaanderen. Zijn beleid is, in tegenstelling tot zijn voorgangers gericht op de Franse kroon. Vlaamse stadsrechten en de gunsten die de handelaren en ambachtslui genieten zijn hem vreemd. De Vlaamse alliantie met Engeland (ter waarborg van de zelfstandigheid van de regio, de wolleveringen en handel en de bescherming tegen de Franse veroveringsdrang) is niet naar zijn zin. Engeland was de belangrijkste bron van de Vlaamse rijkdom. Lodewijks politiek conflicteert met zijn onderdanen.

.

* 1323
** Vlaamse Boeren en stedelingen ontketenen in november een [[Opstand van Kust-Vlaanderen]] in het kustgebied. De rellen verspreiden zich in het hele graafschap. De reden is een belastingverhoging ingevoerd door [[Lodewijk van Nevers]] om de betalingen van het Verdrag van Athis-sur-Orge te innen voor de Franse koning. 

.

* 1324
** [[Petrarca]] begint zijn verzameling Latijnse [[manuscripten]].

.

;1325
* Het grootste deel van Vlaanderen is bezet door de opstandelingen die ageren tegen de graaf en de Franse koning die elkaar te hulp schieten.
* De kathedraal van de Engelse bisschopstad Wells heeft een astronomisch uurwerk, waarschijnlijk een creatie van Peter Lightfoot, een monnik uit Glastonbury. Het mechanisme van de klok werd vervangen in de 19e eeuw, het origineel werd verplaatst naar het Science Museum in Londen. De rijkversierde wijzerplaat toont een geocentrische kosmos, de dagen van de maanmaand en de schijngestalten en de kwartieren van de maan. Het meten en de precisie zal zich de komende twee eeuwen enten in alle domeinen van het openbare leven: maten en gewichten, het [[Lijnperspectief|perspectief]] in de schilderkunst, de muzikale polyfonie, geldstandaarden, het [[dubbel boekhouden]]... 

.

* 1326

.

* 1327
** De (pest)heilige [[Rochus]] overlijdt. Als jongeling erft hij net als [[Sint Franciscus]] een som geld die hij verdeelt onder de armen en de ziekenhuizen. Als hij terugkeert van een bedevaart op Rome belandt hij in een epidemie en helpt hij zieken. Hij werd ook ziek en een hond bracht hem dagelijks brood. Hij herstelde, werd een bedelaar, en raakte als spion in de gevangenis. Toen hij er stierf verscheen een schijnsel en Rochus werd samen met andere heiligen gezien als een ommekeer der verwachtingen: zij brengen de pest als een instrument van God die wraak neemt op de menselijke ondeugeden. 
.

* 1328
** De Vlaamse opstand eindigt op 23 augustus met de [[Slag bij Kassel (1328)|Slag bij Kassel]], waarin een Frans leger de Vlaamse rebellen verslaat.

.

* 1329

.

* 1330 (Ca.)
** Het vroege [[humanisme]], een niet religieuze filosofie ontluikt.

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Francesco-Petrarca.jpg|[[Petrarca]]
Bestand:Petrarca01.jpg|Petrarca
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1331-1340 ===
.

* 1331

.

* 1332

.

* 1333
** Duizenden Chinezen sterven door de pest, droogte en hongersnood. Waarschijnlijk begon de pest in de uitlopers van het [[Himalayagebergte]] en verspreidt die zich via de nieuwe handelsroutes. De historica [[Barbara Tuchman]] acht deze epidemies te vroeg om verantwoordelijk te zijn voor de pest die in 1346 in India opduikt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 126-127.&lt;/ref&gt;

.

* 1334
** Een stormvloed overspoelt [[Walcheren]] en [[Wulpen (eiland)|Wulpen]]. Ook de Vlaamse kust kent grote overstromingen.

.

* 1335

.

* 1336

.

* 1337
** [[Honderdjarige Oorlog]] start en duurt tot [[1453]]. De naam suggereert een eeuw flinke strijd. In werkelijkheid gaat het om een aaneenschakeling van gewelddadige conflicten met daartussen [[Vrede|vredeperiodes]] en [[Wapenstilstand|wapenstilstanden]]. De oorlog start met de verovering van het Franse [[Aquitanië]] door [[Filips IV van Frankrijk|Filips IV]] op [[Edward III van Engeland]] waarop Edward Frankrijk binnenvalt. Uiteindelijk winnen de Fransen de oorlog in het jaar dat de Turken Constantinopel veroveren omdat Engeland te verzwakt is door haar interne [[Rozenoorlog]].

.

* 1338-45
** [[Jacob van Artevelde]] is dé man in Vlaanderen.

.

* 1339
**  [[Ninove]] verwerft zijn stadsrechten.

.

.

=== 1341-1350: ♣ De bloemen op het veld verwelken ===
[[Bestand:De_uitvinding_van_het_kompas,_Jan_Collaert_II,_Museum_Plantin-Moretus,_PK_OPB_0186_003.jpg|thumb|550px|Deze prent uit het [[Museum Plantin-Moretus]] van [[Jan Collaert II]] (PK.OPB.0186.003) toont de uitvinding van het kompas als een Westers gegeven. Dit is een historische leugen. Het instrument verschijnt voor het eerst in [[China]] als de ''sīnán'' (司南), een zuidwaarts wijzende lepel voor [[geomantiek]]. Zijn bestaan blijkt uit bewaarde exemplaren en uit een tekst uit de eerste eeuw voor onze tijdrekening van [[Liu Xiang (wetenschapper)|Liu Xiang]]. De vaststelling  dat [[zeilsteen]] ijzer aantrekt gaat terug op de [[Guiguzi|Meester uit het Demonendal]] uit de vierde eeuw voor Christus. De oudste navigatiekompassen zijn gemagnetiseerde erts dat op een plankje in water dobbert. De vroegste vermelding van het kompas en de zeenavigatie is in het Chinese boek ''Tafelgesprekken van Pingzhou'' uit [[1117]] van [[Zhu Yu]]. Later in de [[12e eeuw]] verspreidt het instrument zich via de Arabieren naar Europa. Het scheepskompas is hier vanaf 1350 een algemene toepassing.]]

.

;1341
.

* De [[humanist]] [[Petrarca]] gekroond tot Rome's eredichter.

.

;1342

.

;1343

.

* Vestiging van een Engelse [[Stapelplaats|wolstapel]] in Brugge, in 1363 verplaatsing naar Calais.

.

;1344

.

;1345

.

* [[Gent]] is na Parijs met zijn 60.000 inwoners de grootste stad van West-Europa. [[Jacob van Artevelde]]' (±1290–1345), 'de wijze man van Gent' een volksleider en staatsman, een lakenkoopman en leider van de wevers, een makelaar en grootgrondbezitter negeert het Franse verbod om handel te drijven met Engeland vanwege de Honderdjarige Oorlog. Van Artevelde wil een toenadering tot Engeland om de Vlaamse wol-economie veilig te stellen en houdt Vlaanderen uit de [[honderdjarige oorlog]]. Gildetwisten maken een einde aan zijn leven: hij wordt vermoord. Later noemt Gent zich de [[Arteveldestad]]. 

.

;1346

[[Bestand:Battle of crecy froissart.jpg|thumb|550px|Vijftiende-eeuws manuscript van de Kronieken van [[Jean Froissart]] over de slag bij Crécy.]]

.

* De [[Slag bij Crécy]] is een ijkpunt in de [[Honderdjarige oorlog]]. [[Crécy-en-Ponthieu]] ligt ten zuiden van Calais. De graaf van Vlaanderen, [[Lodewijk I van Vlaanderen|Lodewijk van Nevers]] overlijdt. Zijn zoon en troonopvolger, [[Lodewijk II van Vlaanderen|Lodewijk van Male]] loopt zware verwondingen op. Eerder sneuvelden [[Robrecht II van Jeruzalem]] en [[Boudewijn VII van Vlaanderen]] in Franse dienst tegen Engeland. De Franse krachtige kruisbogen halen het niet van de Engelse [[longbow]] die snel is, makkelijk laadt en vol precisie is en pijlenlawines kan veroorzaken. De Engelse boogschutters halen alle Franse aanvalsgolven neer en  Frankrijk verliest 15.000 ridders en 10.000 man voetvolk in één dag. Engeland verliest twee ridders en 200 man voetvolk. Na de slag verzwaren de harnassen.

.

* [[Lodewijk van Male]] graaf van Vlaanderen. 

.

* De [[Pest (ziekte)|pest]] duikt voor het eerst op in India en in Europa nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Tot 1351 zal de zwarte dood onze streken teisteren.

 
 '''Barbara Tuchman over de slag bij Crécy'''
 
 Op 26 augustus 1346 stuitten de Engelse legers dertig mijl landinwaarts bij Crécy in Picardië op de Franse troepen. Evenals in een andere augustusmaand, die van 1914, was de strijd het begin van een tijd waarin het geweld steeds toenam en de zaken steeds moeilijker onder controle waren te houden. Het was geen vooropgezet plan van de overwinnaars. Toen Eduard ter ore kwam dat een geweldig leger zich na diens oproep rond de Franse koning verzameld, gaf hij geen blijk behoefte te hebben aan een confrontatie, althans niet voor zich eerst van een veilige aftocht te hebben verzekerd. Hij marcheerde vanaf Parijs in noordwestelijke richting naar het kustgebied langs Het Kanaal, vermoedelijk op weg naar Vlaanderen, waar hij er zeker van kon zijn over schepen te kunnen beschikken. Als dat zijn bedoeling was, had hij weinig kans koning van Frankrijk te worden.
 Het Franse leger haalde in geforceerde marsen de Engelsen in voor deze de zee konden bereiken, evenwel niet voordat Eduard, die zich realiseerde dat hij moest vechten, een goede verdedigingspositie op een brede heuveltop boven het dorp Crécy had ingenomen. Voor de strijd waren de Franse edelen zo vol vertrouwen dat zij er al over spraken wie van hun tegenstanders wier goede naam en wapenfeiten zij kenden uit toernooien, zij gevangen zouden nemen. Alleen koning Filips was besluiteloos. Hij was &quot;treurig en bezorgd&quot; en scheen bang te zijn voor nog meer verraad na de desertie van Bretagne en Harcourt, of voor een of ander verborgen gevaar.
 
 '''Natte boogpezen'''
 
 Omdat zij aan de vooravond van de strijd hun kamp te ver van de vijand hadden opgeslagen, bereikten zijn troepen het slagveld pas om vier uur in de middag, waardoor zij de zon in het gezicht hadden en de vijand de zon in de rug had. De kruisboogschutters waren moe en klaagden na de lange mars. Hun boogpezen waren nat geworden door een plotseling opgekomen onweer, terwijl de Engelse schutters hun pezen beschermd hadden door deze opgerold onder hun helmen te houden. Wat er toen aan Franse zijde volgde was een chaos van zinloze vermetelheid, pech, fouten, gebrek aan discipline en de chronische bravoure-ziekte van de ridders, die vastbesloten waren om hun moed te bewijzen, niet gehinderd door enig tactisch inzicht of een georganiseerd plan.
 
 '''Alles loopt fout'''
 
 Op het laatste nippertje geadviseerd om de aanval tot de volgende dag uit te stellen, gaf Filips de voorhoede het bevel terug te trekken en de achterhoede het bevel halt te houden, maar hij werd niet gehoorzaamd. Zonder de kruisboogschutters de kans te geven de tegenstand in de Engelse gelederen te verzwakken, stormden de ridders in de voorhoede de heuvel op, de vijand tegemoet. De Genuese kruisboogschutters, die buiten schootsafstand van hun doel stonden en door Engelse pijlen werden doorboord, raakten achterop en gooiden hun bogen ter aarde. De koning die bij het zien van de Engelsen van kleur verschoot &quot;omdat hij hen haatte&quot;, kon de situatie niet langer in de hand houden. Bij het zien van de vluchtende Genuezen, schreeuwde hij of zijn broer, de graaf van Alençon: &quot;Dood die schurken die ons in de weg lopen!&quot; terwijl zijn ridders &quot;in haast en in het wilde weg&quot; op de schutters inhakten bij hun poging zich een weg te banen. Vanuit deze verschrikkelijke chaos in hun eigen gelederen bestookten de Fransen de vijand met de ene aanval na de andere, maar de gedisciplineerde slagorde van de Engelse handboogschutters, die gehard waren door de langdurige oefening die hun wapen vereiste, hield stand en zaaide verwarring en dood met hun pijlen. Toen kwamen de Engelse ridders te voet naar voren, voorafgegaan door schutters en versterkt door lansdragers en moordlustige lieden uit Wales met lange messen, die zich onder degenen die waren gevallen begaven en hen op de grond doodstaken. De prins van Wales vocht aan het hoofd van één gevechtseenheid terwijl koning Eduard het commando voerde vanaf een windmolen boven op de heuvel. Het gevecht ging door in de schemering en de duisternis tot middernacht tot koning Filips gewond werd weggeleid door de graaf van Henegouwen, die tot hem zei: &quot;Sire, stel uw leven niet moedwillig in de waagschaal&quot;, zijn paard bij de teugels nam en hem wegtrok van het slagveld.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1980, p. 111-112.&lt;/ref&gt;
 
.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Q05qzubql8Q ♠ BEELDFRAGMENT: Crécy en het ontstaan van de honderdjarige oorlog.]'''

.

;1347

[[Bestand:1349 burning of Jews-European chronicle on Black Death.jpg|thumb|550px|Jodenverbranding na een pestepidemie.]]

* [[Beleg van Calais (1346)|Het Beleg van Calais]]. De Engelsen veroveren [[Calais]], dat tot nu toe deel uit maakte van het [[Graafschap Artesië]]. Calais blijft een Engelse [[exclave]] tot in 1558, na de Franse herrovering.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=yG2v3CoOuIE ♠ BEELDFRAGMENT UNIVERSITEIT VAN VLAANDEREN: Wat verraadt jouw taal over jou?]'''

.

;1348

.

* Oprichting [[universiteit van Praag]].

.

* In oktober vraagt [[Filips VI van Frankrijk|Filips VI]] de Parijse universiteit een verslag over de pest, een ramp die de mens bedreigt. Na een zorgvuldig onderzoek schrijven de meesters het fenomeen toe aan een drievoudige conjunctie van [[Saturnus (planeet)|Saturnus]], [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] en [[Mars (planeet)|Mars]], een conclusie die de toenmalige wetenschappelijke wereld overneemt.

.

* In [[Florence (stad)|Florence]] sterft de 68-jarige [[Giovanni Villani]]. Hij was historicus, diplomaat en bankier en schreef de kroniek [[Nouva Cronica]] en was een voorloper van het [[humanisme]]. Hij sterf (aan de pest) te midden een onafgemaakte zin: 'midden in deze pestilentie kwam er een eind aan...'

.

;1349

.

* In Gent komt het op 'Goede' dinsdag 13 januari tot een bloedig treffen tussen de volders- en de weversgilde. De volders winnen en herstellen het gezag van de graaf van Vlaanderen [[Lodewijk van Male]]. Begin oktober beklaagt de stad zich dat de uitgewezenen toch in het graafschap verblijven, schippers klagen dat hun vaarwater gesaboteerd is met palen en andere hindernissen. 

.

;1350

.

* Ca. Kerktoren van de Oude Kerk in [[Delft]] voltooid.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Francesco-Petrarca.jpg|[[Francesco Petrarca]]
Bestand:Jacob_van_Artevelde_statue_in_Vrijdagmarkt_square.JPG|[[Jacob van Artevelde|Jacob van Arteveldes]] standbeeld uit 1863 op de [[Vrijdagmarkt (Gent)|Vrijdagmarkt]] in Gent.
Bestand:Map_of_the_route_of_Edward_III's_chevauchée_of_1346.svg|Route van [[Edward III van Engeland|Edward III]].
Bestand:Battle_of_Crécy,_26_August_1346.png|26 augustus 1346.
Bestand:Edward_III_counting_the_dead_on_the_battlefield_of_Crécy.jpg|Edward III telt het aantal doden.
File:Battle of Crecy memorial.jpg|Memoriaal [[Slag bij Crécy]]
File:Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III (4).jpg|Crécy-en-Ponthieu, moulin d'Edouard III 
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1351-1360 ===
[[Bestand:Tommaso_da_modena,_ritratti_di_domenicani_(Ugo_di_Provenza)_1352_150cm,_treviso,_ex_convento_di_san_niccolò,_sala_del_capitolo.jpg|thumb|550px|Een fresco uit 1352 met Hugues de Saint-Cher. Dit is een van de vroegste brilillustraties.]]

.

;1351

.

* Opstanden in Brugge.

.

* [[Menen]] verwerft stadsrechten.

.

* Het [[Verdrag van Fontainebleau]] schenkt [[Lodewijk van Male]] geldsommen en vergeeft de Vlaamse partijdigheid met de Engelsen.

.

.

;1352

.

* De architect [[Jan Appelmans]] en nadien zijn zoon [[Pieter Appelmans]] bouwen de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] in Antwerpen. Na de [[Dom van Keulen]] is dit de tweede hoogste kathedraal van Europa. Op de derde plaats staat de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Brugge)|Onze-Lieve-Vrouwekerk]] in Brugge. De bouw in Antwerpen duurt tot 1521. In het nabijgelegen Papenstraatje is brasserie Appelmans tegenwoordig een prima [[Cocktail|cocktailbar]].

.

.

;1353

.

[[Bestand:Boccaccio - Decameron, MCCCCLXXXXII ad di XX de giugno - 3852856 Scan00015 (cropped) - La brigata.tif|thumb|550px| ♣ In een tumultueuze tijd van epidemie en opstand (in Gent, geleid door wevers en molenaars) publiceert [[Giovanni Boccaccio]] (1313-1375) zijn ''[[Decamerone]]''. Het boek kent, net zoals ''The Canterbury Tales'' van [[Geoffrey Chaucer]] (1343-1400) dat aan het einde van de eeuw verschijnt, de raamstructuur vergelijkbaar met het Arabische [[Duizend-en-een-nacht]]. De titel staat voor het 'Boek der tien dagen' en is een samenstelling van het Griekse  δέκα, (tien), en ἡμέρα (hemera of dag). Zeven jonge dames en drie jonkmans vertellen honderd verhalen op een landgoed met weelderige en paradijselijke tuinen buiten de stad Florence. De tuinen contrasteren met  
de stedelijke epidemische taferelen en de karrenvrachten vol knekels en lijken waar het gezelschap aan wil ontsnappen. Tussen 1348 en 1351 slachtofferen de builenpest, de longpest en andere ziektes 25 procent tot 50 procent van de Europeanen nadat een nieuwe handelsroute met China de verspreiding stimuleert. Het veroorzaakt een keerpunt in de geschiedenis van de Middeleeuwen. Het tekort aan arbeidskrachten en de vrijgekomen erfenissen maken een einde aan de feodaliteit. Maar daar heeft Boccaccio nog geen weet van. Zijn paleis waar het gezelschap zich terugtrekt doet Middeleeuws aan met zijn 'schoonen en grooten hof in het midden en met terrassen en zalen en kamers, allen afzonderlijk zoo fraai mogelijk en met aanlokkelijke, merkwaardige schilderijen en getooid met weiden daarbuiten en wonderbare tuinen en met zeer frissche waterputten en met gewelven vol kostbare wijnen'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GIOVANNI BOCCACCIA, vertaald door J.K. Rensburg. ''De Decamerone.'', 1905, p. 24.&lt;/ref&gt; Elk personage - de groep noemt zich Brigata - vervult een [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorische]] rol: Pampinea, Filomena, Neifile, Filostrato, Fiammetta, Elissa, Dioneo, Lauretta, Emilia en Panfilo. Vier vrouwen staan voor de kardinale deugden: Prudentia of voorzichtigheid en wijsheid; Justitia of rechtvaardigheid; Temperantia of de gematigde zelfbeheersing en Fortitudo: moed en sterkte. Drie vrouwen zijn de goddelijke deugden: Geloof, Hoop en Liefde. De jongens vertegenwoordigen het Kennen, het Streven en het Begeren, de drie eigenschappen die Plato aan de ziel toekent. Elke dag zorgt de hofmeester voor spijs en drank en opent hij een ommuurde tuin naast het paleis die het gezelschap overdondert. Rondom en in het midden zijn pijlrechte, brede paden met houtwerk vol druiven. De reuk van de bloemen en planten doen denken aan Oosterse specerijen. Langs de paden bloeien rozen en jasmijn. De tuin is zo aangelegd dat hij tijdens elk dagdeel schoonheid en schaduw biedt. De centrale, blanke marmeren fontein toont wonderbaar beeldhouwwerk. Ze stuwt water vol gedruis de hoogte, er is een molen mee te bewegen. Het water stort neer in een spiegel en verdwijnt langs een geheime afvoer en kunstige kanaaltjes. Daarna komen van alle kanten de dieren: talloze vogels, konijnen, hazen, geiten, jonge herten. Naast de fontein komen de tafels waar de donna's en de jonge mannen liederen zingen en dansen, drinken en eten. Het maakt hen vrolijk en wie het verkiest houdt een siësta. De anderen lezen, schaken of dammen. In de namiddag betreden ze de weide met kort, groen gras en wachten ze hun verslavende verhalen af. Eén verhaal gaat over Masetto van Lamporecchio die zich uitgeeft voor een doofstomme, zijn dienst als tuinman aanbiedt in een nonnenklooster en eindigt in het nonnenbed. Een ander vertelt over een geestelijke die de echtgenoot van een mooie vrouw aan het bidden zet en met de huisvrouw in bed duikt. Vanzelfsprekend botst ''De Decamerone'' op tegenstand van latere moraalridders of zedenprekers. De seksuele vrijmoedigheid en hoe de geestelijken hierin een rol in spelen, resulteert in gekuiste versies. Een verhaal dat het niet haalt is dat van [[Alibech en Rusticus]]. Een prent toont hen in een tuin met een boom.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JAN WILLEM GEERINCK. ''De geschiedenis van de erotiek. Van holbewoner tot markies De Sade,'' Van Halewijk, Leuven, 2011, p. 40-42.&lt;/ref&gt; De oude en ervaren kluizenaar Rusticus neemt de naiëve Alibech in de leer voor het kluizenaarschap. Hij gebiedt haar zijn gedrag te volgen en kleedt zich uit. Ze volgt gewillig en vraagt wat het 'uitsteeksel' is waar zij niet over beschikt. Deze 'verrijzenis van het vlees is de duivel' zegt hij. Zijn duivel pijnigt hem dat hij het amper verdragen kan. Zij is opgelucht. Zo'n duivel heeft ze niet. Rusticus begrijpt haar en vervolgt: 'Jij hebt iets wat ik niet heb.' 'Wat mag dat zijn?', vraagt ze. 'Jij hebt een hellegat en de Lieve Heer stuurt je om mijn smartelijke duivel in jouw hellegat te storten. Je dient er God mee.' De deerne stelt onwetend en bereidwillig haar hellegat ter beschikking op een klein bed. Als hij er zijn duivel naar de verdoemenis stoot, krijgt ze de smaak te pakken. Ze opent zes keer haar hellepoort, in de hoop de duivel te onthoofden. In 1360 zal Boccaccio de Engelse dichter-diplomaat [[Geoffrey Chaucer]] ontmoeten tijdens zijn Italiëreis. Uitgerekend dan slaat de pest in Vlaanderen opnieuw toe. De herinnering aan ''Het grote sterven'' is nog niet koud. Even een terugblik. De jaren 1348-1351 confronteren de wereld met de [[Zwarte dood]]. Als ‘het grote sterven’ [[Constantinopel]] bereikt is er geen houden meer aan. Van daar uit verspreidt de zieke zich naar de [[Balkan (schiereiland)|Balkan]], [[Italië]], [[Spanje]], [[Frankrijk]] en onze regio. De pest eist 75 tot een 100 miljoen levens; andere bronnen hebben het over 25 miljoen mensen in Europa en Azië. Eén op vier Fransen legt het bijltje. Op 14 februari kent [[Straatsburg]] zijn [[Valentinstagmassaker]] en verbrandt de menigte twee- tot drieduizend [[joden]]. De rest verdrijven ze. In de [[Lage Landen]] gaan er [[pogrom]]s door. Joden zijn zondebok. De Europese bevolkingsafname leidt tot de [[Renaissance]]: de overlevenden en hun nabestaanden permitteren zich dankzij erfenissen meer materiële welvaart en wie van arbeid leeft, krijgt beter betaald omdat arbeid schaars is. De besmetting is een mysterie. Gaat het om vergiftigde lucht? Een ongunstige stand van de planeten? Het bekijken van de zieken? Lichtbundels? Satan? Een pauselijke medewerker aan de [[Sint-Donaaskerk]] is een goed observator en schrijft in april 1349 - enkele maanden voor de pest uitbarst - naar [[Avignon]]: als 'één besmette persoon sterft, (...) dat allen die hem zien, hem bezoeken of iets van hem meenemen, of hem naar zijn begraafplaats dragen, hem meteen in de dood achternagaan.' [[Lodewijk van Male]] legt buiten de Brugse stadsmuren een massagraf aan van zes hectare. De pest betekent voor de plichtbewuste zusters, broeders en priesters een ravage: [[Sint-Kruis]], [[Loppem]] en [[Blankenberge]] komen zonder priester te zitten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JOREN VERMEERSCH. ''1349. Hoe de Zwarte Dood Vlaanderen en Europa veranderde.'' 2019.&lt;/ref&gt; In de Vlaamse archieven is van de pestepidemie nauwelijks een spoor, terwijl in Europa de sterftecijfers oplopen tot zestig à tachtig procent. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood? Blijkbaar niet. De afwezigheid van de archieven duidt op het feit dat de ontreddering in Vlaanderen extreem is. Het zwijgen van de bronnen is drievoudig: 1. boedelbeschrijvingen en de aankoop van doodskisten worden niet meer geregistreerd. 2. Wellicht heeft de overheid belang om de sterfte te verzwijgen, vergelijkbaar het met het begin van de [[Aids|Aidsepidemie]]. 3. In de overlijdensregisters dagen plots nieuwe handschriften op, soms tot drie keer in hetzelfde boekjaar.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIETER VAN DOOREN. ''Zwarte dood spaarde Vlaanderen niet''. In: ''De Standaard'', maandag 4 februari 2019, p. D8.&lt;/ref&gt; De arme en verzwakte stadsbevolking stierf in een hol en 'door de stank van hun lichamen merkten de buren dat zij gestorven waren' schrijft Giovanni Boccaccio die zelf zijn maîtresse erbij verloor. Wie het zich kan permitteren, vlucht de stad uit. De jonge patriciërs uit [[Florence (stad)|Florence]] die [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]] beschrijft, trekken zich terug in een buitenhuis 'ver van de wegen verwijderd' en met 'bronnen vol koel water en kelders gevuld met zeldzame wijnen.' Op het platteland is men evenmin veilig. De historica [[Barbara Tuchman]] omschreef in haar 'De waanzinnige veertiende eeuw' hoe de boeren dood neervielen op de weg, het veld of in hun huis en hoe de overlevenden zich machteloos en apathisch voelen. Het rijpe koren bleef op de akkers staan, het vee verkommert. 'Met de ontzagwekkende kracht die de natuur eigen is overwoekerde het onkruid de ontgonnen gronden, dijken brokkelden af, het zoute water stroomde weer binnen en maakte het laaggelegen land brak.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BARBARA TUCHMAN. ''De waanzinnige veertiende eeuw''. Agon, Amsterdam, 1990, p. 122-124.&lt;/ref&gt; De pest nestelt zich in juli 1348 in Normandië. Hun buren van Picardië krijgen een adempauze tot de  zomer van 1349. In de zwaarst getroffen Normandische dorpen wapperen zwarte vlaggen op kerktorens. Ze zijn een teken van rouw of van waarschuwing, tot groot jolijt van de mensen uit Picardië, mensen die even later ook door de ziekte geveld worden. [[Simon van Covino]] vergelijkt het verdwijnen van deze jonge mensen met het verwelken van de bloemen op het veld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: MARK HEIRMAN. ''1347-1772. De zwarte dood, hoe de pest Europa veranderde'', Houtekiet, Antwerpen, 2018.&lt;/ref&gt; Tenslotte nog dit: vooral erg dicht bevolkte gebieden waren slachtoffers van de pest. Geen twee gebieden in de wereld zijn dichter bevolkt dan Italië en Vlaanderen, toen was dat zo, nu is dat ook nog zo. In deze gebieden kan je met een dagreis al stappend van de ene stad naar een andere. Om zich van de vreemde te onderscheiden, ontwikkelt men dialecten. Enkel in Vlaanderen en Noord Italië zijn er zoveel dialecten te vinden. Dank zij het taalgebruik van de andere weten we of hij al dan niet tot de incrowd behoort. Op die manier ontwikkelt er zich een relatie tussen taal en veiligheid. De Engelse romantiek in de negentiende eeuw maakt de Decamerone opnieuw populair. [[John William Waterhouse]] werk uit 1916 -een jaar voor zijn dood- is er de illustratie van en begin jaren zeventig verfilmen de Italiaanse regisseurs [[Pier Paolo Pasolini]] -enkele jaren voor hij vermoord wordt- zijn gewaagde en [[Giuseppe Variwerd]] zijn erotische/pornografische versie.]]

.

.

;1354

.

.

;1355

.

.

;[https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 1356]

.

* [[Slag bij Poitiers (1356)|Slag bij Poitiers]]. Edward de [[Zwarte Prins]] plundert Frankrijk met 8.000 troepen. Vanuit de bossen vernietigen zijn boogschutters een leger van tweemaal zo groot.

.

* Het Grote [[Westers Schisma|kerkschisma]]: Pausen rivaliseren vanuit [[Avignon]] en [[Rome (stad)|Rome]].

.

.

;1357/1358

.

* [[Étienne Marcel (politicus)|Etienne Marcel]] leidt een burgeropstand in [[Parijs]].

.

.

;1359

.

;1360

.

* [[Verdrag van Brétigny]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Franz Xaver Winterhalter - Decamerone.jpg|[[Franz Xaver Winterhalter]] - Decamerone
File:Decameron3.jpg|Een geestelijke zet een echtgenoot aan het bidden en duikt met de huisvrouw in bed. Decamerone
File:Waterhouse decameron.jpg|Vertelsessie uit de Decamerone, John William Waterhouse, 1916
Bestand:Sandro_Botticelli_075.jpg|Het banket in het dennenbos (1482-1483) van Sandro Botticelli. Een edelman, versmaad door zijn geliefde overtuigt haar met bovennatuurlijke hulp en huwt.
Bestand:Appelmans2.jpg|
Bestand:P1010905GroenplaatsAntwerpen.JPG|
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1361-1370 ===
.

* 1361

.

* 1362
** [[Homeros]] en [[Euripides]] in het Latijn vertaald in Florence.

.

* 1363
** [[Jan de Goede]] schenkt Bourgondië aan [[Filips de Stoute]].

.

* 1364

.

* 1365

.

* 1366
** °[[Hubert van Eyck]] - &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1426). De geboorte van deze man maakt hem een kwart eeuw ouder dan zijn bekende broer [[Jan van Eyck]] die geboren wordt in 1390.

.

* 1367

.

;1368

.

* De pest duikt opnieuw op in Vlaanderen.

.

.

= De Bourgondiërs (1382-1500): Herfstij der Middeleeuwen =

;1369

.

* Start [[Bourgondische periode]] met het huwelijk van [[Filips de Stoute]] en [[Margaretha van Male|Margaretha Van Vlaanderen]]. Gent is na Parijs de grootste stad in Europa, Amsterdam telt 3000 inwoners.

.

[[Bart Van Loo]] schreef een fenomenaal boek over deze dynastie. Wie wat luistertijd heeft, leert een ongeziene verhalenpracht kennen. Een aanrader. Een niet verplichte must. Wie luistert, vermeldt dit best even op het examen.

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met [[Bart Van Loo]] - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-1 Aflevering 1]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-2 Aflevering 2]'''

.

♠ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-3 Aflevering 3]'''

.

♣ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-4 Aflevering 4]'''

.

.

=== 1371-1380 ===
;1371

.

* Aanhoudende boerenopstanden in Europa.

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]], de latere hertog van [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]] (1404-1419) geboren.

.

;1372

.

* [[Toren van Pisa]] voltooid.

. 

;1373

[[Bestand:Gravenkapel_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Aan de buitenzijde van de Gravenkapel zijn restanten van de Kortrijkse burcht te zien. Werkzaamheden aan de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk voltooien de prestigieuze [[Gravenkapel (Kortrijk)|gravenkapel]]. Ze duurden drie jaar en de kapel is de toekomstige begraafplaats voor [[Lodewijk van Male]].

.

;1374

.

* [[Beatrijs]] met [https://literairecanon.be/nl/werken/media-beatrijs didactische uitleg]

.

* [[Stormvloed van 1374|De Stormvloed]] verwoest in Zuidwest-Nederland.

.

* [[Koudekerke (Walcheren)|Koudekerke]] en [[Elmare]], [[Sint-jansziekte|Epilepsie]] voor het eerst beschreven. (CONTROLE)

.

* Opnieuw een pestjaar in Vlaanderen. Voor het eerst sinds het ontstaan van Vlaanderen daalt het bevolkingsaantal. 'Rond 1300, in volle Frans-Vlaamse oorlog, was de bevolking van Vlaanderen vermoedelijk het hoogst' schrijft Edward De Maesschalck. 'Vlaanderen was toen zelfs het dichtstbevolkte land van West-Europa ten noorden van de Alpen. Sindsdien en vooral vanaf 1350 begon de bevolking echter in grote steden terug te lopen. Ieper telde nog 30.000 inwoners in 1300, maar daarvan bleef een eeuw laters slechts een derde over. Gent telde bijna 60.000 inwoners in 1350, maar daalde tot de helft in 1385. Brugge werd toen de grootste stad van Vlaanderen met meer dan 40.000 inwoners. Andere steden waren altijd al veel minder bevolkt, zoals Dendermonde met ca. 9000 inwoners, Kortrijk met een goede 5000 inwoners, Geraardsbergen met ca. 4500 en Aalst met 3500 inwoners. Het gaat daarbij om zeer ruwe schattingen, maar de algemene trend is duidelijk. De bevolking daalde en zou pas onder Bourgondisch bewind opnieuw toenemen. Heel wat Vlamingen gingen in die jaren op zoek naar een beter leven in het buitenland. Vooral textielarbeiders vestigden zich graag in Engeland, waar ze hun Vlaamse identiteit hoog in ere hielden. In Londen hadden de Vlaamse handwerkers zelfs een eigen begraafplaats, los van de Brabanders, al spraken ze dezelfde taal.

.

;1375

.

;1376

.

* Het [[Stadhuis van Brugge|Brugse stadhuis]] is afgewerkt. Het is een van de oudste [[Stadhuis|stadhuizen]] in [[de Nederlanden]]. Loop er eens binnen voor een bezoek aan de Gotische Zaal met muurschilderingen uit het [[Fin de Siècle]], een [[Polychromie|gepolychormeerd]] gewelf, de historische zaal en de tentoonstelling op het gelijkvloers (die gratis is).

.

;1377

.

* De paus keert terug naar Rome en treft er een stad van amper 15.000 mensen.

.

;1378-1417

.

* Het [[Westers Schisma]], vanaf nu zijn er twee pausen (en soms drie), één in Rome en één in Avignon. Vlaanderen steunt met Engeland en Duitsland de Roomse paus. Spanje, Portugal, Napels, Frankrijk en Schotland die in Avignon. [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het schisma in de jaren 1414-1418.

.

;1379

.

* Frans-Vlaamse crisis duurt tot 1385 en Gent leidt Deze [[Gentse Opstand]] keert zich tegen de koning van Frankrijk en zijn bereidwillige graaf. Leidersfiguren zijn [[Jan Hyoens]], [[Filips van Artevelde]] (de zoon van de vermoorde Jacob van Artevelde en [[Frans Ackerman]]. Ze nemen het op tegen [[Lodewijk van Male]], hertog [[Filips de Stoute]] en koning [[Karel VI van Frankrijk]] en willen een sterke de economische band met Engeland. Die staat door de Honderdjarige Oorlog onder druk. Na zes jaren strijd erkent Gent het vorstelijk gezag.

.

;1380

.

* (Ca.) Geboorte van [[Thomas à Kempis]], Duits kopiist en schrijver.

.

* Het [[begijnhof van Hoogstraten]]

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:StadhuisBrugge.jpg|Stadhuis Brugge
Bestand:Bruges Hôtel de Ville2.JPG|Voorgevel.
Bestand:Gothic Hall - western wall.jpg|Westerzijde
Bestand:Gothic Hall – eastern wall.jpg|Oosterzijde
Bestand:Gothic Hall - southern wall.jpg|Zuiderzijde
Bestand:Gothic Hall - northern wall.jpg|Noorderzijde
Bestand:Graven_van_Vlaanderen.jpg|Gravenkapel met Lodewijk van Male in het derde tafereel.
&lt;/Gallery&gt;

.

.

=== 1381-1390 ===
.

;1381

.

* [[Slag bij Nevele (1381)|Slag bij Nevele]]: troepen van graaf [[Lodewijk van Male]] verslaan de opstandige Gentenaren en plunderen [[Nevele]]. De rellen in Londen gaan de geschiedenis in als De Boerenopstand. Ze zijn gericht tegen de Vlamingen en de Nederlanders.

.

[[Bestand:Kortrijk.Belfort_002.JPG|thumb|550px|Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen Manten. Voor wie het verhaal niet kent: Op de torenspits van het Kortrijkse belfort staan de klokkenluiders Manten en Kalle. Dit uurwerk is erg high tech en is nu in Dijon te zien op de Onze-Lieve-Vrouwekerk.]]

;1382

.

* De [[slag op het Beverhoutsveld|slag van het Beverhoutsveld]], waar buskruit voor het eerst een succes is, verwoesten de Gentenaars het grafelijk [[kasteel van Male]]. Op 3 mei 1382, op de grens van Beernem, Oostkamp en Assebroek neemt [[Filips van Artevelde]] het op tegen Lodewijk II van Male, de graaf van Vlaanderen. Filips van Artevelde sneuvelt maanden later in een confrontatie met de graaf tijdens de [[Slag bij Westrozebeke]]. Lodewijk II van Male sneuvelde in 1384 in Sint-Omaars.

.

* Na de [[Slag bij Westrozebeke]] roven de Fransen de oorspronkelijke Manten, een technologisch wonder en waarschijnlijk het eerste mechanische uurwerk met één wijzer, gemaakt in Kortrijk. Manten verhuist naar de klokkentoren van de Notre-Dame in Dijon waar hij nog te zien is. 

.

;1383

[[Bestand:Garden-enclosed-ramiro-koeiman.jpg|thumb|550px|Een pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst in het noorden van Groningen.]]

.

* ♣ De strijd tussen de opstandige Gentenaren en graaf [[Lodewijk van Male]] leidt tot plunderingen in veel Vlaamse steden. Na hun landing bij Calais in mei en nemen de Engelsen Grevelingen, Sint-Winoksbergen, Duinkerke, Poperinge en Nieuwpoort in. Bij Duinkerke volgt een kleine veldslag op 25 mei met Franse en Vlaamse strijdkrachten onder Lodewijk van Male. Daarna gaan 17.000 Engelsen en 20.000 Gentse bondgenoten onverwachts naar Ieper. De Engelse en Gentse belegering doen de uitgehongerde Ieperlingen smeken om Maria's bescherming. Op 8 augustus, na negen weken belegering blazen de belegeraars wonderlijk de aftocht. De Ieperling ziet er een Maria-teken in en een nieuw beeld plaatst haar in een gevlochten paalafsluiting met een 'thune' errond. Deze 'thuine' verwijst naar de stadsverdediging van grachten, wallen en hagen. Sindsdien is Onze-Lieve-Vrouw van Tuine de patrones van Ieper. Jaarlijks gaat het beeld processiegewijs de straat in. Een ander pelgrimsoord dat naar Maria's besloten tuin verwijst, is het beeld van Onze Lieve Vrouwe van de Besloten Tuin in de kluiskapel van Warfhuizen, beter gekend onder de courante benaming de [[Bedroefde Moeder van Warfhuizen]]. Het genadebeeld trekt sinds 2003 bedevaartgangers naar het noorden van Groningen.

.

;1384

.

* [[Lodewijk van Male]] overlijdt.

.

* [[Filips de Stoute]] wordt graaf van Vlaanderen.

.

;1385

.

* [[Beleg van Damme]]

.

* [[Vrede van Doornik]].

.

;1386

.

* Mislukte invasie van Engeland vanuit [[Sluis (stad)|Sluis]].

.

* Oprichting [[universiteit van Heidelberg]].

.

* Geboorte [[Donatello]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1466)

.

;1387

.

* In de Parijse rue Maubuée is [[prostitutie]] de specialiteit. Hun bijnaam? 'Les pucelles de Marolles'. Het Französisches Etymologisches Wörterbuch omschrijft dit begrip als een 'jeune fille qui n'est plus vièrge.' De curé ontruimt de straat. Een jaar later klaagt de middenstand over inkomstenderving en keren de dames terug.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC SURDUACOURT. ''De Marollen. Een eeuwenoud misverstand,'' Davidsfonds, Leuven, 2018, p. 141-151;&lt;/ref&gt;

.

* (Ca. - 1400) ♣ [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] schrijft zijn [[The Canterbury Tales|Canterbury Tales]] met verwijzingen naar 'Flaunders' en tuinen. In 'Het verhaal van de nonnenpriester' schrijft hij: 'De eenden schreeuwden alsof men ze wou slachten; Uit angst vlogen de ganzen in de bomen, De zwerm was uit de bijenkorf gekomen. Zo baarlijk was 't lawaai - o Godsellende! Dat Jakke Straw en heel zijn boerenbende / Zoveel geschreeuw zelfs niet konden braken / Toen zij de Vlamingen af wilden maken, Als daar klonk op die wilde vossenjacht.' Hoe brengen we dit in verband met de Boerenopstand in 1381?

.

;1388

.

* [[Everaard t'Serclaes]] overlijdt aan zijn verwondingen op de [[Grote Markt (Brussel)|Brusselse grote markt]], in het huis van de [[Amman (functie)|Amman]], nu huis De Sterre. 

.

* [[Slag op het Merelveld]].

.

;1389

.

* Osmaanse Turken veroveren Zuidoost-Europa. 

.

* [[Klaas Sluter]] beeldhouwer van [[Karel de Stoute]].

.

;1390

.

* Geboorte [[Jan van Eyck]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1441)

.
;KIJKEN
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Begijnhofhoogstraten1.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstratenkerk-2.jpg
Bestand:Begijnhofhoogstraten4.jpg
&lt;/Gallery&gt;

.

.

== 1391-1400 ==
.

;1391

.

;1392

.

* [[Filippo Brunelleschi]] wordt op zijn vijftiende leerling van de goudsmid [[Benincasa Lotti]]. Brunelleschi is een talent en creëert klokken en wekkers.

.

;1393
 
.

;1394

.

* Stormvloed: Oostende verhuist landinwaarts.

.

;1395

.

;1396

.

* Bij de [[Slag bij Nicopolis]] verpletteren de Turken de Westerse legers. 

.

* [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] gaat op kruistocht. 

.

* De kanselier van [[Florence]], [[Coluccio Salutati]] nodigt de geleerde [[Manuel Chrysoloras]] uit [[Constantinopel]] uit om zijn studenten kennis te laten maken met het Grieks en de klassieke werken.

.

;1397

.

* [[De' Medici]] richt een familiebank op in [[Florence (stad)|Florence]]. 

.

* [[Johan Maelwael]] hofschilder bij [[Filips de Stoute]].

.

;1398

[[Bestand:English_flintlock_blunderbuss.jpeg|thumb|550px|Een donderbus - uitgevonden in 1398 - is een [[vuurwapen]] dat in de [[16e eeuw]] populair wordt op het [[slagveld]] of als zelfverdediging (bij postkoetsen). De vijand op korte afstand bestoken zonder precisie is de kracht van het wapen. De lading bestaat uit een bundel [[Kogel (munitie)|kogel]]s (de ''druiventros'' genoemd) of uit scherven (''kwaad scherp'' gaande naar [[schrapnel]]). Varianten kunnen een bundel [[vuurpijl]]en afschieten om zeilboten in brand te schieten. Soms is de donderbus zo zwaar dat ze tijdens het gebruik op een ''[[Furket|gaffel]]'' (een soort standaard) wordt gezet. Een nadeel is het herladen.]]

* Uitvinding [[donderbus]].
* [[Filippo Brunelleschi]] is 21 en doet zijn meesterproef als goudsmid.

.

;1399

.

* Siena en Pisa laten hun beleid over aan [[Giangaleazzo Visconti]], hertog van Milaan.

.

* Dood [[Richard II van Engeland]].

.

;1400

.

* Ca. Volgens de literair canon vormt [[Lanseloet van Denemerken]] samen met [[Esmoreit]], [[Gloriant]] en [[Vanden winter ende vanden somer]] de ‘[[abele spelen]]’ in het [[handschrift-Van Hulthem]]. Abel betekent verfijnd en staat tegenover de boerse billenkletser. Volgens Wikipedia zijn de vier geschriften omstreeks 1350 ontstaan.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Salutati.jpg|[[Coluccio di Piero dei Salutati]], 1331–1406 
Bestand:Manuel_Chrysoloras_-_Imagines_philologorum.jpg|[[Manuel Chrysoloras]], ca. 1355–1415 
Bestand:Richard_II_of_England.jpg|Richard II
Bestand:Lanseloetensandrijn.gif|Lanseloet en Sandrijn
&lt;/Gallery&gt;

.

.

.

.

== 1401-1410 ==
[[Bestand:Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_mars.jpg|thumb|550px|Ploegen omstreeks 1410 in [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]].]]

'''We wandelen de vijftiende eeuw binnen. In Italië, net als Vlaanderen een van de dichts bevolkte gebieden op aard, ontstaat een systeem om lange afstanden te overbruggen. Huur een postpaard tussen twee pleiserplaatsen in. Het systeem zal zich snel over heel Europa verspreiden. De meest comfortabele en veilige wijze om te reizen blijft natuurlijk per boot.'''

.

* 1401

.

* 1402

.

* 1403

.

* 1404
** De lijkstoet van [[Filips de Stoute]] houdt halt op zijn weg van [[Halle (Vlaams-Brabant)|Halle]] naar [[Dijon]] in de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze Lieve Vrouwekerk]] in Kortrijk. Zijn lichaam wordt begraven in de Chartreuse de [[Champmol]], een kartuizerklooster dat hij in 1377 stichtte. Zijn gebalsemde hart is bijgezet in de [[Basiliek van Saint-Denis]] en zijn ingewanden zijn begraven in de [[Sint-Martinusbasiliek (Halle)|Sint-Martinusbasiliek]] in Halle.
** [[Jan zonder Vrees (hertog)|Jan zonder Vrees]] volgt hem op.
** De 'Belgische' kust krijgt zijn definitieve vorm door de rampzalige [[Sint-Elisabethsvloed (1404)|Sint-Elisabethvloed]] die vele eilanden in de Scheldemonding wegvaagt. Er komen dijken die later onder Jan zonder Vrees verbonden worden tot de [[Graaf Jansdijk]] van Duinkerke tot in het Sas van Gent.

.

* 1405
** De komende drie decennia stuurt [[China]] de ene vloot handelsschepen na de andere uit. Hun technologie is wereldtop: ze beschikken over papier, [[buskruit]], het [[kompas]], [[gietijzer]]. Hun schepen hebben een lengte van 100 meter en hun totale bemanning telt meer dan 28.000 matrozen, kapiteins en ander personeel. Ze varen de [[Indische Oceaan]] over tot aan de Afrikaanse oostkust. Waarom bereiken ze Europa niet via de weg die [[Vasco Da Gama]] in tegenovergestelde richting zou ontdekken? Waarom bereiken ze Amerika niet via de [[Stille Oceaan]] voor Columbus dat doet?

.

* 1406

.

* 1407

.

* 1408

.

* 1409
** ♣ Stichting van een hospitaal in [[Zaragoza (stad)|Zaragoza]]. In de 15de eeuw zijn de Spaanse zorginstellingen de meest hygiënische op het continent omdat ze de Arabische traditie volgen. Er zijn tuinen als binnenplaats met groen en verlichte en verluchte ziekenzalen. 

.

* 1410
** [[Jan van Berry]] bestelt [[Les Très Riches Heures du duc de Berry]], een geïllumineerd getijdenboek bij de miniatuurschilders de [[gebroeders Van Limburg]]. Jean de Berry bestuurde Potiers en liet er een belfort bouwen met een klok, het vijfde openbare uurwerk in Frankrijk.
** Geboorte van Dirk Bouts in Haarlem (Leuven &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1475)

.

* 1410-1418 [[Concilie van Konstanz|Het concilie van Konstanz]] maakt een einde aan het [[Westers schisma]]. In Rome is de demografische recessie voorbij. De stad telt 20.000 inwoners en groeit gestaag. 

.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Anatomical_Man.jpg|thumb|550px|De anatomische man. Vergelijk dit met de mens van Vitruvius.]]
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry Janvier.jpg|'''Januari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry février.jpg|'''Februari'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mars.jpg|'''Maart'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry avril.jpg|'''April'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry mai.jpg|'''Mei'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|'''Juni'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry juillet.jpg|'''Juli'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry aout.jpg|'''Augustus'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry septembre.jpg|'''September'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre.jpg|'''Oktober'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry novembre.jpg|'''November'''
Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry décembre.jpg|'''December'''
Bestand:Philippe_le_Hardi_mg_1694.jpg|Filips de Stoute, mederegent van Vlaanderen van 1384-1404.
Bestand:Lille_Margueritte_de_Flandre.JPG|Margaretha van Male, echtgenote van Filips de Stoute.
Bestand:John_II,_Duke_of_Burgundy.jpg|Jan zonder Vrees, graaf van Vlaanderen van 1404-1419
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1411-1420 ==
.

[[Bestand:Belfort_in_1897_-_Kortrijk_-_West-Vlaanderen_-_België.jpg|thumb|550px|In 1411 bouwt [[Kortrijk]] zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]] dat dateert uit de vroege veertiende eeuw. De eerste vermeldingen van het belfort gaan terug op 1307, kort na de [[Gulden Sporenslag]]. De lakenhalle ernaast is in de zestiende eeuw te klein en een grotere op het [[Schouwburgplein (Kortrijk)|schouwburgplein]] zal ze vervangen.]]

* 1410
**

.

* 1411
** [[Kortrijk]] bouwt zijn [[lakenhalle]] bij het [[Belfort van Kortrijk|belfort]]. 

.


* 1412
** In deze jaren creëert [[Filippo Brunelleschi]] de regels van het [[lijnperspectief]] na zijn studie van Romeinse ruïnes. In 1415 zal hij een demonstratie geven.

.

* 1413
**

.

* 1414
**

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=fURj4reny6I 1415]
** [[Slag bij Azincourt|De Slag bij Azincourt]], longbowschutters beslissen de [[The hands of man|slag]].
** Einde van het [[Westers Schisma]]. Het [[Concilie van Konstanz]] zet de drie pausen, [[Gregorius XII]], [[Paus Benedictus XIII|Benedictus XIII]] en [[Paus Johannes XXIII|Johannes XXIII]] af.
** [[Johannes Hus]] - een voorloper van de [[reformatie]] - sterft op de [[brandstapel]]. Zijn skelet - zwartgeblakerd - wordt verpulverd en in het [[meer van Konstanz]] gestrooid. Hus' laatste woorden waren wellicht 'de waarheid overwint'.  

.

* De drie [[Gebroeders Van Limburg]] - de bekende miniaturisten - overlijden in dit zelfde jaar. De oudste is begin de veertig, de jongste begin de dertig.

.

* 1417
** In Londen laat burgemeester [[Sir Henry Barton]] tijdens de winter 'lanthorns' hangen.

.

* 1419
** [[Poggio Bracciolini]] ((1380-1459) ontdekt klassieke teksten.

.

* '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-5 Aflevering 5]'''

.

.
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Bunelleschi.jpg|Brunelleschi.
File:Brunelleschi,_sacrificio_di_Isacco.JPG
File:View_of_the_Duomo's_dome,_Florence.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

== 1421-1430 ==
[[Bestand:Lenepveu,_Jeanne_d'Arc_au_siège_d'Orléans.jpg|thumb|550px|Het beleg van Orleans en Jeanne D'Ark.]]

.

* 1420 

** (Ca.) [[Filippo Brunelleschi]] ontdekt het [[verdwijnpunt]]. Dit systeem laat toe om perspectief toe te voegen aan twee dimensionale werken.
** [[Verdrag van Troyes]]: [[Hendrik V van Engeland]] erft van  [[Karel VI van Frankrijk]] Frankrijk en trouwt met de Franse prinses [[Catharina van Valois (1401-1437)|Catharina van Valois]]. Na de dood van zijn vader wordt de Engelse koning Henry VI vorst van Frankrijk op zijn vier jaar (?).

.

* 1421
** [[Filippo Brunelleschi]] bouwt de dom van de kathedraal in Florence.

.

* 1422
** Tijdens een extreem strenge winter vriest de [[Seine]] in Parijs dicht. Veel kindersterfte en wolven betreden de stad op zoek naar voedsel.

.

* 1424
** [[Lorenzo Ghiberti]] voltooit de bronzen deuren van het [[baptisterium van Florence]].
** Het eerste deel van [[Thomas a Kempis]] 'De imitatione Christi' verschijnt. De vier traktaten, waarvan het eerste nu verschijnt, zijn het bekendste werk van a Kempis. 

.

[https://librivox.org/de-navolging-van-christus-by-thomas-a-kempis/ '''♣ Luisteren: De vier boeken van Thomas a Kempis in audio.''']

.

* 1425
** Oprichting Universiteit Leuven, met ruime autonomie: de unif betaalt geen belastingen aan de stad en houdt er eigen wetten, een eigen politiemacht (bestaande uit een promotor, diverse sergeanten van hooguit vijftien jaar) en er een gevangenis (nabij de Borchtpoort – de oude stadsomwalling - in de Mechelsestraat) op na.

.

* 1426
** Hubert van Eyck overlijdt tijdens het maken van het [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam Gods]].

.

* 1428
** [[Beleg van Orleans]]

.

* 1429
** De Franse baron [[Gilles de Rais]] en [[Jeanne d'Arc]] ontzetten Orléans

.

* 1430
** [[Christine de Pizan]] (°Ca. 1364/1365), een Franse schrijfster overlijdt. 
** Ca. 1430-1440: Geboorte [[Hans Memling]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1494).

.


'''♣ De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-6 Aflevering 6]'''

.

.

== ♣ 1431-1440 ==
[[Bestand:Retable de l'Agneau mystique.jpg|thumb|550px|♣ Het Lam Gods, opengeklapt.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=vmwMhjbThKg 1431]
* [[Jeanne d'Arc]] op de brandstapel.
* Jean Cambier, de wapenleverancier van de Bourgondische hertog [[Filips de Goede]], maakt en levert de [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]], straks zal het wapen uit de mode zijn.

.

1432

.
[[Bestand:Lamgods closed.jpg|550px|thumb|Het gesloten Lam Gods. Enkel op belangrijke dagen en bij misvieringen gaan de panelen open. ♣ [[Jan van Eyck]] (ca. 1390-1441) realiseert zijn veelluikig altaarstuk [[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|het Lam Gods]]. In 2016 focust een tentoonstelling in het Gentse [[Caermersklooster]] in het [[Patershol]] op dit schilderij met als titel 'Een wonderbaarlijke tuin'. Voor de gelegenheid leggen de samenstellers van de expo samen met UGent op de binnenkoer van het klooster een Van Eycktuintje aan. Van Eyk verwerkt 75 hyperrealistische planten en bomen in een weelderig natuurgetrouw decor. De planten komen vooral voor in de paradijstuin op het middenluik. Inspiratie komt uit de middeleeuwse modelboeken en uit de natuur. In 1428 reist Van Eyck in het kielzog van [[Filips de Goede]] naar Iberia waar hij zich buigt over de exotische planten. Jaren later duiken ze op in het Lam Gods: de dadelpalm, de vijgenboom, het onvermijdelijke vijgenblad, de cipres. Eva houdt een citroenhybride vast die de ademsappel symboliseert. Het is een kruising van citroen, limoen en pompelmoes. In haar kroon verwerkt Van Eyck meiklokjes en akelei, lelies en damastrozen. Bloemen zijn niet zomaar bloemen, ze hebben een medicinale of een symbolische betekenis. De eeuwig groene cipres en de madeliefjes verwijzen naar de eeuwigheid, lentebloeiers naar de verrijzenis en de middeleeuwse getallensymboliek komt tot uiting in het lelietje-van-dalen met zijn zeven blaadjes of de zeven smarten. Een blauw gemantelde man heeft een afgerukte olijftak in zijn hand: hij is klaar om (het geloof) te enten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL VAN DEN BREMT &amp; HILDE VAN CROMBRUGGE. ''Een wonderbaarlijke tuin. Flora op het Lam Gods'', Provincie Oost-Vlaanderen, Gent, 2016.&lt;/ref&gt; Curieus is het menselijke schoonheidsstreven van Van Eyck. Is het de christelijke vrouwonvriendelijke moraal? Een weerspiegeling van een nieuw soortige schoonheid? Een esthetische oefening? Zijn naakte vrouwen geeft hij zoals andere gotische schilderijen een knolvormig lichaam en de mannen dat van een wortel. De voorbije oudheid en de komende Renaissance tonen voluptueuze vormen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;In 1956 merkt de historicus Kenneth Clark dit op.&lt;/ref&gt; Gotische en Germaanse afbeeldingen tonen knolachtige dames en wortelachtige heren. De knolvormen zijn te vinden bij [[Rogier van der Weyden]]s' ''Laatste oordeel'' en in de ''Tuin der Lusten'' van Bosch. Net zoals de groente zijn ze bleek, weerloos en wekken ze lust op als schimmelkaas. Ze benadrukken een beschermd en onderdrukt leven als dat van groeten in de moestuin. Zijn Adam (mager en met korte benen) en Eva (een peervorm) zijn bleek en ongezond met uitgezakte buiken, alsof ze eeuwen als ondergrondse knol en wortel wachten tot iemand ze aan het daglicht blootstelt. Met Eva's uitgezakte bolle buik en daaronder haar hand die het vijgenblad achteloos onder haar schaamstreek laat zakken, beklemtoont Van Eyck een bos vol schaamhaar, de volste in de vroegmoderne Europese kunstgeschiedenis. [[Hans Memling]] schildert omstreeks 1485 zijn ''Triptiek van de aardse ijdelheid'' met zichtbare voor de schaamlippen. Het woord is zo gekozen dat schoonheid en schaamte soms synoniemen zijn.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=2LeQU4ML2lU&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT I JAN VAN EYCK'''].

.

1433

.

* [[Gilles de Rais]] verspeelt zijn vermogen en stort zich in de [[alchemie]], [[magie]], en [[exorcisme]].

.

* 1434

.

* [[Jan van Eyck]] portretteert [[Arnolfini-bruiloft|Arnolfini]] en schildert zichzelf in een spiegel.

.

[https://www.youtube.com/watch?v=jT7uN6Pj844&amp;feature=youtu.be '''♠ BEELDFRAGMENT II JAN VAN EYCK'''].

.

1435

.

* [[Leon Battista Alberti]] staat aan de wieg van de vernieuwingen in de vestingbouw en beschrijft het meetkundig [[Perspectief (meetkunde)|perspectief]].

.

1436

.

* Jan van Eyck realiseert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]]. Het is een vroeg schilderij waarop een bril is afgebeeld.

.

1439

[[Bestand:Madonna_bij_de_fontein,_Jan_van_Eyck,_1439,_Koninklijk_Museum_voor_Schone_Kunsten_Antwerpen,_411.jpg|thumb|550px|De Madonna bij de fontein is het laatst gedateerde werk van Jan van Eyck. Maria staat op de voorgrond van een [[Hortus conclusus]] met een [[zodenbank]] omsloten door een rozenstruik. In een grasperk groeien bloemen en kruiden, rechts staat een koperen fontein met een leeuw en helder water. De elementen symboliseren Maria's maagdelijkheid en haar scheppingskracht van het leven. Op het centrale paneel van het [[Het Lam Gods (Gebroeders van Eyck)|Lam Gods]] is eveneens een fontein te zien. De rozen &quot;Rosa Mystica&quot; en irissen &quot;Lilium Convallis&quot; op de achtergrond verwijzen naar een andere naam voor Maria; die van &quot;Plantatio Rosae in [[Jericho (stad)|Jericho]]&quot;. Het kleine formaat wijst op privédevotie en -contemplatie. Van Eyck liet zich inspireren door de [[Byzantijnse schilderkunst|Byzantijnse]] Maria de Barmhartige, die haar wang zacht, lief en moederlijk naar het het kind beweegt.]]

.

* De [[Raad van Florence]] evacueert Oost-Europese geleerden.

.

* De kustvaart die de Middeleeuwer kenmerkt, krijgt concurrentie van het karveel. Op de terugreis van [[Guinee]] ondervinden de Portugezen zoveel tegenstroom en -wind dat ze experimenteren in de scheepsbouw. Het leidt tot de ontwikkeling van het [[Karveel (scheepstype)|karveel]]. Omwegen over lange afstand zijn niet langer een probleem: via de [[Azoren]] gaat het naar [[Lissabon]].

.

1440

.

* [[Gilles de Rais]] opgehangen voor de misdrijven die hij onder marteling bekent.

.

* In Kortrijk wonen iets meer dan 5.300 mensen (waaronder bijna 10% welgestelden, 45% ambachtslui en een onderlaag van 10%. De rest bestaat uit handarbeiders, stieldoeners, huismeiden...). Dit bevolkingsaantal houdt zeker een kwarteeuw aan, maar het aantal armen stijgt in deze periode tot bijna 20%. Ieper telt in 1440 ongeveer 2.500 inwoners. 

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Madonna met kanunnik Joris van der Paele
File:Philip_the_good.jpg|Filips de Goede bestelt de Dulle Griet.
File:Dulle Griet 2014.JPG|Dulle Griet
File:Belgique - Gand - canon Dulle Griet - 01.jpg
File:Dulle Griet, by David Ryckaert III.jpg
File:Иллюстрация к статье «Бомбарда». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg
File:Groot Canon from Zuivelbrugstraat.jpg
File:Charles_the_Bold_1460.jpg|Karel de Stoute omstreeks 1460  door [[Rogier van der Weyden]].
File:Dulle_Griet,_by_Pieter_Brueghel_(I).jpg|Dulle Griet uit 1563 van [[Pieter Bruegel de Oude]]: een vrouw verpersoonlijkt het kwade, de oorlog, woede.
&lt;/gallery&gt;

.

{{Panorama|Gent - vrijdagmarkt.jpg|1000px|Panorama van de vrijdagmarkt}}

.

.

== 1441-1453 ==
[[Bestand:Hostel Dieu Beaune.jpg|thumb|550px|Het hospitaal van Beaune is een pronkstuk van de Vlaams-Bourgondische stijl en de laat-gotiek.]] 

* Zware [[ploeg (werktuig)|ploeg]] met wielen doet zijn intrede, net als...
* ... het [[Halster (paard)|paardenhalster]]

.

;1441
* [[Jan van Eyck]], wereldberoemd en vijftiger, overlijdt.

.

;1442
* 

.

;1443
* De schatrijke kanselier [[Nicolas Rolin]] sticht met zijn echtgenote Guigone de Salins het [[Hospices de Beaune]] als een liefdadigheidsinstelling en armenhospitaal in [[Bourgondië (hertogdom)|Bourgondië]]. 

.

;1444
* Het [[stadhuis van Brussel]] (sinds 1402) bouwt een 96 meter hoge toren bekroond met een vergulde aartsengel Michaël en draak.
* Geboorte van [[Donato Bramante]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1514). Hij wordt een bekend architect van de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome.

.

;1445
* Bourgondische artilleristen vuren met een monsterkanon op binnenvallende Turken. Een hoepelring breekt en toont de kwetsbaarheid van hun kanonnen.
* Geboorte van [[Sandro Botticelli]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1510)

.

;1446
*

.

;1447
* In [[Milaan (stad)|Milaan]] is het afgelopen met de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]].
* Paus [[Paus Nicolaas V|Nicolaas V]] trekt in Rome de renaissancekunstenaars aan. 
* De Engelse vorst [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]] trekt de privileges van de [[Hanze]] in. Het leidt tot een oorlog tussen Engeland en de [[Hanzestad|Hanzesteden]].

.

* 1448

.

1449

.

1450
* De [[Sforza]]'s volgen de [[Visconti (Milanees geslacht)|Visconti's]] op. 

[[Bestand:Siege_constantinople_bnf_fr2691.jpg|thumb|550px|De val van Constantinopel (1453) door een zekere Jean Chartier.]]

.

1451
*

.

1452
*

.

1453
* [[Beleg en val van Constantinopel (1453)]]
* Einde van de [[honderdjarige oorlog]] die in 1337 uitbrak.

.

.

♣ '''PODCAST: DE BOURGONDIËRS MET BART VAN LOO - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-7 Aflevering 7]'''

.

.

;Kijken
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Sandro_Botticelli_083.jpg|Mogelijks zelfportret van Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_069.jpg|Portret van jonge vrouw, Botticelli
Bestand:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|[[Geboorte van Venus]]
Bestand:Botticelli-primavera.jpg|De lente door Botticelli
File:Kerk als vesting.jpg|Onze Lievevrouwekerk Kortrijk
File:Ommuurde kerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Omwallingkerk.jpg|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Kortrijk 1580.jpg|thumb|[[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)]]
File:Sacramentstoren.jpg|De Sacramentstoren in de Sint-Maartenskerk in Kortrijk
File:Kortrijk_begijnhof.JPG|[[Begijnhof Kortrijk|Begijnhof Sint-Elisabeth in Kortrijk]]: bleekweide (links) en Onze-Lieve-Vrouwekerk op de achtergrond
File:Kortrijk_-_Sint-Maartenskerk_2.jpg|[[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)]]
File:Normannen.png|Let op Malta en blader naar het jaar 1565.
File:Le Mont St. Michel - panoramio.jpg
File:Mont_Saint-Michel_augustus_2015.jpg
File:France_location_map-Regions_and_departements-2016.svg
File:Mont_st_michel_aerial.jpg
File:209 of 'Description de l'abbaye du Mont Saint-Michel et de ses abords, précédée d'une notice historique. (With plates.)' (11267059973).jpg
File:Temple_mount.JPG|De tempelberg gaf zijn naam aan de [[Orde der Tempeliers]].
File:Oudekerkdelft2.jpg|Kerktoren Oude Kerk [[Delft]] 
File:635537_Gdańsk_Ratusz_Głównego_Miasta_wnętrza_01.JPG|Trap rechtsstadsraadhuis [[Gdańsk]]
File:Clockwise_ascent_-_geograph.org.uk_-_1426187.jpg|Spiltrap wijzerzin, kasteel van Usk. De spil en treden zijn één.
File:Spil,_spiltrap_Prinsenhof.jpg|Trap in wijzerzin, Prinsenhof, Delft.
File:Folio_25v_-_The_Garden_of_Eden.jpg|'''Het aards paradijs, Eden'''
File:Chroniques_de_Froissart_(15e_eeuw)_-_Slag_op_het_Beverhoutsveld.png|'''Slag op het Beverhoutsveld, 1382'''
File:Battle_of_Agincourt,_St._Alban%27s_Chronicle_by_Thomas_Walsingham.jpg|'''De slag bij Azincourt, 1415'''
File:The_siege_of_Ypres_(1383).png|Het [[Beleg van Ieper (1383)|beleg van Ieper]] in [[1383]].
File:Maison_de_Jeanne_a_Doremy.jpg
File:Statue_de_Jeanne_d%27Arc,_Basilique_Sainte-Jeanne-d%27Arc,_Paris.jpg
File:JoanOfArcLarge.jpeg
File:Lenepveu,_Jeanne_d%27Arc_au_siège_d%27Orléans.jpg|Jules Eugène Lenepveu schildert in 1886-1890 Het beleg van Orléans.
File:Gillesderais1835.jpg|Gilles de Rais
File:Jan_van_Eyck_069.jpg|Jan van Eyck schildert de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]] in 1436. Let op de bril die de kanunnik toont. Het is een vroege afbeelding van de bril.
File:Motte_Oostkapelle_Terra_Maris_Reconstructie_2011_05_29.jpg|Reconstructie van de [[Mottekasteel|motte]] van [[Oostkapelle]]
File:Bayeux_Tapestry_scene19_detail_Castle_Dinan.jpg
File:Gravensteengent22042008.JPG
File:Gravensteen widostraat.jpg
File:Gustave_Doré_-_Miguel_de_Cervantes_-_Don_Quixote_-_Part_1_-_Chapter_1_-_Plate_1_&quot;A_world_of_disorderly_notions,_picked_out_of_his_books,_crowded_into_his_imagination&quot;.jpg
File:Miguel_de_Cervantes_2.jpg
File:Hakenbuechse.png|Een haakbus was een vuurwapen dat van de 15e werd gebruikt als voorganger van het musket.
File:Stadhuisbrussel.jpg|Stadhuis Brussel, met de gotische toren uit [[1444]].
&lt;/gallery&gt;

.

= ♣ Een Middeleeuws besluit =

[[Bestand:Mariatal_Kirche_Stauder_Wandbild_07.jpg|thumb|550px|Let in de Hortus Conclusus op de verzegeling van de waterput, de levensboom, de Engel en Maria.]]

.

{{Cquote|'''Het klooster, hield Basilius de kinderen voor, 'is als een burcht die de godsvrucht cultiveert, zozeer dat God er wel wil wonen. Buiten de kloostermuren woekert het heidendom, zoals in de wouden de wolvenroedel regeert.' In de warme maanden nam Basilius zijn leerlingen mee naar buiten om hen te laten werken in de kloostertuin. Hij gaf hun onderricht over de geneeskrachtige kruiden die in deze herbularius werden gekweekt. Ook werkten de jongens op knieën in de moestuin en koolhof die net als de boomgaard buiten de ommuring lagen. Ze haalden hout uit nabijgelegen bossen, hielpen met het verweiden van de schapen op het brakke land, zetten strikken om hazen en konijnen te vangen of togen met kleine sleepnetten naar het Noordzeestrand om er krabben, garnalen of scharren te vangen. Op deze wijze werden ze voorbereid op een leven dat contemplatie en handenarbeid met elkaar verbond, volgens de regel die Benedictus van Nursia op schrift had gesteld.'''|[[Nico Dros]], ''Willem die Madoc maakte''}}

.

== De tuinmetafoor ==
♣ Niemand minder dan [[Gerrit Komrij]] stelt op een [[Huizingalezing]] (de lezing is genoemd naar de historicus die we bij het begin van dit hoofdstuk ontmoetten) vast dat in de godsdienst en bijgevolg in de samenleving de tuin een aparte plaats in neemt. Geen religie of samenleving zonder Paradijs, stelt Komrij. Het eerste wat de God van de joden en christenen doet is een tuin scheppen, de [[hof van Eden]]. Bij hun verdrijving uit dat Eden schrijft de bijbel niet over de vernietiging ervan, de mens blijft eeuwig zoekend, een verwijzing naar het nomadisme. De sedentatie brengt ons het woord 'paradijs' als het Oud-Iraanse / Perzische paridaeza. [[Etymologisch]] betekent het 'omheining' of ommuurde ruimte: de mens wordt sedentiar. De tuin valt dus samen met een streven naar veiligheid, intimiteit en welzijn. Jezus graf ligt in een tuin op [[Golgotha]], op dezelfde plaats als waar Adam begraven is. Zo schrijft Johannes: 'En daar was in de plaats waar hij gekruist was, een hof, en in den hof een nieuw graf, in hetwelk nog nooit iemand gelegd was geweest: aldaar dan leiden zij Jezus' (Joh. 19: 41-42). Bij de Romeinen en bij de Italiaanse villa's uit de renaissance staan grafmonumenten in de tuin: zo hield men contact met het verleden, je viel er als het ware over je voorouders. Wie kent tegenwoordig drie generaties voorvaders? Wie kent zijn vier overgrootmoeders? Ook de kerkhoven zijn tuinen. Toen in de achttiende en negentiende eeuw de verboden kwamen om rond de kerk te begraven, ontwikkelen de nieuwe begraafplaatsen zich tot tuinen. De tuin als omsloten ruimte dient niet alleen om te begraven. Minder bekend is dat de tuin een plaats is voor banketten. We denken aan [[Banket van de Fazant|het banket van de fasant]]. Ook het liefdesspel vindt zijn weg naar de tuin, de tuin der minne. Het is een plaats voor de heimelijke liefde, het parenspel in de Tuin der Minne of het smachten naar Gods liefde in de [[kloostertuin]]. Zo duikt het oeroude verbond tussen Eros en Thanatos in de tuin op. Wist de Lady of Bath in The [[Canterbury tales]] niet te zeggen dat er bij een geile mond een geile staart hoort? De tuin is een [[microkosmos]], een complete wereld én net zoals god, een autonome menselijke schepping. [[Voltaire]] wist het: had God de mens niet uitgevonden, dan had de mens God uitgevonden. De tuin spiegelt al eeuwenlang de maatschappij en haar spiritueel én rationeel bestel. 

== Hortus Conclusus ==
.

De Hortus Conclusus is een tuin als een middeleeuwse kuisheidsgordel, een maagdenvlies. Waren niet alle beroemde middeleeuwse vrouwen onbevlekt ontvangen? Maria in elk geval wel, net zoals haar moeder Sint-Anna. 

Op de stille zaterdag voor Pasen richten sommige kerken zich overdadig in met boomtakken, bloemen, gras en licht - het contrast met de soberheid van de voorafgaande veertig dagen is groot. De kerk transformeert tot een tuin die Gods schepping symboliseert. Op paasmorgen verschijnt de 'tuinman' om het afgesloten leven te openen. 

.

{{Cquote|'''♣ 1. Zie, gij zijt schoon, Mijn vriendin! zie, gij zijt schoon; uw ogen zijn duiven ogen tussen uw vlechten; uw haar is als een kudde geiten, die het gras van den berg Gileads afscheren. 2. Uw tanden zijn als een kudde schapen, die geschoren zijn, die uit de wasstede opkomen; die al te zamen tweelingen voortbrengen, en geen onder hen is jongeloos. 3. Uw lippen zijn als een scharlaken snoer, en uw spraak is liefelijk; de slaap uws hoofds is als een stuk van een granaatappel tussen uw vlechten. 4. Uw hals is als Davids toren, die gebouwd is tot ophanging van wapentuig, waar duizend rondassen aan hangen, altemaal zijnde schilden der helden. 5. Uw twee borsten zijn gelijk twee welpen, tweelingen van een ree, die onder de lelien weiden. 6. Totdat de dag aankomt, en de schaduwen vlieden, zal Ik gaan tot den mirreberg, en tot den wierookheuvel. 7. Geheel zijt gij schoon, Mijn vriendin, en er is geen gebrek aan u. 8. Bij Mij van den Libanon af, o bruid! kom bij Mij van den Libanon af; zie van den top van Amana, van den top van Senir en van Hermon, van de woningen der leeuwinnen, van de bergen der luipaarden. 9. Gij hebt Mij het hart genomen, Mijn zuster, o bruid! gij hebt Mij het hart genomen, met een van uw ogen, met een keten van uw hals. 10. Hoe schoon is uw uitnemende liefde, Mijn zuster, o bruid! hoeveel beter is uw uitnemende liefde dan wijn, en de reuk uwer olien dan alle specerijen! 11. Uw lippen, o bruid! druppen van honigzeem; honig en melk is onder uw tong, en de reuk uwer klederen is als de reuk van Libanon. 12. Mijn zuster, o bruid! gij zijt een besloten hof, een besloten wel, een verzegelde fontein. 13. Uw scheuten zijn een paradijs van granaatappelen, met edele vruchten, cyprus met nardus; 14. Nardus en saffraan, kalmus en kaneel, met allerlei bomen van wierook, mirre en aloe, mitsgaders alle voornaamste specerijen. 15. O fontein der hoven, put der levende wateren, die uit Libanon vloeien! 16. Ontwaak, noordenwind! en kom, Gij zuidenwind! doorwaai mijn hof, dat zijn specerijen uitvloeien. O, dat mijn Liefste tot Zijn hof kwame, en ate zijn edele vruchten!'''|שִׁיר הַשִּׁירִים&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[[Hooglied]]&lt;/ref&gt;}}


[[Bestand:Hortus_conclusum_Tapestry.jpg|thumb|1000px|Wandtapijt &quot;Hortus conclusus&quot; (de gesloten tuin) geweven in Bazel in 1554 behoort tot het Sarnen Benediktiner-Kollegium, Zwitserland.]]

.

[https://www.youtube.com/watch?v=BLC8DjaZQ0I '''♣ BEELDFRAGMENT B. WYDOOGHE OVER DE HORTUS CONCLUSUS EN HET MAGISCH DENKEN''', 12 Min.]

.

{{Cquote|'''♣ Meisjes van Jeruzalem, ik bezweer jullie bij de gazellen, bij de hinden: dwing de liefde niet, je kunt haar niet wekken, niet voor zij het zelf wil. Hoor! Mijn lief! Kijk, daar komt hij aan! Hij springt over bergen, hij huppelt over heuvels als een gazel, als een jong hert, mijn lief. Mijn lief is van mij en ik ben van hem, van hem die graag tussen de lelies weidt. Zo gauw de avondwind komt, zo gauw de schaduwen vervagen, kom dan hierheen mijn lief, en wees een gazel, een jong hert op geurige bergen.'''|[[Hooglied]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Deze liefdesverklaring vergelijkt de geliefde met snelheid en vruchtbaarheid. Oude natuurvolkeren vereren herten omdat hun gewei op zonnestralen lijkt. De zon is een levensbrenger en het afwerpen van vacht en gewei is de overwinning op de dood. Een legende verhaalt hoe het hert met zijn gewei gifslangen uit de grond delft. Het hert eet zonder vrees want het water uit de bron des levens neutraliseert het gif. Het Middeleeuwse graalepos identificeert het hert met Christus. MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven'', Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 102.&lt;/ref&gt;}}

.

[[Bestand:Besloten hofje, Anonieme Meester, Brabants, 16de eeuw, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, 5094.jpg|thumb|550px|Besloten hofje, [[Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen]]]]

== Besloten hofjes ==
Het lezen van het [[Hooglied]], brengt gelukzaligheid. Spreken ‘over’ de tekst is onmogelijk, alleen spreken ‘in’ de tekst kan. Voor de besloten hofjes geldt iets gelijkaardigs. Begrijpen kan alleen door erin te stappen. Omdat ze besloten en klein zijn, kan dat alleen met een toneeltruck waarbij een personage op de stadswal of in een toren klimt om te spreken over wat niet te tonen is omwille van de technische complexiteit, de seksualiteit of de gruwelijkheid. Homerus gebruikt de truck als hij Helena op de muur van Troje plaatst om de Griekse helden te beschrijven. Bij deze hofjes is Helena niet de woordvoerster maar de kunstenares [[Berlinde De Bruyckere]]: ‘Mijn ogen, mijn gedachten zijn wispelturig wanneer ik naar een Besloten Hofje kijk. Ik heb geen vat op het volledige verhaal, vaak zie ik veel verhalen door elkaar. Ik verlies mezelf in de details, in de passie waarmee ze zijn gemaakt. Ik probeer hun geheim te ontrafelen. Bovenal voel ik de vertaling van het Hooglied; vleselijk verlangen gesublimeerd in rijke druiventrossen, weelderige gouden en andere kleurrijke bloemen, bloeiende planten waarin stampers en meeldraden zichtbaar worden en rijpe zaden die openbarsten alsof ze ejaculeren. Dit is wat ik zie. Eigenlijk kijken we naar devoot vrouwelijk handwerk, polychrome beelden en ander ambachtswerk. Deze veelheid aan materialen en technieken verbloemen een verborgen verlangen dat mij nieuwsgierig maakt.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Berlinde De Bruyckere. Geciteerd in: ''It almost seemed a lily. [[Berlinde De Bruyckere]] in dialoog met de Mechelse Besloten Hofjes''. In: ''Museum [[Hof van Busleyden]]'', Mechelen 15.12.2018-12.05.2019.&lt;/ref&gt;

== Tuinieren met de geest ==
Een ondiepe houten bak met wat figuurtjes, devotionele decoratie in een tuindecor. Kenmerken die doen denken aan een rariteitenkabinet. Tegenwoordig zou het mixed media heten. In werkelijkheid zijn het gemonteerde schrijnen die het Mechelse Onze-Lieve-Vrouwegasthuis een half millennium koestert. Een besloten hof is een Hortus Conclusus in miniatuur. Wilde woeker en bloeiende bloemen verwijzen naar het Paradijs. Sommige symbolen komen terug: de eenhoorn, druiventrossen, het Agnus Dei… Een laag hek en een poortje sluiten de tuin af. De besloten hofjes zijn te vinden in Antwerpen, Balen, Bergen, Brecht Brugge, Diest, Geel, Mechelen, Melsbroek, Namen, Herentals en Tongerlo, in Arras in Frankrijk en op diverse plaatsen in Duitsland. De meest coherente verzameling is de Mechelse. Zeven schrijnen van de Augustinessen overleefden de beeldenstorm en de Franse Revolutie. Samen zijn ze een oefening in materieel tuinieren met kleurrijke stoffen, gouddraad, zijde en metaal, glas en perkament, met relieken, medaillons, menselijke botmateriaal, sculpturen, wassen zegels, insignes. Samen zijn ze een oefening in geestelijk tuinieren met herinneringen aan bedevaarten, gesprekken en gezangen in een tuin die herhaaldelijk te verrijken is. Deze intimistische versmelting van verfijnde werkjes en weetjes vervormen de tegenstelling tussen hoge, mannelijke kunst en de vrouwelijke huisvlijt tot een verrassende tussenruimte. In een getuigenis uit 1455 schenkt een man zijn ‘tuin versierd met zijden bloemen’ als erfenis aan een jonkvrouw. De hofjes hebben hun hoogtepunt in de vijftiende en zestiende eeuw, tot aan de vooravond van het Concilie van Trente. Zowel geestelijken als leken, mannen als vrouwen, ambachtslui, adel als burgerij zijn bewonderaars, makers en aanbidders. Voelen ze de bui hangen? Dat het Concilie deze miniatuur die perfect past in de persoonlijke thuisdevotie zal verbieden?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Voor een gedetailleerd overzicht van de Middeleeuwse tuin, zie vooral: JELLE BREUKER. ''Middeleeuwse Franse tuinen. Hun geschiedenis, hun hedendaagse staat,'' ASPEKt, Soesterberg, 2011. Bibliotheek Roeselare.&lt;/ref&gt;

== De eenhoorn ==
Het Mechelse hofje met de jacht op de eenhoorn getuigt hoe Maria het dier temt en zuivert van het zondige gif. Sinds Plinius de Oudere is geweten dat de eenhoorn uit India uiterst wild en niet te vangen is. Isodorus van Sevilla (560-636) weet dat de maagdelijke schoot het dier tam maakt. Het legt er zijn hoofd en slaapt in. Hadewijch interpreteert dit in haar dertiende-eeuwse Mengeldichten als een wijze om god te vangen. Het hofje omschrijft Maria’s maagdelijkheid als ‘een tuin die overvloeit van alle heerlijkheden en van vele kostbaarheden, nooit door enige smetten aangeraakt, die de herstelde bloem voortbrengt van genade.’ Die bloem staat voor het Christuskind. Het hofje legt de relatie tussen de maagd en de verlossing. Zij toont de toegang tot het paradijs, niet het paradijs met de zondeval, maar het paradijs na het einde der tijden: het nieuwe Jerusalem. En hoe dat er uitziet, blijft verborgen tenzij voor de aandachtige kijker. Wie de hofjes goed bekijkt, ziet het ruitmotief als basis. Het raster vol ruiten duikt al vroeg op in de Byzantijnse kunst en staat voor controle en orde, aanwezigheid en afwezigheid, volle en lege ruimten. De rastervormige ruimte gaat samen met de disciplinaire maatschappij en weerspiegelt zich in geweven stoffen, sluiers, kledij, gordijnen en het heilig weefsel dat tegelijk vangnet en membraan is. Het vangnet laat niemand verloren gaan en het membraam onttrekt het goddelijke geheim en het creatieproces aan het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ITERBEKE. ''De Besloten Hofjes in primaire bronnen: de productie en receptie herbekeken''; ROB FAESEN. ''De nieuwe paradijstuin en de eenhoorn''; BARBARA BAERT. ''Groeien, maken, betekenen, met speciale aandacht voor de paperollen''. In: LIEVE WATTEEUW &amp; HANNAH ITERBEKE (Eds.). ''De Besloten Hofjes van Mechelen, Laatmiddeleeuwse paradijstuinen ontrafeld'', Hannibal, sp. 2018, p. 22, p. 66, p. 76-77, p. 83-87. P. VANDENBROECK. ''Hooglied. De beeldwereld van religieuze vrouwen in de zuidelijke Nederlanden, vanaf de 13de eeuw'', In: ''Tentoonstellingscatalogus'', Paleis voor Schone Kunsten Brussel, Snoeck-Ducaju &amp; Zoon, Gent, 1994, 91-104.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Bestand:Besloten Hofje met H Elisabeth, Ursula en Catharina - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. Elisabeth, Ursula en Catharina
Bestand:Besloten Hofje met Madonna - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Maria (moeder van Jezus)|Madonna]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met [[Golgotha|Calvarie]]
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie H. Maagd en Johannes de Doper - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie, H. Maagd en [[Johannes de Doper]]
Bestand:Besloten Hofje met H. Augustinus, Anna-te-Drieën en Maria en Kind - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met H. [[Augustinus van Hippo|Augustinus]], [[Anna te Drieën]] en Maria en Kind
Bestand:Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de eenhoorn - Museum Hof van Busleyden Mechelen 6-07-2018.jpg|Besloten Hofje met Calvarie en jacht op de [[eenhoorn (fabeldier)|eenhoorn]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

.

.

= Examen =

.

;A-Vragen

.

(S&amp;V).Akko, alchemie, Begijnhof, begijn, begarde, belfort, Boudewijn met de IJzeren arm, Boudewijn IX, broeltorens, Broelmuseum, Carcassonne, draaitrap, eros, ex voto, feodaliteit, Gilles de Rais, gotiek, Gulden Sporenslag, Groeningemuseum, Guido Gezelle, Gwijde van Dampierre, Heilige Barbara, Heilige Katharina, Heilige Graal, Herfsttij der Middeleeuwen, honderdjarige oorlog, horigheid, Hortus Conclusus, hospitaalridders, Huizingalezing, Johanna &amp; Margaretha van Constantinopel, Jeanne D'Ark, Johan Huizinga, kalender, kampstraat (Pottelberg), katafalk, Karel van Mander, kruistocht, lakenhalle, magisch wereldbeeld, Middeleeuws Kortrijk, Mont Saint Michel, Noormannen, Normandië, Onze Lieve Vrouwekerk, Onze Lieve Vrouwenhospitaal, Romaanse bouwkunst, ronde tafel, Sint-Maartenskerk, Sint-Maarten, slag bij Westrozebeke (1382), stadsomwalling, stadspoort, symbolisch denken, stadsrechten, tanatos, de valse Boudewijn.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Hoe is een kerk georiënteerd en waarom? Vergelijk de Kortrijkse Sint-Maartenskerk met de Onze-Lieve-Vrouwekerk.

.

* (S&amp;V).Wat is het verschil tussen een begijn en een non. Wie was Marcella Pattyn? Wat is een begarde?

.

* (S&amp;V).In de Vlaamse archieven is van de pest nauwelijks een spoor. Ontsnapte het dichtbevolkte Vlaanderen aan de Zwarte dood?

.

* (S&amp;V).Periodiseer en karakteriseer 'de Middeleeuwen': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Beleg en val van Constantinopel; 2. Eerste Kruistocht, 3. Guldensporenslag, 4. Maarten Luther, 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichote, 6. Ontdekking van Amerika.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Boekdrukkunst, 2. Christoffel Columbus, 3. De Stijgbeugel (voetsteun), een Chineese uitvinding bereikt Europa, 4. De islam ontstaat, 5. Edict van Milaan, 6. Oudste bronnen over buskruit.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde: 1. Keizer Karel V, 2. Gilles de Rais verspeelt zijn vermogen en stort zich in de alchemie, 3. Guldensporenslag, 4. Val van het West-Romeinse Rijk, 5. Val Oost-Romeinse rijk, 6. Franse Revolutie.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde. 1. Jan van Berry bestelt Les Très Riches Heures du duc de Berry, 2. Karel de Grote, 3. Protestantisme, 4. Eerste Wereldoorlog, 5. Onafhankelijkheid van Amerika, 6. Vietnamoorlog. 

.

.

;C-Vragen

.

* (V).Wat bedoelde Johan Huizinga toen hij in 1919 schreef over de wereld vijf eeuwen jonger dan zijn tijd en het leven scherpe vormen had? 'Tusschen leed en vreugde, tusschen rampen en geluk scheen de afstand grooter dan voor ons (...). De groote dingen: de geboorte, het huwelijk, het sterven, stonden door het sacrament in den glans van het mysterie. Maar ook de geringer gevallen: een reis, een arbeid, een bezoek, waren begeleid door duizend zegens, ceremonies, spreuken, omgangsvormen.' Gebruik de taboewoorden in je antwoord: Eros, Thanatos, en kakafonie en [https://www.youtube.com/watch?v=pMoSoXKimUU beluister hier een aanzet tot het antwoord].

.

* (S&amp;V).Toon aan hoe de Hortus Conclusus een typisch Middeleeuwse tuin is en hoe we het denken van 'de' Middeleeuwer erin herkennen. Gebruik het grondplan van de tuin, de okkernoot, rode en witte rozen, de eenhoorn en de evangelies in je antwoord.

.

* (S&amp;V).Hoe zou je de Middeleeuwen periodiseren? Duizend jaar laten zich niet snel behappen. Schets behalve de begin en de eindperiode ook de onderscheiden deelperiodes.
* (S&amp;V).Bespreek het onderscheid tussen Romaanse en Gotische kunst, periodiseer en geef voorbeelden.

= Bronnen =
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>e34bhnrbtlcnyzotmbmtqzx8ydit9gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel 5a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46781</id>
    <revision>
      <id>431979</id>
      <parentid>431810</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285805" sha1="bpk38cmstir9mx9e2ajaigf3v1a5tfn" xml:space="preserve">[[Bestand:Madonna_omringd_door_serafijnen_en_cherubijnen,_Jean_Fouquet,_(1454-1456),_Koninklijk_Museum_voor_Schone_Kunsten_Antwerpen,_132.jpg|thumb|300px{{WpJean Fouquet}} schildert in het geboortejaar van {{Wp|Leonardo Da Vinci}} en een jaar voor de val van Constantinopel zijn ''Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen''. Agnès Sorel (ca. 1422–1450) de maîtresse van [[Karel VII van Frankrijk]] is zijn model. Sorel is de eerste erkende maîtresse van de koning. Uit hun verhouding komen vier kinderen ter wereld. Na de geboorte van het jongste kind overlijdt zij in Jumièges, vermoedelijk vergiftigd door de latere koning {{Wp|Lodewijk XI van Frankrijk|Lodewijk XI}}.]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK V: RENAISSANCE &amp; HUMANISME, BAROK &amp; VERLICHTING'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1450-1789'''&lt;/span&gt;

.

'''&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;Hoofdstuk V bestaat uit twee delen. Dit is het eerste deel: Renaissance, humanisme &amp; barok. [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel5b|Klik hier voor het tweede deel.]]&lt;/span&gt;'''

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL I. RENAISSANCE, HUMANISME &amp; BAROK: 1453-1650'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Schedel_konstantinopel.jpg|thumb|550px|Het nieuws over de [[Val van Constantinopel|val van Constantinopel]] in 1453 choqueert Europa en sluit de regio af van de wereld. De aanvoer van peper, om maar één voorbeeld te noemen, – de koning der specerijen - stokt en veroorzaakt een zoektocht die als de [[ontdekkingsreizen]] de geschiedenis ingaan. Twee succesvolle maritieme expedities op het einde van de eeuw maken van het geïsoleerde Europa plots het wereldcentrum waarbij handel, communicatie, transport en militaire slagkracht centraal staan. In 1492 maakt de bemanning van Columbus in het Caraïbisch gebied kennis met enkele gruwelijk schroeiende pepertjes, waarvan ze de smaak vergelijken met de oude Aziatische zwarte peper die al vier decennia niet meer in de handel is en enkele jaren later vaart [[Vasco da Gama|Vasco Da Gama]] naar zuidelijk Afrika en zeilt hij door naar Indië. Met deze twee reizen klimt Europa op tot de spil tussen oost en west. Om het kanonvuur te weerstaan, verlagen en verdikken steden hun middeleeuwse muren en torens, maar natuurlijk lang niet overal even snel. Lage, dikke muren maken het doelwit en het instortingsgevaar kleiner. Kwetsbare delen zoals kantelen, rechte muren en de poorten krijgen aandacht. De kantelen verdwijnen, voor de muren komt een aarden wal en voor de ingangspoort komt een bolwerk ([[Boulevard|boulevard]] genoemd). Ze houden de aanvaller op afstand en ze vermijden het flankvuur. Voor steden die zich niet aanpassen betekent dit grove geschut de ondergang, met als meest gekende voorbeeld [[Constantinopel]] in 1453. De Osmaanse sultan [[Mehmet II]] laat een Hongaarse smid een indrukwekkend kanon maken met een schietafstand van anderhalve kilometer (?). Het kanon krijgt de bijnaam [[Mahometta]] en schiet zichzelf zoals gebruikelijk stuk. Mehmet houdt zijn beleg vol met alternatieven. Na 54 dagen valt de hoofdstad van het duizendjarig rijk. Na het [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|beleg]] horen de Ottomanen de Griekse inwoners spreken over 'eis ten polis' wat ‘onze stad’ betekend. De Turkse verbastering laat niet lang op zich wachten: 'Is-tan-bul'. Veel Byzantijnse wetenschappers zijn naar het Westen gevlucht. Daar blazen ze met hun kennis en hun boeken de oude Romeinen en de oude Grieken nieuw leven in: de Renaissance is begonnen.]]

.

{{Cquote|'''Wat is er mooier dan de met planten getooide wereld te aanschouwen, als was het een rijk geborduurd gewaad, bezet met oosterse parels en bestrooid met de grootste verscheidenheid aan zeldzame en kostbare juwelen?'''|[[John Gerard]], Herbal, [[1597]]}}

.

{{Cquote|'''Het gezond verstand is het best verdeelde goed ter wereld, al was het maar omdat iedereen er zo veel denkt te hebben dat zelfs zij die anders het moeilijkst tevreden kunnen worden gesteld, er doorgaans niet meer van willen hebben dan ze al bezitten. En het is niet waarschijnlijk dat iedereen zich daarin vergist; veeleer blijkt daaruit dat het vermogen om goed te oordelen en waar van onwaar te onderscheiden van nature gelijk is in alle mensen; en derhalve dat alle meningsverschil niet voorkomt uit het feit dat sommigen redelijker zouden zijn dan anderen, maar enkel dat onze gedachten niet gelijk verlopen en dat wij niet aan dezelfde dingen aandacht besteden.'''|[[René Descartes]]}}

.

{{Cquote|'''Omdat ik ongeletterd ben, zeggen ze dat ik me niet kan uitdrukken. Die mensen begrijpen niet dat mijn ideeën berusten op ervaring, niet op andermans taal.'''|[[Leonardo Da Vinci]] als [[empirist]]}}

.

{{Cquote|'''There's method in my madness'''|[[Shakespeare]], [[Hamlet]], [[1602]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De werkelijke tekst luidt 'Though this be madness yet there is method in it'.&lt;/ref&gt;}}

.

♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/nieuwetijden-200364161 '''Klik hier voor de Powerpoint die bij de cursus hoort''']. (De ppt loopt verder dan de behandelde periode, ze loopt tot het einde van de 19de eeuw.)

.

= Tijdlijn =
  '''&gt;&gt;&gt; [[Boekdrukkunst|1450]]  -&gt;&gt; [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|1453]]  -&gt;&gt; [[Christoffel Columbus|1492]]  -&gt;&gt; [[Keizer Karel V|1500]]  -&gt;&gt; [[95 stellingen|1517]]  -&gt;&gt; [[Filips II van Spanje|1555]]  -&gt;&gt; [[Beeldenstorm|1566]]  -&gt;&gt; [[Europese_heksenvervolging#Het_hoogtepunt_van_de_heksenvervolging,_1560-1680|1600]]  -&gt;&gt; [[Tachtigjarige Oorlog|1648]] &gt;&gt;&gt;'''

.

= Korte inhoud =

'''Dit deel bespreekt grosso modo de tweede helft van de vijftiende tot de eerste helft zeventiende eeuw (1450-1650). De Renaissance blikt vol bewondering terug op de antieke denkers die leefden van het midden van de vijfde eeuw tot aan het eind van de vierde eeuw voor Christus: [[Socrates]], [[Plato]], [[Aristoteles]] en [[Archimedes]]. Tijdens de [[Renaissance]] verzamelt de [[Italië|Italiaanse]] aristocratie, patriciërs en geestelijken exotische dieren bij hun landhuizen en in hun stedelijke villa's. De tuin van [[Villa Borghese]] in [[Rome (stad)|Rome]] is het voorbeeld bij uitstek. De bewondering van de renaissancemens over de oudheid is dermate groot dat ze die - in tegenstelling tot de middeleeuwer - gaan nabootsen. Hun onderzoek creëren in Europa een mens- en wereldbeeld dat systematiek toont, stilaan ontdaan van magische en religieuze interpretaties. De denkers van deze tijd worden humanisten genoemd waarvan [[Desiderius Erasmus]], [[Thomas More]] en [[Juan Luis Vives]] je misschien bekend in de oren klinken.''' 

.

[[Bestand:El_jardín_de_las_Delicias,_de_El_Bosco.jpg|thumb|550px|♣ De periodisering van de Middeleeuwen tot omstreeks 1453 zou kunnen suggereren dat de overgang naar de Renaissance een soort abrupte historische breuk vormt. Niets is minder waar. De Renaissance en het Humanisme vormen een overgangstijd. Eeuwenlang is de Renaissance omschreven als een overwinning op de 'duistere' Middeleeuwen. Genuanceerder zeggen historici tegenwoordig dat deze periode de moderniteit en het rationalisme aankondigt. Immers, veel Middeleeuws erfgoed wordt gecontinueerd. Het magische denken (de heksenprocessen in Vlaanderen kennen hun hoogtepunt in de periode 1590-1610) en alchemistisch denken (sommige humanisten zijn hiervan doordrongen) verdwijnen niet met een pennentrek. Geesten rijpen traag en dat is te zien in de tuinarchitectuur. De les over de Middeleeuwen eindigde met de Middeleeuws tuin. Daarom beginnen we nu met een tuin uit de Renaissance. Er bestaat natuurlijk geen tuin meer uit die dagen, maar het gaat - net zoals in de Middeleeuwse tuin - om het symbool ervan. Waar de Middeleeuwse [[Hortus Conclusus]] een tuin van de [[kuisheid]] is en de tuin der minne een tuin van de onkuisheid is, kondigt de eenhoorn een verhoogde preutsheid aan. Deze [[Nieuwe tijd]] doen de [[schaamte]] en het zoeken naar [[privacy]] hun intrede en worden wellust en [[naaktheid]] steeds meer als 'fout' bestempeld. De verpreutsing wordt versterkt door de geslachtsziekte [[Syfilis]] (meegebracht uit de nieuwe wereld) en de komst van het [[Protestantisme]] in 1517. Dat leidt tot een nieuw tuintype, de tuin der lusten, een moraliserende prent van [[Jheronimus Bosch]] die een tijdlang in Brussel vertoefde en nu in het [[Museo del Prado]] in Madrid te zien is. [[Jheronimus Bosch]] schildert zijn [[Tuin der lusten]] mogelijks in opdracht van [[Hendrik III van Nassau]] (1483-1538) voor zijn schilderijengalerij op de Kunstberg in Brussel. De datering is niet precies. Als vindingrijk artiest is Bosch een radicaal vernieuwer in de beeldtraditie, zo radicaal dat zelfs tijdgenoten geen raad weten met de interpretatie van dit werk. In deze nieuwe compositie krijgen mensen individuele gelaatstrekken. Toch blijft zijn tuin der lusten verwijzen naar de Middeleeuwse, goddelijke orde: het landschap lijkt schuldig en confronteert de kijker met de slechtheid van de mens, de vervreemdende monsters, vliegende vissen en de uitvergrote kunstmatige flora en fauna. De twee buitenpanelen tonen de overgangsfase van de platte Middeleeuwse wereld naar de aarde die rond is: een sferische constructie die het midden houdt tussen de aardglobe (waarvan de eerste versies in 1492 in Neurenberg verschijnen) en middeleeuwse mappae mundi (platte cirkelkaarten). Kende Bosch de globes uit Neurenberg? Of heeft het schilderij de globemakers in Neurenberg beïnvloedt? [['s-Hertogenbosch]] had in die dagen intense handelscontacten [[Neurenberg]]. Eenmaal geopend laat het schilderij zich lezen van links naar recht als een wereldgeschiedenis. Links het aards paradijs met Adam en Eva (het verleden), het middenpaneel toont de zondige, wellustige  mens (het heden) en het rechtse paneel toont de toekomst. Als de mens zijn gedrag niet verandert, eindigt de hele mensheid in de hel. De kunsthistoricus [[Charles de Tolnay]] noemt dit volmaakte 'laatgotische' kunst waar anderen er Renaissance in zien. Een gelijkaardige dualiteit is bij de Vlaamse Primitieven te vinden. [[Johan Huizinga]] geeft hen het etiket 'laatmiddeleeuws' als hij schrijft 'Zoo is het naturalisme der Van Eyck's, dat men in de kunstgeschiedenis pleegt op te vatten als een element, dat de Renaissance aankondigt, veeleer te beschouwen als de volledige ontplooiing van den laat-middeleeuwschen geest.' Andere historici oordelen anders en zien de [[Vlaamse Primitieven]] als de grondleggers van de [[Noordelijke Renaissance]] en stellen dat ze de [[Italiaanse renaissance]] beïnvloeden. Ziehier alweer de tegenstelling tussen het circulair en lineair denken. Bosch stierf in 1516 en heeft dus nooit het [[protestantisme]] gekend en zijn drieluik schildert hij wellicht tussen 1480 en 1490. Van enige invloeden van de nieuwe wereld is in het werk ook geen sprake. In een volgend tuintype, typerend voor de zestiende eeuw, zullen de invloeden van 1492 en 1517 wel duidelijk aanwezig zijn: de meerpadige doolhof kondigt zich aan.]]

'''We starten omstreeks [[1453]]. Dan gebeuren er zeven zaken die de wereld een andere wending geven.'''

.

'''1. Er is de [[Val van Constantinopel]] die voor een braindrain naar het Westen zorgt: dankzij de Turkse verovering raken hele bibliotheken met boeken van de antieken in het Westen dat zo zijn klassiekers opnieuw leert kennen. [Niet alle historici zijn hiervan overtuigd: deze eenvoudige verklaring van het ontstaan van de renaissance gaat voorbij aan de plundering en de verwoesting van Constantinopel omstreeks 1200 door de kruisvaarders en gaat eveneens voorbij aan het feit dat de antieke teksten ook in het middeleeuwse Europa bekend zijn. De catalogi van abdijbibliotheken bewijzen dit ten overvloede. Om een willekeurig voorbeeld te nemen, in de bibliotheek van Mont-Saint-Michel steekt Cato, Plato, Aristoteles, Cicero, Vergilius, Horatius... Bernardus van Chartres waardeerde die klassieken met zijn klassieke uitspraak 'Wij zijn dwergen, staande op de schouders van reuzen. Gedragen door de ouden zien we verder dan hen'.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Ficher, Judith Chambille &amp; Lucie Dorren. ''De middeleeuwen. Een herwaardering'', Ambo, Baarn, 1992, p. 21.&lt;/ref&gt;

.

'''2. Er is de uitvinding van de [[boekdrukkunst]] en de komst van de bril. Niettemin maken de kloosters een laatste bloeitijd mee, er komen er nieuwe bij andere hervormen zich. Het copieren blijft een prominente activiteit.'''

.

[https://www.youtube.com/watch?v=Cm7c2KFRDUc '''♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT JACQUES ATTALI''']

.

'''3. Er is de druk van de allereerste bijbel die zal leiden tot de [https://www.youtube.com/watch?v=75MK2d3Ou38 reformatie in 1517, tot de contrareformatie in 1550, de tachtigjarige oorlog] en de uitroeiing van de heksen.

.

'''4. Er is de fenomenale slagkracht van het buskruit: dat is in staat om muren (van Constantinopel) te vernietigen en zal de ondergang van de riddertijd betekenen.'''

.

'''5. Er is de geboorte van [[Christoffel Columbus|Columbus]] (°1451-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1506). De Turkse veroveringsdrift (en met als hoogtepunt de val van Constantinopel) zorgt er in de vijftiende eeuw voor dat de Europeanen andere routes gaan zoeken om naar Indië en China te reizen. Na 1453 intensiveren de ontdekkingsreizen, niet over land, maar via de zee. [[Hendrik de Zeevaarder]] (1394–1460) is anders dan zijn bijnaam anders doet vermoeden, geen echte reiziger maar financier en initiatiefnemer van de reizen die het Portugese wereldrijk uit zullen bouwen. Het begrip ontdekkingsreizen is niet gemonopoliseerd voor Europa. Ook andere culturen verkenden de wereld buiten hun grenzen: de Arabieren ontdekten grote Afrikaanse gebieden en in de veertiende eeuw vaart de Chinese vloot tot bij [[Madagaskar]].'''

.

'''6. [[Lorenzo Ghiberti]] (°1378-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1455) portretteert zichzelf op de deuren van de [[Dom van Florence|Dom in Florence]] in 1452. Waar de middeleeuwse kunst anonieme kunst was (omdat de kunst god toekomt), is de renaissancemens niet langer gegeneerd en cijfert hij zichzelf niet langer weg. Kunstenaars ondertekenen hun werk of gaan zichzelf afbeelden. [[Jan Van Eyck]] laat zichzelf opduiken in het [[Portret van een man met rode tulband]] in 1433. Een jaar later duikt hij op in het midden van het [[Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw]] waar een ronde spiegel de schilder toont. In 1436 doet hij het opnieuw in de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]]: hijzelf wordt gespiegeld in het harnas. [[Albrecht Durer]] zal omstreeks 1500 zijn zelfportret schilderen en [[Benvenuto Cellini]] schrijft in 1558 een van de eerste autobiografieën.'''

. 

'''7. Het leven van [[Jheronimus Bosch]] (1450-1516) omvat en illustreert de tijdsgeest van de eerste helft van deze periode perfect. Zijn [[tuin der lusten]] toont dat de overgang van de Middeleeuwen naar de Renaissance geen breuk maar een continuering is. Bosch kent het middeleeuwse symbolisme en is tegelijk op de hoogte van het discours dat aan de reformatie vooraf gaat en de christelijk humanistische leer die nu opgeld maakt. De humanist [[Dominicus Lampsonius]] ziet in de duistere kunst van Bosch een zwartgallige geest, want enkel mooie en goede mensen maken mooie kunst. Voor Lampsonius lijk Bosch zelf in de hel te zijn geweest. We komen er op terug.

.

'''Dit is het begin van de [[Renaissance]] en die loopt tot het einde van de [[tachtig jarige oorlog]] tot [[1648]]. De periode 1550-1648 laat zich omschrijven als 'Oranje tegen Spanje.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;EDWARD DE MAESSCHALCK. ''Oranje tegen Spanje. Eenheid en scheiding van de Nederlanden onder de Habsburgers (1500-1648)'', Davidsfonds, Leuven, 2015.&lt;/ref&gt; Daarna start de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] ([https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6 zie deel 6]). Als de tachtigjarige oorlog in 1648 tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden ten einde loopt, luidt dit geen vredesperiode in, maar een reeks oorlogen met de machtigste vorst van Europa: Lodewijk XIV.'''

.

♠ Ergens tussen 1450 en 1500 wordt [[Elckerlijc]] geschreven. [https://literairecanon.be/nl/werken/media-elcerlyc '''BEELDFRAGMENT KIJKEN NAAR ELCKERLIJC''']

.

;Kijken naar zelfportretten
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Portrait of a Man in a red turban (by Jan van Eyck).jpg|Jan van Eyck (1390-1441)
Bestand:Jan_van_Eyck_069.jpg|Jan van Eyck
Bestand:Jan_van_Eyck_058.jpg|Jan van Eyck
Bestand:VanEyck-MadonnaVanderPaele-reflex4.1.jpg|Jan van Eyck
Bestand:Van_Eyck_-_Arnolfini_Portrait.jpg|Jan van Eyck
Bestand:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|Albrecht Dürer (1471-1528)
File:Jheronimus_Bosch.jpg|[[Jheronimus Bosch]] (1450-1516)
Bestand:Cellini_Portrait.jpg|[[Benvenuto Cellini]] (1500-1571)
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Tweede helft vijftiende eeuw =

[[Bestand:Battle_of_Nandorfehervar.jpg|thumb|550px|Het Beleg van Belgrado (1456) duurde van 4 juli tot 22 juli waarbij [[sultan Mehmed II]] Hongarije wil onderwerpen. [[Johannes Hunyadi]] leidde de tegenaanval succesvol.]]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=cbUFRTEOn60 '''BEELDFRAGMENT RENAISSANCE IN FLORENCE (14.10 Min.)''']

.

== Jaren vijftig ==
.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=vym03aCSH7Q '''BEELDFRAGMENT HET VERHAAL VAN EEN TAAL''']

.

[[Bestand:500 jaar boekdrukkunst in Nederland moderne en oude druktechnieken-525043.ogv|thumb|550px|Geschiedenis boekdrukkunst in [[Polygoonjournaal]], 1973. 1. Er is een verband tussen de ontwikkelingen in de militaire strategie en de ondergang van het Oost-Romeinse Rijk. 2. En, er is een verband tussen de uitvinding van de boekdrukkunst en de val van Constantinopel. Kan je dit verband uitleggen?]]

[[Bestand:Sarayi_Album_10a.jpg|thumb|550px|♣ De Osmaanse sultan [[Mehmet II]], een kosmopoliet met culturele belangstelling, beschikt in 1453 over wat zijn tegenstrevers in Constantinopel missen: geld. Het stelt hem in staat om een Hongaars kanon te komen. In deze illustratie ruikt hij aan een roos, ze wijzen op zijn intellectuele en spirituele verfijning en zijn liefhebberij van het bekijken van tuinen en naar zijn vorstelijke macht in Azië, Griekenland en Trebizonde. De boogschutterring om zijn duim is een verwijzing naar zijn militaire en jagersprestatie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID RIJSER. ''De wedergeboorte van Troje''. In: GÜNAY USLU (Ea.) (Eds.). ''Troje. Stad, Homerus, Turkije'', WBooks, Amsterdam, 2012, p. 105.&lt;/ref&gt;]]

;1450
* (Ca.). Boekdrukkunst uitgevonden.
* Kanonnen en het [[buskruit]] krijgen voldoende slagkracht om stadsmuren te ruïneren. De [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]] is oude technologie.

.

;1451
* Geboorte [[Christoffel Columbus]], een weverszoon uit Italië.

.

;1452
* Het eerste deel van de [[Gutenberg-bijbel]], het eerste gedrukte boek, in Duitsland uitgegeven.
* Op 24 mei verwoest een brand [[Amsterdam]] voor tweederde.
* Geboorte [[Leonardo Da Vinci]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1519).
* [[Jean Fouquet]] schildert de [[Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen]].

.

;1453
* Constantinopel valt en Paus Pius II (1405-1464) roept op tot een nieuwe kruisvaart. [[Filips de Goede]] gaat op het aanbod in en plant zijn [[Banket van de Fazant]]. Het feest komt er, de kruistocht niet. Het gebied rond de Middellandse Zee en de Balkan blijven eeuwenlang in Turkse/Ottomaanse handen.
* Einde [[Honderdjarige Oorlog]].
* Geboorte van [[Jheronimus Bosch|'den duvelmakere']].


.

* 1454
** Geboorte [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]], Italiaans ontdekkingsreiziger.

.

* 1455
** [[Gutenbergbijbel|Gutenberg]] voltooit zijn [[Vulgata]]: de eerste niet geschreven bijbel. Gutenberg bleek niet in staat om zijn lening voor de drukpers terug te betalen en stond zijn revolutionaire machine af aan zijn geldschieter.
** [[Gerard David]] geboren (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1523).

.

* 1456
** Het [[Beleg van Belgrado (1456)|Beleg van Belgrado]] is een eerste poging van het [[Ottomaanse Rijk]] om [[Centraal-Europa]] te veroveren.

.

* 1457
** Bouw van het [[Hospices de Beaune]] als een vroege verzorgingsinstelling die tegemoet komt aan de catastrofe van de honderdjarige oorlog. 
** De [[Utrecht (stad)|Utrechtse]] kluizenares [[Suster Bertken]] bouwt tegen de muur van de buurtkerk een cel waar ze bijna zestig jaar zal wonen en visioenen krijgt. 
** Geboorte van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] en haar doop in het paleis op de [[Koudenberg]] met de muzikale compositie van [[Gilles Binchois]].

.

♣ [https://www.youtube.com/watch?v=8mrFvp1xOdA LUISTERFRAGMENT GILLES BINCHOIS].

.

* 1458
** Een aardbeving verwoest het [[Al-Sahalani hospitaal]] in [[Jeruzalem]] (het oude hospitaal van de Kruisvaarders van Sint-Jan).
** De Ottomanen veroveren [[Athene (stad)|Athene]].

.

* 1459
** Aan de vooravond van de ontdekkingsreizen verschijnt de [[Fra Mauro-wereldkaart]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Buchdruck-15-jahrhundert_1.jpg|Boekdrukkunst in de 15de eeuw.
File:Gutenberg_bible_Old_Testament_Epistle_of_St_Jerome.jpg|De Gutenbergbijbel.
File:Hotel_Dieu_Beaune_3.jpg|Hotel Dieu in Beaune is een van de eerste verzorgingsinstellingen om tegemoet te komen aan de catastrofe van de honderdjarige oorlog.
File:FraMauroDetailedMap.jpg|de [[Fra Mauro-wereldkaart]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig ==
[[Bestand:Philip_the_good.jpg|thumb|550px|Filips de Goede (1396-1467) was een halve eeuw hertog van Bourgondië en landsheer van Vlaanderen.]]

[[Bestand:Das_Jüngste_Gericht_(Memling).jpg|thumb|550px|In de tweede helft van dit decennium werkt [[Hans Memling]] aan dit Laatste oordeel. Hij werkt in opdracht van [[Angelo Tani]] die de Italiaanse bankiersfamilie [[De' Medici]] in Brugge representeert. Samen met zijn vrouw [[Caterina Tangeli]] prijkt hij op de buitenzijde van de zijwanden. Het schilderij - bedoeld voor de Italiaanse kerk in [[Fiesole]] wordt bij de verscheping in 1473 gekaapt door de Hanze-kapitein [[Paul Beneke]]. Die brengt het naar zijn geboortestad: [[Gdańsk]], waar het tot op heden is. Het schilderij toont de dag des oordeels. [[Aartsengel Michaël]] weegt aan Christus' voeten de zielen. Een duivel poogt het oordeel in zijn voordeel te wenden. Is de zondaar in de balans aan Michaëls rechterhand [[Tommaso Portinari]]? Links leidt Petrus de uitverkorenen de hemel in, rechts gaan de verdoemden de hel in. In die dagen is [[Hans Memling]] nieuw in Brugge. Hij is sinds 1465 [[poorter]]. Hij werkt vooral voor buitenlandse bankiers en kooplui. In 1466 bezit hij reeds een stenen huis. Al snel behoort hij tot de tien procent rijkste Bruggelingen en tot de 875 inwoners, die een pond belasting inbrengen voor de oorlogskosten die [[Maximilaan van Oostenrijk|Maximiliaan van Oostenrijk]] gehuwd met [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] in 1477) maakt tegen Frankrijk. De economische crisis zal Memling financieel ten gronde richten. Hij wordt in 1494 begraven zonder dat hij zich een graf in de kerk kan permiteren. Wat Memling is voor Brugge, is [[Dirk Bouts]] voor Leuven en [[Hugo van der Goes]] voor Gent. Zijn werk onderscheidt zich door de luttele verflagen waardoor hij een basistekening laat doorschemeren. Als het portret mode wordt, experimenteert hij als eerste met landschapsportretten. De [[Mona Lisa]] (ca. 1503-1519) van [[Leonardo da Vinci|Da Vinci]] is in die zin schatplichtig aan Memling.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN LOO BART. ''De Bourgondiërs. Aartsvaders van de lage landen'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2019, p. 485.&lt;/ref&gt; Merkwaardig: Memlings werk verwijst nauwelijks naar de woelige Bourgondische periode die samenvalt met zijn leven.]]


.

;1460

.


* Ontdekking [[Kaapverdië]], een steunpunt voor de Portugese zeevaart.

.

* [[Atrecht|Atrechtse]] heksenjacht

.

* Stichting [[universiteit van Nantes]].

.

* Tijdens een beleg explodeert een kanon van koning [[Jacobus II van Schotland]]. De koning en een deel van zijn gevolg overlijdt.

.

;1461

.

;1462

.

* [[Vlad Dracula|Vlad Tepes]] begint een oorlog tegen de Ottomanen.

.

* De humanist [[Marcilio Ficino]] neemt de leiding over de [[Platoonse Academie]] in [[Florence (stad)|Florence]].

.

;1463

.

;1464

.

* Van het plan om een kruistocht tegen de Ottomanen te houden komt niets in huis. De Paus overlijdt.

.

* De beroemde schilder en leermeester van Hans Memling, [[Rogier van der Weyden]] overlijdt.

.

;1465

.

* [[Hans Memling]] wordt poorter van [[Brugge]]. In 1466 bezit hij reeds een stenen huis, hij is dan ongeveer dertig jaar oud. Later zal hij er een tweede verwerven.

.

;1466

.

* Geboortejaar van [[Desiderius Erasmus]] en [[Quentin Massys]].

.

;1467

.

* [[Filips de Goede]] overlijdt en verzoent zich met zijn zoon [[Karel de Stoute]] in het [[Prinsenhof]] in Brugge. De Gentenaar [[Hugo van der Goes]] haalt zijn meesterschap en luistert de uitvaart van Filips de Goede op. Karel is een emotioneel onvoorspelbare en gewelddadige graaf - sommigen schrijven hem een stoornis toe. De toevoeging 'de Stoute' is een romantische benadering/toevoeging uit de negentiende eeuw en betekent 'dapper' of 'onbezonnen' of 'stoutmoedig'. 

.

* ♣ [[Adolf Rusch]] drukt in Straatsburg ''De sermonum proprietate sive Opus de universo'' van [[Hrabanus Maurus|Rabanus Maurus]]. Het is het eerste gedrukte boek over dieren. Veel aandacht gaat naar het 'nuttige' dier: paarden, koeien en geiten.  

.

;1468

.

* [[Johannes Gutenberg]] overlijdt op 68 jaar.

.

;1469

.

* ♣ [[Johannes Spira]] uit Speyer drukt in Venetië de ''Historia Naturalis'' van [[Plinius de Oudere]] (Ca. 23-79).

.

* Huwelijk [[Ferdinand II van Aragon]] en [[Isabella I van Castilië]].

.

* [[Lorenzo I de' Medici]] neemt de familiebank over. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fI1OeMmwYjU&amp;t=119s FILM]'''

.

.

;Kijken

Tijdens de [[Renaissance]] wordt het [[portret]] populair. Het zijn de foto's van de eeuw weliswaar niet gemaakt door een portretfotograaf, maar door een ingehuurde schilder voor wie het betalen kan. Voor de selfie of het eerste [[zelfportret]] is het wachten op [[Albrecht Dürer]]. Die voltooit het eerste zelfportret in de geschiedenis in [[1493]]. Voor de allereerste autobiografie is het nog ruim een halve eeuw wachten: die is van de hand van [[Benvenuto Cellini]] waaraan hij in [[1558]] in Florence begint. Het boek is een van de markantste renaissance-geschriften. Cellini geeft een bijzonder kleurrijk beeld van zichzelf en zijn onvoorwaardelijk geloof in zijn eigen kunnen. 'Na de dood van [[Piero della Francesca]] en [[Lorenzo de' Medici]], verplaatst de Europese kunst zich van [[Florence (stad)|Florence]] naar [[Rome (stad)|Rome]], van de werkplaats naar de individuele kunstenaar, van het mysterie naar het theater, van ceremonie naar voorstelling, van de vorst naar de burger. Om goed &quot;uit te beelden&quot; moet men zich laten zien en leren kennen. Het beeld is niet langer allegorisch maar geseculariseerd' schrijft [[Jacques Attali]] in zijn ''1492'' (p. 248). 

&lt;gallery&gt;
Bestand:Verrocchio_Lorenzo_de_Medici.jpg|Lorenzo de Medici.jpg
Bestand:Charles_the_Bold_1460.jpg|Rogier van de Weyden schildert als opvolger van [[Jan van Eyck]] in 1460 Karel de Stoute.
File:Rogier_van_der_Weyden_027.jpg|[[Rogier van der Weyden]] schildert in 1460 zijn [[Portret van een dame]].
File:Henry_the_Navigator1.jpg|Hendrik de Zeevaarder overlijdt in 1460.
File:Vlad_Tepes_002.jpg|In 1462 begint [[Vlad Tepes]] zijn oorlog tegen de Ottomanen.
File:Isabella_of_Bourbon_Flemish_School_Hospice_Comtesse.jpg|[[Isabella van Bourbon (1436-1465)|Isabella van Bourbon]], de moeder van Maria van Bourgondië overlijdt op 29 jarige leeftijd.
File:Santi_di_Tito_-_Niccolo_Machiavelli%27s_portrait_headcrop.jpg|Niccolò Machiavelli overlijdt in 1469.
File:Juan_de_Flandes_003.jpg|Johanna -de waanzinnige - van Castilië, moeder van [[Keizer Karel V|Keizer Karel]].
Bestand:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|Zelfportret op 28-jarige leeftijd, 1500.
Bestand:Holbein-erasmus.jpg|[[Hans Holbein de Jonge]] schildert Desiderius Erasmus.
File:Alleged Benvenuto Cellini Self Portrait1.jpg|Cellini (1500-1571) was een Italiaans [[maniërisme|maniërist]] en [[uomo universale]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig ==
[[Bestand:Martin_Schongauer_003.jpg|thumb|550px|[[Martin Schongauer]] (ca. 1435-1450-1491), een Duits graficus en kunstschilder schildert in 1473 zijn &quot;Madonna in de Rozenhaag.&quot; De Duitse en Europese prentmaker van de generatie vóór Albrecht Dürer lijkt veel invloed te hebben op de esthetica van de Mechelse hofjes.]]

[[Bestand:Drukpers.JPG|thumb|550px|Druk-replica in het stedelijk museum [['t Gasthuys (Aalst)|'t Gasthuys Aalst]]. In 1473 keert [[Dirk Martens (drukker)|Dirk Martens]] terug naar zijn geboortestad Aalst en start er een drukatelier. Hij publiceert drie werken waaronder het boek ''Over de twee geliefden'' van [[Paus Pius II|Enea Piccolomini]] en ''Speculum conversionis peccatorum'' (Een spiegel van de bekering van de zondaars). Het zijn de eerste gedrukte boeken in Vlaanderen. Duitsland, Italië en China gingen de drukkunst in Vlaanderen vooraf.]]

.

;1470

.

* De [[Waalse kerk (Delft)]] is klaar.

.

* De eerste drukpers in Parijs drukt de Griekse klassiekers in het Latijn.

.

;1471

.

* Oprichting van de [[universiteit van Genua]].

.

* De geboorte van [[Albrecht Dürer]].

.

;1472

.

* [[Amsterdam]] verbiedt sneeuwbal-gooien: 'Neymant en moet met sneecluyten werpen nocht maecht noch wijf noch manspersoon.'

.

;1473

.

* De heetste zomer in de geschiedenis. De lente begint in maart. 1540 breekt het volgend record. 

.

* [[William Caxton]] die in Keulen het drukken leerde, drukt zijn eerste boek in Vlaanderen (in het Engels) en gaat naar Londen en publiceert er een boek over de [[Trojaanse oorlog]].

.

* De bouw van de [[Sixtijnse kapel]] begint. [[Sixtus IV]] is ook initiatiefnemer van de Vaticaanse bibliotheek.

.

* [[Dirk Martens (drukker)|Dirk Martens]] keert terug naar zijn geboortestad Aalst om er te drukken. Later werkt hij ook in Leuven en Antwerpen. Hij drukt 56 jaar tot 1529. 270 uitgaven zijn bekend waaronder werk van Erasmus en de eerste druk van Thomas Mores Utopia en Latijnse, Griekse en Hebreeuwse teksten.

.

* Karel de Stoute concentreert zijn macht in [[Mechelen (stad)|Mechelen]]. De centrale ligging is een eeuw oud en gaat terug op het huwelijk van [[Margaretha van Male|Margareta van Male]] (1350-1405) met [[Filips de Stoute]], de hertog van Bourgondië.

.

;1474

.

;1475

.

* [[Dirk Bouts]], de Vlaamse schilder overlijdt op 65-jarige leeftijd.

.

* [[William Caxton]] drukt in Brugge.

.


* Geboorte [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1564)

.

;1476

.

* Vlad III, beter gekend als [[graaf Dracula]] gaat strijdend ten onder.

.

;1477

.

* [[Slag bij Nancy]]: Op een ijzige winterdag sneuvelt [[Karel de Stoute]], de hertog van Bourgondië en vader van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]]. Het is 5 januari en zijn lijk wordt vastgevroren en aangevreten teruggevonden. De snellere Franse communicatie zorgt ervoor dat [[Lodewijk XI]] Bourgondië makkelijk kan inlijven.

.

* Zijn dochter [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria]] volgt hem op.

.

* Huwelijk van de twintigjarige Maria van Bourgondië en de twee jaar jongere [[Maximiliaan I van Oostenrijk]], de latere keizer.

.

* ♣ De [[Delftse Bijbel]], het eerste gedrukte Nederlandstalige boek verschijnt. De uitgevers zijn Jacob Jacobszoon van der Meer en Mauricius Yemantszoon van Middelborch. De tekst beperkt zich tot het [[Oude Testament]] zonder [[Psalmen]]. Van de 250 stuks bestaan er nog een zestigtal. In 1478-79 verschijnt de Keulse bijbel: de integrale Bijbeltekst. Engelse, Franse en Duitse vertalingen volgen later. Om deze 'wildgroei' van niet officiële bijbels tegen te gaan, baseert Erasmus zich bij zijn vertaling op Hebreeuwse en Griekse bronnen. Ook die versie krijgt geen autorisatie van de kerk. Luther zal zich op de tekst van Erasmus baseren voor zijn Duitse versie. De Lutherbijbel verschijnt in 1522-23. De hernieuwde interesse naar de 'ware aard' van God - bijbels laten nu interpretaties toe en de interpretatie is zelfs noodzakelijk aldus het protestantisme - wakkert ook de interesse voor de natuur opnieuw aan bij figuren zoals [[Conrad Gesner|Conrad Gessner]] (1516-1566), [[Pierre Belon]] (1517-1564), [[Thomas Moffet]] (1553-1604), [[Ulisse Aldrovandi]] (1522-1605). De studie van het ''boeck der natuere'' is zo een wetenschappelijke en religieuze activiteit. In de Noord-Europese landen waar het protestantisme een staatsgeloof wordt, voltrekt er zich een wetenschappelijke revolutie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 22.&lt;/ref&gt;

.

♦ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-8 Aflevering 8]'''

.

;1478

.

* Antwerpen sluit een handelsverdrag met de [[Hanze]] en neemt de rol van Brugge, dat aan het verzanden is, geleidelijk aan over.

.

* Geboorte van [[Thomas More]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1535) en Baldassare Castiglione (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1529).

.

* Geboorte van [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]], in het Brugse [[Prinsenhof (Brugge)|Prinsenhof]], de eerste zoon en erfopvolger van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] en [[Maximiliaan van Oostenrijk]].

.

;1479

.

* [[Hans Memling]] realiseert in Brugge de [[Triptiek van Jan Floreins]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Sint-Martinuskerk_(Aalst)_-_Grafmonument_van_Dierick_Martens.jpg|In de [[Sint-Martinuskerk (Aalst)|Sint-Martinuskerk]] in Aalst stoten we de grafplaat van [[Dirk Martens (drukker)|Dierick Martens]].
File:Hans_Memling_040.jpg|[[Hans Memling]] schildert Sint Sebastiaan.
File:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|[[Albrecht Dürer]] (1471-1528), populair Duits kunstenaar specialiseerde zich in druk en kopergravure.
File:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_(Prado)_2.jpg|Dürers Adam en Eva
File:William_caxton.jpg|William Caxton
File:Rogier_van_der_Weyden_(workshop_of)_-_Portrait_of_Isabella_of_Portugal.jpg|[[Rogier van der Weyden]] schildert [[Isabella van Portugal (1470-1498)|Isabella van Portugal]].
File:Triptych_of_Jan_Floreins_1479.jpg|Jan Floreins triptiek, 1479.
Bestand:Vleeshuis_Antwerpen_1-5-2017_13-23-25.jpg|Het Antwerpse Vleeshuis toont de demografische explosie die eind vijftiende eeuw inzette.
Bestand:Albrecht_Dürer_-_Portrait_of_Maximilian_I_-_Google_Art_Project.jpg|Portret van Maximiliaan I door [[Albrecht Dürer]], 1519
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren tachtig ==
[[Bestand:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|thumb|right|550px|Omstreeks 1483 schildert [[Sandro Botticelli]] zijn [[Geboorte van Venus |Geboorte van Venus]]. Het is te zien in de Uffizi-galerij in Florence.]]

.

;1480

.

* Overstromingen aan de Vlaamse kust verzwelgen [[Breskens]]

.

* Antwerpen is de grootste stad in de Nederlanden en telt 33.000 inwoners.

.

;1481

.

* Na een pittige winter breekt de [[Pest (ziekte)|pest]] uit in Vlaanderen, van [[Ieper]] tot in [[Friesland]]. 

.

* De kroniekschrijver [[Jean Molinet]] ziet die winter ‘vogels dood uit de hemel vallen, bomen sterven rechtstaand en ruiters vriezen dood op hun paard.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BART VAN LOO. ''De Bourgondiërs''. De Bezige Bij, Antwerpen, 2019, p. 457.&lt;/ref&gt;

.

* Tijdens de winterfeesten organiseren de Bourgondiërs tornooien op de markt van Brugge.

.

* [[William Caxton]] publiceert Reynard the Fox in het Engels, hij vertaalde het uit het Nederlands.

.

;1482

.

* [[Adolf van Ravenstein]] verleidt [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] tot een jachtpartij. Na een val van haar paard in [[Wijnendale]] overlijdt ze in het [[Prinsenhof (Brugge)]] in Brugge. Ze was 25. Archeologisch onderzoek uit 1979 toont aan dat ze reeds elf tanden ontbrak. De tijdgenoot weet niet waaraan Maria sterft. Datzelfde onderzoek wijst uit dat haar polsen zijn gebroken en drie ribben. Een longinfectie ondertekende haar vonnis. De rol die zij niet kon spelen, werkt dubbelop in haar stamboom. Bart van Loo omschrijft ze als de ‘schakel’ tussen twee tijdperken. Haar grootvader: [[Filips de Goede]], haar kleinzoon:  een wereld-heerser: Keizer Karel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BART VAN LOO. De Bourgondiërs, De Bezige Bij, Antwerpen, 2019, p. 364-366&lt;/ref&gt;

.

* [[Joos van Ghistele]], een reiziger uit [[Gent]] beschrijft de [[Egyptische]] [[Banaan (vrucht)|banaan]] als lekker en zoet, het pellen vergelijkt hij met dat van een sinaasappel en de smaak vergelijkt hij met meloen.  

.

;1483

.

* [[Sixtus IV]] wijdt de [[Sixtijnse Kapel]] in met een blikvanger van [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]].

.

* [[Leonardo da Vinci]] ontwerpt een [[parachute]].

.

* In dit jaar dat [[Rafaël (kunstenaar)|Rafael]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1520) en Maarten Luther(&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1546) geboren worden, schildert [[Botticelli]] zijn [[Geboorte van Venus]].

.

;1484

.

* De paus vaardigt de Heksenbul ''[[Summis desiderantes affectibus]]'' uit. Vrij vertaald: Er zijn mensen die bezeten zijn.

.

* Duizenden mensen worden geofferd bij de inhuldiging van de [[Templo Mayor]] in [[Tenochtitlan]].

.

* Geboorte [[Huldrych Zwingli]], Zwitsers kerkhervormer (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1531).

.

;1485

.

* (Ca.) [[Botticelli]] schildert zijn beroemde [[Geboorte van Venus]].

.

* De Engelse [[zweetziekte]] teistert Europa en verdwijnt in 1552 zoals ze kwam: geheimzinnig.

.

;1486

.

;1487

.

* De [[Malleus Maleficarum]] verschijnt.

.

;1488

.

* [[Bartolomeus Dias]] vaart rond [[Kaap de Goede Hoop]].

.

* Geboorte van [[Titiaan]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1576).

.

;1489

.

* De adellijke [[Von Thurn und Taxis]] begint in opdracht van [[keizer Maximiliaan I]] met een netwerk van koeriersdiensten in Europa.

.

* [[Hans Memling]] voltooit het [[Ursulaschrijn]]. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|Geboorte van Venus (ca 1485) Sandro Botticelli, Uffizi Florence
File:Mary_of_Burgundy_(1458%E2%80%931482),_by_Netherlandish_or_South_German_School_of_the_late_15th_Century.jpg|Maria van Bourgondië (1457-1482).
File:Hans_Memling_070.jpg|Moreeltriptiek (1484) Hans Memling, Groeningemuseum.
Bestand:Ursulaschrijn_Sint-Janshospitaal_(Brugge)_16-08-2019_11-47-32.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-30.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-17.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-13.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-08.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-50.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-11.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-08.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-04.jpg|Ursulaschrijn 
File:Stamp_Thurn_und_Taxis_Post_1852.jpg|Postzegel van de Thurn und Taxis-post in [[1852]].
Bestand:Design for a Flying Machine.jpg|Ontwerp voor een vliegtuig, (ca 1488) Leonardo Da Vinci.
Bestand:Hieronymus_Bosch_-_The_Garden_of_Earthly_Delights_-_The_exterior_(shutters).jpg|De buitenpanelen van [[De tuin der lusten]].
Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_3).jpg|Aards paradijs in [[De tuin der lusten]].
Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_4).jpg|Falische fontijn (denk aan de fontijn in de Hortus Conclusus).
Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_5).jpg|[[Moriskendans]]?
Bestand:Bosch_Jardin_des_delices_detail.jpg|Boommens
Bestand:Bosch,_Hieronymus_-_The_Garden_of_Earthly_Delights,_central_panel_-_Detail_Strawberry.jpg|Aardbei
Bestand:Hieronymus_Bosch_037.jpg|Detail: twee personen in een mossel
Bestand:Bosch-detail.jpg|Een als non (varken) dwingt een zondaar tot schuld
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren negentig ==
[[Bestand:Uomo Vitruviano.jpg|thumb|550px|[[Mens van Vitruvius|De mens van Vitruvius]], omstreeks 1490.]]

[[Bestand:Vestingwerken_schema.svg|thumb|550px|Vestingen ontwikkelen zich als verdediging op de kanonnen. Voor de komst van de kanonnen, is een verdedigingsmuur zo hoog mogelijk. En doorgaans is die smal. De enige functie is: hier klim je niet over, hier kom je niet binnen. Krijgers die de muur benaderen om die te slechten, bevinden zich in een uitermate gevaarlijke positie, op een ondertunneling na. Teer, pek, uitwerpselen, alles krijgen ze over zich heen. Het buskruit en kanonnen veranderen alles: doden en schieten van op afstand. Om zich te verdedigen tegen de beschietingen verdikken steden hun muren en om de eigen kanonnen in te zetten in alle richtingen verlagen de muren en krijgen ze een uitgesproken vorm: een stervormig fort. De uitsteeksels zorgen dat de defensie in alle richtingen mogelijk is en dat de cruciale muren goed verdedigd zijn. Dit schema van (een niet-bestaande) vesting toont de onderdelen en voorwerken: (1) Flank (2) Gordijn (3) Keel (4) Face (van bastion) (5) Vuurlijn (7) Glacis (8) Bedekte weg (9) Contrescarp (10) Gracht (11) Cunette (12) Escarp (13) Berm (14) Buitentalud van vestingwal (15) Plongee (16) Banket (17) Walgang (18) Binnentalud (19) Glacis (bovenaanzicht) (20) Tenaille (als buitenwerk) (21) Halve maan (22) Hoornwerk (23) Vestinggracht (24) Bastion (met gebogen flanken en orreillons) (25) Ravelijn (26) Bastion (Oud Nederlands vestingstelsel) (27) Dubbele Tenaille (als voorwerk) (28) Wapenplaats (29) Bedekte weg (30) Contre garde (31) Gordijn (32) Tenaille (als verdediging van de courtine) (33) Papenmuts (34) Kroonwerk (35) Bekleding van de wal (36) Citadel (37) Faussebraye (onderwal) (38) Terreplein. Een vroege fortenontwerper was [[Leon Battista Alberti]].]] 

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=gBNpWucJT6g '''BEELDFRAGMENT 1492 &amp; COLUMBUS''']

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=6VMCvB1mRS4&amp;feature=youtu.be '''B. WYDOOGHE &amp; R. PERNOUT OVER DE TERUGKEER VAN DE SLAVERNIJ''']


.

=== 1490 ===
.

=== 1491 ===
.

* Einde van de [[Reconquista (Iberië)|Reconquista]] met het [[Verdrag van Granada]] tussen koning [[Mohammed Abu Abdallah|Abú 'Abd Allah Muhammad Boabdil]] van [[Granada (stad)|Granada]] en [[Ferdinand II van Aragón]] en [[Isabella I van Castilië]]. 

.

.

[[Bestand:First_Voyage,_Departure_for_the_New_World,_August_3,_1492.jpg|thumb|550px|Columbus vertrekt naar de Nieuwe Wereld op 3 augustus 1492. Waar hij zal uitkomen weet niemand. Zijn vloot bestaat uit drie schepen met een hoop boeven. Om de gevolgen van de gebeurtenis te begrijpen, gebruiken historici de term [[Columbiaanse uitwisseling]]. Deze term om de uitwisseling van gewassen, ziekten en culturen tussen de Oude Wereld en de Nieuwe Wereld na 1492 te omschrijven, is voor het eerst gebruikt door de historicus [[Alfred W. Crosby]] in ''The Columbian Exchange'' uit 1972. '''Voorwaarden om tot [[ontdekkingsreizen]] over te gaan''': 1. de Turkse bezetting van de [[Specerijenhandel|specerijenroute]] doet een nood ontstaan; 2. de uitvinding van het [[kompas]]; 3. boten moeten navigeren en zich verdedigen; 4. dit kan dankzij de [[sterrenkunde]] die een wetenschap en het [[kompas]] en het [[buskruit]]; 5. de [[cartografie]] baseert zich op de [[wiskunde]]; 6. boten dienen de oceaanvaart aan te kunnen: ontwikkeling van de [[kogge]] naar het [[Karveel (scheepstype)|karveel]]; 7. de middeleeuwse kustvaart verandert in oceaanvaart; 8. er dienen voldoende mensen zich achter het project te scharen. '''De gevolgen van de ontdekkingsreizen''': 1. de import van landbouwgewassen - maïs, aardappel... - komt de voedselproductie ten goede; 2. zo hoeven sommigen niet langer van de landbouw te leven en kunnen ze zich aan pre-industriële activiteiten wagen; 3. ziektes worden internationaal gedeeld; 4. de slavernij wordt opnieuw ingevoerd ([[driehoekshandel]]). 'Europeanen die de lading van alle schepen die de oceaan overstaken bijhielden en registreerden stonden versteld van een buitengewone asymmetrie' schrijft de Amerikaanse historica [[Jill Lepore]] in haar geschiedenis van de V.S. 'Mensen werden vanuit Europa en Afrika verscheept naar Amerika; rijkdommen werden vanuit Amerika verscheept naar Europa en dieren en planten vonden hun weg van Europa naar Amerika. Maar vanuit Amerika kwamen slechts weinig mensen of dieren of planten naar Europa of Afrika, althans niet met succes. &quot;Het lijkt alsof er een of andere onzichtbare barrière bestaat die een overtocht in oostelijke richting verhindert maar in westelijke richting toestaat&quot;, schreef later een botanicus. Het eenrichtingsverkeer van mensen sprak voor zich: mensen hadden de macht over schepen en vervoerden veel meer mensen naar het westen dan naar het oosten, soldaten en missionarissen, kolonisten en slaven. Maar het eenrichtingsverkeer van dieren en planten bleef eeuwenlang een mysterie.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEPORE, p. 41.&lt;/ref&gt; Darwin zou een verklaring bieden. Om voorbeelden te geven, gingen van de oude wereld naar de nieuwe: de [[ezel (dier)|ezel]], de [[geit]], de [[kameel]], de [[Kip (vogel)|kip]], de [[kwartel]], het [[Paard (dier)|paard]], het [[Schaap (dier)|schaap]], het [[rund]] en het [[Varken (tam)|varken]]. Van de nieuwe wereld naar de oude kwamen de [[Alpaca (dier)|alpaca]], de [[Cavia's|cavia]], de [[Kalkoen (dier)|kalkoen]] en de [[Lama (dier)|lama]]. Gewassen die de overtocht maakten naar de nieuwe wereld waren: de banaan, de [[erwt]], [[gerst]], [[haver]], [[Koffie (Coffea)|koffie]], [[Kool (plant)|kool]], [[linze]], [[Peer (vrucht)|peer]], [[perzik]], [[rijst]], [[Rogge (graan)|rogge]], [[sla]], [[tarwe]], [[tuinboon]], [[Ui (plant)|ui]] en [[suikerriet]]. Uit Amerika kwamen de [[aardappel]], de [[aardbei]], [[ananas]], [[avocado]], de [[gewone boon]], de [[cacaoboom]], [[cassave]], [[mais]], [[papaja]], [[pinda]], [[pompoen]], [[rubber]], [[tomaat]] en [[zoete aardappel]]. De tuinen die Afro-Amerikaanse slaven in de V.S. in de zestiende eeuw aanleggen, verborgen achter het herenhuis op de plantage, zijn belangrijk voor de tuingeschiedenis. Naast het verzorgen van de gewassen van slaveneigenaren, vinden veel Afro-Amerikanen tijd om hun eigen tuinpercelen te cultiveren. Deze tuinen zorgden voor extra voedsel voor hun gemeenschap en leveren soms winst op.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://gardens.si.edu/collections/archives/timeline-of-american-garden-history/&lt;/ref&gt; Hier is de etymologische oorsprong van het woord barbecue te situeren. In lange greppels branden ze hout om tot smeulende kolen. Grote stukken vlees, geprepareerd met kruiden, boter, zout, mosterd of azijn steken op staken of liggen op groene takken die ze ''barbacoa'' noemen. Columbus leert het woord kennen als hij het Caraïbisch gebied binnenvoer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HARRY STALKNECHT. ''Een kleine geschiedenis van alledaagse dingen.'' Houtekiet, p. 15.&lt;/ref&gt;]]

=== 1492 ===
.

* Columbus vertrekt vanuit de haven van [[Palos de la Frontera]] voor een moeilijke reis van twee maanden. Zijn bemanning: 87 mannen op drie schepen: de [[Niña (schip, 1491)|Nina]], de [[Pinta (schip, 1441)|Pinta]] en de [[Santa María (schip, 1482)|Santamaria]], de meeste matrozen zijn criminelen, misdadigers of boeven. 

.

* Ontdekking van [[San Salvador (Bahama's)|San Salvador]] door Columbus (hij geeft het eiland zelf deze naam). Columbus meldt iets vreemd. Indianen rollen droge kruiden in papier, steken dat in brand en inhaleren.

.

* Spanje laat de Joden met het [[Verdrijvingsedict]] kiezen voor bekering of verdrijving.

.

* Paus [[Alexander VI]] leidt de kerk en wordt berucht: hij is de vader van [[Cesare Borgia|Cesare]] en [[Lucrezia Borgia]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Over dit ene jaartal alleen schreef [[Jacques Attali]] een werk: JACQUES ATTALI, vertaald door Tonja Kivits. ''1492.'' Schuyt &amp; Co, Haarlem, 1992.&lt;/ref&gt;

.

* Val van het laatste Arabische gezag in Granada.

.

* Ca. Geboorte van [[Juan Luis Vives]] in [[Valencia (stad)|Valencia]] als oudste van vijf kinderen. Zijn ouders zijn intellectuele joden die zich tot christenen bekeerden. Zijn moeder sterft in het eerste decennium van de zestiende eeuw en zijn vader wordt op de brandstapel geplaatst in 1524. De inquisitie laat haar in 1528 opgraven om haar postuum op de brandstapel te plaatsen. In 1512 zal Vives naar Brugge trekken. 

.

.

=== 1493 ===
.

* Op 4 maart is Columbus terug in Lissabon. Hij wacht een maand voor hij zijn verslag presenteert aan zijn opdrachtgevers uit Spanje, koning Ferdinand en koningin Isabella. Op zijn tweede expeditie (tot 1496) ontdekt Columbus [[Puerto Rico]] en [[Jamaica]]. De vloot is niet te vergelijken met die van 1492, noch in bemanning (een handvol ex-criminelen), noch in het aantal schepen (drie). Columbus voert nu het bevel over een vloot van zeventien schepen en een twaalfhonderd manschappen. Plots wil iedereen de overtocht maken. Twee Vlaamse missionarissen vergezellen hem: [[Jean de la Deule]] en [[Jean Cousin]]. Behalve mensen steken in het ruim van de boten ook planten en dieren (telkens twee aan twee, een mannetje en een vrouwtje) die de overtocht maken: paarden, varkens, kippen geiten, schapen en runderen. Vermits ze er geen natuurlijke vijanden vinden en beschikken over overvloedig voedsel, planten de beesten zich voort in een nooit gezien tempo. Planten die de overtocht maken zijn: stekken van graansoorten, meloenen, uien, radijzen, suikerriet, kikkererwten. Zijn reis duurt tot 1496. 

.

.

=== 1494 ===
.

* [[Verdrag van Tordesillas]], Spanjaarden en Portugezen delen de Nieuwe wereld zonder correcte geografische informatie.

.

* [[Hans Memling]] overlijdt in Brugge en kan zich geen graf in een kerk permitteren. Het symboliseert de ondergang van Brugge als wereldstad. 

.

=== 1495 ===
.

* Columbus bracht de [[Syfilis]] mee uit de nieuwe wereld. Nu wordt de ziekte voor het eerst vastgesteld in Europa. Zweren bedekken het lichaam van hoofd tot knieën. 'Huid valt gewoon van het gezicht.' De zieke overlijdt binnen enkele maanden. De ziekte introduceert de preutsheid die de late Renaissance en de godsdienstoorlogen zal kenmerken. 

.

.

=== 1496 ===
.

* Voor het eerst vertrekt uit Spanje een bruid met 20.000 mensen (kamerheren en -vrouwen, hofdames, lijfknechten, thesauriers en grootmeesteressen) met een vloot van 130 schepen van [[Laredo (Spanje)|Laredo]] naar Antwerpen. Tijdens de tocht van twee maanden lijdt niemand honger: aan boord zijn 400 wijnvaten, 85.000 pond vlees, 50.000 haringen, 1.000 kippen en 6.000 eieren. Een paar schepen zinken tijdens een storm. In Antwerpen wacht een grandioze plechtigheid. Op 19 oktober is Johanna in Lier, de dag erna arriveert Filips.

.

* Huwelijk van [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]] en [[Johanna van Castilië]] in [[Lier (België)|Lier]].

.

.

[[Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|thumb|550px|De vier Heksen, [[Albrecht Dürer]], [[1497]].]]

=== 1497 ===
.

* [[John Cabot]] is terug in [[Bristol (Verenigd Koninkrijk)|Bristol]] en zijn sponsors vinden hem een held. Koning Hendrik stemt toe voor een nieuwe reis om de Atlantische Oceaan over te varen met vijf schepen. Zijn terugreis is hem fataal. Van Cabot wordt nooit meer iets gehoord.

.

.

=== 1498 ===
.

* Derde reis van Columbus (tot 1500): [[Trinidad (eiland)|Trinidad]] en [[Venezuela]].

.

.

=== 1499 ===
.

* Spanjaarden gaan aan land op [[Curaçao]], bewoond door [[Arowakken]].

.

* [[Vasco da Gama]] keert van zijn reis naar [[Voor-Indië]] terug.

.

* [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] bereikt de monding van de [[Amazone (rivier)|Amazone]]. 

.

* In Rome beeldhoudt [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] zijn Piëta voor de [[Sint-Pietersbasiliek]].

.

* Erasmus bezoekt Engeland en leert er [[Thomas More]] kennen.

.

.

=== 1500 ===
.

* [[Karel V]] wordt geboren op de weg naar [[Gent]], in [[Eeklo]], of in het [[Prinsenhof (Gent)|Prinsenhof]] in Gent. Zijn vader is [[Filips de Schone (Nederlanden)|Filips de Schone]], zijn moeder [[Johanna de Waanzinnige]]. Hij wordt gedoopt in de [[Sint-Baafskathedraal]].

.

* Hieronymus Brunschwygh publiceert zijn ''Liber de arte distillandi de compositis'' en maakt zo de geheime kennis van het destilleren en het maken van kruidenmengsels bekend. Veel kloosters en apothekers kennen in de Middeleeuwen de destillatietechniek. Met het boek verspreidt de kennis zich en industrialiseert de productie. De Bénédictine (1510) en de Chartreuse (1605) bestaan nog. Lucas Bols start in 1575 nabij Amsterdam met een jeneverstokerij met brandewijn op graanbasis. Graan en jenever vervangen de inlandse druif en wijn, nu de Kleine IJstijd zijn intrede doet. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:PhillippeJeanne.jpg|[[Filips I van Castilië|Filips de Schone]] en [[Johanna van Castilië]].
File:Giovanni_Bellini_-_Allegoria_sacra.jpg|Allegorie van het vagevuur (omstreeks 1490) [[Giovanni Bellini]].
File:IsabellaofCastile05.jpg|[[Ferdinand II van Aragón]] en [[Isabella I van Castilië]] gekend als de [[De Katholieke Koningen]].
File:Johanna_de_waanzinnige.jpg|Beeld van Johanna in [[Tordesillas]].
File:Christopher Columbus7.jpg|Ontmoeting tussen Columbus en [[Isabella I van Castilië]].
File:Michelangelo_Petersdom_Pieta.JPG|[[Michelangelo Buonarotti]], [[Piëta]], 1499, Sint-Pieter, Rome.
File:Matthew-BristolHarbour-Aug2004.jpg|Replica van het schip Matthew van [[John Cabot]] die in 1497 in Engelse dienst Noord-Amerika ontdekt.
File:Silk_route.jpg|Handelsroutes in rood zijn zijderoutes over land en in blauw overzee.
Bestand:27052005_-_St_Baafskathedraal.JPG|In deze kerk (later kathedraal) wordt Karel V gedoopt.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Zestiende eeuw onder Karel V: 1500-1555 =

[[Bestand:Jakob_Seisenegger_001.jpg|thumb|550px|Keizer Karel V is in Vlaanderen bekend als keizer Karel. Het Spaanse Rijk was het grootste Europese rijk sinds Karel de Grote en groter dan het Romeinse Rijk. Karel V trekt ten oorlog tegen al wie niet zuiver Katholiek is: de protestanten in Duitsland en in de Lage Landen, hij slaat met succes de aanvallen van het Ottomaanse Rijk af en hij neemt het op tegen de moslims in Noord-Afrika, de Indianen in Amerika en de Morisco's in Spanje. Zijn grootste teleurstelling was dat hij de christelijke eenheid in Europa niet kon redden van de Reformatie. Let op de uitvergrote kin van Karel, zijn grootvader, Maximiliaan van Oostenrijk had hier ook last van en is een gevolg van de 'inteelt' onder keizers en koningen en de adel. Naar het schijnt was Karels kin in die mate groot dat hij er een spraakgebrek aan overhield. De universiteit van Vlaanderen stelde de vraag: [https://www.youtube.com/watch?v=Dx4TceacTrE kan je verliefd worden op je broer]? Een eeuw later zou de kin nog altijd opduiken in de familie van de Habsburgers: kijk eens naar het portret van [[Karel II van Spanje]].]]

[[Bestand:Durer Young Hare.jpg|thumb|550px|[[Albrecht Dürer]] (1471-1528) luidt aan het begin van de zestiende eeuw het tijdperk van de natuurhistorische ontdekkingen in met een iconografie van de haas (het alledaagse), de Indische neushoorn (het exotische) en het vliegend hert (het onbestaande). Zijn werk kent veel copies en krijgt een plaats in elke publicatie die zichzelf aux serieus neemt. Wetenschap en kunst ondernemen een gezamenlijke missie vanaf nu.]]


{{Cquote|'''Vanaf de zestiende eeuw bouwt Europa aan een koloniaal rijk. [[Priesters]], [[conquistadores]], [[woudloper |woudlopers]] en avonturiers zwermen uit, decimeren volkeren en voeren de [[slavernij]] er (opnieuw) in. Die heerschappij en belastingen legt hen geen windeieren.'''|E.X. Whogh.'''}}

.

== Beginjaren ==
.

 Bij het begin van de eeuw, omstreeks 1500 moderniseert de [[artillerie]] (sinds de vooruitgang in 1450 toen die voor het eerst muren doorbreekt). Door de loop van het kanon in één stuk brons te gieten, verlicht het kanon, koelt de loop sneller af en kan die een forse kruitlading aan. Het herladen en de vuurcadans versnellen. Gietijzeren kogels tot twintig kilogram vervangen stenen projectielen: ze zijn drie keer zwaarder en hebben  effect bij de inslag, de stenen projectielen vielen ploef neer. De buskruitproductie verloopt nu in korrels en is gedoseerd. Kanonnen worden mobiel en wegen nog twee tot drie ton waardoor ze richtbaar worden en dat met een snelheid die driemaal hoger is dan bij de bombardes. Op vierhonderd meter dringt een koningskogel dertig centimeter diep in massief metselwerk. Het [[bresschieten]] wordt een aanvalstactiek. De verdediging reageert hierop. De stad is niet langer te verdedigen, haar grensgebieden echter wel. De oorlogen tussen keizer Karel en Frankrijk zorgen langs de 350 kilometer lange grens van de Lage Landen en Frankrijk voor een veertigtal bastions. Op zwakke plekken komen vestingssteden: [[Mariembourg]] ontstaat in 1546 en [[Philippeville]] in 1555 door de abdicerende Karel V genoemd naar zijn aantredende zoon, Filips II. Onder de stad strekt zich tien kilometer onderaardse gangen uit. Ze dateren uit de zeventiende eeuw en verbinden de buitenposten met de centrale vesting. Philippeville en Mariembourg zijn de allereerste steden met radiaalstraten.

.

;1501

.

* De Florentijnse ontdekkingsreiziger [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] ontdekt de rivier [[São Francisco (rivier)|São Francisco]] en ontsluit zo diverse Braziliaanse regio's en klimaten. 

.

.

;1502

.

* Vierde en laatste reis van Columbus naar [[Honduras]] en Centraal Amerika.

.

.

[[Bestand:Madonna_michelangelo.jpg|thumb|550px| [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]], in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Brugge, is het enige beeldhouwwerk van Michelangelo dat tijdens zijn leven Italië verliet. Het beeld verliet België in 1794 toen de Franse bezetter het roofde en het naar Parijs bracht. Na Napoleons nederlaag keerde in 1816 terug naar Brugge. Tijdens hun terugtocht roofden de Duitsers het in 1944. Het is gevonden in een Oostenrijkse zoutmijn. Dat avontuur is verfilmd in [https://www.youtube.com/watch?v=CreneTs7sGs The monuments men].]]

;1503

.

* [[Albrecht Dürer]] schildert zijn zelfportret.

.

* [[Leonardo da Vinci]] begint de [[Mona Lisa]].

.

* [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert de Heilige Familie en werkt aan zijn [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]].

.


* Bouw van het Antwerpse [[Vleeshuis (Antwerpen)|Vleeshuis]]. Het zal drie eeuwen dienen als verkoophal en gildehuis voor vlees. In 1800 trekken kunstenaars er in en komen er opera's. In 1913 komt er een kunstmuseum, later over muziek: Klank van de stad.   

.

;1504

.

* [[Isabella I van Castilië]] overlijdt.

.

* Erasmus schrijft een lofrede voor Karel.

.

.

;1505

.

* Amsterdam verplicht zijn inwoners om na negen uur ’s avonds op straat een lantaarntje te dragen.

.

* Luther treedt biddend en studerend toe tot het [[Augustijnenklooster (Erfurt)|Augustijnenklooster van Erfurt]]. De leer van [[Augustinus van Hippo]] benadrukt de hulpeloosheid van de mens. De aflatenhandel - een systeem dat geldschenken omzet in strafvermindering na een zonde - staat haaks op de gedachte dat de mens zijn verlossing kan beïnvloeden.

.

;1506

.

* [[Filips de Schone (Nederlanden)|Filips de Schone]]'s overlijden verwart zijn vrouw. Johanna van Castilië (later de waanzinnige genoemd) plaatst zijn kist in haar slaapkamer om ze 's ochtends te openen hopend dat hij tot leven komt.

.

* In Rome sloopt paus [[Julius II]] de [[Oude Sint-Pietersbasiliek]] en begint naar [[Bramante|Bramantes]] ontwerp aan de [[Sint-Pietersbasiliek]]. Aflaten helpen het project financieren. De drukpers maakte van de papieren aflaten een erg gesmaakt, grootschalig en anoniem massaproduct. De winsten zijn tot omstreeks 1506 bestemd voor de bouw van plaatselijke kerken, ziekenhuizen, bruggen... Na deze datum claimt de paus de opgehaalde centen via een deal met de [[Fugger (geslacht)|Fuggers]], een familie van bankiers uit [[Augsburg (stad)|Augsburg]].

.

.

;1507

.

* [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] (1480-1530), zus van de overleden Filips de Schone (de schoon zus van Johanna van Castilië, de Waanzinnige) wordt landvoogdes van de Nederlanden en doet haar [[Blijde Intrede]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]].

.

* Brussel kroont Karel tot Bourgondische hertog.

.

* [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] wordt [[landvoogdes]].

.

* De [[humanist]] [[Konrad Peutinger]] (1465-1547) verwerft de [[Tabula Peutingeriana]], een Middeleeuwse kopie van de Romeinse reiskaart uit de 3e of 4e eeuw die het gebied van Groot-Brittannië tot Noord-Afrika en de Ganges toont.

.

;1508

.

* [[Paus Julius II]] geeft [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] opdracht de [[Sixtijnse Kapel]] te beschilderen.

.

* Stichting van een eerste kolonie op het Amerikaanse vasteland, op de landengte van [[Panama (land)|Panama]] is de basis voor de veroveringen op de [[Azteken]] in 1519 en de [[Inca's]] in 1532.

.

.

;1509

.

* [[Hendrik VIII van Engeland]] gekroond tot koning (tot 1547).

.

* Erasmus, een onwettig kind van een priester, werkt aan het [[lof der zotheid]]. Het ei dat Erasmus hier legt, zal [[Maarten Luther]] in 1517 uitbroeden.

.

* Om aan gevaar te ontsnappen schrijft [[Juan Luis Vives|Juan Vives]] zich in aan de [[Sorbonne Université|Sorbonne]].

.

* [[Rafaël (kunstenaar)|Rafael]] schildert [[de school van Athene]] in het [[Apostolisch paleis]] in [[Vaticaanstad]] met [[Socrates (filosoof)|Socrates]], [[Plato]] die naar boven wijst (het hemelse en de abstractie) en [[Aristoteles]] die naar de bodem wijst (het aarde en het concrete).

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:TabulaPeutingeriana2.jpg|De Peutingerkaart van onze regio.
Bestand:Raffael_067.jpg|[[Raffael]] schildert Plato.
Bestand:Raffael_061.jpg|Raffael schildert Aristoteles.
Bestand:Sanzio_01_Euclid.jpg|Raffael schildert [[Bramante]] als Euclides of Archimedes.
Bestand:Averroes_closeup.jpg|Raffael schildert [[Averroes]] en [[Pythagoras]].
Bestand:Raffael_Stanza_della_Segnatura.jpg|De school van Athene.
File:IsabellaofCastile03.jpg|[[Isabella I van Castilië]] 
File:Michelango_Portrait_by_Volterra.jpg|Michelango
File:Tondo_Doni,_por_Miguel_Ángel.jpg|Heilige familie van Michelangelo
File:Leonardo_self.jpg|Leonardo Da Vinci (1452-1519) zelfportret
File:Luis Vives (Pere Carbonell) Madrid 01.jpg|Juan Luis Vives 
File:Juan_Vivès.JPG|Juan Luis Vives 
File:Hans_Holbein_d._J._065.jpg|Hans_Holbein schildert Thomas More
File:Holbein-erasmus.jpg|Holbein schildert Erasmus
File:Juana_la_Loca_de_Pradilla.jpg|Op reis neemt [[Johanna van Castilië]] de lijkkist van haar man mee. Uiteindelijk is Johanna krankzinnig verklaard en opgesloten in [[Tordesillas]].
File:Raffael_004.jpg|Kruisafname (1507) door Rafaël.
File:St-Romboutskathedraal.jpg|[[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] voor de [[Sint-Romboutskathedraal]] in Mechelen.
File:Lightmatter_Sistine_Chapel_ceiling.jpg|Een opdracht voor Michelangelo in 1508.
Bestand:Da Vinci Studies of Embryos Luc Viatour.jpg|Een [[foetus]] in de [[baarmoeder]] Leonardo da Vinci (ca. 1510 - 1513)
Bestand:Studies of the Arm showing the Movements made by the Biceps.jpg|Anatomische studie van de arm (ca. 1510)
Bestand:Leonardo da Vinci- Vitruvian Man.JPG|[[Vitruviusman|Man van Vitruvius]]: Leonardo da Vinci tekent het ideale menselijk lichaam gebaseerd op een pentagon met de verhouding [[Gulden snede|1:1,618]] van de [[gulden snede]]
&lt;/gallery&gt;

.

{{Panorama|TabulaPeutingeriana.jpg|2000px|De ''Tabula Peutingeriana'', van Portugal in het westen tot India in het oosten.}}

.

.

== ♣ Tienerjaren: de Maniëristische tuin ==
[[Bestand:Kmska_-_Meester_van_de_Antwerpse_Aanbidding_(werkzaam_tussen_1500_en_1520)_-_Aanbidding_door_de_koningen_28-02-2010_13-53-28.jpg|thumb|550px|♣ De tuin van het Maniërisme - op doek gezet door een anonieme meester voor 1520 in een schilderij dat de titel kreeg 'De Aanbidding door de koningen' - verzet zich tegen de [[renaissance]] die eraan vooraf gaat. Het Antwerps Maniërisme start omstreeks 1500. Daar schildert iemand personages met onnatuurlijke lichaamshoudingen en hun kledij in een plooival die ontsnapt aan de zwaartekracht. Het is een esthetiek vol gratie en elegantie. Het heeft veel weg van 'maniertjes', een schilder die wil tonen wat hij kan, vandaar. Zo komt deze 'maniera' in de buurt van het begrip [[sprezzatura]], een schijnbaar spontaan gespeelde, maar goed ingestudeerde act. Uitwendig moeiteloos en nonchalant, inwendig goed voorbereid en ingestudeerd dat is sprezzatura. De Italiaanse schrijver [[Baldassare Castiglione]] (1478-1529) introduceert het begrip in zijn handleiding voor het hofleven. Na de Antwerpse periode ontwikkelt de stijl zich in het tweede en derde kwart van de zestiende eeuw. De gekunsteldheid, felle of koele kleuren krijgen de voorkeur op de strenge Renaissanceregels die streven naar ideale verhoudingen of realistisme. Het is vakmanschap verborgen achter losse penselen, iets waar velen zich aan mispakken. Erg beroemde maniëristische kunstenaars zijn [[Giuseppe Arcimboldo]] (°1527-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1593) en de schilder en schrijver [[Karel van Mander (I)|Karel van Mander]] uit [[Meulebeke]] (°1548). Op de vlucht voor de godsdiensttwisten sterft hij in Amsterdam in 1606. In de [[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)|Sint-Maartenskerk]] in Kortrijk is zijn onthoofding van [[Catharina van Alexandrië]] te bekijken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Voor een beschrijving van de onthoofding van deze heilige zie: ttps://issuu.com/communicatie_kortrijk/docs/sint_maartenskerk_brochure-voor_iss. Van Mander is vooral bekend van zijn publicatie van het [[Schilder-boeck]] dat kunstenaars en hun werk in de Lage Landen belicht. Hierin beschrijft hij de sprezzatura-stijl van [[Titiaan]] (waar Rembrandt later zijn inspiratie vindt). Zie: https://www.okv.be/artikel/karel-van-mander-marteldood-van-de-heilige-catharina.&lt;/ref&gt; Maniëristen imiteren op het eerste zicht het klassieke schoonheidsmodel. In werkelijkheid ondermijnen ze de regels ervan door het fantastische, het irrationele en het surreële te beklemtonen. De maniëristische architectuur heeft aandacht voor trappen en doorlopende zuilen over meerdere verdiepingen die van een voorgevel een geheel maken. In de tuinarchitectuur ontstaat de grotto, reusachtige nepgrotten met groteske beeldengroepen die verwijzen naar de oudheid zoals in het Park der monsters, beter gekend als de [[Tuinen van Bomarzo]] (zie verder, het labyrint van Bomarzo). [[Giuseppe Arcimboldo]] (ca. 1527-1593) groeit als post-[[renaissance]]-kunstschilder uit tot een schilder van het [[maniërisme]]. Zijn speelse compositie-portretten van groenten, fruit, bloemen en vissen zijn wereldberoemd. Hij werkt aanvankelijk als schilder aan de [[kathedraal van Milaan]] tot [[Keizer Maximiliaan II]] (Wenen 1527—Regensburg 1576) hem in [[1562]] aan het hof in [[Praag]] ontbiedt. Als maniërist zoekt hij met vormen naar emo en drama. [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel5a#De_jaren_negentig|Deze link leidt naar zijn werk.]] 
[[Rudolf II van Habsburg]] die in 1576 zijn vader opvolgt, roept Praag uit tot de keizerlijke hoofdstad omdat die een beter defensie heeft dan Wenen tegenover de Turken. De stad bloeit kort, indrukwekkend en nooit geëvenaard. De breeddenkende keizer is tegen het gewelddadige anti-protestantisme, schenkt [[Bohemen]] de godsdienstvrijheid en zoekt met natuurcollecties naar de samenhang in de wereld. Aan zijn hof werken geleerden en kunstenaars uit de Nederlanden. [[Carolus Clusius|Clusius]] is er een tijd hofbotanicus en de Bruggeling [[Anselmus Boëtius de Boodt]] (1550-1632) klimt er in 1588 op tot hofarts. Daar schildert hij honderden planten- en dierenaquarellen en staat hij in voor het [[lapidarium]]. De Barok die op het Maniërisme volgt vanaf omstreeks 1600, haalt haar neus op voor de stijl wegens te speels, weinig dynamisch, te gekunsteld, te onnatuurlijk en te oneerlijk.]]

[[Bestand:Vertumnus_årstidernas_gud_målad_av_Giuseppe_Arcimboldo_1591_-_Skoklosters_slott_-_91503.tiff|thumb|550px|In 1591 laat Rudolf II zich door Giuseppe Arcimboldo schilderen [[Vertumnus]], de Romeinse god van de herfst en de boomgaarden.]]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=uPJKDWj8X3I '''BEELDFRAGMENT REFORMATIE''' (14.31 Min.)]

.

=== 1510 ===
.

* De Portugezen onder [[Afonso d'Albuquerque]] veroveren [[Goa (India)|Goa]] en maken het tot hoofdstad van de Portugese bezittingen in Azië.

.

* Luther reist naar Rome, de eeuwige stad om bij de paus de onafhankelijkheid van zijn orde te bepleiten. Het komt tot een confrontatie van mentaliteiten: Luthers Duitse strengheid botst met de Mediterrane moraal van overdaad, te grote kerken, hete nachten en een geloof zonder diepgang.

.

.

=== 1511 ===
.

* [[Lof der zotheid]] van [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] verschijnt. Hij schreef het in 1509, na zijn terugkeer van een reis naar Italië en in Engeland, waar hij bij Thomas More verbleef.

.

.

=== 1512 ===
.

* In februari zakt een processie  door het ijs van de Maas bij de inwijding van de kerk van [[Charlois]]. Een duizendtal (?) gelovigen verdrinken in de [[Monnikenput]].

.

* Geboorte van [[Gerardus Mercator]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1594).

.

.

=== 1513 ===
.

* [[Macchiavelli]] schrijft zijn politieke filosofie: [[De vorst]].

.

.

=== 1514 ===
.

* [[Andreas Vesalius]], de Zuid-Nederlands anatoom, geboren in Brussel (waar nu het Justitiepaleis staat). Hij zal de persoonlijke geneesheer van Karel V worden. De Keizer kampt met jicht, maag- en kaakproblemen.

.

* [[Donato Bramante]] (70), Italiaans architect overlijdt.

.

* [[Quinten Matsijs]] penseelt De goudweger en zijn vrouw. Nu de ontdekkingsreizen op kruissnelheid zijn, komen goud en zilver in steeds grotere hoeveelheden Europa binnen waardoor het betaalverkeer en de aflatenhandel vergemakkelijken. 

.

* [[Albrecht Dürer]] maakt zijn gravure [[Melencolia I]]. Let op de wiskundige objecten en het [[magisch vierkant]]. 

.

.

=== 1515 ===
.

* In de Brusselse [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] wordt Karel V (1500-1558) meerderjarig en verlaat hij Mechelen om te resideren in het Brussels [[Paleis op de Koudenberg]]. Ondanks zijn vele toekomstige reizen en oorlogen zal hij de Brusselse Koudenberg altijd als zijn huis beschouwen. Tijdens zijn (korte) leven onderneemt Karel V indrukwekkende reizen die hij van voorbijgaande aard beschouwt. Negen reizen naar Duitsland, zeven naar Italië, zeven naar Spanje, vier naar Frankrijk, twee naar Engeland en Noord-Afrika.

.

* [[Thomas More]] is in Brugge.

.

* De geboorte (waarschijnlijk) van [[Johannes Wier]] in [[Grave (plaats)|Grave]]. (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;[[Tecklenburg (stad)|Tecklenburg]], [[1588]]). Deze [[Nederland]]s [[arts]] die als een van de eersten protesteert tegen de [[Europese heksenvervolging|heksenvervolging]] en geldt als grondlegger van de [[psychiatrie]] en [[mensenrechten]]verdediger avant la lettre. Hij publiceert over zeldzame ziektes, bezeten [[Kloosterorde|vrouwenkloosters]], [[seksueel misbruik]], [[Faust (Goethe)|Faust]] en [[de rattenvanger van Hamelen]]. Wier beïnvloedt tijdgenoten zoals [[Michel de Montaigne]] en latere denkers: [[Jacobus Scheltema]], [[Sigmund Freud]], [[Karl Marx]] en [[Victor Hugo]]. Zijn lijfspreuk is ´Vince te ipse!´ 'overwin jezelf!'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VERA HOORENS. ''Een ketterse arts voor de heksen: Jan Wier (1515-1588)''. Bert Bakker, Amsterdam, 2011. 'Vince te ipsum' verscheen voor het eerst bij zijn portret in [[1576]]. Over Wier zijn in de loop der tijd zo veel meningen gevormd dat T.J. Schoeneman zijn verhandeling de titel ''[https://web.archive.org/web/20110807071740/https://legacy.lclark.edu/~schoen/weyer.html Will the real Johan Weyer please stand up]?'' gaf.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ [[Isabella van Habsburg]] (1501-1526) huwt als tiener met de [[Christiaan II van Denemarken|koning van Denemarken en Noorwegen]] en neemt haar tuinbazen mee om de horticultuur in het Noorden te introduceren. De Vlaamse en Brabantse tuinmannen genieten immers een uitstekende reputatie vanwege hun plantenkennis en hoe die tot bloei te brengen. Isabella is de één jaar jongere zus van de latere [[Keizer Karel V|Karel V]] en groeide net als haar broer op in [[Mechelen (stad)|Mechelen]] waar haar tante, [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] hen opvoedt. 

.

.

=== 1516 ===
.

* In [[Augsburg (stad)|Augsburg]] laat [[Jacob Fugger]] de [[Fuggerei (Augsburg)|Fuggerei]] bouwen. Fugger is een telg uit een Zwabische bankiersfamilie en de rijkste man in Europa. Zijn koopmansactiviteiten situeren zich in de zilvermijnen en de handel in specerijen. Hij zal twee keizers, Karel V en Maximiliaan I financieren en voor de paus organiseert hij de aflatenhandel, hij steekt de helft van de opbrengsten in zijn eigen zak en bouwt er de allereerste [[sociale woonwijk]] in de geschiedenis mee. 

.

* Erasmus zorgt voor de eerste kritische uitgave van (de Griekse grondtekst) van het [[Nieuwe Testament]] wat hem het verwijt oplevert, een wegbereider te zijn voor Luther.

.

* Jheronimus Bosch (° 's-Hertogenbosch, ca. 1450), de Zuid-Nederlandse kunstschilder overlijdt. Hij kreeg de bijnaam 'den duvelmakere'. In zijn laatste jaren werkte hij aan '[[Hooiwagen-drieluik|De Hooiwagen]]' dat in thema vrij gelijk loopt met zijn tuin der lusten. Bosch is tijdens zijn leven beroemd en krijgt vaak opdrachten van het hertogelijk hof in Brussel, waar Juan Vives dit jaar verblijft. Van hieruit pendelt hij nu en dan naar Leuven als huisleraar van de Jacques de la Potterie.

.

* [[Utopia (boek)|Utopia]] van [[Thomas More]] verschijnt.

 Daarin (in Utopia) schrijft More: 'Nu zien jullie dat je daar nergens maar wat rond kun hangen; er is nooit een aanvaardbare reden om niets te doen. Er zijn geen wijnhuizen, geen kroegen, nergens bordelen, geen gelegenheden voor misdragingen, geen geheime plekjes en besloten bijeenkomsten. Integendeel, het alziende oog van de omgeving maakt het noodzakelijk om je gewone werk te doen of je in je vrije tijd niet onfatsoenlijk te gedragen.' Het lijkt wel de aankondiging van de [[Surveillance (film)|surveillance]]. Nu we Erasmus en More in eenzelfde jaar aantreffen, stellen we een essentiële vraag: 'In hoeverre moet/mag/kan een Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid of de Sociaal Assistent zich inlaten met macht en politiek?' Moet hij afstand houden of moet hij zijn invloed aanwenden om zijn idee en ideaal vorm te geven, op het gevaar af afhankelijk te worden? Zijn, zoals Thomas More wist, verstandige inzichten ondergeschikt aan de politiek? Mag deze intellectueel vuile handen maken? En, zal ernaar geluisterd worden? [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] werd hij raadsheer van [[keizer Karel V]] en verblijft tot 1521 in de Vlaamse steden zoals Antwerpen, Brugge, Leuven, Mechelen en Anderlecht. [[Thomas More]] werd adviseur van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]. Het kost hem zijn hoofd.

.

.

=== 1517 ===
[[Bestand:Luther95theses.jpg|thumb|550px|Lang dachten historici dat het timmeren van de stelling een soort symbolische betekenis had, maar de geschriften van Luthers secretaris bevestigen dat het werkelijk timmeren was.]]

[[Bestand:95Thesen.jpg|thumb|550px|Twee bladzijden uit de &quot;95 stellingen&quot; uit Luthers ''Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum'', uitgegeven in Wittenberg door Melchior Lotter d.J. in 1522.]]

[[Bestand:Pope_cartoon.jpg|thumb|550px|De katholieke paus zou tijdens de zestiende eeuw meermaals voorwerp van spot of als een instrument van de duivel opduiken.]]


 &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''De epidemie uit Wittenberg'''&lt;/span&gt;
 
 .
 
 [[Maarten Luther]] (zijn oorspronkelijke naam is Maarten Luber) slaat [[95 stellingen]] aan de kerkdeur in [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]] en stuurt ze naar meerdere bisschoppen. Wittenberg is een ingeslapen dorp met één gammele drukpers. Bij de dood van Luther in 1546 is dit de Duitse drukkershoofdstad. De Lutherse propagandamachine is een succes dankzij 1. de portretten die [[Lucas Cranach de Oude|Lucas Cranach]] ([[hofschilder]] en de latere beschermer van Luther, [[Frederik III van Saksen]]) maakt; 2. de [[boekdrukkunst]] die Luthers ideeën snel verspreiden en 3. zijn huwelijk met de uitgetreden non, de adellijke [[Katharina van Bora]] die Wittenberg en haar huishouden met zes kinderen tot een soort bedevaartsoord uitbouwt. Luther voorziet met zijn actie niet dat daaruit een eeuw vol godsdienstoorlogen, een eeuw vol brandstapels, moord- en slachtpartijen volgen. De [[Bartholomeusnacht]], de Engelse blijde intrede van [[Filips II van Spanje|Filips II]]  aan de vooravond van zijn huwelijk met [[Maria I van Engeland]], de dochter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]… dat soort gebeurtenissen overtrof Luthers stoutste dromen.
 
 .
 
 Wat Luther in [[1517]] wou, was niets meer en niets minder dan een nieuw kwaliteitslabel voor de katholieke kerk op basis van zijn 95-puntenprogramma dat de katholieke wantoestanden in kaart bracht. Het zit Luther hoog dat gelovigen hun zondags- en paasplicht niet nakomen, dat priesters het celibaat niet letterlijk nemen en te vaak te diep in het glas keken, de heiligverklaringen en de vele heiligenbeelden die de aandacht van Christus en de bijbel - de kern van de zaak - afleiden. De aflatenhandel zinde hem nog minder… Een aflaat, een soort tegoedbon als sleutel tot de hemel waarmee rijkaards hun zonden afkochten, was in wezen niets anders dan een lucratief religieus spel waarmee de paus één van de grootste bouwprojecten financierde sinds de piramides of de Acropolis: de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome. Met deze machtspolitiek gedragen de paus en de bisschoppen alsof ze zelf god zijn.
 
 .
 
 '''Protestant'''
 Dit protest maakt Luther tot [[protestant]]. En het slaat aan. Niet dat Luther de eerste was. In Brussel duiken aan het begin van de zestiende eeuw individuen op die in 1500, 1502 en 1503 als ketter op de brandstapel eindigen omdat ze de doctrine, de macht van de kerk en de sacramenten- en Mariacultus aanvallen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUCAS CATHERINE. ''Brussel. Van Renaissance tot republiek'', Epo, Berchem, 2014, p. 44.&lt;/ref&gt; In wezen is de actie van Luther in 1517 een uitloper en de kers op de taart van de diverse Middeleeuwse kerkelijke oppositie die streeft naar soberheid én naar het gebruik van de volkstaal in de religie in plaats van het onbegrijpelijke Kerklatijn. De geboorte van het [[protestantisme]] leidt tot kerkhervormingen onder de noemer ‘de [[reformatie]]’. Luther vindt dat gelovigen zelf in staat zijn om te communiceren met god, in tegenstelling tot het katholieke ‘herder-gedrag’ waarbij een intermediair, de [[priester]] of de [[paus]], de interactie tussen god en volk verzorgt. Die rechtstreekse communicatie met god verloopt voor protestanten via het lezen van de [[Bijbel (christendom)|bijbel]], een bijbel sinds bijna driekwart eeuw tijd gedrukt in het [[Latijn]] én in [[Volkstaal|volkstalen]]. De uitvinding van de [[boekdrukkunst]] omstreeks [[1450]] geeft wie het kan betalen of bereid is om te leren lezen toegang tot het woord van god. Gods woorden zijn niet langer het monopolie van de elitaire geestelijkheid in [[abdijschool|abdijscholen]] en in [[Klooster|bergkloosters]], vergeven boven het alledaagse [[Boer|boerenbestaan]] of het periodiek terugkerende [[Oorlog|krijgsgeweld]]. Gods woorden zijn niet langer het monopolie van de paus die de bijbel interpreteert. Protestanten waarderen het woord en de [[Alfabetisering|alfabetisering]] hoger dan katholieken. Het maakt hen zelfstandig, het werkt emanciperend. Antwerpen herbergt ongeveer de helft van alle drukkers uit de Nederlanden als Luther met zijn ideeën op de proppen komt. Voor een vertaalde bijbel betaalt een goed betaalde ambachtsman een half maandloon, vergelijkbaar met een dure gsm. Het is een revolutie: het geheime, gesloten boek dat enkel toegankelijk voor geestelijken, ligt plots in de huiskamer. Met als gevolg dat die zelfstandige lezing van de bijbel resulteert in een bonte bende bijbel-interpretaties. Vandaar dat er bij de protestanten geen [[paus]] bestaat. Die katholieke paus zal tijdens de [[Tachtigjarige oorlog]] meermaals als voorwerp van spot of als een instrument van de duivel opduiken. Bij protestanten is het gebruikelijk om over ‘kerken’ te spreken in plaats van ‘de kerk’. Al naar gelang de lezing of interpretatie ontstaat er de [[Lutheranisme|Lutheraanse]] kerk (kerk-kritisch maar loyaal, konings- of keizersgezind met centra in Worms en [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]]), de [[Calvinistische]] kerk (radicaal, populistisch of republikeins, met centra in [[Geneve]] en de Noordelijke Nederlanden), die van de [[baptisten]] en de [[anabaptisten]] (naïef, met centra in Munster en in [[Witmarsum (Nederland)|Witmarsum]]). Sommige protestanten volgen de leer van [[Huldrych Zwingli]], anderen die van [[John Knox]]. In Noord Frankrijk en in Vlaanderen heeft het zo’n succes dat de kerk spreekt over afvalligen. In Frankrijk komt hun leer tot uiting bij de [[Hugenoten]] en in 1566 begint in Vlaanderen de beeldenstorm... Het nieuwe geloof, dat zich over Europa uitzaait, blijft weg uit het Italië, Portugal en Spanje. Daar triomfeert het katholicisme. De Spaanse kathedralen baden in het goud uit het net ontdekte Zuid-Amerika en in Rome verrijst tussen 1506 en 1626 de Sint-Pietersbasiliek in late-renaissance en barokstijl waar aldus de overlevering Petrus begraven is. 
 
.

.

=== 1518 ===
.

* Op 30 augustus wordt Lauken van Moeseke in Brussel onthoofd na een foltering op de pijnbank en het doorpriemen van zijn tong met gloeiend  metaal. Een rad stelt zijn lijk tentoon buiten de stadsmuren. 

.

* [[Hernan Cortez]] leidt een expeditie naar [[Yucatan]] en laat zijn schepen zinken.

.

* [[Dansplaag van 1518|Dansplaag]].

.

* Ketterijproces in Rome tegen Luther.

.

* [[Huldrych Zwingli]] maakt in Zwitserland bezwaar tegen de verkoop van aflaten.

.

* [[Leonardo Da Vinci]] breekt een vertoog over geometrie vroegtijdig af met '[[Etcetera|etcetera]]', wat ongeveer staat voor 'zoek het zelf maar uit'. Waarom hij deze tekst - waar hij nooit iets meer mee deed - niet afwerkte schrijft hij: 'omdat de soep bijna koud was.' Net zoals [[René Descartes|Descartes]] vindt Da Vinci dat er geen zekerheden zijn en dat alles te bevragen is.

.

.

=== 1519 ===
[[Bestand:Ulrich Zwingli.png|thumb|550px|In 1519 komt het tot een definitieve breuk tussen Luther en [[Leo X]] en slaagt de hervormer [[Huldrych Zwingli]] (1484-1531) erin om van [[Zürich (stad)|Zürich]] een reformatiebolwerk te maken. Zwingli komt in 1531 om het leven - samen met de vader van [[Conrad Gesner|Conrad Gessner]] - in een gevecht tussen het protestantse leger en de katholieke liga van Zwitserse kantons.]]

.

* [[Keizer Karel V|Karel V]] benoemd tot kandidaat keizer (wat in 1530 zal volgen).

.

* [[Leonardo da Vinci]] overlijdt in [[Amboise]] Frankrijk. Van zijn 13.000 vellen met tekst, tekeningen, wiskunde, muziek... is de helft bewaard. De linkshandige schreef in spiegelschrift in het Toscaans. Als autodidact kende hij geen Latijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PATRICK LATEUR. ''Leonardo literair.'' Athenaeum - Polok &amp; Van Gennep, 2019?&lt;/ref&gt;

.

* Reis om de wereld door [[Ferdinand Magellaan]].

.

* [[Hernan Cortés]] is in Mexico. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Bundesarchiv Bild 183-16879-0021, Wittenberg, Schlosskirche, Hauptportal, Thesentür.jpg|De kerk in Wittenberg waar Luther zijn 95 stellingen prestenteerde
Bestand:Albrecht_Dürer_080.jpg|[[Jacob Fugger]]
Bestand:Gasse_in_der_Fuggerei,_Augsburg.JPG|Een steeg in de Fuggerei
Bestand:Franz_Mozart_Gedenktafel_Fuggerei.jpg|Gedenktafel aan de metselaar Franz Mozart, overgrootvader van...
Bestand:Fugger_Fuggerei-Markuskirche+Herrengasse.jpg|Sint-Marcuskerk in de Herrengasse
Bestand:Fugger_Fuggerei_Herrengasse.jpg|De Herrengasse vanuit het zuiden
Bestand:Augsburg - Herrengasse.jpg|Herrengasse
Bestand:Fugger_viertel_brunnen.jpg|De Mittelgasse met de Fontein
Bestand:Fugger_Fuggerei_Fuggereimuseum.jpg|Het Fuggereimuseum
Bestand:Fugger_Fuggerei_Schauwohnung.jpg|De museumwoning
File:Hernan_Fernando_Cortes.jpg|[[Hernán Cortés|Hernan Fernando Cortés]]
File:Raffael_058.jpg|[[Rafaël Santi]] voltooit [[de School van Athene]].
File:Massysm Quentin — The Moneylender and his Wife — 1514.jpg|De goudweger (1514) [[Quinten Matsijs]], Louvre.
File:Petersdom_von_Engelsburg_gesehen.jpg|Om de bouwkosten te dekken verkocht de kerk aflaten. Dat zou leiden tot de Reformatie. 
File:Wittenberg,Luthers_Hochzeit.jpg|Wittenberg.
File:Statenvertaling_title_page.jpg|Titelpagina Statenvertaling
File:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]
File:Anne_boleyn.jpg|[[Anna Boleyn]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren twintig ==
[[Bestand:Cranach_Katharina_von_Bora.jpg|thumb|550px|De adelijke non [[Katharina von Bora]] huwt op 13 juni 1525 met Maarten Luther. Hiermee breekt het protestantisme van Luther definitief met Rome.]]

.

;1520

.

* [[Filips Wielant]], Vlaams jurist, oud burgemeester van het [[Brugse Vrije]] overlijdt.

.

* [[Blijde intrede]] van [[Keizer Karel V|Karel V]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. Dochters uit vooraanstaande families begeleiden de jonge keizer met [[Topless|ontblote borsten]].

.

* [[Albrecht Dürer]] arriveert op 27 augustus in [[Brussel (stad)|Brussel]], hij bezoekt het [[Stadhuis (Brussel)|stadhuis]], bekijkt er vier schilderijen van [[Rogier van der Weyden]] en in het stadspaleis van [[Hendrik III van Nassau]], aan de rand van de [[Koudenberg]], bekijkt hij een tableau van [[Hugo van der Goes]]. De reden van zijn komst is een pensioensverlies. Hij bezoekt Erasmus. Vriendschappelijk is de kennismaking niet.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek.'' Epo, Berchem, 2014, p. 20-21.&lt;/ref&gt;

.

* De Leuvense universiteit verbrandt ketterse boeken.

.

* [[Adriaan Boeyens]] schipt het tot grootinquisiteur en regent in Spanje.

.

* In Aken kroont men Karel tot keizer. 

.

.

* 1521

.

* De Rijksdag van Worms slaat [[Lutheranisme|Luther]] in de ban en criminaliseert met het [[Edict van Worms]] de [[reformatie]]. De keurvorst van Saksen - waar Luther woont - voert het vonnis niet uit waardoor de Reformatie zich handhaaft. 

.

* Leuven verbrandt de Lutherse geschriften en een plakkaat bedreigt ketters met executie, verbanning en inbeslagname van goederen.

.

* Antwerpen maakt als eerste kennis met het Lutheranisme. In het Augustijnenklooster wonen oud-leerlingen Luther. [[Jacob Proost]], een Ieperling en prior van de [[Augustijnen]] herroept zijn Lutherse roeping, hervalt en vlucht naar [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]].

.

* ♣ Op 27 april doodt de lokale bevolking van het Filipijnse  eiland [[Mactan]] [[Ferdinand Magellaan|Magellaan]]. Onder leiding van de latere volksheld [[Lapu-Lapu (persoon)|Lapu-Lapu]] laten ze zich niet bekeren tot het Christendom noch laten ze zich onderwerpen aan de Spaanse kolonisatie. Van Magellaans vijf schepen en zijn 237-koppige bemanning keert één schip met achttien opvarenden terug. [[Antonio Pigafetta]] (1491-1534) is onder hen en schrijft een reisverslag dat na zijn dood is gedrukt. Hij heeft het onder meer over 'godenvogels', afkomstig uit het aards paradijs: de paradijsvogel. In 1522 voegt de secretaris van Karel V twee door Pigafetta beschreven vogels samen tot een nieuw verhaal in zijn brief aan de bisschop van Salzburg met de titel ''De Mollucas Insulis''.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER, p. 27.&lt;/ref&gt;

.

* [[Hernan Cortez]] vermoordt de [[Azteken]] in [[Tenochtitlan]], waar de [[pokken]] zijn uitgebroken. Na een belegering van drie maanden geeft de laatste Azteekse leider [[Cuauhtemoc (tlahtoani)|Cuauhtémoc]] zich over. 

.

.

;1522
** [[Adriaan Boeyens]] wordt paus [[Paus Adriaan VI|Adriaan VI]].
** [[Rhodos]] in handen van sultan [[Suleyman I]]
** De [[hospitaalridders]] verlaten het eiland na twee eeuwen en gaan naar Malta.
** Het Antwerpse Augustijnenklooster wordt op bevel gesloten en de monniken afgevoerd. De meesten herriepen hun dwalingen, op twee na.
** [[Inquisitie]] ingevoerd in onze regio.

.

.

* 1523
** Eerste [[Executierecht|executie]] van [[protestanten]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt]] in Brussel. De monniken [[Hendrik Voes]] en [[Jan van Essen (geestelijke)|Jan van Essen]] sterven zingend op de brandstapel. Er is belangstelling. De monniken zingen het [[Te Deum (hymne)|Te Deum Laudamus]] en zijn de eerste [[martelaren]] van de Lutherse religie.
** Luther schrijft een pamflet waarin hij hoopt de Joden zich tot het christendom zullen bekeren. Twintig jaar later, in 1543 verwijt hij hen de 'duivel in eigen persoon te zijn' en in het pamflet ''Over de Joden en hun leugens'' stelt hij zijn [[antisemitisme]] op scherp:hij wenst hen de verbanning en dwangarbeid toe, hun huizen en synagogen mogen tot as worden herleid. Is er, zoals meerdere Nederlandse organisaties stellen, een rechtstreeks verband tussen Luther en Hitler?

.

.

* 1524
** Pastoor [[Ulrich Zwingli]] van [[Zürich]] maakt tijdens de dienst zijn geheim huwelijk met de weduwe [[Anna Reinhard]] bekend.
** Overlijden [[Vasco da Gama]] (°1460 of 1469).
** Boerenopstanden, gekend als de [[Duitse Boerenoorlog]] zetten Zuid en Zuid-Oost Duitsland in vuur en vlam. De boeren verwijzen naar het traktaat van Luther ''Over de vrijheid van een Christen'' uit 1520 en verzetten zich tegen de eisen van de edellieden. Voor de boeren is Luther hun held en in zijn naam verwoesten ze honderden kloosters en kastelen. Grofweg honderduizend mensen vinden de dood. Deze acties, geleid door [[Thomas Müntzer]] (die de doodstraf krijgt), een leerling van Luther en andere verzetspredikanten, vallen niet in de smaak van Luther. Die veroordeelt de opstanden en hij kiest partij voor de adel. Het leidt er toe dat het [[Lutheranisme]] uitgroeit tot een staatsgodsdienst/instrument van de overheid en tot het feit dat Luther een beperkte betekenis krijgt als kritische maatschappijhervormer. Vooral de opstandige adel - geuzen- zullen zich aangetrokken voelen tot de leer van Luther: ze bestrijden de mistoestanden in de kerk, maar voelen zich nog aangetrokken tot hun vorst. Het volk daarentegen zal zich vooral tot het Calvinisme aangetrokken voelen. 

.

.

[[Bestand:Index_Librorum_Prohibitorum_1.jpg|thumb|550px|De eerste verboden boekenlijst verschijnt in de Nederlanden in [[1529]]. Daarna volgden Venetië (1543) en Parijs (1551). Rome neemt het idee over in 1557. In 1564 verschijnt de Index van Trente met de Tien Regels van Trente. De [[Index librorum prohibitorum]] bestaat tot [[1966]] om te vermijden dat de boekdrukkunst leken zou corrumperen. Voor de zestiende eeuw kan de kerk ketterse teksten makkelijk vernietigen. Met de boekdrukkunst wordt dat moeilijker. De laatste lijst uit 1948 omvat 4.000 titels met ketterse, moreel verwerpelijke of seksuele inhoud.]]

* 1525
** Huwelijk van [[Maarten Luther]] en de voormalige non [[Katharina von Bora]] in [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]].
** Na de Boerenoorlog schrijft Luther een nieuw pamflet: ''Tegen de moorddadige en roofzuchtige boerenbendes''.
** Karel V verslaat zijn rivaal [[Frans I van Frankrijk|Frans I]], de koning van Frankrijk en houdt hem een jaar lang gevangen.

.

.

* 1526
** [[Juan Luis Vives |Juan Vives]] (1492-1540) schrijft ''De subventione pauperum'', een boek over de ondersteuning van de armen dat aanleiding geeft tot het [[Ieperse stelsel]]. Het stelsel is gebaseerd op onderzoek, registratie en begeleiding en zal het [[plakkaat]] van Karel V in 1531 inspireren. De principes zijn: 1. het samenvoegen van de inkomsten van alle [[Liefdadigheidsorganisatie|liefdadigheidsinstellingen]] maakt de herverdeling transparanter; 2. armen worden in hun woning bezocht; 3. bedelarij is verboden; 4. onverzorgde kinderen moeten een ambacht leren. 
** Keizer Karel V huwt [[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]] in het [[Alcazar van Sevilla|Alcazar]] van [[Sevilla (stad)|Sevilla]]. Van daaruit reist het koppel naar [[Cordoba]]. De door de Arabieren geplaveide straten, riolen en zuivere wateraanvoer maken indruk. Dit is ongezien zelfs in Brussel, de stad waarmee Karel V vertrouwd is. In [[Granada (stad)|Granada]] maakt het koppel kennis met een stad die beschikt over stromend water, riolen en toiletten in vele huizen. Door dit huwelijk versterkt Karel V zijn (Spaanse), invloed in de Noord-Afrikaanse kuststeden. Ook de Portugezen hebben er voet aan wal. Daar laat Karel in het Moorse middeleeuwse fort, gekend als het Rode Paleis of het [[Alhambra (fort)|Alhambra]] (dat sinds 1492 door het katholieke koningspaar op de Turken veroverd is) een renaissancepaleis bouwen. Zijn vrouw zorgt ervoor dat wat nu rest, blijft. De islamitische kunst en de decoraties van [[Yusuf I]] gelden als voorbeelden van Moorse kunst op het Europese vasteland. In de tuinen staat het klooster van [[Sint-Franciscus]] waar de katholieke koningen - de voorvaderen van Karel en zijn vrouw - begraven zijn.
** [[Suleyman I]] wint de [[Slag bij Mohács (1526)|Slag bij Mohács]] en vernietigt het [[Hongaarse]] leger. De Hongaarse koning sneuvelt. Hongarije is voor 150 jaar [[Ottomaanse Rijk|Ottomaans]], Noord-Hongarije, [[Bohemen]] en [[Silezië]] zijn Oostenrijks bezit. Een jongere broer van Karel V, Ferdinand volgt de koning op en gaat de geschiedenis in als de grondlegger van de [[Donaumonarchie]]. Hoewel Oostenrijk in centraal Europa ligt zal het tot het einde van de zeventiende eeuw zich aan de Turkse grens bevinden.

.

.

* [[1527]]
** [[Sacco di Roma]]: 25.000 Duitse en Spaanse soldaten plunderen, verkrachten en moorden negen maanden lang. Na de capitulatie van de [[Zwitserse Garde]], vlucht de paus door een geheime gang naar de [[Engelenburcht]]. De rest van Rome is aan de indringers overgeleverd, waar ook de pest uitbreekt. Het graf van [[paus Julius II]] wordt opengebroken, het lijk van zijn sieraden beroofd. Priesters moeten naakt de spot drijven met God. Een lutheraan vermoordt een priester die weigert om een ezel de hostie te geven. De schedel van [[Heilige Johannes|Sint-Johannes]] wordt door de straten gekegeld; de zweetdoek van [[Sint-Veronica]] in een herberg verkocht. Nonnen worden in de kloosters tot orgieën gedwongen. Moeders en vaders zien onder bedreiging met de dood toe op de verkrachting van hun dochters. Op het hoogaltaar van de [[Sint-Pietersbasiliek]] worden Romeinse vrouwen afgemaakt. Schattingen ramen dat er zes- tot twaalfduizend mensen een gewelddadige dood sterven. De stad Rome beleeft de ergste plundering uit haar geschiedenis sinds de [[Visigoten]] in 410. Het wapenfeit beslecht de vijandelijkheden tussen Karel V en paus Clemens VII.
** Niccolò Machiavelli overlijdt (°1469). '''[https://www.youtube.com/watch?v=AOXl0Ll_t9s FILM]'''
** Geboorte van [[Filips II van Spanje|Filips II]].
** De intelligentsia rond de Brusselse [[Sint-Gorikskerk (Brussel)|Sint-Gorikswijk]] bekeren zich tot het protestantisme. Het gaat onder meer om de hofschilder [[Barend van Orley]], zijn leerling [[Pieter Coecke van Aelst]] en de hofleveranciers Pieter en Willem De Pannemaker. 

.

.

* 1528
** In Wenen wordt de [[Wederdoper]] en ex-priester [[Balthasar Hubmaier]] levend verbrand.
** [[Baldassare Castiglione]] beschrijft in zijn boek ''De Hoveling'' de hofetiquette en legt de basis voor de met gemak gespeelde uitmuntendheid, een houding die de maniëristen graag overnemen in hun schilderwerk.
** De Spaanse veroveraar Fernando Cortez brengt als eerste cacaobonen naar Europa.

.

.

* 1529
** [[Syfilis]] verspreidt zich over Europa.
** De [[Damesvrede van Kamerijk|damesvrede]] knipt de feodale band tussen Frankrijk en Vlaanderen door. [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] en [[Louise van Savoye (1476-1531)|Louise van Savoye]] vertegenwoordigen [[Keizer Karel V|Karel V]] en [[Frans I van Frankrijk|Frans I]]. Zo wordt [[Frans I van Frankrijk|Frans I]], de koning van Frankrijk de belangrijkste rivaal van Karel V. Frans I voelt zich omsingeld door de vele Habsburgse gebieden en zoekt bondgenoten achter de Habsburgse linie: in [[Gelre (hertogdom)|Gelre]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], Italië en bij [[Ottomaanse Rijk|de Sultan en de Turken in Hongarije, de Middelandse zee en Algerije]].
** Ottomanen staan voor de poorten van Wenen.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:OttomanEmpireMain.png|Het Ottomaanse Rijk eind 17de eeuw
File:400Behandlung_der_Syphilis.jpg|Eerste afbeelding van syfilis (Wenen, 1498); Columbus bemanning verspreidde de SOA in Europa.
Bestand:Lucas van Leyden 010.jpg|''Maagd met kind'' (1522) [[Lucas van Leyden]].
File:Cuauhtemoc_cropped.jpg|Cuauhtemoc (1502-1525) was de laatste Azteekse leider.
File:Codex_Mendoza_folio_67r_bottom.jpg|Azteekse krijgers.
File:Spanish_Conqueror_Helmet.jpg|Helm van een [[Conquistador (historisch)|conquistador]] (Spaans voor 'veroveraar'). 
Bestand:Hans Holbein d. J. 046.jpg|''[[Desiderius Erasmus]]'' door [[Hans Holbein de Jongere]].
File:La_emperatriz_Isabel_de_Portugal,_por_Tiziano.jpg|Isabella van Portugal door [[Titiaan]].
File:Sack_of_Rome_1527.jpeg|De Plundering van Rome door [[Maarten van Heemskerck]] (1527)
File:HabsburgMaria.jpg|Na de dood van haar tante Margaretha van Oostenrijk in 1530 werd Maria van Hongarije door haar broer Karel V aangesteld als landvoogdes der Nederlanden. 
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren dertig ==
[[Bestand:Waldseemuller_map_2.jpg|thumb|550px|De [[Universalis Cosmographia]] van [[Martin Waldseemüller]] (1507) is de eerste kaart die America aanduidt. Oudere kaarten dienen als inspiratie, zoals de Geografie van [[Ptolemaeus]] en de tekeningen van [[Martin Behaim]]. De Caraïben en wat de kaart Florida lijkt, zijn afgebeeld op de Cantino-kaart (van Portugal naar Italië gesmokkeld in 1502), en de Caverio-kaart (1503-1504) die de Golf van Mexico toont. Is Waldseemüller de eerste Europeaan die een Grote Oceaan op kaart afbeeldt? Of lijkt alleen zo omdat Waldseemüller de oostkust van Azië twee keer toont? In die dagen neemt men aan dat Columbus een vaarweg naar Azië vond. Van de duizend exemplaren van de kaart is er één bewaard. Sinds 2007 is ze te zien in de [[Library of Congres]].]]

.

{{Cquote|'''Het is onbehoorlijk iemand te groeten die bezig is te wateren of zich te ontlasten. Een welopgevoed mens moet ervan afzien lichaamsdelen, waaraan van nature een schaamtegevoel is verbonden, onnodig te ontbloten.  Wanneer de noodzaak ertoe dwingt, moet het met de gepaste schroom gescheiden, ook al is er niemand als getuige bij. Want de engelen zijn altijd aanwezig, en zij zien niets liever bij kinderen dan de schroom, de metgezelling en bewaakster van de zedigheid. Aangezien het al beschamend is om deze lichaamsdelen aan vreemde ogen bloot te stellen, betaamt het nog veel minder om ze door een ander te laten aanraken.  Het is schadelijk voor de gezondheid om zijn water op te houden; wie zich afzondert om het te lozen, gedraagt zich kies.'''|Uit: De civilitate morum puerilium, geschreven door [[Desiderius Erasmus in de kunst|Erasmus]]'''}}

.

;1530

.

* [[Karel V (keizer)|Karel V]] schenkt het eiland [[Malta (eiland)|Malta]] aan de hospitaalridders die hun naam veranderen in [[Maltezer Ridders]].

.

* De [[Confessio Augustana]] op de [[Rijksdag van Augsburg (1530)|Rijksdag van Augsburg]] moet (georganiseerd door Karel V) hoopt het protestantisme en het katholicisme te verzoenen. Luthers medewerker [[Melanchthon]]s Confessio Augustana leidt niet tot verzoening en het [[Edict van Worms]] uit 1521 dat Luther afwijst wordt behouden. Alleen de katholieken ondertekenen het besluit.

.

* [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] schrijft een opvoedkundig werkje: De civilitate morum puerilium. Het slaat aan bij katholieken én protestanten.

.

* Karel V is druk in de weer met zijn oorlogen en verlaat Brussel voor een lange periode. Hij stelt zijn zus [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]] aan als landvoogdes. 

.

.

;1531

.

* [[Lissabon]] lijdt onder een zware aardbeving. 

.

* Het katholieke leger van [[Schwyz]] verslaat het leger van de reformatieleider [[Huldrych Zwingli]]. Die komt om op het slagveld bij het Zwitserse [[Kappel am Albis]]. Sommige Zwitserse kantons erkennen het protestantisme als officiële godsdienst.

.

* De protestante Duitse vorsten en de rijkssteden sluiten het [[Schmalkaldisch Verbond]] en ijveren voor de erkenning van het lutheranisme. 

.

.

;1532

[[Bestand:Pizarro.jpg|thumb|550px|In 1532/1533 buit [[Francisco Pizarro]] het verzwakte Incarijk uit (de pokken in Europese dekens verpakt, leiden tot een oorlog tussen de broers Atahualpa en Huáscar - [[verdeel en heers]] is een oud en machtig principe) waardoor Pizarro tot in het hart van het rijk doordringt en de Inkakeizer kan gijzelen. Het blijkt een militair voordeel. Enkele honderden Spaanse ruiters met vuurwapens verslaan met gemak het 'onthoofde' en 'gepokte' Incaleger. Intussen levert Atahualpa als 'losgeld' een kamer vol goud en zilver aan Pizarro. Het houdt zijn ter dood veroordeling niet tegen. Voor zijn executie bekeert de Incakeizer zich tot het christendom, ook dat baat niet. Pizarro, heer en meester in het rijk, sticht de stad [[Lima (stad)|Lima]] tot afgunstige conquistadores hem vermoorden. In zijn geboortestad [[Trujillo (Spanje)|Trujillo]] herinnert een bronzen ruiterstandbeeld hem.]]

.

* [[Thomas More]] neemt ontslag als lord chancellor in Engeland omdat hij de eis tot echtscheiding van koning [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] niet steunt.

.

* De schepenbank van Brugge laat [[Ghileyn Wouters]] opgehangen wegens hekserij.

.

* Karel V verdrijft de Turken uit [[Hongarije]].

.

.

 
 '''Ziektes zijn zwaarwichtiger dan zwaarden bij botsende beschavingen'''
 
 Al vroeg in de zestiende eeuw, nog voor het nieuwe continent de naam Amerika krijgt, verspreidden de Europese, Afrikaanse en Aziatische ziektekiemen zich er, met een snelheid die zelfs de Spaanse veroveraars op hun paarden niet bijhouden. Aangevoerd door kolonisten en [[conquistadores]] die zich aanvankelijk van geen kwaad bewust zijn, plaveien de [[Pokken|pokkenepidemie]] en ziekten zoals [[griep]], [[dysenterie]], [[Roodvonk (ziekte)|roodvonk]], [[gele koorts]], [[dengue]], [[tyfus]], [[malaria]], [[builenpest]], [[waterpokken]], [[kinkhoest]], [[trachoom]], [[difterie]], [[mazelen]]... het pad voor de Europese expansie. [[Indianen]] overleden sneller op hun ziekbed en in aantal dan hun collega’s op het slagveld. Wapengekletter is vaak onnodig. Dichtbevolkte Indiaanse koninkrijken en gesofisticeerde gemeenschappen verdwenen voor de Europeanen er neerstreken. Het spoor van de ziektekiemen is te volgen van [[Columbia (rivier)|Columbia]], de [[Mississippi (rivier)|Mississippivallei]] en [[Mexico (land)|Mexico]] naar Panama en Zuid-Amerika. 'Zij stierven bij honderden, bij duizenden, bij tienduizenden, bij honderdduizenden, bij tientallen miljoenen' schrijft de Amerikaanse historica [[Jill Lepore]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JILL LEPORE, Vertaald door Riet Dal, Ineke van den Elskamp, Sjaak de Jong Ea. ''Deze waarheden. Een geschiedenis van de Verenigde Staten,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2020, p. 41-42.&lt;/ref&gt; De kolonisten zien er een goddelijke verklaring in, hun verovering is voorbestemd. Het duurt tot Darwin het mysterie van de superieure Europeaan oplost: Het langdurig geïsoleerde Amerika van de rest van de wereld resulteerde in een immuniteitsgebrek. De Europese, Aziatische en Afrikaanse volkeren kwamen in contact met elkaar en met het hun vee en wisselden ziektekiemen met elkaar uit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ibidem.&lt;/ref&gt;
 
 Als Columbus op [[Hispaniola]] (nu Haïti en de Dominicaanse Republiek) aan land gaat, treft hij er de [[Arowakken]]. Hij merkt op dat ze waardeloos zijn als slaaf in de mijnbouw of als knecht in de landbouw. Hun weerstand tegen de Europese pokken en [[mazelen]] is nihil en decimeert hen. Tegen 1512 – twee decennia na de ontdekking van Columbus zijn er van de miljoen Arowakken nog veertig duizend over. Dertig jaar later trekt [[Hernando de Soto (ontdekkingsreiziger)|Hernando De Soto]] (ca. 1497-1542) in 1540 door de vruchtbare Mississipivallei en treft hij verlaten Indianensteden aan.
 
 '''Hernan Cortés, een schoolvoorbeeld'''
 De Europese vuurkracht en de zwaarden zijn niet te onderschatten bij de verovering maar zonder de ziektekiemen, is de verovering onmogelijk. De geheimzinnige ziekte breekt niet allen veel Indiaanse levens; het breekt het verzet en het moreel van de overlevende Indianen én bevestigt de Spanjaarden in hun goddelijke missie. Ze zijn onoverwinnelijk.
 
 In 1519 landt [[Hernan Cortés]] met zeshonderd troepen op de Mexicaanse kust om het [[Azteken|Azteekse keizerrijk]] te onderwerpen. Het plan is ambitieus. Cortés neemt het met een handvol mannen op tegen een militaristische miljoenenmaatschappij waarin bloemen en het tuinieren een deel van de cultuur zijn. Hij bereikt de eilandhoofdstad [[Tenochtitlan]] vol bloemen in het voormalige [[Texcocomeer]] in de [[Vallei van Mexico]] (nu een wijk in [[Mexico-Stad]]). Cortés ziet er privé stadstuinen voor burgers, openbare tuinen, koninklijke- en tempeltuinen van de Azteekse aristocratie. De tuinbloemen die we nu vanzelfsprekend beschouwen zijn er op kleur geordend en zullen hun weg naar Europa en India vinden: [[Afrikaantje|Tagetes]] spp (die merkwaardig genoeg het afrikaantje heet), [[Dahlia]] spp, [[Agave amica|tuberrozen]], [[zinnia|zinnia's]] en mogelijks [[Bromelia (geslacht)|bromelia's]], cactussen en [[yucca|yucca's]]. We weten dat de Azteken bloemen kweken uit hun liefdespoëzie. Half augustus valt Cortés Tenochtitlan binnen met zeshonderd voetsoldaten en vijftien ruiters. De Spanjaarden geloven hun ogen niet. Vijftienduizen huishoudens, een massa tuinen, 'een architectonisch wonderland met brede, rechte wegen, kanalen, vijvers en bruggen' iets wat ze in Spanje nooit zagen. Cortés is zo onder de indruk dat hij de stadtuinen van Chalco beschrijft: 'Het zijn de grootste, friste en mooiste tuinen ooit waargenomen. Ze zijn tien kilometer in omtrek in het midden bevind zich een plezierige waterstroom. Op een afstand van twee boegschoten staan gebouwen, omringd door terrein beplant met verschillende fruitbomen, met struiken en geurige bloemen. Werkelijk, het is een heerlijke ruime en plezierige plek.' Daarnaast zijn er beschrijvingen van de tuinen in de naburige stadstaat [[Texcoco]]. De koning [[Nezahualcoyotl]] (1402-1472) houdt van doolhoven en buitenbaden, er zijn kanalen, fonteinen, bloembedden. Nezalhualcoyotl laat tweeduizend dennen planten en voor zijn tuinen gebruikt hij geurende bloemen en bomen. Sommige zijn geïmporteerd. [[Motecuhzoma I|Montezuma I]] legt een koninklijke botanische tuin aan in Oaxtepec en wikkelt de wortels van struiken en bomen in matten om ze te transporteren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;STEPHEN L. BUCHMANN, vertaald door Meile Snijders. ''Bloemen. Een cultuurgeschiedenis'', Contact, Antwerpen, 2016, p.113-115.&lt;/ref&gt;
 Na zijn veroverzicht baant Cortés zich met een verlies van ‘slechts’ twee-derde van zijn mannen een weg terug naar zijn schepen. Dit succes realiseert hij door zijn militaire slagkracht van zwaarden, een handvol kanonnen, stalen harnassen, helmen en paarden in combinatie met de Indiaanse naïviteit. Bij een tweede aanval zijn de Azteken alert en verdedigden ze standvastig, straat na straat. Een onverwachte verrassing bevoordeelt de Spanjaarden: een besmette Cubaanse slaaf veroorzaakt er een epidemie. Op korte termijn sterf bijna de helft van de twintig miljoen Azteken aan pokken. Een eeuw later zijn ze vrijwel verdwenen. Minder dan tien procent (1,6 miljoen indianen) overleeft. Alle curiosa, de zilver- en goudschatten belanden in het hart van Europa: Brussel. In het paleis van [[Karel V (keizer)|Karel V]] op de [[Koudenberg]] worden die tentoongesteld en [[Albrecht Dürer]] beschrijft ze bij één van zijn bezoeken in 1520. 'Een grote, gouden zon ter grootte van een vaam, een maan uit zuiver zilver van dezelfde grootte en twee zalen vol harnassen, bizar wapentuig, schiettuigen, curieuze kledij en beddengoed en nog veel meer. Het een al fascinerender dan het andere. Alles wordt geschat op minstens 100.000 florijnen. Nooit in mijn leven was ik zo onder de indruk van wat ik zag. Ik zag er kunstwerken van ongekende schoonheid en ik was onder de indruk van het vakmanschap van deze mensen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek''. Epo, Berchem, 2014, p. 18-19.&lt;/ref&gt;
 
 '''Francisco Pizarro, de beste leerling'''
 Wat in 1519 in het [[Azteken|Aztekenrijk]] gebeurt, herhaalt zich een decennium later in [[Peru]]. De ontmoeting tussen veroveraar [[Francisco Pizarro|Pizarro]] en zijn legertje van 168 soldaten (106 infanteristen en 62 te paard) met de Incakeizer en zonnegod [[Atahuallpa]] is straffer dan het verhaal van Cortés. Net zoals zijn collega Cortés vertegenwoordigt Pizarro het [[Roomse Rijk|heilige Roomse rijk]] van [[Keizer Karel V|Karel V]], de machtigste vorst van Europa, zo niet de wereld, die ook over onze Nederlanden heerst. Aanvankelijk ziet er niets naar uit dat Pizarro het zal redden. Hij staat met een troepje soldaten op onbekend terrein, onbekend met de plaatselijke gebruiken, onbekend met de taal. Zijn meest nabije steuntroepen bevinden zich zestienhonderd kilometer verderop. Atahuallpa staat in het centrum van zijn rijk, omringd door miljoenen onderdanen en een leger van 80.000 soldaten. De locatie van de confrontatie? De stad [[Cajamarca (stad)|Cajamarca]]. Pizarro’s soldaten getuigen dat ze bang en verward het gebied intrekken. Angst tonen of rechtsomkeer maken is geen optie. Hun Indianengidsen zouden hen doden als zwakte of onzekerheid bovendrijven. Dus doen ze alsof ze vol goede moed zijn.
 
 Dat de besmettingen en de sterfte onder de Inca’s het grootste werk doen, komt bij de Spanjaarden niet op. Nog voor ze een Inca zien leiden de pokken er tot een catastrofale crisis in het hoogst ontwikkelde rijk van de Nieuwe Wereld: een burgeroorlog. En dat tot genoegen van Pizarro.
 
 '''Cajamarca'''
 Als Pizarro de eeuwenoude Incastad [[Cajamarca (regio)|Cajamarca]] nadert, ziet hij in de verte, aan de voet van de bergen het kamp van Atahuallpa. Een van zijn schrijvers, duidelijk onder de indruk noteert: ‘Een prachtige stad, vol tenten. (…) Tot nu toe zagen we in Indië nooit zoiets.’
 Merk op: ze spreken over Indië. Het is 1532. Veertig jaar eerder zette Columbus op dit continent voor het eerst voet aan wal. De tijdgenoten van Columbus, noch in Spanje, noch in Italië, noch in Frankrijk realiseren zich het belang van het jaartal dat nu in de geschiedenisboeken staat: 1492. In 1534 komen Christoffel Columbus en [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] niet voor op de lijst van ontdekkingsontdekkers. Die vermelden Cabral en [[Marco Polo]]. Noch [[Niccolo Machiavelli]] noch [[Lodovico Guicciardini]] schrijven over 1492. Het duurt tot na 1538 voor de term ‘Amerika’ ingang vindt bij de publicatie van [[Gerard Mercator|Mercators]] kaart die met ‘Terra Americi’ het continent benoemt. Terra Americi gaat terug op Amerigo Vespuccis populaire brieven over de Nieuwe Wereld. Deze ‘Mundus Novus’ beschreef hij als een vruchtbaar en schoon continent. Amerigo’s brieven verkochten als zoete broodjes en overtuigden de Europeaan dat het nieuwe Westen geen deel van Indië is. De Duitse cartograaf  [[Martin Waldseemüller]] noemde het ontdekte land in 1507 naar Vespucci op zijn kaart [[Universalis Cosmographiae]]. Mercator nam het over en institutionaliseerde het begrip. Maar dit terzijde. Het is 16 november 1532. Na het kamp en de stad zorgvuldig te observeren, trekken ze de vallei in en gaan ze de stad in. En we zijn in Indië waar de Incakeizer zich in een mum van tijd gevangen laat zetten. In een mum van tijd slachten de Spanjaarden een leger af dat meer dan vijfhonderd keer zo groot is af. Niet één Spanjaard laat het leven. Ooggetuigenverslagen documenteren ons tot op vandaag wat daar – binnenkort vijfhonderd jaar geleden – gebeurde. 

.

.

;1533

.

* [[Paus Clemens VII|Clemens VII]] weigert de ontbinding van het huwelijk tussen [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en [[Catharina van Aragon]].

.

* Een tweede protestantse stroming, de [[wederdopers]] vestigen in [[Münster (Westfalen)|Munster]] met geweld een heilstaat waar alle mensen gelijk zijn. Luther verwerpt het experiment en kiest de kant van de vorsten.

.

.

;1534

.

* [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] wordt hoofd van de [[Anglicaanse kerk]].

.

* [[Ignatius van Loyola]] sticht de orde van de [[Jezuïeten]].

.

* In [[Münster (stad)|Munster]] verjagen de wederdopers bisschop [[Frans van Waldeck]] en roepen de stad uit tot nieuw Jeruzalem. [[Jan Matthijs]], de geestelijke leider, radicaliseert en tolereert er uitsluitend wedergeborenen. 

.

* De Brusselse [[wederdopers]] of [[anabaptisten]] leiden de opstand in Brussel tijdens de hongersnood. Ze prediken gemeenschap van goederen, gelijkheid in rang, fortuin of afkomst. In hun ogen moeten de Christenen hun bezit delen en omdat de bijbel niets zegt over het aantal vrouwen dat een man kan huwen, zijn ze [[Polygamie|polygamisch]]. De [[Anabaptisme|anabaptische]] leiders zijn doorgaans geen geestelijken maar ambachtslui. 

.

.

;1535

.

* Executie van [[Thomas More]].

.

* Bisschop [[Frans van Waldeck]] stelt een wreedaardig leger samen van protestanten en katholieken en belegert Munster. 

.

* ♣ Karel V neemt [[Tunis]] gewelddadig in met zijn adellijke fine fleurde een expeditieleger. Op 25 mei vertrekt hij uit [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] met een vloot van vierhonderd schepen en 30.000 manschappen waaronder de veteranen van de [[Conquistador (historisch)|Conquista]] [[Hernan Cortés]] en de hertog van Alva, Hendrik van Nassau, [[Graaf van Egmond|Lamoraal van Egmond]]... De belegering duurt een maand en levert een buit van driehonderd kanonnen. Niet zoveel later maakt Brussel kennis met vier leeuwinnen, een leeuw en de eerste [[Anjer|anjers]] en de[[Afrikaantje|tagetes]], 'het afrikaantje' genoemd. In de [[Warandepark|warande]], het [[Egmontpaleis|Egmont]]- en Nassaupaleis bloeien ze.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek''. Epo, Berchem, 2014, p. 92-94; MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter &amp; Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren'', Bezige Bij, Amsterdam, 2012, p. 103.&lt;/ref&gt; Dit is, aldus de chroniqueurs het wapenfeit van de eeuw en een succesvolle heruitgave van de kruistochten. In werkelijkheid gaat het om een slachting en een vandalenstreek. Er is de ontheiliging van de grote moskee van al Zaituna en de plundering van de bibliotheek. De soldaten vertrappelen duizenden boeken. Van de 180.000 inwoners slaat een derde op de vlucht. Vrouwen en kinderen zien een slavenbestaan in het vooruitzicht en zestigduizend lijken rotten tot hun pestdampen Karel op eind juli naar het naburige [[Radès]] dwingen. [[Karel van Gelre|Karel van Egmont]] sterft, zijn broer [[Lamoraal van Egmont]] ontsnapt na zijn evacuatie naar Spanje.

.

.

;1536

[[Bestand:Lucas_Cranach_d._Ä._035.jpg|thumb|550px|[[Lucas Cranach de Oude]] schildert in 1536 Hof van Eden. Het is te in de [[Gemäldegalerie Alte Meister]] in [[Dresden]].]]
.

* [[Anna Boleyn]] wordt onthoofd.

.

* Erasmus sterft (°1469).

.

* De flamboyante, vijfentwintigjarige [[Jan van Leiden]] wordt samen met twee anderen publiekelijk doodgemarteld. Van Leiden (kleermaker, koopman, herbergier, rijmdichter, zager en acteur) ontmoet drie jaar eerder de [[wederdoper]] [[Jan Matthijs]]. De twee vestigen zich in [[Münster]], een stad die uitgroeit tot een wederdoperbolwerk. Tijdens een belegering sneuvelt Matthijs en roept van Leiden zichzelf uit tot koning. Er volgt een schrikbewind waarbij van Leiden zich van alle luxe voorziet; hij houdt er zeventien vrouwen op na. Bloedige straatgevechten maken een eind aan zijn terreur en herstellen de katholieke orde. Een half jaar lang is van Leiden als circusbeer in een kooi te zien; een rondreizende attractie waarna men hem executeert. De kooien met de lijken hangen een halve eeuw aan de toren van de [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Sint-Lambertuskerk]].  Aan die kerk hangt de kooi er nog steeds.

.

* Jean of [[Johannes Calvijn]], een jonge Fransman die aan de universiteit van Parijs geen gehoor vindt met zijn ideeën, verhuist naar [[Genève (stad)|Genève]] in Zwitserland, een uitnodigende, gastvrije feest- en universiteitsstad en publiceert zijn ''Onderwijs in de christelijke godsdienst'' dat zijn strenge leer verkondigt: dansen is verboden, feesten is decadent, het theater een zondige plek. Zuinigheid, werken en eerlijkheid zijn de waarden om na te streven. 

.

* Neemt [[Diego de Amalya]] de eerste aardappel mee uit Peru of Chili? Het is een hypothese. De [[Inca's]] verbouwen de plant al eeuwen in het Andesgebergte op hoogtes waar andere planten nauwelijks groeien. 

.

.

;1537

.

* Amsterdam onthoofdt drie wederdopers wegens ketterij en [[Verbanning|verbant]] drie anderen.

[[Bestand:Gerechtigkeit-1537.jpg|thumb|550px|Rond 1537 schildert [[Lucas Cranach de Oude]] Vrouwe Justitia, een Romeinse godin die de [[personificatie (beeldende kunst)|personificatie]] van het [[rechtspraak|recht]] werd. Haar beeltenis is vaak te zien op [[gerechtsgebouw]]en en de rechtsfaculteiten. Haar [[Griekse mythologie|Griekse]] collega is [[Themis (godheid)|Themis]]. Vrouwe Justitia is geblinddoekt (de blinddoek komt uit het gebedshuis van de  Joden, de [[synagoge]]), ze draagt rechts een [[zwaard (wapen)|zwaard]] (dat kreeg ze van [[Judith (boek)|Judith]]) en links een [[weegschaal (voorwerp)|weegschaal]] (geërfd van de [[aardsengel]] [[Michaël (aartsengel)|Michael]]). De [[blinddoek]] staat voor rechtspraak voor iedereen gelijk, de [[weegschaal (voorwerp)|weegschaal]] stelt de afweging voor en het [[zwaard (wapen)|zwaard]] verwijst naar het [[vonnis]].]]

.

.

;1538

.

* [[Johannes Calvijn]] verlaat Genève. Zijn denken jaagt inwoners in het verzet en ze zetten hem de stad uit. Als Calvijn in 1564 overlijdt is de situatie volledig gekeerd: Calvijn is de paus van Genève, aldus zijn critici.

.

* De paus excommuniceert koning [[Hendrik VIII van Engeland]].

.

* [[Titiaan]] schildert zijn [[Venus van Urbino]]

.

.

;1539

.

* Er breekt rond Kortrijk een volksopstand uit.

.

* [[Johannes Lupi]] de Nederlandse [[polyfonie|polyfonist]] overlijdt.

.

* [[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]], de vrouw van Karel V sterft samen met haar zesde kind in het kraambed. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Friedrich_Hundt_Münster_Lambertikirche_1870er.jpg
Bestand:2005-11_Münster_Lamberti_Goethe.JPG|[[Goethe]] is in een muur van de Lambertikirche afgebeeld.
Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg
Muenster_Lamberti_Koerbe_6428.jpg
File:Francisco_Pizarro.jpeg|Francisco Pizarro.
Bestand:Tizian - Venus von Urbino.jpg|''[[Venus van Urbino]]'' (1538) [[Titiaan]].
File:Marinus_Claesz._van_Reymerswaele_001.jpg|De geldwisselaar en zijn vrouw (1539) [[Marinus van Reymerswale]].
File:Studio_of_Joos_van_Cleve_Francis_I_of_France.jpg|[[Frans I van Frankrijk]] 1515-1547.
Bestand:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hendrik VIII van Engeland]]
Bestand:EmperorSuleiman.jpg|[[Süleyman I]]
Bestand:Jakob_Seisenegger_001.jpg|Karel V
Bestand:La_emperatriz_Isabel_de_Portugal,_por_Tiziano.jpg|[[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]], vrouw van Keizer Karel.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== ♣ De jaren veertig: meerpadige doolhoven &amp; botanische tuinen ==
[[Bestand:Naturalis_Biodiversity_Center_-_Solanum_lycopersicum_var._lycopersicum_-_old_tomato_herbarium_sheet_-_detail.jpg|thumb|550px|♣ Oudst bekend herbariumblad met tomaat, 1542-1544, bewaard in Leiden. In Meso-Amerika kweken de voorvaderen van de Azteken en de Maya's diverse varianten. De conquistadores stuurden de gele 'xitomatl' en de 'xipotatl (Asteekz voor tomaat en aardappel) de 'giftige' plant naar Spanje als sierobject. Rond 1750 ontdekken Italianen en Fransen uit de Provence dat de &quot;pomo d'oro&quot; (gouden appel) eetbaar is. Door kruisen en selecteren krijgt de tomaat haar rode kleur. Na 1850 is het een veelgebruikte groente. In 1893 beslist het Hooggerechtshof in de V.S dat de tomaat een groente (en geen fruit) is. Het proces kwam er naar aanleiding van de verschillen in taxen voor groeten en fruit.]]

[[Bestand:Fuchscannabis.jpg|thumb|550px| ♣ Een van de heilzame planten in het Kruidenboek van Leonhart Fuchs dat in 1542 verschijnt, is cannabis.]]

.

=== 1540 ===
.

* De eerste gebastioneerde vesting in onze streken is de Gentse dwangburcht, het [[Spanjaardenkasteel]] aan de stadsrand; men spreekt over het Italiaans stelsel, dat krijgt vaste vorm rond 1525: ze zien er uit als stervormige veelhoeken met vooruitspringende bastions op de hoeken.

.

* Geboorte van Filips van [[Marnix van Sint-Aldegonde]], de latere diplomaat en raadgever van [[Willem van Oranje]] (1533-1584) in Brussel.

.

.

=== 1541 ===
.

* [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert [[Het laatste oordeel (Michelangelo)|Het laatste oordeel]].

.

* [[Mississippi|Mississipip]] ontdekt.

.

* Turken nemen de Hongaarse hoofdstad [[Boedapest|Boeda]] in.

.

* Karel V slaagt er niet in om [[Algiers]] in te nemen tijdens zijn tweede Afrikaanse veldtocht. De nederlaag is smadelijk en vele Flamenco's komen om. 

.

.

=== 1542 === 

.

* Om Fransen het hoofd te bieden, bouwt [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]], landvoogdes der Nederlanden en zus van Karel V in [[1542]] een versterking: de 'Burcht van Maria'. Het plan toont geometrische straten in een ster die vertrekken vanuit een centraal plein. Van de versterkingen is niets over. De Franse koning [[Hendrik II van Frankrijk|Hendrik II]] neemt de oninneembare stad in twaalf jaar na zijn ontstaan. Het noodzaakt Karel V tot de vesting Philippeville.

[[Bestand:Marinus van Reymerswale, Ein Notar, 1542.jpg|thumb|550px|In het [[New Orleans Museum of Art]] hangt ''De roep om rechtvaardigheid'' van [[Marinus van Reymerswale]]. De vadsige advocaat en zijn klerk tonen de bureaucratische traagheid. Reymerswale schildert de cliënt drie keer: als jongeling, als volwassene, als bejaarde. Als de zaak ver genoeg gevorderd is en de cliënt eindelijk genoeg spaarde, schuift hij de corrupte advocaat een geldbeugel toe. Het schilderij baseert zich op een rechtszaak die twaalf jaar duurde. Geld in [[contanten]] speelt steeds meer rol in het leven vanaf de [[Renaissance]]. Dat heeft te maken met de [[ontdekkingsreizen]] die de [[Goudstandaard|goud]]- en [[Zilver|zilverhandel]] stimuleren na de rooftochten van de [[conquistadores]].]]

.

* Antwerpen start een nieuwe omwalling met stenen en een gracht, negen bastions en vier stadspoorten door [[Donato de' Boni]]. 

.

* Het ''New Kreüterbuch'' van [[Leonhart Fuchs]] (1501-1566), een Duits botanicus en arts verschijnt in Basel.

.

.

=== 1543 ===
.

* [[Nicolaas Copernicus]] publiceert over de planeten.

.

* [[Andreas Vesalius]] publiceert zeven boeken over het menselijk lichaam en schopt het tot lijfarts van keizer Karel.

.

* ♣ Rembert Dodoens (Mechelen 1517–Leiden 1585) bewerkt en vertaalt het kruidenboek van Leonhardt Fuchs naar de volkstaal en voegt tweehonderd nieuwe planten toe. Edities zullen elkaar opvolgen: in 1554 beschrijft hij 1060 planten met 719 prenten, in 1563 lopen de aantallen op tot 1406 en 861.

.

&lt;gallery&gt;
PMa_B_501_Antwerpen.jpg
Dodoens02.jpg
Rembert_Dodoens_(1517-1585)_-_Cruydeboeck_(1554)_Museum_Hof_van_Busleyden_Mechelen_6-07-2018.jpg
Rembert_Dodoens_29-6-1517,_Leiden_-_Gedenksteen_te_Schilde,_waar_hij_zijn_Cruydeboeck_in_1554_schonk.jpg
Bestand:Rembertdodoens.jpg
File:DodonaeusLeiden.JPG
File:Title_page_of_Cruydt-Boeck,_1618_edition.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1544 ===
.

* Op de Amsterdamse zeedijk komt een vaste kaarslantaarn, een voorloper van de straatverlichting.

.

* De Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. De ruitereenheid bewaakt de wegen en controleert de weggebruikers.

.

* Willem van Oranje is elf en gaat in Brussel wonen.

.

* [[Gerard Mercator |Mercator]] ontsnapt aan de doodstraf wegens zijn lutherse sympathie. Zijn medearrestanten niet.

.

* ♣ Oprichting van de [[Orto botanico di Pisa]] gelieerd aan de Università di Pisa onder [[Cosimo I de' Medici]].

.

.

=== 1545 ===
[[Bestand:Orto dei semplici PD 01.jpg|thumb|550px|♣ De botanische tuin van [[Padua (stad)|Padua]] is bekend als Orto dei Semplici met op de achtergrond de Sint-Antoniusbasiliek. Wetenschappers leggen in 1543 de eerste botanische tuin ter wereld aan: de [[Orto botanico di Padova]]. Omdat mensen de [[medicinale plant]]en stelen, komt er een muur. De tuin lijkt van buiten uit op een vesting, binnen de muren kennen de bedden een ingewikkeld fantasiepatroon. De planten komen van de streken die handel drijven met Venetië dat veertig kilometer ten oosten van Padua ligt. De stad neemt een voortrekkers rol bij de introductie van exotische planten. De Venetiaanse vertaler van Vitruvius' De Architectura [[Daniele Barbaro]] ontwerpt de cirkelvormige tuin volgens het patroon van de [[Hortus conclusus|Hortus Conclusus]]. Na de inwijding in 1545 komen er herbaria, een bibliotheek en laboratoria bij. De botanische tuin kent vrij laat haar oorsprong in de geschiedenis. Tegen mijn intuïtie in ontstaan ze niet kort na de ontdekking van Amerika of tijdens de voorbereidende reizen. De biografie van de machtigste vors van het moment - die van [[Keizer Karel V]] - is illustratief. Bij zijn dood in 1555 blijft Amerika onvermeld. In de halve eeuw na 1492 is er nauwelijks interesse voor lokale levensgewoonten of de dieren- en plantenwereld aan de andere zijde van de oceaan. De plaatselijke culturen en de omringende natuur percipiëren ze als barbaars en bizar, als een wildernis vol wilden. De ontdekking en de bezetting van de nieuwe wereld gaat gepaard met een goud- en zilverdorst van de [[Conquistador (historisch)|conquistadores]] en hun religieuze beschavingsdrift. Het missionaire en [[messianisme|messianistische]] katholicisme zullen ze als wereldgodsdienst uitbouwen met missionarissen die de heidenen bekeren. En net zoals in de vroege middeleeuwen kiezen ze voor een hybride missionering waarbij ze de locale symboliek een plaats gunnen. Vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw verandert die godsdienstig eenzijdigheid. Die godsdienstige motieven zijn de Nederlandse en Engelse zeevaarders die Amerika koloniseren eerder vreemd. De handel in ongekende luxeproducten is hun codewoord en brengen de ontdekkingsreizen terug naar de essentie, namelijk de zoektocht naar nieuwe handelsroutes sinds de Turken de oude zijderoutes en de oude specerijenroutes bezetten.]]

.

* De Antwerpse drukker [[Jacob van Liesveldt]] wordt onthoofd wegens [[ketterij]]. Hij drukte een bijbelvertaling met annotaties van [[Maarten Luther|Luther]]. 

.

* Begin [[Concilie van Trente]] (tot 1563).

.

* ♣ Begin van de [[Giardino dei Semplici]] of de botanische tuin in [[Florence (stad)|Florence]], opgericht door Cosimo I de' Medici. De directeur zoekt men onder de tuinlui uit het Noorden en men benoemt [[Joseph Goedenhuyse]] waarvan de naam veritaliaanst tot Guiseppe Casabona. Na de Orto botanico di Pisa en de Orto botanico di Padova is dit de op twee na oudste botanische tuin ter wereld.

.

* De Bibliotheca Universalis van [[Conrad Gesner]] verschijnt en maakt de man beroemd. Het lijvig boekwerk vermeldt alfabetisch drieduizend Griekse, Latijnse en Hebreeuwse auteurs van de klassieke tijd tot heden.

.

.

=== 1546 ===
.

* Luther overlijdt.

.

* De doopsgezinden Dirk Pietersz Smuel en Jacob de Geldersman worden als ketters verbrand op de [[Dam (Amsterdam)|Dam in Amsterdam]].

.
* Schotse protestanten gaan vermomd [[St Andrews Castle|Saint Andrews Castle]] binnen, vermoorden er kardinaal Beaton en hangen zijn lichaam aan de kasteelmuur.

.

* De [[Index van Leuven]] krijgt kracht van wet door keizerlijk edict.

.

* ♣ Het valt de Portugezen op dat hun buitengewesten sommige soorten struikwinde ([[smilax]]), een glanzende klimplant gebruiken als medicijn. De thee ervan zou syfilis aanpakken. [[Andreas Vesalius|Vesalius]] beschrijft de wortels in een brief. Samen met peper, kruidnagel, gember en kaneel importeren de Portugezen ze in Antwerpen, waar ze in de handel te krijgen zijn. Zo ontwikkelt [[Syfilis]] zich tot de hedendaagse ziekte. Doordat de bacterie de slachtoffers langer laat leven, overleeft ze en kent ze een brede actieradius.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter &amp; Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren'', Bezige Bij, Amsterdam, 2012, p. 103.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Monster_in_Parco_dei_Mostri_(Bomarzo).jpg|thumb|550px|♣ 'Een doolhof heeft geen Minotauros nodig' schrijft Umbeto Eco ergens. 'Het is zijn eigen Minotauros, met andere woorden, de poging van de bezoeker om de wege te vinden, dat is de Minotauros.' Net zoals Jorge Luis Borges vergelijkt Eco de bibliotheek met een doolhof. 'De Minotauruos is het die het bestaan van het labyrint volledig rechtvaardigt' schrijft Borges. Eco: 'Ondoorgrondelijk als de waarheid die ze in zich bergt, bedrieglijk als de leugen die ze behoedt, is de bibliotheek een geestelijk en teven een aards labyrint. Wie er binnentreedt, komt er nooit weer uit.' Een labyrint verschilt van een doolhof. Een labyrint is een symbolisch pad naar een centraal punt via één pad. De pelgrim wandelt als vanzelf via een onvertakt pad naar het eindpunt toe: het vinden staat centraal, verdwalen of afleiding zijn onmogelijk. Van oudsher zijn ze aangelegd. Een Romeinse sarcofaag gebruikt de beide begrippen en stelt cryptisch: 'Voor de levenden is dit hier een doolhof. Vrienden, zorg dat jullie altijd aardigheid blijven houden aan het labyrint.' Een doolhof alludeert op het verdwalen, het vertwijfeld zijn: zoeken staat centraal. De veelpadige doolhof is een vinding van de zestiende eeuw en zet het dolen [stjolen], het vertwijfeld zijn centraal. Vanaf die eeuw confronteert de doolhof de mens met zijn oer-angst, verruimt het zijn blik in het onbekende en het dwingt de bezoeker stil te staan bij de schoonheid en de verschrikkingen van de (innerlijke) levensweg.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 3-4.&lt;/ref&gt; De dodentempel van farao [[Amenhotep III]] die bij [[El-Fajoem|Medinet al Fajoem]] gebouwd is, is wellicht het oudste bouwwerk met de naam van een klassiek labyrint. Er is weinig over van de tempel met drieduizend vertrekken die gebouwd is rond 1.800 v.Chr. [[Herodotus|Herodotos]] ziet het duizend jaar oude bouwwerk omstreeks 450 v.Chr. en prijst de kunstzinnige orde. Een associatie met verdwalen of verwarring maakt hij niet. Die komen er met de [[Minotaurus|Minotaurussage]] waarbij de Kretenzische [[Minos|koning Minos]], zijn vrouw [[Pasiphaë]], een witte stier, de bouwmeester [[Daedalus (mythologie)|Daedalos]], de [[Minotaurus]], [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]] en [[Theseus]] de hoofdrollen spelen met het conflict tussen Athene en Kreta op de achtergrond. Als koning Minos, de vader van de Minoïsche/Kretenzische (?) beschaving aan Poseidon vraagt om te oordelen over de rechtmatigheid van zijn koningschap, brengt een witte stier zekerheid: Minos is koning, zijn broers hebben geen recht op de erfenis. Als wederdienst voor zijn juridisch advies vraagt Poseidon de stier te offeren. Minos weigert en als straf maakt Poseidon Minos' vrouw verliefd op het beest. In een holle houten koe – een constructie van Deadalus – bestijgt de (dek)stier haar. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een stierenkop en -staart in een mannelijk lijf. Het brave beest proeft (mensen?)vlees (taboe op kannibalisme) en ontpopt het zich tot een onverzadigbaar monster. Om de mens-stier op te sluiten bouwt Daedalus het λαβύρινθος, een labyrintische, geheimzinnige gevangenis die de archeoloog Sir [[Arthur John Evans|Arthur Evans]] bekendheid gaf. Zijn vergelijking tussen Minos’(?) paleis op het Kretenzische Knossos en het Minataurische labyrinth is onwaarschijnlijk mooi. Wie er binnen gaat, vindt geen weg terug. De eilandbewoners voeden de Minotaurus met vaste regelmaat - om de negen jaar -met zeven Antheense meisjes en jongens. Theseus, een koningszoon is één van hen. Met de hulp van de smoorverliefde dochter van Minos – Ariadne (en dus de halfzus van de Minautourus) vindt hij na het fatale gevecht de weg terug. Voor de lezer die nog kan volgen... twee kanttekeningen. 1. De draad van Ariadne lijkt een uitstekend hulpmiddel in een doolhof, maar is in een labyrint toch volstrekt onnodig, niet, vermits er slechts één pad is? Een klein woordenboekonderzoek verklaart dit. Sommige talen onderscheiden een doolhof van een labyrint. Voor de Fransen, de Engelsen en de Nederlanders is een labyrint geen doolhof. Net zoals  het Ests, het Fins, het Tsjechisch en het Japans geven ze de begrippen een tegengestelde inhoud. Voor deze talen is een labyrint een pad naar een centraal punt. Voor het Duits, het Pools, het Hongaars, het Bulgaars en het Chinees zijn een labyrint en een doolhof synoniemen, net zoals in het Italiaans, het Spaans en het Grieks. 2. Herman Kern, een Duits labyrint-onderzoeker verwijst naar Homeros en stelt dat het om een Kretenzisch dansritueel gaat tijdens een 'heilig huwelijk' waarbij de draad de dansstructuur of de choreografie (van het Griekse korros) illustreert. Homeros schrijft dat Daedalos een 'prachtig gevoerde koros maakte' voor Ariadne. 'Ze liepen in cirkels rond als op de draaischijf van een pottenbakker' en 'dansten elkaar in rijen tegemoet.' Het eiland Delos kent de traditie van de nachtelijke kraanvogeldans die Theseus als eerste danst bij het Apollo-altaar. Mannen dansen er zingend, vrouwen zwijgend. Onder het licht van fakkels gebruiken de dansleiders een touw om de bewegingen te coördineren en verwarring te creëren of te vermijden. Belangrijk is dat de dansleider zelf de 'draad niet kwijt raakt' opdat hij geen gezichtsverlies zou leiden. Ook de gotische kerklabyrinten zijn met dans geassocieerd. Noord-Franse kathedralen voeren heilige paasdans op na de vespers. De deken danst er in driepas door het labyrint en werp een gouden bal naar de geestelijken rond hem.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 5, 9, 10, 34.&lt;/ref&gt; Naar de middeleeuwen dan maar? Middeleeuwse vloerlabyrinten zijn te zien in de [[Notre-Dame van Amiens]] (een achthoekige vorm uit 1288), in de [[kathedraal van Chartres]] (de roos van Chartres met een doorsnede van 12,5 meter, elf ommegangen en een weglengte van 294 meter) en die van Reims (?). Een baroklabyrint is te vinden in de [[Onze-Lieve-Vrouw van Hanswijk (Mechelen)|Onze-Lieve-vrouw van Hanswijk in Mechelen]]. Het labyrint maakt het voor iedereen - rijk en arm - mogelijk om een 'mini-bedevaart' of een pelgrimstocht te ondernemen. De bedevaarten naar [[Pelgrimsroute_naar_Santiago_de_Compostella|Compostella]] langs de [[Camino Primitivo|Camino]] of naar [[Rome (stad)|Rome]] langs de [[Via Francigena]] vanuit Canterbury zijn financieel of fysiek niet voor iedereen weggelegd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Vaak ontstaan bedevaartplekken rond een heiligenrelikwie die bescherming biedt bij kwalen en ziektes, nood en ontbering. Voor elke kwaal wordt een andere heilige aanroepen - dit is typisch magisch denken: [[Sint-Rochus]] bij de pest, [[Sint-Apollonia]] bij kiespijn, [[Sint-Barbara]] bij brand, bliksem of een plotselinge dood... Deze reliekencultus stamt uit een heidens bijgeloof en is voor ongeletterden veel beeldender dan de abstracte [[sacramenten]]. Vandaar dat de vroege missionarissen water bij de wijn doen en cultussen overnemen, net zoals ze heidense bomen en tempels omvormen tot christelijke bedevaartplekken. Een pelgrimslied heeft het over het doorbreken van de muren die hen gevangen houden en het uitbreken om zich vrij te maken van de zonde: 'Eer we de lange reis beginnen / moeten we ons op onszelf bezinnen / tegen de muur stoten totdat ze valt / en ons niet meer gevangen houdt. / In tijden van zonde zijn we gevangen. / Zodra we ons op de boeteweg bevinden, / komt de hul waarnaar we verlangen. Gedicht geciteerd in: MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 96.&lt;/ref&gt; [[Albrecht Dürer]] (1471-1528) beschrijft labyrinten bij zijn bezoek aan Brussel in 1520. Achter het [[paleis op de Koudenberg]] ziet hij fonteinen, labyrinten en een dierentuin. Hij noemt het 'een mooie en wonderlijke plek' zoals hij ze nooit eerder zag. De keizerlijke warande, of anders gezegd het jachtpark en een uitloper van het [[Zoniënwoud]] waar everzwijnen, damherten en edelherten te bejagen zijn, toont exotische planten en dieren uit alle hoeken van het rijk van de keizer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Waarom is Dürer in Brussel? Ook dat is gedocumenteerd. Zie Lucas Catherine.&lt;/ref&gt; Er is een wijngaard of misschien wel meerdere, een gesloten tuin met de naam 'la Feulllée' en een vijver die de 'Clutinck' wordt genoemd. De kaatsbaan en het tornooiveld... het speleveld kent geen grens. Dürer schetst er een leeuw, een leeuwin en een baviaan, later zal [[Pieter Coecke van Aelst]] (1502-1550), de schoonvader van [[Breugel]] daar een kameel en olifant aan toevoegen. Een andere tijdgenoot, de Brusselaar [[Bernard van Orley]], geboren ergens tussen 1487 en voor Columbus afvaart (overleden op 6 januari 1541) maakt glas-in-lood en wandtapijten. Het tapijt ''De Jachten van Maximiliaan'' illustreert de uitstraling, de invloed en de intensiteit van het Warandepark. Karel V (1500-1555) en de aartshertogen (1598-1621) zullen het park koesteren, in tegenstelling tot de tussenliggende periode onder de regering van Filips II die zich liever niet in Brussel laat zien en er Alva op af stuurt. Karel en de aartshertogen toveren het park om tot een fabuleus theater met fris gebladerte, kabbelend water, klaterende beekjes, elegante fonteinen, paviljoenen vol planten, sculpturen, galerijen en grotten, het maniërisme indachtig. 'Vanaf 1601 zullen ook de ingrepen van de Franse ingenieur [[Salomon de Caus]], in Europa befaamd om zijn kunstmatige, op mythologische thema's geïnspireerde fonteinen en machines bijdragen tot de verfraaiing van deze tuinen. Een doolhof symboliseert geen [[pelgrimage]] waarbij een pelgrim van a naar b stapt, maar een echte zoektocht niet wetende waar men uitkomt. Sinds de reformatie en de ontdekkingsreizen is het traditionele pad is niet langer duidelijk. Daarom beschikt een doolhof over meerdere verdwaalwegen. [[Giacomo Barozzi da Vignola]] en [[Pirro Ligorio]] (beiden architect en oudheidkundige) ontwerpen in 1547 de [[tuinen van Bomarzo]], omschreven als één der befaamste doolhoven. Als doolhof is Bomarzo wellicht de oudste, de raadselachtigste en de spannendste dwaaltuin. [[Hella Haasse]] schreef een monografie over 'Il Parco dei Mostri di Bomarzo' en noemt het een geheim park van de dood, een behekst woud. Deze tuin is een metafoor voor het berekenbare (het wereldse, de verkenning ervan) en het onberekenbare (het goddelijke). Een erg oude doolhoftekening duikt enkele jaren later op in een schetsboek uit 1550 van de stad [[Mantua (stad)|Mantua]]. Het is niet toevallig dat de meerpadige doolhof ontstaat tijdens de [[Italiaanse renaissance]] en het [[maniërisme]], ten tijde van de [[ontdekkingsreizen]], de [[reformatie]] en de [[contrareformatie]]. Deze tuin typeert de mens als een zoekend wezen die geestelijk of fysiek de wereld verkent én daarbij graag terugblikt op de oudheid. De tuin fascineert de heren van het huis [[Gonzaga (geslacht)|Gonzaga]] in die mate dat ze hun klassiek labyrint voorzien van zij- en dwaalwegen. Vanuit Italië verspreidt die dwaal- of renaissancetuin zich. Het grondplan is vaak vierkant. Het is een verwijzing naar de Middeleeuwen en het illustreert dat de overgang van de Middeleeuwen naar de Nieuwe Tijd niet zo bruusk verloopt als vaak wordt voorgesteld. De vier paden van de Hortus Conclusus, de vier wegen naar de Waarheid zijn vervangen door een doolhof waarin men dwalend op zoek kan gaan naar de levensboom, de fontein of de waterput. De goddelijke waarheid is dus nog bereikbaar, maar eenvoudig is het niet meer. Hella Haasse ziet Bomarzo als de obscure veruiterlijking van de [[kabbalistiek]], het [[magisch denken]] en de [[alchemie]] die goochelt met de middeleeuwse [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorieën]]. Ook dit is de renaissance, met één verschil met het Middeleeuwse symbolische/magische denken: door de ontelbare symbolische lagen treedt nu een betekenisloosheid in. De eenhoorn die afwisselend Christus en de duivel symboliseert blaast, net zoals de [[Hortus Conclusus]] binnenkort zijn laatste adem uit. Het [[Concilie van Trente]] laat niet meer op zich wachten. Symbolen duiken in labyrinten op: het privé-graslabyrint in Somerton bij Branbury, Oxfordshire in Engeland is aangelegd als een draad van Ariadne en is 365 meter lang. (p. 16) en de lengte van het vloerlabyrint ^een diagonaal kruis - van de Ely-kathedraal in Cambridgeshire is even lang als de torenhoogte (p. 132). In die dagen en de komende eeuw, tussen 1550 en 1650 kent Europa de mode van de liefdeslabyrinten. Manshoge heggen in concentrische cirkels beschutten en beschermen de verliefden tegen weer en spionage. In het midden van het labyrint staat een prieel of een paviljoen als rendeze-vousplaats.

Andere bekende labyrinten in de primaire bronnen: 

* Derde eeuw. Een Romeins uit Gargates bij Vienne/Lyon;
* Derde eeuw. Rechthoekig vloermozaïek in Sousse (Hadrumentum), Tunesië. Enkel de tekeningen bestaan nog; 
* Vierde eeuw. Monochroom Romeins vloerlabyrint, met Christelijke invloed in [[Cirencester]] in Engeland;
* Twaalfde eeuw. Miniatuur op perkament in kleur. Verzamelhandschrift, Sint Emmeram, Regensburg. Toont Yeriho - de oudste stad ter wereld en genoemd naar de maan en de vorm ervan. De stad is beroemd om zijn balsemienbosjes, zijn specerijen en het winterpaleid van Herodes de Grote, op de pelgrimsweg tussen Galilea en Jerusalem.
* Vijftiende eeuw: Banier met een layrinth, geillustreerd in het militaire handboek 'De re miliatri' van Roberus Valturius (Italië).
* Ca. 1460. Baccio Baldini maakt een kopergravure in Florence met een poortgewelf waarin Theseus verdwijnd met het touw in de hand;
* 1539. Koperplaat uit het schrijfmeesterboek van Johann Neudörffer, Nürnberg;
* Ca. 1550. Een onbekende Duitse meester ontwerpt een haaglabyrint op houtsnede met vijf medaillons. In het midden vecht Thesus tegen de Minotaurus die in wezen op de duivel lijkt. 
* 1579. D. Loris van Mömpelgard (Montbéliard) publiceert in Genève 'Le Thresor Des Parterres De L'Univers', liefdeslabyrinten met een toren of een paviljoen;
* Zestiende eeuw. F rancesco Segala, een architect uit Padua (Italië) toont in zijn 'Libro de laberinti' houtsnedes van labyrinten in de vorm van een slak (een tuindier dat alles aanvreet), een spin/krab (angst), een jachthond (die beschermt), een dolfijn (het exotische), een schip (de ontdekkingsreizen) en een nar (wijsheid, de onnozele kijkt in de spiegel);
* Zestiende eeuw. Vloerlabyrint in de San Vitale in Ravenna (Italië);
* 1607. Gabriele Bertazzolo ontwerpt een doolhof voor de hertog van Gonzaga in Mantua (Italië). Tekening is te vinden in zijn 'Carta Topografica di Mantova' uit 1628;
* 1664. Tuinlabyrinten van Georg Andreas Boeckler in Architectura Curiosa Nova, Neurenberg;
* 1690. De aanleg start van [[Hampton Court Palace|Hampton Court]], East Molesey, in het graafschap [[Surrey (graafschap)|Surrey]], een ontwerp van [[George Londen]] en [[Henry Wise]]. De aanleg duurt vijf jaar. Een plantage in Suriname draagt dezelfde naam. De koninklijke haagdoolhof is mogelijks de beroemdste en met één miljoen bezoekers per jaar meest bezochte doolhof ter wereld. De trapezevormige aanleg meet aan de langste kant zeventig meter. Waarschijnlijk is er sprake van een ouder labyrint op de zelfde plek.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 122.&lt;/ref&gt;
* 1711. Ontwerp van een Benedictijner kloosterdoolhof in de abdij van [[Lambach (Oostenrijk)|Lambach]] in Oostenrijk. Vermoedelijk gemaakt door de tuinman Stefan Schwarz;
* 1721. Haagdoolhof naar een plan van [[Girolamo Frigimelica]], Villa Pisani, Strà bij Padua; 
* 1728. [[Batty Longley]] graveert voor een Londens tuinlabyrint en in zijn boek 'New Principles of Gardening' verbetert hij labyrint van Versailles.
* 1730. Het Engelse graslabyrint in Pimpern bij Blandford, Dorset wordt omgeploegd. De bevolking noemde het Troje. 
* 1775. Labyrintontwerp door [[P.J. Galimard]] in het boek 'Architecture des jardins';
* 1977. Het Haaglabyrint van [[Kasteel van Belœil]] kent een sleutel met baardpatroon en ligt bij 'het mooiste Belgische kasteel' aldus sommigen, in een ontwerp van [[Randoll Coate]]]];
* 1995. Adreian Fisher ontwerpt in Paradise Valley ([[Pennsylvania]], het land van de [[Amish]] in de VS) een maïslabyrint van 12.000 vierkante meter, verwijzend naar een historische stoomspoorlijn en de Amerikaanse maïslabyrinten. Een labyrintmeester geeft de bezoeker uit een toren raad of zet hem op het verkeerde been. Het maïslabyrint met als titel de 'Gouden hinde' krijgt een plaats krijgt in het [[Guinness Book of Records|Guiness Book of Records]] als het grootste ter wereld. De Gouden hinde was het schip van [[Francis Drake]] (1543-1596) dat bij een Indonesisch eiland vol kruidnagel teloor gaat.]]

.

=== 1547 === 

.

* ♣ Een nieuw tuintype... de meer-padige doolhof.

.

* [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] van Engeland overlijdt, net zoals Frans I, de koning van Frankrijk. 

.

* Karel V vergunt de Vlamingen voor het graven van de [[Sassevaart]], de voorloper van het [[kanaal Gent-Terneuzen]].
.

.

=== 1548 ===
.

* In [[Brugge]] wordt [[Simon Stevin]] geboren (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;Den Haag of Leiden, 1620). Hij wordt natuurkundige, waterbouwkundige, landmeetkundige, wiskundige en ingenieur die het decimale stelsel voor breuken introduceert. Hij geeft de [[vestingbouw]] een rationele grondslag.

.

.

=== 1549 ===
.

* Kroonprins [[Filips II van Spanje|Filips]] arriveert uit Spanje in [[Brussel (stad)|Brussel]], nu de officiële hoofdstad van de Nederlanden. Karel V stelt zijn troonopvolger voor tijdens een grote Ommegang.

.

* De [[Sassevaart]] wordt onder water gezet.

.

* [[Christoffel Plantijn]] vestigt zich in Antwerpen.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Pieter_Coecke_van_Aelst.jpg|[[Pieter Coecke van Aelst]]
File:Bernard_van_Orley.De_jachten_van_Maximiliaan01.JPG|[[Bernard van Orley]], De jachten van Maximiliaan
File:Rome_Sistine_Chapel_01.jpg|[[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert Het laatste oordeel, 1541.
File:BelagerungOfen4.jpg|Beleg van Buda.
File:Martin-Luther-1526.jpg|Maarten Luther in 1526
File:Lucas_Cranach_(I)_workshop_-_Martin_Luther_(Uffizi).jpg|Maarten Luther in 1529 door [[Lucas Cranach de Oude]]
File:MCC-10185_Portret_van_Maarten_Luther_(1483-1546)_(1).tif|Maarten Luther in 1546
File:Portrait_john_calvin_reverse.jpg|Calvijn
File:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hans Holbein]] schildert Hendrik VIII van Engeland.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren vijftig ==
.

[[Bestand:Hendrick_Avercamp_-_Winterlandschap_met_ijsvermaak.jpg|thumb|550px|♣ Winterlandschap met ijsvermaak, [[Hendrick Avercamp]], omstreeks 1608. Metingen in West- en Midden-Europa tonen dat het na 1550 verkoudt: meer sneeuw en ijs tijdens de langer durende winters (van november tot april) en herfstige zomers met storm. Dit is de [[Kleine IJstijd]]. De oorzaken zijn viervoudig. 1. Een overvloed aan bomen slurpt de CO2 uit de atmosfeer. Een gebied zo groot als Frankrijk is nu bos na het uitsterven van de [[Indianen]]). Daardoor koelt de aarde af. 2. In Europa verwilderen gebieden na de pest. 3. De zon vertoont minder activiteit door een slechte aardbaan. 4. Een reeks vulkaanuitbarstingen zorgt dat het zonlicht de aarde niet bereikt. In de Lage landen lijdt de kleinschalige wijnbouw onder de koude. De druivenranken op de zeventiende eeeuwse landgoederen hebben enkel nog een esthetische functie. De eenvoudige middeleeuwse wijnproductie verdwijnt in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. De schaarste en de vele oorlogen maken wijn tot een luxe importproduct. Alleen elites permitteren zich de drank, dat is te zien op veel doeken. Tot 1585 verloopt de wijnimport via Antwerpen, daarna nemen de Nederlandse havens Dordrecht, Nijmegen, Amsterdam en Rotterdam de (erg gevarieerde) wijnhandel over. Tuinbouwers zien de noodzaak om anders te gaan tuinieren. In 1561 wijst de Zwitser Conrad Gessner in zijn boek ''De Hortis Germaniae'' op de effecten van muurwarmte bij het rijpen van aalbessen en vijgen. Vrijstaande latwerken uit de vijftiende eeuw komen nu tegen warme muren te staan. In Antwerpen publiceren de botanici Dodonaeus en Clusius samen met Plantijn een serie Nederlandstalige kruidenboeken en in 1566 - het jaar van de beeldenstorm - verschijnt ''De Veltbouw''. Karel Stevens en Jan Liebaut - beiden doctor in de medicijnen - beschrijven hoe druiven op een afdak of op een 'somerhutte' meer van de warmte genieten. Prenten van Johan Vredeman de Vries en Pieter Brueghel tonen boogvormige pergola's en in moestuinen komen verhoogde bedden met luchtige grond vol mest, kalk en strooi die de warmte van de voorjaarszon gebruiken. De opgehoogde bedden maakt dat de grond sneller opwarmt en makkelijker droogt. In zo'n warme tuin is het ook aangenaam toeven. De belangstelling voor het leifruit verdwijnt op het einde van de achttiende eeuw, als de Kleine IJstijd voorbij is.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIETER VAN DOOREN. ''Conquistadores sloegen deuk in het klimaat''. In: ''De Standaard'', donderdag 7 februari 2019, p. D9; PIETER VAN DOOREN. ''Zilvervloot veroorzaakte oudste luchtvervuiling.'' In: ''De Standaard'', dinsdag 10 februari 2019, D8; WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 12-17; JANNY VAN DER HEIJDEN. ''Smaakpalet van de Lage Landen. De geschiedenis van de eetcultuur in beeld'', Nijgh &amp; Van Ditmar, sp., 2023, p. 112 &amp; 180.&lt;/ref&gt;]]

'''Sinds het midden van de zestiende eeuw verbinden koetsen steden. Door een gebrek aan vering is het comfort ver te zoeken. Reizigers brengen hun uren liever door in het zadel op het paard. In deze jaren is Keizer Karel gebroken, moe en vermoeid door een halve eeuw paardrijden in het uitgestrekte rijk dat hij regeerde. Gewone mensen die reizen hebben niets anders dan kopzorgen: het vervangen van de zadels, de teugels, de sporen, de halsters, de tassen, de hoefijzers... de stallingen en het voer. Reizigers bereiden in die dagen hun reis grondig voor. Wisselbrieven voorzien hen van contanten in geld en bij de plaatselijke magistraat zoeken ze een paspoort. Zo krijgen ze toegang tot de steden en passeren ze de ontelbare grenzen tussen de baronieën, de graafschappen en de vorstendommen. Het sust de douaniers en vergemakkelijkt het tolrecht. Tol- en gezondheidsbrieven maakten het mogelijk om te reizen in pestregio's. Wie musea, bibliotheken of curiositeitenkabinetten wil bezoeken heeft aanbevelingsbrieven nodig van geleerden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GERRIT VERHOEVEN. ''Ploeteren of pleisteren. Op weg in de 16de eeuw''. In: WERNER VAN HOOF (Ed.). ''Op reis met Plantijn. Onderweg in de 16de eeuw.'' Museum Plantin-Moretus, Antwerpen, 2021, p. 8-23.&lt;/ref&gt; En met de koets verspreidt zich een nieuw wondermiddel uit de Nieuwe Wereld. Columbus vermelde het sporadisch in zijn dagboek. Omstreeks 1550 is er tabakskweek in een Mechelse tuin en [[Rembert Dodoens]] (Mechelen 1517–Leiden 1585) beschrijft het in 1554 in zijn [[Cruydeboeck]]. Nadat Clusius (1520-1600) het werk in 1557 in het Frans vertaalt tot ''Histoire des plantes'' doet de tabak zijn intrede in Frankrijk. [[Jean Nicot]] stuurt het in 1560 als geneeskrachtig wondermiddel naar koningin [[Catharina de' Medici]] om haar hoofdpijn weg te nemen. In 1564 beschrijft hij het in zijn populaire ''L'agriculture ou maison rustique.'' In Engeland is het de ontdekkingsreiziger [[Francis Drake]] die de tabak in 1573 introduceert. In 1580 vaardigt Enkhuizen het eerst gekende rookverbod in de geschiedenis uit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BENEDICT GOES. ''De eerste tabak in Europa''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, 's-Gravenhage, 1990, p. 28-35.&lt;/ref&gt;'''

[[Bestand:Tridentinum.jpg|thumb|550px|♣ Het [[Concilie van Trente]] begon in 1545 en eindigde in 1563. In de tweede helft van de zestiende eeuw groeit de katholiek-protestantse kloof. Als de katholieke [[Filips II van Spanje]], even schuchter als streng, zijn vader [[Keizer Karel V|Keizer Karel]] opvolgt, is de rollende sneeuwbal onhoudbaar: beide partijen, zowel katholieken als protestanten radicaliseren. Het [[Concilie van Trente]] begeleidt als drievoudige kerkvergadering (1545-1547, 1551-1552 en 1562-1563) in het midden van de zestiende eeuw de [[abdicatie]] van Karel en de kroning van Filip. In de Italiaanse stad [[Trente (stad)|Trente]] zoeken de katholieken hun tweede adem en ondernemen ze acties tegen de [[reformatie]]: ze organiseren de [[contrareformatie]]. Waar de reformatie sober en somber is, daar is de contrareformatie barok: theatraal en luisterrijk. Die contrareformatie is niet enkel, zoals de naam laat uitschijnen, de antithese van de reformatie; het is tegelijk een interne hervorming van de katholieke kerk: het middeleeuwse [[symbolisme]] wordt verboden (het leidt tot een ijdel spel en zet aan tot onzedigheid, denk aan de eenhoorn in de Hortus Conclusus), priesters krijgen opnieuw een gedegen scholing in het klein en in het groot[[seminarie]], de [[Jezuïetenorde]] ontstaat (een keurkorps dat niet alleen de pas ontdekte gebeden in Zuid-Amerika, in Azië en China moet kerstenen, maar in Vlaanderen als stoottroepen te werk gaan en discipline, scholing en geloofsijver beklemtoont). Overal duiken kerkinspecties op, de biechtcultuur maakt opmars (biechten gebeurt vanaf nu in een biechtstoel, niet meer in de publieke ruimte), mentale training is nooit veraf. Kortom, alles wordt uit de kast gehaald om de [[contrareformatie]] te organiseren.]]

[[Bestand:Pieter_Bruegel_de_Oude_-_De_val_van_Icarus.jpg|thumb|550px|♣ Ploegen omstreeks 1558, door Pieter Bruegel de Oude: De val van Icarus.]]

.

1550
* Oudste schets van een Labyrint? Dürer spreekt er al over in 1520, of hij ze tekent is niet bekend.
* In Antwerpen krijgt het [[calvinisme]] veel aanhang. Dat hoeft niet te verwonderen met een [[Plantin-Moretus|drukkerij]] in het stadscentrum.
* Het [[Bloedplakkaat]] van [[Keizer Karel V]] verbiedt het drukken, schrijven, verspreiden en bezitten van ketterse werken, het bijwonen van hun bijeenkomsten, het prediken en het huisvesten van ketters met de doodstraf.

.

1551
* Stichting van de eerste universiteiten in Zuid-Amerika: [[Lima (stad)|Lima]] en [[Mexico-Stad]].
* De gereformeerde predikant Jan van Oostende belandt in Antwerpen op de brandstapel.
* De Oostenrijkse ambassadeur voor Turkije, [[Ogier Gisleen van Busbeke]] (Ca. 1522-1592) maakt in het Turkse Edirne kennis met de tulp (Tulipa), een eenzaadlobbige plant uit de leliefamilie. Hij zendt de bollen naar Wenen en in zijn Legationis Turcicae epistolae quatuor' schrijft hij: 'We bleven een dag in [[Adrianopel]] en vervolgden dan onze weg naar [[Constantinopel]] dat niet ver meer was. Op onze tocht door deze streken werd ons overal een geweldige hoeveelheid bloemen aangeboden: [[narcissen]], [[Hyacint (soort)|hyacinten]] en bloemen die de Turken &quot;tulipan&quot; noemen. De [[tulp]] heeft nagenoeg geen geur, zij is geliefd om haar kleurschakeringen en haar schoonheid.'


.

1552
* Het [[Verdrag van Passau]] geeft de lutherse vorsten godsdienstvrijheid.
* In Brussel worden de eerste calvinisten onthoofd.
* [[Pieter van Gent]] (ca. 1480-1572) schrijft een kritische brief aan keizer Karel over de behandeling van de Indianen. 'Nog dertig of veertig jaar zulke uitbuiting en dan zal dit land voorgoed verloren gaan, want zonder indianen is het niets waard.' Het is een uitzonderlijke stem die opkomt tegen de volkerenmoord van de Conquista.

.

1553
* [[Maria I Tudor (Engeland)|Maria Tudor]], de katholieke oudste dochter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]], wordt koningin van Engeland.

.

1554

.

* [[Filips II van Spanje|Filips II]] huwt met [[Maria I van Engeland]] en blijft achttien maanden in Engeland

.

* De hevige vervolging van de protestanten geeft Maria haar bijnaam &quot;Bloody Mary&quot;.

.

* Val fort [[Mariembourg]].

.

* ♣ [[Conrad Gesner|Konrad Gessner]] (1516-1565), een getalenteerde en veelzijdige geleerde uit Zwitserland verwerft de positie van stadsgeneesheer en sticht in Zürich de botanische tuin. 

.

.

1555
* Eerste troonsafstand [[Keizer Karel V]] als vorst van de Nederlanden en Spanje. De Nederlandse gebieden en de Franche-Comté draagt hij over aan zijn zoon, [[koning Filips II]]. Het keizerschap draagt hij bij zijn tweede troonsafstand in 1556 over aan zijn broer, de latere [[Keizer Ferdinand I (1503-1564)|keizer Ferdinand I]]. Hiermee splitst Karel zijn Habsburgse wereldrijk in een Oostenrijkse en Spaanse tak.
* [[Filips II van Spanje|Filips II]] benoemt nieuwe leden van de Raad van State, onder wie [[Willem van Oranje]] en [[Lamoraal van Egmont]].
* [[Christoffel Plantijn]] sticht in Antwerpen zijn drukkerij en verwerft het monopolie in missalen en brevieren onder de Spaanse kroon. Op 1 mei drukt hij zijn eerste werk: ''Institution d'une fille de noble maison'' in opdracht van de drukker Johannes Bellerus. Plantijns bedrijf wordt de grootste drukkerij ter wereld. Op het hoogtepunt zijn er 22 persen en meer dan 80 werknemers in dienst. Hiervoor speelt hij in op trends, spreidt hij zijn investeringen, bouwt hij een uitgebreid netwerk uit, trekt hij vaklui aan en huwt hij zijn zeven dochters uit aan goed gekozen schoonzoons. Hij zal 1800 titels drukken waaronder werk van [[Justus Lipsius]], [[Rembert Dodoens]], [[Carolus Clusius]], [[Mathias de Lobel]], [[Abraham Ortelius]], [[Simon Stevin]], [[Cornelis Kiliaan]],  [[Andreas Masius]] en [[Juan Valverde de Amusco]]. Als het [[concilie van Trente]] in 1563 de herdruk van alle liturgische werken ordonneert, gaat het hem voor de wind tot hij in 1565 betrapt wordt op het drukken van katholiek-kritische teksten. Plantijn vlucht naar Parijs en op de Antwerpse Vrijdagmarkt wordt zijn inboedel verkocht. Na zijn terugkeer zal hij aldaar zijn atelier herinrichten.
* [[Nostradamus]] publiceert zijn profetieën.
* Bouw vesting [[Philippeville]], na de val van [[Mariembourg]].
* In Geneve roept Calvijn op tot zuinigheid en vlijt. Hij legt er de basis van het kapitalisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=dIuaW9YWqEU&amp;list=RDCMUC7IcJI8PUf5Z3zKxnZvTBog&amp;index=4 FILM]'''

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;175&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
Bestand:Monastery El Escorial Spain Gardens Old Style Cut Into A Maze Pattern for Walking.jpg|[[Filips II van Spanje|Filips II]] liet het [[Escorial]] bouwen als rustplaats voor [[Karel V|zijn vader]] en als pleisterplek om te spreken met God en met zijn vader. Vaak hield hij die twee niet goed uit elkaar.
Bestand:Labyrinth im Hortus Palatinus von Jacques Fouqueres vor 1620.jpg|[[Hortus Palitanus]] van Jacques Fouqueres (1620)
Bestand:Choisy Labyrinth.jpg|[[Choisy (gemeente)|Choisy]]
Bestand:Parc del Laberint d'Horta Barcelona 1.jpg|Parque del laberinto de Horta, [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]]
Bestand:Labyrinth - Parc del Laberint d’Horta - Barcelona.svg|Parque del laberinto de Horta, [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]]
Bestand:Longleat-maze.jpg|Doolhof met bruggen
Bestand:Labyrinth Versailles plan.jpg|Voormalig doolhof van [[Versailles]]
Bestand:Labyrinth, Schönbrunn garden.jpg|[[Schloss Schönbrunn]]
Bestand:Boulogne-sur-mer - Labyrinthe.jpg|[[Boulogne-sur-Mer]]
Bestand:Frans_Francken_II_-_Troonsafstand_Karel_V.jpg|Troonsafstand van Karel V, [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorie]] door [[Frans Francken II]] in 1620.
File:Henry_II_of_France..jpg|Henry II, koning van Frankrijk van 1547-1559.
File:Frans_Hogenberg_(1535-1590)_Hendrik_II_dodelijk_verwond_door_Gabriel_de_Lorges_(1559)_19-1-2018_12-54-10.JPG|Dodelijke verwonding van Hendrik II tijdens een steekspel in 1559.
File:Titian_-_Portrait_of_Charles_V_Seated_-_WGA22964.jpg|Karel V in 1548 door [[Titiaan]].
File:Antonio_Moro_-_Willem_I_van_Nassau.jpg|Willem van Oranje.
File:Mary_I_of_England.jpg|Mari I van Engeland, liever gezien als [[Bloody mary|Bloody Mary]].
File:Plantin_(after_Goltzius).png|Plantijn met zijn 'De Gulden Passer' en de spreuk ‘Labore et constantia’.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De zestiende eeuw onder Filips II: 1555-1598 =

.

[[Bestand:Portrait_of_Philip_II_of_Spain_by_Sofonisba_Anguissola_-_002b.jpg|thumb|right|550px|Filips II (1527-1598) was heerser over Spanje en de [[Spaanse Nederlanden]] en het grootste koloniale rijk ter wereld. Met die inkomsten streed hij tegen de islamitische [[Ottomanen]] en mengde hij zich in de godsdiensttwisten. Samen met zijn tweede echtgenote [[Maria I van Engeland]] was hij, tot haar dood, vier jaar koning van Engeland. Om zijn nieuwe residenties vorm te geven in Spanje, deed hij beroep op Vlaamse hoveniers.]]

== Beginjaren onder Filips II ==
[[Bestand:Pieter_Bruegel_the_Elder_-_The_Ass_in_the_School_-_WGA03526.jpg|thumb|550px|Gravure naar Pieter Brueghel de Oude, 1556. 'Al rijst den esele ter scholen om leeren, ist eenen esele hij en zal gheen peert weder keeren.' (Ook al komt de ezel naar de school om te leren, hij is een ezel en zal niet als paard terugkeren.)]]

.

* 1556
** Tweede troonsafstand Karel V.

.

* 1557
** Spanje is bankroet.
** Eerste tekening van een [[tulp]].
.

* 1558
** [[Maria I van Engeland]] overlijdt zonder zwanger te zijn. 
** Filips II is niet langer koning van Engeland.
** In zijn laatste maanden geniet Karel V het gezelschap van zijn zestigtal personeelslieden en zijn bastaardzoon, [[Juan van Oostenrijk]]. Die zal [[landvoogd]] worden van de Nederlanden. Sinds zijn troonsafstand brengt Karel V zijn tijd door met mijmeren, vissen en zijn uurwerken van onder meer [[Gianello Torriani]] en de politiek die hij vanop een afstand bekijkt. Hij sterft in het [[Klooster van Yuste]] op 21 september 1558. Twee dagen later wordt zijn lichaam in een crypte onder het altaar van de kloosterkerk bijgezet. Overal ter wereld zijn er herdenkingsmissen: tot in Mexico, Cuzco en Peru.

.

;1559

.

* [[Verdrag van Cateau-Cambrésis]]. Om dit verdrag te vieren - en het huwelijk van Elisabeth de Valois met Filips II - betreedt de vader koning [[Hendrik II van Frankrijk]] het toernooiveld. Zijn tegenstrever, Gabriel de Lorges verwond hem dodelijk met een speer afbreekt in zijn linkeroog. De zorgen van [[Ambroise Paré]] en [[Vesalius]] baten niet. Het voorval beëindigt het steekspel in Frankrijk.

.

* [[Johannes Calvijn]] sticht in [[Genève (stad)|Genève]] een academie (de huidige universiteit) om predikanten op te leiden.

.

* De bisschoppelijke herindeling van de Nederlanden richt het [[bisdom Gent]] op en introduceert twee nieuwe aartsbisdommen: Utrecht en Mechelen. In Gent krijgt de [[Sint-Baafskerk]] de titel van kathedraal en Filips II installeert er de bisschop. In de Mechelse [[Sint-Romboutskathedraal]] komt [[Antoine Perrenot de Granvelle]] (1517-1586) als aartsbisschop aan de macht in 1561.

.

* De Bervoetse Broers van de Brusselse [[rederijkers]] is de start van een protestantse propagandacampagne. 

.

* [[Margaretha van Parma]], de halfzus van Filips II aangesteld als [[landvoogdes]] der Nederlanden.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Paulus_Hector_Mair_Tjost_fig2.jpg|Het laatste Franse steekspel.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== ♣ De jaren zestig: van het Escorial tot de hagepreken ==
.

[[Bestand:Vista_aerea_del_Monasterio_de_El_Escorial.jpg|thumb|550px|♣ In 1563 start Filips II - blijkbaar een groot natuurliefhebber - de werken aan zijn kloosterpaleis El [[Escorial]]. De werken duren tot 1584. Het [[Escorial]] is een kasteel, klooster en koninklijk [[mausoleum]] Filips II laat in 1573 de stoffelijke resten van zijn vader overbrengen. Nu rust hij samen met zijn nakomelingen onder het hoofdaltaar. 45 kilometer verderop, in het noordwesten ligt Madrid. Het Escorial is gebouwd na de Spaanse overwinning bij de [[Slag bij Saint-Quentin (1557)]] op de feestdag van de heilige [[Laurentius van Rome]]. Het vierkante kloosterpaleis is opgetrokken uit grijs graniet in een woest, verlaten berglandschap. Het bouwwerk symboliseert het rooster dat Laurentius boven het vuur roosterde. Zo toont de bouw Filips' principes: soberheid, gezag, orde en eensgezindheid in het geloof (contrareformatie). De vertrekken van de koning die een uitsteeksel vormen, worden het handvat genoemd. Voor de indrukwekkende hoftuin, de jardin de los frailes of de tuin van de broeders importeert hij zaden, gereedschap en tuinlui uit de Nederlanden. [[Manuel Azaña]] (1880-1940), de Spaanse premier in 1931-1933 en tijdens de Spaanse Burgeroorlog studeerde in de Augustijnerschool van het klooster. Hij beschrijft de tuinen in zijn memoires en zijn toneelwerk ''El jardín de los frailes.'' Daarin verhaalt hij hoe een leerkracht het lesgeven in de tuin prefereerde boven het koude, kille klaslokaal. In de vroege februarilente neemt de leerkracht hen heimelijk mee naar de tuin der broeders. Ze dwalen door koele holle gangen met zuurwitte, naakte muren in de echo van treurig schoolgeluid. In ruil krijgen ze de blauwe lucht in een dampige, grenzeloze omgeving vol stilte. Hij noemt het 'een van de heerlijkste plaatsen ter wereld, geregeerd door het egoïsme van de hagedis.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MANUEL AZAṄA. ''El jardín de los frailes.'', Alianza, Madrid, 1981, p. 25.&lt;/ref&gt; Tot de dag vandaag gebruiken de leerlingen de tuin om te studeren, tijd te doden, te rusten, te mediteren. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Monasterio_de_El_Escorial?uselang=nl Klik hier voor de afbeeldingen].]]

[[Bestand:Pieter-Corneliszoon-Hooft-Geeraert-Brandt-Nederlandsche-historien_MGG_0372.tif|thumb|550px|Hagenpreek in Oosterweel bij Antwerpen in 1566. Uit P.C. Hooft Nederlandsche historien, 1703. Een hagenpreek is een predicatie in het open veld, het woord is voor het eerst gebruikt in 1619.]]

[[Bestand:14-4003_Print_Baudartius_Arrival_Duke_of_Alba_Brussels_1567_1.jpg|thumb|550px|Aankomst van Alva in Brussel 1567. Prent uit 'de Nassausche Oorloghen' van [[Willem Baudartius]], uit Deinze.]]

[[Bestand:Bor-Nederlantsche-oorloghen_MGG_1257.tif|thumb|550px|Alva laat graaf Egmont arresteren.]]

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=aRLO9ZjoH9U '''BEELDFRAGMENT BEELDENSTORM''' (14.36 Min.)]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=ogUEWOhoDP4 '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 1''']

.

;1560

.

* In de Brusselse wolstraat bouwen [[Lamoraal van Egmont]] en zijn moeder een stadspaleis dat nu bekend staat als het Egmont- of [[Egmontpaleis|Arenbergpaleis]], een huis van de Belgische diplomatie en de Europese diplomatie. Hier werd het toetredingsverdrag van het Groot Brittanië tot de Europese Gemeenschap getekend en verbleven koningin [[Christina I van Zweden]], koning [[Lodewijk XV van Frankrijk]], tsaar [[Peter I van Rusland|Peter de Grote]], de familie [[Thurn und Taxis]], kardinaal [[Antoine Perrenot de Granvelle]] en [[Voltaire]].

.

.

;[[1561]]

.
* [[Madrid]] hoofdstad van Spanje in plaats van [[Toledo (Spanje)|Toledo]].

.

* Installatie van [[Antoine Perrenot de Granvelle]] als aartsbisschop van Mechelen.

.

* Oranje, Egmont en Hoorne verzetten zich te vergeefs tegen de benoeming van Granvelle en blijven weg bij de plechtigheid.

.

* Antwerpen start de bouw van het renaissance [[Stadhuis van Antwerpen|stadhuis]]. In 1564 zal het klaar zijn en in 1565 ingehuldigd. De burgemeesters Jan Van Schoonhoven en [[Nicolaas Rockox]] promoten het project en [[Cornelis Floris de Vriendt]] leidt de werken. De beweeglijke interpretatie van de [[Renaissancestijl]] resulteert in gebouw dan op een Italiaans palazzo lijkt en kondigt de [[Barokarchitectuur|barok]] aan. Het Schoon Verdiep dient de politiek en het huwelijk. 

.

.

;1562

.

* De eerste Franse [[Hugenoten]] gaan aan land in [[Florida (staat)|Florida]].

.

* In het Vlaamse [[Westkwartier]] gaat de eerste [[hagenpreek]] door.

.

* Een vracht tulpenbollen vindt zijn weg naar Antwerpen en luidt het begin in van de Europese tulpenteelt.

.

.

;1563

.

* [[Concilie van Trente]] zet aanval in op [[protestanten]].

.

* [[Pieter Bruegel de Oude]] vestigt zich in de Hoogstraat in Brussel en schildert in datzelfde jaar de [[Dulle Griet (schilderij)|Dulle Griet]].

.

* ♣ Filips II - blijkbaar een groot natuurliefhebber - start de werken aan zijn kloosterpaleis El [[Escorial]]. De werken duren tot 1584. 

[[Bestand:Dulle_Griet,_by_Pieter_Brueghel_(I).jpg|thumb|550px| Waarom focust Bruegel zo op de wereld waar vrouwen zich de baas wanen? Heeft het te maken met het jaar waarin dit schilderij tot stand komt? In 1563 regeren vrouwen over de Nederlanden, Engeland, Frankrijk en Schotland. Sinds 1559 is [[Margaretha van Parma]] landvoogdes in de Nederlanden voor Filips II, in Engeland is [[Elizabeth I]] sinds 1558 aan de macht en in Frankrijk neemt [[Catharina de' Medici]] vanaf 1560 het regentschap waar. In 1561 neemt [[Maria Stuart van Schotland|Maria Stuart]] officieel de regering van Schotland op zich. Geweld, oorlog en woede zijn geen van hen vreemd.]]

[[Bestand:Facade of Antwerp town hall close up.jpg|thumb|550px|Detail voorgevel stadhuis van Antwerpen, met Brabo op de voorgrond. De drie wapenschilden tonen 1. de Brabantse Leeuw (links), het wapen van het [[hertogdom]] waarvan deze stad de haven is, 2. het wapenschild van [[Filips II van Spanje|Filips II]] (midden) en (rechts) het wapenschild van het blazoen en de [[markgraaf]] van de stad met erboven de keizerlijke adelaar. Het (te grote) Mariabeeld erboven kwam er met de [[contrareformatie]]. Voorheen stond er een Brabobeeld dat beter in de nis paste.]]

[[Bestand:Bruxelles-SquarePetitSablon.jpg|thumb|550px|♣ De [[Tachtigjarige Oorlog|tachtigjarige oorlog]] begint met de executie van Egmond en Horne, niet hier in dit park op de [[Zavel (Brussel)|kleine zavel]], maar op de [[Grote Markt (Brussel)|grote markt van Brussel]].]]

.

.

;1564

.

* [[Michelangelo Buonarroti]] overlijdt.

.

* [[Johannes Calvijn]] overlijdt.

.

* [[Andreas Vesalius]] overlijdt.

.

* Oranje, Egmont en Hoorne dwingen de staatsman in dienst van de Habsburgers [[Antoine Perrenot de Granvelle]] om de Nederlanden te verlaten.

.

.

;1565

.

* De Spanjaarden vestigen zich in St. Augustine in Florida en introduceren planten uit Spanje en nieuwigheden uit West-Indië.

.

* De Turken vallen [[Beleg van Malta (1565)|Malta]] binnen. De Ridders van Sint Jan en de Maltezen verdedigen het strategische eiland in de [[Middellandse Zee]]. Rome gaf het in [[454]] uit handen aan de [[Vandalen]], daarna kwamen de [[Goten]], de [[Byzantijnen]] en de de islamitische [[Arabieren]] in [[870]]. In [[1091]] veroverden de [[Normandiërs]] het eiland en in [[1530]] schonk [[Karel V (keizer)|Karel V]] het de aan [[Maltezer Orde]]. In mei belegert een [[Ottomaanse Rijk|Ottomaanse strijdmacht]] van 40.000 soldaten de [[Kruisridders]]. Samen met 8.000 Maltese troepen vernietigden die de gewassen, vergiftigen ze het water en verschansen ze zich in versterkte steden. De Ottomaanse nederlaag is de beroemdste uit de eeuw. 'Niets is bekender dan de belegering van Malta' wist [[Voltaire]].

.

.

;1566

.

* Rederijkersfestival in Brussel en de eis tot de erkenning van het calvinisme.

.

* Hongerjaar en wonderjaar

.

* [[Beeldenstorm]]. Eerste fase: de Westhoek (10-18 augustus): [[Steenvoorde (gemeente)|Steenvoorde]], Dranouter, Veurne, Ieper, Wervik, Waasten (Warneton), Belle (Bailleul), Sint-Winoksbergen (Bergues), Kassel, Broekburg (Bourbourg). 

.

* Tweede fase: de Schelde (20-27 augustus): Antwerpen, Oudenaarde, Gent, Breda, Den Bosch, Middelburg, Amsterdam, Delft, Utrecht, 's-Gravenhage. 

.

* Derde fase: Noord- en Oost-Nederland (september/oktober): Leeuwarden en Groningen.

.

* [[Eedverbond der edelen]] en het ontstaan van de [[geuzen]].

.

* [[Nostradamus]] overlijdt.

.

.

 
 '''Hagepreken!'''
 
 ♣ Waar het protestantisme de ‘woordcultuur’ promoot, richten de katholieken zich op de ‘beeldcultuur’. Het model van de herder staat er op dat de priester de bijbel uitlegt, preekt, expliciteert aan de gelovige. Dat is zijn missie. Zo komt de gelovige niet tot een foute interpretatie. Preken en bijbelexplicitatie vragen een didactiek. In een tijd zonder film of PowerPoint vormen brandramen en baldakijnen, altaren, missalen, sculpturen en schilderijen, crucifixen, kleden en koorbanken, beelden en ornamenten het geschikte medium om verhalen te vertellen. Tussen 1520 en 1566 zijn in de Nederlanden zo'n dertienhonderd protestanten geëxecuteerd. Die onderdrukking leidt op 10 augustus 1566 in Steenvoorde tot de [[beeldenstorm]]: het oor (het woord) mag zich niet langer door het oog (het beeld) laten onderdrukken. Tijdens een [[hagepreek]] die doorgaans grote aantallen mensen op de been brengt, zet een lutherse of calvinistische predikant zijn toeschouwers aan om de beelden te vernielen. En dat gebeurt als ware men bezeten. Het is een reiniging van de visuele onrechtvaardigheid. Kalendermatig ligt de beeldenstorm perfect in het verlengde van de hagepreken. Men beseft dat de winter er aan komt en dat prediken in open lucht - en dus het uitoefenen van invloed - steeds moeilijker wordt. Wie straks in november en de maanden erna een kerk in bezit heeft, zal logistiek voordeel hebben. En zo geschiedt.
 
 De beeldenstorm trekt van Zuid naar Noord en arglistigste plunderaars infiltreren de ordeloze bende gelovigen. Op 20 augustus gaat het interieur van de Antwerpse kathedraal aan diggelen en op 25 augustus en enkele dagen daarna treft de beeldenstorm de [[Pieterskerk (Leiden)|Pieterskerk]] in Leiden: &quot;een quaet beginsel van twee manspersonen, mit geweer op de beelden slaende&quot;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;W. MOLL &amp; N.C. KIST. ''De Beeldenstorm in Leiden''. In: ''Kerkhistorisch Archief 3'', 1862, p. 438; ELISABETH DEN HARTOG. ''De verdwenen interieurs voor de beeldenstormen van 1566 en 1572''. In: ''De Pieterskerk in Leiden'', Zwolle, 2011, p. 147.&lt;/ref&gt; zetten agitatie in gang. Burgemeester Isaac Claesz. van Swanenburg redt Het laatste Oordeel van [[Lucas van Leyden]] op het nippertje door het van de beeldenstormers te kopen en naar het stadhuis over te brengen. Nu is het te zien in het Stedelijk Museum De Lakenhal; in de kerk hangt een kopie. Als het nieuws begin september Filips II in [[Madrid (stad)|Madrid]] bereikt, krijgt hij prompt een koortsaanval. In de lente van 1567 zijn de gemoederen grotendeels bedaard, maar die kunnen niet vermijden dat een jaar na het uitbreken van de beeldenstorm [[Fernando Álvarez de Toledo]], bekend als de hertog van Alva met een leger van tienduizend soldaten en een mars van zesenvijftig dagen vanuit Italië via tussenstops in Namen (25 augustus) en het [[Kasteel van La Roche-en-Ardenne]] in Brussel arriveert, dat hij er de [[Raad van Beroerten]] installeert en er de tachtigjarige oorlog begint. Alva neemt in Brussel zijn intrek in het huis van de markiezin van Jauche op de hoek Karmelieten- en Naamsestraat en in het [[Paleis van Nassau]] dat [[Willem van Oranje]] is ontvlucht. Tegenwoordig is dit het [[Paleis van Karel van Lotharingen]], enkel de [[Nassaukapel]] dateert uit die dagen. Alva onteigent Willem van Oranje en verkoopt de kunstschatten uit het paleis, waaronder [[De tuin der lusten]] van [[Jheronimus Bosch]].
 
 .
 
 De accentverschillen tussen het protestantisme en de katholieke invulling van het Christelijke geloof zorgen voor een andere arbeidsethos en een andere culturele invulling en aldus ook een andere maatschappij. 
 
 . 
 
 '''Arbeid en de Weberthese'''
 
 De arbeidsethos van de naar Nederland en Engeland gevluchte Calvinisten bestaat uit twee kernwoorden: zuinigheid en vlijt. Die eigenschappen komen zowel de Engelsen als de Nederlanders van pas, het zijn zeevarende naties en Calvinisten blijken uitstekende zeelui. Die nieuwe mentaliteit is voorwerp van correspondentie tussen kapiteins die een bemanning zoeken met werkkracht en een sober leven. Aan boord zijn dit twee onmisbare eigenschappen. Franse matrozen? Daar valt geen land mee te bezeilen: zonder kaas, worst, wijn, brood en boter functioneert een fransoos niet en gaat hij niet aan boord. Voor de Calvinist volstaan brood en water. Bij de komst van Alva vlucht er dus meer dan zuinigheid en vlijt de Scheldegrens over. Gezien hun zuinigheid beschikten de Calvinisten intussen over aardig wat spaarcentjes. Die namen ze mee en die kunnen ze investeren als het nodig is. In Engeland zal hun kapitaal in de achttiende eeuw aan de basis liggen van de Industriële Revolutie – een stoommachine kost immers handen vol geld - die in de (niet toevallig) textielsector losbarst. En gezien de Calvinistische vlijt en bedrijvigheid in de Vlaamse weefateliers, beschikken deze over een uitgebreide technologische kennis. Hun vlucht is dus voor de Zuidelijke provincies behalve een financiële aderlating evenzeer een braindrain. 
 
 De soberheid van de protestantse kerkinterieurs staan in schril contrast met de overdadige luxe van de barok. In de Antwerpse Boromeuskerk schuift vier-maandelijks achter het altaar een ander schilderij omhoog, afwisseling om de verveling tegen te gaan. [[Pieter-Paul Rubens]], de [[Sint-Annakerk (Brugge)|Sint-Annakerk in Brugge]] en [[Église_Saint-Loup]] in Namen: de kunst van de contrareformatie moet imponeren. Vandaag is het onderscheid tussen de katholieke beeld- en de protestantse woordcultuur nog herkenbaar. Wie ’s avonds langs de Amsterdamse grachten doolt, ziet achter de glasramen van de hoge herenhuizen de oranje gloed van het avondlicht: vrijwel elk huis beschikt over een ruime, wand vullende huisbibliotheek. Hier wonen boekenmensen. In Vlaanderen zijn huisbibliotheken een uitzondering, strips, die vind je er wel. Brussel kent zijn stripmuren, een stripwandeling en een stripmuseum, Charleroi kent Rataplan en Jommeke heeft een standbeeld op de zeedijk in Middelkerke. Sommige Nederlanders kennen dit medium niet eens.
 
 Een ander gevolg van de gebeurtenissen in de zestiende eeuw: Vlamingen percipiëren de Hollander van boven de Moerdijk als bendig en zuinig. Boze tongen spreken zelfs over gierigheid. Ook in de rechtbank en het onderwijs dringen het katholieke en het protestantse model binnen. In Vlaanderen blijven docenten en professoren nadrukkelijk aanwezig in het klaslokaal. Aan zelfstudie, afstandsonderwijs en projectwerk heeft het Vlaamse onderwijs een broertje dood, in tegenstelling tot onze Noorderburen die elke onderwijsinnovatie als een kans grijpen. De rechtspraak in Vlaanderen blijft hiërarchisch, terwijl die in de Noordelijke Nederlanden recht toe, recht aan wordt.
 
.

.

;1567

[[Bestand:Pieter Aertsen Pieter Aertsen The vegetable seller 1567 9885.jpg|thumb|550px|right|♣ [[Pieter Aertsen]] schildert De groenteverkoopster in 1567. In 1564 schildert Joachim Beuckelaer een gelijkaardig tafereel. Deze fruit- en groetensoorten zijn in werkelijkheid niet tegelijk op de markt verkrijgbaar. Dit is geen fake news maar een artistieke keuze vergelijkbaar met de prenten van de Middeleeuwse tuinen waarin planten te zien zijn die in ons klimaat niet kunnen gedijen. Daar is de symbolische betekenis van belang. Aardappelen zijn op het stilleven niet te zien. De oudste officiële vermelding dat de aardappel richting Lage Landen gaat is te vinden in een transportbeschrijving tussen de Caribische eilanden en Antwerpen in 1567. Het duurt nog dertig jaar voor [[Carolus Clusius]] (1525-1609) de aardappel wetenschappelijk beschrijft. Clusius legde op vraag van keizer Maximiliaan de Hortus Botanicus in Wenen aan  en beschikte over een grote privécollectie aan planten en zaden. In 1588 plant hij de eerste knollen in de Mechelse tuinen van de Commanderij van Pitzemburg. Hij noemt de knol die tot de giftige nachtschadefamilie behoort, ''Papas Peruvianum''. De Inca's noemden de knol immers Papa en van papa naar pata, is een kleine sprong. In 1593 wordt Clusius directeur van de Hortus Botanicus in Leiden.]]

.

* [[Hertog van Alva|Alva]] maakte een einde aan de [[geuzentijd]] en laat de [[Citadel van Antwerpen]] bouwen met dwang. Tienduizenden calvinisten vluchten naar de Noordelijke Nederlanden, met een voorkeur voor de stad [[Leiden]]. Willem van Oranje verlaat Brussel.

.

* In Brugge is het altaar van [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]]'s (1475_1564) [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]] zo beschadigd dat het wordt afgebroken. De steen wordt gerecupereerd in een portaal van het stadhuis. Wat er met het beeld zelf gebeurde tijdens de beeldenstorm is niet geweten. Het beeld, nu een halve eeuw oud, is onbeschadigd.

.

* Hertog Alva stelt de [[Raad van Beroerten]] of de bloedraad in namens [[Filips II van Spanje|Filips II]] om iedereen te vonnissen deelnam aan de troebelen 1566 en de beeldenstorm. Veel van de rechters en de stafleden waren katholieke Nederlanders of Spanjaard. Door de raad deed slaan veel edelen, onder wie Willem van Oranje, op de vlucht naar Duitsland of Engeland. In de komende de vijf jaar zal de raad meer dan duizend mensen ter dood veroordelen en executeren. Een tienvoud wordt verbannen. 'Zevenstuiverslieden', ingehuurde spionnen geven de Calvinisten voor zeven stuivers aan. Na Alva's vertrek in december 1573 spreekt de Raad geen doodstraffen meer uit.

.

* De [[Raad van Beroerten]] zet theoloog [[Dirck Volkertsz. Coornhert]] in de [[Gevangenpoort (Den Haag)|Gevangenpoort]] in Den Haag gevangen omwille van zijn contact met [[Willem van Oranje]]. Hij schrijft er “[[Boeventucht]]” waarin hij de zinloosheid van lijfstraffen, wraak en vergelding aankaart. Veroordeelden aan het werk te zetten kan leiden tot hun verbetering. Katholieken en Calvinisten wijzen het idee af. Coornhert vlucht na zijn vrijlating naar het buitenland. Zijn werk “Boeventucht” werd twintig jaar later gepubliceerd.

.

* ♣ De Italiaanse bioloog, zoöloog en medicus Ulysses Aldrovandus (1522-1605) legt in Bologna de universitaire kruidentuin aan en stelt in 1574 een handboek samen voor de bereiding van geneesmiddelen. Deze officiële farmacopee is een modelwerk. 

.

.

;1568

.

* De opstandige [[Graaf van Egmont]] en [[Graaf van Hoorn]] worden [[Onthoofding van Egmont en Horne|onthoofd op de Grote Markt]] in Brussel. Alva kijkt toe vanuit een venstertje. Hun hoofden worden op staken tentoongesteld en daarna in kisten van ebbenhout verpakt en naar het [[Escorial]] in [[Madrid (stad)|Madrid]] gestuurd via de postkoerierdienst van [[Thurn en Taxis (Brussel)|Thurn en Taxis]]. Negentien andere edelen onthoofd op de [[Zavel (Brussel)|Zavel]]. 

.

* [[Willem van Oranje]] zet de aanval in met een bevrijdingsleger van huurlingen ([[Oranjes eerste invasie]]).

.

* Het begin, het officiële althans van de [[Tachtig jarige oorlog]]. 

.

.

;1569

.

* [[Gerard Mercator]] maakt een onsterfelijke [[kaartprojectie]] die tot op heden gebruikt wordt: de [[mercatorprojectie]].

.

* [[Fernando Álvarez de Toledo|Alva]] schrijft de [[Tiende Penning]] uit om zijn bezetting te financieren. De belasting leidde tot woede en de directe aanleiding voor de [[Tachtigjarige Oorlog van A tot Z|opstand tegen Spanje]].

.

* Willem van Oranje vraagt hulp in Istanbul.

.

* Op de Kortrijkse grote markt verbrandt de stadsbeul, [[Pieter Bailliu]] zes ketters op evenveel brandstapels.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Canon van Zeeland, venster 17 Hagenpreken bij Dishoek, 1565-1566.webm|thumb|550px|BEELDFRAGMENT [[Hagenpreek|HAGENPREKEN]], 1565-1566.
Bestand:Frans_Hogenberg_Bildersturm_1566.jpg|Beeldenstrom in Antwerpen en de vernieling van de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] op 20 augustus (gravure [[Frans Hogenberg]]).
Palais_d'Egmont_Egmontpaleis_Brussels_2012-08.JPG|Egmontpaleis in Brussel.
Bestand:Egmontstandbeeld,_Markt,_Zottegem,_Vlaanderen,_België_02.jpg|Lamoraal van Egmont, markt Zottegem.
File:Anthonis_Mor_006.png|Granvelle.
File:Cardinal_Granvelle's_Dwarf.jpg|Naar Spaans gebruik had Granvelle een dwerg aan zijn hof, afgebeeld door [[Anthonis Mor van Dashorst]] (ca. 1560)
File:Granvellepaleis2.PNG|Het paleis van Granvelle in Mechelen.
File:Hof_van_Margareta.JPG|Het paleis van Granvelle in Mechelen.
File:Zitadelle_von_Antwerpen_1572.jpg|Antwerpse Citadel.
File:Nostradamus_by_Cesar.jpg|Nostradamus.
File:The_Harvesters_by_Brueghel.jpg|[[Pieter Bruegel de Oude]], 1568.
File:Pieter_Bruegel_the_Elder_-_Peasant_Wedding_-_Google_Art_Project.jpg|[[Pieter Bruegel de Oude]], 1568.
File:3_Geuzenpenning,_halve_maan.jpg|&quot;Liever Turks dan paaps&quot;, geuzenpenning als Turkse halve maan, symbool voor de calvinistische opstand tegen de katholieke landvoogd.
File:14-4003_Print_Baudartius_Arrival_Duke_of_Alba_Brussels_1567_1.jpg|Alva in Brussel 1567. Prent uit 'de Nassausche Oorloghen' van [[W. Baudartius]].
File:Detail_of_a_portrait_of_Fernando_Alvarez_de_Toledo_by_Antonio_Moro.jpeg|Volgens Wikipedia Spanje is Alva, in tegenstelling tot wat we denken, dé generaal en &quot;één van de beste in de geschiedenis.&quot;
File:Gerardus Mercator2.jpg|Mercator in [[1574]]. Hij is dan 62.
File:Lamoral_d%27Egmont.jpg|Comte Lamoral d'Egmont 1522-1568.
File:Last_Judgement,_by_Lucas_van_Leyden.jpg|Het laatste Oordeel van [[Lucas van Leyden]] ontkwam op het nippertje aan de beeldenstorm. 
File:Gysius-Oorsprong-en-voortgang_9090.tif|Horne, in [[Johannes Gysius]], Oorspronck ende voortgang der Nederlandtscher beroerten, 1616.
File:Bor-Nederlantsche-oorloghen_MGG_1257.tif|De hertog van Alva arresteert Egmont en Horne.
File:Gysius-Oorsprong-en-voortgang_9089.tif|Gravure van de onthoofding afgedrukt in 1616.
File:Onthoofding_van_Egmont_en_Horne.jpg|Gravure van de onthoofding uit 1570 afgedrukt in 1869.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren zeventig ==
[[Bestand:De_ontdekking_van_Guaiacum_als_middel_tegen_syfilis,_anoniem,_Museum_Plantin-Moretus,_PK_OPB_0186_007.jpg|thumb|550px|Columbus bracht de [[syfilis]] naar Europa. Ergens in de zestiende eeuw (ik kon niet achterhalen wanneer) zorgt de ontdekking van [[Guaiacum]] voor een zekere genezing of verlichting van de pijn. Deze [[kopergravure]] dateert uit de jaren 1590-1595]]


.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=ixDOA3CDv34 '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 2''' (11.36 Min.)]

.

[[Bestand:Giorgio_Vasari_San_Bartolomeo.jpg|thumb|right|550px|Na de [[Bartholomeusnacht]] verspreidt zich een golf van geweld over Frankrijk.]]

.

[[Bestand:Martyrs_de_Gorkum.jpg|thumb|550px|De Martelaren van Gorcum zijn negentien katholieke religieuzen en seculiere priesters die om hun geloof door de watergeuzen in 1572 zijn vermoord in Den Briel. Hun relieken liggen in de [[Sint-Niklaaskerk (Brussel)|Sint-Nicolaaskerk]] in Brussel.]]

.

;1570

.

* Den Haag brengt 33 straatlantaarns aan in de binnenstad.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NEIL WALLINGTON. ''Encyclopedie van brandweerwagens en brandbestrijding.'' Veltman, Utrecht, 2005.&lt;/ref&gt;

.

.

;1571

.

* Bij de [[Slag bij Lepanto]] stoppen Genuezen en Venetianen de [[Ottomaanse]] opmars. [[Miguel de Cervantes]] kan na de krijgsverrichtingen zijn linkerarm niet langer gebruiken. Nu de Turkse macht in de Middenlandse zee gebroken kunnen de Turken de geuzen geen hulp bieden in hun strijd tegen de Spanjaarden, waar Willem van Oranje om had gevraagd. De geuzen houden er de slogan 'Liever Turks dan paaps' aan over.

.

.

;1572

.

* Tijdens de [[Bartholomeusnacht]] of de Parijse bloedbruiloft worden de [[hugenoten]] uitgemoord. Filips II is tevreden.

.

* In de eerste oktoberweek trekken de troepen van don Frederik, de zoon van Alva vier dagen moordend en plunderend door Mechelen. Deze Spaanse furie is een straf voor hun zomerse gastvrijheid voor de troepen van Willem van Oranje.

.

* Executie van de laatste Inca-heerser, [[Túpac Amaru]]. Ziektes verwoesten de inheemse bevolking tijdens de ([[Columbiaanse uitwisseling]]).

.

* Op 1 april landen de watergeuzen in [[Brielle|Den Briel]]. Ze zijn uit Engeland verbannen en starten nu de Hollandse en Zeelandse opstand tegen Spanje. In juli executeren ze 19 priesters die de geschiedenis ingaan als de [[martelaren van Gorcum]].

.

.

;1573

.

* [[Beleg van Alkmaar]] 'In Alkmaar begint de zege' is een gezegde dat op dit jaar teruggaat. Dankzij het water was dit de eerste stad die de Spanjaarden sinds het begin van de tachtigjarige oorlog niet in handen krijgen sinds Alva. De herfstregen overwon het leger van [[Frederik van Toledo]], een zoon van [[Fernando Álvarez de Toledo]]. Alkmaar is een waterig gebied, dat valt uit de naam af te leiden: een '[[Alk (soort)|alk]]' is een watervogel verwant aan de [[pinguin]] en 'maar' staat voor moeras. Het centrum van Alkmaar is zeventiende-eeuws.

.

* Alva houdt het voor bekeken en verlaat de Nederlanden.

.

* De oudst bekende Nederlandse [[donderbus]].

.

* ♣ In Istanboel zijn er sinds 1570 meer dan zeshonderd cafés nadat de koffie de stad ergens in de jaren 1550 bereikte. In dit jaar reist de Duitse botanicus Leonhard Rauwolf naar Syrië en Mesopotamië (Irak) en bezoekt de steden Aleppo, Bagdad en Mosul. Zijn verslag vermeldt de koffieplant en het gebruik ervan.

.

;1574

.

* [[Slag bij Reimerswaal]]: Spaanse hoofdvloot verslagen.

.

* [[Middelburg (gemeente)|Middelburg]] in handen van Oranje.

.

* In [[Den Haag]] (een stad zonder vesting) strijden prinsgezinden en Spanjaarden, Hagenaars vluchten.

.

* De Spanjaarden geven het [[Beleg van Leiden (1573–1574)|beleg van Leiden]] op. Het scheelde geen haar: de stad is de hongerdood nabij. De Douzastraat verwijst tegenwoordig naar de bevelhebber [[Jan van der Does]]. Daar zijn - ondanks de explosie van een kruitschip in 1807 - drie hofjes te vinden: dat van Sint Jacob (1672), dat van Samuel de Zee (1724) en dat van Barend van Namen (1728). Velen lopen voorbij deze verborgen plekken. Het hofje van Samuel de Zee is ingeklemd tussen een bakker en een bloemist. Een poortje, nauwelijks zichtbaar en een schemerige, claustrofobische gang voert het drie eeuwen oude bouwblok met een prachtige tuin in.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;WILLEMIJN WILMS FLOET. ''Het hofje als architectonisch idee''. Naio10, Technische Universiteit Delft, 2021, p. 15.&lt;/ref&gt; 

.

;1575

.

* Spanje is bankroet. 

.

* Na [[Nederlandse Opstand|de opstand]] komen alle universiteiten in Spaans/katholiek gebied te liggen. [[Leiden]] richt haar [[Universiteit Leiden|universiteit]] op. 

.

.

;1576

.

* Omdat [[Filips II van Spanje|Filips II]], de koning van Spanje zijn troepen niet betaalt, gaan ze muiten. Op 15 juli breekt op het eiland [[Schouwen (voormalig eiland)|Schouwen]] een oproer los. Ze plunderen en zakken naar Brabant af. Het land raakt in paniek naarmate de bende groeit. Via [[Herentals]], [[Mechelen (stad)|Mechelen]], [[Brussel (stad)|Brussel]], [[Grimbergen]] bereiken ze [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]], dat ze innemen. In [[Vissenaken]], tussen [[Tienen]] en [[Leuven]] vermoorden ze zonder veel moeite een burgerwacht van tweeduizend studenten, boeren, burgers en edellieden zonder militaire ervaring. De rijke havenstad [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] wordt hun ultieme doelwit. Antwerpen geniet op dat ogenblik een Oosterse weelde. De kooplui, makelaars en scheepskapiteinen zijn er schatrijk en hebben koningen onder hun schuldenaars. Nu [[Brugge]] geen economische betekenis meer heeft, is Antwerpen de stapelplaats van Europa. Ter Beurze hoort men Spaans, Portugees, Florentijns, Duits, Engels, Deens, Hollands en Frans en dragen welgestelden de meest vreemde kostuums. Daar vermoorden de Spanjaarden zevenduizend inwoners, het gaat de geschiedenis in als de [[Spaanse Furie (Antwerpen)|Spaanse Furie]].

.

* Met de [[Pacificatie van Gent]] sluiten de 17 provincies aaneen tegen Filips II. Steden roepen zich uit tot republiek: de Brugse (1577-1584), de Gentse republiek (1577-1584), de Kortrijkse republiek (1577-1580), de Antwerpse republiek (1577-1585), de Brusselse (1576-1585). Omstreeks 1584 komt Vlaanderen opnieuw onder Spaanse gezag. De enige uitzondering is Oostende dat standhoudt tot 1604.

.

* De pest velt de kunstschilder van de [[hoogrenaissance]] [[Titiaan]] (°1487) op een indrukwekkend hoge leeftijd.

.

* De Italiaanse arts, hoogleraar en wiskunde- en dobbelfanatieker [[Girolamo Cardano]] (°1501) overlijdt. Naar hem is de [[cardanaandrijving]], de [[Formule van Cardano]] en het cardanrooster genoemd. Het rooster is een vorm van steganografische tekstversleuteling in de [[cryptografie]] en genereert verborgen berichten in normale tekst. In 2003 gebruikte computerwetenschapper [[Gordon Rugg]] dit om een tekst te maken, vergelijkbaar met het laat-middeleeuwse [[Voynichmanuscript]].

.

* [[Roelant Savery]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1639) geboren in Kortrijk.

.

* ♣ [[Christoffel Plantijn|Plantijn]] geeft zijn drukkerij een naam: De Gulden Passer. In dit jaar drukt hij onder meer ''Plantarum seu stirpium historia'' van [[Mathias de Lobel|Mathias de l'Obel]] (1538-1616). Uit angst voor de [[Spaanse Furie (Antwerpen)|Spaanse Furie]] neemt hij de wijk naar de Vrouwensteeg in Leiden waar hij drukt voor de universiteit en de Staten-Generaal.

.

.

;1577

.

* Er breekt een veilige tijd aan voor de protestanten (de zogenoemde [[Pacificatie van Gent]]) na de calvinistische staatsgreep in vele delen in Vlaanderen. Spaansgezinde gezagsdragers worden gevangen gezet. Gent roept zich na de staatsgreep van de radicalen [[Jan van Hembyze]] en [[François van Ryhove]] uit tot Republiek. De stad beheerst Vlaanderen en haar terreur richt zich tegen de oude geestelijkheid en hun heiligdommen. [[Simon Stevin]] keert terug naar Brugge, [[Marnix van Sint Aldegonde]] en [[Willem van Oranje]] keren terug in Brussel waar een oranjegekte ontstaat. Na de inname van de [[Citadel van Antwerpen]] zal Antwerpen het komende decennium de anti-Spaanse opstand leiden. In Brugge houden de calvinisten stand tot [[1584]]. Katholieke plechtigheden zijn er verboden.

.

.

;1578

.

* [[Geuzen]] ontzetten [[Leiden]].

.

* Vanaf 12 februari zetelen [[staatsen]] en [[calvinisten]] in het Kortrijkse stadhuis. Aanhangers van Willem van Oranje bezetten Mechelen en  verwoesten in zijn opdracht enkele kloosters buiten de wallen.

.

* Calvinisten pogen om de [[prostitutie]] in de Amsterdamse [[De Wallen]] - een bruisende zeemansstad sinds de 14de eeuw - te verbieden.

.

* [[Jan Baptist Houwaert]], een revolutionaire rederijker wordt minister van Financiën in Brabant en [[Willem van Oranje]] luitenant-generaal.

.

* Bij de ontdekking van Romeinse catacomben verwerven Beierse plattelandskerken martelaarslichamen die ze aankleden met goud en sieraden. 

.

;1579

.

* De [[Unie van Atrecht]] (Spaanse trouw) en de [[Unie van Utrecht (1579)|Unie van Utrecht]] (Oranje) beëindigen de [[Pacificatie van Gent]]. Waarop volgen: [[Slag bij Borgerhout]], het [[Beleg van Maastricht (1579)|beleg van Maastricht]], de inname van Valkenburg en Dalhem door [[Alexander Farnese]], een [[Schermersoproer]] in 's-Hertogenbosch ten voordele van de katholieken, Gent roept zichzelf uit tot republiek en de [[slag om Baasrode]].

.

* [[Menen]] ingenomen door [[calvinisten]].

.

* [[Olivier van den Tympel]] krijgt de leiding over de [[Brusselse republiek]] en schrijft zijn ''Burgermanifest''.

.

.

;1580

[[Bestand:Kortrijk_ingenomen_door_de_Malcontenten,_1580.JPG|thumb|550px|Bij de listige inname van Kortrijk zijn er aan de [[Rijselpoort |Rijselpoort]] en op de Grote Markt gevechten. Voor de protestanten is het te laat. Kortrijk valt zoals in [[Slag_bij_Westrozebeke|1382]] ten prooi aan gruwel en wreedheid. De protestantse predikant [[Fransciscus Lansbergen]] klimt over de stadsomwal en slaat op de vlucht. [[Simeon van Torre]] wordt zijn baard uitgetrokken en sterft in een kerker. De calvinistische Wouter Wilge verstopt zich maandenlang tot men hem vindt: de pijnbank en de galg wachten hem op nadat hij blijft weigeren het protestantisme af te zweren. Na de inname worden alle volwassen mannen op het stadhuis gevraagd trouw aan de koning te zweren. Wie dit weigert wordt verbannen, waarop duizenden inwoners Kortrijk en hun bezittingen achterlaten om zich te vestigden [[Haarlem]]. Het jonge kind [[Roelant Savery]] is een van hen. Priester [[Jacob Tsantele]] keert terug als deken van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve Vrouwekerk]].]]

.

* De listige [[Inname van Kortrijk]] in de nacht van 26 februari door de katholieke [[malcontenten]]. De Kortrijkse protestanten verzoeken met een brief om versterking. [[Emanuel Filibert van Lalaing]] krijgt de brief in handen en leidt zijn troepen op het verwachte tijdstip zonder problemen de stad binnen.


.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Roelant_Savery_-_het_gulden_cabinet.png|Roelant Svery, geboren in 1576 in Kortrijk.
Bestand:Simon-stevin.jpeg|[[Simon Stevin]] ontvlucht Brugge. Als calvinist?
File:Battle_of_Lepanto_1571.jpg|Na de Slag bij Lepanto, een van de grootste zeeslagen uit de wereldgeschiedenis tegen het Ottomaanse Rijk kan Filips II zich concentreren op de Nederlandse Opstand.
File:Francois_Dubois_001.jpg|[[Bartholomeusnacht]]
File:Spaanse_Furie,_vluchtende_burgers.jpg|Sommige Spaanse soldaten ontvingen al 2,5 jaar geen soldij. 
File:Spaanse_Furie_Antwerpen.jpg|De muiters roepen [[Sint-Jakob]] aan met de leuze: ''Moord, verkracht, brand, plunder'' en dringen woningen binnen.
File:Incendio_Ayuntamiento_Amberes.jpg|De muiters doden de bewoners, stelen, verkrachten en slaan mannen het hoofd in. Honden drinken uit de bloedplassen.
File:Tizian - Venus von Urbino.jpg|Titiaan overlijdt in 1576; Deze [[Venus van Urbino]] dateert uit 1538.
File:Tachtigjarigeoorlog-1579.png|Utrecht en Atrecht
File:Jan_van_Diepenbeeck_(act._1573-1621)_Schermersoproer_Den_Bosch_1579_Noordbrabants_Museum_'s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|[[Jan van Diepenbeeck]] schildert de schermersoproer.
File:Vaenius_-_Alexander_Farnese.png|Alexander Farnese.
Bestand:Gerolamo Cardano, self-portrait (1501–1576).jpg|[[Rafael Bombelli]] las het werk van [[Girolamo Cardano]] (prent) en legde de grondslag voor de [[complexe getallen]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren tachtig ==
[[Bestand:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|550px|Willem van Oranje als de antithese van Filips II: de prins en de koning, de protestant en de katholiek, de extravert en de introvert.]]

.

;1580

.

* De Spaanse koning [[Filips II van Spanje|Filips II]] is koning van Portugal.

.

* [[Elsevier (uitgeverij)|Elsevier]] in de universiteitsstad [[Leiden]]. Leiden is een magneet voor Calvinisten. Simon Stevin en Plantijn volgen.

.

* In Antwerpen organiseert stadhouder [[Willem van Oranje]] een godsdiensttelling: 33% is Calvinist, 17% Lutheraan en 50% Katholiek.

.

.

;1581

.

* [[Simon Stevin]] trekt naar [[Leiden]] en sticht er een ingenieursschool voor [[vestingbouw]], [[dijken]]bouw en [[civiele bouw|civiele bouwkunde]]. Stevin is overtuigd dat wetenschap ten dienste van de maatschappij staat, vandaar zijn keuze voor de volkstaal.

.

* Rechtsgeleerde [[Joos de Damhouder]] overlijdt. Hij is begraven in de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Brugge)]].

.

* Brusselse beeldenstorm. 

.

* ♣ [[Mathias de Lobel|Matthias de l'Obel]], gekend als Lobelius publiceert zijn ''Kruydtboeck oft beschrijvinghe van allerleye ghewassen, kruyderen, hesteren ende gheboomten''.  Lobelius verblijft tussen 1571 en 1587 in de Nederlanden als lijfarts van [[Willem van Oranje]]. Hij publiceert bij Plantijn. Beschrijvingen van zijn botanische tuinbezoeken zoals die van [[Karel van Sint-Omaars]] in [[Moerkerke]], een humanist vol botanische belangstelling en een hoog aanschreven tuin zijn erg interessant. In zijn opdracht kregen de ''Libri pictuari'' - een collectie botanische aquarellen - vorm. Ze vermelden de humanist [[Marcus Laurinus]] als tuinliefhebber. Hij woont in het Hof van Watervliet en heeft een zomerverblijf in Sint-Kruis.

.

.

;1582

.

* [[Plantin-Moretus|Plantijn]] vlucht naar Leiden.

.

* De invoering van de de [[gregoriaanse kalender]] door paus [[Paus Gregorius XIII|Gregorius XIII]] schrapt tien dagen uit de kalender en maakt de tijdrekening nauwkeuriger. Op donderdag 4 oktober [[1582]] volgt vrijdag 15 oktober.
 
** Vijf oktober 1582 bestaat niet.
** Zes oktober 1582 bestaat niet.
** Zeven oktober 1582 bestaat niet.
** Acht oktober 1582 bestaat niet.
** Negen oktober 1582 bestaat niet.
** Tien oktober 1582 bestaat niet.
** Elf oktober 1582 bestaat niet.
** Twaalf oktober 1582 bestaat niet.
** Dertien oktober 1582 bestaat niet.
** Veertien oktober 1582 bestaat niet.

Bij de niet katholieken in Europa stuit dit besluit op verzet. Engeland houdt zijn verzet meer dan een eeuw vast en loopt op een gegeven moment meer dan elf dagen achter op het continent. 

.

.

;♣1583

.


* [[Willem van Oranje]] verlaat Antwerpen.

.

* Een kapelaan van Filips II die dicht bij de tuin van het Escorial leeft, een zekere Montanus correspondeert met [[Christoffel Plantijn]] en bestelt eldzame knollen, zaad en bollen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FLORIKE EGMOND &amp; SVEN DUPRE. ''Collecting and Circulating Exotic Naturalia in the Spanish Netherlands.'' In: SVEN DUPRE (Ea.) (Eds.) ''Embattled Territory. The Circulation of Knowledge in the Spanish Netherlands,'' Academia Press, Gent, 2015.&lt;/ref&gt; 

.

.

;1584

.

* De Engelsen laten zich (in tegenstelling tot de Spanjaarden en de Portugezen) in met het Amerikaanse verhaal. Bijna een eeuw geleden, in de jaren negentig van de vijftiende eeuw verdween [[John Cabot]] en zijn kleine vloot spoorloos. Nu vraagt de vurige, eigenzinnige en protestantse koningin van Elisabeth van Engeland (de opvolgster van de diep katholieke Mary, ooit gehuwd met Filips II) of ze er goed aan doet kolonies aldaar te vestigen. Haar Engelse verovering zou een andere strategie volgen dan de Spaanse. Die van [[Iberisch Schiereiland|Iberia]] kwamen als mannelijke militairen, zonder vrouwen en namen de indiaanse vrouwen tot zich en kweekten [[Mesties|Mestiezen]]. Zestig jaar eerder, in 1523 zette [[Hernán Cortés|Cortez]] een zoon op de wereld. Het precedent dat leidde tot een 'kastensysteem' gebaseerd op huidskleur. Bovendien blonken de Spanjaarden uit in martelzucht, wreedheden en repressie. De Engelsen brachten hun vrouw en hun gezin naar Amerika. Zij kenden enkel zwart of blank. Hun imago zouden ze danken aan een propagandastrijd waarbij ze zichzelf in de kijker werkten als hoffelijk en strevend naar vrijheid.

.

* [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|Beleg van Antwerpen]].

.

* De prins van Parma neemt Gent in. Ruim vierduizend calvinisten wijken uit naar de Zeven Verenigde Provinciën.

.

* [[Balthasar Gerards]] vermoordt de prins [[Willem van Oranje]], gekend als Willem de Zwijger. Gerards wordt na een achtervolging veroordeeld tot de zwaarste lijfstraf die er is:

{{Cquote|'''Zijn rechterhand waarmee hij het moorddadige feit gepleegd heeft, zal met een gloeiende tang afgeknepen worden; vervolgens zal men met gloeiende tangen op verscheidene plaatsen op zijn lichaam het vlees afknijpen tot op het bot. Vervolgens vierendele men hem levend waarna het hart uit zijn borstkas gesneden en hem in het gezicht geworpen zal worden. Ten slotte zal men zijn hoofd afhakken waarna zijn vier uiteengetrokken delen op de Haagpoort, Oostpoort, Ketelpoort en de Waterslootsepoort tentoongesteld dienen te worden. Zijn hoofd moet op een staak gespietst en vervolgens bij het voormalige huis van de prins geplaatst worden.'''}}

.

;1585

[[Bestand:Rembert_Dodoens_(1517-1585)_-_Cruydeboeck_(1554)_Museum_Hof_van_Busleyden_Mechelen_6-07-2018.jpg|thumb|550px|♣ In 1585 overlijdt de plantkundige [[Rembert Dodoens]]. Het gemeentelijk domein van [[Schilde]] nabij Antwerpen is een historische kasteeltuin met een vijver, oranjerie, bossen, een bloemen- en insectentuin en de Dodoenstuin als blikvanger. Het gaat om een reconstructie van een 16e-eeuwse renaissancetuin zoals [[Rembert Dodoens]] die beschrijft in zijn [[Cruydeboeck]] 1554. Vanaf 1541 is Dodoens stadsgeneesheer in Mechelen en geïnteresseerd in plantkunde ter ondersteuning van zijn praktijk. Tussen 1575 tot 1578 is hij hofarts van keizer Maximiliaan II in Wenen. In deze jaren reist hij in het gevolg van de keizer en ontdekt nieuwe planten in [[Oostenrijk]], [[Hongarije]] en [[Duitsland]]. In 1583 laat hij zijn verzamelde ideeën drukken bij Christoffel Plantijn onder de titel ''Stirpium historia pemptades sex''. Een jaar eerder, in 1582 krijgt hij een leerstoel in Leiden als hoogleraar geneeskunde. Na drie jaar docentschap overlijdt hij. Hij is in de Pieterskerk aldaar begraven.]]

.

* Einde van de Brusselse republiek op 10 maart.

.

* [[Alexander Farnese|Farnese]] verovert na een beleg dat meer dan een jaar duurt, Antwerpen. Na de [[Val van Antwerpen (1585)|Val van Antwerpen]] wordt Amsterdam - een koningsgezinde stad - wereldhaven dankzij de braindrain en het kapitaal van de migranten uit het Zuiden. Die vormden er handelsnetwerken en introduceren er het kapitalistische principes zoals de scheepsverzekering en de dubbele boekhouding. Zonder de bijdrage van de Antwerpse migranten had de Hollandse Gouden Eeuw nooit bestaan.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JONAS ROELENS. ''Antwerepse risico-investeerders maakten Amsterdam mee groot.'' In: ''De Standaard der Letteren'', 16.12.2023, p. 14.&lt;/ref&gt;

.

* [[Plantijn]] keert terug naar Antwerpen. 

.

* De helft van de Antwerpenaren vlucht naar Duitsland, Frankrijk en Engeland en Holland. Onder hen belangrijke Vlamingen: [[Willem Usselincx]], de latere stichter van de [[West-Indische Compagnie]], [[Simon Stevin]], [[Joost van den Vondel]], de geleerde en bibliothecaris [[Daniël Heinsius]] van de [[universiteitsbibliotheek Leiden]], [[Marnix van Sint-Aldegonde]], een schrijver, diplomaat en raadgever van Willem van Oranje. Het bevolkingscijfer daalt tot 45.000.

.

.

;1586

.

* [[Prins Maurits van Oranje-Nassau|Prins Maurits]] verovert de stad [[Axel (plaats)|Axel]] op de Spaansen. 

.

* De katholieke bevolking vlucht naar [[Gent]].

.

.

;[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Botanical_garden,_Leiden 1587]

.

* [[Dirck Volkertsz. Coornhert]] publiceert zijn twintig jaar oude boek dat hij in de gevangenis in [[Den Haag]] schreef: ''Boeventucht ofte middelen tot mindering der schadelijke ledighgangers.''

.

* De katholieke [[Maria Stuart i Skottland|Maria Stuart]] onthoofd na een poging tot staatsgreep.

.

* Aanleg [[Hortus botanicus Leiden|Botanische tuin]] in de universiteitsstad [[Leiden]].

.

* De Republiek '[[Sluiting van de Schelde|sluit]]' de Schelde en vernedert militair en economisch de Spaanse koning en de Zuidelijke Nederlanden. Antwerpen compenseert zich cultureel als rooms-katholiek bolwerk van de contrareformatie en de barok met de 'grote drie': [[Peter Paul Rubens|Rubens]], [[Jacob Jordaens|Jordaens]] en [[David Teniers I|Teniers]].

.

.

;1588

.

* De Spaanse vorst, Filips II wil Engeland opnieuw katholiek maken en onderneemt actie.

.

* De latere Engelse filosoof [[Thomas Hobbes]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1679) wordt op 5 april in Westport (Wiltshire) geboren als de [[Spaanse Armada]] van de Spaanse koning op Engeland afstevent. De gebeurtenis zal Hobbes later doen zeggen: 'Fear and I were Twins.' De barensweeën van zijn moeder moeten op hem als ongeboren kind indruk hebben gemaakt. De 'gewapende vloot' (= Spaans voor Armada) van honderdvijftig Spaanse oorlogsbodems wil Engeland binnenvallen door een invasieleger te begeleiden dat op schuiten van Vlaanderen het Kanaal oversteekt. Het plan mislukt omwille van een Nederlandse havenblokkade waarop Engelse vloot de wachtende Armada uiteen slaat. De Armada raakt zo beschadigd ze via een omweg rond Schotland naar Spanje terugvaart.

.

* ♣ De oudst bekende afbeelding van de [[aardappel]] wordt bewaard in het [[prentenkabinet]] van het [[Plantin-Moretus|museum Plantin Moretus]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] en in de Mechelse [[commanderij van Pitzemburg]] / de [[Kruidtuin (Mechelen)|Hortus Botanicus van Mechelen]] plant [[Carolus Clusius]] (Atrecht, 1526-Leiden 1609), een Franstalige arts en botanist aardappelen. Ook de tulp begeestert hem. In de negentiende eeuw maakt de Société Royale d'Horticulture van deze botanische tuin een landschapstuin. Het prieel en de [[oranjerie]] verdwenen na WOII, het in 1862 onthulde standbeeld van de plantkundige [[Rembert Dodoens]] (1517-1585) staat er nog. Wie het standbeeld maakte is mij nog onduidelijk: ik vond de onbekende [[Joseph Tuerlinckx]] (1809-1873), een man uit Mechelen en de Duitse landschapsarchitect en in Brussel overleden [[Louis Fuchs]] (1818-1904).

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=4kID4EZp_qA '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 3''' (9.31)]

.

;1589

.

* [[Christoffel Plantijn]] overlijdt. Hij is 69.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Rembert_Dodoens_-_Archive-ugent-be-3760E4A8-D028-11E5-ACAE-1346D43445F2_DS-3.jpg|Dodoens
Bestand:PMa_B_501_Antwerpen.jpg|Dodoens
Bestand:Rembertdodoens.jpg|Dodoens standbeeld in Mechelen.
Bestand:Dodoens02.jpg|
Bestand:Rembert_Dodoens_29-6-1517,_Leiden_-_Gedenksteen_te_Schilde,_waar_hij_zijn_Cruydeboeck_in_1554_schonk.jpg|Dodoens in Schilde, waar hij zijn Cruydenboeck schonk aan...
File:Joos_de_Damhouder.jpg|&quot;Opera omnia&quot; - heruitgave van Joos de Damhouder in 1646.
File:Pieter_Pourbus.Aanbidding_van_de_herders.jpg|&quot;De aanbidding der herders&quot; uit 1574 door [[Pieter Pourbus]]; links: Joos de Damhouder en zijn zonen; rechts: [[Louise de Chantraines]] met haar dochters.
Tachtigjarigeoorlog-1583.png|Tachtigjarige oorlog, situatie in 1583.
File:Marnix_van_st._aldegonde.gif|[[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde|Marnix van Sint-Aldegonde]].
File:Execution-of-Mary-Queen-of-Scots.jpg|Maria Stuart onthoofd in 1586.
File:Leiden_1610.jpg|Universiteitsbibliotheek Leiden, 1610.
File:Atlas de Wit 1698-pl017b-Leiden - Kruythoff (hortus).jpg|Atlas de Wit 1698, Leiden Kruythoff.
File:Palais_Farnese.jpg|[[Palazzo Farnese]], Rome (1589).
File:2007-05 PMM 10.jpg|[[Christoffel Plantijn]].
Bestand:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|[[Thomas Hobbes]].
Bestand:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|Leviathan door Hobbes.
Bestand:De_Spaanse_Armada_voor_de_Engelse_kust.JPG|De Spaanse Armada voor Engeland.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren negentig ==
.

{{Cquote|'''Zonder slaven geen plantages, zonder plantages geen kolonie, zonder kolonie geen industriële revolutie en zonder industriële revolutie geen imperium.'''|Césaire &amp; Datta, geciteerd door Hans Achterhuis in ''Het rijk van de schaarste''.}}

.

[[Bestand:Woudanus2.jpg|thumb|550px|Leidse Hortus 1610.]]

[[Bestand:Sprenger_-_Malleus_maleficarum,_1669_-_BEIC_9477645.tiff|thumb|550px|♣ Malleus Maleficarum, Lyon, een uitgave uit 1669. De oorspronkelijke Malleus is geschreven kort na het ontstaan van de boekdrukkunst. Deze uitvinding zorgde mee voor de popularisering van het boek. Dit decennium kenmerkt zich door de heksenverbrandingen die in Vlaanderen hun hoogtepunt bereiken en dat tot 1610. Tussen 1590 en 1610 zijn er 250 verbrandingen in twintig jaar tijd. Wat heksen met tuinieren te maken hebben? Hun medicinale kruiden halen ze toch van ergens?]]

[[Bestand:Rasphuis_Heiligeweg_Amsterdam_001.jpg|thumb|550px|1590 Het Amsterdamse rasphuis is een tuchthuis waar gestrafte misdadigers hout raspen om tot inkeer te komen. In plaats van te straffen, ligt de klemtoon op orde en regelmaat. Op de ingangspoort staat: 'Wilde beesten moet men temmen.' Gestrafte vrouwen werken in het Spinhuis. Het rasphuis vindt onderdak in een voormalig Clarissenklooster aan de Heiligeweg (nu is het een winkelcentrum, de [[Kalverpassage]]). Hout van de [[brazielboom]] uit [[Brazilië]] raspen ze tot een textielverfpoeder.
De heropvoedingsidee van de dwangarbeid komt tot stand door de ideeën van [[C.P. Hooft]] (de vader van [[P.C. Hooft]]) en [[Dirck Volkertsz. Coornhert]]. Al snel krijgt het Rasphuis een economische functie. De goedkope arbeid staat er centraal en het het agogische effect gaat verloren. Een geheime afdeling geeft onderdak aan losbandigen of krankzinnigen, opgesloten door hun familie. Een bekende gevangene is de in 1668 opgesloten Verlichtingsdenker [[Adriaen Koerbagh]]. Niet gewoon aan dit soort regime sterft hij in 1669. Leiden neemt de formule in 1598 over met het Pestdolhuis. Dollen sluiten ze op, op het gelijkvloers in donkere cellen. De pestlijders bevolken de hoge en luchtige verdieping. Het voormalige Cecilienklooster, de binnenplaats en de ommuurde tuin zijn nu het [[Rijksmuseum Boerhaave|Boerhaavemuseum]]. In Gent herinnert de rasphuisstraat aan een soortgelijke instelling.]]

.

;1590
* [[Leiden]], waar veel Vlaamse protestanten en intellectuelen hun toevlucht zoeken, richt zijn eerste [[Anatomisch theater]] in. Deze interesse voor het menselijk lichaam valt samen met de start van de [[Hortus botanicus Leiden|Hortus botanicus]] in de stad. Na de oprichting van de rijksuniversiteit in 1575 ontstaat de behoefte om planten te verzamelen, te bestuderen en hen te klasseren. Het collectiebeheer laat de universiteit over aan de beroemde botanicus, de 67 jarige [[Carolus Clusius]] (1520-1600). Op 19 oktober is hij in Leiden. Het tuinonderhoud geeft hij in handen van een apotheker uit Delft, [[Dirck Outgaertsz. Cluyt|Dirck Outgaertszoon Cluyt]] die er zijn privé collectie onderbrengt. In september 1594 maken ze een inventaris met een plattegrond. De tuin is bescheiden van oppervlakte en groots van ambitie. Ondanks de beperkte oppervlakte en de gebrekkige classificatie willen ze de studenten een zo volledig mogelijk plantenoverzicht geven. Op minder dan 1.400 vierkante meter groeien meer dan duizend planten. Na de dood van Clusius neemt de tropenbotanicus Paul Hermann het beleid in handen. Er komen permanent verwarmde kassen die het klimaat in de tropen nabootsen. De directeurs na Hermann zijn onder meer Paulus Hotton (van 1695 tot 1709), [[Herman Boerhaave]] (1709-1730) en [[Adriaan van Royen]] (1732-1754).

.

;1591
* Voltooiing van de [[Rialtobrug]] in [[Venetië (stad)|Venetië]].

.

;1592
* [[Jan Huygen van Linschoten]] is terug in Nederland en publiceert de &quot;geheime&quot; Portugese zeeroutes naar [[Oost-Indië]]. De [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]] is niet veraf.
* ♣ Even voor zijn overlijden stuurt de [[botanist]] [[Ogier Gisleen van Busbeke]] (1521/22-1592) uit Zuid-West-Vlaanderen, tulpenzaden aan [[Carolus Clusius]], hoogleraar in Leiden en directeur van de pas aangelegde [[Hortus botanicus Leiden|Hortus Botanicus]]. Busbeke reist in de jaren vijftig en zestig als gezant van de Oostenrijkse koning naar het door de Turken bezette West-Hongarije, hij logeert in Turkse hotels, komt in [[Edirne (stad)|Adrianopel]] en [[Constantinopel]]. Daar verscheept hij antieke teksten naar Europa. Zijn reis beschrijft hij in ''Vier brieven over mijn gezantschap in Turkije'' dat postuum verschijnt. Daarin meldt hij (als eerste?) de tulp. 'Op onze tocht door deze streken werd ons overal een geweldige hoeveelheid bloemen aangeboden: narcissen, hyacinten en bloemen die de Turken 'tulipan' noemen. De tulp heeft nagenoeg geen geur, zij is geliefd om haar kleurschakeringen en haar schoonheid.'

.

;1593
* ♣ [[Carolus Clusius]] plant in de [[Hortus botanicus Leiden]] de eerste [[tulp]]. De [[botanische tuin]] verhoudt zich tot de plantage zoals de Engelse tuin zich verhoudt tot de Franse. Het is these en anti-these uit de 16de en de 17de eeuw. De [[plantage]] kenmerkt zich door slavernij en gewelddadige onderdrukking, afzondering, uit het licht van de massa, opbrengst, monocultuur en macht terwijl de Botanische tuin voor vrijheid, openheid, multicultuur, experiment en wetenschap staat. Niettemin zijn het twee kanten van eenzelfde medaille: die van het opkomende kapitalisme, met winstmaximalisatie enerzijds en uitbuiting anderzijds.Sommige Nederlandse steden kennen een buurt met de naam 'Plantage'. In [[Leiden]] en [[Amsterdam]] gaat het om een groene bourgeoisiebuurt. In de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantage]] liggen de [[Hortus Botanicus Amsterdam|Hortus Botanicus]] en dierentuin [[Artis]]. 
* [[Giuseppe Arcimboldo]] overlijdt. Hij laat een ongezien oeuvre na.
* In Londen breekt de pest uit. Een telling registreert 11.503 slachtoffers, het is een onderschatting. Veel gezinnen geven de sterfgevallen niet aan uit de angst opgesloten te worden door de overheid. Londenaren die naar het platteland vluchten, worden door boeren met hooivorken terug gestuurd.

.

;1594
* [[Tintoretto]], de Italiaanse schilder overlijdt.
* [[Orlando di Lasso]], de componist overlijdt.
* [[Gerard Mercator]], de cartograaf overlijdt.
* ♣ Ca. [[William Shakespeare]] schrijft [[Romeo en Julia]]. Romeo dringt de gesloten tuin van Julia in het geheim binnen om haar zijn liefde te verklaren.

.

;1595
* [[Gerard Mercator|Mercators]] Noordpoolkaart toont een noordelijke doorgang naar andere continenten. [[Henry Hudson|Hudson]] slaagt niet in die ambitie. Hij ontdekt [[Geschiedenis van New York (stad)|New York]] in september [[1609]] en vaart de stroom op die nu zijn naam draagt, de [[Hudson (rivier)|Hudson]].

.

;1596
* [[Albrecht van Oostenrijk]] arriveert als landvoogd in Brussel en op 7 mei staat hij drie hoeren toe per compagnie van tweehonderd man in de garnizoenstad Brussel. De vrouwen zijn ingeschreven als wasvrouw en mogen niet minderjarig zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC SURDIACOURT. ''De [[Marollen]]. Een eeuwenoud misverstand'', Davidsfonds, Leuven, 2018, p. 61.&lt;/ref&gt;
* In [[Touraine]] wordt [[Rene Descartes]] in een welstellend milieu geboren. Hij zal een opleiding genieten in het Jezuïetencollege van [[La Flèche (Frankrijk)|La Flèche]]. Hij verlaat het college in 1614.
* [[Shakespeare]] schrijft zijn '[[Romeo en Julia]]', een geschiedenis van twee steenrijke rivaliserende families in [[Verona (stad)|Verona]]. [[Baz Luhrmann]] regiseerde in 1996 de relatief onbekende [[Leonardo DiCaprio]] en [[Claire Danes]].
* In Amsterdam start het [[Rasphuis (Amsterdam)|Rasphuis]] en toont een juridische omslag. 

.

;1597
* [[Slag bij Turnhout (1597)|Slag bij Turnhout]], [[Maurits van Nassau]] verslaat de Spaanse ruiterij.

.

;1598
* Het [[Edict van Nantes|Het Edict van Nantes]] geeft de [[Hugenoten]] burgerrechten. Het zal geen eeuw stand houden. In 1685 beëindigt het [[Edict van Fontainebleau (1685)]] onder de regering van Lodewijk XIV dit edict.
* De oudste zoon van [[Willem van Oranje]] komt vrij. [[Hertog van Alva|Alva]] nam hem als gijzelaar mee naar Spanje na de [[beeldenstorm]] in 1566. Zijn halve leven bracht hij door in gevangenschap. Zijn jongere halfbroer, Mauritis nam intussen de rebellenrol van hun vader over.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Oghier_Busbeck_SIL14-B9-13a.jpg|Ogier Gisleen van Busbeke
Bestand:Henry_Hudsons_Halve_Maen.jpg|De Halve Maan van Hudson.
File:JanHuygenVanLinschoten.png|Spionage: [[Jan Huygen van Linschoten]].
File:Mercator_north_pole_1595.jpg|Mercators Noordpoolkaart uit 1595 toont een noordelijke doorgang naar andere continenten.
File:Baco,_por_Caravaggio.jpg|De Italiaanse barokmeester [[Caravaggio (schilder)|Caravaggio]] schildert [[Bacchus (Caravaggio)|Bacchus]].
Image:Giuseppe Arcimboldo.jpg|Zelfportret
Image:Vertumnus årstidernas gud målad av Guiseppe Arcimboldo 1591 - Skoklosters slott - 91503.tif|Rudolf II
Image:Arcimboldo Vegetables.jpg|The Greengrocer
Image:Arcimboldo Vegetables upsidedown.jpg|Greengrocer
Giuseppe Arcimboldo - Fruit Basket.jpg|Fruitmand
File:Giuseppe Arcimboldo - The Cook - WGA00840.jpg|De kok
File:Giuseppe Arcimboldo - The Waiter - WGA0835.jpg|The Waiter
Image:Arcimboldo Librarian Stokholm.jpg|The Librarian
Image:Giuseppe Arcimboldo - The Jurist - WGA00837.jpg|The Jurist
Image:Arcimboldo Air (copy).jpg|Powietrze
Image:Arcimboldo Fire.jpg|Fire
Image:Arcimboldo Tierra.jpg|Earth
Image:Arcimboldowater.jpg|Water
Image:Arcimboldo Spring 1563.jpg|Lente
Image:Arcimboldo Summer 1563.jpg|Zomer
Another organic man (8423469393).jpg|Herfst
Image:Arcimboldo Winter 1563.jpg|Winter
File:Giuseppe Arcimboldo, Italian; Summer; 1572.jpg|Zomer
Image:Arcimboldo Autumn 1572 (private).jpg|Lente
File:Giuseppe Arcimboldo - Winter - WGA00816.jpg|Winter
Image:Arcimboldo - Les saisons - Le printemps - Sans cadre.jpg|Lente
Image:Arcimboldo Verano.jpg|Zomer
Image:Giuseppe Arcimboldo - Autumn, 1573.jpg|Lente
Image:Giuseppe Arcimboldo - Winter, 1573.jpg|Winter
File:Giuseppe Arcimboldo - Spring - WGA00817.jpg|Lente
File:Giuseppe Arcimboldo - Summer - WGA00818.jpg|Zomer
File:Giuseppe Arcimboldo - Winter - WGA00819.jpg|Winter
File:Giuseppe Arcimboldo - Four Seasons in One Head - Google Art Project.jpg|De vier seizoenen in één hoofd
File:Arcimboldo, Giuseppe (attr.) - Flora - c. 1591.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De zeventiende eeuw onder Albrecht en Isabella =

[[Bestand:De Lente Lente Ver (titel op object) Vier jaargetijden (serietitel), RP-P-1902-A-22368.jpg|thumb|right|550px|De Vlaamse graveur Nicolaes de Bruyn (Antwerpen, 1571 - Rotterdam, 1656) is een zoon van een suikerfabrikant, een beroep dat tot voor kort niet bestond. Hij vertrekt na zijn opleiding in Antwerpen naar de Republiek. Vormde hij zijn stijl naar die van [[Lucas van Leyden]]? Deze lentetuin past in een reeks van de vier seizoenen.]]


{{Cquote|'''Toen de Spanjaarden en Portugezen samen de Nederlandse handelaren de toegang ontzegden tot de haven van [[Lissabon]] (via welke zij lange tijd aan Aziatische goederen waren gekomen, die ze vervolgens in Europa verhandelden) namen de handelaren drastische maatregelen, ze laadden hun vaartuigen vol kruid en kanonskogels en trokken rechtstreeks naar de oorden waar de [[Iberiërs]] hun handel haalden, de [[Oost-Indonesië|Oost-Indische archipel]], via de zuidelijke route meer dan een jaar varen. Daar schoten ze hun kanonnen leeg op de militaire handelsposten van de Portugezen en ze namen deze in, en maakten ze aldus [[Java (eiland)|Java]], [[Sumatra]] en het [[Maleisië|Maleisische schiereiland]] tot de buitenposten van hun rijk. Toen de succesvolle vloot in 1599 terugkeerde, met laadruimen vol gepakt met 600.000 pond peper en evenveel [[nootmuskaat]], [[kruidnagel]] en andere [[specerijen]] waren de Amsterdammers verbijsterd over zoveel rijkdom, in de hele stad luidden de kerkklokken en de opkomst van een wereldmacht kon beginnen.'''|RUSSEL SHORTO. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015, p. 41-42.}}


[[Bestand:Atelier_van_Frans_Pourbus_II_(1569-1622)_-_Portret_van_aartshertog_Albrecht_-_Noordbrabants_Museum_%27s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|thumb|550px|Albrecht VII van Oostenrijk (1559—1621) was landvoogd van de Zuidelijke Nederlanden.]]

[[Bestand:Citadel_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Citadel van Kortrijk, nu: Het Plein]]

[[Bestand:Palmanova1600.jpg|thumb|550px|De 17e-eeuwse Italiaanse stad [[Palmanova]] ligt 27 meter boven zeeniveau en ontstond op de voor Venetië symbolische datum 7 oktober 1593 (de verjaardag van de [[Slag bij Lepanto]] en herdenking patroonheilige Sint Justine. De vesting begrensde het Turkse rijk. De Italianen waren meesters in de vestingsbouw. In het midden ligt een plein met witte beelden op de straathoeken.]]

.

== Laatste jaren van de eeuw ==
.

;1598

.

* De Franse koning [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]] ondertekent het [[Edict van Nantes]] en garandeert de protestantse [[hugenoten]] godsdienstvrijheid.

.

* Filips II bepaalt in de Akte van Afstand in de hoop de opstand te eindigen, dat de Nederlanden bij zijn dood niet overgaan op zijn zoon, maar op zijn [[Isabella_van_Spanje|dochter]].

.

;1599

[[Bestand:HenriIV.jpg|thumb|550px|Hendrik IV (1553–1610) was koning van Frankrijk van 1589 tot 1610 en bekeerde zich tot het protestantisme. Als hugenoot was hij betrokken bij de Hugenotenoorlogen; hij ontsnapte aan een moordaanslag van de [[Bartholomeusnacht]].]]

.

* Geboorte van [[Antoon van Dyck]], Rubens' leerling.

.

* [[Shakespeare]] schrijft [[Julius Caesar (toneelstuk)|The Tragedy of Julius Caesar]].

.

* Caravaggio schildert [[Judith onthoofdt Holofernes (Caravaggio)|Judith onthoofdt Holofernes]].

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Paus_Nicolaas_V_door_Peter_Paul_Rubens.jpg|[[Paus Nicolaas V]] door Rubens.
Bestand:Judith_Beheading_Holofernes_-_Caravaggio.jpg|Judith onthoofd Holofernes (Caravaggio)
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Een nieuwe eeuw ==
[[Bestand:Mauritius_-_Detail_uit_Het_uitzeilen_van_een_aantal_Oost-Indiëvaarders_van_Hendrick_Cornelisz_Vroom_(1600).jpg|thumb|550px|Het uitzeilen van de Oost-Indiëvaarders, geschilderd door [[Hendrick Cornelisz Vroom]] in 1600.jpg]]

[[Bestand:Slag_bij_Nieuwpoort_-_Nicaise_De_Keyser.jpg|thumb|550px|Slag bij Nieuwpoort door [[Nicaise De Keyser]].]]

[[Bestand:BourtangeExerzieren2010.ogg|thumb|550px|Musketiers en piekeniers, vesting [[Bourtange]]. De [[piekenier]] vecht in een dichte formatie en vormt een woud van pieken tegen de ruiters. [[Piekenier|Piekeniers]] worden in de 17e en begin 18e eeuw ondersteund met [[musketier]]s met [[Voorlader (wapen)|voorladers]]. Die dragen een helm en een half [[harnas]] in de eerste rijen en zijn bewapend met een degen omdat het laden van het musket te lang duurt. Eind 17e eeuw komt de [[bajonet]] waardoor de musketier piekenier wordt. In West-Europa verdwijnt de piek na 1715. De training en de uitrusting van een [[Ridder (ruiter)|ridder]] (of de [[Samoerai]] in Japan) en de boogschutters waren kostelijk en duurden jaren. Een [[Musketier|musketiersopleiding]] verloopt snel, enkele weken volstaan dankzij de exercitie. [[Maurits van Oranje-Nassau]] laat eind 16e eeuw zijn soldaten gecoördineerd marcheren, laden, aanlegden en vuren. Vooral het salvo blijkt effectief tegen de  infanterie. Tegen de ruiterij is de tactiek minder effectief vanwege de lage vuursnelheid. Hierdoor blijven musketiers in de buurt van piekeniers. Musketierbrigades tellen drieduizend eenheden die elkaar in drie ploegen afwisselen met een beurtelings salvo. Het opleiden van een musketier is niet alleen kort en goedkoop. Waar de ridder zich het hakken en het autonoom functioneren eigen maakt, is de musketier onderworpen aan de overgave aan de discipline en het bevel. Enkel zo zijn musketten effectief. De eerste musketiers gaan 'eerloos' door het leven. In Europa functioneert het musket als oorlogswapen van 1530 tot eind zeventiende eeuw. De [[Snaphaan (wapen)|snaphaan]], een vergelijkbaar wapen met een [[vuursteenslot]], vervangt het.]]

.

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=NlGjwfKWwTQ '''BEELDFRAGMENT VERENIGDE OOST INDISCHE COMPAGNIE''' (40.36 Min.)]

.

;1600

.
* [[Slag bij Nieuwpoort]].

.

* (Ca.) [[Johann Schult]] is de uitvinder van de tandspiegel.

.

;1601

.

* [[Beleg van Oostende]]

.

* Engeland neemt de Armenwet aan en maakt [[armenzorg]] tot staatszaak.

.

;1602

.

* Nederlandse kooplui verenigen zich in de [[Vereenigde_Oostindische_Compagnie|VOC]]. Dit zien historici vaak als startpunt van de Hollandse [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden eeuw]] (een begrip dat sinds september 2019 ter discussie staat), die Gouden eeuw duurt tot het [[Rampjaar 1672|rampjaar]] of tot de afloop van de [[Hollandse Oorlog]]. Gedetailleerde logboeken van de VOC leren dat de gemiddelde duur van een reis van Amsterdam naar Batavia (Jakarta) acht maanden duurt en een extra maand vroeg om van Batavia naar Deshima te varen, een gemiddelde snelheid van vijf kilometer per uur. In de komende tweehonderd jaar bouwen de Hollanders jaarlijks gemiddeld zeven nieuwe met een capaciteit van 700 tot 1.000 ton en gaan er één miljoen mannen aan boord: dat zijn er 5.000 per jaar waarvan 15 procent nooit de eindbestemming haalt.

.

;1603

.

* In Tielt bezwijkt [[Tanneke Sconyncx]], een boerin na een half jaar gevangenschap met scherp verhoor.


.

* In [[La Flèche (Frankrijk)|La Flèche]] stichten [[Jezuïeten]] met goedkeuring van de Franse koning [[Hendrik IV van Frankrijk|Henrik IV]] een veelzijdige school. René Descartes is er waarschijnlijk de beroemdste leerling.

.

;1604

.

* Oostende capituleert voor [[Ambrogio Spinola]], een kwart miljoen protestanten ontvluchten Zuidelijke Nederlanden.

.

* [[Karel van Mander]] publiceert zijn [[Schilder-boeck]] waarin hij de biografie van schilders uit het verleden als uit zijn tijd beschrijft. Het boek is geïnspireerd op [[Giorgio Vasari]]'s kunstenaarslevens uit 1568.

.

;1605

.

* [[Miguel de Cervantes]] publiceert [[Don Quijote]]: de [[Middeleeuwen|riddertijd]] is voorbij. Het verhaal gaat over de edelman Alonso Quijano die door een overdaad aan ridderromans te lezen, zijn gezond verstand kwijt raat. Hij trekt door het Spaanse platteland op zijn paard Rosinante en met zijn hulpje Sancho Panza om onrecht te verslaan. Zijn waanideeën doen herbergen transformeren in kastelen, windmolens in reuzen, een hoertje in een prinses en een schapenkudde in een vijandelijk leger.

.

;1606

.

* [[Oost-Huis (Amsterdam)]] in gebruik.

.

;1607
♣ [[Jamestown (Virginia)|Jamestown]] is de eerste permanente basis van de Britten in de [[Nieuwe Wereld]]. Ze dopen het tot [[New England (Verenigde Staten)|New England]]. De Engelse kolonisten hebben zaden mee uit Engeland en verbouwen Indiaanse gewassen zoals tabak, maïs, bonen en pompoen.

.

;1608

.

* [[Verrekijker (doorverwijspagina)|Verrekijkerdemonstratie]]. [[Maurits van Oranje]] ziet tot zijn verbazing de kerkklok van [[Delft]].

.

;1609

.

* In [[Parijs]] zijn pas uitgevonden optische instrumenten te koop.

.

* [[Johannes Kepler]] publiceert [[Wet van Kepler|zijn eerste wet]] over de beweging van de planeten.

.

* [[Galilei]] toont zijn eerste [[Telescoop (optica)|telescoop]] aan een publiek.

.

* [[Henry Hudson]] brengt voor de Nederlandse [[Vereenigde Oostindische Compagnie|VOC]] [[Manhattan (New York)|Manhattan]] in kaart en ontdekt dat de pelzenhandel lucratief is. Hudson leidt Nederlandse handelsschepen naar het gebied, voorlopig zonder permanente nederzettingen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RUSSELL SHORTO, vertaald door Edzard Krol. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015.&lt;/ref&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Cinta_muraria_di_Palmanova.jpg|[[Citadel (bouwwerk)|Citadel]] [[Palmanova]].
File:Isabella_Spaanse_Mode.jpg|Landvoogdes Isabella
File:Atelier_van_Frans_Pourbus_II_(1569-1622)_-_Portret_van_aartshertogin_Isabella_-Noordbrabants_Museum_%27s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|Isabella van Spanje - atelier van [[Frans Pourbus (II)]] 
File:Monumento_a_Miguel_de_Cervantes.jpg|Buskruit maakt een einde aan de riddertijd.
File:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|De Emmaüsgangers van [[Caravaggio (schilder)|Caravaggio]] uit 1601.
File:Retrato_ecuestre_del_duque_de_Lerma_(Rubens).jpg|Hertog van Lerma van [[Peter Paul Rubens]] uit 1603.
File:Jan_Brueghel_the_Elder_-_Bouquet_of_Flowers_in_an_Earthenware_Vase.jpg|Bloemenbouket van [[Jan Brueghel de Oude]] uit 1603.
File:Tanneke_Sconyncx_statue,_Tielt,_Belgium_-_20110108.jpg|Werk van [[Jef Claerhout]] in Tielt: Tanneken stijgt ten hemel. Het kneveltouw slingert rond de paal waarlangs ratten lopen.
File:Conquests_of_Ambrosio_Spinola_(Crispijn_van_der_Passe_I).jpg|Spinola (links) boven de door hem veroverde steden.
File:Michiel_Jansz_van_Mierevelt_-_Ambrogio_Spinola.jpg|[[Michiel Jansz van Mierevelt]] schildert [[Ambrosio Spinola]].
File:VOC-huis.jpg|[[Oost-Indisch Huis]] Oude Hoogstraat, Amsterdam door [[Hendrick de Keyser]].
File:Abel_Grimmer_001.jpg|Der Herbst van [[Abel Grimmer]] uit 1607.
File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|De onthoofding van Johannes de Doper (Caravaggio).
File:Scaldis_and_Antwerpia_by_Abraham_Janssens.jpg|Scaldis et Antverpia van [[Abraham Janssens]] uit 1609.
File:Peter_Paul_Rubens_106.jpg|Rubens en zijn vrouw omstreeks 1609.
Bestand:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|Een musketier, begin 17e eeuw. Het opleiden van een musketier is anders dan die van de ridder.
Bestand:Aanwijzing_1_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Marcheert_met_de_furquet_inde_hant_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|Eerste aanwijzing voor het hanteren van het musket.
Bestand:Quad_Flandria.jpg|Kaart van Vlaanderen uit 1609.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== ♣Tienerjaren ==
[[Bestand:Algemene_kaart_van_Suriname,_Alexander_de_Lavaux,_Hendrik_de_Leth,_Directeurs_van_de_soci%C3%ABteit_van_Suriname,_1737_-_1757_-_Rijksmuseum.jpg|thumb|550px|Kaart van De Lavaux uit de 18e eeuw toont de plantages in [[Suriname]]. Ook in Cariben en op het Amerikaanse vasteland kwamen gewassen in monocultuur: suikerriet, koffie, thee, bananen, soja, ananas, aloë vera, teakhout, cacao, coca, hennep, opium en tabak zijn op grote schaal gekweekt in de 16de en de 17de, de 18de en tot diep in de 19de eeuw door Portugezen, Spanjaarden, Engelsen, Fransen, de Nederlanders en de Belgen. Reacties bleven lang uit, tot [[John Henry Newton]] in [[1772]] [[Amazing Grace (hymne)|Amazing Grace]], de bekende christelijke [[hymne]] schreef of tot [[Harriet Beecher Stowe]] in 1852 ''De hut van Oom Tom'' schreef of [[Eduard Douwes Dekker]] in 1859, berooid in Brussel, [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] publiceerde.]]

[[Bestand:'Vase_of_Flowers_in_a_Stone_Niche'_by_Roelant_Savery,_Mauritshuis.jpg|thumb|550px|♣ Roelant Savery schildert het rijke [[Boeket|bloemenboeket]] in een [[berkemeyer]] in een boogvormige [[Nis (muur)|nis]]. Het bestaat uit [[Lis (geslacht)|lis]] en zeldzame bloemen uit de 17de eeuw: de [[apothekersroos]], [[akelei]], [[Ridderspoor (Consolida)|ridderspoor]], de [[tulp]], de [[Turkse lelie]], [[egelantier (soort)|egelantier]] en [[cyclaam]]. Het [[driekleurig viooltje]] is populair in die dagen. Shakespeare gebruikt het omstreeks 1600 in zijn [[Een Midzomernachtdroom|A Midsummer Night's Dream]] en laat er Oberon een liefdesdrank van maken. De achtergrond is een [[trompe-l'oeil]] [[marmerimitatie]] met de koperen nagels die het werk aan een muur hangen. Barsten en twee vliegen op de lijst versterken het effect.]]

[[Bestand:Sint-Annakerk_Brugge_interieur_1.jpg|thumb|550px|Brugge, [[Sint-Annakerk (Brugge)|Sint-Annekerk]], een perfect voorbeeld van [[Barok (stijlperiode)|barokkunst]]. Tussen [[1600]] en [[1610]] zorgt de heropleving van het katholieke geloof voor een hernieuwde culturele bloei. Die is te zien in steden zoals [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]], [[Brussel (stad)|Brussel]], [[Gent]] en [[Mechelen (stad)|Mechelen]] en is vergelijkbaar met de zich simultaan afspelende [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]] van Holland. De Vlaamse [[Barok (stijlperiode)|barok]] bloeit in de schilderskunst, de beeldhouwkunst en de architectuur. In de literatuur is de jezuïet [[Antoine de Balinghem]] (1571-1630) uit Sint-Omaars een fenomeen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie: ALEXANDER SOETAERT. ''1600. Een nieuwe religieuze wind uit Zuid-Europa'', in: MARNIX BEYEN, MARC BOONE &amp; BRUNO DE WEVER (Eds.) (Ea.). ''Wereldgeschiedenis van Vlaanderen'', Polis, Kalmthout, 2018, p. 221.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:The_Nightwatch_by_Rembrandt_-_Rijksmuseum.jpg|thumb|550px|De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren, ook wel ''De Nachtwacht'' genoemd. Het is geschilderd aan de vooravond van de Verlichting, in 1642. Het betreft geen Middeleeuwse schuttersgilde, die bewapenden zich met pijl en boog.]]

[[Bestand:Jan_Brueghel_de_Oude_en_Peter_Paul_Rubens_-_Het_aards_paradijs_met_de_zondeval_van_Adam_en_Eva.jpg|thumb|550px|♣ [[Jan Brueghel de Oude|Jan Brueghel]] en [[Peter Paul Rubens]] schilderen een nieuw type tuin: de baroktuin. Een tuinopschrift uit die dagen luidt: 'Ik dwaal door verwarde doolhoven, zo goed uitgerust met bocht en kromme lijn, en ik wil wachten zonder bang te zijn, op de hulp die jouw woorden me beloven.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 86.&lt;/ref&gt; Tijdens de barok komen 'geestelijke recepten' tot stand die de verloren zielen terug brengen van de dwaalweg naar het rechte pad. Anderen stellen de relatie tot god voor als een labyrint waarin een liefdevol vertrouwen naar het ware leidt. Dit schilderij is ''Het aards paradijs met de zondeval van Adam en Eva''. Let op de exotische planten en dieren die het tafereel vormen. Het is geïmporteerde weelde zoals die in de havenstad Antwerpen te zien, te kopen en te verkopen valt. Maatschappelijk aanzien is te verwerven met onbekende en nooit geziene dingen. De Antwerpse haven moet een doorlopende ontdekkingstocht geweest zijn. De barokke Adam en de zwoele Eva komen zo uit een eigentijds pornokanaal gestapt - maakt de barok komaf met de preutsheid van de vroege Renaissance? Barok is de kunst van de contrareformatie en contrasteert met de soberheid van het Noordelijke Calvinisme. Tijdgenoten die Antwerpen in die dagen bezoeken staan versteld van het cultuurlandschap dat de moerassen, polders en bossen overwonnen heeft. Ze zien 'meer soorten en variëteiten' dan welk land ook in Europa: vruchtbomen, moestuinen, planten uit Constantinopel, Afrika en uit de nieuwe wereld, men spreekt over sierheesters, medicinale kruiden, onbekende bloemen. De botanicus en arts uit Rijsel [[Mathias de Lobel|Matthias de Lobel]] (1538-1616), is er de getuige van. [[Johannes Goropius Becanus|Jan van Gorp]] (1519-1573) uit Maastricht werkt in opdracht van het Antwerpse stadsbestuur aan zijn ''Origines Antwerpianae'' en benadrukt dat tuinen behalve farmacologisch vooral esthetisch zijn, een 'verrukking' voor het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter &amp; Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2021. Zie vooral hoofdstuk IV, ''De tuin der kennis'', p. 101-106.&lt;/ref&gt;]]

.

{{Cquote|'''Het was de grootste deportatie uit de geschiedenis. Ruim veertien miljoen mensen werden tussen de zestiende en de negentiende eeuw uit Afrika naar Amerika verscheept. In Zuid-Amerika was de behoefte aan goedkoop labeur voor de suiker- en tabaksplantages groot, en de trans-Atlantische slavenhandel kon die leveren. Algauw werden ook Midden- en Noord-Amerika klant bij de slavenjagers. (...) Waar de slavenrovers hun levende koopwaar vandaan haalden, is nooit helemaal goed gedocumenteerd.'''|HILDE VAN DEN EYNDE in D.S., 25.03.2015.}}

.

{{Luister2|Amazing Grace with vocals and guitar by Rocks From The Garden - 20060603.ogg|Amazing Grace|Een uitvoering van ''Amazing Grace'' met zang en gitaar}}

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=Di_O7Rwci4w '''BEELDFRAGMENT SLAVERNIJ 1''' (14.58 Min.)]

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=CGGhiStEKAY '''BEELDFRAGMENT SLAVERNIJ 2''' (6.32 Min.)]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=MIAtWKv_VtM '''BEELDFRAGMENT DRIEHOEKSHANDEL''' (3.28 Min.)]

.

;1610

.

* [[François Ravaillac]], een fanatieke katholiek steekt de populaire [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]] dood in Parijs. De moordenaar wordt gekookt in olie en lood en gevierendeeld.
* Het CO&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;2&lt;/span&gt; gehalte is historisch laag na de dood van tientallen miljoenen indianen sinds 1492. Wouden die CO&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;2&lt;/span&gt; uit de lucht plukken vervangen hectaren landbouwgrond en leiden een [[kleine IJstijd]] in.

.

.

;1611

.

* Eerste opvoering van [[The Tempest]], traditioneel gezien als [[William Shakespeare]]s laatste stuk. Nadrukkelijke thema's zijn magie en ontdekkingsreizen.

.

* [[Henry Hudson]] die zijn leven lang zocht naar de noordelijke doorsteek, maakt zijn laatste reis.

.

* Een sekte met meer dan twaalfduizend leden die de 'duivel aanbidden' krijgt een zware klap door de inquisitie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FERNAND BRAUDEL, dl. 1, p. 45.&lt;/ref&gt;

.

;1612

.

.

;1613

.

* Albrecht &amp; Isabella erkennen de eerste schermclub ter wereld in [[Gent]].

.

* [[Adriaen Block]] verkent het gebied dat [[Henry Hudson]] ontdekte.

.

* Antwerpen bouwt (nog geen twintig jaar na het eerste [[Rasphuis (Amsterdam)|rasphuis]] in Amsterdam) zijn pesthuis om tot een correctiehuis om vagebonden en bedelaars te werk te stellen. Later volgen initiatieven in Brugge, Brussel, Gent, Ieper en Mechelen. 

.

.

;1614

.

* Bouw van [[Fort Nassau (Noortrivier)|Fort Nassau]] in [[New York (stad)|New York]]. 

.

* Stichting van de kolonie [[Nieuw-Nederland]].

.

* Stichting van de [[Rijksuniversiteit Groningen]] met de faculteiten: protestantse godgeleerdheid, Rechten, Geneeskunde en Filosofie. Op het universiteitswapen staat: &quot;Het woord van de Heer is een lamp voor onze voeten&quot;. 

.

.

;1615

.

* De eeuwig vermoeide [[René Descartes]] verlaat het [[La Flèche (Frankrijk)|Jezuïetencollege van La Flèche]] dat hij later hekelt omwille van zijn onkritische en autoritaire beheersing.

.

* De Franse Koning maakt de extreem dure [[Chocolade|chocoladedrank]] gebruikelijk bij [[Audiëntie (hoorzitting)|audiënties]]. Sinds 1585 wordt cacao op commerciële schaal van [[Veracruz (stad)|Veracruz]] naar [[Sevilla (stad)|Sevilla]] getransporteerd. 

.

* Start bouw van de [[Sint-Carolus Borromeuskerk (Antwerpen)]].

.

* [[Roelant Savery]] schildert zijn [[Vaas met bloemen in een stenen nis]]. In 2016 koopt het Mauritshuis het voor 6,5 miljoen euro (met steun).

.

.

;1616

.

* De paus doet pater [[Galilei]] de theorie van [[Nicolaas Copernicus]] (de aarde is rond en beweegt zich om de zon), intrekken. Het maakt indruk op René Descartes die zijn publicatie uitstelt.

.

* ♣ [[William Shakespeare]] (°1564-1616) overlijdt. Zijn zinnen blijven en de tuin beschreef hij als 'het allermooiste labyrint / dat ooit een mens betreden heeft... / hierin zit meer dan onder leiding der natuur / ooit voorviel: daarin moet een orakel / ons inzicht verschaffen.' Graslabyrinten zijn een Engelse specialiteit. Ze ontstaan in de middeleeuwen, aangelegd door pelgrims in de dertiende en de veertiende eeuw die hun inspiratie vonden in Noord Frankrijk. Hun graslabyrint vragen veel onderhoud: afscheidingen steken, graszoden opwerpen tot hoge grasranden, het maaien. Die arbeid vermijdt, schrijft Shakepaere dat het werk verdwijnt het onder het &quot;welig woekrend groen&quot;. Het graslabyrint in Hilton bij Coberton, [[Huntingdonshire]] is er de getuige van. De stenen zuil met de koepel dateert uit 1660. De doolhof is ouder. 

.

.

;1617

.

* Aanleg [[Wallen van Damme|wallen in Damme]] door de katholieke Spanjaarden omdat [[Sluis (gemeente)|Sluis]] in Staatse handen is en men Brugge wil beschermen tegen invallen. 

.

.

;1618

.

* [[René Descartes]] doet dienst in verschillende legers (tot 1621) tijdens de [[Dertigjarige oorlog]]. In 1618 trekt hij naar [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]], waar hij zich vrijwillig aansluit bij het leger van Prins [[Maurits van Oranje|Maurits van Nassau]] bij [[Breda]]. Wellicht raakt hij gefascineerd door de toegepaste wiskunde van de [[ballistiek]] en de [[vestingbouw]] van [[Simon Stevin]]. Descartes raakt bevriend met de acht jaar oudere arts [[Isaac Beeckman]]. Na het uitbreken van de [[Dertigjarige Oorlog]] wordt hij officier in het leger van de katholieke [[Maximiliaan I van Beieren (keurvorst)|Maximiliaan I van Beieren]], dat in Bohemen vecht.

.

* [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] schildert ''Het hoofd van [[Medusa (mythologie)|Medusa]]'', gekeeld door [[Perseus (mythologie)|Perseus]].

.

.

;1619

.

* Onthoofding [[Johan van Oldenbarnevelt]].

.

* Descartes komt tot het inzicht dat zijn jong leven voorbij is en dat hij een roeping heeft. In een brief aan Isaac Beeckman schrijft hij dat Beeckman hem uit zijn 'passiviteit haalde' en ervoor zorgt dat hij zich dingen herinnert die hij ooit leerde. 'Toen mijn geest afdwaalde van serieuze zaken, zette u mij terug op het rechte pad.' De briefwisseling tussen de twee intellectuelen start als Descartes in april [[Breda]] verlaat en via veel omwegen richting [[Kopenhagen]] trekt. Op 10 november beleeft hij in de buurt van [[Ulm (Baden-Württemberg)|Ulm]] een goddelijk visioen en dromen die hij als aanziet als een startpunt van zijn levenswerk, het ontwikkelen van een wetenschappelijke methode.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie hiervoor bijvoorbeeld: TOM SOREL, (vertaald door Willemien de Leeuw). ''Descartes''. Lemniscaat, Rotterdam, 2000, p. 16 &amp; 17.&lt;/ref&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Simon_Stevins_zeilwagen_voor_Prins_Maurits_1649.jpg|[[Simon Stevin]]s zeilwagen voor [[Prins Maurits van Oranje-Nassau|Prins Maurits]]
File:Rubens Medusa.jpeg|Rubens, Medusa.
File:NavioNegreiro.gif
File:Westerkerk_Amsterdam_20041002.jpg|De soberheid van de protestantse interieurs contrasteert met de barokke kerken in de Zuidelijke Nederlanden.
File:Namur-St.Loup_-_interieur.jpg|Namen, Sint-Loup.
File:Voorgevel_Carolus_Borromeuskerk.jpg|Antwerpen, Borremeuskerk.
File:Death-of-Henry4.jpg|Hendrik IV wou een leger naar de Duitse gebieden sturen om een calvinistische prins te helpen. File:William_Hogarth_017.jpg|Prospero en Miranda in The Tempest door [[William Hogarth]], circa 1728.
File:The Tempest (1908).webm|''The Tempest'' (1908)
File:Miranda_-_The_Tempest_JWW.jpg|Miranda - The Tempest; schilderij van [[John William Waterhouse]], 1916.
File:Galileo_moon_phases.jpg|Schijngestalten van de maan door Galilei.
File:Last_Voyage_Of_Henry_Hudson.jpg|Henry Hudsons laatste reis, door [[John Collier (schilder)|John Collier]] (1850-1934).
File:Mayflower_in_Plymouth_Harbor,_by_William_Halsall.jpg|Mayflower in [[Plymouth (Verenigd Koninkrijk)|Plymouth]] door William Halsall, 1882.
File:Hugo_de_Groot_1622.jpg|Hugo de Groot klimt in de boekenkist (ets uit 1754).
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Van 1620 tot Descartes' dood in 1650 =

.

[[Bestand:Rubens tuin.jpg|550px|thumb|♣ De tweeëntwintigjarige en waanzinnig getalenteerde [[Antoon van Dyck]] (1599-1641) vertrekt naar Italië vanuit Rubens tuin, die tot op heden herkenbaar is. Dit negentiende-eeuws schilderij uit 1814 van [[Philippe-Jacques van Bree]] (1786-1871) uit de collectie van het [[Rubenshuis]] toont de binnenplaats van het Rubenshuis. Rubens en van Dyck kijken elkaar in de ogen en het witte, hengstig paard en een Moorse paardenfluisteraar die de teugels viert zijn wellicht symbolisch bedoeld. Is het paard is een cadeau van Rubens aan zijn leerling? Onderliggend symboliseert het paard de bronstigheid of de hengstigheid van van Dyck. De dames rechts kijken geamuseerd toe en dragen allebei een kind op hun schoot. Is Van Dyck de vader? Laat Rubens zijn leerling naar Italië reizen om van Dycks 'meer dan gezonde interesse' voor zijn vrouw Isabella Brant in een andere baan te leiden? Het zijn verhalen die sedert 1621 de ronde doen. Op weg naar Italië lost Van Dyck een tussenstop in [[Zaventem (gemeente)|Zaventem]] waar hij twee doeken schildert voor de [[Sint-Martinuskerk (Zaventem)|Sint-Martinuskerk]]. Het verhaal gaat dat van Dyck daar halsoverkop verliefd werd op een herbergiersdochter en dat Rubens weken later een bericht kreeg uit Italië om te vragen waar van Dyck bleef. Rubens reist daarop zelf naar Zaventem af om van Dyck een les te leren en hem de weg naar Italië te wijzen. [[Philippe-Jacques van Bree]]Behoudens een korte terugkeer naar Parijs tussen 1818 en 1821 en diverse reizen door [[Europa (werelddeel)|Europa]], zou hij er uiteindelijk tot 183 schilderde dit twee eeuwen na de feiten en schopt het later tot conservator van het [[Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België]] in Brussel. Hij overlijdt er in 1871, 85 jaar oud. Hij zal de geschiedenis ingaan als een man van het [[oriëntalisme]], de exotische en veelal naakte tableaus, vol van sensualiteit en felle, zoete tinten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GIDSENVERENIGING ANTWERPEN. ''Antwerpen, door het oog van de stadsgidsen. De leukste plekjes, de strafste verhalen'', Davidsfonds, Leuven, 2012, deel I, p. 202-203.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:(1-5) Waarom werd porno vanaf de Gouden Eeuw zo populair-.webm|thumb|550px|[[Inger Leemans]]: ''Waarom wordt porno in de Gouden Eeuw populair?'']]

.

{{Cquote|'''Wie in de zeventiende eeuw Amsterdam bezocht, moet zijn bestookt met indrukken. Gekrijs van over elkaar heen tuimelende zeevogels en geklepper van roeispanen; een mengeling van geuren: kool, gebakken pannenkoeken, de moerasdampen uit de grachten. En dan de sensatie die de aanblik van het netwerk van blauwgrijze (???) moet hebben gegeven, het gevoel een strak omkaderde ruimte te betreden. De bakstenen huizen waarvan de omhoog wijzende geveltoppen de horizon begrensden, kwamen verfijnd en bescheiden over. Op de met kinderkopjes bestrate kades wemelde het van de werklui die karren voor zich uit duwden, of voortwaggelden onder de last van de zakken die ze aan boord van de lichters brachten; vrouwen met bolgerokte billen schrobden hun stoepjes, die ze met handenvol zand bestrooiden; overal waren honden, paarden en kinderen.'''|RUSSELL SHORTO. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015, p. 41.}}

.

== De jaren twintig ==
.

[[Bestand:View_of_Goudestein_with_a_woman_and_a_child_walking_beside_a_dyke_by_Jan_van_der_heyden.jpg|thumb|550px|♣ Dit ongedateerde schilderijtje van [[Jan van der Heyden]] (1637–1712) steekt in een privécollectie. Het is 23 centimeter hoog, 28.5 breed, quasi A4. Van de schilder is een portret bekend als twintiger uit 1661 met in zijn linkerhand een passer, in zijn rechter een document en op de achtergrond een schildersezel. Aan de onderkant staat dat hij een 'uitmundent schilder' is, geboren in [[Gorinchem|Gorcum]], overleden in Amsterdam.  Het onderschrift brengt weinig eer aan deze veelzijdige uitvinder.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het stadsarchief bewaart de prent, die bij leven is gemaakt en nadien van twee regels onderschrift is voorzien. Schilderwerk van [[Jan van der Heyden]] is te vinden in het [[Amsterdams Historisch Museum]] en het [[Rijksmuseum]], het [[Mauritshuis]] in Den Haag, het [[Musée du Louvre]], de [[Galleria degli Uffizi]] in Florence en het [[Metropolitan Museum of Art]] in New York.&lt;/ref&gt; Naast zijn uitvindingen (de stadsverlichting, een mobiele waterpomp en de organisatie van de brandweer) werkt hij aan [[baggermolen]]s, [[scheprad]]eren, [[kachel]]s, de [[scheepskameel]], waterbeheersing en het [[dijkonderhoud]]. Het thema van dit schilderijtje in één woord samen te vatten: stadsvlucht. Stadsvlucht is geen suburbanisatie. Dit fenomeen beschrijft de stad die aanhoudend inwoners verliest en waarbij de stedelijke kern krimpt. Dit is niet het geval in het overvolle Amsterdam, in Rotterdam of in Leiden bij het begin van de gouden eeuw. Stadsvlucht is voorbehouden aan een elite die het zich permitteert om op de buiten te wonen. Hun (tijdelijke) wegtrekken beïnvloedt de stadsdemografie niet en de stadseconomie wellicht nog minder vermits ze vrijwel alle consumptiegoederen op het voedsel na in de stad vinden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De Belgische suburbanisatie in de eerste helft van de twintigste eeuw komt er dankzij een dicht netwerk van buurtspoorwegen (trams), lokale treinen en goedkope abonnementen. In de tweede helft van die eeuw is koning auto daar verantwoordelijk voor.&lt;/ref&gt; 'Stadslucht of stadsvlucht? In de Middeleeuwen geldt het spreekwoord 'stadslucht maakt vrij'. Wie op het platteland woont is meer dan een stedeling gebonden aan de heerlijke verplichtingen. Poorters kopen hun stad en zichzelf vrij, bieden onderdak aan verschoppelingen, organiseren jaarmarkten... De stadsmaquettes van Brussel in het [[broodhuis]]-museum tonen dat de stad tijdens haar de [[Stadsomwallingen van Brussel|eerste omwalling]] in de dertiende eeuw veel groen en open ruimte kent. Dit is geen fantasietje van de makers van de maquette. En als Brussel een eeuw later uit haar voegen barst, bouwt ze een tweede omwalling die tegemoet komt aan het tekort aan open ruimte. Door die uitbreiding van de omwalling houdt de middeleeuwse stad zich rein met relatief weinig inwoners op een relatief grote oppervlakte. De gemiddelde stadstuin is eenvoudig, klein en vaak geometrisch zoals plattegronden dat illustreren. Er groeien vruchten en groenten: abrikozen, perziken, asperges, aardbeien. Het zeventiende-eeuwse Amsterdam breidt zich nog vlotter uit dan steden met een Middeleeuwse erfenis. Amsterdam kent geen omwalling. Het omliggende platteland neemt ze grachtengordel na grachtengordel in. Later lijkt de stad een magneet met wisselende polen: aantrekken en afstoten, ondanks dat er van industrialisatie geen spoor is. In dat stadsleven komen reizigers ogen en oren te kort om alle indrukken op te nemen. Meeuwen tuimelen krijsend over elkaar heen, overal zijn honden, paarden en kinderen, roeispanen klepperen en de geuren wisselen elkaar af: pannenkoeken, walgelijke kool, stront, wijn, de dampen uit de grachten... verfijnde en bescheiden bakstenen gevels begrenzen de horizon. Op de kades met kinderkopjes duwen werklui karren of waggelen ze onder zakken die ze aan of van boord brengen; vrouwen schrobben stoepjes schoon en strooien een handvol zand. Hoe ziet de tuin er uit van wie dit soort taferelen de rug toe keert en de stad verlaat, op de vlucht voor de vieze, groezelige stadslucht van de op elkaar troepende menigte? Uiteraard gaat het hier niet om de lochting van de keuterboer maar om de elitaire villa. Vier jaar nadat  [[Lodewijk XIII van Frankrijk|Lodewijk XIII]] bij een onbenullig gehucht met de naam Versailles een bescheiden jachtoord in bak- en  en zandsteen bouwt, doet de machtigste man van Holland hetzelfde. [[Johan Huydecoper van Maarsseveen (1599-1661)|Joan Huydecoper van Maarsseveen]] (1599-1661) koopman, zes keer burgermeester van Amsterdam en bewindvoerder van de [[Vereenigde Oostindische Compagnie|VOC]] bouwt in 1628, om de stadslucht en de bijhorende ziekteverspreiding te ontlopen een buitenhuis. Zijn voorvader kocht het domein als belegging zonder ambitie. Nu betrekt zijn familie het van voorjaar tot najaar. Tweemaal per jaar verhuizen ze. Het huis in [[Maarssen]], zo'n dertig kilometer ten zuiden van Amsterdam, krijgt de naam [[Goudestein]] en ligt bij de rivier de [[Vecht (Utrecht)|Vecht]]. De plek ligt ver genoeg van de stedelijke zorgen en dichtbij genoeg om de zaken niet uit het oog te verliezen. Water vergemakkelijkt de verhuis. En, water is esthetisch en idyllisch. Trekschuiten brengen huisraad heen in de lente en terug in het najaar. Het servies, het linnengoed, de bibliotheek en de biljarttafel... alles verhuist. De familie zelf, de genodigden, de schrijvers en kunstenaars zoals [[Jan van der Heyden]] komen per koets. In de tuin combineert de eigenaar de stilaan dominante Franse stijl met Hollandse extra's. In het theehuis of onder de theekoepel nipt het gezelschap aan dure aftreksels uit China. Ze noemen het thee. De moes- en kruidentuin, de boomgaard en de visvijvers, de kwekerij en de plantage zijn behalve praktisch - de oogst gaan naar de keuken - kapitalistisch. De stedelijke mentaliteit waarbij alles om geld, winst en groei draait, is bij de oogst te zien. Dan komen de opbrengsten op de stedelijke markt die op een hoorn des overvloeds lijkt. De overvloed stilt niet alleen de stedelijke honger, het is een streling voor het oog die de kunstnijverheid niet ontgaat. De zoon van Joan Huydecoper, eveneens [[Joan Huydecoper van Maarsseveen (1625-1704)|Joan Huydecoper]] (1625-1705) heeft niet de beste vaderrelatie. Toch doet hij niet onder. Dertien keer is hij burgermeester van Amsterdam, in 1666 schopt hij het tot bewindvoerder van de VOC en in 1681 tot de [[Admiraliteit van Amsterdam]]. In zijn dagboek rapporteert over zijn drink- en rookgezelschap, schrijft hij over een papegaai, een aap die alle glaswerk aan diggelen gooit en telt hij hoe vaak hij de liefde bedrijft. Hij verbouwt taxus en meloenen en noteert welke zaden en gewassen, welke planten met bijbehorende tekeningen hem uit alle uithoeken van de wereld bereiken, van [[Amboina (VOC-gebied)|Amboina]] tot [[Zuid-Afrika]], over [[Batavia (Nederlands-Indië)|Batavia]] en [[Bengalen (gebied)|Bengalen]], over [[Ceylon (VOC-gebied)|Ceylon]] en [[Coromandel (schiereiland)|Coromandel]], [[Mauritius (land)|Mauritius]], [[Suriname]]… overal heeft ''zijn'' VOC ''haar'' vestingen. Rond 1682 richt hij samen met [[Jan Commelin]] de [[Hortus Botanicus  Amsterdam|Hortus Botanicus in Amsterdam]] op. [[Simon van der Stel]], de eerste gouverneur van Kaap de Goede Hoop met interesse voor botanie, start op vraag van Huydecoper een VOC-tuin. Hij kweekt er [[kaneel]]-, [[kruidnagel]] en [[kamfer|kamferboompjes]] om ze te acclimatiseren voor hun verscheping. Wellicht bereikten de planten Amsterdam nooit. Tot het wetenschappelijke netwerk van Huydecoper behoren de uitvinder van de microscoop [[Antoni van Leeuwenhoek|Antonie van Leeuwenhoek]] die hij in [[Delft]] meermaals bezoekt om naar ‘allerlei dierkens’ te kijken en [[Cosimo III de' Medici]], met wie hij correspondeert, mogelijk over botanie. [[Hendrik Adriaan van Reede tot Drakestein|Hendrik van Rheede]] draagt zijn magistrale boek, de Hortus Malabaricus mee op aan Huydecoper. Tegenwoordig is huis Goudenstein het stadhuis van Maarssen. Veel families verlaten na de Engelse zeeoorlogen (wegens economische redenen) hun buitengoed. De gebouwen herbestemmen ze tot stal of als industrieel pand. In deze periode ontstaan aan de rand van Rotterdam tuincomplexen. Particulieren kopen amen delen van het platte land  en leggen er lanen aan die de grond opdelen in tuinpercelen. Op deze 'laanorganisaties’ kweken ze groenten en siergewassen. In de omgeving van Leiden gebeurt buiten de stadsmuren hetzelfde met de zogenaamde ’speculatie-thuyntjes’. Die hebben ook een recreatieve functie. Dit is bezit van een welgestelde burgerij die zich een buiten-stadse tuin permitteren maar geen buitenhuis. Tussen die luxueuze plekken ontstaan herbergen met pleziertuinen voor een uitstapje. Balthasar Florisz’ kaart uit 1625 toont een vierkante doolhof vol attracties op de Prinsengracht. Doolhofboekjes begeleiden en wijzen op de herberg met ‘goewijn’, het spannende overgroeide pad en de bedriegertjes die onverwacht water spuiten uit het plaveisel. Sprookjesachtige attracties zijn Besje van Meurs (een bedrieglijke vrouw die 32 jaar niet eet) en Goliath, de mechanische reus die nu in het restaurant van het Amsterdams Historisch Museum huist. Het succes leidt tot gelijkaardige initiatieven: de Nieuwe doolhof, de Franse Doolhof (1640) en de Rode Doolhof die zich richt op boeren die zich vergapen aan mechanische loeiende koeien. Een inventaris uit 1664 toont waar de elite zich mee ontspant: grotten, fonteinen en beelden, speeltoestellen, een planetarium, een tafereel van Alva’s schrikbewind, de moord op Oranje, een brullend ossenhoofd, vechtende wijven…&amp;nbsp;&lt;ref&gt;WANDA NIKKELS. ‘’Pleziertuinen, kolfbanen en lusthoven. Zomers vermaak in de stad’’, https://onsamsterdam.nl, 1 juli 2006.&lt;/ref&gt; Langs de Amstel beschikken herbergen als de IJsbreker, de Beerebijt en de Pauwentuin over pleziertuinen. ‘Beerebijt’ dankt zijn naam aan de hane-, honden en berengevechten. De ‘Pauwentuin’ laat graag horen dat Rembrandt van Rijn er kwam en beschrijft het heerlijk: ‘Men zit in d’open lugt, bedekt voor zon en winden / Door digte boomen, / die met hun verheven kruin een schaduw geven / aan deez’ aangenamen tuin’. ’t Vosje, een ruige kroeg bij Amsterdam vol veekoopmannen, verandert in een beschaafde theetuin met een schommel en wip waar ‘s zomers middenstanders verblijven. ¨Paard- of ezelsrijden is er populair. Herberg Roomtuintjes, trekt op zonnige dagen ‘kinderwagentjes, zuigflesschen, vliegers en springtouwen’ en dankt haar naam aan de veemarchants die er hun koeien door de herbergier laten melken om de room aan gasten te verkopen. 
De burgerij bezoekt de pleziertuinen en betaalt entreegeld en voor versnaperingen. 
De chique tuin van de Keizerskroon bij de Kwakerspoel is af te huren voor partijen, bruiloften of deftige diners. De Ridders van het Metalen Kruis eten er in 1856 schildpaddensoep, kalfsfricandeau en getruffeerde kalkoen. 
De pleziertuin van de Claudius Civilis schutters is het schouwtoneel voor statige muziek, feesten of ballonspektakels. 
De Plantage is een drinkplek, zo blijkt uit het gedicht ‘De Kroeg’ van J.P. Heije: ‘Al in de Plantage, daar is een kroeg / Wel onder de bomen / daar drinken ze laat en daar drinken ze vroeg / daar drinken ze nooit haast jenever genoeg / Mijn lief zeit: ik mag er niet komen.’ Het gebied komt in de 17de eeuw binnen de stadswallen. 
De stagnatie van de gouden eeuw laat het onbebouwd. Er verschenen kleine uitspanninkjes, lusthoven en pleziertuinen. In 1844 opende een zekere A.J. de Boer er de Fransche Tuin, een uitspanning met een doolhof, fonteinen, prieeltjes, een Turkse tent en een veranda van Oosterse bamboe. In de Aloëfontein houdt een waterstraal een bronzen kogel zwevend.
In de 17de en 18de eeuw richtten de pleziertuinen zich op volwassenen. In de 19de eeuw is het een gezinsplek. Doolhoven transformeren tot kinderattracties: ‘Blijf voor de poort niet staan, treedt binnen lieve jeugd. De Doolhof, thans vernieuwd, biedt u de schoonste vreugd: fontein en orgelspel, vertooningen van ’t leven, dit alles zal u veel blijdschap geven.’
Eind 19de eeuw valt het doek voor veel pleziertuinen. Herberg de Pauwentuin verloor zijn glans en is rond 1850 gesloopt. De Oude Doolhof sluit in 1862 de deuren voor een schoolproject en in 1869 gaat de kolfbaan bij herberg Stadlander ten onder aan de stadsuitbreiding. De uitspanning dankte zijn naam aan de 17de-eeuwse uit Duitsland afkomstige herbergier Dirck Stadlander. In 1850 dichtte J. Brester over de herberg: ‘Als langs Uwe kleine baren / de lichte tentschuit henenschiet / en Amstels jeugd aan ’t spelenvaren / En ’s avonds koelte en pret geniet.’ Schuttersvereniging Claudius Civilis vierde in 1901 zijn vijftigjarig jubileum. Het is het laatste evenement. Enkele weken later is de herberg gesloopt en zijn de bomen gerooid. Samuel Sarphati koopt de Borneostraat (??) en de Beerebijt aan met zijn bouwmaatschappij om er een stadspark aan te leggen (een plan dat niet werd gerealiseerd). Enkele tuinen bleven tot ver in de 20ste eeuw voortbestaan zoals Flora, later Maison Boer op het huidige Weteringsplatsoen. In 1940 werd het gesloopt voor de bouw van een flat. De stadsuitbreiding bezegelt het lot van de particuliere pleziertuinen. Die ontwikkeling gaat samen met de komst van het voor iedereen vrij toegankelijke stadspark – met een overgangsfase weliswaar, die van de bewaakte stadsparken. Daar had men de politie voor in het leven geroepen? De particulieren pleziertuingeschiedenis leeft voort in het kinderliedje: ‘Schuitje varen, theetje drinken, varen we naar de Overtoom / Drinken er zoete melk met room / Zoete melk met brokken / Kindje mag niet jokken.']]

;1620

.

* ♣ Uit de haven van [[Plymouth (Verenigd Koninkrijk)|Plymouth]] vertrekt de [[Mayflower (schip, 1609)|Mayflower]] naar Amerika met een honderdtal [[Pilgrim Fathers]], Engelse kolonisten om er te leven vrij van de religieuze vervolging. Een aantal van hen woonde in [[Leiden]]. Tegenwoordig zijn veel Amerikanen trots dat ze zo'n [[Pilgrim Fathers]] als voorouder hebben. Omdat ze niet vertrouwd zijn met het land, volgen ze de gebruiken van de plaatselijke [[Massachusett (taal)|Wampanoag]]-stam om gewassen te verbouwen en in hun levensonderhoud te voorzien: maïs, bonen, pompoenen, tarwe, gerst, haver, erwten en kruiden in velden en tuinen bij hun huizen.

.

.

;1621

.

* [[Hugo de Groot (rechtsgeleerde)|Hugo de Groot]] ontsnapt in boekenkist.

.

* Nederland richt de [[West-Indische Compagnie]] op.

.

* ♣ [[Petrus de Hondt]] (1578-1621), bekend als [[Hondius]], een leerling van Clusius legt vol trots een kruidentuin aan op een uitgestrekt landgoed van zijn beschermheer, de burgemeester van Terneuzen. [[Terneuzen (stad)|Terneuzen]] is een grensgebied tussen het katholieke Vlaanderen en de protestantse Noordelijke Nederlanden. In zijn ''Dapes inemptae of de Moufeschans'', een ode aan het 'zoete buitenleven' die nu verschijnt, schrijft hij een 16.000 regels tellend gedicht dat hij in tien gangen 'opdient' en opdraagt aan een vriend of een leermeester. Het Bloemhof draagt hij op aan zijn vriend Christiaan Porret, een apotheker in Leiden. Het boek rekent af met het de verdorven stad en prijst het landelijke leven aan. Het is een trend in de zeventiende eeuw: als literatuurgenre en als houding die het buitenleven opzoekt. De tuin is een plek om te werken, te genieten en te experimenteren. Hondius krijgt er de primeur van de artisjok. Het boek rond af met Hondius' hofwetten, strenge gedragsregels voor wie de tuin in 'ter Neuzen' bezoekt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie voor het volledige werk: https://www.dbnl.org/tekst/hond001dape02_01/hond001dape02_01_0001.php.&lt;/ref&gt;  

.

.

;1622

.

* De [[gregoriaanse kalender]] maakt 1 januari tot de eerste dag van het jaar.

.

* Na een reis met het leger van de Hertog van Beieren keert Descartes terug naar Parijs en naar zijn familie in Bretagne. Hij verkoopt een reeks bezittingen die hij van zijn vader erfde, met de opbrengst kan hij de rest van zijn leven in zijn onderhoud voorzien.

.

.

;1623

.

* Werken van [[Shakespeare]] gebundeld.

.

* Descartes maakt een reis naar Italië voor twee jaar. Na zijn pelgrimstocht naar de tombe van [[Loreto (Italië)|Onze Lieve Vrouw van Loretto]] (een belofte die hij maakte na zijn visioen) bezoekt hij Rome en Florence.

.

;1624

.

* 32 protestantse Waalse families vestigen zich in [[Nieuw-Nederland]] (in het Latijn: Nova Belgica) op Manhattan. Streekgenoten en Duitse, Nederlandse en Britse families volgen. De nederzetting krijgt later de naam Nieuw-Amsterdam.

.

* Bij het dorp [[Versailles]] trekt [[Lodewijk XIII]] een jachtslot van rode baksteen en zandsteen op.

.

.

;1625

.

* De [[West-Indische Compagnie]] beveelt de bouw van een fort en bouwwerken op [[Manhattan (New York)|Manhattan]]: [[Fort Amsterdam (Nieuw-Nederland)|fort Amsterdam]].

.

* Het [[kanaal Gent-Brugge]] is een feit.

.

* [[Peter Minuit]] wordt de eerste gouverneur van [[Nova Belgica]].

.

* ♣ Vadertje [[Jacob Cats (dichter)|Jacob Cats]] (1577-1660) is wereldberoemd sinds 1618. De Noord-Nederlandse moraliserende dichter vergelijkt de zedige vrouw met een tuin (zie quote). De meeste mensen in de Republiek hebben zijn verzameld werk vol spreekwoorden en spreuken vanaf 1655 naast de bijbel als tweede boek liggen. Daarin vergelijkt hij de huisvrouw met de seizoenen. In de lente is ze een maagd, in de zomer een vrouw, een moeder in de herfst en tenslotte een winterweduwe. 'Als een jonge knop bot ze, draagt ze vrucht en verliest ze blad.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie ook info over zijn buitenverblijf, een film en p. 84 in Flora in Leiden. Titelpagina zoeken op de Commens. https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hof-gedachten_(1655)&lt;/ref&gt;

{{Cquote|'''Een sedig wijf is gelijck een tuyn, die, om den hof gevlochten, bewaert het edel fruyt van alle snoep-gedrochten.'''|JACOB CATS. ''Houwelijck, Amsterdam, 1625.}}

.

.

;1626

[[Afbeelding:MuntingHortus1646Cover.png|thumb|550px|Henricus Muntings ''Hortus et Universæ Materiæ Medicæ Gazophylacium'' uit 1646.]]

.

* [[Pierre Minuit]] ruilt het gebied van de Manhattes-indianen of de Canarsie-indianen voor snuisterijen en sticht er Nieuw-Amsterdam, in 1664 omgedoopt tot New York.

.

* [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome klaar.

.

* Rubens verliest zijn eerste vrouw, [[Isabella Brant]] (°1591) aan de pest.

.

* Henricus Munting (1583-1658), een Nederlandse apotheker en botanicus richt nadat hij lijfarts was van vorsten in Napels en Praag, de Hortus Botanicus op in zijn Groningen. De hortus komt in 1642 in handen van de [[Rijksuniversiteit Groningen|Academie]]. In 1646 publiceert Munting een tuincatalogus: ''Hortus et Universæ Materiæ Medicæ Gazophylacium''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;H. Munting. ''[https://books.google.nl/books?id=-a5kAAAAcAAJ Hortus et universæ materiæ medicæ Gazophylacium].''&lt;/ref&gt; waarbij ''Gazophylacium Materiae Medicae'' staat voor een medicinaal museum van simplicia, stenen, harsen, aromata, dieren en preparaten in zijn huis. De oorspronkelijke hortus maakt later plaats voor de universiteitsgebouwen van de alfawetenschappen. In 1967 verhuisde de collectie naar Haren en ging de locatie in Groningen op slot.

.

.

;1627

.

* In de droogmakerij [[De Moeren (polder)|De Moeren]] start de landbouw.

.

.

;1628

.

* [[Piet Heyn]] berooft de [[zilvervloot]].

.

* [[William Harvey]] toont in zijn [[De motu cordis]] hoe het hart een [[mechanische]] [[Pomp (machine)|pomp]] is en het bloed door het lichaam pompt. Tot nu toe nam men aan dat de warmte het bloed stuwt. [[Christian Patte]] zal een eeuw later het beeld gebruiken voor een stadsontwerp met een eenrichtingsverkeer.

.

.

;1629

.

* ♣ Nederlanders vestigen zich in New York en stichten nederzettingen in Manhattan, Long Island en langs de Hudson. Ze cultiveren boomgaarden en boerderijen en introduceren Europese bloemen. De kolonist [[Adriaen van der Donck]] schrijft over de kweek van rozen, tulpen, keizerskronen, witte lelies, anemonen, viooltjes en goudsbloemen.

.

* ♣ [[John Parkinson]] schrijft ''A Garden of Pleasant Flowers'' vol wijsheid. Het gedestilleerde water van lelies is heilzaam voor zwangere vrouwen en bevordert een vroege bevalling. Het sleutelbloemen-sap reinigt littekens in het gezicht. Edele dames kennen het.

.

* Overgave van [['s-Hertogenbosch]]: de zwaarste klap voor Spanje sinds [[1588]]

.

* [[Piet Hein (zeevaarder)|Piet Hein]] sneuvelt.

.

* In september neemt Descartes zijn intrek in de buurt van [[Franeker]] (Zeeland) waar er een universiteit is gevestigd om er een beschouwing te schrijven over metafysica. Net zoals zijn eerdere werkstukken, voltooit hij dit niet.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Copy_after_Bartholomeus_van_der_Helst_-_Portrait_of_Joan_Huydecoper_van_Maarsseveen_(1599-1661).jpg|Joan Huydecoper (senior).
Bestand:Jacob_van_Loo_-_Portrait_of_Joan_Huydecoper_2000_AMS_02458_0148.jpg|Joan Huydecoper (junior).
Bestand:Jan_Moninckx01.jpg|Zijn wapen.
Bestand:IMG_botanici.new.jpg|Botanici aan het werk.
Bestand:Portrait_of_Joan_Huydecoper_(1625-1704)_and_wife.jpg|Met zijn vrouw.
Bestand:Buste_van_J._Huydecoper_in_de_hal_-_Amsterdam_-_20011735_-_RCE.jpg|Buste in Amsterdam.
Bestand:Peter_Paul_Rubens_(1574-1640)_Rubens_en_Isabella_Brant_in_een_prieel_van_kamperfoelie_-_Alte_Pinakothek.jpg|Rubens en zijn eerste vrouw.
File:LouisXIII.jpg|Het begin van een paleis in Versailles.
File:Joan_Willemsz_Blaeu.jpg|[[Joan Blaeu|Joan Willemsz Blaeu]]
File:Peter_Minuit_portrait_New_Amsterdam_1600s_light.jpg|Pieter Minuit (1594–1638) koopt Manhattan voor 60 gulden. 
File:Piet_Hein.jpg|[[Piet Hein (zeevaarder)|Piet Hein]] (1577–1629) was een Nederlandse West-Indische Compagnie-commandant die de [[zilvervloot]] leeg roofde.
File:Piet_Hein_memorial.jpg|Praalgraf van Piet Hein in de Oude Kerk in [[Delft]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren dertig ==
[[Bestand:Rembrandt_-_The_Anatomy_Lesson_of_Dr_Nicolaes_Tulp.jpg|thumb|550px|In de Amsterdamse chirurgijnsgilde in de [[Waag (Amsterdam)|Waag]] in Amsterdam geeft [[Nicolaes Tulp]] op 31 januari een openbare ontleding. [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] legt het tafereel vast en breekt door op 26 jarige leeftijd. De chirurgijnsgilde staat één openbare ontleding per jaar toe. Het lichaam is van de geëxecuteerde crimineel, de 41-jarige Aris Kindt (Adriaan Adriaansz.). Hij was eerder die dag opgehangen voor diefstal. Het schilderij is te zien in het [[Mauritshuis]] (gebouwd in 1640 en sinds 1822 Koninklijk schilderijenkabinet) in Den Haag.]]

.

;1630

.

* De Nederlanders nemen de winstgevende suikerrietproductie in Brazilië over van de Portugezen. Het product burgert snel in en ontwikkelt zich van medicijn tot zoetstof. Een kookboek uit 1656 vermeldt 74 keer suiker tegenover drie keer het gebruik van honing. Aanvankelijk wordt suiker gebruikt als peper, kaneel en zout. De Arabieren introduceren het in het Middellandse zeegebied in de vroege Middeleeuwen. Met de West Indische Compagnie komt de suikerraffinage tot ontwikkeling op plantages in de Caraïben. Als halffabricaat komt het terecht in de havens van Rotterdam, Dordrecht en Amsterdam die er een afgewerkt product van maken. In de achttiende eeuw wordt het betaalbaar voor velen. 

.

* Stichting [[Boston]]

.

* ♣ De Engelsen kweken appels, peren, pruimen, seringen, buxus en taxus in hun tuinen in [[New England (Verenigde Staten)|New England]] in de V.S.

.

* De 53-jarige Rubens trouwt met de 16-jarige [[Hélène Fourment]].

.

;1631

.

* De Amsterdamse [[De_Otter_(Amsterdam)|'Zaagmolen Compagnie']] bouwt houtzaagmolens tot groot ongenoegen van de 'houtzagersgilde'.

.

;1632

.

* In de Amsterdamse chirurgijnsgilde geeft [[Nicolaes Tulp]] een ontleding. [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] legt het tafereel vast.

.

;1633

.

* De [[Romeinse Curie]] veroordeelt [[Galileo Galilei|Galilei]] omdat die (in zijn ''Over de twee grote systemen van de wereld'') beweert dat de aarde beweegt. 

.

* ♣ [[John Gerard]] schrijft zijn ''The Herbal, or General History of Plants'' over rozenwater. Het sap ervan, en vooral dat van de [[Rosa damascena]], houdt de buik soepel en verzorgt de stoelgang. Siroop ervan verkoelt en bevochtigt en bestrijdt brandende koorts. 

.

;1634

.

* [[René Descartes|Descartes]] staakt zijn publicatie over het heelal die hij in 1630 startte onder de titel ''De Wereld''. Aanvankelijk dacht hij niet veel tijd nodig te hebben om deze theorie neer te pennen. Het lot van Galilei boezemt Descartes angst in.

.

;1635

.


;1636

.

* Stichting van [[Nieuw Haarlem]] in [[Nieuw-Nederland]] door een groep boeren onder leiding van [[Peter Stuyvesant]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Lees ter voorbereiding van je reis naar New York: [[Edward Rutherfurd|EDWARD RUTHERFURD]] (vertaald door Carla Hazewindus en Anne Jongeling). ''New York''. De Fontein, Utrecht, 2014.&lt;/ref&gt;

.

;1637

.

* In [[Leiden]] verschijnt [[Discours de la méthode]]. [[René Descartes|Descartes]] legt hiermee de grondslag voor [[De Verlichting]] en l'[[Encyclopedie van Diderot en d'Alembert|Encyclopédie]].

.

;1638

[[Bestand:IMG_botanici.new.jpg||thumb|550px|right|♣ Botanici aan het werk, door [[Gerbrand van den Eeckhout]] (1621–1674), geschilderd in het midden van de zeventiende eeuw. De [[Hortus Botanicus Amsterdam|Medicinalen Cruythoff]] in het Amsterdamse Reguliershof, net buiten de stadswallen (waar de Keizersgracht en de Utrechtsestraat elkaar kruisen) komt er na de pestepidemie in 1638 om geneeskrachtige planten te kweken. De botanicus [[Johannes Snippendaal]] beschrijft in de catalogus het succes en de plantenaanvoer. Nauwelijks zijn er achthonderd soorten gepubliceerd, of er schieten nieuwe soorten uit de grond.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur.'' Terra, Amsterdam, 2021, p. 64.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Slag bij Kallo]]

.

;1639

.

* ♣ De [[West Indische Compagnie]] laat het monopolie op de [[Pelsjager|pelshandel]] vallen.

.

* ♣ In de kolonie Jamestown nemen de ambtenaren een wet aan die alle kolonisten met meer dan honderd hectare land verplicht boomgaarden en tuinen aan te planten en te omheinen.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Anthony-van-Dyck_Selbstportrait.jpg|Zelfportret van Dyck, ca. 1630.
File:GMG171_240_Flan_Occi.jpg|[[Joan Blaeu]] maakt een kaart van West Vlaanderen (1635).
File:La_Tour_Le_Tricheur_Louvre_RF1972-8.jpg|Georges de La Tour schildert ''De valsspeler'' omstreeks 1635.
File:1662_1725_Neobelgii_Allard_Ottens%C2%B3.jpg|[[Nieuw Haarlem]] in [[Nieuw-Nederland]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren veertig ==
[[Bestand:Blaeu_1645_-_Morelanden.jpg|thumb|550px|De Moeren tijdens de eerste drooglegging op een kaart van [[Joan Blaeu]] (1645).]]

.

;1640

.


* Portugal is onafhankelijk met [[Johan IV van Portugal|Johan IV]] als koning.

.

* ♣ In Boston kopen puriteinen 44 hectare grond aan als openbare groene ruimte, bekend als de Boston Common, een openbaar park in de Nieuwe Wereld.

.

;1641

.

* [[Antoon van Dyck]], de Zuid-Nederlands barokschilder overlijdt. Hij is 42.

.


;1642

.

* [[Rembrandt van Rijn]] schildert de [[De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren|Nachtwacht]].

.

;1643

.

* [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] wordt koning van Frankrijk. Hij is vijf.

.

* De [[bollandisten]], een instituut van de jezuïeten publiceren hun Acta Sanctorum. Het gaat om een hagiologie van heiligenlevens. Hun tijdschrift ''Acta Bollandiana'' verwijst naar de jezuïet-stichter [[Jean Bolland]] (1596-1665).

.

;[[1644]]

.

;1645

.

* [[Hugo de Groot (rechtsgeleerde)]] overlijdt.

.

* [[Athanasius Kircher]] ontwerpt de [[toverlantaarn]], de eerste diaprojector.

.

;1646

.

* In Bredevoort slaat de bliksem in op de kruittoren van het kasteel Bredevoort. Veertig mensen komen om, het kasteel is onherstelbaar.

.

;1647

.

* Franse troepen bouwen de [[citadel van Kortrijk]] tegen de Spanjaarden.

.

* [[René Descartes]] is in Parijs, (volgens [[Hubert Dethier]] was dat in 1649 maar daar vond ik geen bevestiging van) op uitnodiging van Lodewijk XIV. De zonnekoning is negen). Geen mens had zijn werk gelezen en in een brief aan A.M. Chanut vermoedt hij de ware reden van zijn bezoek: 

{{Cquote|'''Wat me het meest verafschuwde, was dat geen van hen enige belangstelling toonde om iets anders van mij te weten dan mijn gezicht; zo heb ik reden te geloven dat zij me alleen maar in Frankrijk willen als een olifant of een panter, vanwege de schaarste, en niet om nuttig te zijn. Ik denk niet dat er iets gelijks zal gebeuren op de plaats waar u bent, maar het slechte succes van mijn reizen van de afgelopen twintig jaar, doet me vrezen dat het enige wat me in deze reis nog te doen staat, is onderweg dieven te vinden die me beroven, of een schipbreuk die me het leven kost. Dit zal me echter niet weerhouden, indien gij oordeelt dat deze onvergelijkelijke Koningin mijn mening wil onderzoeken.'''|[[René Descartes]], Oeuvres philosophiques de Descartes publiées d'après les textes originaux, p. 756.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Raadpleegbaar op Google books.&lt;/ref&gt;}}

.

;1648

.

* ♣ De [[vrede van Münster]] / de [[Vrede van Westfalen]] beëindigen de [[Tachtigjarige Oorlog]]. In Nederland komt de oranjeriecultuur tot ontwikkeling om niet winterharde gewassen te verzamelen. De oranjerie is een statussymbool dat het contact met exotische gebieden van de eigenaar illustreert, zijn zin voor het avontuurlijk uitproberen van nieuwe teelten en zijn kennis van de wereld toont. 

.

* De internationale rol van [[Spanje]] is uitgespeeld. De vredesakkoorden kleuren de landgrenzen van Europa accuraat in en maken ze zichtbaar in het landschap: Zweden en Brandenburg-Pruisen plaatsen grensstenen. De belangstelling voor exacte grensafbakening valt samen met de komst van de driehoeksmeetkunde. [[Gemma Frisius]] (1508-1555) beschreef de methode voor het eerst en gebruikt de lengte van de zijden van de driehoek en de scherpte van de hoeken in de formule. Wat [[Gerard Mercator]] (1512-1594) betekent voor de wereldzeeën, zijn [[Jacob van Deventer (cartograaf)|Jacob van Deventer]] (ca. 1505-1575) en [[Willebrord Snel van Royen]], bekend als Snellius (1580-1626) voor de landmassa. De cartografie evolueert eind zestiende eeuw van een beschrijvend natte vingerwerk tot een nauwkeurige wetenschap. 

.

;1649

.

[[Oliver Cromwell]] onderdrukt de [[Ierse]] opstand.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Athanasius_Kircher.jpg|[[Athanasius Kircher]] (1602-1680).
Bestand:Kircherears.jpg|De illustratie uit [[Musurgia Universalis]] toont de oren van een mens en dier.
File:Leiden_-_Rapenburg_21.jpg|[[René Descartes]] woont in Leiden in 1640.
File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|René Descartes (1596-1650).
File:Blaise_Pascal_Versailles.JPG|[[Blaise Pascal]] (1623-1662).
File:Anthonis_van_Dyck_034.jpg|[[Antoon van Dyck]] (1599-1641).
Bestand:Jean_bolland.jpg|[[Jean Bolland]] (1596-1665)
File:Rembrandt_Self-portrait_(Kenwood).jpg|[[Rembrandt van Rijn|Rembrant]] (1606-1669).
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

;A-Vragen

.

(S&amp;V).Aflatenhandel, Alva, Amerigo Vespucci, Andreas Vesalius, Antwerpse Boromeuskerk, Bartolomeus Dias, beeldenstorm, boekdrukkunst, Calvinisme, Christoffel Columbus, Columbiaanse uitwisseling, Christoffel Plantijn, Benvenuto Cellini, Concilie van Trente, contrareformatie, de Grote Markt in Brussel, de mens van Vitruvius, Desiderius Erasmus, Don Quijote, Ferdinand Magellaan, Filips II van Spanje, Filips Wielant, Gerard Mercator, graaf van Horne, Gregoriaanse kalender, Gutenberg, hagepreken, heksenvervolging, Hernan Cortez, het Spanjaardenkasteel, humanisme, Johanna -de waanzinnige- van Castilië, Juan Vivès, Juliaanse kalender, Kaap de Goede Hoop, Keizer Karel V, Lamoraal van Egmont, Leonardo da Vinci, Maarten Luther, Machiavelli, Malleus Maleficarum, Maria I Tudor (Engeland), Maria van Bourgondië, Maria van Hongarije (1505-1558), Mercatorprojectie, Michelangelo Buonarroti, Miguel de Cervantes, Nicolaas Copernicus, Oost-Indiëvaarders, Ottomaanse Rijk, Philippeville, protestantisme, reconquista, reformatie, Rembrandt, Simon Stevin, Sixtijnse Kapel, slag bij Nieuwpoort, Spaanse Armada, specerijenhandel, Steenvoorde, Tachtigjarige Oorlog, Thomas Hobbes, Thomas More, Utopia, val van Constantinopel, Verdrag van Tordesillas, vestingbouw, VOC, Weberthese, Wittenberg.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Leg uit: Als de tachtigjarige oorlog in 1648 tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden ten einde loopt, luidt dit geen periode vol vrede in.

.

* (V).Leg uit: Bij het begin van de eeuw, omstreeks 1500 moderniseert de artillerie. Wat zijn de gevolgen hiervan? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Het beleg en de Val van Constantinopel betekende het begin van de Renaissance.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Het was de grootste deportatie uit de geschiedenis. Ruim veertien miljoen mensen werden uit Afrika naar Amerika verscheept. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Omstreeks 1453 gebeuren vijf dingen die de wereld een andere wending zullen geven.

.

* (S&amp;V).Leg uit: wat zijn de gevolgen van de ontdekkingsreizen?

.

* (V).Leg uit: Welke oorzaken kunnen de kleine IJstijd verklaren?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Welke voorwaarden moeten vervuld zijn om tot ontdekkingsreizen over te gaan?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wie in de zeventiende eeuw Amsterdam bezocht, moet zijn bestookt met indrukken. 

.

* (V).Periode en karakteriseer 'de Renaissance': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? Welke veiligheidsproblemen heb je ontdekt?

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Syfilis verspreidt zich over Europa; 2. Christoffel Columbus; 3. Filips II van Spanje; 4. Plato; 5. Socrates; 6. Verlichting (stroming).

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Beeldenstorm; 2. Bouw van Mariembourg; 3. De Malleus Maleficarum; 4. Karel V wordt geboren op de weg naar Gent; 5. Lodewijk XIV geboren; 6. Val van Constantinopel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Beleg en val van Antwerpen; 2. Boekdrukkunst; 3. De eerste gebastioneerde vesting in deze streek is het Spanjaardenkasteel; 4. Eerste hagepreken; 5. Lof der zotheid van Desiderius Erasmus verschijnt; 6. Slag bij Nieuwpoort. 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste executie van protestanten in de Nederlanden op de Grote Markt; 2. Einde van de Tachtigjarige oorlog; 3. Hertog van Alva rukt op naar Vlaanderen; 4. Maarten Luther slaat 95 stellingen aan de kerkdeur in Wittenberg; 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichot; René Descartes overlijdt.


.

.

;C-Vragen

.

* (S&amp;V).Leg uit: De accentverschillen tussen het protestantisme en de katholieke invulling van het Christelijke geloof zorgen voor een andere arbeidsethos en een andere culturele invulling en aldus ook een andere maatschappij.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De economische opkomst van Engeland heeft veel te danken aan de bannelingen, die van de vijftiende tot de zeventiende eeuw hun land om godsdienstige redenen verlaten en een toevluchtsoord op Engelse bodem vinden. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: De periode 1500-1648 laat zich omschrijven als de periode van Oranje tegen Spanje: Eenheid en scheiding van de Nederlanden onder Habsburgers.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De Renaissance blikt terug op de antieke denkers: Socrates, Plato, Aristoteles en Archimedes. Hun onderzoek creëren in Europa een mens- en wereldbeeld dat systematiek toont, stilaan ontdaan van magische en religieuze interpretaties.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Max Weber ziet in zijn verhandeling ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'', gepubliceerd in de Archiv für Sozialwissenschaft (XX en XXI, 1904-1905) de religie niet als een belemmering, maar als één van de belangrijkste oorzaken van de industrialisering.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Ziektes zijn zwaarwichtiger dan zwaarden bij botsende beschavingen.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tussen 1600 en 1610 zorgt de heropleving van het katholieke geloof voor een culturele bloei. Die is te zien in Antwerpen, Namen en Brugge.

.

* (S&amp;V).Leg uit: In 1650 overlijdt René Descartes. Dat is op 11 februari en aan een longontsteking. Zijn overlijden is symbolisch en illustreert een breuk met het eerder elitaire [[Humanisme]] en het magische middeleeuwse denken. Descartes pleit voor een wetenschap die universeel verstaanbaar is, een wetenschap die het esoterisme zoals de alchemie, de astrologie, het gnosticisme, de kabbala, de magie en mystiek uitsluit en een didactiek aanbiedt die alle mensen van de ratio bedient.

.

* (S&amp;V).In de periode 1450-1650 ontstaan nieuwe tuintypes. Het gaat om het de tuin der lusten, de tuin van het humanisme (niet gezien), het labyrinth, de botanische tuin, de plantage en de barokke tuin. Toon aan hoe deze tuinarchitectuur een reactie is op maatschappelijke (r)evoluties.

== Bibliografie ==
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>bpk38cmstir9mx9e2ajaigf3v1a5tfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel 5b</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46782</id>
    <revision>
      <id>431980</id>
      <parentid>431811</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T21:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>431980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152773" sha1="npbrugx9r1tvlorwhe8kl0c9ls7k5b0" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK V. RENAISSANCE, HUMANISME &amp; VERLICHTING, DEEL II'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1500-1800'''&lt;/span&gt;

'''&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;Hoofdstuk V bestaat uit twee delen. Dit is het tweede deel, over de Verlichting. [https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijnenveiligheid/Deel5a|Klik Klik hier om terug te keren naar het eerste deel.]&lt;/span&gt;'''

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL II. VERLICHTING: 1650-1789'''&lt;/span&gt;

.

[[Bestand:Ziegenhagen_-_Chodowiecki_2.jpg|thumb|300px|Cquote|René Descartes vertelt: 'Ik was nog jong toen men mij naar school stuurde, en aangezien mij was verteld dat dat de manier was om heldere en zekere kennis te vergaren over alles wat voor het leven nuttig is, was ik een ijverige leerling. Maar zodra ik mijn studie voltooide en opgenomen kon worden in de rijen der geleerden, dacht ik daar volstrekt anders over. Want ik was opgezadeld met zo veel twijfels en dwalingen dat mijn poging om iets te leren mij niets anders leek te hebben opgeleverd dan dat ik mij meer en meer mijn onwetendheid realiseerde.' Op deze prent van Daniel Niclaus Chodewiecki uit 1792, bijna twee eeuwen na Descartes kindertijd schrikt een onderwijzer zijn jongelingen af door hen bang te maken voor de hel, satan, de duivel enzovoort. De prent toont intussen hoe onderwijs niet moet. De realiteit is vaak anders.]]

.

{{Citaat|'''Kranten hebben geen geheugen: het ene 'nieuwtje' verjaagt het andere, elke gebeurtenis vervangt een vorige, die zonder een spoor na te laten verdwijnt. De geruchten worden opgeblazen voor ze het loodje leggen. De praatjes volgen elkaar op.'''|[[Frédéric Gros]]}}

.

{{Citaat|'''Het grootste deel van de mensheid kan niet weten en moet daarom geloven.'''|[[John Locke (filosoof)|John Locke]]}}

.

{{Citaat|'''Try again, fail again, fail better.'''|[[Samuel Beckett]], Worstward Ho&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: MARTIN CAPARROS, vertaald door Hendrik Hutter, Marjan Meijer &amp; Corrie Rasink. ''Honger.'' Wereldbibliotheek, Amsterdam, 2014, p. 7.&lt;/ref&gt;}}

.

{{Citaat|'''De omgang met mensen uit het verleden [het lezen van oude boeken] heeft iets weg van reizen. Het is goed iets te weten over de zeden en gewoonten van andere volkeren, om daardoor beter te kunnen oordelen over die van ons en zo te voorkomen dat we alles wat anders is dan bij ons belachelijk en dom vinden, zoals de gewoonte is van mensen die nooit verder hebben gekeken dan hun neus lang is. Maar wie te veel reist, wordt op den duur een vreemdeling in eigen land; en wie te te nieuwsgierig is naar wat in vroeger tijd gebeurde, blijft onwetend van de praktijk van vandaag. Afgezien daarvan worden ons in fabels gebeurtenissen voorgesteld die onmogelijk kunnen plaatsvinden.'''|[[René Descartes]]}}

.

[https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken#Waar_halen_de_optimisten_hun_mosterd? ♥ De verlichting kwam hier eerder in de cursus aan bod.]

.

♥ 

.

= Tijdzone 1650-1789 =

[[Bestand:Sebastien_le_Prestre_de_Vauban.png|thumb|550px|Sébastien Le Prestre de Vauban (1633-1707) was een Frans maarschalk en bouwmeester in de tijd van Lodewijk XIV die verdedigingswerken bouwde en verbeterde langs de toenmalige Franse grens. Sommige zijn nu [[Vestingwerken van Vauban|werelderfgoed]].]]

'''De periode 1500-1648 liet zich omschrijven als de periode van Oranje tegen Spanje. De [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] die hierop volgt, periodiseren we van 1648-1650 tot 1789, van het einde van de [[Dertigjarige Oorlog|Dertigjarige]] en [[Tachtigjarige oorlog]] of van de dood van [[René Descartes]] tot de [[Franse Revolutie]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Deze periodisering is een persoonlijke en didactische keuze. Sommige historici laten de Verlichting vroeger beginnen, sommigen later. De Franse historicus en filosoof [[Paul Hazard]] (1878-1944) laat de 'tijd der filosofen' aanbreken in 1680. Hij noemt het in 1935 de 'crisis van het Europees bewustzijn' waarbij rede en de natuurwetenschappen botsten met magie en geloof. Zie hiervoor het tweedelige ''La crise de la conscience européenne: 1680-1715'' dat het conflict beschrijft tussen het [[Classicisme (literatuur)|classicisme]] uit de zeventiende eeuw, met als idealen de orde en de perfectie, en de Verlichting. Anderen laten de verlichting reeds beginnen bij de geschriften van Thomas Hobbes (1588-1679).(&lt;/ref&gt; Het einde van de tachtig- en dertig jarige oorlog in 1648 met de [[Vrede van Westfalen]] en de [[Vrede van Münster|Vrede van Munster]], luidt geen vrede in voor Vlaanderen. Spanje is nu een zwakke schakel en verdwijnt als te duchten macht. Redenen die het verval en de neerwaartse spiraal van de grootmacht verklaren zijn: 1. POLITIEK: De gebrekkige centralisatie van het logge staatsapparaat met torenhoge uitgaven; 2. ECONOMISCH: De staat Spanje gaat bankroet in de jaren 1557, 1560, 1575, 1596, 1607, 1627, 1647, 1662 en 1666. De teruglopende zilverproductie in de kolonies in Amerika zorgt voor inflatie. 3. MENTALITEIT: Het voeren van handel - een activiteit die naties in dit tijdperk groot maakt - strookt niet met het lang vervlogen ridderideaal waar de adel blijft aan vasthouden; 4. SOCIAAL: Spanje ontvolkt, communicatielijnen ebben weg. 5. MILITAIR: Spanje kan niet langer op tegen de expansiedrift van de handel voerende zeenaties: Holland, Engeland en vooral Frankrijk komt ten tonele en is belust op de [[Spaanse Nederlanden]]. Dit leidt tot een confrontaties met de machtigste vorst van Europa: [[Lodewijk XIV]] (1638-1715). Zijn bijnaam de 'Zonnekoning' dankt hij letterlijk aan een ballet waarin hij de rol van de zon danste en figuurlijk als de geopolitiek leider waar alle andere naties/landen/werelddelen omheen cirkelen. Het ballet ontwikkelde zich trouwens uit de militaire instructies die de musketiers kregen om hun musket te hanteren. Lodewijk XIV verschuift de frontlijn van de Noordelijke naar de Zuidelijke of de Spaanse Nederlanden, het leidt tot vier zware en langdurige confrontaties: de [[Devolutieoorlog]] (1667-68), de [[Hollandse Oorlog|Hollandse oorlog]] ((1672-79), de [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)|Negenjarige oorlog]] (1688-97) en de [[Spaanse Successieoorlog]] (1701-13) waarbij ingenieurs een defensieve linie bouwen tussen de Maas en de Samber. Technici krijgen greep op de infrastructuur én op de mens: het is de erfenis van Descartes. In de zeventiende eeuw doet de gedachte zijn intrede dat arbeid zaligmakend is, ook buiten de Calvinistische oevers. Met 'grote opsluiting' verwijst de Franse filosoof en historicus [[Michel Foucault]] (1926-1984) naar de opkomst van instellingen, werk- en tuchthuizen die zieken, gekken, werklozen, ouderen, vagebonden, prostituees en marginalen van diverse pluimage aan het werk zetten. Die marginalen zijn vaak 'systeemfouten' of '[[Collateral Damage (uitdrukking)|collateral damage]]': burgerslachtoffers of aan lager wal geraakte [[veteranen]] die met hun oorlogswonden en -littekens nauwelijks aan werk geraken. Op cultureel vlak breekt het ganzenspel door - het is gedocumenteerd in de zestiende eeuw - en toont een nieuwe rage: wandelen is razend populair in de 17de en 18de eeuw. Het spelbord met 63 vakjes beloont en straft de speler tijdens zijn symbolische levenswandel. De cijfers zijn magisch. De geluksgetallen zeven en negen hebben als product 63. De spiraalvorm verwijst naar een cyclische oneindigheid. Gevaar, verwarring of verderf zijn te vinden in de vakjes met de brug, de herberg, de bron, het doolhof of de gevangenis.'''

.

* 1667-1668: de [[Devolutieoorlog]] met Spanje.

.

* 1672-1678 de [[Hollandse oorlog]] met Nederland.

.

* 1683-1684 de Luxemburgse oorlog.

.

* 1688-1697 [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)|Negenjarige oorlog]] met Rijnland-Pfaltz (met het beleg van Namen in 1692, de herovering van Namen en het bombardement op Brussel in 1695).

.

* 1701-1713 [[Spaanse Successieoorlog]] Spanje.

.

.

;Vijf stadstypes

In de Zuidelijke Nederlanden zijn er omstreeks 1650 vijf soorten steden. [[Sébastien Le Prestre de Vauban]] moderniseert de grenssteden die na 1650 in Franse handen vallen samen met [[Bavay]], [[Binche]] en [[Bouchain]]. Na 1701 stopt de modernisering.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ETIENNE ROOMS. ''Inleiding 17de en 18de eeuw fortificaties en oorlogvoering''. In: LUC DE VOS. ''Burchten en forten en andere versterkingen in Vlaanderen''. Davidsfonds, Leuven, 2002, p. 107-114.&lt;/ref&gt;


* De open stad, zonder wal of gracht: Hondschoote, [[Kassel (Frankrijk)|Kassel]], Komen, [[Menen]], Poperinge, Waasten, [[Wervik]].

.

* De stad met grachten: [[Armentiers]], Bastenaken, Blankenberge, La Bassée, Landen, Ninove.

.

* De stad met muren: Aalst, Aarlen, Aarschot, Bergen, Brugge, Charlemont, Damme, Dendermonde, Diest, Diksmuide, Gelre, Geraardsbergen, Givet, Halle, Herentals, Hesdin, [[Ieper]], Lens, Leuven, Lier, [[Maubeuge]], Mechelen, Nieuwpoort, Nijvel, Oostende, [[Oudenaarde]], Philippeville, [[Rijsel]], Roermond, Sint-Truiden, [[Sint-Winoksbergen]], Tienen, Tongeren, [[Veurne]], Zoutleeuw.

.

* De stad met muren en bastions of ander voorwerk: [[Ariën-aan-de-Leie]], Atrecht, [[Dowaai]], [[Sint-Omaars]], Stevensweert, [[Valenciennes]].

.

* De stad met citadellen en gebastioneerde wallen: [[Aat]], Antwerpen, Avesnes, Bapaume, Béthune, Brussel, [[Cambrai]], [[Charleroi]], Dampvillers, [[Doornik]], Gent, Grevelingen, [[Kortrijk]], [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]], Namen, Vilvoorde. 

.

.

= Tweede helft zeventiende eeuw =

.

[[Bestand:David_Teniers_(II)_-_Flemish_Kermess_-_WGA22088.jpg|thumb|550px|Vlaamse kermis uit 1652 [[David Teniers (II)]], Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel.]]

[[Bestand:Vermeer-view-of-delft.jpg|thumb|550px|[[Gezicht op Delft]] (ca. 1659) [[Johannes Vermeer]], [[Mauritshuis]].]]

== Jaren vijftig van de zeventiende eeuw ==
.

;1650

.

* [[René Descartes]] overlijdt op 11 februari aan een [[longontsteking]] in [[Stockholm]]; Zijn overlijden is symbolisch en illustreert een breuk met het eerder elitaire [[Humanisme]]. Descartes pleit voor een wetenschap die universeel verstaanbaar is, een wetenschap die het [[esoterisme]] zoals [[alchemie]], [[astrologie]], [[gnosticisme]], [[kabbala]], [[magie]], [[mystiek]], [[rozenkruisers]] uitsluit en een didactiek aanbiedt zodat alle mensen zich van de ratio kunnen bedienen.

.

* De onderzoeker van luchtdruk en elektrostatische fenomenen [[Otto von Guericke]] ontwerpt de [[vacuümpomp]].  

.

;1651

.

* Lodewijk XIV bezoekt het oude jachtdomein van zijn voorvader, [[Lodewijk XIII van Frankrijk|Lodewijk XIII]] en ontdekt er Versailles - het domein dat hij hiertoe zal uitbouwen.

.

;1652

.

;1653

.

* [[Lodewijk XIV]] danst in &quot;Ballet de La nuit&quot; van [[Jean Baptiste Lully]] als &quot;Zonnekoning&quot;, verfilmd in [https://www.artifilm.nl/Html/leroidanse.asp Le Roi Dance].

.

;1654

.

* Pestepidemie in Amsterdam.

.

;1655

* [[Christiaan Huygens]] ontdekt Titan, de grootste maan van [[Saturnus (planeet)|Saturnus]].

.

* ♣ De VOC legt naast haar boomgaarden en groentetuinen wijngaarden aan op [[Kaap de Goede Hoop]]. Ze dienen om haar schepen te bevoorraden. De wijnstokken hebben geen succes. Het duurt tot wijnliefhebber [[Simon van der Stel]] gouverneur van de Kaap wordt in 1679 en het landgoed Constantia aanlegt in 1685 en de komst van enkele Franse wijnkenners met wijnstokken op zak, dat de beroemde [[Vin de Constance]] tot stand komt. Van der Stel is geïnteresseerd in botanie en kreeg opdracht zaden en planten op te sturen naar [[Joan Huydecoper van Maarsseveen (1625-1704)|Joan Huydecoper]], zijn neef en commissaris van de Hortus Botanicus Amsterdam.

.

;1656

.

* De Portugese synagoge in Amsterdam spreekt een banvloek uit over [[Baruch de Spinoza]] en [[Johan de Wit]] verbiedt filosofen zich met de theologie in te laten en theologen om zich met filosofie te bemoeien en hoopt de strijd over Descartes leer in te tomen. 

.

* [[Rembrandt van Rijn]] schildert [[De anatomische les van Dr. Deijman]].

.

;1657

.

* [[Christiaan Huygens]] neemt een patent op zijn [[Slingeruurwerk (uurwerk)|slingeruurwerk]].

.

;1658

.

;1659

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Dr_Deijman’s_Anatomy_Lesson_(fragment),_by_Rembrandt.jpg|De anatomische les van Dr. Deijman.
Bestand:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|Christiaan Huygens.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig ==
[[Bestand:Charleroi_-_plan-relief_-_copie.jpg|thumb|550px|Model van Charleroi, gesticht in 1666. De reliëfmaquette dateert van 1696 en is te zien in het [[Museum voor Schone Kunsten (Rijsel)|Palais des beaux-arts in Rijsel]]. Deze kopie maquette is te zien in het [[Stadhuis van Charleroi]], foto vanuit het zuidwesten.]]

[[Bestand:Rembrandt_(Rembrandt_van_Rijn)_-_A_Woman_in_Bed_-_Google_Art_Project_-_cropped.jpg|thumb|550px|Rembrandts maîtresse [[Hendrickje Stoffels]] sterft aan de pest in [[1663]]. Hier modelleert ze 'Sarah in verwachting van Tobias' uit 1645.]]

.

;1660

.

* [[Jacob Cats (dichter)|Jacob - vadertje - Cats]] (dichter) overlijdt in [[Den Haag]].

.

* ♣ (Ca.) Aanleg van het parklandschap [[De Kleefse tuinen]] in Duitsland in opdracht van stadhouder [[Johan Maurits van Nassau-Siegen]]. Eerder trok die in Brazilië voor de [[West-Indische Compagnie]] moerassen droog om er [[Katoenplantage|katoenplantages]] aan te leggen. In Den Haag bouwde hij het stadspaleis, het [[Mauritshuis]]. 

.

* ♣ Oprichting van de [[Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge]] met [[Francis Bacon (filosoof)|Francis Bacon]] als boegbeeld.

.

.

;1661

.

* ♣ Opening kasteel van [[Vaux-le-Vicomte]] door de minister van financiën [[Nicolas Fouquet]]. De [[Franse tuin]] van [[André le Nôtre]] staat model voor [[Versailles]].

.

.

;1662

.

* [[Blaise Pascal]] overlijdt. Hij is 39.

.

* De barokke [[Belfort van Bergen|belforttoren]] van [[Bergen (België)|Bergen]] verrijst op de onderbouw van het verwoeste gravenkasteel dat sinds de negende eeuw het verblijf van de graven van Henegouwen en sommige Vlaamse graven zoals [[Margareta van Constantinopel]] en [[Boudewijn I van Constantinopel|haar vader]]. Het belfort bekoort [[Victor Hugo]] die de stad eeuwen later bezoekt niet. Niettemin is het enige Belgische [[Barok (stijlperiode)|barokke]] belfort. 

.

.

;1663

.

* Londense arbeiders zien technologie als een bedreiging en vernietigen [[zaagmolen|zaagmolens]].

.

* De paus plaatst [[René Descartes]]' werk op de [[Index librorum prohibitorum]] omdat hij God loskoppelt van de wetenschap.

.

.

;1664
[[Bestand:Versailles M2.JPG|thumb|♣ De menagerie van Versailles onder Lodewijk XIV|thumb|550px|De barokke menagerie in Versailles ontstaat in 1664. De cirkelvorm met middenin een paviljoen, de wandelpaden, de omheiningen en de kooien zijn een voorafspiegeling van het Panopticum.]]

[[Bestand:Tuileries.jpg|thumb|550px|♣ '''Het uur van de Tuilerieën''' Op late zomeravonden, voor het begin van de zwoele Parijse nachten, ondergaan de Tuilerieën een metamorfose. Het oranje en paarse licht van de avondzon en het spiegelend water in de fonteinen maken van tuin een theater. In dit ‘land van de beau monde’ aldus [[Pierre Corneille]], is de getemde natuur het decor. Langs touw geschoren buxus, kaarsrechte lanen en wellustige standbeelden. Wie de gesnoeide bomen bekijkt ziet meskrassen met namen van minnaars en vrouwen, liefdessymbolen. Hier acteert men het liefdesspel. Alle types zijn er: snobs, zatlappen, hopeloze amants, parade militairen, blaaskaken, de aanstellers… iedereen is er, op voorwaarde gefortuneerd te zijn. De lakeien en het gepeupel wachten aan het voorportaal, op de opgedirkte snolletjes met een prettig gezicht na. Op de catwalk - de prominente tuinlaan, de Grande Allée zoekt de bonte bende avontuur. Aanbidders, jonkers, bloeiende meisjes, weduwes, getrouwde vrouwen… alleen echtparen met slechte smaak gaan er samen heen. ‘Voor een mooie vrouw is er niets zo stomvervelend als maar één man voor haar neus te hebben; haar echtgenoot.’  Charles Sorel in Polyandre: ‘De meeste geestige vrouwen genoten van de (…) Tuilerieën, waar ze dagelijks vol gemak nieuwe mannen zien.’  Op de scène zijn de taferelen voorspelbaar. Een jongeheer volgt een onbekende dame, zij verliest haar handschoen, de man knielt en de gemompelde complimenten monden uit in overdreven hartelijkheid. In de dwarslanen zijn de kleinere, niche-podia: droomplekken voor mensen met melancholie, zitbanken voor roddelaars en azijnpissers en schaduwrijke coulissen voor de geheime ontmoeting. Het oordeel bij de acteerprestatie is gebaseerd op het kalme wandelen, het gemaniëreerde bewegen, het bestudeerd wiegen. Een sociale galanterie waarbij halt houden geen politiek protest is tegen snelheid maar een traagheid om de ander in zich op te nemen, te taxeren en te tonen hoe geestig men is. Het is kijken en zich laten bekijken, het is oordelen en oordelen krijgen. Daarbij komt men voorbereid aan de dag. Opschik en bekoorlijkheid zijn tot in de puntjes verzorgd: diamanten, heldere stem en een als een meesterwerk geverfd gezicht ‘waar de natuur part nog deel aan heeft’, spot iemand in 1700. Een dienstmeid adviseert haar acterende meesteres als een regisseur: ‘U moet zich hier net zomin als andere dames wagen aan een natuurlijke manier van doen. Bent u bijvoorbeeld met mij in de Grande Allée, zeg dan maar het een of ander tegen me om geestig te lijken en lach zonder enige reden om een vrolijke indruk te maken, rek elk moment uw nek om uw boezem beter uit te laten komen, open uw ogen om ze groter te maken en bijt op uw lippen om ze roder te krijgen.’ Les promenades de Paris dicht:

‘Daar ligt het plankier van de beau monde /
Zodra de zon ondergaat, begint de revue, / 
Wanneer zich daar in groot tenue / 
Komen showen, de brunette en de blonde. /
Alles is er tentoongespreid / 
Kantjes, linten en stoffen /
Waarmee ze gezicht en lichaam opdoffen. /
Om te tonen: we zijn tot alles bereid. /
Daar hebben ze rendez-vous in het openbaar /
En lopen met de hele mikmak te leuren /
Om elkaar toch steeds weer af te keuren, /
Want ze lijken immers allemaal op elkaar.’ 

En zoals het een actrice betaamt, is er in het geniep de verachting en de spot met de andere en spiedt ze vanuit haar ooghoek naar het effect dat ze sorteert ‘om de vruchten van haar toilet te plukken’ aldus de moralist [[Jean de La Bruyère]] (1645-1696).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FREDERIC GROS, vertaald door Liesbeth van Nes. ''Wandelen. Een filosofische gids'', Bezige Bij, Amsterdam, 2022, p. 286-288.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Peter Stuyvesant]] - een zoon van een Nederlandse [[Calvinistische]] [[predikant]] - capituleert en draagt [[Nieuw-Amsterdam (Nieuw-Nederland)|Nieuw-Amsterdam]] over aan de Engelsen. Tot op heden zien onze Noorderburen dit als een historische fout. Zonder deze gebeurtenis sprak men nu Nederlands in New York :-) Het woord [[Yankee (scheldwoord)|Yankee]] vindt zijn oorsprong in de Nederlandse periode. Het is, volgens een legende een samentrekking van Jan en Kees, die aangeroepen werden door hun moeders om te komen eten. Zo vertelde een gids in New York.

.

* [[Colbertisme|Colbert]] geeft tuinarchitect [[André le Nôtre]] de opdracht de [[Tuilerieën]] te verfraaien met een laan en geometrische bloemperken. Catharina de' Medici, die het [[Tuilerieënpaleis]] in 1553 bouwde deed dit in Italiaanse stijl. Bij de afbraak van het paleis in 1883 sluit het park aan met de [[Arc de Triomphe (Parijs)|Arc de Triomphe]]. 

.

.

;1665

.

* [[Michiel de Ruyter]] en [[Johan de Witt]] richten het Nederlandse [[Korps Mariniers]] op.

.

* [[Joan Blaeu]] publiceert de &quot;Grooten Atlas&quot; met zeshonderd kaarten in negen banden.

.

* Filips IV, de Spaanse koning overlijdt. Zijn schoonzoon is [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] en die claimt op basis van het [[devolutierecht]] de Spaanse Nederlanden.

.

* ♣ De Amsterdamse Hortus Botanicus verplaatst zich naar het Binnengasthuisterrein bij het [[Allard Pierson Museum]] en richt zich tot het medisch onderwijs. Dat zal zo blijven tot 1682, dan krijgt de tuin zijn definitieve locatie in de [[Plantage (Amsterdam)|Plantage]].

.

.

;1666

.

* [[Grote brand van Londen]].

.

* Bouw van de vestingstad [[Charleroi]], genoemd naar [[Karel II van Spanje]], geboren in 1661. Hij komt aan de macht als driejarige in 1664 en regeert zonder gezag. Hij is geestelijk en fysiek gehandicapt door de inteelt bij zijn voorouders. Omdat inteelt niet gekend is als oorzaak van '[[degeneratie]]' heet, noemt men hem 'El Heckizado', de behekste. Hij overlijdt impotent in 1700, de aanleiding tot de [[Spaanse Successieoorlog]] met Frankrijk die dertien jaar aansleept.

.

* De pestepidemie in [[Brugge]] maakt [[Thomas Montanus]] (de gelatiniseerde naam voor Thomas Van den Berghe) tot hoofd van de 'Kamer van Gezondheyd'. Die registreert de plaagevolutie van dag tot dag. Zo volgt Montanus de omvang van de plaag op, zondert hij besmetten af en evacueert hij gezonde mensen. 

.

.

[[Bestand:Vue_de_la_marche_de_l'armée_du_roi_sur_Courtray,_qui_fut_prise_le_18_juillet_1667_(detail).png|thumb|550px|Kortrijk tijdens het beleg van 1667, een schilderij van [[Adam Frans van der Meulen]]. Lodewijk XIV bezet Kortrijk vijf keer tussen 1646 en 1706. Het resulteert in vestingbouw en de aanleg van de citadel nabij het huidige Plein. De [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] wijst Kortrijk toe aan de Oostenrijkers.]]

;1667

.

* De [[Devolutieoorlog]] start, een successieoorlog tussen Frankrijk en Spanje en het [[Beleg van Kortrijk]]. Daarnaast verovert Lodewijk XIV Charleroi, Doornik, Rijsel en Oudenaarde.

.

* Parijs krijgt een politiemacht ter bestrijding van de [[Pest (ziekte)|pest]].

.

* Professor Horn munt in Leiden het woord 'Middeleeuwen' als de periode en het terrein waar kerk en geleerden heersen. Het Oost-Romeinse rijk komt voor deze wereldgeschiedenis nauwelijks in aanmerking.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;OSWALD SPENGLER, deel I, p. 41.&lt;/ref&gt;

.

.

;1668

.

* Lodewijk XIV maakt een maquette van de havenstad [[Duinkerke]] en start een strategisch instrumentarium dat tot de militaire, geheime toptechnologie behoort en tot diep in de negentiende eeuw gebruikelijk is. De maquettes van [[Brest (Frankrijk)|Brest]] en [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]] dateren uit de tijd van [[Napoleon Bonaparte]]. De laatste maquettes zoals die van [[Sebastopol]] zijn rond 1870 gebouwd. Met het [[Verdrag van Aken]] verwerft hij Veurne, Rijsel, Armentiers, Dowaai, Doornik en Aat, Menen, Kortrijk, Oudenaarde, Binche en Charleroi. Vauban versterkt die steden. Hun maquettes zijn te zien in Parijs en Rijsel.

.

* Met de [[Vrede van Lissabon]] maakt Portugal zich los van Spanje.

.

* ♣ De Antwerpenaar [[Frans van Sterbeeck]] (1630-1693) publiceert ‘De verstandige hovenier’. Van Sterbeeck is een bekende Zuid-Nederlandse herborist en priester (sinds 1655). Zijn zwakke gezondheid en zijn ‘lichte bediening’ verklaren zijn interesse en zijn tijdsinvestering in de botanica. In zijn kruidentuin kweekt hij paddenstoelen of kampernoelies. Die komen steeds meer op het menu. Van Sterbeeck is gulzig. Hij zoekt contact met [[Jan Commelin|Johannes Commelin]], de stichter van de [[Hortus Botanicus Amsterdam|Hortus Botanicus in Amsterdam]] en een reis naar Holland brengt hem in 1671 in contact met de geschriften van Carolus Clusius. In 1675 publiceert hij een overzichtswerk: Theatrum fungorum, een overvloedig geïllustreerd werk, met 349 [[Kopergravure|kopergravures]], een druktechniek die de houtsnede stilaan vervangt. In het werk gaat veel aandacht naar de giftige of 'quaede fungi, kruyden en bloemen.' 

.

.

;1669

.


* In Nederland verschijnt 'Het Vermaeckelijk landtleven' van Joannes van der Groen. Zijn bestseller bestaat uit drie delen. Het eerste is ''Den Nederlandtsen hovenier'', het tweede ''Den verstandigen hovenier'' en deel drie is getiteld ''Den ervaren huyshouder; mitsgaders De verstandige kok.'' Het is het enige gedrukte Nederlandstalige tuin- en kookboek uit de zeventiende eeuw. Het richt zich tot de happy few die op hun modieuze buitenplaatsen zelfvoorzienend willen zijn en naar de middenklasse met een speeltuintje aan de stadsrand. Het boek presenteert het platteland als gezonder dan de stad: 'Het landleven is het gezondste leven, het voordeligst leven, het zaligste leven'. Nieuw zijn de groenterecepten, salades en de luxe-groenten, zoals artisjokken en asperges. Een illustratie in Den ervaren huys-houder komt van [[Gerbrand van den Eeckhout]].

. 

.

* Amsterdam installeert [[straatverlichting]]. [[Jan van der Heyden]], een schilder en werktuigbouwkundige ontwerpt en plaats meer dan duizend lantaarns. Anderen volgen: Den Haag, Haarlem, Groningen...  

.

* [[Hennig Brand]] ontdekt [[fosfor]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Thomas_Montanus.JPG|Thomas Montanus (Diksmuide 1617-Brugge 1685) in Brugge.
Bestand:Blaise_Pascal_Versailles.JPG|Blaise Pascal (1623–1662) in [[Versailles]].
Bestand:Castelloplan.jpg|New York omstreeks 1660.
Bestand:AMH-6740-NA_View_of_New_Amsterdam.jpg|New York omstreeks 1665.
Bestand:Charles_II_of_Spain_anonymous_portrait.jpg|thumb|550px|Karel II van Spanje en de Nederlanden.
Bestand:Hennig_Brand_(Joseph_Wright).jpeg|[[Hennig Brand]], 'de laatste [[alchemie|alchemist]]'. [[Fosfor]] raakt echt bekend na [[Robert Boyle]]'s ontdekking in [[1680]].
File:Zeelandia_from_Dutch.jpg|1662: [[Fort Zeelandia (Formosa)|Fort Zeelandia]] capituleert. [[Cheng Cheng-kung]] maakt een einde aan veertig jaar Nederlandse handel op [[Formosa (Taiwan)|Formosa]].
Bestand:Great_Fire_London.jpg|[[Londen]] brandt in het jaar des duivels: [[666]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig ==
[[Bestand:Afbeelding_van_alle_Nederlandse_vestingsteden_die_in_1672_veroverd_werden_-_Dutch_fortified_cities_taken_in_1672.jpg|thumb|550px|Alle Nederlandse vestingsteden veroverd in 1672.'De overwinningen van de Zonnekoning waren zo opzienbarend en vernietigend voor de Republiek dat de Staten-Generaal hem vrede aanboden. Lodewijk nam echter geen genoegen met de vredesvoorwaarden; op instigatie van zijn meest ambitieuze raadslieden stelde hij zulke zware condities dat de Hollanders de oorlog liever voortzetten. Zijn troepen wisten tot diep in de Republiek door te dringen. In de stad Utrecht - het gewest gaf zich wel heel snel over, evenals de [[IJsselsteden|IJselsteden]] - werd de Dom voor korte tijd weer een rooms-katholieke kerk. In [[Holland |Holland]] werden de sluizen geopend en liep het water over het lage polderland; zo werden de Franse legers in hun opmars gestuit door de in allerijl aangelegde Hollandse Waterlinie. De regie viel in deze dagen Johan de Witt volledig uit handen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ANNE DOEDENS &amp; LIEK MULDER. ''Spaanse Successieoorlog. Het definitieve einde van de Nederlandse Gouden Eeuw,''Walburg Pers, Zutphen, 2021, p. 28-29.&lt;/ref&gt;]]

.

;1670

.

* [[Spinoza]] legt Bijbelcontradicties bloot en stelt dat religie en filosofie gescheiden moeten zijn en dat democratie de meest natuurlijke regeringsvorm is.

.

* [[Marcello Malpighi]] ontdekt met een [[microscoop]] de [[bloedcel]].

.

.

;1671

.

* [[Lodewijk XIV]] verbiedt het onderwijs in het [[cartesianisme]].

.

* [[Jean-Baptiste Colbert]] neemt het bestuur van de botanische [[Jardin des Plantes (Parijs)]] in handen.

.

* [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] maakt naam als (vermeende) bedenker van de [[differentiaalrekening]].

.

.

;1672

.

* Het rampjaar leidt de [[Hollandse Oorlog]] in. 

.

* [[Moord op de gebroeders De Witt]] in Den Haag. De knecht van Spinoza houdt zijn meester tegen bij zijn protest, in de vrees dat het volk ook hem zal ombrengen. 

.

* De vernietiging van [[Trompenburgh]] leidt tot een nieuw paleis in de vorm van een boot.

.

* ♣ De botanicus [[Abraham Munting]] (1626-1683) publiceert de eerste druk van zijn ''Waare oeffening'', een rijk herbarium met praktische tips om zaden en vruchten te bewaren en de planten te kweken. In 1696 verschijnt het geïllustreerde boek in de volkstaal. Planten en bloemen zijn afgebeeld met een levendige achtergrond van huizen, landschappen, mensen of dieren. Zijn vader, [[Henricus Munting]] (Groningen 1583-1658) was in 1626 de grondlegger van de kruidentuin in Groningen met Lobelius als leermeester.

.

.

;1673

.

* [[Beleg van Maastricht (1673)|Beleg van Maastricht]], de 'eerste' musketier [[d'Artagnan]] vindt er de dood. Tijdens de bezetting tot 1678 laat [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] om strategische redenen een (eerste) maquette van de stad maken maken. Die gaat verloren, een tweede komt er in 1748. Ze bestaat nog.

.

* In Engeland bestemt de [[Test Act]] hoge functies in leger en staat voor aan Anglicaanse protestanten.

.

* [[Jan van der Heyden]] ontvangt 93 gulden van Den Haag voor zijn ontwerp van een straatlantaarn.

.

.

[[Bestand:Design_for_a_street_light_lantern_(between_1674-1679)_by_Jan_van_der_Heyden.jpg|thumb|550px|Schets van een koperen straatlantaarn (schets tussen 1674 en 1679) ontworpen door [[Jan van der Heyden]] met een hoogte van bijna zestig centimeter, vier vensters en één deur voor ontsteek en schoonmaak. De schoorsteen voert rook en roet af. Een nieuw beroep ontstaat: de [[Lantaarnopsteker|lantaarnaansteker]]. Die belooft tijdens zijn eed de overgebleven olie (een mengsel van raap- en lijnolie) terug te bezorgen aan de stad.]] 

;1674

.

* De Nederlandse leraar [[Franciscus van den Enden]] beschuldigd van een complot tegen Lodewijk XIV en voor de Bastille opgehangen.

.

* [[Slag bij Seneffe]]. 

.

.

;1675

.

* Franse troepen nemen de [[citadel van Luik]], [[citadel van Dinant|Dinant]] en [[citadel van Hoei|Hoei ]] in.

.

* ♣ In Amsterdam bouwt Jan Westerhoff in zijn herberg 'Blauw Jan' naar zijn bijnaam. Aan de Kloveniersburgwal 87 veramelt zijn [[Menagerie Blauw Jan|menagerie]] wilde dieren zoals panters, tijgers, leeuwen]], struisvogels en papegaaien.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://onsamsterdam.nl/pleziertuinen-kolfbanen-en-lusthoven&lt;/ref&gt; Opvallende mensen krijgen eveneens een plaats in de collectie. Amsterdammers vergapen zich in 1774 aan de Friese dwerg Wybrant Lolkes, 'niet hoger dan 30 duim'. Westerhoff dankt zijn faam aan zijn dierentuin avant la lettre aan een prentenboek dat onder de titel ''De Wonderen der Natuur'' beschrijft. Meer dan een eeuw later, in 1784 stopt de menagerie.

.

.

;1676

.

* Lintenmakers slaan hun machines kapot, omdat de technologie hun positie als werkman in het gedrang brengt.

.

.

;1677

.

* [[Baruch Spinoza]] overlijdt in [[Den Haag]] aan de gevolgen van [[tuberculose]]. Hij is 45.

.

* [[Antoni van Leeuwenhoek]] ontdekt de [[zaadcel]].

.

.

;1678

.

* In Ieper start [[Sébastien Le Prestre de Vauban]] in opdracht van [[Lodewijk XIV]] de bouw van de vesting.

.

* Vauban neemt Gent korte tijd in. 

.

.

;1679

.

* De Engelse [[Habeas Corpus Act]] beschermt burgers tegen een willekeurige justitie en garandeert de persoonlijke vrijheid van 'my home, my castle' of 'u moet/zult het lichaam hebben.' Het beginsel stelt dat een verdachte binnen een termijn kennis krijgt van de aanklacht, dat hij levend bij een rechter verschijnt en dat inhechtenisneming enkel kan bij gerechtelijk bevel. In tegenstelling tot de V.S. is dit recht in Europa niet op te schorten bij een noodtoestand.

.

* [[Jan van der Heyden]] publiceert &quot;'t Licht der Lamp Lantaarens ontsteken, Inventeur derselve en opsigter der Stads Lantaarns van Amsterdam&quot;.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Louis_XIV_crosses_the_Rhine_at_Lobith_-_Lodewijk_XIV_trekt_bij_het_Tolhuis_bij_Lobith_de_Rijn_over,_12_juni_1672_(Adam_Frans_van_der_Meulen).jpg|Als Lodewijk XIV de Rijn oversteekt begint het rampjaar in Nederland: &quot;het volk redeloos, de regering radeloos en het land reddeloos&quot;.
File:A.F._van_der_Meulen_The_French_army_at_Naarden,_20_July_1672.jpg|Het Frans leger voor Naarden door [[Adam Frans van der Meulen]].
File:Jan_de_Baen-_De_lijken_van_de_gebroeders_de_Witt.jpg|Johan en Cornelis de Witt door een volksmenigte gelyncht.
File:Lambert-van-den-Bos-Schauplatz-des-Krieges_MG_9529.tif|Slag bij Seneffe.
File:Trompenburg_op_16_juni_2009.JPG|Trompenburg, de Amsterdammer Cornelis Tromp had behalve zijn pand aan de Oudezijds Voorburgwal een tweede (zomer)huis. Twee keer per jaar verhuizen bewoners en personeel per schip.
File:Dartagnan-musketeers.jpg|De drie musketiers van [[Alexandre Dumas père|Alexandre Dumas]] maakt [[d'Artagnan]] in 1844 bekend. Hij wordt een mascotte in [[Maastricht]]. 
File:Jardin_des_plantes.jpg|Plattegrond van de botanische tuin uit 1820.
Bestand:Jan_Verkolje_-_Antonie_van_Leeuwenhoek.jpg|[[Johannes Verkolje|Jan Verkolje]] schildert Antonie van Leeuwenhoek.
Bestand:Leeuwenhoek_boerhaave.jpg|Microskoop van van Leeuwenhoek.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren tachtig ==
.

;1680

.

* Nicholas Barbon richt in Londen het eerste [[brandverzekering|brandverzekeringskantoor]] op en gaat falliet.

.

* [[Kruittorenramp van Heusden]].


.

* (Ca.) De uitvinding van de tropische kas is een feit. Is [[Paul Hermann (botanicus)|Paul Herman]] van de universiteit in Leiden daar verantwoordelijk voor? Eerder werkte hij op Ceylon. 

.

.

;1681

.

* Het [[Canal du Midi]] verbindt de Middellandse Zee met de Oceaan.

.

.

;1682

[[Bestand:Versailles potager du roi statue de La Quintinye.JPG|thumb|right|550px|Jean-Baptiste de La Quintinie, standbeeld met uitzicht op het centrale plein van de moestuin van de koning, met een ent in zijn linkerhand en een snoeimes in zijn rechter. In 1690 twee jaar na zijn dood, verschijnt zijn boek ''Instructions pour les jardins fruitiers et potagers''. De wetenschappelijke verhandeling gaat in op de smaak en de imponerende gerechten die op de koninklijke tafels verschijnen, de snoei van fruitbomen - dit was voorheen ongebruikelijk - en het selecteren van geschikte arbeidskrachten en tuinlieden. Zijn moes- en fruittuin in Versailles wordt een prototype voor noordwest Europa.]]

.

* De Franse ontdekkingsreiziger [[René Robert Cavelier de La Salle]] verklaart de monding van de [[Mississippi (rivier)|Mississippi]] tot Frans gebied. Hij noemt het land naar zijn koning: [[Louisiana (Nieuw-Frankrijk)|Louisiana]].

.

* ♣ Het Franse hof neemt het [[paleis van Versailles]] op 6 mei in permanent gebruik. De moestuin is net klaar. Vier jaar is er aan gewerkt. Aan het hoofd staat [[Jean-Baptiste de La Quintinie]] (1626-1688). 

.

* Berlijn plaatst 1600 straatlantaarns naar het model van [[Jan van der Heyden]]. 

.

* In Amsterdam hervormt diezelfde Van der Heyden de brandweer. Alle zestig wijken krijgen brandspuiten met leren slangen, bediend door een equipe van gildebroeders en vrijwilligers die geregeld oefenen. Omstreeks 1780 vervangt hennep het leer van de slangen.

.

.

;1683

.

* Franse inname van [[Kortrijk]] en [[Diksmuide]].

.

* Het Ottomaans leger van 140.000 man belegert [[Wenen]]. De Pool Jerzy Franciszek Kulczycki (die Turks spreekt, aldaar in een gevangenis zat en koffie kent) opent een koffiehuis met de achtergelaten koffie van de Turken. Generaal Jan Sobieski gaf de koffie aan de uitbater cadeau voor zijn spionagedienst.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FRANCESCO ANTINUCC, vertaald door Els Naaijkens. ''Specerijen. Een geschiedenis van ontdekkingen, hebzucht en luxe,'' Ad. Donker, Rotterdam, 2017, p. 151.&lt;/ref&gt;

.

.

;1684

.

* Het jaar start met [[Winter van 1683-1684|The Long Freeze]], tot de winter van 1708-1709 de koudste van het tweede millennium. 

.

* Op 23 oktober wordt [[Martha van Wetteren]] verbrand in [[Belsele]]. Ze is 38 en heeft net een kind op de wereld gezet. Beschuldiging? Ze gebruikte [[magie]]: ze genas schapen van de [[pokken]], deed [[graan]] groeien en vond een gestolen koe terug. Voor zover we weten is dit de laatst verbrande heks in Vlaanderen. In de meeste steden doven de brandstapels vroeger: in [[Brussel (stad)|Brussel]] in [[1595]], de laatste verbranding vond in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] in [[1603]] plaats, in Leuven in [[1612]] en in Brugge in [[1634]].
 
 
 .
 
 '''Magie en symboliek'''
 [[Magie]] bestond en bestaat. Sinds het einde van de [[heksenprocessen]] overleeft het als een marginaal fenomeen, maar het bestaat. Magie is te definiëren als het geloof in intermediairen (priesters, priesteressen, heksen, tovenaars, magiërs…) die via [[Rituelen|rituelen]] in contact komen met het bovennatuurlijke (god of de duivel) om te kunnen overleven in de onzekere, agrarische wereld. Concreet gaat het over het beïnvloeden van de vruchtbaarheid bij planten, dieren en mensen (onder meer via schoonheidscrèmes en een reeks seksuele functies), het genezen van planten, dieren en mensen, het voorspellen van de toekomst en het beheersen van natuurelementen. Tot de vijftiende eeuw is magie vrij probleemloos en wordt het nauwelijks bestraft. De hoeveelheid bronnen toont dat magie geen marginaal verschijnsel is, integendeel. 
 
 .
 
 De bevolking vindt de gebruiken normaal en gaat te rade bij de mannelijke en vrouwelijke magiërs. Een onderscheid tussen magie en wetenschap, tussen geloof en bijgeloof is er niet. Wiskunde, astrologie, handlezen vloeien probleemloos in elkaar over. In de vijftiende eeuw verandert die houding. In 1412 betalen een Brussels prostituee en iemand in Leuven boetes voor het bezit van lichaamsdelen van een dief. In 1491 verstrengt de bestraffing. In Antwerpen worden drie vrouwen op pelgrimstocht gestuurd omdat ze een terechtgestelde ontdeden van handen en hoofd. Het hoofd begraven ze onder hun voordeur, de handen onder de achterdeur. Wat betekenen deze magische rituelen? In het volksgeloof houden overblijfselen van de terechtgestelde kwade geesten tegen… vandaar. 
 
 .
 
 '''Heksenhamer'''
 Een bron om de heksenleer te bestuderen is de Heksenhamer of de [[Malleus maleficarum]] uit [[1486]] van twee dominicanen.  Henricus Institoris schreef deze handleiding voor heksenprocessen. Hij voegde de bekende [[Jacob Sprenger]] toe als auteur (hij had niets met het boek te maken) om het boek meer bekendheid te geven. Het boek kwam eerst in Duitsland uit en en kende een snelle en massale verspreiding dankzij de [[boekdrukkunst]]. Het document maakt Satan tot hoofd van de antikerk en construeert de demonologische heks. Hogere groepen zien hierin het kwade, voor de lagere klassen blijft magie echter een overlevingssysteem. De heksenverbrandingen die de zestiende eeuw zullen doorkruisen, kunnen starten. Een vraag waar historici hun tanden op breken is waarom deze gruwelijke heksenverbrandingen net in de [[Renaissance]] plaatsgrepen. 
 
 .
 
 Ik poog de keerzijde van de renaissancemedaille uit te leggen. Bijgeloof, volksgeloof en magie bevinden zich van oudsher op het machtskruispunt waar ook de staat, de wetenschap en het geloof samenkomen. In de zestiende eeuw creëren de staatvormingsprocessen, de wetenschappelijke belangstelling voor de oudheid, de reformatie en de contrareformatie een gemeenschappelijke vijand: de vrouw (80% van alle beschuldigingen) die magie bedrijft. Het wederkerig belang van wetenschap, kerk en staat materialiseert zich respectievelijk in 1. de vermannelijking van de wetenschap, 2. in een herkerstening en 3. in het strafrecht. Ik leg het uit. 1. De prille wetenschap in de zestiende en zeventiende eeuw verdrijft vrouwen uit de medische stand. De opkomende mannelijke geneeskunde tolereert niet langer het vrouwelijke bijgeloof en ziet zich hierin gerugsteund door de kerk. Die stelt de onprofessionele genezing gelijk aan ketterij. De kerk houdt bovendien toezicht op de beginnende medische wetenschap. Universitaire artsen oefenen geen praktijk uit zonder priester en behandelen geen patiënten die de biecht weigeren. 2. Het onderscheid tussen &quot;vrouwelijk&quot; bijgeloof en &quot;mannelijke&quot; wetenschap kristalliseert zich uit, op hetzelfde moment dat de godsdiensttroebelen een hoogtepunt bereiken: de herkerstening gebeurt onder meer door het uitbannen van alle vormen van bijgeloof. 3. Hekserij verdwijnt in de 18de eeuw uit het strafrecht. Daarvoor is het fenomeen nu te marginaal geworden. 
 
 .
  
 Samengevat: in de zestiende en zeventiende eeuw slaan kerk, wetenschap en staat de handen in elkaar om de scheiding tussen hun actieterreinen te voltrekken. Op dat actieterrein bevindt zich één gemeenschappelijke vijand, de magie, met zowel religieuze, wetenschappelijke als bestuurlijke aspiraties.
    

.

.

;1685 

.

* In [[Bois-du-Luc]] delft de Société du Grand Conduit et du Charbornage de Houdeng steenkool.

.

* ♣ [[Lodewijk XIV]] criminaliseert het protestantisme door het [[Edict van Nantes]] te herroepen. Meer dan een kwart miljoen Franse en Belgische handwerklieden zijn [[vogelvrij]] en wijken uit naar Engeland, de Republiek en Schotland: wevers uit Antwerpen, glasblazers uit Parijs, scheepstimmerlieden uit Le Hâvre, zijdebewerkers uit Lyon... Deze vluchtelingen, deze ‘displaced persons’ of deze [[Hugenoten]] bevestigen het statuut van Holland en Engeland als voorposten van de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] en ze beïnvloeden hun beider economieën met hun technische skills en hun opgebouwde kapitaal aan de vooravond van de [[Industriële Revolutie]]. Hun [[individualisme]], hun onbevangenheid tegenover routine en hun afkeer van stedelijke [[Privilege (recht)|privileges]] vergroot hun [[Adam Smith|economische emancipatie]]. Wat hier gebeurt, gebeurde meer dan een eeuw geleden in de Spaanse Nederlanden bij het begin van de Tachtigjarige Oorlog in 1568 en tijdens de Parijse bloedbruiloft in de nacht van 23 op 24 augustus 1572, een massale slachting door katholieken op de hugenoten. Mocht Lodewijk XIV die geschiedenis kennen, dan had hij misschien deze intellectuele en financiële aderlating vermeden. De Franse economische schade is onoverzienbaar. De hugenoot [[Nicolas Lemery]] (1645-1715), een scheikundige opgeleid aan de Parijse Jarin des Plantes, maakt de omgekeerde beweging. Hij keert als geneeskundeprofessor teurg uit een ballingschap in Londen en bekeert zich tot het katholieke geloof om zijn apotheek te heropenen en zijn lezingen te hervatten.

.

.

;1686

[[Bestand:Voltaire and Diderot at the Café Procope.jpeg|thumb|550px|''Le Souper des philosophes'' door Jean Huber (1721-1786) kan doorgaan als een scène in café Le Procope maar is dat niet. We zien onder meer Voltaire, d'Alembert, Condorcet, Diderot. In de tweede helft van de zeventiende eeuw verschijnen in Engeland en in de [[Republiek der Verenigde Provinciën]] de eerste kranten en tijdschriften met een doelpubliek: dames, wetenschappers, de massa... en verspreiden ze de nieuwe denkbeelden die de Verlichting kenmerken. In Frankrijk blijft [[persvrijheid]] moeilijk tot 1777 vooraleer het eerste blad er legaal verschijnt. Het vluchtige drukwerk stimuleert de openbare publiekscultuur en de dagelijkse politieke discussie. Ze worden gretig gelezen in koffiehuizen die nu net zoals tabakswinkels in de mode zijn. Koffie bereikt Venetië en Engeland in de eerste helft van de 17de eeuw. Francis Bacon schrijft er omstreeks 1625 over en in 1638 vermeldt Henry Blount (1602-1682) het product in zijn ‘’Voyage into the Levant.’’ Een dik decennium later zijn er koffiehuizen in Londen, Oxford en Cambridge en het eerste Italiaanse tijdschrift heet ''Il Caffé''. Het koffiehuis stimuleert aanvaardbare discussies, meer dan een herberg waar de alcohol naar dronkenmansgesprekken leidt. Het ‘au serieux’ is dermate groot dat Robert Boyle 1655 medeoprichter is van de Engelse koninklijke academie voor wetenschappen, voorlopig onder de naam The Oxford Coffee Club. De koffiegeschiedenis van Hamburg start in 1679 waar een koffiehuis de deuren opent voor Nederlandse en Engelse zeelui. Wenen laat haar koffiegeschiedenis graag beginnen in 1683. Na de mislukte Turkse belegering van de stad blijven een aantal zakken met koffiebonen achter. Het is een populair verhaal dat de Weense handelsbetrekkingen met Constantinopel buiten beschouwing laat. In het Parijse café Le Procope, opgericht in 1686 drinkt Voltaire (1694–1778) dagelijks tot vijftig kopjes koffie. Zijn buste en zijn schrijverstafel zijn er op heden te zien. In dat decor begroet vrijdenkende essayist zijn schrijversvrienden: markies de Condorcet (1743–1794), [[Denis Diderot]] (1713–1784) en [[Benjamin Franklin]] (1705/6-1790). Later behoren [[Victor Hugo]] (1802–1885) en [[Honoré de Balzac]] (1799–1850) tot de klanten. Deze laatste drinkt makkelijk tot veertig koppen koffie tijdens zijn nachtelijke schrijven bij overvloedig kaarslicht vanop de vele kandelaars. Balzac sterft in Parijs als hij 51 is, Voltaire haalt tachtig jaar. Een oudere vriend en leermeester van Voltaire, de libertijnse [[Bernard Le Bovier de Fontenelle]] (1657-1757) besluit de 'is koffie gezond discussie' met een zin: ‘Als koffie een gif is, dan is het een traag werkend gif.’ Koning [[Gustaaf III van Zweden]] (1746-1792) die dit wetenschappelijk laat onderzoeken door twee gevangen te vergelijken, kan bevestigen. De gevangene die gedwongen koffie drinkt, overleeft de gedwongen theedrinker die op 83 jaar overlijdt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De toenmalige koffie bevat veel minder cafeïne dan nu en is geserveerd in kleine kopjes, aangelengd met melk of chocolademelk. BERTIL FREDHOLM, vertaald door Jasper Popma. Koffiekunde. Wat de wetenschap ons vertelt over dit geliefde drankje, Veen Media, Amsterdam, 2022, p. 26-29.&lt;/ref&gt;]]

.

* De [[Sint-Maartensvloed]] doodt 1.558 mensen, 1.387 paarden en 7.861 koeien. 631 huizen spoelen weg en 616 huizen raken beschadigd.

.

* De Ottomanen belegeren tevergeefs Buda.

.

* Café Le Procope ziet in het Parijse Saint-Germain het levenslicht. De Siciliaan Francesco Procopio Cuto sticht het. Danton, Marat, Voltaire, Diderot zijn er klant.

&lt;gallery&gt;
Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg
Inconnu,_portrait_de_madame_Du_Châtelet_à_sa_table_de_travail,_détail_(château_de_Breteuil)_-001.jpg
Le_Procope_1,_Paris_2010.jpg
Ben_Franklin_plaque.jpg
Café_Procope_1.jpg
Le-Procope.jpg
Voltaire_nederlands.jpg
Plaque_Café_Procope,_13_rue_de_l'Ancienne-Comédie,_Paris_6e_1.jpg
Plaque_Café_Procope,_13_rue_de_l'Ancienne-Comédie,_Paris_6e_2.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

;1687

.

* In de [[Slag bij Mohacs]] verslaat het keizerlijke leger de Ottomanen en maakt een einde aan hun ambities richting Europa.

.

* ♣ [[Jan van der Groen]] publiceert ''Den Nederlandtsen Hovenier''. Van der Groen is hovenier van het huis van Oranje en beschrijft de Nederlandse hof als een 'gemene' gewone maar warme tuin, zonder wiskundige geometrische vormensnoei, alleen de indeling is simpel en geometrisch. Een afbeelding toont een tuinhuis dat wijnranken 'opleidt'. Komt het werkwoord 'opleiden' in de betekenis van studeren en het verwerven van kunde hiervandaan? In dit jaar komt ook het Franse standaardwerk in de Hollandse boekhandel. Het is geschreven door Le Gendre, een pastoor uit Henonville en vertaald door Jan Commelin - de bestuurder van de Hortus. Het boek binnen een half decennium achterhaald, als de baanbrekende, breedsprakerige bestseller van La Quintinye verschijnt. Het boek is geen praktische gids, eerder een cultureel hebbeding dat de buitenplaats-bezitter overtuigt dat het fruitkweken een aristocratisch voorrecht is, de sier- en de moestuin van elkaar gaat scheiden en de Franse smaak van tuin naar tafel loodst. De Franse tuinkunst blijft beperkt in de Nederlanden. Hun zelfvoorzienende tuin ondergaat na het Franse imponeren soms het imiteren maar vaker het combineren zoals een hofdicht van Ad. Reets en een prent van [[Isaac de Mucheron]] (1670-1744) van een tuin in Heemstede bij Utrecht toont.  

.

.

;1688

.

 * De [[Glorious Revolution]] maakt Engeland tot de allereerste democratie ter wereld. De betekenis is niet te onderschatten. Voor Engeland betekent het 1. De scheiding tussen wetgevende en uitvoerende macht, gefundeerd door [[John Locke (filosoof)|John Locke]] in Two treatises on goverment; 2. De koning heft niet langer zonder goedkeuring van het parlement belastingen, noch kan hij in vredestijd een leger op de been brengen. Wetten worden uitsluitend door de king in parliament gemaakt en zijn niet door de koning te schorsen; 3. De parlementsleden komen regelmatig bijeen en nadat ze verkozen zijn. Iedereen mag ongestraft zeggen wat hij wil ([[Vrijheid van meningsuiting|vrijheid van het woord]], zelfcensuur is onnodig, [[Speakers' Corner|speakers corner]] ontstaat); 4. De koning benoemt de rechters niet langer, uitzonderingsrechtbanken verdwijnen; 5. De ondernemende burgerlijk-aristocratische elite met belangen in grond, geld, handel en industrie verwerft staatsmacht en creëert een sterke staat met sociale mobiliteit. 6. De eerste [[Enclosure|Enclosures]]. Op Europees/wereld niveau betekent de revolutie een nieuwe bestuursvorm waar lonkend naar gekeken wordt. Tegenover het absolutisme plaatst zich de constitutionele monarchie, wat voeding geeft voor de Engels–Franse controverse. Hun rivaliteit ter zee draait in het voordeel van Engeland uit.

.

*  ♣ (Ca.) De [[Moninckx-atlas]] verschijnt. Het is omvangrijke verzameling van etsen en geschilderde planten met beschrijvingen van [[Caspar Commelin]], de latere botanicus van de Amsterdamse universiteit (in 1696), en als medicus gepromoveerd in Leiden (1694). De Moninckx-atlas is genoemd naar de schilders Jan Moninckx en [[Maria Moninckx]]. De altlas toont de nauwe relatie tussen wetenschap en kunst.

.

.

;1689

.

* William &amp; Mary aanvaarden de [[Bill of Rights van 1689|Bill of Rights]]. Die somt de vrijheden van het volk en het parlement op. Met de [[Magna Carta]] uit 1215 is dit de basis voor de Engelse democratie.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Kasteel_heusden.jpg|Het kasteel van de vestingstad [[Heusden (vestingstad)|Heusden]] na de explosie.
File:Heusden_Panorama_7.JPG|In 1581 begon Willem van Oranje de modernisering van de vesting Heusden. Haven en kasteel komen binnen de omwalling. Latere verbeteringen maken het bruggenhoofd 'oninneembaar'.
File:Schloss-Versailles.jpg|Het kasteel in 1715 door de ogen van Pierre-Denis Martin.
File:Bed_Lodewijk_XIV.jpg|Het bed van de Zonnekoning.
File:Bois-du-Luc CM12JPG.jpg|De geschiedenis van Bois-du-Luc gaat terug op 1685.
File:Arrival_of_William_III_of_Orange_in_England.jpg|Landing van Willem III in Engeland.
File:1662_Mary_II.jpg|Maria II van Engeland (1662-1695) besteeg de troon in 1689.
File:William_III_of_England.jpg|Willem III van Oranje besteeg de Engelse troon in 1689, na de Glorious Revolution.
File:English_Bill_of_Rights_of_1689.jpg|De Engelse Bill of Rights.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren negentig ==
[[Bestand:Bombardement_Bruxelles_1695_02.jpg|thumb|550px|'t Ghebombareert ent brandent Brusselen (G. Bouttats)]]

Op het einde van de zeventiende eeuw verschijnen er op de klokken geleidelijk aan minutenwijzers en op geavanceerde toestellen verschijnen secondewijzers.

.

;1690

.

* De [[dodo]] sterft uit.

.

.

;1691

.

* Negenjarige Oorlog: Franse troepen nemen [[Bergen (België)|Bergen]] in.

.

* In Brugge wordt een complot verijdelt om Franse soldaten de Smedenpoort binnen te smokkelen.

.

* De Ottomaanse sultan [[Süleyman II]] sterft. Zijn broer Ahmed II wordt sultan. 

.

* De predikant van Amsterdam, [[Balthasar Bekker]], schrijft &quot;De betoverde wereld&quot; en zet zich af tegen het geloof in heksen. Hij wordt uit zijn ambt gezet.

.

* De Franse Koning verbiedt de universiteiten om les te geven over [[René Descartes]]. 

.

.

;1692

.

* De Negenjarige Oorlog: Franse troepen nemen [[Namen (stad)|Namen]] in. Het beleg gaat de geschiedenis in als de ingenieursstrijd tussen [[Sébastien Le Prestre de Vauban]] en [[Menno van Coehoorn]].

.

* De heksenjacht in [[Salem (Massachusetts)|Salem]] heeft haar eerste slachtoffer: Bridget Bishop. 14 vrouwen en 5 mannen zullen het leven laten.

.

;1693

.

* Franse inname van [[Hoei]] en [[Charleroi]] (Negenjarige Oorlog).

.

;1694

.

* De Engelse minister van Financiën, [[Charles Halifax]], richt de [[Bank of England]] op.

.

* Misoogsten en het belastingstelsel brengen een hongersnood in Frankrijk. Eén op tien Fransen sterft. De aartsbisschop [[François Fénelon]] (1651-1715) stuurt een anonieme brief naar [[Madame de Maintenon]] met kritiek:

.

{{Citaat|'''Sinds ongeveer dertig jaar hebben uw ministers alle principes van de staat aan het wankelen gebracht om uw gezag naar ongekende hoogten te voeren, een gezag dat voorheen het hunne was. Van staat en regels is geen sprake meer. Alleen de koning en zijn wensen lijken nog van belang te zijn. Men heeft uw inkomsten en uitgaven opgedreven als nooit tevoren; men heeft u verheven tot in de hemel omdat u, naar men zegt, de grandeur van uw voorvaderen wilt uitwissen, dat wil zeggen omdat u heel Frankrijk in armoede hebt gestort, zodat het hof kan leven in een luxe die even monsterlijk als ziekelijk is.'''|[[François Fénelon]]}}

.

* ♣ Het spreekt voor zich dat er in dit soort tijden vals middelen met ronkende namen tegen veel geld circuleren. Het onderscheid tussen de wetenschappelijke apothekers en de oplichters is niet altijd duidelijk. Om de werking van wortels, basten en gommen van de valse te onderscheiden publiceert Pierre Pomet (1658-1699), een drogist of kruidenkoopman met kennis van de natuurgeneeskunde de ''Histoire generale des drogues traitant des des plantes, des animaux et des minéraux''. Vierhonderd burijngravures stellen de planten levendig voor. In de publicatie ''Elements de botanique ou Méthode pour connaître les plantes'' deelt botanicaprofessor [[Joseph Pitton de Tournefort]] (1656-1708) de plantengeslachten consequent op in 22 klassen. Het classificeren stelt hoge eisen aan de illustraties. Daarvoor werkt hij samen met Claude Aubriet die eerder opdrachten uitvoerde in dienst van de vorst en in 1706 opklimt tot koninklijke tuinschilder. Die maakt 489 burijngravures. Tijdens een reis naar de Levant in de jaren 1700-1702 beklimt Tournefort de [[Ararat (berg)|Ararat]] op zoek naar de Ark van Noah.

.

.

;1695

.

* Frans wraakbombardement op Brussel in de [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)|Negenjarige Oorlog]], na de herovering van Namen door koning-stadhouder [[Willem III van Oranje|Willem III]]. De [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt]] is verdwenen.

.

* Het wetenschappelijk archief van [[Christiaan Huygens]] gaat na zijn dood naar de bibliotheek van de [[Universiteit van Leiden]]. De familie Huygens behoudt zijn instrumenten en lenzen.

.

.

;1696

.

* [[Aansprekersoproer]] in Amsterdam.

.

.

;1697

.

* [[Sprookjes van Moeder de Gans]] van [[Charles Perrault]] (1628–1703) verschijnt.

.

.

;1698

.

* [[Thomas Savery]] patenteert de eerste stoommachine.

.

* De [[Man met het ijzeren masker|De man met het ijzeren masker]] wordt overgeplaatst naar de [[Bastille Saint-Antoine|Bastille]].

.

.

;1699

.

* De Brusselse Grote Markt is opnieuw een feit.

.

.

;1700

.

* [[André Le Nôtre]] (87), Frans tuin- en landschapsarchitect, overlijdt.

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Siege_of_Namur_(1692).JPG|Het beleg van Namen, 1692.
File:Equestrian_portrait_louis_xiv_1692.jpg|Lodewijk XIV bij het beleg van Namen door [[Pierre Mignard]].
File:NIND_MVB-Bombardement_ISO200.jpg|In 1695 bombardeert Lodewijk XIV Brussel, de meest vernietigende ramp uit de stadsgeschiedenis.
File:LouisXIV_maps1700_Bruxelles.jpg|Plan van Brussel uit de collectie van Lodewijk XIV.
File:Brussel-War.jpg|Grote Markt na het bombardement.
File:Grand-place_1695.jpg|Grote Markt na het bombardement.
File:Maisons_Grand-Place_BXL_De_Rons_04.jpg|Brussel herrijst uit zijn as.
File:Maisons_Grand-Place_BXL_De_Rons_03.jpg|De Brusselse markt heropgebouwd.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Achttiende eeuw =

'''De zin voor wetenschap en de ontdekkingsreizen doen in het begin van de achttiende eeuw de reizende [[Menagerie|menagerieën]] ontstaan. Het zijn een soort dierentuinen die het midden houden tussen een tentoonstelling, een circus, een dierentuin en de adellijke menagerie. Ze ontstaan als publieke attractie in Engeland. Ondernemers zoals [[George Wombwell]] spelen in op het publiek. In de Verenigde Staten slaat de rage aan. In 1710 is er een leeuw in [[Boston]] te gast en een jaar later ziet het publiek aldaar een [[kameel]]. In augustus 1717 maakt [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] voor acht jaar kennis met een leeuw. Een Indische [[Olifanten|olifant]] is in 1796 in [[New York (stad)|New York]] te zien, hij reist de hele oostkust van de VS af. De '[[New York Menagerie]]' van James and William Howes tourt door Engeland met een olifant, een neushoorn, een kameel, twee tijgers, een ijsbeer, papegaaien en apen. De recessie van de jaren 1840 vermindert de Amerikaanse menagerie-reizen en het fenomeen vermindert sterk met de burgeroorlog. Na de burgeroorlog trekt de [[menagerie van Van Amburgh]] als monopolist nog veertig jaar door de VS. Het ontstaan van dit soort menagerieën vindt zijn oorsprong in de vertrouwdheid met het voedings- en verzorgingspatroon van de dieren en een comfortabeler verschepen. Het maandenlange transport van een volwassen [[Sumatraanse tijger]] die dagelijks tien kilo vlees eet *is nagenoeg onmogelijk. De dieren dienden zo jong mogelijk hun habitat te verlaten en enige studie gaat hieraan vooraf.'''

.

== Beginjaren ==
;1701

.

* [[Jethro Tull (landbouwwetenschapper)|Jethro Tull]] vindt de [[zaaimachine]] uit en legt de basis voor de [[Britse agrarische revolutie|Britse landbouwrevolutie]].

[[Bestand:Jethro Tull seed drill (1762).png|thumb|550px|[[Jethro Tull (landbouwwetenschapper)|Jethro Tull]]s zaaimachine en zijn andere vindingen zorgden voor een landbouwrevolutie aan de vooravond van de Industiële Revolutie. De [[landbouwrevolutie]] (meer opbrengsten met minder inspanningen) gaat dus de Industriële vooraf. De landbouwmaatschappij krijgt een technologische (de keerploeg), wetenschappelijke (de selectie van zaaizaad) en een  geglobaliseerde boost (nieuwe gewassen zoals aardappel en maïs doen hun intrede). Vruchtwisseling vervangt het middeleeuwse drieslagstelsel, een betere bemesting en vervanging van ossen door paarden als trekdieren, de massale boskap, het droogleggen van vijvers en moerassen en het in cultuur brengen van woeste gronden (de [[enclosure]]) verhogen de landbouwopbrengsten.]] 

.

.

;1702

.

* Begin [[Spaanse Successieoorlog]].

.

.

;1703

.

* De Franse botanicus Plumier vernoemt een plantenfamilie op [[Martinique]] naar de botanicus [[Pierre Magnol]]: de [[Magnolia (geslacht)|magnolia]].

.

.

;1704

.

* [[John Locke (filosoof)|John Locke]] (72), Brits filosoof overlijdt.

.

.

;1705

.

* Tussen 1705 en 1738 publiceert [[Nicolas de La Mare]] zijn vierdelige ''Traité de la police'' in Parijs. Daarin definieert hij [[politie]] als 'orde in de publieke ruimte ten gunste van wie daar aanwezig is.' Als we politie in eigentijdse termen vertalen dan houdt die het midden tussen de ordehandhaving en welzijnswerk.

[[Bestand:Traité_de_la_Police_par_Nicolas_de_La_Mare.jpg|thumb|550px|

 
 Waar komt 'politie' vandaan?

 Politiek en politie liggen in elkaars verlengde en zijn afgeleid zijn van het Griekse polis (stad). De Latijnse equivalent is ‘civates’, een woord dat leidde tot civilisatie of beschaving. De 'Civiele bescherming' kent er zijn oorsprong. Tijdens de [[Middeleeuwen]] is er geen politie in de huidige betekenis van het woord: die politie draagt geen [[uniform]], is niet permanent bereikbaar (24 uur per dag) en er is geen politieschool. In de Middeleeuwen verzekert de [[baljuw]] de rechtsorde. De [[meier]], de [[ambtman]], de [[Landdrost|Drost]], de [[hofmeier]], de [[Huisman (hoofdbetekenis)|Huisman]] of de ''Huesman'' de [[Schout (hoofdbetekenis)|Schout]] of de ''Schult(heiss)'' nemen gelijkaardige taken waar. Dé vertegenwoordiger van de vorst is in het [[graafschap Vlaanderen]] de hoogbaljuw. Die heeft meerdere schouten onder zich. De functie komt in de [[Lage Landen (hoofdbetekenis)|Lage Landen]] vanaf de [[hoge middeleeuwen]] voor en varieert volgens het werkgebied. Doorgaans is zijn bevoegdheid ruim: hij ziet toe op de vorstelijke verordeningen, hij is openbaar aanklager en het hoofd bij opsporingen, hij is rechter en helpt bij bestuurlijke zaken. In een [[marke (bestuur)|boerenambacht]] wordt de schout een [[huisman (hoofdbetekenis)|huisman]] of ''huesmann'' genoemd. Vanaf de [[17e eeuw]] duikt de naam ''[[Landdrost|drossaard]]'' of ''officier'' op. De functie verdwijnt in de [[Franse tijd in Nederland|Franse tijd]]. Naast het ambt van de baljuw bestaat de [[Schutterij (historisch)|schuttersgilde]], een lokale militie uit de middeleeuwen. Burgers verenigen zich om hun stad of dorp te beschermen en verdedigen bij een aanval van rondzwervende roversbenden of vreemde legers en intern de orde te handhaven bij oproer, brand of persoonsbewaking. De taken zijn vergelijkbaar met de hedendaagse orde en hulpdiensten. De naam schutterij komt van het schieten, niet van het beschutten.
 
 Tussen 1705 en 1738 publiceert [[Nicolas de La Mare]] in Parijs zijn vierdelige ''Traité de la police'' en definieert hij het nieuwe begrip [[politie]] als 'orde in de publieke ruimte ten gunste van wie daar aanwezig is.' Het gaat om regels en instructies inzake de breedte, de lengte en de organisatie van de straat en het straatleven, richtingsaanwijzers, de verlichting, wegreparaties, het vegen en het schoonmaken met water, de bouw van huizen, het bepalen van de [[rooilijn]] en hoe er te leven zonder gevaar. Denk aan regels inzake vallende bloempotten, de productie en het bewaren van voedsel, het transport, het slachten van vee, waar en hoe te vissen, het bebouwen van tuinen en wat er te kweken, het opslaan van brandbare stoffen zoals hout of kolen, hoe overstromingen voorkomen, regels inzake het ontplooien van industriële initiatieven, het inrichten van wijnwinkels, eethuizen, over de hygiëne in bordelen... Kortom, al het noodzakelijke om de stadsbewoner gezond te houden en zijn of haar veiligheid te waarborgen. Tijdens de achttiende eeuw breidt de politie van Parijse haar takenpakket uit. Clandestiene boeken neemt ze in beslag, er komen afluisteracties en routinecontroles in wijnkroegen, herbergen, eethuizen, cafés en huizen van plezier. Die spionnen in de etablissementen worden ''mouches'' (vliegen) en later ''mouchards'' genoemd. Ze voorzien het overheidsapparaat van aanvullende inlichtingen als een soort barometer die revoluties, overvallen of andere illegale acties voorspelt. Althans, dat was het doel. Hun afluisterpraktijken resulteren vaker in het arresteren van verliefde priesters of het betrappen vooraanstaande figuren met hun minnares. Een controlemaatschappij die doet denken aan Berlijn ten tijde van de [[Stasi]]. In beide gevallen gaat er een verhaal over een pochende politie-inspecteur die beweert dat als er in het achttiende eeuwse Parijs of in het Berlijn van na 1945 drie of vijf personen een gesprek voeren, dat één van hen een agent is.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ADAM ZAMOYSKY, p. 41-44.&lt;/ref&gt;]]
 
.

.

;1706

.

* [[Dendermonde]] ligt door toedoen van de Engelse troepen in puin.

.

.

;1707

.

* Geboorte [[Carl Linnaeus]]

.

* (Ca.) Johann F. Böttger maakt het eerste Europese [[porselein]].
.

.

;1708

.

* [[Slag bij Oudenaarde]]

.

* [[Slag bij Wijnendale]]
.

.

;1709

.

* ♣ Terwijl Parijs ernstige voedseltekorten kent, schopt [[Herman Boerhaave]] (1668-1738) het tot prefect van de [[Hortus botanicus Leiden|Hortus Botanicus]] in Leiden.  Hij zal de functie uitoefenen tot 1730. In die periode voegt hij tweeduizend planten toe aan de collectie. Boerhaave is geboren in [[Voorhout]], een dorp met twee kerken, een katholieke en een protestantse. Het huidige [[Boerhaavehuis]] was toen de protestantse pastorie. Boerhaave gaat degeschiedenis in met zijn geneeskundige lesmethodiek van het doceren bij de patiënt en als botanicus met aandacht voor medicinale kruiden. In de 20ste eeuw is de tuin bij het Boerhaavehuis gerestaureerd/gereconstrueerd. Een gedenksteen toont het motto van de protestantse tuin. Simplex sigillum veri of Eenvoud kenmerkt het ware, is het motto van Boerhaave. Het protestantse 'less is more' toont het calvinistische pleidooi voor soberheid, de strenge vormentaal en de eenvoud als anti-these van de Vlaamse barok. In dit jaar schenkt Amsterdam een koffieplant aan [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]]. Het is een verjaardagscadeau. De stekken van de Parijse [[Jardin des Plantes (Parijs)|Jardin des Plantes]], de hortus botanicus vinden hun weg naar de Franse Caraïben waarna de koffieproductie op gang komt. Een verhaal dat in de vele koffiegeschiedenissen opduikt, getuigt over een officier die het gerantsoeneerde en kostbare drinkwater met de stekjes deelt. Rond 1727 doet de koffie haar intrede in Brazilië.

.

* Giovanni Paola Feminis ontwikkelt de Aqua Mirabilis. [[Johann Maria Farina]] (1685-1766) geeft het de naam [[Eau de cologne]], een revolutie in de parfumerie. Napoleon is er dol op en zal het met zijn troepen over Europa verspreiden.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:BenFranklinDuplessis.jpg|Franklin, geboren in 1706.
File:Charles_Perrault_-_Versailles_MV_2924.jpg
File:Plan de Paris Lutece BNF07710744.png|Eerste kaart (Romeins Parijs)
File:Plan de Paris Lutece2 BNF07710745.png|Tweede kaart (Circa 508)
File:Plan de Paris 1180 BNF07710746.png|Derde kaart (1180)
File:Plan de Paris 1223 BNF07710747.png|Vierde kaart (1223)
File:Plan de Paris 1383 BNF07710748.png|Vijfde kaart (1383)
File:Plan de Paris 1422 1589 BNF07710749.png|Zesde kaart (1589)
File:Plan de Paris 1589-1643 BNF07710699.png|Zevende kaart (1643)
File:Plan de Paris 1705 BNF07710700.png|Achtste kaart (1705)
File:Nicolas-delamare.jpg|Cartoon over Nicolas de La Mare
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Tienerjaren ==
.

[[Bestand:Old_knitting_machine.jpg|thumb|550px|De breimachine die mechanisch stof en kleding maakt, is wellicht uitgevonden door [[Willam Lee]] in [[1589]]. De man stierf in armoede, zijn vinding vond weinig acceptatie. Zijn principe bepaalt de latere machines. Voor een stoomkoppeling met de machine is het te vroeg, niettegenstaande de protesten in 1710 tegen dit soort 'robotisering.']] 

;1710

.

* Protesten tegen de nieuwe [[breimachine|breimachines]].

.

.

;1711

.

* Londen heeft een nieuw monument: [[St Paul's Cathedral (Londen)|Saint Paul's Cathedral]]

.

.

;1712

.

* Pokkenepidemie in de Nederlandse [[Kaapkolonie]]. 


.

♣ In Amsterdam bejubelt een lofdicht de oogst van de nieuwe plantagebuurt achter de Hortus Medicus in ''De Amsteldamsche Tempe, of Nieuwe Plantagie.''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Plantentuin, Meise, 1994, p. 25.&lt;/ref&gt;
 
 ‘Wanneer de Rijpe Herfst genaakt,
 En al de boomen zijn gelaaden
 Met schoone vrucht, die ’t oog vermaakt
 En graage snoepers kan verzaaden;
 Dan nodigt u de geurige Aagt,
 De gulde Pipeling, Bergamotten,
 Kaneelpeer; pluk wat u behaagt,
 Eer zij door wind en reegen rotten,
 Pluk lekkertand aar ’t oog naar helt
 Maar zorgt dat u geen buikwee kwelt
 (…)
 Hier toont de Hovenier zijn’ kunst,
 En wacht na d’arbeid ’s Hemels gunst.’
 

.

.

;1713

.

* De pokken vernietigen in [[Zuid Afrika]] de [[San (volk)|San]]-bevolking.

.

* De [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] bepaalt de Frans-Belgische grens die 620 kilometer lang is. Sinds 1650 is de grens, onder Lodewijk XIV een onstabiele zone vol enclaves. 

.

 Met de [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] krijgt [[Karel VI van het Heilige Roomse Rijk|Karel VI]] de Zuidelijke Nederlanden in handen. Die heten nu de Oostenrijkse Nederlanden. De Habsburgers installeren een geheime politie m edelen op te sporen die de nieuwe heerser ten val willen brengen. Sinds 1568 kennen de Zuidelijke Nederlanden aanhoudend oorlog. De Vrede van Utrecht beëindigt de laatste in de reeks, de in 1701 begonnen oorlog tussen het Heilig Roomse Rijk en Lodewijk XIV. Beide partijen maken aanspraak op de Spaanse troon en komen na een decennium bloedvergieten (400.000 mannen sneuvelen, het aantal gewonden is een veelvoud) tot een compromis in Utrecht. Van dan af vallen de Zuidelijke Nederlanden onder de Oostenrijkers en kalmeert de regio. De markantste ingreep is de aanleg van de loodrechte en door bomen omzoomde steenwegen met tolheffing: de Therisiaanse wegen. In Vlaanderen, Brabant en Henegouwen leiden deze wegen de reiziger van kerktoren naar kerktoren zoals:
 
 * [[Brussel (stad)|Brussel]] - Laken - [[Drie Fonteinen]] - Mechelen - Kontich - [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]
 * Brussel - Leuven - Tienen - [[Halle (Zoutleeuw)|Halle]] (grens [[Hertogdom Brabant|Brabant]] / [[Prinsbisdom Luik|Luik]])
 * Brussel - Anderlecht - Halle - Bergen (Anderlecht - Halle rond de periode 1704-1706)
 * Brussel - Asse - Aalst - Gent
 * Brugge - Torhout - Roeselare - Menen ([[N32 (België)|N32]])
 * Torhout - Oostende ([[N33 (België)|N33]])
 * Deinze - Tielt - Roeselare ([[N35 (België)|N35]] en [[N37 (België)|N37]])
 * Gent - Oudenaarde - [[Leuze-en-Hainaut|Leuze]] ([[N60 (België)|N60]])
 * Bergen - Binche (deels [[N90 (België)|N90]])
 * Aalst - Geraardsbergen ([[N460 (België)|N460]])
 * Antwerpen - Boom ([[A12 (België)|A12]])
 * Leuven - Mechelen ([[N26 (België)|N26]])
 * Leuven - Diest ([[N2 (België)|N2]])
 * Luik - Sint-Truiden ([[N3 (België)|N3]])
 * Leuven - Aarschot - Diest ([[N10 (België)|N10]])
 * Halle - Edingen - Ath - Leuze - Doornik ([[N7 (België)|N7]])
 * Luik - Hasselt - 's Hertogenbosch ([[N715 (België)|N715]])
 * Leuven - [[Éghezée]] - Namen ([[N91 (België)|N91]])
 * Namen - Dinant - Beauraing - Habay - Arlon (deels [[N40 (België)|N40]])
 * Namen - Marche-en-Famenne ([[N4 (België)|N4]])
 * Luik - Ciney - Dinant ([[N97 (België)|N97]])
 * Arlon - Attert ([[N4 (België)|N4]])

.

.

;1714

.
* De [https://en.wikipedia.org/wiki/Riot_Act Riot Act], de oproerwet moet de veiligheid in Engeland ten goede komen.

.

.

;1715

.

* [[Lodewijk XIV]] overlijdt en zijn achterkleinzoon, [[Lodewijk XV]] komt aan de macht. Lodewijk XIV is sinds [[1643]] koning.

.

.

;1716

.

* De Nederlanders zetten op [[Curaçao]] [[Maria (rebellenleider)|Maria (rebellenleidster)]] met de strop op de brandstapel en werpen haar as in zee. 

.

.

;1717

.

* Water Music van [[Georg Friedrich Händel]] wordt uitgevoerd op een boot van koning [[George I van Groot-Brittannië]] op de [[Theems]]. 

[[Bestand:3-George Frideric Handel - Water Music Suite in F major (Allegro-Andante-Allegro) HWV348.ogg|thumb|Water Music Suite in F-majeur HWV348: Allegro-Andante-Allegro]]

.

.

;1718

.

* [[Sint-Petersburg]] benoemt [[Politiecommissaris|politiecommissarissen]]. 

.

.

;1719

.

* Brussel onthoofdt [[Frans Anneessens]] wegens ongeregeldheden in 1717.

.

* [[Daniel Defoe]] schrijft zijn boek Life and Strange Surprising Adventures of [[Robinson Crusoe]].

.

.

;Kijken: De Nederlanden onder Oostenrijk
&lt;gallery&gt;
File:Johann_Gottfried_Auerbach_005.jpg|Karel VI. 
File:Kaiserin_Maria_Theresia_(HRR).jpg|Maria Theresia (1740-1780).
File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg|Jozef II (1780-1790).
File:Kaiser_Leopold_II_in_Feldmarschallsuniform_c1790.jpg|Leopold II (1790-1792).
File:Francesco_I.jpg|Frans I (1792-1806).
File:StPaulsCathedralSouth.jpg|Hier ligt Nelson, Churchill had er zijn uitvaart en Florence Nightingale haar standbeeld. Charles huwde er Diana. 
Bestand:GeorgIvonGroßbritannienGeorgFriedrichHaendelHamman.jpg|George I en Händel op de Theems. 
File:Eugene-Henry-Fricx-Table-des-cartes-des-Pays-Bas_MG_0566.tif|Antwerpen, 1712 door [[Eugene Henry Fricx]] (1644-1730).
File:Child_with_Smallpox_Bangladesh.jpg|Pokken.
File:Curacao_Location.png|Curaçao ligt in de zuidelijke Caraïbische Zee, voor Venezuela, tot 2010 de Nederlandse Antillen.
File:Dyn007_original_550_800_pjpeg_5a2dcbc7961fbe3fa0c7711129b35de1.jpg|Anneessens op weg naar het schavot.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren twintig ==
.

;1720 

.

* In [[Londen]] beschikken twaalf concurrerende verzekeringsmaatschappijen over een eigen brandweerkorps. Als brandweerlui constateren dat een pand niet bij hun maatschappij hoort, blussen ze niet. Deze situatie houdt een halve eeuw aan.

.

* Begin van het inenten tegen pokken met menselijke entstof.

.

* Een brand in het [[Louvre]] vernietigt kunst schilderijen van [[Rafaël (kunstenaar)|Rafaël]] en [[Pieters P. Rubens|Rubens]] en vele andere.

.

.

;1721

.

* [[Jacob Roggeveen]] vertrekt voor een reis, waarop hij toevallig het [[Paaseiland]] ontdekt in 1722. 

.

.

;1722

.

* [[Oostendse Compagnie]] opgericht.

.

* ♣ [[Josehp Miller]], een kruidendokter schrijft het boek ''Botanicum Officinale'' over anjers en beweert da de bloemen opwekken, cefalisch (?) zijn en 'alle ziekten van het hoofd en de zenuwen, evenals bij alle koortsen, kwalen, flauwvallen en hartkloppingen' aankunnen.

.

;1723

.

* ♣ [[Antonio Vivaldi]] voltooit zijn 'Vier jaargetijden' of 'Le quattro stagioni', een cyclus van vier vioolconcerten, zijn bekendste werk en één van de populairste klassieke werken.

.

.

;1724

.

* De eerste schepen van de [[Oostendse Compagnie]] varen op [[China]], [[Bengalen (gebied)|Bengalen]] en [[Mokka (Jemen)|Mokka]].

.

* Een anonieme dichter produceert dit schrijfsel: 

 Sij comen bij paren,
 Om te vergaren, 
 In den Haegh. 
 Sij sijn 'er so graegh.
 
 Sij drinken een glas, 
 Sij pissen een plas 
 En laten de saak soo als hij was.
 
 Sondaghs absent, 
 Maandaghs in 't Logement, 
 Dinghsdags present 
 Woensdaghs compleet 
 Donderdaghs niet gereet,
 Vrijdaghs niets gedaan, 
 Saterdagh na huijs gegaan.

.

.

;1725 

.

* In het najaar voltooit de Ierse schrijver [[Jonathan Swift]] zijn satire onder de titel ''Travels into Several Remote Nations of the World, in Four Parts. By Lemuel Gulliver, First a Surgeon, and then a Captain of Several Ships'', beter bekend als [[Gullivers reizen]]. Het zal in 1726 verschijnen.

.

.

;1726 

.

* Na zijn verbanning woont [[Voltaire]] tot 1729 in Engeland en raakt leert er de ideeën van [[John Locke |John Locke]] en [[Isaac Newton]] kennen.

.

* [[Jonathan Swift]]'s [[Gullivers reizen]] verschijnt. 

.

* ♣ John Bartram uit Philadelphia richt zijn botanische tuin op, die bekend staat als de oudste bestaande in Noord-Amerika. In 1732 begint Bartram zaden en planten te verhandelen met Peter Collinson, een Londense botanicus. Zijn reputatie in de internationale handel en plantkunde levert hem de titel &quot;Royal Botanist&quot; op van koning George III. Bartram zal 150 Noord-Amerikaanse plantensoorten in Europa itroduceren.

.

;1727

.

* [[Johann Sebastian Bach]] componeert de [[Matthäus-Passion (J.S. Bach)|Matthäus-Passion]].

.

* [[Isaac Newton]] overlijdt.

.

.

;1728

.

* Stockholm telt 15 Caffe-Huus. 

.

.

;1729 

.

* [[Jonathan Swift]] (°1667-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1745) publiceert zijn ''Bescheiden voorstel''. [[Martin Caparros]] (zie deel II) noemt het een van de grootste [[satires]] uit de geschiedenis. De tekst is een suggestie om de Ierse hongersnood op te lossen door de hongerlijders zelf op te peuzelen. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Gran_coloso_dormido_(Goya).jpg|[[Francisco Goya]] schets van de ''Grote slapende reus''.
File:Vivaldi.jpg|Vivaldi
Bestand:Gullivers_travels.jpg|Frontpagina van [[Gullivers reizen]].
Bestand:Jonathan_Swift_by_Charles_Jervas_detail.jpg|[[Jonathan Swift]] door [[Charles Jervas]].
Bestand:Inconnu,_portrait_de_madame_Du_Châtelet_à_sa_table_de_travail,_détail_(château_de_Breteuil)_-001.jpg|Voltaires geliefde madame Du Châtelet
Bestand:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|Voltaire
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren dertig ==
[[Bestand:Boilly_La_Toilette_intime_ou_la_Rose_effeuillée.jpg|thumb|550px|Even voor de jaren dertig komt er een vroege hygiënische kentering. Het [[bidet]] zorgt voor een intieme praktijk. De wc wordt stilaan privé bij de hogere klasse en zij die hen nabootsen in de 'zindelijkheidskabinetten, voorlopers van de sanitaire badkamer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ROBERT MUCHEMBLED, vertaald door Rosalie Siblesz &amp; Tess Visser. ''De uitvinding van de moderne mens. Collectief gedrag, zeden, gewoonten en gevoelswereld van de Middeleeuwen tot de Franse Revolutie'', Contact, Amsterdam, 1990, p. 230-231.&lt;/ref&gt; Het hygiëne offensief start hier een lange weg met als mijlpunten 1. Het [[Baden (activiteit)|baden]] dat in het midden van de achttiende eeuw opnieuw zijn intrede doet; 2. De stichting van de ''Société royale de médecine'' omstreeks 1777 in Frankrijk die een nieuwe ziektebeleving bepleit en de gedachte verspreidt dat ziekte geen goddelijke straf maar een natuurlijk gegeven is dat met [[Rationalisme|ratio]] en [[empirisme]] te bestrijden is; 3. De komst van de sanitaire [[badkamer]] in het [[Victoriaans tijdperk|victoriaanse tijdperk]] waarbij het bidet de slaapkamer verlaat en de [[Po (voorwerp)|nachtpot]] overbodig maakt; 4. De grote hygiënische stadsprojecten uit de negentiende eeuw waarbij een stad benadert wordt als het menselijk lichaam; 5. (...)]]

.

;1730

.

;1731

.

* Een brand verwoest het [[Koudenbergpaleis]] in Brussel.

.

.

;1732

.

.

;1733

.

* [[Boston]] heeft een goed werkende vrijwillige brandweer.

.

* De uitvinder van de schietspoel [[John Kay (schietspoel)|John Kay]] krijgt patent. Het werktempo van de wevers verdrievoudigd omdat het weefgetouw meer gesponnen draad verwerkt. Tot dan zijn drie tot vier arbeiders nodig om één wever van werk te voorzien. Nu moeten meer spinners aan het werk en is het wachten tot het spinnewiel meer draad kan produceren.  

.

.

;1734

.

* [[Vincent la Chapelle]] richt in het logement 'Le Lion d'Or' in Den Haag de eerste Nederlandse vrijmetselaarsloge op.

.

* Eerste monumentenwet redt [[hunebedden]] in plaats van ze als dijkversterking te gebruiken.

.

* In café Zimmerman in [[Leipzig]] speelt de [[Schweigt stille, plaudert nicht|Koffiecantate]] van [[Johann Sebastian Bach|Johan Sebastian Bach]].

.

.

;1735

[[Bestand:Syst-sex.jpg|thumb|550px| ♣ De Zweed [[Carl Linnaeus]] (1707-1778) promoveert. Toen hij twintig was ging Linnaeus naar de universiteit van Lund en daarna naar die van Uppsala. Om te doctoreren ambieert hij een studie in de Republiek van de zeven verenigde Nederlanden. Hij vindt een geldschieter, de vader van een collega student van hem, Claes Sohlberg, op voorwaarde dat Linnaeus Claes meeneemt en hem onderwijst. Hun reis vangt aan in februari 1735. In een rariteitenkabinet in Hamburg zien ze de hydra, een zevenkoppige draak met een kroontje op elke kop die het nieuwe testament beschrijft in Openbaring 12:3. Linnaeus stelt al snel vast dat het om een knutselwerkje gaat en maakt dat bekend, tot woede van de eigenaar, de burgemeester van Hamburg die er dacht aan te verdienen. Het duo moet de stad hals over kop verlaten. Op zondag 12 juni arriveren ze in Amsterdam. Ze aanschouwen in de Hortus Medicus de uitzonderlijke plantencollectie en zien er een vroege tropische kas. De beroemde botanist [[Johannes Burman]] geeft Linnaeus een rondleiding in zijn botanische bibliotheek en bij de apotheker en zoöloog [[Albertus Seba]] ziet hij zijn internationaal bekende natuurhistorische collectie. Omdat promoveren in Amsterdam niet kan, kiest hij de universiteit van Harderwijk. Daar had ook [[Herman Boerhaave]] (1668-1738) zijn titel verworven. Daar verdedigt hij op 23 juni zijn in Zweden voorbereide proefschrift over malaria en promoveert tot dokter in de geneeskunde. In [[Leiden]] maakt hij kennis met [[Jan Frederik Gronovius|Johan Frederik Gronovius]] die hem introduceert bij de oude Boerhaave en hem een som geld toeschiet om zijn [[Systema naturae]] te publiceren. Het werk vormt het uitgangspunt voor wie zich tot op heden met de taxonomie inlaat. Hij draagt het werk ietwat ongebruikelijk op aan god onder het motto Deus creavit, Linnaeus disposuit of God schiep, Linnaeus ordende de schepping. Adam verdiende Linnaeus' hulp. Het werk deelt de natuur in drie rijken in: de mineralen, de planten en de dieren. Het dierenrijk bestaat uit zes klassen: I de Viervoeters, II de Vogels, III de Amfibieën (reptielen en amfibieën), IV de Vissen (inclusief walvissen), V de Insecten (geleedpotigen) en de VI Wormen (de overige ongewervelden), en tot slot de Paradoxa, de lijst met dieren waarvan hij aan hun bestaan twijfelt zoals de hydra, de eenhoorn en de draak. Linnaeus deelt de planten in naar hun geslachtsorganen: stampers en meeldraden. Volgens het aantal meeldraden komt hij tot 24 klassen en subklassen naar gelang het aantal stijlen. De expliciete seksuele indeling maakt zijn systeem controversieel, temeer hij de mens als viervoeter in het dierenrijk plaatst en ingaat tegen de bijbel die stelt dat Adam naar gods beeld is geschapen en boven de dieren staat. Deze eerste druk is een aanzet tot een ordening van de natuur en het binominale stelsel dat hij in 1753 zal presenteren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur.'' Terra, Amsterdam, 2021, p. 86-89.&lt;/ref&gt;]]

.

* De jonge wetenschapper [[Peter Artedi]] uit Zweden en studiegenoot van Linnaeus valt in een Amsterdamse gracht en verdrinkt. In 1905 krijgt hij in Artis in Amsterdam een gedenkteken. Linnaeus laat hem ontvallen dat Artedi nu bij zijn vrienden is: de vissen.

.

* IJzerwinning door middel van cokes (Darby).

.

.

;1736

.

* De Pools-Duitse natuurkundige [[Gabriel Fahrenheit]] overlijdt in Den Haag.

.

.

;1737

.

* In New York zijn 35 vrijwillige brandweerlui actief.

.

* ♣ [[Robert Prince]] opent met zijn zoon William een moderne commerciële kwekerij in [[Flushing (Queens)|Flushing]], New York. De kwekerij, bekend onder de naam [[Linnaean Nursery]], verwerft naam om haar plantenhandel tussen Europa en Noord-Amerika en bestaat als familiebedrijf 130 jaar.

.

* ♣ Elisabeth Blackwell (een naamgenote van een arts, een eeuw later) beschrijft in haar boek ''A Curious Herbal'' viooltjes als een hartversterkend en heilzaam, koelend, 'vochtigmakend en laxerend bij borst- en longaandoeningen, tegen het hoesten en pleuritische pijn. Sleutelbloemen prijst ze wegens hun werking tegen een flegmatisch temperament.

.

* ♣Linnaeus is in dienst van [[George Clifford (1685-1760)|George Clifford]], een directeur van de VOC. In zijn tuin bij zijn buitenverblijf Hartekamp bij Heemstede schrijft Linnaeus het boek [[Hortus Cliffortianus]].

.

.

;1738

.

* Grootste scheepsramp in de Nederlandse geschiedenis. Het slavenschip [[[Leusden_(schip,_1719)|Leusden]]] zinkt bij Suriname.

.

.

;1739

.

* [[John Wesley]] predikt het [[methodisme]]. Bij zijn dood in 1791 is het dé stroming in de Anglicaanse kerk.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:John_Wesley_by_William_Hamilton.jpg|John Wesley.
File:Slaveshipposter.jpg|De doorsnede van een slavenschip toont de stockage van de slaven: zie [[Trans-Atlantische slavenhandel]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren veertig ==
[[Bestand:Hogarths-Servants.jpg|thumb|right|550px|Enkele bedienden van [[William Hogarth]].]]

[[Bestand:GinLane.jpg|thumb|right|550px|[[William Hogarth]] maakt in 1750-51 'Gin-Lane, een stedelijke scène uit de onderwereld in Londen met de Gin-verslaafden, een vrouw die haar baby laat vallen en een dronken liedjesverkoper. Op de achtergrond zien we de toren van Sint George's in Bloomsbury. Onder het tafereel is een gedicht te lezen: 'Gin, cursed Fiend, with Fury fraught / Makes human Race a Prey. / It enters by a deadly Draught / And steals our Life away. (...) In 1794 dwaalt [[William Blake]] door de drukke Londense straten, dicht bij de drukke Thames en schrijft dat hij in elk gezicht tekenen van zwakte en ellende ziet. 'In elke schreeuw van elk persoon, in elke angstkreet van een kind, in elke stem, in elk verbod, hoor ik door de geest gesmede handboeien: hoe de kreet van de schoorsteenveger elke zwart wordende kerk ontstelt, en de zucht van de ongelukkige soldaat in bloed de paleismuren afstroomt. Maar het meest, in de middernachtelijke straten hoor ik hoe de vloek van de jonge prostituee de tranen van het pasgeboren kind wegblazen, en de huwelijkskoets aantasten met plagen.']]

.

;[[1740]]
* [[Voltaire]] woont in [[Brussel (stad)|Brussel]] en schrijft 'Pour la triste ou je suis / C'est le séjour de l'ignorence / De la pesanteur, des ennuis, / De la stupide indifférence / Un vieux pays d'obédience / Privé d'esprit, rempli de foi.'
* Een woedende menigte maakt het huis van [[John Kay (schietspoel)|John Kay]] - de uitvinder van de [[schietspoel]] - met de grond gelijk. Kay vlucht het land uit.
* [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]] start haar heerschappij over het Oostenrijkse rijk (en Vlaanderen), de [[Oostenrijkse Successieoorlog]] barst los tot 1748.

.

;1741
* ''A present for a serving maid'' verschijnt, een boekje dat zich richt tot jonge meisjes met tips om zelf aan de slag te gaan. Hun 'fortuin' moeten ze aanvullen met hun verstand. 'Dat besef dwong ongeveer tachtig procent van de plattelandsmeisjes omstreeks hun twaalfde jaar het ouderlijk huis te verlaten - twee jaar eerder dan hun broers - om zich toe te rusten voor de tijd dat ze hoopten te trouwen (...) Waarschijnlijk betekende dat een ontmoedigend en angstaanjagend vooruitzicht van een moeizame weg vol kuilen en hobbels. Voor de dochters van de armen duurde de kindertijd maar kort.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;OLWEN HUFTON. ''Vrouwen, werk en gezin''. In: GEORGES DUBY &amp; MICHELLE PERROT (Ed.). ''Geschiedenis van de vrouw. Van Renaissance tot de moderne tijd'', Agon, Amsterdam, 1992, p. 14.&lt;/ref&gt;
* ♣ Henry Middleton begint een landschapstuin op zijn plantage, de oudste landschapstuinen in de V.S. Een Engelse tuinman staat in voor het ontwerp van zes terrassen en een paar &quot;vlindermeren&quot;. Slaven verzorgen voor de graafwerken van Middleton Place.

* [[Antonio Vivaldi]] overlijdt. Ter nagedachtenis:

[[Bestand:01 - Vivaldi Spring mvt 1 Allegro - John Harrison violin.ogg|01 - Vivaldi Spring mvt 1 Allegro - John Harrison violin]]

.

;[[1742]]
* [[Berlijn]] benoemt [[Politiecommissaris|politiecommissarissen]].
* [[Anders Celsius]] bedenkt de schaal Celsius met twee meetpunten: het smeltpunt en het kookpunt van water.
* [[Jan Jacob Mauricius]] introduceert als gouverneur van [[Suriname]] er de Verlichting.

.

;1743
* [[Gabriël Brühl]] wordt samen met tien [[Bokkenrijders]] terechtgesteld.
* ♣ Nicolas Andry de Boisregard publiceert ''Orthopedia'', met een duidelijke verwijzing hoe opvoedkunde hoort: scheefgroeiende bomen dienen ingesnoerd. Voor het opvoedkundige werk van J.J. Rousseau, Émile, ou De l’éducation, is het nog twee decennia wachten.

.

;1744
* Keizerin [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]] ingehuldigd als landsvrouw in de Oostenrijkse Nederlanden.

.

;1745
* [[William Hogarth]], een vroege kunstenaar die verhalend werkt in serie, moraliserend, satirisch en populair, een voorloper van het stripverhaal, schildert zijn zelfportret.

.

;1746
* Een groep boekhandelaars stelt [[Samuel Johnson (schrijver)|Samuel Johnson]] 1.575 pond ter beschikking om [[A Dictionary of the English Language]] te publiceren. De [[Académie Française]] neemt veertig geleerden in dienst om in veertig jaar voor een gelijkaardig project te zorgen. 

.

;1747 

.

;[[1748]]
* [[Jan de Lichte (bendeleider)|Jan de Lichte]] door radbraken geëxecuteerd in [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]]. Zijn standbeeld staat sinds 2009 voor het [[justitiepaleis van Antwerpen]]. [[Louis Paul Boon|Lowie Paul Boon]] maakte van de struikrover een volksheld, [https://www.knack.be/nieuws/boeken/de-waarheid-over-het-standbeeld-van-boons-jan-de-lichte/article-normal-52487.html een beeld met een historie].
* Archeologen ontdekken [[Pompeï (hoofdbetekenis)|Pompeï]] dat sinds 79 onder de as ligt.
* Einde [[Oostenrijkse Successieoorlog]]. Frankrijk, Pruisen en Spanje namen het op tegen [[Maria Theresia van Oostenrijk]]. De nederlaag zet de keizerin aan om de 'blauwe muggen' op te richten: spionnen die de politie informeren.
* [[John Fielding]], halfbroer van de romancier [[Henry Fielding]] klimt op tot vrederechter bouwt een korps op van 150 runners en 800 vrijwilligers.
* Bouw van de (tweede) maquette van Maastricht in [[Parijs]] tot 1752 in opdracht van [[Lodewijk XV van Frankrijk|Lodewijk XV]] op een [[schaal (verhouding)|schaal]] van 1:600. De maquette past in de militaire strategie om de vestingen bij de Franse grens in 3D af te beelden. Tijdens de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw tekenen, meten en bouwen ingenieurs en spionnen meer dan 250 steden na. Tegenwoordig bestaan er daar nog meer dan honderd van. Hun opstelling in het Parijse [[Tuilerieënpaleis]] en later in het [[Hôtel des Invalides]] was strikt geheim. De maquettes brengen elke straat en elk huis, elk vestingwerk en mogelijks elke boom minutieus in kaart. De maquettecollectie is sinds 1943 toegankelijk voor publiek in het [[Musée des Plans-Reliefs]] in Parijs. In 1991 verhuisde is de Maastrichtse maquette met een vijftiental Noord-Franse en Zuid-Nederlandse steden naar de kelders van het museum voor schone kunsten in [[Rijsel]]. De rest steekt in het Musée des Plans-Reliefs. De Maastrichtse maquette is middelgroot, ligt op dertien tafels en meet 5,80 op 6,89 meter. 

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Nicolas Andry de Boisregard, Orthopedia, 1743, Title page Wellcome L0015788.jpg|♣ Nicolas Andry de Boisregard, ''Orthopedia'', 1743, Titelpagina
File:Nicolas Andry de Boisregard, Orthopedia, 1743 Wellcome L0018019.jpg|♣ Welkompagina
Bestand:Plan Relief 02 Maastricht 4 PBA Lille 2019.jpg|De maquette van Maastricht in het [[Museum voor Schone Kunsten (Rijsel)|Museum voor Schone Kunsten]] te Rijsel
Bestand:Lille PdBA plans reliefs.jpg|Zaaloverzicht met ''plan-reliefs'' Rijsel.
Bestand:Franse maquette van Maastricht, Bonnefantenmuseum 1973 (2a).jpg|De 'Parijse' maquette, in 1973 te gast in het oude [[Bonnefantenmuseum]], ter gelegenheid van 300 jaar [[Beleg van Maastricht (1673).
Bestand:Permanente opstelling centrale deel kopie Maquette van Maastricht (Centre Céramique, 4e etage).JPG|Vaste opstelling van de kopie op de vierde etage van [[Centre Céramique]]
Bestand:Maquette van Maastricht (kopie), Centre Céramique, 2013-01.jpg|De complete maquette.
Bestand:Maquette van Maastricht in de 18e eeuw.ogg|NOS-filmpje over de bouw van de maquette, 1977.
Bestand:Vervaardiging kopie maquette van Maastricht (05).jpg|Afwerking maquette in Breda, 1977.
Bestand:Overdracht kopie maquette van Maastricht, 1977 (007).jpg|Overdracht in het Stadhuis van Maastricht, 1977.
Bestand:Presentatie kopie maquette van Maastricht, Bonnefantenmuseum 1979 (2).jpg|Presentatie van de maquette in het Bonnefantenmuseum, 1979.
Bestand:Maquette Fort St Pieter, Centre Céramique, Maastricht2.JPG|[[Fort Sint-Pieter]] en omgeving, maquetteonderdeel 1867.
Bestand:2018 Maastricht, maquette Tagage (2).jpg|Maquette van Tagage.
Bestand:Maastricht1749LarcherDAubencourt3.jpg|De gedetailleerde d'Aubencourtkaart.
Bestand:Plan Relief 02 Maastricht 3 PBA Lille 2019.jpg|Middendeel Franse maquette met Vrijthof-omgeving.
Bestand:20171017 Maquette van Maastricht (kopie), Wyck.jpg|Middendeel van de kopie met stadsdeel Wyck.
Bestand:Plan Relief 02 Maastricht 9 PBA Lille 2019.jpg|Detail van de Franse maquette: Markt en stadhuis.
Bestand:Wycker vestingwerken met Duitse of Akerpoort en ravelijn De Raaf, detail kopie Maquette van Maastricht, collectie Centre Céramique.JPG|Detail van de kopie: Duitse Poort in Wyck.
&lt;/gallery&gt; 

.

* [[1749]]
** [[Thomas Nugent]] publiceert ''De Grand Tour'', een reis door de Nederlanden, Duitsland, Italië en Frankrijk.
** De censuur verbiedt [[Denis Diderot]]s ''Brief over de blinden ten nutte van de zienden''. Diderot - in het oog gehouden als staatsgevaarlijk - verdwijnt enkele maanden als gevangene in het [[Château de Vincennes]], ten Zuid-oosten van Parijs. Zijn verhandeling gaat over het verband tussen denken (cognitie) en de zintuigen (input). Diderot krijgt frequent bezoek van [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]], zijn 'meest volhardende vriend' in die dagen. Andere bekende gevangenen in het kasteel zijn de schatbewaarder van Lodewijk XIV [[Nicolas Fouquet]] (tot zijn dood), [[Markies de Sade]] en [[Honoré Gabriel de Riqueti|Mirabeau]]. Die liep er zijn nierkwaal op die hem uiteindelijk het leven kost.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Château_de_Vincennes_Paris_FRA_002.jpg|Château de Vincennes waar Denis Diderot enkele maanden in gevangenschap doorbracht.
File:Honoré_Mirabeau_3.jpg|[[Honoré Gabriel de Riqueti]] alias Mirabeau.
File:William_Hogarth_006.jpg|[[William Hogarth]].
File:IMA-Samuel Johnson1.jpg|[[Samuel Johnson (schrijver)|Samuel Johnson]] lezend.
File:Encyclopedie_1pageA.JPG|Eerste tekstpagina van de Encyclopedie.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren vijftig ==
[[Bestand:Encyclopedie_de_D'Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|thumb|550px|[[Diderot]] en [[d'Alembert]] systematiseren met hun ''[[Encyclopédie|Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, par une société de gens de lettres]]'' - de belangrijkste tekst van de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] - de orde en de aaneenschakeling van kennis.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;''Discours préliminaire'' in ''Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, par une société de gens de lettres.'' Parijs, 1751-72, I, I.&lt;/ref&gt; De Encyclopedie is niet zomaar een woordenboek dat de kennis alfabetisch rangschikt. 'Encyclopedie' komt van het Griekse 'cirkel' of 'aaneenschakeling van wetenschapen'. Metaforisch verwijst het naar de in kaart te brengen kennis of de kennisboom (met een organische groei en vertakkingen). De kennisstructuur maakt de Encyclopedisten bewust van de willekeur en de relativiteit van classificaties. Wat de ene filosoof samenbrengt, trekt een andere in twijfel. Niettemin functioneert dit collectief van 140 participanten die regelmatig individueel werken om zich niet te conformeren. Ze benadrukken de kennisovervloed en voorzien tegenstrijdigheden van details, waardoor ze de grootst mogelijke kennis over een onderwerp verkrijgen. Het verschil met voorgaande naslagwerken bestaat er in dat dit een ''machine de guerre'' is zoals John Lough het voor het eerst uitdrukt. De relatie tussen informatie en ideologie verwijst naar het verband tussen kennis en macht tijdens van de Verlichting, vergelijkbaar met wat Google, Facebook en Wikipedia doen voor het informatietijdperk van de 21ste eeuw.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MICHEL FOUCAULT. ''The Order of Things: An Archeology of the Human Sciences.'' New York, 1973, p. xv.&lt;/ref&gt; Elementen, kennis en lemma's blijven bijeen omdat ze passen in een classificatie die niet betwijfeld wordt. Dit maakt van classificeren macht. Een fout geplaatst boek kan verdwijnen, een vijand die als onmenselijk wordt bestempeld, is uit te roeien. Al het sociale beweegt zich langs de grenzen van de classificatie. Daarom zijn grenzen gevaarlijk: 'Blijven ze onbewaakt, dan kunnen ze vervagen, kunnen onze categorieën instorten en kan onze wereld tot chaos vervallen. Daarom is het opstellen en bewaken van categorieën een serieuze zaak. Een filosoof die zou proberen nieuwe grenzen te trekken in de wereld der kennis schendt het taboe. Zelfs wanneer hij gewijde onderwerpen met rust zou laten loopt hij gevaar; want kennis is van nature ambigu. (...) Diderot en d'Alembert namen dus risico's toe ze de oude orde van de kennis omver wierpen en nieuwe grenzen tussen het bekende en het onbekende trokken.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ROBERT DARNTON. ''De Grote Kattenslachting.'' Bert Bakker, Amsterdam, 1984, p. 216-242.&lt;/ref&gt; ♣ Het eerste deel van de encyclopedie behandelt 'Agriculture' en 'Jardinage' samen. Daarover schrijft Diderot: 'Landbouw is, zoals het woord al zegt, de kunst van het land bewerken. Deze kunst is de eerste, de meest nuttige, de meest uitgebreide en misschien wel de meest essentiële van alle kunsten.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uittreksel uit het artikel Agriculture, Volume I 1751.&lt;/ref&gt; Deze 'onschuldige' kunst ligt aan de basis van de maatschappij. Het achttiende-eeuwse Frankrijk van Diderot is landelijk en haar economie is gebaseerd op een landbouwproductie vol prijsschommelingen en -variaties. Niettemin toont l'Encyclopédie weinig gedetailleerde platen over de tuinbouw en haar machines. Mogelijks is dit te verklaren door de verouderde technieken in Frankrijk en door het feit dat het land de technologische vooruitgang van Engeland niet kan bijbenen. De platen over de (Franse) tuin- en landbouw zijn eerder allegorisch dan beschrijvend. Grondstoffen uit Frankrijks eerste koloniale rijk, Amerika, krijgen evenmin aandacht.]]

.

;♣ Het begrip ''moderniteit'' duikt op. Vanaf nu verschijnen in Europa tientallen gedetailleerde en rijk geïllustreerde botanische studies die geografische gebieden botanisch documenteren. De studies willen de natuur begrijpen, controleren en landbouwers helpen in hun strijd tegen onkruid en in hun zoektocht naar goed zaad. In Vlaanderen gaat de landbouw boomen.'''

.

=== 1750 ===
.

* [[Johann Sebastian Bach]] overlijdt in [[Leipzig]].

.

.

[[Bestand:Johann Sebastian Bach - Klavierkonzert d-moll - 1. Allegro.ogg|[[Johann Sebastian Bach]], Klavierkonzert d-moll - 1. Allegro]]

.

=== 1751 ===
.

* Het eerste deel van l'[[Encyclopédie]] verschijnt.

.

* [[Wenen]] benoemt [[Politiecommissaris|politiecommissarissen]].

.

;Agriculture
&lt;gallery&gt;
Image:Encyclopedie volume 1-007.png
Image:Encyclopedie volume 1-008.png
Image:Encyclopedie volume 1-009.png
Image:Encyclopedie volume 1-010.png
Image:Encyclopedie volume 1-011.png
Image:Encyclopedie volume 1-012.png
Image:Encyclopedie volume 1-013.png
Image:Encyclopedie volume 1-014.png
Image:Encyclopedie volume 1-015.png
Image:Encyclopedie volume 1-016.png
Image:Encyclopedie volume 1-017.png
Image:Encyclopedie volume 1-018.png
Image:Encyclopedie volume 1-019.png
Image:Encyclopedie volume 1-020.png
Image:Encyclopedie volume 1-021.png
Image:Encyclopedie volume 1-022.png
Image:Encyclopedie volume 1-023.png
Image:Encyclopedie volume 1-024.png
Image:Encyclopedie volume 1-025.png
Image:Encyclopedie volume 1-026.png
Image:Encyclopedie volume 1-027.png
Image:Encyclopedie volume 1-028.png
Image:Encyclopedie volume 1-029.png
Image:Encyclopedie volume 1-030.png
Image:Encyclopedie volume 1-031.png
Image:Encyclopedie volume 1-032.png
Image:Encyclopedie volume 1-033.png
Image:Encyclopedie volume 1-034.png
Image:Encyclopedie volume 1-035.png
Image:Encyclopedie volume 1-036.png
Image:Encyclopedie volume 1-037.png
Image:Encyclopedie volume 1-038.png
Image:Encyclopedie volume 1-039.png
Image:Encyclopedie volume 1-040.png
Image:Encyclopedie volume 1-041.png
Image:Encyclopedie volume 1-042.png
Image:Encyclopedie volume 1-043.png
Image:Encyclopedie volume 1-044.png
Image:Encyclopedie volume 1-045.png
Image:Encyclopedie volume 1-046.png
Image:Encyclopedie volume 1-047.png
Image:Encyclopedie volume 1-048.png
Image:Encyclopedie volume 1-049.png
Image:Encyclopedie volume 1-050.png
Image:Encyclopedie volume 1-051.png
Image:Encyclopedie volume 1-052.png
Image:Encyclopedie volume 1-053.png
Image:Encyclopedie volume 1-054.png
Image:Encyclopedie volume 1-055.png
Image:Encyclopedie volume 1-056.png
Image:Encyclopedie volume 1-057.png
Image:Encyclopedie volume 1-058.png
Image:Encyclopedie volume 1-059.png
Image:Encyclopedie volume 1-060.png
Image:Encyclopedie volume 1-061.png
Image:Encyclopedie volume 1-062.png
Image:Encyclopedie volume 1-063.png
Image:Encyclopedie volume 1-064.png
Image:Encyclopedie volume 1-065.png
Image:Encyclopedie volume 1-066.png
Image:Encyclopedie volume 1-067.png
Image:Encyclopedie volume 1-068.png
Image:Encyclopedie volume 1-069.png
Image:Encyclopedie volume 1-070.png
Image:Encyclopedie volume 1-071.png
Image:Encyclopedie volume 1-072.png
Image:Encyclopedie volume 1-073.png
Image:Encyclopedie volume 1-074.png
Image:Encyclopedie volume 1-075.png
Image:Encyclopedie volume 1-076.png
Image:Encyclopedie volume 1-077.png
Image:Encyclopedie volume 1-078.png
Image:Encyclopedie volume 1-079.png
Image:Encyclopedie volume 1-080.png
Image:Encyclopedie volume 1-081.png
Image:Encyclopedie volume 1-082.png
Image:Encyclopedie volume 1-083.png
Image:Encyclopedie volume 1-084.png
Image:Encyclopedie volume 1-085.png
Image:Encyclopedie volume 1-086.png
Image:Encyclopedie volume 1-087.png
Image:Encyclopedie volume 1-088.png
Image:Encyclopedie volume 1-089.png
Image:Encyclopedie volume 1-090.png
Image:Encyclopedie volume 1-091.png
Image:Encyclopedie volume 1-092.png
Image:Encyclopedie volume 1-093.png
Image:Encyclopedie volume 1-094.png
Image:Encyclopedie volume 1-095.png
Image:Encyclopedie volume 1-096.png
Image:Encyclopedie volume 1-097.png
Image:Encyclopedie volume 1-098.png
Image:Encyclopedie volume 1-099.png
Image:Encyclopedie volume 1-100.png
Image:Encyclopedie volume 1-101.png
Image:Encyclopedie volume 1-102.png
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1752 ===
.

* Brand in [[Moskou]] verwoest 18.000 huizen.

.

* [[Benjamin Franklin]] ontdekt de bliksemafleider als hij een vlieger oplaat.

.

* Engeland voert de [[Gregoriaanse kalender]] in en slaat elf dagen over: wie huur betaalt of een weekloon ontvangt, voelt zich benadeeld door deze tijdssprong.

.

* ♣ In de paleistuin van Scholss Schönbrunn laat Habsburgse [[keizer Frans I Stefanus|Frans I Stefanus]] een barokke menagerie inrichten: [[Tiergarten Schönbrunn]] bij [[Wenen]]. Het is de oudst bestaande dierentuin. 

.

.

=== 1753 ===
.

* [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia van Oostenrijk]] bouwt in Mechelen een [[infanterie]]kazerne. In 1936 krijgt het de naam [[Kazerne Dossin]], naar [[Émile Dossin de Saint-Georges]].

.

* In [[Berlijn]] starten de bouwwerken voor een paleis dat in 1810 de oudste universiteit van de stad wordt. In 1828 kreeg ze de naam Friedrich-Wilhelms-Universität en in 1949 de naam [[Humboldt Universität]]. Humboldt verwijst naar de Pruisische staatsman en drijvende kracht achter de universiteit, [[Wilhelm von Humboldt]] en naar zijn broer [[Alexander von Humboldt|Alexander]], de grondlegger van de fysische geografie. De twee marmeren beelden van [[Paul Otto]] (1883) bij de ingang, stellen de broers voor. Kwamen hier over de vloer: 29 Nobelprijswinnaars, [[Rudolf Virchow]], [[Robert Koch]], [[Max Planck]], [[Albert Einstein]], [[Heinrich Heine]], [[Karl Marx]], [[Friedrich Engels]]. In 1933 vindt hier een boekenverbranding plaats en na de Tweede Wereldoorlog ligt de universiteit in de Russische zone.

.

* ♣ Op 1 mei verschijnt [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] boek [[Species plantarum]]. Het geldt als het beginpunt van de moderne identificatie van planten en hun nomenclatuur. [[François-Antoine Roucel]] (1735-1831) die zich in 1777 als chirurgijn in Aalst vestigt, is een vroege volgeling van Linnaeus' systematiek. In 1792 verschijnt zijn 'Verhandeling over de minst frequente planten die van nature groeien in de omgeving van Genst, Aalst, Dendermonde en Brussel.' en in 1803 schrijft hij 'Flora van Noord-Frankrijk.' De lange tijd tussen Linnaeus en Roucel wijst op weinig locale botanische interesse. Exoten genieten wel belangstelling. Een andere enthousiaste volgeling is Jean Jacques Rousseau. Botanie stelde hem als bezigheid nooit teleur. Tegen een Zweedse bezoeker heet hij het over zijn leraar, Linnaeus. 'Vertel hem dat ik mijn gezondheid en mijn leven aan hem te danken heb.' Rousseau haalt energie uit zijn dagenlange natuurwandelingen en excursies die zijn gezondheid, zijn zintuigen en zijn kennis op peil houden. Als hij van een herder een onbekende plant krijgt, antwoordt hij ironisch: 'Van de vijftienhonderd planten in de omgeving van Parijs is er geen die ik niet ken, behalve deze.' De bijziendheid van Rousseau is bij de identificatie van planten geen handicap maar een troef. Zijn ogen werkten als een vergrootglas en zijn oren associëren het gezang van de nachtegaal met de hoge en de lage noten van de musici. Als Rousseau thuiskwam neigde hij de planten en de bloemen te drogen om ze te bewaren in elegant geordende herbaria. Zijn botanische geschriften publiceerde hij bewust niet. 'Als je de botanie bestudeert omwille van haarzelf, zo verteld hij een kennis, 'verzacht het je karakter. Als je haar bestudeert om anderen er les in te geven, komt de afgunst, de jaloersheid en de intolerantie.' Na zijn dood verschijnen ze. Goethe vindt dat ze Emile compleet maken als pedagogisch model.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEO DAMROSCH, vertaald door Karl van Klaveren. ''Jean-Jacques Rousseau. Een rusteloos genie,''Ten Have/Veen, sp. 2011, p. 538-539.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Adriaan Stekhoven, een beroemde Leidse bloemkweker neemt als directeur de leiding over de keizerlijke tuinen in Wenen.

.

.

=== 1754 === 

.

* [[Benjamin Franklin]] is zijn tijd vooruit met zijn plan voor een verenigd Amerika.

.

* ♣ [[George Washington]] erft [[Mount Vernon (Washington)|Mount Vernon]] en ontwikkelt de tuinen. Hij schrijft: '... het bewerken van land is mijn favoriete vermaak.'

.

=== 1755 ===
[[Bestand:Traitesdesarbres.jpg|thumb|550px|Ingekleurde prent uit ''Traité des arbres et arbustes que l'on cultive en France'' van Duhamel du Monceau uit 1806, voor het eerst verschenen in 1755. Het werk is gedrukt in Parijs en is te zien in de openbare bibliotheek van Brugge. Voor zijn illustraties beroept Duhamel zich op houtsneden uit de kruidenboeken van [[Pietro Andrea Mattioli]] (1501–1578), een botanicus en lijfarts van aartshertog Ferdinand II en van [[keizer Maximiliaan II]].]]

[[Bestand:1755_Lisbon_earthquake.jpg|thumb|550px|Kopergravure, 1755. Ruïnes, vlammen en een tsunami in Lissabon. In het jaar dat [[Charles de Montesquieu]] overlijdt en [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Maria Antoinette]] geboren wordt, treft een aardbeving en een tsunami in november de Portugese stad [[Lissabon]]. Overstromingen, branden en omgeslagen boten resulteren in 60.000 doden en vegen in tien minuten twee-derde van de stad weg. De schokken zijn voelbaar tot in het Franse [[Chambéry]] nabij de Zwitserse en Italiaanse grens waar de weldoenster en minnares van Jean-Jacques Rousseau woont. Schoorstenen vallen er om en klokken gaan er luiden. Predikanten weten dat het gaat om een straffe Gods. Voltaire is gechoqueerd en schrijft een oprecht, uitzichtloos gedicht. Als [[Deïsme|deïst]] gelooft hij dat natuurfenomenen de goddelijke goedheid illustreren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het deïsme staat bekend als een natuurlijke religie. De Bijbel en het kerkgezag zijn niet de enige bron voor de kennis over God. God is bovendien niet langer belonend of straffend zoals in de Middeleeuwen. Het zichtbare universum en de natuur zijn vergelijkbaar met een ingewikkelde horloge, een goddelijke constructie waaraan god zelf niet langer deelneemt.&lt;/ref&gt; Met dit noodlot kan hij niet om. Hij omschrijft het als een gesloten boek, zelfinzicht is onmogelijk. Waarom dansen de Parijzenaren en waarom lijden de Lissabonners? Zijn mensen niets meer dan 'atomen, gemarteld op deze hoop modder, opgeslokt door de dood'? Jean Jacques Rousseau gelooft conform Voltaire in een rechtvaardig universum en krijgt het gedicht in 1756 onder ogen. In een brief aan Voltaire redeneert hij dat aardbevingen minder destructief zijn als mensen zich niet dwaas opeenstapelen. De grillen van de mens en haar beschaving, niet het universum zijn de oorzaak van dit geologisch verschijnsel. Rousseau draait Voltaires argumentatie om. De deuk in het verlichte rationalisme en optimisme resulteert in de [[seismologie]]. Rousseau bekritiseerde het optimisme al eerder en Voltaire zal het belachelijk maken in ''Candide''.]]

.

* [[Charles Montesquieu]] overlijdt.

.

* [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie Antoinette]] geboren in [[Wenen]] als jongste dochter van zestien kinderen van [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia van Oostenrijk]]. 

.

* Johnson voltooit [[A Dictionary of the English Language]]. 

.

* ♣ [[Carl Linnaeus]] (1707-1778) publiceert ''Somnus plantarum'' (Plantenslaap).

.

=== 1756 ===
.

* Geboorte [[Wolfgang Amadeus Mozart]], Oostenrijks componist (+ 1791).

.

* 'Het was op negen april dat ik de stad verliet om die nooit weer te bewonen...' schrijft Jean Jacques Rousseau. 'Adieu, Parijs, de gevierde stad van lawaai, rook en modder, waar de vrouwen niet langer geloven in eer of de mannen in deugd. Adieu, Parijs. We zoeken liefde, geluk en onschuld en we zullen nooit ver genoeg van jullie vandaan zijn.' In 1770 zal hij terugkeren en er al wachtend op zijn arrestatie die er nooit komt, vaak de [[Jardin du Luxembourg]] frequenteren. Hij kleed zich niet langer als Armeen en trekt net en eenvoudig gekleed een groot publiek dat nauwelijks weet wie hij is. Descartes maakte kort voor zijn dood iets gelijkaardigs mee. 

.

=== 1757 ===
.

* Mislukte moordaanslag op [[Lodewijk XV van Frankrijk]] door [[Robert François Damiens]] (1715-1757). 

[[Bestand:Robert_Francois_Damiens_before_the_judges.jpg|thumb|550px|De mislukte moordaanslag op [[Lodewijk XV van Frankrijk]] door [[Robert François Damiens]] (1715-1757) vindt plaats in 1757. Als de koning één van zijn dochters in [[Versailles]] bezoekt, krijgt hij bij het uitstappen van de koets een oppervlakkige messteek van Damiens. Damiens, onmiddellijk gearresteerd blijkt een goedgelovige en beïnvloedbare man die het Koninklijke leger diende en er verschillende baantjes op nahoudt. Hij frequenteert vaak in de omgeving van de rechtbank van Parijs. Die is conflictueus met Lodewijk XV en soms is er ook opruiende taal te horen. Als het proces op diezelfde rechtbank voorkomt, verdoezelde die de betrokkenheid van haar magistraten als inspiratiebron, ze geeft de [[Jezuïeten]] de schuld en veroordeelt tot de wreedste straf om de betrokkenheid te verbergen. De vierendeling vindt plaats op [[Place de Grève]] voor het stadhuis. [[Giacomo Casanova]] woont de executie en [[Michel Foucault]] opent met de executie zijn boek &quot;[[Discipline, toezicht en straf]]&quot;. De koning zelf vindt de zaak nauwelijks de moeite.]]

.

.

=== 1758 ===
[[Bestand:Darstellung verschiedener Birnensorten aus Knoops Werk &quot;Pomologia&quot;.jpg|thumb|right|550px|Illustratie uit Knoops &quot;''Pomologie of beschrijving van de beste soorten appels en peren''&quot; uit 1771]]

.

* [[François Boucher]] portretteert [[Madame de Pompadour]].

.

* ♣ [[:es:Johann Hermann Knoop|Johann Hermann Knoop]]  (1700-1769) publiceert &quot;Pomologia&quot; de eerste, met handgekleurde platen geïlustreerde wetenschappelijke beschrijving van Europese fruitrassen en is de grondlegger van de [[pomologie]], de leer van de fruitsoorten. 'Pomum' is [[Latijn]] voor boomvrucht en [[Pomona (godin)|Pomona]] is er de godin van. 

.

.

=== 1759 ===
.

* [[Antoine de Sartine]] leidt de Parijse politie en informeert Lodewijk XV over 'beschamende geheimen' en 'alle blote ondeugden.' Hij kocht zijn aanstelling aan de kroon en wil zoals zijn collega's de investering terugverdienen.

.

* ♣ [[Henri Louis Duhamel du Monceau]] (Parijs, 1700-1782), een adellijke wetenschapper met passie voor botanie en een carrière in de marine sticht een landbouwschool. Eerder focust hij op de [[dendrologie]], bestrijdt hij de [[saffraan]]-ziekte en verhoogt hij de visserijvangst. Zo krijgt hij toegang tot de [[Académie des sciences|Académie des Sciences]], die hem het onderzoek toevertrouwt inzake de duurzaamheid van het scheepsbouwhout. Zijn belangstelling voor bomen, bosbouw en groenparken is te zien in zijn familiebezit en zijn passie voor het weer komt tot uiting in zijn huis in Denainvillers ([[Loiret (departement)|Loiret]], bij [[Pithiviers]]). Daar staat op de boerderij de oudst werkende thermometer van Frankrijk en tonen vier zonnewijzers de geschilderde zonnestanden op muren en trappen. Zijn weerkundige waarnemingen zijn in zijn werkkamer te vinden.

.

* ♣ Voltaire publiceert zijn [[Candide|Candide ou l’Optimisme]], een satire op utopieën, ideologieën en het streven naar het paradijs. De beroemste zin? 'Il faut cultiver notre jardin.' 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|Denis Diderot.
Bestand:Alembert.jpg|Jean le Rond d'Alembert.
Image:Encyclopedie cover page.jpg|Encyclopédie voorpagina deel I.
Image:ENC SYSTEME FIGURE.jpeg|Kennisboom, structuur van de Encyclopédie.
Image:Encyclopedie frontispice full 473px.jpg|[[Frontispice (boek)|Frontispice]] uit 1772.
Image:Herstellung-eines-Kupferstichs.png|Het maken van gravures.
Image:Camera_obscura.jpg|Camera obscura.
Image:Classical_orders_from_the_Encyclopedie.png|Klassieke zuilen.
Image:Encyclopédie_de_Diderot,_plate_1-143.jpg|Anatomie.
Bestand:Frontansicht_des_Hauptgebäudes_der_Humboldt-Universität_in_Berlin.jpg|Hoofdgebouw van de Humboldtuniversiteit.
File:Johann_Sebastian_Bach.jpg|Portret van [[Johann Sebastian Bach]] in 1748.
File:Mozart Portrait Croce.jpg|Mozart, geboren in 1756.
File:Robert-damiens.jpg|[[Robert François Damiens]].
File:Casanova_ritratto.jpg|[[Giacomo Girolamo Casanova|Casanova]].
File:Usdollar100front.jpg|[[Benjamin Franklin]] op een 100-dollarbiljet.
File:Antoine_de_Sartine.png|[[Antoine de Sartine]].
File:Sartine_letter_de_cachet_1759.jpg|[[Lettre de cachet]].
File:Chateau_de_Versailles_Petit_appartement_du_roi_Gabriel_de_Sartine.jpg|Versailles.
Bestand:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|Madame de Pompadour, door [[Maurice-Quentin de La Tour]] met deel IV van de Encyclopédie.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren zestig ==
[[Bestand:Candide_Moreau_a_I.jpg|thumb|550px|♣ Voltaire, een pseudoniem voor François Marie Arouet (1694-1778) schrijft eind jaren vijftig het achttiende-eeuwse meesterwerk van de Franse literatuur: [[Candide|Candide ou l’Optimisme]]. Een maand na de publicatie zijn zesduizend exemplaren verkocht. Bij leven gaat het werk twintig keer in herdruk. De satire op utopieën en ideologieën uitgegeven in Genève maakt in één beroemde zin komaf met twee tegenstrijdige ideeën. Voltaire maakt komaf met het idee dat de mens het aards paradijs bewoont én met het fatalistische idee dat we aan ons lot zijn overgelaten. Voltaire noemt zijn hoofdpersonage Candide. Het is een mooie jongeling die opgroeit in een kasteelomgeving (een gouden kooi) die doordrongen is van het ideeëngoed van [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Gottfried Wilhelm (von) Leibniz]] (1646-1716). Leibniz erkent de gedachte te leven in de beste van alle mogelijke werelden, een gedachte die Voltaire lange tijd genegen is. Twintig jaar voor Candide, in 1738 stelt Voltaire in zijn ‘Elementen van Newtons filosofie’ dat ‘wat slecht is ten opzichte van u, goed is in de algemene ordening’ en is zijn minnares, [[Émilie du Châtelet|Emilie du Châtelet]] (1706-1749) die hij leert kennen na zijn ballingschap in Londen, een rabiate aanhangster van Leibniz naïeve optimisme. In 1759 neemt Voltaire dit gedachtengoed op de korrel met de creatie van dokter Pangloss, een man die alle (pan) talen (gloss) spreekt. Pangloss is gespecialiseerd in de 'cosmolonozelogie' en relativeert, negeert of redeneert alle ellende op de wereld weg. In een adelijk decor met een kasteel en kasteeltuin, het aards paradijs dus onderwijst deze kamergeleerde de naïeve Candide en de bloedmooie Cunégonde, de dochter van de baron. Ze leren dat alles een nobel doel dient: benen passen in broekspijpen, daarom dragen mensen broeken, een neus is voorbestemd om een bril te dragen, daarom draagt iedereen een bril… Als Pangloss een dienstmeid onderwijst in de experimentele biologie is Cunegonde er de getuige van. Voltaire zet het zo in scène: ‘Toen Cunegonde op een dag een wandelingetje maakte bij het kasteel onder een groepje bomen dat ‘het park’ werd genoemd, zag zij hoe doctor Pangloss tussen de struiken een experimentele biologieles gaf aan het kamermeisje van haar moeder, een heel knappe, leergierige brunette. Aangezien freule Cunegonde veel aanleg had voor de exacte vakken, bleef ze ademloos staan kijken naar de proefnemingen die voor haar ogen verscheidene malen werden herhaald; zij zag duidelijk wat de voldoende reden van de geleerde was, begreep de gevolgen en de oorzaken, en opgewonden keerde ze huiswaarts, peinzend en vol verlangen om ook zo geleerd te worden, en ze dacht eraan dat zij weleens de voldoende reden van de jonge Candide kon worden en hij van haar.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VOLTAIRE, vertaald door Hannie Vermeer-Pardoen. ''Candide of het optimisme. Uit het Duits vertaald door doctor Ralph. Met de aantekeningen die werden gevonden in de zak van de geleerde, toen deze te Minden overleed in het jaar des Heren 1759,'' Van Gennep, Amsterdam, 2003, p. 8.&lt;/ref&gt; In alle naïviteit bootsen Cunegonde en Candide de biologieles van hun leermeester na, tot woede van de baron, die hen betrapt en Candide uit het paradijs verstoot. Candides zwerftocht doet hem mondjesmaat ontwaken: niet iedereen heeft het beste met elkaar voor, zo leert hij. Hij ontmoet Pangloss en samen reizen ze de wereld af. Ze zien oorlogsgeweld en religieuze radicalisering, ze zien de destructie onder de indianengroepen na de komst van de [[Conquistador (historisch)|conquistadores]], ze zien slavernij, ze zien het verwoeste landschap in Lissabon, geteisterd door een aardbeving, een tsunami en brand. De ramp van Lissabon in 1755 en het begin van de Zevenjarige Oorlog een klein jaar later, zorgen voor een wending in het denken van Voltaire. In 1756 herinnert niets nog aan zijn ooit optimistische ideeënwereld. ‘Bijna de hele geschiedenis is een opeenvolging van nutteloze wreedheden’ noteert hij met een ganzenveer in zijn ‘Essai sur les moeurs et l'esprit des nations.’ De ongeziene aardbeving op 1 november 1755 kostte zestigduizend levens en veroorzaakte de complete destructie van Lissabon en haar omgeving. De willekeur over leven en dood beïnvloedt niet alleen Voltaires gedachten, elke Verlichtingsfilosoof debatteert over het fatalisme en het kwaad. Heel Europa snelt Portugal ter hulp. Als Voltaire zijn Candide in 1759 publiceert is hij nog radicaler en rekent hij bijna persoonlijk af met Leibniz. Na dertig hoofdstukken vol satirisch schrijven en ellende houdt Pangloss voet bij stuk en zijn ongebreidelde optimisme. Het lukt hem niet zichzelf tegen te spreken: ‘Leibnitz kan geen ongelijk hebben’ roept hij uit. Cunegonde is al haar jeugdige schoonheid verloren en huwt Candide. Niemand is gelukkig. Een [[derwisj]] geeft raad: vraag niet waarom god de mens ongelukkig maakt, een kapitein vraagt evenmin of de muizen in het schip gelukkig zijn. Een oude Turk is wijzer. Hij raadt het gezelschap aan te werken. Werken verdrijft verveling, ondeugd en armoede. De beroemde zin 'Il faut cultiver notre jardin' die Candide op het einde van het verhaal formuleert is er de samenvatting van en een aansporing om niet bij de pakken te blijven zitten, te doen wat mogelijk is en dat zo dichtbij als mogelijk: in de tuin. Op zich een bizarre keuze. Voltaire kon evengoed schrijven 'als iedereen voor zijn deur veegt, dan is de straat netjes.' Hij doet het niet en grijpt naar een metafoor waar weinig filosofische interesse voor bestaat: die van het plantenrijk en het tuinieren. Filosofen hadden nooit veel belangstelling voor het plantenrijk. Zelfs de tegenpolen Hegel en Schopenhauer zijn het wat planten betreft met elkaar eens. Als vanouds plaatsen ze de plant op de laagste plaats in de rangorde van alle leven. De afbeelding van Jean-Michel Moreau duikt op in het eerste hoofdstuk van een uitgave in 1787.]]

.

=== 1760 ===
.

* In Nederland breken dijken. Uit het [[Land van Maas en Waal]], het [[Rijk van Nijmegen]] en andere laagliggingen vluchten boerengezinnen en vee naar het droge waar ze in hutten overleven.

.

.

=== 1761 ===
.

* De vijfjarige [[Wolfgang Amadeus Mozart|Amadeus]] geeft op de [[Salzburg (stad)|universiteit van Salzburg]] zijn eerste optreden.

.

* Het [[Bridgewater Canal]] verbetert de steenkoolaanvoer voor de industrie.

.

* Lyon start de eerste opleiding in diergeneeskunde.

.

* In [[Yucatán (schiereiland)|Yucatán]] leidt [[Jacinto Canek]] tevergeefs een opstand tegen de Spanjaarden.

.

.

=== 1762 ===
.

* [[Emile,_of_Over_de_opvoeding|Émile, ou De l'éducation]] verschijnt. 

.

* [[Jean-Étienne Liotard]] schildert de 7-jarige [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie Antoinette]] met de [[Orde van het Sterrenkruis]].

.

* De Russische troonopvolger, Prins Peter, huwt een dame die zal uitgroeien tot [[Catharina de Grote]].

.

* De Europese winter van 1762-63 is één van de strengste van de eeuw. De Theems en de Seine zijn bevroren. Jean Jacques Rousseau klaagt op de laatste dag van april dat het blijft sneeuwen. 'Ik heb het gevoel dat er voor mij geen lente meer zal zijn.' In de winter van 1764, 1765, 1767 en 1769 klaagt hij opnieuw over de bijtende kou die de mensen thuishoudt. 

.

.

=== 1763 ===
.

* [[James Boswell]] reist drie jaar door Europa en ontmoet [[Jean Jacques Rousseau]].  

.

* Het einde van de [[Franse en Indiaanse oorlog]] zorgt voor een paradox: [[Groot Brittannië]]'s expansiedrift en een begrotingstekort. De Amerikaanse kolonisten - Britse onderdanen zonder parlementaire vertegenwoordigers - negeren de Engelse wetten en genieten zelfbestuur. Hun mentaliteit botst met het Engelse vestigingsverbod voor kolonisten ten Westen van de [[Appalachen]]. Na hun oorlogsoverwinning hebben ze toegang tot het gebied. In het komende decennium neemt de wrok tegen het moederland toe door de accijnzen: de Sugar Act (1764), de [[Stamp Act]], de Quartering Act (1765), de Townshend Acts (1767), de Tea Act (1773). Sommige wetten houden geen stand omdat ze tot bloedige protest leiden met als triest hoogtepunt de [[Boston Massacre]] in 1770 en de [[Boston Tea Party]] in 1773. 

.

.

=== 1764 ===
.

* De Schot [[James Watt]] maakt de in 1705 uitgevonden stoommachine van [[Thomas Newcomen]] en [[Thomas Savery]] operationeel, dit is - om het met [[Walt Whitman Rostow]] te zeggen - de take off van de [[Industriële Revolutie]]. 

.

* [[James Hargreaves]] ontwerpt de [[Spinning Jenny]], een spinmachine met meerdere klossen die snel draad produceert. 

.

.

=== 1765 ===
.

* [[Jozef II (keizer)|Jozef II]] neemt het bewind als heilig rooms keizer geleidelijk aan over van zijn moeder, tot 1790. Hij staat bekend als een [[Verlicht despotisme|verlicht despoot]] en zal een politiemacht scheppen die in Europa zijn gelijke niet kent, uitgebouwd door [https://en.wikipedia.org/wiki/Johann_Anton_von_Pergen Johann_Anton_von_Pergen].

.

* In september is de negenjarige [[Wolfgang Amadeus Mozart|Wolfgang Amadé Mozart]] twee dagen in Antwerpen en speelt er op het orgel in de Kathedraal. Op 30 april 1766 zou hij een concert spelen in de Beurs van Antwerpen. Leopold Mozart, de tirannieke manager van zijn zoon omschrijft als Antwerpen 'treurig'. Van de 'eertijds grootse handelsstad' is niets meer merkbaar.

.

* ♣ Opening van het Royal Naval Hospital in [[Stonehouse]] met zestig zalen. Ze bieden plaats aan 1.200 patiënten. De rechthoekige tuin is omsloten door door een stafgebouw en vier gebouwen voor de zieken met drie verdiepingen. Open wandelgangen verbinden de gebouwen.

[[Bestand:Johann_Anton_Graf_von_Pergen_1725-1814_Vienna.jpg|thumb|550px|Johann Anton Graf von Pergen (1725-1814) uit Wenen geloofde dat de staat enkel functioneerde als de regering alle keizerlijke onderdanen controleerde. Ze moesten geregistreerd per woonplaats en gezinshoofden waren verantwoordelijk voor hun logees en gasten. Pergen wilde alles weten over hun doen en laten, zijn spionnen hielden zich schuil in alle andere plaatsen waar mensen bijeenkomen: winkels, koffiehuizen, tuinen, theaters. Zijn spionnen rekruteerde hij uit alle sociale klassen; adel, priesters, dokters, winkeliers, prostituees en allerlei bedienden. Gewone burgers moedigt hij aan om over hun collega's te rapporteren. Deze politiepraktijk ontwikkelde zich tot een belangrijk element in het speurwerk.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ADAM ZAMOYSKI, p. 44-45.&lt;/ref&gt;]]

.

.

=== 1766 ===
.

* [[Henry Cavendish]] ontdekt waterstof.

.

* [[Leiden]] richt de [[Maatschappij der Nederlandse Letterkunde]] op.

.

* ♣ Toekomstig president [[Thomas Jefferson]] kweekt honderden soorten groenten, fruit en bloemen op zijn landgoed [[Monticello (landgoed)|Monticello]] in Virginia. Jefferson schrijft aan kunstenaar [[Charles Willson Peale]]: 'Geen bezigheid is mij zo verrukkelijk als de cultuur van de aarde, en geen cultuur vergelijkbaar met die van de tuin. Ik ben toegewijd aan de tuin. Hoewel een oude man, ben ik een jonge tuinman.'

.

.

* De landmeters Mason en Dixon bereiken na vier jaar de [[Mason-Dixonlijn]], de grens tussen [[Pennsylvania]] en [[Maryland]]. [[Mark Knopfler]] maakte in 1990 het nummer [[Sailing to Philadelphia (nummer)|Sailing to Philadelphia]]. 

.

.

=== 1768 ===
.

* In [[Londen]] stelt sergeant en rijschoolhouder Philip Astley zijn paarden en andere dieren voor: het moderne [[Circus (attractie)|circus]] begint.

.

* De historicus [[Jan Wagenaar]] publiceert: &quot;Amsterdam&quot; in 13 delen.

.

* [[Limoges]] vindt zijn [[Porselein|porseleinaarde]].

.

.

=== 1769 ===
.

* [[Josiah Wedgwood]] opent een [[fabriek]] voor aardewerk in [[Etruria]] in [[Staffordshire]].

.

* Het [[waterframe]] van Arkwright drijft de spinmachine aan. De machine heeft zo’n proportie dat ze niet thuis te installeren is. Het spin- en weefwerk concentreert zich in fabrieken: machines, stoom en arbeid worden optimaal benut en verhogen de productie. Thuisarbeid verdwijnt geleidelijk (in Vlaanderen na 1848).

.

* [[Izegem]] installeert een [[beiaard]] in de toren van de [[Sint-Tillokerk |Sint-Tillokerk]].

.

* [[Marquis de Sade]] zoekt in de [[Lage Landen]] in het geheim een uitgever voor zijn eerste erotische tekst. Op 28 september schrijft hij over Antwerpen waar hij één dag verblijft dat de stad op zijn retour is: 'Er zijn veel koetsen in de stad (...). De weinige tijd dat ik hier verbleef, merkte ik op dat de inwoners, vol van kwezelarij en bijgeloof, verbazingwekkend de zeden van hun oude meesters, de Spanjaarden, hebben bewaard. De devotie staat centraal.'

.

* De hongersnood in Frankrijk doet de Academie van Besançon een prijsvraag uitschrijven over dit vraagstuk. Vier jaar later zal een zekere [[Antoine-Augustin Parmentier|Parmentier]] (die zijn naam geeft aan het gehakt Parmentier) de prijs winnen. [Zie 1771 en 1773].

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Canaletto_(I)_034.jpg|Ansicht von Wien, Mehlmarkt, Bernardo Bellotto, Kunsthistorisches Museum Wien.
File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg|Keizer Jozef II, broer van Marie-Antoinette.
File:Jean-Étienne_Liotard,_L'Archiduchesse_Marie-Antoinette_d'Autriche,_future_Reine_de_France,_à_l'âge_de_7_ans_(1762)_-_02.jpg|Pastelportret van [[Jean-Étienne Liotard]] van de 7-jarige Marie Antoinette met de Orde van het Sterrenkruis
File:Mason-dixon-line.gif|Mason-Dixon lijn uit de ''National Atlas of the United States''.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren zeventig ==

=== 1770 ===
.

* Huwelijk van [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie Antoinette]] met de toekomstige [[Lodewijk XVI]]. Culinair zorgt dit huwelijk voor de blijde intrede van heel wat gebak in Frankrijk: de Weense croissants, appelflappen, chocoladekoeken en luxebrood (brioches). Is dit de symbolische voorbode van haar naïeve uitspraak in het revolutiejaar 1789: 'Laat ze brioche eten'?

.

* [[Kapitein Cook]] ontdekt [[Australië]].

.

* Het bloedbad in [[Boston]] voor het Old State House, waar de de Britse gouverneur zetelt markeert het begin van de [[Amerikaanse Revolutie]]. De militaire bezetting door Groot-Brittannië in Boston leidt tot conflicten waarop een regiment soldaten het vuur opent op burgers. 

[[Bestand:Boston_Massacre.jpg|thumb|550px|Voor [[John Adams (politicus)|John Adams]], de tweede president van de V.S. begint de [[Amerikaanse Revolutie]] met schermutselingen en geweld tussen Amerikanen en Engelse soldaten. In de commotie werd het order &quot;Niet vuren&quot; waarschijnlijk fout verstaan, waarna soldaten vijf Amerikanen de dood in jagen en zes mensen verwonden.]]

.

=== 1771 ===
.

* [[Richard Arkwright]] start een fabriek op waterkracht in [[Cromford]].

.

* Het [[Ferrariskaarten|Ferrarisproject]] start en loopt tot 1778. Deze topografische collectie 275 brengt de Oostenrijkse Nederlanden gedetailleerd in kaart. [[Joseph de Ferraris]], een Oostenrijkse artilleriegeneraal en veldmaarschalk zorgt voor de eerste systematische en kartering van onze regio.

.

* ♣ De apotheker [[Antoine-Augustin Parmentier]] is een pleitbezorger van de aardappel. Na zijn gevangenschap tijdens de [[zevenjarige oorlog]] (1756-1763) leert hij de knol kennen en appreciëren. Niemand van de mannen in zijn omgeving raakte ondervoed. In zijn boek ''Examen chimique de la pomme de terre'' pleit hij om dit voedsel dat licht verteerbaar en gezond is, aan te bieden in gevangenissen en ziekenhuizen. Het is op vele wijzen te bereiden. Zijn betoog wordt door [[Voltaire]] gretig gelezen en zal een dik decennium later (zie 1785) tot bij Lodewijk XVI gehoor vinden.

.

=== 1772 ===
.

* De (vermeende) [[Bokkenrijders|bokkenrijder]] [[Joseph Kirchhoffs]] opgehangen.

.

=== 1773 ===
.

* [[Boston Tea Party]]. Op 16 december gaan Amerikaanse kolonisten, verkleed als [[Mohawk (volk)|Mohawk-indiaan]] aan boord van de Darmouth, de Eleanor en de Beaver en gooien veertig ton thee in zee. De Engelsen vaardigen nieuwe wetten uit die de kolonisten omschrijven als 'intolerable' en op het [[Continental Congress|Eerste continentaal congres]] in [[Philadelphia (Pennsylvania)|Philadelphia]] in 1774 als 'ongrondwettelijk'. 

.

=== 1774 ===
.

* De vijventwintig jarige [[Goethe]] publiceert [[Die Leiden des jungen Werthers]] en neemt er afstand van omdat het boek tot een zelfmoordgolf leidt. Vier weken tijd had hij nodig om het te schrijven. Het verschijnt aanvankelijk anoniem, later maakt het hem wereldberoemd. [[Gerrit Komrij]] schrijft hierover: 'Het succes van de Werther, die roman over een verliefde dweper, die zichzelf aan flarden schiet omdat zijn beminde object reeds is uitbesteed, was onvergelijkelijk. Over heel Europa raasde een zelfmoord-epidemie, dé grote mode werd de Werthermode: een blauwe rokjas met een geel vest en een gele broek. Geëxalteerde jongemannen gingen in deze kledij aan tafel zitten, waarop pistolen lagen, zoals in de roman, en schoten zich door het hoofd met de deur wijdopen, zodat iedereen het zien kon. Zielenherders en veldpredikanten schuimbekten - omdat zij er een apologie van de zelfmoord in zagen - over zoveel zedeloosheid. Werther verscheen op serviezen en souvennirs, lezers besprenkelden zich met het parfum Eau de Werther. Napoleon verzekerde Goethe het boek meer dan eens gelezen te hebben.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GERRIT KOMRIJ. ''Nawoord bij een heruitgave.'' In: JOHANN WOLFGANG GOETHE (vertaald door Thérese Cornips). ''Het lijden van de jonge Werther''. Querido, Amsterdam, 1999, p. 169-175.''&lt;/ref&gt;

.

* [[Lodewijk XVI]] komt aan de macht.

.

* [[Prins Willem V]] bouwt een [[Galerij_Prins_Willem_V|zaal]] om zijn schilderijen te exposeren.

.

=== 1775 ===
.

* Begin van de [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog]].

.

 === 1776 ===
[[Bestand:Adam Smith statue inside.jpg|thumb|550px|De beeltenis van [[Adam Smith]] (1723-1790) op de universiteit van [[Glasgow]]. De Schotse econoom publiceert ‘de bijbel van het kapitalisme’, ''An Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'' met een economisch systeem dat ten grondslag ligt van de klassieke economie, richtinggevend in de negentiende eeuw en verder bouwend op het [[fysiocratisme]] (Grieks voor heerschappij der natuur) van de lijfarts van Lodewijk XV, [[François Quesnay]], die de landbouw als productief ziet, handel en ambacht zijn steriel. Smith stelt dat iedereen zich door zijn eigenbelang laat leiden door 'an invisible hand to promote an end which has no part of his intension'. De uitspraak is religieus en seculier tegelijk, Smith verwijst naar wat niet te berekenen valt en rechtvaardigt een goddelijk denken. 'Laissez faire, laissez passez' eist een staat die de ‘natuurlijke ordening’ niet beïnvloedt: eigendom en ambachtsbeoefening, concurrentie en handel dienen 'vrij' te zijn om de economische vooruitgang, de sociale harmonie, het recht en de welvaart te waarborgen. Uit dit eigenbelang ontstaan goederen die op de markt (ruil)waarde krijgen volgens van vraag en aanbod. Smith ziet de arbeid als bron van de welvaart en de staat beperkt zich tot de bescherming met militaire verdediging naar buiten toe en rechtspraak en politie naar binnen toe. Smith is lang verkeerd begrepen en gaat de geschiedenis in als de opponent van Karl Marx. Smith kent de overheid een belangrijke rol toe om de vrije markt mogelijk te maken. De overheid is de waarborg voor de eerlijke concurrentie, de verdediging van de eigendommen en het garanderen van veiligheid, de openbare instellingen zoals scholen, kanalen, havens, bruggen, en wegen. Smith keert zich tegen protectionisme, monopolies en machtsconcentratie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ADAM SMITH, vertaald door Jabik Veenbaas. ''De welvaart van landen''. Uitgever en plaats op te zoeken, 2019.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Adam Smith]]s [[The Wealth of Nations]] verschijnt.

.

* ♣ De op 4 juli gepubliceerde de [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring]], geschreven door [[Thomas Jefferson]] en [[John Adams (politicus)|John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Robert Livingston]] en [[Roger Sherman]] steunt op de principes van de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]]. In hun verklaring noemen de initiatiefnemers [[dertien kolonies]] 'staten', installeren ze een revolutionaire regering en verklaren ze Engeland de oorlog. De stichting van Amerika is gelieerd aan landschappen, botanica en tuinen, natuurbescherming en landbouw. De landgoederen van de presidenten [[George Washington]] ([[Mount Vernon (Washington)|Mount Vernon]], een parkachtige tuin van 200 hectare bij de rivier de [[Potomac (rivier)|Potomac]]), [[Thomas Jefferson]], wetenschapper en politicus tegen wil en dank,(Monticello met een breed groen terras, weidse gazons, bomenstroken en een panorama op de [[Blue Ridge Mountains|Blue Ridge-bergen]], met ordelijke rijen vol indrukwekkende pompoenen, kalebassen en kolen), Madison (Montpellier) en [[John Adams (politicus)|John Adams]] (Peacefield) tonen de hun passie. In Philadelphia experimenteer [[Benjamin Franklin]] met gewassen. Hij ziet de landbouw als een middel om  de onafhankelijkheid ten aanzien van Engeland te realiseren en daarna rijkdom te vergaren. Natuurlijke hulpbronnen maken de nieuwe natie zelfvoorzienend. De vrijheidsboom, een oude iep in [[Boston]] symboliseert de nieuwe natie. De kolonisten hangen de beeltenis van een gehate belastingsinner die de Stamp Act uit 1765 als heilig beschouwt en tot de revolutie leidt, vol spot aan de takken. Tijdens de onafhankelijkheidoorlog schrijft generaal Washington vanop zijn landgoed brieven met aanwijzingen voor zijn hoveniers, hij plant inheemse bomen (witte pijnbomen, hoge pijnbomen, rode ceders, tulpenbomen, espen...). De bomen staan voor de wiskracht van de nieuwe natie. Dit soort landgoederen in parkstijl zijn een nationale mode waar Britse import niet welkom is. Alhoewel, Washington, Jefferson en Madison kopen hun planten bij [[Bartram's Garden|John Bartram]] (1699-1777) en zijn zoon William Bartram (1739-1823), twee Amerikaanse boeren, botanici en plantenevangelisten. Als het op winst en commercie aankomt, drijven de Bartrams handel. Vier decennia lang sturen ze stekken en zaden naar Europa. Flora van de Amerikaanse oostkust bezorgen Europa een metamorfose. De Britten en de Amerikanen wisselen planten uit in een continue goederenstroom. In de V.S. toont een oktoberbezoek aan Jeffersons landgoed een kleurenpalet van esdoorns, eiken-, okkernoot- en tulpenbomen, ordelijke rijen appel-, peren- en kersenbomen en gazons vol inheemse en exotische bloemenborders. Jefferson is er even enthousiast bezig met de plantenkweek als met de opzwepende Onafhankelijkheidsverklaring.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;STEPHEN L. BUCHMANN, vertaald door Meile Snijders. ''Bloemen. Een cultuurgeschiedenis'', Contact, Antwerpen, 2016, p. 121.&lt;/ref&gt; Als de Franse Revolutie uitbreekt is Jefferson in Paris... en volgt het tweede deel van de Amerikaanse tuin. UIT TE SCHRIJVEN.

.

=== 1777 ===
.

* Een eerste stoommachine van [[James Watt]] in een mijn in [[Cornwall]] in gebruik.

.

* [[Charles Godonnesche]] laat de eerste mijnschacht graven in [[Grand-Hornu]]

.

* Het operagebouw [[La Scala]] in [[Milaan (stad)|Milaan]] opent met een opera van [[Antonio_Salieri]].

.

* [[Keizer Jozef II]] wil de [[Oostenrijkse Nederlanden]] ruilen tegen delen van [[Beieren]]. [[Frederik de Grote]] weigert.

.

=== 1779 ===
.

* Eerste fabrieken op [[stoomkracht]]. België is er ook vroeg bij: in Bois-du-Luc installeert de maatschappij de [[stoommachine]] van de Engelsman [[Thomas Newcomen]]. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:FerrarisMaastricht.jpg|De [[Ferrariskaarten]] komen tussen 1771 en 1778 tot stand.
File:Boston_Tea_Party_Currier_colored.jpg|[[Boston Tea Party]].
File:Haydn_portrait_by_Thomas_Hardy_(small).jpg|[[Joseph Haydn]] (1732-1809) door [[Thomas Hardy]].
File:2015_1001_Galerij_Prins_Willem_V_interior.jpg|[[Galerij Prins Willem V]].
File:Dampfma_gr.jpg|[[Stoom en stroom|Stoommachine]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren tachtig ==
[[Bestand:Ferraris_maps_legend.png|thumb|550px|Het Ferrarisproject is eind jaren zeventig klaar. [[Napoleon Bonaparte]] zal de terreinkennis gebruiken tijdens zijn veldtochten.]]

.

;1780

.

* De [[Gordon Riots]] tonen de kwetsbaarheid van de Londense politie. Het leger komt tussen en herstelt de orde. Er vallen bijna 300 doden.

.

;1781

.

* [[Keizer Jozef II]] reist [[Incognito (persoon)|incognito]] als Graaf Von Frankenstein door de [[Nederlanden]].

.

;1782

.

* Jozef II  schaft de [[universiteit van Graz]] af omdat hij zijn onderdanen wil beschermen tegen het fanatisme van 'de Verlichting'.

.

;1783

.

* In Engeland wordt de eerste ploegenfabriek gesticht.

.

* Mac Adam ontwikkelt het procedé van de wegverharding: over de steenslag en steenbrokken legt hij een fijne slijtlaag.

.

* De [[vrede van Parijs]] erkent de Amerikaanse onafhankelijkheid.

.

;1784

.

* ♣  Oprichting in Nederland van de [[Maatschappij tot Nut van 't Algemeen]]. In de negentiende eeuw stimuleert deze vereniging tuinen voor ‘het gewone volk’. Verlichte burgers willen de ontwikkeling en de levensomstandigheden van de lagere klassen verbeteren. In veel handboeken is dit de oorsprong van het sociaal cultureel werk. Franeker start als eerste in 1834, het westen en het zuiden laten op zich wachten tot de laatste jaren van de eeuw. De Hoornse dominee Jan Bruinwold Riedel, die van 1887 tot 1915 secretaris van het Nut is, neemt initiatief. Zijn boodschap stimuleerde de Bond van Nederlandsch Spoorwegpersoneel tot de creatie van moestuintjes langs het spoor voor spoormensen. Die kunnen er groenten telen en de groenstroken en de sloten langs het spoor onderhouden. De huurders mogen geen gewassen zetten die hinderlijk zijn voor het uitzicht van de reiziger.

.

* [[Immanuel Kant|Kant]] schrijft zijn ''[[Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?]]'' Dit is de 'late' Verlichting die een antwoord biedt op wat de Verlichting is.

.

* De Britse ingenieur [[James Watt]] perfectioneert de stoommachine.

.

* In Wenen laat keizer Jozef II de architect Josef Gerl de Narrentoren bouwen, een cirkelvormig gebouw met vijf verdiepingen en 28 kamers per verdiep. Het heeft smalle ramen en een centrale vleugel die in noord-zuidrichting. In totaal zijn er 139 individuele cellen voor patiënten en gedetineerden. Elke cel is 13 vierkante meter groot en is te betreden vanuit de ronde gang. De bewakers werden ondergebracht in de middenvleugel. De trapzijde zorgt voor een grote en een kleine binnenplaats. 

.

;1785

.

* [[Jean-Pierre Blanchard]] en John Jeffries steken in een [[luchtballon]] [[Het Kanaal]] over.

.

* In Engeland dient de regering een wet in om een reguliere politiemacht te installeren. Het parlement verwerpt het voorstel omdat het niet strookt met de vrijheidsgedachte.

.

* ♣ [[Antoine-Augustin Parmentier]] legt op de [[Champ-de-Mars]] (waar nu de Eiffeltoren staat) een gigantisch aardappelveld aan. Het bezoek van [[Lodewijk XVI van Frankrijk|Lodewijk XVI]] en [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie-Antoinette]] zorgt voor een opwaardering van de knol. [[Bart Van Loo]] schrijft: 'In een vlaag van zetmeelopwinding steekt zijne majesteit een aardappelbloem in een van zijn knoopsgaten, en een andere in de pruik van zijn eega. (...) Aangedreven door een uitzinnige vleierijcultus draagt het hele hof de aardappel hoog in het vaandel. De burgerij staat natuurlijk klaar om hen te imiteren. In een mum van tijd zie je overal aardappelvelden opduiken.' Bij een groot diner in het [[Hôtel des Invalides]] presenteert Parmentier een bijna uitsluitend op aardappelen gebaseerd menu: soepen, puree, patés, salades, beignets, gebak en brioche op basis van aardappelzetmeel. 'De genodigden spoelen daarna alles door met een aardappellikeur. En zo treedt de knobbelvrucht met een dubbel gelaat de geschiedenis binnen. Terwijl de armen ervan eten uit noodzaak, is het voor de rijken een luxeproduct. De aardappel wordt eventjes 'parmantière' genoemd, maar de naam van de apotheker zal alleen maar overleven in een van Frankrijks mythische nationale gerechten: de [[Aardappelpuree|hachis Parmentier]], een beproefde mengeling van aardappelpuree en rundergehakt.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BART VAN LOO. ''Frankrijktrilogie. Reizen, eten, vrijen'', Bezige Bij, Antwerpen, 2011, p. 474.&lt;/ref&gt; Twee jaar later kweekt Parmentier op het domein van de koning. Op een bord schrijft hij 'Verboden toegang, aardappelveld van de koning'. Het veld dat overdag bewaakt wordt, is 's nachts voorwerp van diefstal. Tien jaar later worden er aardappelen in de [[Tuilerieën|Tuilerien]] geplant en vijftien jaar later is de aardappel Frankrijks belangrijkste basisvoedsel. 'De aardappel was afkomstig van de koele bergbossen en graslanden van de Andes. Aan deze tropische knol werd in eerste instantie geen aandacht geschonken omdat men traditioneel van graan afhankelijk was voor het voedsel. Maar door de slechte oogsten door de &quot;Kleine IJstijd&quot;, prijsschommelingen, regelmatige hongersnoden en publieke onrust brak de glorietijd van de aardappel aan. De knol werd uitgebreid geprezen door landbouweconomen, wetenschappers en zelfs vorsten (met name de Pruisische 'Kartöffelkönig', Frederik de Grote. Hij werd vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw overal geteeld door zowel kleine boeren als grote landeigenaren. Begin negentiende eeuw speelde de aardappel een rol bij het ontstaan van de 'agrarische revolutie'. Die revolutie hield onder ander in het gezonde gebruik van meststoffen (zoals de zeevogelguano uit Peru) en industriële ploegmethoden. Met als resultaat een behoorlijk grotere en betrouwbaardere Europese voedselvoorziening, die tot een snelle bevolkingstoename leidde en zelfs tot het begin van de industriële revolutie in Engeland. De aardappelteelt was het ultieme voorbeeld van een monocultuur. In tegenstelling tot de oorspronkelijke aardappelvelden in de Andes, verving deze vorm van voedselproductie de genetische diversiteit door uniformiteit, waardoor de aardappel gevoelig werd voor ziekten, met de rampzalige gevolgen van dien. De Grote Hongersnood van Ierland (1845-1849) werd veroorzaakt door de enorme verwoesting van deze nieuwe homogene voedselvoorraad van het land, ten gevolge van de aardappelziekte die vanaf het Amerikaanse continent was meegebracht.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PATRICK ROBERTS, vertaald door Bep Fontijn. ''Jungle. Een nieuwe geschiedenis van tropische bossen, de wereld en onszelf,'' Nieuw Amsterdam, 2021, p. 257-258.&lt;/ref&gt; 

.

;1786

.

* [[Dorsmachine]], ontwikkeld door [[Andrew Meikle]].

.

* De regering van [[George III van het Verenigd Koninkrijk|George III]] besluit [[Australië]] in te zetten als strafkolonie. Eerder stuurde Engeland zijn gedetineerden naar de gebieden in Noord-Amerika. Dat is na de vrede van Parijs niet langer mogelijk. Australië is in 1770 ontdekt door [[James Cook]].

.

;1787

.
* [[Wolfgang Amadeus Mozart]] componeert [[Eine kleine Nachtmusik]]
* [[Edmund Cartwright]] vindt het [[mechanisch weefgetouw]] uit, dat door tegenwerking van thuiswevers, pas na de eeuwwisseling ingang vindt.  
* Een zelfmoord-epidemie raast over Europa na een tweede versie van [[Het lijden van de jonge Werther]]. [[Goethe]] schreef zijn eerste versie in 1774 toen hij midden de twintig was. 
* ♣ [[William Curtis]] (1746-1799) start het eerste plantentijdschrift: [[Curtis's Botanical Magazine|The Botanical Magazine]]. Het loopt nog steeds. Het is geïllustreerd met kleurplaten en benadruk aanvankelijk op uitheemse planten die in serres gecultiveerd worden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Meer informatie over dit soort tijdschriften is te vinden in RENE DE HERDT. ''Tuinen van Eden, van Keizer Karel tot heden.'' Miat, Gent, 2000, p. 59 ev.&lt;/ref&gt; 

.

;1788

.

* Fans van de overleden [[Jean Jacques Rousseau]] richten [[Société des amis des Noirs]] op om de slavernij af te schaffen.

.

* De eerste scheepslading Engelse gevangenen arriveren in [[Port Jackson]] in Australië. De 192 vrouwen en 586 mannen zijn doorgaans veroordeeld voor kleine vergrijpen. Australië vangt tot 1867 Engelse gevangenen op, zo'n 160.000 mensen. Velen zitten er hun straf uit en blijven er. Van sommigen komt de familie over. Evenmin keren alle soldaten en ambtenaren die er voor het Engelse gevangeniswezen werken terug naar het moederland.

;1789

.

* Kort na de stichting van [[Sydney (Australië)|Sidney]] decimeert een epidemie de [[Aborigines (Australië)|Aboriginals]].

.

* 14 juli: de [[Bestorming van de Bastille]] zorgt voor een eerste emigratiegolf van de adel en boerenopstanden.
* Eind augustus: [[Verklaring van de rechten van de mens en van de burger (1795)|Verklaring van de rechten van de mens]].
* 5 oktober: de Parijse vrouwen trekken naar Versailles. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Josef_Mutterer_Narrenturm_c1895.jpg|De Narrentoren omstreeks 1895
File:Narrenturm_Ausstellung_1090.jpg|Interieur.
File:Belt_and_handcuffs_on_insane_person,_&quot;Fools_Tower&quot;,_Vienna_LCCN2014683187.jpg|
File:Campus_Uni_Wien_Narrenturm_01.jpg|
File:Darwin-Coxe_Machine,_in_which_insane_were_swung_until_quiet,_&quot;Fool_Tower&quot;,_Vienna_LCCN2014683155.jpg|
File:English_coffin_for_confining_insane,_Fool_Tower,_Vienna_LCCN2014683153.jpg|
File:Fool_Tower,_for_insane,_exterior,_Vienna_LCCN2014683154.jpg|
File:Halbmondförmiger_Innenhof_des_Narrenturms.JPG
File:Innenhof_des_Narrenturms.jpg|
File:Michael_von_Viszanik_Litho.jpg|
File:Examen_physique_pdt-Parmentier.jpg|Parmentiers pleidooi voor de aardappel.
File:Parmentier_Antoine_1737-1813.jpg|Antoine Parmentier (1737-1813).
Bestand:Treaty_of_Paris_by_Benjamin_West_1783.jpg|[[Benjamin West]] portretteert bij de vrede van Parijs (1783) in Hotel d'York (nu Rue Jacob 56) [[John Jay]], [[John Adams (politicus)|John Adams]], [[Benjamin Franklin]], [[Henry Laurens]] en William Temple Franklin. De Britten weigeren te poseren en het schilderij raakt niet afgewerkt.
File:Jethro_Tull_(agriculturist).jpg|[[Jethro Tull (landbouwwetenschapper)|Jethro Tull]], de uitvinder van de zaaimachine in 1701.
File:Jethro Tull seed drill (1762).png|Afbeelding 4 uit het boek ''Horse-hoeing husbandry'' van Jethro Tull, 4de editie.
File:Giovanni Paolo Pannini by Blanchet.jpg|[[Giovanni Paolo Pannini]] geschilderd door Blanchet.
File:Pannini, Giovanni Paolo - Interior of a Picture Gallery with the Collection of Cardinal Silvio Valenti Gonzaga - 1740.jpg|[[Giovanni Paolo Pannini]], schildert deze kunstgalerij in Rome, 1740.
&lt;/gallery&gt;

= Examen =

.

== A-Vragen == 

.

S&amp;V.Wie of wat zijn: Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Newton, Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Robespierre, René Descartes.
.

.

== B-Vragen == 

.

* S&amp;V.&quot;De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om...&quot; 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren?  

.

* S&amp;V.Kan je aantonen hoe het Escorial een middeleeuws, symbolisch denken illustreert (zie deel A)? 

.

* Illustreer en dateer de Engelse, de Franse en de Amerikaanse tuin. Hoe zijn de Franse en de Engelse tuin een verwijzing naar twee tegengestelde maatschappijtypes?

.

* Illustreer en dateer: de Nederlandse Hortus Botanicus.

.

* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 2. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. l'Encyclopedie verschijnt, 5. De geboorte van Lodewijk XIV 6. E. Kant geeft een definitie van de verlichting.

.
 
.

== C-Vragen ==
.

* S&amp;V.L.F. Céline: &quot;De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken...&quot; Waar heeft Céline het over in dit citaat, genomen uit ''Reis naar het einde van de nacht''? Geef een persoonlijke kritiek.

.

* S&amp;V.Waar zou de auteur [[Michael Ende]] het in dit citaat over hebben? 'Tussen struiken, heggen, weiden en bloembedden met de meest zeldzame, vreemde bloemen liepen brede wegen en smalle paden in zo'n kunstzinnig, vertakt patroon dat de hele aanleg een onvoorstelbaar groot doolhof vormde met een oneindige afwisseling. Natuurlijk was het enkel aangelegd voor spel en plezier en niet om iemand ernstig in gevaar te brengen en niet om aanvallers buiten de deur te houden. Daar leende het zich niet voor en zo'n beschutting had de kind-keizerin ook niet nodig. In haar grenzeloze rijk der fantasies was er niemand waartegen ze zich hoefde te beschermen.'

.

.

== D-Vragen  ==
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Sebastien_le_Prestre_de_Vauban.png
Bestand:Dr_Deijman’s_Anatomy_Lesson_(fragment),_by_Rembrandt.jpg
Bestand:Tuileries.jpg
Bestand:Vue_de_la_marche_de_l'armée_du_roi_sur_Courtray,_qui_fut_prise_le_18_juillet_1667_(detail).png
Bestand:Thomas_Montanus.JPG
Bestand:Great_Fire_London.jpg
File:Jan_de_Baen-_De_lijken_van_de_gebroeders_de_Witt.jpg
File:Dartagnan-musketeers.jpg
File:Jardin_des_plantes.jpg
Bestand:Jan_Verkolje_-_Antonie_van_Leeuwenhoek.jpg
Bestand:Leeuwenhoek_boerhaave.jpg
File:Voltaire and Diderot at the Café Procope.jpeg
File:Schloss-Versailles.jpg
File:Bed_Lodewijk_XIV.jpg
File:Bois-du-Luc CM12JPG.jpg
File:1662_Mary_II.jpg
File:William_III_of_England.jpg
File:English_Bill_of_Rights_of_1689.jpg
File:Bombardement_Bruxelles_1695_02.jpg
File:Equestrian_portrait_louis_xiv_1692.jpg
File:NIND_MVB-Bombardement_ISO200.jpg
File:LouisXIV_maps1700_Bruxelles.jpg
File:Brussel-War.jpg
File:Grand-place_1695.jpg
File:Traité_de_la_Police_par_Nicolas_de_La_Mare.jpg
File:Charles_Perrault_-_Versailles_MV_2924.jpg
File:Old_knitting_machine.jpg
File:Kaiserin_Maria_Theresia_(HRR).jpg
File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg
Bestand:Gullivers_travels.jpg
Bestand:Jonathan_Swift_by_Charles_Jervas_detail.jpg
Bestand:Inconnu,_portrait_de_madame_Du_Châtelet_à_sa_table_de_travail,_détail_(château_de_Breteuil)_-001.jpg
Bestand:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg
Bestand:Boilly_La_Toilette_intime_ou_la_Rose_effeuillée.jpg
File:Slaveshipposter.jpg
File:Hogarths-Servants.jpg
File:Nicolas Andry de Boisregard, Orthopedia, 1743, Title page Wellcome L0015788.jpg
File:William_Hogarth_006.jpg
File:Encyclopedie_1pageA.JPG
Bestand:Encyclopedie_de_D'Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg
Bestand:1755_Lisbon_earthquake.jpg
Bestand:Alembert.jpg
Image:Encyclopedie cover page.jpg
Image:ENC SYSTEME FIGURE.jpeg
Image:Encyclopedie frontispice full 473px.jpg
Bestand:Frontansicht_des_Hauptgebäudes_der_Humboldt-Universität_in_Berlin.jpg
Bestand:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg
File:Kaiser_Joseph_II_in_Uniform_mit_Ordensschmuck_c1780_2.jpg
Bestand:Boston_Massacre.jpg
File:Boston_Tea_Party_Currier_colored.jpg
File:Dampfma_gr.jpg
File:Narrenturm_Ausstellung_1090.jpg
File:Belt_and_handcuffs_on_insane_person,_&quot;Fools_Tower&quot;,_Vienna_LCCN2014683187.jpg
File:English_coffin_for_confining_insane,_Fool_Tower,_Vienna_LCCN2014683153.jpg
File:Fool_Tower,_for_insane,_exterior,_Vienna_LCCN2014683154.jpg
File:Jethro_Tull_(agriculturist).jpg
File:Jethro Tull seed drill (1762).png
&lt;/gallery&gt;

{{Sub}}</text>
      <sha1>npbrugx9r1tvlorwhe8kl0c9ls7k5b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46883</id>
    <revision>
      <id>432000</id>
      <parentid>431895</parentid>
      <timestamp>2026-11-05T11:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Overheveling tekst uit [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken]] deel 1</comment>
      <origin>432000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3259" sha1="8yzo07q1zwylltdp1v5n203wtjabc1m" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Zie [[Help:Afbeeldingen]]

===Alle mediabestanden  van Wikimedia Commons zijn vrij te gebruiken in je cursus.===
Wikimedia is juist gericht op de vrije verspreiding van kennis. Daarom zijn alle bestanden in Wikimedia Commons ook vrij te gebruiken, zowel in wiki-projecten als daarbuiten, mits je je aan de licentievoorwaarden houdt. 

Er zijn 2 typen van bestanden. 
[[Afbeelding:PD-icon.svg|80px|left]][[Afbeelding:CC BY-SA icon.svg|80px|left]]
Staat er bij de afbeelding een doorgestreepte C dan behoort deze afbeelding tot het Public Domain en dan kan je ze vrij gebruiken. Afbeeldingen van makers die meer dan 70 jaar geleden zijn overleden, maar ook alles wat bv. door overheidsdiensten van de USA gepubliceerd worden (bv. alle ruimtebeelden die door de NASA gemaakt worden) zijn dus copyfree.&lt;br&gt;

Een logo beginnende met een CC duidt op een {{Wp|Creative Commons|Creative Commons}}-licentie. Creative Commons (CC) is een oorspronkelijk Amerikaans project voor het bevorderen van open inhoud. Het wil het mogelijk maken om creatieve werken vrijer beschikbaar te stellen dan bij traditioneel auteursrecht of copyright mogelijk is, zodat die werken bijvoorbeeld makkelijker gekopieerd en verspreid kunnen worden of dat anderen er verder aan kunnen werken. Klik op {{Wp|Creative Commons | Creative Commons}} voor de volledige uitleg.

'''In het algemeen komt het er op neer dat je deze mediabestanden in je cursus mag gebruiken, mits vermelding van de oorspronkelijke auteur en de licentie.'''


== Zie ook ==
* [[Help:Afbeeldingen]]
* [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis|Handboek Wikimedia Commons]] - uitgebreide versie, ook voor uploaden van eigen afbeeldingen.

===Bekijk bijvoorbeeld het wikiboek [[Kosmografie]] eens om enkele van deze mogelijkheden na te gaan ===
{{Niet afdrukken block|[[Afbeelding:Corioliskraftanimation.gif|thumb|right]]}}Vooral het hoofdstuk [[Kosmografie/Bewegingen van de aarde en de maan|Bewegingen van de aarde en de maan]] toont de voordelen van bewegende animaties.
Het is bv. moeilijk om woordelijk of via een tekening uit te leggen wat het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}} is. Maar de bijgevoegde animatie toont duidelijk de baanafwijking die plaats vindt ten gevolge van de beweging van de aarde. Bovendien kan je meteen klikken op de term {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}}. Zo beland je op de desbetreffende Wikipediapagina.&lt;br&gt;

Soms vind je op andere websites, die niet bij de Wikifoundation horen, ook mooie en duidelijke animaties. Het is niet verboden een gewone link naar die animaties te zetten. Het is wèl verboden om dergelijke animaties zomaar in Commons op te nemen. Bijna altijd rust er auteursrecht op zo'n animatie. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 3: Zorg dat de auteursrechten in orde zijn]] voor wat wel en niet is toegestaan.

Het verschil tussen de synodische en de syderische maan is moeilijk in woorden uit te leggen. Ook met statische schetsen blijft dat een probleem. Maar [https://www.sumanasinc.com/webcontent/animations/content/sidereal.html deze animatie] verduidelijkt het verschil tussen siderische en synodische maan. Met een enkele muisklik kan de animatie gestart worden als je tijdens de les het wikiboek via een beamer projecteert.

{{Sub}}</text>
      <sha1>8yzo07q1zwylltdp1v5n203wtjabc1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg sjabloon:Links</title>
    <ns>11</ns>
    <id>46962</id>
    <revision>
      <id>431952</id>
      <parentid>431938</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T12:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Over plaatsing van dit sjabloon */</comment>
      <origin>431952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2540" sha1="7vu4xq7rq9yn21hwz68a1h0h77yrgz1" xml:space="preserve">== Over plaatsing van dit sjabloon ==
{{Ping|Erik Baas}}: Twee vragen:
# Omdat ik bezig ben met de handleiding: Begrijp ik het goed dat dit sjabloon bij elk hoofdstuk moet worden geplaatst? 
# Zo ja, (vervolgvraag): Kan dit sjabloon dan niet beter worden samengevoegd met [[Sjabloon:Sub]], dat immers ook onderaan elk hoofdstuk moet worden geplaatst?
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 11:22 (CET)
::1: Klopt.
::2: Nee, het is bv. ''overbodig'' op pagina's die al een index-sjabloon hebben. Anders krijg je iets als [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=HTML/Externe_links&amp;oldid=431760 dit]; dubbelop! En op pagina's als [[HTML/Inhoudsopgave|deze]] moet het natuurlijk al helemaal niet. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 12:25 (CET)
:::Aangezien elk wikibook in principe een index-sjabloon zou moeten hebben, en dat ook op de hoofdstuk-pagina's geplaatst zou moeten zijn, zou dit ''Sjabloon:Links'' eigenlijk alleen in onvolledige wikiboeken moeten worden geplaatst? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 05:58 (CET)
::::En:
::::*boeken die maar een paar hoofdstukken hebben, zoals [[Lucas Nuelle Testsysteem]];
::::*individuele pagina's zoals [[Celbiologie/Auteurs]]
::::maar weer niet op pagina's al een van de volgende hebben:
::::*zoals gezegd, een indexsjabloon,
::::*een navigatiesjabloon (zoals op wikipedia),
::::*een van de ''vele'' &quot;blader&quot;-sjablonen, zie Gebruiker:Erik Baas/Bladersjablonen &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(en er is al een handvol van zulke dingen verwijderd)&lt;/span&gt;, of
::::*{{Tl|Opmaak}}, deel van een heel groot systeem dat veel meer omvat dan navigatie.
::::Dus nee, de toepassing van dit sjabloon moet echt per boek of zelfs per pagina beoordeeld blijven worden. En automatiseren is mi. onmogelijk, daar heb ik al eens over nagedacht...
::::: – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 08:36 (CET)
:::::En hoe krijg je dit een handleiding: &quot;Laat het aan een moderator over&quot; of überhaupt niet vermelden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 09:40 (CET)
::::::Het vergt wel enige instructie, maar elke gebruiker kan en mag zelf sjablonen maken en toepassen. Em ieder ander kan bijspringen als het niet goed gaat. Volgens mij genoeg materiaal voor een heel hoofdstuk... – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 13:24 (CET)</text>
      <sha1>7vu4xq7rq9yn21hwz68a1h0h77yrgz1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>431953</id>
      <parentid>431952</parentid>
      <timestamp>2026-11-04T12:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>corr.</comment>
      <origin>431953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2544" sha1="r0oiphn0gg19ybryc9ozreyi0i9m9fq" xml:space="preserve">== Over plaatsing van dit sjabloon ==
{{Ping|Erik Baas}}: Twee vragen:
# Omdat ik bezig ben met de handleiding: Begrijp ik het goed dat dit sjabloon bij elk hoofdstuk moet worden geplaatst? 
# Zo ja, (vervolgvraag): Kan dit sjabloon dan niet beter worden samengevoegd met [[Sjabloon:Sub]], dat immers ook onderaan elk hoofdstuk moet worden geplaatst?
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 11:22 (CET)
::1: Klopt.
::2: Nee, het is bv. ''overbodig'' op pagina's die al een index-sjabloon hebben. Anders krijg je iets als [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=HTML/Externe_links&amp;oldid=431760 dit]; dubbelop! En op pagina's als [[HTML/Inhoudsopgave|deze]] moet het natuurlijk al helemaal niet. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 12:25 (CET)
:::Aangezien elk wikibook in principe een index-sjabloon zou moeten hebben, en dat ook op de hoofdstuk-pagina's geplaatst zou moeten zijn, zou dit ''Sjabloon:Links'' eigenlijk alleen in onvolledige wikiboeken moeten worden geplaatst? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 05:58 (CET)
::::En:
::::*boeken die maar een paar hoofdstukken hebben, zoals [[Lucas Nuelle Testsysteem]];
::::*individuele pagina's zoals [[Celbiologie/Auteurs]]
::::maar weer niet op pagina's die al een van de volgende hebben:
::::*zoals gezegd, een indexsjabloon,
::::*een navigatiesjabloon (zoals op wikipedia),
::::*een van de ''vele'' &quot;blader&quot;-sjablonen, zie Gebruiker:Erik Baas/Bladersjablonen &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(en er is al een handvol van zulke dingen verwijderd)&lt;/span&gt;, of
::::*{{Tl|Opmaak}}, deel van een heel groot systeem dat veel meer omvat dan navigatie.
::::Dus nee, de toepassing van dit sjabloon moet echt per boek of zelfs per pagina beoordeeld blijven worden. En automatiseren is mi. onmogelijk, daar heb ik al eens over nagedacht...
::::: – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 08:36 (CET)
:::::En hoe krijg je dit een handleiding: &quot;Laat het aan een moderator over&quot; of überhaupt niet vermelden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 09:40 (CET)
::::::Het vergt wel enige instructie, maar elke gebruiker kan en mag zelf sjablonen maken en toepassen. Em ieder ander kan bijspringen als het niet goed gaat. Volgens mij genoeg materiaal voor een heel hoofdstuk... – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 13:24 (CET)</text>
      <sha1>r0oiphn0gg19ybryc9ozreyi0i9m9fq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:ZitaDeMerlier</title>
    <ns>3</ns>
    <id>46968</id>
    <revision>
      <id>431954</id>
      <timestamp>2026-11-04T12:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Welkom</comment>
      <origin>431954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="plowilgsng3wwt67pv1mrzqitquz1l0" xml:space="preserve">{{Welkom}}

 – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 13:28 (CET)</text>
      <sha1>plowilgsng3wwt67pv1mrzqitquz1l0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg Wikibooks:Instructies</title>
    <ns>5</ns>
    <id>46970</id>
    <revision>
      <id>431993</id>
      <timestamp>2026-11-05T06:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tabel met tekens (vervallen in hoofdtekst) */ — nieuwe sectie</comment>
      <origin>431993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4775" sha1="8mv3cyh7olyt1xdfiuxtx3jh8nvqdvd" xml:space="preserve">== Tabel met tekens (vervallen in hoofdtekst) ==
Deze tabel is verwijderd uit de hoofdtekst omdat er sinds 2005 in het algemeen gemakkelijkere toetscombinaties voor zijn gekomen, zie {{Wp|Tabel toetscombinaties}}. De laatste (met het som-teken) is overgeheveld naar [[Help:Formules]].

=== Tekens ===
{| border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
|-
! Hoe het er uit ziet
! Wat je moet typen
|- valign=&quot;top&quot;
|
''Cursieve tekst'', '''Vette tekst'''.

(gebruik enkele aanhalingstekens, geen dubbele)
|
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;''Cursieve tekst'', '''Vette tekst''', '''''Heel vette tekst'''''.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Umlauts en accenten:'''

è é ê ë ì í

&amp;Agrave; &amp;Aacute; &amp;Acirc; &amp;Atilde; &amp;Auml; &amp;Aring;&lt;br&gt;
&amp;AElig; &amp;Ccedil; &amp;Egrave; &amp;Eacute; &amp;Ecirc; &amp;Euml;&lt;br&gt;
&amp;Igrave; &amp;Iacute;
&amp;Icirc; &amp;Iuml; &amp;Ntilde; &amp;Ograve;&lt;br&gt;
&amp;Oacute; &amp;Ocirc; &amp;Otilde;
&amp;Ouml; &amp;Oslash; &amp;Ugrave;&lt;br&gt;
&amp;Uacute; &amp;Ucirc; &amp;Uuml; &amp;szlig;
&amp;agrave; &amp;aacute;&lt;br&gt;
&amp;acirc; &amp;atilde; &amp;auml; &amp;aring; &amp;aelig;
&amp;ccedil;&lt;br&gt;
&amp;egrave; &amp;eacute; &amp;ecirc; &amp;euml; &amp;igrave; &amp;iacute;&lt;br&gt;
&amp;icirc; &amp;iuml; &amp;ntilde; &amp;ograve; &amp;oacute; &amp;ocirc;&lt;br&gt;
&amp;oelig; &amp;otilde;
&amp;ouml; &amp;oslash; &amp;ugrave; &amp;uacute;&lt;br&gt;
&amp;ucirc; &amp;uuml; &amp;yuml;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;

è é ê ë ì í

&amp;amp;Agrave; &amp;amp;Aacute; &amp;amp;Acirc; &amp;amp;Atilde; &amp;amp;Auml; &amp;amp;Aring;
&amp;amp;AElig; &amp;amp;Ccedil; &amp;amp;Egrave; &amp;amp;Eacute; &amp;amp;Ecirc; &amp;amp;Euml;
&amp;amp;Igrave; &amp;amp;Iacute; &amp;amp;Icirc; &amp;amp;Iuml; &amp;amp;Ntilde; &amp;amp;Ograve;
&amp;amp;Oacute; &amp;amp;Ocirc; &amp;amp;Otilde; &amp;amp;Ouml; &amp;amp;Oslash; &amp;amp;Ugrave;
&amp;amp;Uacute; &amp;amp;Ucirc; &amp;amp;Uuml; &amp;amp;szlig; &amp;amp;agrave; &amp;amp;aacute;
&amp;amp;acirc; &amp;amp;atilde; &amp;amp;auml; &amp;amp;aring; &amp;amp;aelig; &amp;amp;ccedil;
&amp;amp;egrave; &amp;amp;eacute; &amp;amp;ecirc; &amp;amp;euml; &amp;amp;igrave; &amp;amp;iacute;
&amp;amp;icirc; &amp;amp;iuml; &amp;amp;ntilde; &amp;amp;ograve; &amp;amp;oacute; &amp;amp;ocirc;
&amp;amp;oelig; &amp;amp;otilde; &amp;amp;ouml; &amp;amp;oslash; &amp;amp;ugrave; &amp;amp;uacute;
&amp;amp;ucirc; &amp;amp;uuml; &amp;amp;yuml;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Punctuatie:'''&lt;br&gt;
&amp;iquest; &amp;iexcl; &amp;laquo; &amp;raquo; &amp;sect; &amp;para;&lt;br&gt;
&amp;dagger; &amp;Dagger; &amp;bull; - &amp;ndash; &amp;mdash;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;iquest; &amp;amp;iexcl; &amp;amp;laquo; &amp;amp;raquo; &amp;amp;sect; &amp;amp;para;
&amp;amp;dagger; &amp;amp;Dagger; &amp;amp;bull; - &amp;amp;ndash; &amp;amp;mdash;&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Commerciële symbolen:'''&lt;br&gt;
&amp;trade; &amp;copy; &amp;reg; &amp;cent; &amp;euro; &amp;yen;&lt;br&gt;
&amp;pound; &amp;curren;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;trade; &amp;amp;copy; &amp;amp;reg; &amp;amp;cent; &amp;amp;euro; &amp;amp;yen;
&amp;amp;pound; &amp;amp;curren;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot; id=&quot;subscript&quot;
| Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;br&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; or x&amp;sup2;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;Subscript: x&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
Superscript: x&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; of x&amp;amp;sup2;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| '''Griekse tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;alpha; &amp;beta; &amp;gamma; &amp;delta; &amp;epsilon; &amp;zeta;&lt;br&gt;
&amp;eta; &amp;theta; &amp;iota; &amp;kappa; &amp;lambda; &amp;mu; &amp;nu;&lt;br&gt;
&amp;xi; &amp;omicron; &amp;pi; &amp;rho;  &amp;sigma; &amp;sigmaf;&lt;br&gt;
&amp;tau; &amp;upsilon; &amp;phi; &amp;chi; &amp;psi; &amp;omega;&lt;br&gt;
&amp;Gamma; &amp;Delta; &amp;Theta; &amp;Lambda; &amp;Xi; &amp;Pi;&lt;br&gt;
&amp;Sigma; &amp;Phi; &amp;Psi; &amp;Omega;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;alpha; &amp;amp;beta; &amp;amp;gamma; &amp;amp;delta; &amp;amp;epsilon; &amp;amp;zeta;
&amp;amp;eta; &amp;amp;theta; &amp;amp;iota; &amp;amp;kappa; &amp;amp;lambda; &amp;amp;mu; &amp;amp;nu;
&amp;amp;xi; &amp;amp;omicron; &amp;amp;pi; &amp;amp;rho;  &amp;amp;sigma; &amp;amp;sigmaf;
&amp;amp;tau; &amp;amp;upsilon; &amp;amp;phi; &amp;amp;chi; &amp;amp;psi; &amp;amp;omega;
&amp;amp;Gamma; &amp;amp;Delta; &amp;amp;Theta; &amp;amp;Lambda; &amp;amp;Xi; &amp;amp;Pi;
&amp;amp;Sigma; &amp;amp;Phi; &amp;amp;Psi; &amp;amp;Omega;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|
'''Wiskundige tekens:'''&lt;br&gt;
&amp;int; &amp;sum; &amp;prod; &amp;radic; &amp;minus; &amp;plusmn; &amp;infin;&lt;br&gt;
&amp;asymp; &amp;prop; &amp;equiv; &amp;ne; &amp;le; &amp;ge;&lt;br&gt;
&amp;times; &amp;middot; &amp;divide; &amp;part; &amp;prime; &amp;Prime;&lt;br&gt;
&amp;nabla; &amp;permil; &amp;deg; &amp;there4; &amp;alefsym; &amp;oslash;&lt;br&gt;
&amp;isin; &amp;notin; &amp;cap; &amp;cup; &amp;sub; &amp;sup; &amp;sube; &amp;supe;&lt;br&gt;
&amp;not; &amp;and; &amp;or; &amp;exist; &amp;forall; &amp;rArr; &amp;hArr;&lt;br&gt;
&amp;rarr; &amp;harr; &amp;uarr;&lt;br&gt;
| valign=&quot;middle&quot; | &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&amp;amp;int; &amp;amp;sum; &amp;amp;prod; &amp;amp;radic; &amp;amp;minus; &amp;amp;plusmn; &amp;amp;infin;
&amp;amp;asymp; &amp;amp;prop; &amp;amp;equiv; &amp;amp;ne; &amp;amp;le; &amp;amp;ge;
&amp;amp;times; &amp;amp;middot; &amp;amp;divide; &amp;amp;part; &amp;amp;prime; &amp;amp;Prime;
&amp;amp;nabla; &amp;amp;permil; &amp;amp;deg; &amp;amp;there4; &amp;amp;alefsym; &amp;amp;oslash;
&amp;amp;isin; &amp;amp;notin; &amp;amp;cap; &amp;amp;cup; &amp;amp;sub; &amp;amp;sup; &amp;amp;sube; &amp;amp;supe;
&amp;amp;not; &amp;amp;and; &amp;amp;or; &amp;amp;exist; &amp;amp;forall; &amp;amp;rArr; &amp;amp;hArr;
&amp;amp;rarr; &amp;amp;harr; &amp;amp;uarr;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
| &lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;ge;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;0 true.
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;i&gt;x&lt;/i&gt;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;ge;&amp;amp;nbsp;&amp;amp;nbsp;0 true.
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|-
|
'''Complexe formule:'''&lt;br&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
| &lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;math&gt;\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!}&lt;/math&gt;
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
|} [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 nov 2026 07:17 (CET)</text>
      <sha1>8mv3cyh7olyt1xdfiuxtx3jh8nvqdvd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>