Wikibooks:Zandbak

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>nlwikibooks</dbname>
    <base>https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Transwiki</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg transwiki</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wikijunior</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg Wikijunior</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikibooks:Zandbak</title>
    <ns>4</ns>
    <id>21</id>
    <revision>
      <id>432150</id>
      <parentid>432138</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1176" sha1="ralcha6mkakwu2oopcc7ari5k1j3vpu" xml:space="preserve">&lt;!-- 1+1={{Add|1|1}} --&gt;

Subst: 1+1 = {{If|{{And|1|1}}|1|0}}{{If|{{Xor|1|1}}|1|0}}

&lt;!-- {{Xor|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}} --&gt;

Subst: {{And|{{Or|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}|{{Not|{{And|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}}}}}


test: Image Browsing beta feature (mobile only) - [[w:en:Russo-Ukrainian war]]


*6: De &lt;span style=&quot;color: #606060;&quot;&gt;grijze&lt;/span&gt; doelstellingen komen hier niet aan bod.
*8: De &lt;span style=&quot;color: #808080;&quot;&gt;grijze&lt;/span&gt; doelstellingen komen hier niet aan bod.
*a: De &lt;span style=&quot;color: #a0a0a0;&quot;&gt;grijze&lt;/span&gt; doelstellingen komen hier niet aan bod.

----

*Kookboek: {{WSBN data|Kookboek}}
*nl-2-26-000-00001: (fout) &lt;!-- {{WSBN data|nl-2-26-000-00001}} --&gt;
*count: {{WSBN data|count}}
*2: {{WSBN data|2}}
*21: {{WSBN data|21}}
*212: {{WSBN data|212}}


{{Wp|aap|noot|mies}}


&lt;templatestyles src=&quot;Wikibooks:Zandbak/style.css&quot; /&gt;{{Gebruikt TemplateStyles}}

&lt;div style=&quot;width: 12em; color: #404040; background: #d0d0d0;&quot;&gt;'''- 40 op d0 -'''&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;test&quot;&gt;'''- TEST -'''&lt;/div&gt;

----


35°58'26.999&quot;N:  (fout1)
:{{#Invoke:Zandbak|coords|52°20'30&quot;N}}
.
==Subpagina's==
{{Special:PrefixIndex/Programmeren in BASIC/|hideredirects=1|stripprefix=1}}</text>
      <sha1>ralcha6mkakwu2oopcc7ari5k1j3vpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Lerarenkamer</title>
    <ns>4</ns>
    <id>30</id>
    <revision>
      <id>432143</id>
      <parentid>431963</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T12:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen */ Aanvulling: Wikibooks:Info</comment>
      <origin>432143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32652" sha1="o9xxi2ucgcv1kbgzqlhmvln7avvr6vs" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)
:::::::Gedaan: [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]]. Rest volgt later. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 11:12 (CET)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten worden gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)
::::Voor nu heb ik beide lijsten gesynchroniseerd. Ik zal de actie opnemen in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]].
::::Er zijn nog wel drie losse hoofdstukken [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1]], [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2]] en [[:Categorie:Wikijunior:Wat wil jij later worden? - inhoud]]. Alledrie zonder voorpagina, alledrie uit 2007. Zo te zien allemaal beginnetjes, de eerste twee zijn lijsten zonder links, waarschijnlijk als basis voor leerplannen voor docenten, maar waar leerlingen niets mee kunnen, de derde alleen een formulier dat leerlingen kunnen invullen. Wat moeten we hiermee? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 10:29 (CET)
:::::Doe maar weg, evenals [[Wikijunior:Wat wil jij later worden?/Logboek]]. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:16 (CET)

== Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? Zo nee: waarom bestaan ze allebei? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 nov 2026 11:21 (CET)
:De tweede kan weg, de inhoud verschilt niet van die van de eerste. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:08 (CET)
:{{Done|Genomineerd}}. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:32 (CET)

== Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen ==
Ik dacht alleen [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] te updaten en verder af te maken. Maar al doende en zoekende kom ik een wildgroei tegen aan pagina's voor beginnelingen op Wikibooks, die we allemaal moeten onderhouden en die dubbelingen bevatten:
* [[Wikibooks:Info]] - inleiding op Wikibooks (uitgebreidere tekst dan bovenaan op de voorpagina); links op o.a. ± 3.000 vandalen-accounts en ruim een dozijn andere Wikibooks-pagina's.
* [[:Categorie:Help]] - nuttig, moet vooral blijven, inclusief ale pagina's erin (wellicht dat een enkeling kan worden samengevoegd en/of ge-update, maar dat is van later zorg).
* [[Wikibooks:Welkom]] - staat prominent (bovenaan) op de hoofdpagina - zoiets moet zeker blijven, maar wellicht aanpassen/uitbreiden met:
** [[Wikibooks:Instructies]] - staat ook met een prominente link op de voorpagina. Voorstel: zoveel mogelijk onderdelen onderbrengen in Help-pagina's en steeds daarnaar verwijzen (al mee begonnen) + samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] + [[Wikibooks:Help]].
** [[Wikibooks:Help]] - staat in de linkerkolom op elke pagina en bevat een overzicht met plekken waar je met vragen terecht kunt en een overzicht van Help-pagina's (als in het Kookboek). Voorstel: samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] en [[Wikibooks:Instructies]].
* [[Help:Veelgestelde vragen]] - ik ben persoonlijk geen fan van FAQ's, heb ze liever in Help-pagina's, maar dat is ongetwijfeld een kwestie van smaak en gewoonte - het is in ieder geval weer een extra pagina om te zoeken om je vraag beantwoord te krijgen, wat voor eindgebruikers verwarrend kan zijn, ik heb liever alles op één duidelijke plek. Voorstel: de vragen omzetten in Help-pagina's of samenvoegen met bestaande Help-pagina's.
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]] - staat in de linkerkolom op elke pagina - OK, behouden - biedt meer info dan alleen hulp voor nieuwelingen.
* [[:Categorie:Wikibooks]] - bevat ook instructiepagina's die gericht zijn op eindgebruikers. Voorstel: hernoem die naar echte Help-pagina's (of samenvoegen met bestaande Help-pagina's over hetzelfde onderwerp) en breng ze onder in [[:Categorie:Help]], zodat al die losse pagina's, elk over één onderwerp (Help/hulp), bij elkaar staan. Laat de rest (o.a. onderhoudspagina's en beleid) er blijven staan.
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] - nuttig stappenplan voor docenten die hun eigen syllabus of ander lesmateriaal willen onderbrengen in Wikibooks, waarbij alle aspecten op een gestructureerde manier aan bod komen, en sommige hoofdstukken ook als checklist kunnen dienen. 
En nu heb ik er vast nog enkele over het hoofd gezien. 

Wat vinden jullie? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 15:13 (CET)
:Reken in deze niet op mij, mijn hoofd en mijn todo-lijst zijn vol. Overvol. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:38 (CET)</text>
      <sha1>o9xxi2ucgcv1kbgzqlhmvln7avvr6vs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432144</id>
      <parentid>432143</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T12:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen */</comment>
      <origin>432144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32654" sha1="98s3ff7x1wlds2q1wzknu90kacyjzuh" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)
:::::::Gedaan: [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]]. Rest volgt later. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 11:12 (CET)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten worden gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)
::::Voor nu heb ik beide lijsten gesynchroniseerd. Ik zal de actie opnemen in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]].
::::Er zijn nog wel drie losse hoofdstukken [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1]], [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2]] en [[:Categorie:Wikijunior:Wat wil jij later worden? - inhoud]]. Alledrie zonder voorpagina, alledrie uit 2007. Zo te zien allemaal beginnetjes, de eerste twee zijn lijsten zonder links, waarschijnlijk als basis voor leerplannen voor docenten, maar waar leerlingen niets mee kunnen, de derde alleen een formulier dat leerlingen kunnen invullen. Wat moeten we hiermee? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 10:29 (CET)
:::::Doe maar weg, evenals [[Wikijunior:Wat wil jij later worden?/Logboek]]. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:16 (CET)

== Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? Zo nee: waarom bestaan ze allebei? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 nov 2026 11:21 (CET)
:De tweede kan weg, de inhoud verschilt niet van die van de eerste. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:08 (CET)
:{{Done|Genomineerd}}. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:32 (CET)

== Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen ==
Ik dacht alleen [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] te updaten en verder af te maken. Maar al doende en zoekende kom ik een wildgroei tegen aan pagina's voor beginnelingen op Wikibooks, die we allemaal moeten onderhouden en die dubbelingen bevatten:
* [[Wikibooks:Info]] - inleiding op Wikibooks (uitgebreidere tekst dan bovenaan op de voorpagina); links op o.a. ± 3.000 vandalisme-accounts en ruim een dozijn andere Wikibooks-pagina's.
* [[:Categorie:Help]] - nuttig, moet vooral blijven, inclusief ale pagina's erin (wellicht dat een enkeling kan worden samengevoegd en/of ge-update, maar dat is van later zorg).
* [[Wikibooks:Welkom]] - staat prominent (bovenaan) op de hoofdpagina - zoiets moet zeker blijven, maar wellicht aanpassen/uitbreiden met:
** [[Wikibooks:Instructies]] - staat ook met een prominente link op de voorpagina. Voorstel: zoveel mogelijk onderdelen onderbrengen in Help-pagina's en steeds daarnaar verwijzen (al mee begonnen) + samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] + [[Wikibooks:Help]].
** [[Wikibooks:Help]] - staat in de linkerkolom op elke pagina en bevat een overzicht met plekken waar je met vragen terecht kunt en een overzicht van Help-pagina's (als in het Kookboek). Voorstel: samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] en [[Wikibooks:Instructies]].
* [[Help:Veelgestelde vragen]] - ik ben persoonlijk geen fan van FAQ's, heb ze liever in Help-pagina's, maar dat is ongetwijfeld een kwestie van smaak en gewoonte - het is in ieder geval weer een extra pagina om te zoeken om je vraag beantwoord te krijgen, wat voor eindgebruikers verwarrend kan zijn, ik heb liever alles op één duidelijke plek. Voorstel: de vragen omzetten in Help-pagina's of samenvoegen met bestaande Help-pagina's.
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]] - staat in de linkerkolom op elke pagina - OK, behouden - biedt meer info dan alleen hulp voor nieuwelingen.
* [[:Categorie:Wikibooks]] - bevat ook instructiepagina's die gericht zijn op eindgebruikers. Voorstel: hernoem die naar echte Help-pagina's (of samenvoegen met bestaande Help-pagina's over hetzelfde onderwerp) en breng ze onder in [[:Categorie:Help]], zodat al die losse pagina's, elk over één onderwerp (Help/hulp), bij elkaar staan. Laat de rest (o.a. onderhoudspagina's en beleid) er blijven staan.
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] - nuttig stappenplan voor docenten die hun eigen syllabus of ander lesmateriaal willen onderbrengen in Wikibooks, waarbij alle aspecten op een gestructureerde manier aan bod komen, en sommige hoofdstukken ook als checklist kunnen dienen. 
En nu heb ik er vast nog enkele over het hoofd gezien. 

Wat vinden jullie? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 15:13 (CET)
:Reken in deze niet op mij, mijn hoofd en mijn todo-lijst zijn vol. Overvol. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:38 (CET)</text>
      <sha1>98s3ff7x1wlds2q1wzknu90kacyjzuh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432290</id>
      <parentid>432144</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T05:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen */  [[Help:Hoe kan ik meedoen]]</comment>
      <origin>432290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32787" sha1="0nnj6mlo9bbxuhurca29hd5ofz5xttd" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)
:::::::Gedaan: [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]]. Rest volgt later. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 11:12 (CET)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten worden gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)
::::Voor nu heb ik beide lijsten gesynchroniseerd. Ik zal de actie opnemen in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]].
::::Er zijn nog wel drie losse hoofdstukken [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1]], [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2]] en [[:Categorie:Wikijunior:Wat wil jij later worden? - inhoud]]. Alledrie zonder voorpagina, alledrie uit 2007. Zo te zien allemaal beginnetjes, de eerste twee zijn lijsten zonder links, waarschijnlijk als basis voor leerplannen voor docenten, maar waar leerlingen niets mee kunnen, de derde alleen een formulier dat leerlingen kunnen invullen. Wat moeten we hiermee? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 10:29 (CET)
:::::Doe maar weg, evenals [[Wikijunior:Wat wil jij later worden?/Logboek]]. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:16 (CET)

== Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? Zo nee: waarom bestaan ze allebei? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 nov 2026 11:21 (CET)
:De tweede kan weg, de inhoud verschilt niet van die van de eerste. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:08 (CET)
:{{Done|Genomineerd}}. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:32 (CET)

== Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen ==
Ik dacht alleen [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] te updaten en verder af te maken. Maar al doende en zoekende kom ik een wildgroei tegen aan pagina's voor beginnelingen op Wikibooks, die we allemaal moeten onderhouden en die dubbelingen bevatten:
* [[Wikibooks:Info]] - inleiding op Wikibooks (uitgebreidere tekst dan bovenaan op de voorpagina); links op o.a. ± 3.000 vandalisme-accounts en ruim een dozijn andere Wikibooks-pagina's.
* [[:Categorie:Help]] - nuttig, moet vooral blijven, inclusief ale pagina's erin (wellicht dat een enkeling kan worden samengevoegd en/of ge-update, maar dat is van later zorg).
* [[Wikibooks:Welkom]] - staat prominent (bovenaan) op de hoofdpagina - zoiets moet zeker blijven, maar wellicht aanpassen/uitbreiden met:
** [[Help:Hoe kan ik meedoen]] - wordt gelinkt naar duizenden Overlegpagina's van accounts en nog enkele tientallen andere pagina's.
** [[Wikibooks:Instructies]] - staat ook met een prominente link op de voorpagina. Voorstel: zoveel mogelijk onderdelen onderbrengen in Help-pagina's en steeds daarnaar verwijzen (al mee begonnen) + samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] + [[Wikibooks:Help]].
** [[Wikibooks:Help]] - staat in de linkerkolom op elke pagina en bevat een overzicht met plekken waar je met vragen terecht kunt en een overzicht van Help-pagina's (als in het Kookboek). Voorstel: samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] en [[Wikibooks:Instructies]].
* [[Help:Veelgestelde vragen]] - ik ben persoonlijk geen fan van FAQ's, heb ze liever in Help-pagina's, maar dat is ongetwijfeld een kwestie van smaak en gewoonte - het is in ieder geval weer een extra pagina om te zoeken om je vraag beantwoord te krijgen, wat voor eindgebruikers verwarrend kan zijn, ik heb liever alles op één duidelijke plek. Voorstel: de vragen omzetten in Help-pagina's of samenvoegen met bestaande Help-pagina's.
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]] - staat in de linkerkolom op elke pagina - OK, behouden - biedt meer info dan alleen hulp voor nieuwelingen.
* [[:Categorie:Wikibooks]] - bevat ook instructiepagina's die gericht zijn op eindgebruikers. Voorstel: hernoem die naar echte Help-pagina's (of samenvoegen met bestaande Help-pagina's over hetzelfde onderwerp) en breng ze onder in [[:Categorie:Help]], zodat al die losse pagina's, elk over één onderwerp (Help/hulp), bij elkaar staan. Laat de rest (o.a. onderhoudspagina's en beleid) er blijven staan.
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] - nuttig stappenplan voor docenten die hun eigen syllabus of ander lesmateriaal willen onderbrengen in Wikibooks, waarbij alle aspecten op een gestructureerde manier aan bod komen, en sommige hoofdstukken ook als checklist kunnen dienen. 
En nu heb ik er vast nog enkele over het hoofd gezien. 

Wat vinden jullie? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 15:13 (CET)
:Reken in deze niet op mij, mijn hoofd en mijn todo-lijst zijn vol. Overvol. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:38 (CET)</text>
      <sha1>0nnj6mlo9bbxuhurca29hd5ofz5xttd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432354</id>
      <parentid>432290</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kunnen Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato en Plato worden samengevoegd? */ — nieuwe sectie</comment>
      <origin>432354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33220" sha1="2jxrgg9vd2rs1aitnz16ttulxdonjio" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)
:::::::Gedaan: [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]]. Rest volgt later. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 11:12 (CET)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten worden gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)
::::Voor nu heb ik beide lijsten gesynchroniseerd. Ik zal de actie opnemen in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]].
::::Er zijn nog wel drie losse hoofdstukken [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1]], [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2]] en [[:Categorie:Wikijunior:Wat wil jij later worden? - inhoud]]. Alledrie zonder voorpagina, alledrie uit 2007. Zo te zien allemaal beginnetjes, de eerste twee zijn lijsten zonder links, waarschijnlijk als basis voor leerplannen voor docenten, maar waar leerlingen niets mee kunnen, de derde alleen een formulier dat leerlingen kunnen invullen. Wat moeten we hiermee? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 10:29 (CET)
:::::Doe maar weg, evenals [[Wikijunior:Wat wil jij later worden?/Logboek]]. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:16 (CET)

== Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? Zo nee: waarom bestaan ze allebei? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 nov 2026 11:21 (CET)
:De tweede kan weg, de inhoud verschilt niet van die van de eerste. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:08 (CET)
:{{Done|Genomineerd}}. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:32 (CET)

== Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen ==
Ik dacht alleen [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] te updaten en verder af te maken. Maar al doende en zoekende kom ik een wildgroei tegen aan pagina's voor beginnelingen op Wikibooks, die we allemaal moeten onderhouden en die dubbelingen bevatten:
* [[Wikibooks:Info]] - inleiding op Wikibooks (uitgebreidere tekst dan bovenaan op de voorpagina); links op o.a. ± 3.000 vandalisme-accounts en ruim een dozijn andere Wikibooks-pagina's.
* [[:Categorie:Help]] - nuttig, moet vooral blijven, inclusief ale pagina's erin (wellicht dat een enkeling kan worden samengevoegd en/of ge-update, maar dat is van later zorg).
* [[Wikibooks:Welkom]] - staat prominent (bovenaan) op de hoofdpagina - zoiets moet zeker blijven, maar wellicht aanpassen/uitbreiden met:
** [[Help:Hoe kan ik meedoen]] - wordt gelinkt naar duizenden Overlegpagina's van accounts en nog enkele tientallen andere pagina's.
** [[Wikibooks:Instructies]] - staat ook met een prominente link op de voorpagina. Voorstel: zoveel mogelijk onderdelen onderbrengen in Help-pagina's en steeds daarnaar verwijzen (al mee begonnen) + samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] + [[Wikibooks:Help]].
** [[Wikibooks:Help]] - staat in de linkerkolom op elke pagina en bevat een overzicht met plekken waar je met vragen terecht kunt en een overzicht van Help-pagina's (als in het Kookboek). Voorstel: samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] en [[Wikibooks:Instructies]].
* [[Help:Veelgestelde vragen]] - ik ben persoonlijk geen fan van FAQ's, heb ze liever in Help-pagina's, maar dat is ongetwijfeld een kwestie van smaak en gewoonte - het is in ieder geval weer een extra pagina om te zoeken om je vraag beantwoord te krijgen, wat voor eindgebruikers verwarrend kan zijn, ik heb liever alles op één duidelijke plek. Voorstel: de vragen omzetten in Help-pagina's of samenvoegen met bestaande Help-pagina's.
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]] - staat in de linkerkolom op elke pagina - OK, behouden - biedt meer info dan alleen hulp voor nieuwelingen.
* [[:Categorie:Wikibooks]] - bevat ook instructiepagina's die gericht zijn op eindgebruikers. Voorstel: hernoem die naar echte Help-pagina's (of samenvoegen met bestaande Help-pagina's over hetzelfde onderwerp) en breng ze onder in [[:Categorie:Help]], zodat al die losse pagina's, elk over één onderwerp (Help/hulp), bij elkaar staan. Laat de rest (o.a. onderhoudspagina's en beleid) er blijven staan.
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] - nuttig stappenplan voor docenten die hun eigen syllabus of ander lesmateriaal willen onderbrengen in Wikibooks, waarbij alle aspecten op een gestructureerde manier aan bod komen, en sommige hoofdstukken ook als checklist kunnen dienen. 
En nu heb ik er vast nog enkele over het hoofd gezien. 

Wat vinden jullie? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 15:13 (CET)
:Reken in deze niet op mij, mijn hoofd en mijn todo-lijst zijn vol. Overvol. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:38 (CET)

== Kunnen [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] en [[Plato]] worden samengevoegd? ==
Kunnen het hoofdstuk [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] en het wikiboek [[Plato]] worden samengevoegd? 
{{Ping|J.Grandgagnage}} Of anders: wat zijn kenmerkende verschillen tussen beide werken waardoor ze afzonderlijk moeten blijven? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 12:35 (CET)</text>
      <sha1>2jxrgg9vd2rs1aitnz16ttulxdonjio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Te verwijderen pagina's</title>
    <ns>4</ns>
    <id>51</id>
    <revision>
      <id>432349</id>
      <parentid>432096</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:59:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6790" sha1="a2ynyy1wj55ftnxy5366eeiymlj2yl0" xml:space="preserve">{{TOC zonder automatische nummering}}
== Uitleg ==
{{Te verwijderen pagina's}}

&lt;!--Niet verwijderd... een week laten staan--&gt;

== Archief ==
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; margin: 3px 0 5px 10px;&quot;&gt;
*[[Wikibooks:Logboek verwijderde pagina's|2004]] &amp;middot; {{Archieflinks|vanaf=2014}}
*[[Speciaal:Logboeken/delete|Verwijderingslogboek]]
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Voorbeeld:
== Jaar ==
=== Maand ===
====Toegevoegd dd-mm, te verwijderen op of na dd-mm+1 ====
*[[Paginatitel]] - wiu 
--&gt;

==2026==
===september===
====Toegevoegd 24 september, te verwijderen op of na 24 oktober====
* [[Iluthien]], het hele boek. Ik kon over deze taal via Wikidata en Google niets vinden, uitgezonderd op Google dit Wikibook. Toen ik verder googelde met de letters uit [[Iluthien/Uitspraak en Alfabet]] (Arlı Etlı Imnı Orlı Urlıd Eyvhen), bleek Turks of Azerbeidzjaans het meest voor de hand liggende, vanwege de ı (i zonder puntjes), dus niks Keltisch. Deze letters bleken ook nog eens afkomstig uit een bekende islamitische gebedstekst of religieuze formule in het Arabisch, opgeschreven met het Turkse alfabet. Dus ik heb sterk het vermoeden dat deze taal een verzinsel is van de eerste auteur, [[Gebruiker:Den Eddy en de Jos]] (in 2010, daarna zijn door hen geen wijzigingen meer aangebracht, ook niet elders op Wikibooks, zie https://nl.wikibooks.org/wiki/Speciaal:Bijdragen/Den_Eddy_en_de_Jos), die ons probeerde wat op de mouw spelden. 
:PS Is het misschien een idee om in [[Wikibooks:Missie, visie en uitgangspunten]] iets te vermelden over het soort onderwerpen dat is toegestaan? Dat Wikibooks alleen bedoeld is voor studie-, leer- en handboeken, handleidingen, instructies en naslagwerken? Niet voor essays, zelfgeschreven romans en andere verzinsels? Dat het om werkelijk bestaande onderwerpen moet gaan? Ik kon daar nu niets over vinden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 07:35 (CEST)
*:{{Done}} - Vanwege alle serieuze twijfel heb ik dit hele boek maar versneld verwijderd. Er moet immers voor alles worden voorkomen dat er onjuiste/misleidende zaken in de hoofdnaamruimte staan. Mocht de aanmaker hier ooit nog eens terugkomen, dan kan die zelf desgewenst verzoeken om herplaatsing. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:39 (CEST)

&lt;s&gt;* [[Kaartspel/Groenjassen]] - Eerder al door een anonieme gebruiker voorzien van &quot;nuweg&quot;, staat nu alsnog ter discussie na een opmerking van JopkeB.&lt;/s&gt;&lt;br&gt;
:&lt;s&gt;Copy/paste van een andere wiki, met taalfouten en ontbrekende sjablonen. Kan, met wat moeite, een deel van een Wikiboek worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 24 sep 2026 18:58 (CEST)&lt;/s&gt; - Reeds verwijderd (Ellywa, 24 sep 2026) wgs. schending van auteursrechten. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 sep 2026 10:39 (CEST)

====Toegevoegd 27 september, te verwijderen op of na 27 oktober====
* [[:Categorie:Geesteswetenschappen]] - Lege categorie. Hierin zouden eigenlijk de categorieën voor Taal, Literatuur, Filosofie, Geschiedenis en Kunst moeten komen, maar dan kan iemand zonder wetenschappelijke opleiding die categorieën niet meer vinden. Dus wat mij betreft blijven die subcategorieën als zelfstandige categorieën direct onder [[:Categorie:Boek naar thema]] gerangschikt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 sep 2026 13:37 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 september, te verwijderen op of na 28 oktober====
* [[:Categorie:Module fysica]] - Overbodige categorie. Hij bevatte twee onderdelen: [[Fysica]] en [[Fysica/Arbeid energie vermogen]]. De eerste heb ik verplaatst naar [[:Categorie:Natuurkunde]], waar hij thuishoort. Uit de tweede heb ik hem verwijderd omdat die ook al in [[:Categorie:Fysica - inhoud]] staat. Nu is deze categorie leeg en ik heb geen idee waarvoor hij gebruikt zou kunnen worden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 13:24 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 oktober, te verwijderen op of na 28 november====
* [[:Categorie:Bestand per boek]]
** Alle 34 (!) bestanden op Wikibooks staan ook al in 
*** [[:Categorie:Bestand naar licentie]] (7 C) en
*** [[:Categorie:Bestand naar type]] (5 C).
** Veruit de meeste bestanden komen van Commons, en verschijnen dus niet in deze categorie.
::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 28 okt 2026 15:52 (CET)

===november===
====Toegevoegd 1 november, te verwijderen op of na 1 december====
*[[Afdeling:Bijbelwetenschap]] en [[Faculteit:Bijbelkunde OT]] – Geen inhoud meer, sinds [[Cursus:Inleiding Oude Testament|de enige pagina]] in 2010 verwijderd is. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 13:14 (CET)

====Toegevoegd 4 november, te verwijderen op of na 4 december====
*[[:Categorie:Handige Harry]] – Heeft de zelfde inhoud als [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:31 (CET)
*:Mee eens. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 16:14 (CET)

====Toegevoegd 8 november, te verwijderen op of na 8 december====
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken]] - oorspronkelijke inhoud is opgenomen in [[Help:Afbeeldingen]]. Dit hoofdstuk is daarmee overbodig geworden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 nov 2026 13:35 (CET)
:{{Done|Verwijderd}} Geen discussie nodig: je eigen produkt én de inhoud is verplaatst. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 nov 2026 17:01 (CET)

====Toegevoegd 10 november, te verwijderen op of na 10 december====
*[[Maatschappijleer/'Verwarde tijden!’ die om richting vragen - Sybrand Buma]] - bevat alleen een externe link, die bovendien niet meer werkt.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 11:59 (CET)

== Kandidaten voor directe verwijdering ==
* ..


Hier worden maximaal 10 kandidaten voor directe verwijdering geplaatst:
{{Kolommen automatisch
|style=border: 1px solid silver; padding-left: 5px;
|inhoud=
&lt;dynamicPageList&gt;
category  = Wikibooks:Nuweg
mode      = ordered
count     = 10
redirects = include
&lt;/dynamicPageList&gt;
}}

* [[:Categorie:Wikibooks:Nuweg|Klik hier]] voor het volledige overzicht ({{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Nuweg}} pagina's en/of categorieën).

[[Categorie:Wikibooks]]</text>
      <sha1>a2ynyy1wj55ftnxy5366eeiymlj2yl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Gebruikersportaal</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1296</id>
    <revision>
      <id>432145</id>
      <parentid>425150</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T12:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Wikinews (verdwenen) vervangen door Wikivoyage</comment>
      <origin>432145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6105" sha1="b9bp7rabuq4f2knz3m0psnpo4qr8t74" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
{|style=&quot;border:1px solid #c0c0c0; border-collapse: collapse; width:100%;&quot; border=&quot;1&quot; class=&quot;plainlinks&quot;
|- style=&quot;background: #fcf8ff; color: black; text-align: center;&quot;
|colspan=&quot;3&quot; style=&quot;padding:0.5em 1em 0.3em 1em;&quot;|&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;'''Welkom op het gebruikersportaal van de Wikibooksgemeenschap.'''&lt;/span&gt;
De Nederlandstalige Wikibooks heeft momenteel {{Stats inline}}.{{Dynamisch}}

|- style=&quot;background:#efefd1; color: black; text-align: center; padding: 0.2em 1em; font-weight: bold;&quot;
|width=&quot;30%&quot;|Algemeen
|width=&quot;30%&quot;|[[:Categorie:Help|Help]]
|width=&quot;40%&quot;|Nuttig

|- valign=&quot;top&quot;
|width=&quot;30%&quot; style=&quot;padding:1em;&quot;|
*[[Wikibooks:Info|Wat is Wikibooks]]
*[[Wikibooks:Welkom|Welkom voor nieuwelingen]]
*[[Help:Veelgestelde vragen|Veelgestelde vragen (FAQ)]]
*[[Wikibooks:General disclaimer|Disclaimer]]
&lt;br&gt;
*[[Wikibooks:Waarom meehelpen|Waarom meehelpen]]
*[[Help:Hoe kan ik meedoen|Hoe kan ik meedoen]]
*[[Wikibooks:Zandbak|Oefenen met de opmaak]]
*[[Wikibooks:Afspraken|Afspraken/conventies]]
&lt;br&gt;
*[[Wikibooks:Auteursrechten|Auteursrechten]]
*[[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen|Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]

|width=&quot;30%&quot; style=&quot;padding:1em;&quot;|
*[[Help:Boekstructuur|Boekstructuur]]
*[[Help:Voorkeuren|Hulp bij het instellen van de voorkeuren]]
*[[Help:Terminologie|Gebruikte termen en afkortingen]]
*[[Help:Een nieuwe pagina aanmaken|Een nieuwe pagina aanmaken]]
*[[Help:Tekstopmaak|Overzicht tekstopmaak]]
*[[Help:Gebruik van links|Gebruik van links]]
*[[Help:Tabellen|Gebruik van tabellen]]
*[[Help:Formules|Gebruik van formules]]
*[[Help:Afbeeldingen|Gebruik van afbeeldingen]]
*[[Help:Geluid|Gebruik van geluid]]
*[[Help:Tijdbalken|Tijdbalken]]
*...[[:Categorie:Help|meer hulppagina's]]

|width=&quot;40%&quot; style=&quot;padding:1em;&quot;|
*[[Wikibooks:Moderator|Overzicht van moderatoren]] (gebruikers met meer mogelijkheden dan gewone gebruikers)
*[[Wikibooks:Verzoekpagina voor moderatoren|Pagina voor verzoeken aan moderatoren]]
&lt;br&gt;
*[[Wikibooks:Gebruikers|Gebruikers]]: Andere medewerkers
*[[Wikibooks:Lerarenkamer|De lerarenkamer]]: Algemene overlegpagina van Wikibooks, voor vragen en dergelijke.
*[[Wikibooks:Links|Links voor overkoepelende informatie]]
*[[Wikibooks:Beheerpagina's|Overzicht beheerpagina's]]
*[[Speciaal:Specialpages|Speciale pagina's]] (door de software bijgehouden)
*[irc://irc.freenode.net/wikibooks-nl Wikibooks chat directe verbinding]
&lt;!-- *[https://stats.wikimedia.org/wikibooks/NL/Sitemap.htm Statistieken van Wikibooks] --&gt;
&lt;!-- *[{{Http}}://tools.wikimedia.de/~interiot/cgi-bin/count_edits Editcounter]: Tel je eigen of andermans edits. --&gt;

|- style=&quot;background:#efefd1; color: black; text-align:center; padding:0.2em 1em; font-weight:bold;&quot;
|colspan=&quot;2&quot; width=&quot;60%&quot;|[[Wikibooks:Nieuws|Nieuws over Wikibooks en andere Wikimediaprojecten]]
|width=&quot;40%&quot;|[[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken|Gewenste hoofdstukken en boeken]]

|- valign=&quot;top&quot;
|colspan=&quot;2&quot; width=&quot;60%&quot; style=&quot;padding: 0; 1em;&quot; xx |&lt;div style=&quot;position: relative; height: 17.5em; overflow-y: scroll; margin-left: 1em; padding-top: 1em; padding-right: 1em;&quot;&gt;{{Wikibooks-nieuws}}&lt;/div&gt;
|width=&quot;40%&quot; style=&quot;padding:1em;&quot;|{{Gewenste artikelen}}

|- style=&quot;background:#efefd1; color: black; text-align:center; padding:0.2em 1em; font-weight:bold;&quot;
|colspan=&quot;2&quot; width=&quot;60%&quot;|Problemen
|width=&quot;40%&quot; id=&quot;sisterprojects&quot;|Andere Wikimediaprojecten

|- valign=&quot;top&quot;
|colspan=&quot;2&quot; width=&quot;60%&quot; style=&quot;padding:1em;&quot;|
*[[Wikibooks:Duplicaten|Twee artikelen die over hetzelfde onderwerp gaan]]
*[[Wikibooks:Doorverwijspagina|Ik wil een nieuw artikel aanmaken, maar de naam is al in gebruik]]
*[[Wikibooks:Te verwijderen pagina's|Ik wil een artikel verwijderd hebben]]
*[[Wikibooks:Kleine problemen|Kleine problemen op pagina's]]
*[[Wikibooks:Ideeënbus|Post oplossingen voor problemen in de ideeënbus]]

|width=&quot;40%&quot; rowspan=&quot;3&quot;|
{|align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;0&quot; width=&quot;95%&quot; border=&quot;0&quot;
|[[Afbeelding:Wikimedia-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[m:Main Page|'''Meta-Wiki''']]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;Coördinatie van alle Wikimediaprojecten&lt;/span&gt;
|[[Afbeelding:Commons-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[commons:Hoofdpagina|'''Commons''']]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;Verzameling van multimediabestanden&lt;/span&gt;
|-
|[[Afbeelding:Wikipedia-logo.png|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[w:Hoofdpagina|'''Wikipedia''']]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;Encyclopedie&lt;/span&gt;
|[[Afbeelding:WiktionaryNl.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[wikt:Hoofdpagina|'''Wiktionary''']]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;Woordenboek&lt;/span&gt;
|-
|[[Afbeelding:Wikivoyage-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[Wikivoyage:nl:Hoofdpagina|'''Wikivoyage''']]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;Reisgidsen&lt;/span&gt;
|[[Afbeelding:Wikisource-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[s:Hoofdpagina|'''Wikisource''']]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;Auteursrechtvrije documenten&lt;/span&gt;
|-
|[[Afbeelding:Wikispecies-logo.png|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[wikispecies:Hoofdpagina|'''Wikispecies''']]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;Gids van soorten&lt;/span&gt;
|[[Afbeelding:Wikiquote-logo.svg|35px|&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;]]
|[[q:Hoofdpagina|'''Wikiquote''']]&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;Collectie van uitspraken&lt;/span&gt;
|}

|- style=&quot;background:#efefd1; color: black; text-align:center; padding:0.2em 1em; font-weight:bold;&quot;
|width=&quot;30%&quot;|Sjablonen
|width=&quot;30%&quot;|Categorieën

|- valign=&quot;top&quot;
|width=&quot;30%&quot; style=&quot;padding:1em;&quot;|
*[[Wikibooks:Tekstoverzicht alle sjablonen|Tekstoverzicht alle sjablonen]]
*[[Help:Sjablonen|Gebruik van sjablonen]]
*[[Help:Navigatietabellen|Gebruik van navigatietabellen]]

|width=&quot;30%&quot; style=&quot;padding:1em;&quot;|
*[[Help:Categorieën|Gebruik van categorieën]]
&lt;!--*[https://stats.wikimedia.org/wikibooks/EN/CategoryOverview_NL_Complete.htm Categorieoverzicht] --&gt;
*[[Speciaal:Categories|Alfabetische categorielijst]]

|- style=&quot;background:#efefd1; color: black; text-align:center; color: black; padding:0.2em 1em; font-weight:bold;&quot;
|colspan=&quot;3&quot;|Wikibooks in andere talen
|- valign=&quot;top&quot;
|colspan=&quot;3&quot; style=&quot;padding:1em;&quot;|{{Wikibooks in andere talen}}
|}</text>
      <sha1>b9bp7rabuq4f2knz3m0psnpo4qr8t74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Info</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1682</id>
    <revision>
      <id>432142</id>
      <parentid>404583</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T12:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Overbodige links naar andere Wikibooks verwijderd + correctie</comment>
      <origin>432142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1783" sha1="12eu0wyi6jluqlk6n9wcxut1ap3iyj8" xml:space="preserve">[[Image:Wikibooks-logo-en.svg|right|100px|Wikibooks logo]]
'''[[Hoofdpagina|Wikibooks]]''' is een onderdeel van [[w:Wikimedia|Wikimedia]] en dus een zusterproject van ondermeer de bekende encyclopedie [[w:Hoofdpagina|Wikipedia]].

Het Wikibooks-project is gestart op 10 juli 2003. Sinds 22 juli 2004 is er ook een Nederlandstalige versie van dit project. Op 22 juli 2008 werd het 2.500ste hoofdstuk gestart.

De bedoeling van Wikibooks is een collectie vrije boeken, handleidingen en andere teksten te verspreiden, die gezamenlijk worden geschreven. Wikibooks is een [[Wikibooks:Wat is een wiki?|wiki]], wat kort gezegd betekent dat iedereen eraan kan meewerken, inclusief U!

Het Wikibooks-project is gestart naar aanleiding van een vraag van Karl Wick die een plek zocht om [[w:Open source|open source]] boeken te schrijven, zoals [[fysica]], om hiermee de kosten van (leer)boeken te reduceren en de mogelijkheden ervan juist te vergroten. 

Alle bijdragen aan Wikibooks vallen onder de [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.nl Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie], wat in de praktijk betekent dat de bijdragen aan Wikibooks vrij moeten zijn van [[Wikibooks:Auteursrechten|auteursrechten]]; u moet dus zelf de teksten schrijven. Tevens betekent het dat de bijdragen aan Wikibooks vrij verspreid mogen worden, mits de auteur(s) en de bron waarvan de tekst afkomstig is vermeld worden.

Wikibooks kent naast Wikipedia nog meer zusterprojecten, waarvan de belangrijkste [[Wikibooks:Gebruikersportaal#sisterprojects|hier]] vermeld zijn.&lt;br&gt;
Wikibooks NL is niet het enige project dat loopt. Het is beschikbaar in meerdere talen, die in de linkrechts  bovenaan (23 talen) te vinden zijn.

==Links== 
*[[Wikibooks:Portaal]]

[[Categorie:Wikibooks|Info]]</text>
      <sha1>12eu0wyi6jluqlk6n9wcxut1ap3iyj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Hoe kan ik meedoen</title>
    <ns>12</ns>
    <id>2573</id>
    <revision>
      <id>432146</id>
      <parentid>397121</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T12:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Meer informatie */</comment>
      <origin>432146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3603" sha1="mckgsi8hwrm8naj2x4a60oddtxk0bi7" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}
'''Ik wil graag aan Wikibooks bijdragen. Wat kan ik doen?'''

*Indien u slechts een beperkte tijd aan Wikibooks wilt besteden, dan kunt u het beste eerst eens kijken of er al boeken bestaan over het onderwerp waarvan u kennis hebt. Zonodig kunt u er enkele zaken aan toevoegen.
*Wilt u meer tijd besteden, lees dan alstublieft door.
----

*'''Kies een onderwerp''' dat u interesseert.
*'''Ga na wat er tot nu toe over dat onderwerp geschreven is''' via het zoekvenster in deze Wikibooks, of [http://www.google.com/custom?sa=Google+Search&amp;domains=wikibooks.org;nl.wikibooks.org&amp;sitesearch=nl.wikibooks.org zoek op deze Wikibooks met behulp van Google].
*'''Vul de bestaande artikelen aan''' of verbeter ze.
*'''Vul leegtes op''' door het aanmaken en beschrijven van nieuwe pagina's over aspecten van het onderwerp die nog niet zijn behandeld.
*'''Bezoek [[Speciaal:Randompage|een willekeurige pagina]]''' en kijk of er een link op staat waar nog niet over geschreven is. Die herkent u (volgens de standaardinstelling van Wikibooks) aan de rode kleur (bestaande artikelen hebben standaard een blauwe link). Als u op de rode link klikt, krijgt u een bewerkingspagina te zien. U kunt daar meteen beginnen met het schrijven over het betreffende onderwerp. Bent u tevreden, vat dan onderaan samen wat u hebt gedaan en klik op ''Opslaan'' (of eerst op ''Toon bewerking'' als u vooraf even wilt nakijken hoe het er 'in het echt' uitziet).
*'''Schrijf over een onderwerp waar u weinig tot niets van weet, maar wel iets over wilt leren.''' Gebruik dit als een aanleiding om er meer over te weten te komen en voeg op Wikibooks toe wat u erover geleerd hebt. Dit is een fantastische manier om te leren studeren, noteren, informatie organiseren en uw nieuwe kennis in eigen woorden op te schrijven. Met een beetje geluk zullen uw medegebruikers zich ook gaan bezighouden met uw artikel, zodat men elkaar kan helpen. Vermeld wel steeds de bronnen waar u uit geput hebt.
*'''Neem een breed onderwerp''' zoals [[Fysica]] of [[GNU/Linux]], en maak een hoofdpagina aan met een overzicht. Maak een lijst van alle onderwerpen die beschreven moeten worden en die het geheel completeren. U hoeft niet zelf al die pagina's te beschrijven. Als u een begin maakt met alle noodzakelijke onderwerpen, komt er op een gegeven moment vanzelf wel iemand anders langs die er ook in geïnteresseerd is en gaat invullen.
*'''Om mee te doen hoeft u niet zelf te schrijven.''' U kunt ook grammaticale of stijlfouten verbeteren, onverklaarbare nonsens verwijderen of persoonlijke meningen veranderen in objectieve informatie. Ook kunt u links maken van woorden die een onderwerp op zichzelf zouden kunnen zijn.
*'''Vertel uw vrienden, collega's, studiegenoten en kennissen over deze Wikibooks.''' Iedereen is meer dan welkom.
*'''Link naar Wikibooks vanaf uw eigen website.''' Alle soorten links zijn welkom. Zowel naar de hoofdpagina als naar een specifiek onderwerp. Een banner zou natuurlijk helemaal mooi zijn.

==='''Meer informatie'''===
* [[Wikibooks:Welkom]]
* [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken|Een nieuwe pagina aanmaken]]
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] - stappenplan voor het maken van een wikiboek
* [[Wikibooks:Info]]
* [[Help:Veelgestelde vragen|Veel gestelde vragen]]

Op het [[Wikibooks:Gebruikersportaal|gebruikersportaal]] staat een overzicht van vele handige pagina's.

[[Categorie:Help|Meedoen]]
[[de:Hilfe:Wie man ein neues Buch beginnt]]
[[en:Help:How to start a book]]
[[es:Wikilibros:Tutorial]]
[[ja:Wikibooks:新しいページの作り方]]
[[pl:Wikibooks:Tworzenie podręczników]]</text>
      <sha1>mckgsi8hwrm8naj2x4a60oddtxk0bi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:NuCommons</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3449</id>
    <revision>
      <id>432154</id>
      <parentid>422570</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>432154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1641" sha1="f648sktlvuz2l362xf63rx851e34gjj" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width: 500px; margin: 0 auto; text-align: center; background: #F1F1DE; color: black; border: 1px solid #CC9;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Commons-logo.svg|30px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''Ook op Commons beschikbaar'''&lt;/span&gt;

Dit bestand is beschikbaar op [[Commons:Hoofdpagina|Commons]] als [[Commons:Image:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|{{{1|{{PAGENAME}}}}}]]

Als het bestand in één van de subcategorieën van [[:Categorie:Bestand]] staat, dan svp. ''na'' het verwijderen van de pagina de pagina terugplaatsen. Zo wordt alleen de bestandstekst met categorieën teruggeplaatst, maar blijft het bestand zelf verwijderd. &lt;!-- Zie de tool [https://tools.wikimedia.de/~daniel/WikiSense/CommonsClash.php?wikilang=nl&amp;wikifam=.wikibooks.org CommonsClash] voor een overzicht van afbeeldingen waarvan de naam gelijk is aan een afbeelding op Commons. (pagina niet meer actief) --&gt;
&lt;!--[https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Afbeelding:{{PAGENAMEE}}&amp;image={{PAGENAMEE}}&amp;action=delete&amp;wpReason={{URLENCODE:Deze afbeelding is beschikbaar op Commons als {{#If:{{{1|}}}|[[commons:Image:{{{1}}}{{!}}Afbeelding:{{{1}}}]]|[[commons:Image:{{PAGENAME}}{{!}}Afbeelding:{{PAGENAME}}]]}}}} Snel verwijderen].--&gt;
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;{{#IfEq:{{NAMESPACE}}|{{Ns:6}}|
{{#If:{{{1|}}}
 | {{#IfEq: {{PAGENAME}} | {{{1}}} | [[Categorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam]] | [[Categorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons]]}}
 | [[Categorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam]]
}}}}
&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Categorie:Sjablonen afbeelding|Commons-{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f648sktlvuz2l362xf63rx851e34gjj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432160</id>
      <parentid>432154</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>catsort</comment>
      <origin>432160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1622" sha1="kn2e8loy9qcyuqhh2ydiyssenya4phc" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width: 500px; margin: 0 auto; text-align: center; background: #F1F1DE; color: black; border: 1px solid #CC9;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Commons-logo.svg|30px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''Ook op Commons beschikbaar'''&lt;/span&gt;

Dit bestand is beschikbaar op [[Commons:Hoofdpagina|Commons]] als [[Commons:Image:{{{1|{{PAGENAME}}}}}|{{{1|{{PAGENAME}}}}}]]

Als het bestand in één van de subcategorieën van [[:Categorie:Bestand]] staat, dan svp. ''na'' het verwijderen van de pagina de pagina terugplaatsen. Zo wordt alleen de bestandstekst met categorieën teruggeplaatst, maar blijft het bestand zelf verwijderd. &lt;!-- Zie de tool [https://tools.wikimedia.de/~daniel/WikiSense/CommonsClash.php?wikilang=nl&amp;wikifam=.wikibooks.org CommonsClash] voor een overzicht van afbeeldingen waarvan de naam gelijk is aan een afbeelding op Commons. (pagina niet meer actief) --&gt;
&lt;!--[https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Afbeelding:{{PAGENAMEE}}&amp;image={{PAGENAMEE}}&amp;action=delete&amp;wpReason={{URLENCODE:Deze afbeelding is beschikbaar op Commons als {{#If:{{{1|}}}|[[commons:Image:{{{1}}}{{!}}Afbeelding:{{{1}}}]]|[[commons:Image:{{PAGENAME}}{{!}}Afbeelding:{{PAGENAME}}]]}}}} Snel verwijderen].--&gt;
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;{{#IfEq:{{NAMESPACE}}|{{Ns:6}}|
{{#If:{{{1|}}}
 | {{#IfEq: {{PAGENAME}} | {{{1}}} | [[Categorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam]] | [[Categorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons]]}}
 | [[Categorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam]]
}}}}
&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Categorie:Sjablonen afbeelding| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kn2e8loy9qcyuqhh2ydiyssenya4phc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Huisdier</title>
    <ns>14</ns>
    <id>6094</id>
    <revision>
      <id>432331</id>
      <parentid>352802</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285" sha1="jnyd3fvrvfimud92p77emtlp9epr4ue" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp=huisdieren
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}
[[Categorie:Boek naar thema]]
[[Categorie:Dier|*]]
[[Categorie:Wonen]]</text>
      <sha1>jnyd3fvrvfimud92p77emtlp9epr4ue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432340</id>
      <parentid>432331</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:36:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="327" sha1="2hvnm7tund03z56mrgka4ggo81jf5hs" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp=huisdieren
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Biologie|Biologie]] &amp;rarr; [[:Categorie:Dier|Dier]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}
[[Categorie:Dier|*]]
[[Categorie:Wonen]]</text>
      <sha1>2hvnm7tund03z56mrgka4ggo81jf5hs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Informatie</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6295</id>
    <revision>
      <id>432158</id>
      <parentid>431610</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>432158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4054" sha1="ayzyc5pfsvyz0zxqk5k4pccvfrq23aw" xml:space="preserve">&lt;h2&gt;Informatie&lt;/h2&gt; __NOTOC__
{| summary=&quot;A standardized table providing complete information about the file, including description of what it shows and how it was made, copyright status and source.&quot; class=&quot;vatop layouttemplate licensetpl&quot; style=&quot;width: 100%; border: 2px solid #e0e0e0; font-size: smaller; line-height: 1; margin: 1em 0;&quot;
| style=&quot;width: 9em; text-align: right; font-weight: bold;&quot; | Beschrijving:
| {{{Description|}}}{{{Beschrijving|}}}
|-
| style=&quot;text-align: right; font-weight: bold;&quot; | Tbv. boek(en):
| {{#If:{{{Boek|}}}|[[{{{Boek|}}}|{{{Boek|}}}]]}}{{#If:{{{Boek 2|}}}|, [[{{{Boek 2|}}}|{{{Boek 2|}}}]]}}
|-
| style=&quot;text-align: right; font-weight: bold;&quot; | Bron:
| {{{Source|}}}{{{Bron|}}}
|-
| style=&quot;text-align: right; font-weight: bold;&quot; | Auteur:
| {{{Author|}}}{{{Auteur|}}}
|-
| style=&quot;text-align: right; font-weight: bold;&quot; | Datum:
| {{{Date|}}}{{{Datum|}}}
|-
| style=&quot;text-align: right; font-weight: bold;&quot; | Licentie:
| {{{Permission|}}}{{{Toestemming|}}}{{{Licentie|}}}&lt;!--

--&gt;{{#If:{{{other_versions|}}}{{{andere_versies|}}} | &lt;tr&gt;&lt;td style=&quot;text-align: right; font-weight: bold;&quot;&gt;Andere versies:&lt;/td&gt;&lt;td&gt;{{{other_versions|}}}{{{andere_versies|}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;}}

|-
| style=&quot;text-align: right; font-weight: bold;&quot; | Tools:
| {{{tools|}}}

|}&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=

==Korte beschrijving syntax ==
Zie [[Commons:Commons:First steps/Quality and description|Wikimedia Commons]]{{En}} voor een volledige beschrijving van de originele versie.

&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{Informatie
 |Beschrijving   = 
 |Boek           = 
 |Boek 2         = 
 |Bron           = 
 |Datum          = 
 |Auteur         = 
 |Licentie       = 
 |andere_versies = 
 |tools          = 
}}
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
&lt;!-- 
of:

&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{Informatie
 |Description    = 
 |Source         = 
 |Author         = 
 |Date           = 
 |Permission     = 
 |other_versions = 
 |tools          = 
}}
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
--&gt;
==Voorbeeld==
''Bijvoorbeeld de broncode van [[:Afbeelding:Anders-Celsius-Head.jpg]]:''

&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
{{Informatie
 |Description = Part of an oil painting of Anders Celsius. Painting by Olof Arenius (1701 - 1766). The original painting is placed in the astronomical observatory of Uppsala University.{{En}}
 |Boek   = 
 |Boek 2 = 
 |Source = Astronomical observatory of Uppsala University
* https://www.astro.uu.se/history/Celsius_eng.html
* https://www.astro.uu.se/history/images/celsius3.jpg
 |Date = between 1701 - 1766
 |Author = Olof Arenius
 |Permission = Copyright expired as artist died more than 70 years ago
 |other_versions = [[:Afbeelding:Anders-Celsius.jpeg]] (full image)
}}
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
geeft:
{{Informatie
 |Description = Part of an oil painting of Anders Celsius. Painting by Olof Arenius (1701 - 1766). The original painting is placed in the astronomical observatory of Uppsala University.{{En}}
 |Boek   = 
 |Boek 2 = 
 |Source = Astronomical observatory of Uppsala University
* https://www.astro.uu.se/history/Celsius_eng.html
* https://www.astro.uu.se/history/images/celsius3.jpg
 |Date = between 1701 - 1766
 |Author = Olof Arenius
 |Permission = Copyright expired as artist died more than 70 years ago
 |other_versions = [[:Afbeelding:Anders-Celsius.jpeg]] (full image)
}}

[[Categorie:Sjablonen afbeelding| ]]
}}&lt;/noinclude&gt;

&lt;includeonly&gt;
{{#IfEq:{{NAMESPACE}}|Bestand
  |{{#If:{{{Boek|}}}
    |[[Categorie:{{{Boek|}}}]]
    |&lt;!--[[Categorie:Ongebruikt bestand]]  geeft niet het gewenste resultaat --&gt;
  }}
  {{#If:{{{Boek 2|}}}
    |[[Categorie:{{{Boek 2|}}}]]  &lt;!-- aanname: param. Boek is ook ingevuld --&gt;
  }}
  {{#Switch:{{Lc:{{Right|{{PAGENAME}}|4}}}}
    |.jpg
    |jpeg
    |.gif
    |.png     
    |.tif
    |tiff
    |webp     = [[Categorie:Afbeelding]]  &lt;!-- ongesorteerd; is dat OK? --&gt;
    |.ogg
    |.wav     = [[Categorie:Geluidsbestand]]
    |.pdf     = [[Categorie:PDF-bestand]]
    |.svg     = [[Categorie:SVG-bestand]]
    |#default = [[Categorie:Bestand van onbekend type]]
    &lt;!-- ToDo: .xcf, .mid, .ogv, djvu, .oga, flac, opus, webm, .mp3, midi, .mpg, mpeg  (20260414) --&gt;
  }}
}}
&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>ayzyc5pfsvyz0zxqk5k4pccvfrq23aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Gestarte boeken</title>
    <ns>10</ns>
    <id>6445</id>
    <revision>
      <id>432220</id>
      <parentid>431777</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9984" sha1="6r9qpq2tc64t75xd77u5r7t610mhgnr" xml:space="preserve">&lt;!-- NIEUWE BOEKEN op ALFABET invoegen - Zet er het VOORTGANGSSJABLOON en de DATUM bij (bijvoorbeeld 0, 25, of 50%|Datum=01 maart 2010). De bedoeling is de laatst eraan gewerkte datum. Dat hoeft niet elke keer, maar is wel handig om te zien DAT er nog steeds aan gewerkt wordt. Boeken die voor 75% of meer 'af' zijn verplaatsen naar de kolom 'Wiki Boeken'--&gt;
&lt;h3&gt;'''Lijst van wikiboeken die voor minder dan 75% klaar zijn. Uw goede aanvullingen zijn welkom. (In de linkerkolom staan boeken die al verder zijn.)'''&lt;/h3&gt;
&lt;div class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;margin-bottom: 0.6em;&quot;&gt;''Voeg als u een nieuw boek begint de titel aan deze lijst toe: [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Sjabloon:Gestarte_boeken&amp;action=edit klik hier.]''&lt;/div&gt;
'''A'''
[[Aardrijkskunde]]{{50%|Datum=12 februari 2026}}
[[Abstracte algebra]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]{{0%|Datum=19 oktober 2005}} -
[[Amélie Nothomb]]{{50%|Datum=19 augustus 2017}} -
[[Analyse]]{{50%|Datum=14 februari 2010}} -
[[Anaximander over de natuur]]{{25%|Datum=29 maart 2010}} -
[[Aquaristiek]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Archeologie]]{{0%|Datum=24 april 2010}} -
[[Arduino]]{{0%|Datum=30 juli 2013}} -
[[Atlas van Europa]]{{25%|Datum=13 februari 2010}}
&lt;br&gt;
'''B'''
[[Basisstructuur van de kosmos]]{{25%|Datum=3 september 2010}} -
[[Bekende filosofen uit de geschiedenis]]{{25%|Datum=17 maart 2016}} -
[[Belgische Franstalige literatuur]]{{25%|Datum=1 december 2019}} -
[[Beroemde jazzmuzikanten]]{{25%|Datum=28 augustus 2010}} - -
[[Biochemie]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} -
[[Biologie]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} - 
[[Bitcoin voor beginners]]{{25%|Datum=20 februari 2018}}
&lt;br&gt;
'''C'''
[[Catalaans]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Chemie Centraal]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} -
[[Chemisch rekenen]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Cascading Style Sheets|CSS]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Chillipepers.nl]]{{50%|Datum=13 juni 2011}} -
[[Computernetwerken]]{{25%|Datum=10 dec 2010}} -
[[Computers voor beginners]]{{25%|Datum=23 sept 2026}} -
[[Computerspellen]]{{25%|Datum=Volgens infobox}} -
[[Computersystemen]]{{25%|Datum=23 november 2012}} -
[[Criminologie]]{{25%|Datum=24 september 2026}}
[[Cursusboek Marifonie]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Cursus noten lezen]]{{25%|Datum=12 december 2013}} 
&lt;br&gt;
'''D'''
[[Dammen]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Datacommunicatie in informatica]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} - 
[[Decamerone]]{{50%|Datum=21 augustus 2011}} -
[[Deens]]{{50%|Datum=25 september 2006}} -
[[Portaal:Dierengids|Dierengids]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Dominobouwen]]{{25%|Datum=29 maart 2010}} -
[[Duits]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Dwengo]]{{25%|Datum=6 december 2012}}
&lt;br&gt;
'''E'''
[[EHBO]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Elektriciteit]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Elektronica]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Engels]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Etiquette voor het internationaal zakendoen|Etiquette voor het internationaal zakendoen]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Evolutie]]{{50%|Datum=23 mei 2025}}
&lt;br&gt;
'''F'''
[[Farmacologie]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Filmmontage]]{{0%|Datum=3 juni 2010}} -
[[Fourieranalyse]]{{25%|Datum=14 februari 2010}} -
[[Frans]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Fries]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Wikibooks:Fysica|Fysica (project onderwijs)]]{{25%|Datum=14 februari 2010}}
&lt;br&gt;
'''G'''
[[Gebruik van de opdrachtprompt]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Geheimschrift]]{{50%|Datum=18 oktober 2026}} -
[[Gender en diversiteit]]{{25%|Datum=20 juni 2005}} -
[[Geneeskunde]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Genieten van seks]]{{50%|Datum=23 oktober 2015}} -
[[Georges Simenon]]{{25%|Datum=8 september 2016}} -
[[Gitaar]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Gotisch]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Griekse mythologie]]{{25%|Datum=21 september 2008}} -
[[Gronings]]{{25%|Datum=15 februari 2010}}
&lt;br&gt;
'''H'''
[[Handboek practica onderwijs|Handboek practicaonderwijs]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Handige Harry]]{{50%|Datum= 29 september 2008}} -
[[Hengelsport]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Heraclitus over de natuur]]{{50%|Datum=15 februari 2010}}
[[Hermetische kabbala]]{{50%|Datum=24 augustus 2010}} -
[[Houtzaagmolens praktijkhandboek]]{{25%|Datum=31 oktober 2010}} -
[[HTML]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Victor Hugo]]{{25%|Datum=7 juli 2024}}
&lt;br&gt;
'''I'''
[[Ido]]{{25%}} -
[[Inleiding Oude en Nieuwe Testament]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Inleiding tot de westerse wijsbegeerte]]{{25%|Datum=24 september 2026}}-
[[In mensentaal]]{{25%|Datum=16 februari 2010}}
&lt;br&gt;
'''J'''
[[Jazz standards]]{{25%|Datum=30 augustus 2010}} -
&lt;br&gt;
'''K'''
[[Kaartspel|Kaartspelen]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Kantoorsoftware]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Kennisbank keramiek]]{{25%|Datum=27 april 2019}} -
[[Koningen aan de Nijl]]{{25%|Datum=9 juli 2006}} -
[[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Kunstgeschiedenis]]{{25%|Datum=16 februari 2010}}
&lt;br&gt;
'''L'''
[[Latijn (scholierenversie)]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Leerboek Wikipedia]]{{25%|Datum=24 april 2011}} -
[[Leer jezelf ecologisch tuinieren]]{{50%|Datum=23 augustus 2017}} -
[[Litouws]]{{25%|Datum=15 februari 2010}}
&lt;br&gt;
'''M'''
[[Maatschappijleer]]{{50%|Datum=23 augustus 2017}} -
[[Magische wetenschap|Magische wetenschappen]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Mechanica van materialen]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Melkwinning]]{{25%|Datum=9 juni 2010}} -
[[Meten en onzekerheid]]{{25%|Datum=15 februari 2011}} -
[[Mineralen verzamelen]]{{25%|Datum=18 december 2007}} -
[[Modelspoorwegbouw]]{{25%|Datum=22 maart 2009}}
&lt;br&gt;
'''N'''
[[Nederlands]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Nederlandse geschiedenis]]{{50%|Datum=20 juni 2005}} - 
[[Nederlandse jazz]]{{50%|Datum=28 augustus 2010}} -
[[Netwerken]]{{25%|Datum=Volgens infobox}}
[[Noors]]{{25%|Datum=4 april 2013}}
&lt;br&gt;
'''O'''
[[Omgaan met dove mensen]]{{25%|Datum=18 oktober 2026}} -
[[Omrekenen van eenheden]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Onderwijs in relatie tot P2P]]{{50%|Datum=23 september 2014}} -
[[Ontdekkingsreizen]]{{25%|Datum=Volgens infobox}} -
[[Ontwerp en bouw een besturingssysteem]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[OpenOffice.org]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[OpenStreetMap]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Oracle]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Organische chemie]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} -
[[Oudgrieks]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Over beroemde personen]]{{25%|Datum=16 februari 2010}}-
[[Opfriscursus literatuur]]{{25%|Datum=23 augustus 2010}}
&lt;br&gt;
'''P'''
[[Papiamento]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Periodiek systeem]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Personenzorg I]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Perzisch]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Pinnacle Studio]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Edgar Allan Poe]] - {{25%|Datum=14 juli 2024}}
[[Pools]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Portugees]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Programmeren, de basis]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Programmeren in C]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Programmeren in C++]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Programmeren in C Sharp|Programmeren in C#]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Programmeren in COBOL]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Programmeren in Java]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Programmeren in JavaScript]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Programmeren in Just Basic]]{{25%|Datum=4 augustus 2012}} -
[[Programmeren in Pascal]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Programmeren in Python]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Programmeren in Ruby]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Programmeren in x86 assembler]]{{25%|Datum=15 februari 2010}}
&lt;br&gt;
'''R'''
[[Religieus woordenboek]]{{25%|Datum=19 januari 2011}} -
[[Roemeens]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Russisch]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} 
&lt;br&gt;
'''S'''
[[Saterfries]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Scheepsstabiliteit]]{{25%|Datum=18-10-2026}} - 
[[Scheikunde]]{{25%|Datum=13 februari 2010}} -
[[Scheikunde Opgaven]]{{50%|Datum=Volgens infobox}} - 
[[Schrijven]]{{50%|Datum=10-04-2026}} -
[[Second Life]]{{Nieuw}}{{25%|Datum=21-11-2010}} -
[[Shakespeares toneelstukken]]{{25%|Datum=16 april 2017}} -
[[Shakespeare van A tot Z]]{{25%|Datum=11 november 2021}} -
[[Sindarijns]]{{50%|Datum= 13 aug 2010}} -
[[Sloveens]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Songbook]]{{0%|Datum=16 juli 2015}} -
[[Spaans]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Sterkteleer]]{{50%|Datum=20 juli 2010}} -
[[Sterrenkijken]]{{25%|Datum=11 december 2013}}
&lt;!--[[Sxrivniskookn|Sxrivniskookn (Schrijven voor sociaal agogisch werkers)]]{{25%|Datum=9 september 2026}} --&gt;
&lt;br&gt;
'''T'''
[[Tabellenboek Exact]]{{25%|Datum= 23 sep 2025}} -
[[Tekstverwerking]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Toetsenbank]]{{25%|Datum=30 september 2006}} -
[[Trucs met de diabolo]]{{50%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Tsjechisch]]{{0%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Turks]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} -
[[Transfusiegeneeskunde]]{{25%|Datum=06 oktober 2011}}
&lt;br&gt;
'''V'''
[[Verklarende woordenlijst biologie voor het secundair onderwijs]]{{25%|Datum=29 september 2026}} -
[[Verteltechnieken]]{{25%|Datum=16 februari 2010}} - 
[[Vietnamees]]{{25%|Datum=4 november 2010}}
&lt;br&gt;
'''W'''
[[Welsh]]{{50%|Datum=20 augustus 2010}} -
[[Wereldreligies]]{{25%|Datum=23 september 2026}} -
[[Werken met MKVToolnix]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[West-Vlaams]]{{50%|Datum=15 februari 2010}} -
[[William Wordsworth]]{{25%|Datum=14 november 2019}} -
[[Windows]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} - 
[[Woordenboek&amp;nbsp;literatuur]]{{25%|Datum=12 feb 2018}}
&lt;br&gt;
'''Z'''
[[Zeeuws]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Zeilen met een open kielboot op Gooi- en Eemmeer]]{{25%|Datum=15 februari 2010}} -
[[Zweeds]]{{25%|Datum=16 februari 2010}}
&lt;noinclude&gt;[[Categorie:Sjablonen hoofdpagina]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6r9qpq2tc64t75xd77u5r7t610mhgnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Wachtruimte/Handleiding voor het starten van een onderneming</title>
    <ns>4</ns>
    <id>7352</id>
    <revision>
      <id>432202</id>
      <parentid>307118</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>-cat</comment>
      <origin>432202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2534" sha1="lhrlumgeake0gxsqss0y8gpyoozxfnu" xml:space="preserve">{{Wachtruimte}}
Wie werkt er mee aan Handleiding voor het starten van een onderneming?

Een '''onderneming starten''' is een mooie uitdaging. Veel starters voelen zich bevlogen of willen graag voor zichzelf werken en niet meer direct voor een baas. Zij richten dan een eigen [[bedrijf]] op. Wanneer men begint met ondernemen wordt men een starter genoemd. Dit zijn veelal starters die beginnen vanuit een opleiding of interesse. Starters die afkomstig zijn uit reeds bestaande bedrijven of instellingen(maar denken dat ze het beter of goedkoper kunnen) worden ook wel spinn-offs genoemd.

In Nederland starten relatief minder mensen een onderneming dan in vergelijking met omringende landen. 

De drie belangrijkste motieven om een onderneming te starten zijn:
* 1. Uitdaging
* 2. Wens om eigen baas te zijn
* 3. Specifieke werkzaamheden kunnen verrichten

Wat vaak vergeten wordt is dat alle bedrijven ooit klein zijn begonnen. Momenteel wordt Nederland gekenmerkt door een cultuur waarbij men liever bij een groot bedrijf werkt dan als starter aan de gang te gaan. Echter een onderneming starten kan leiden tot grote winstgevende bedrijven met een hoge toegevoegde waarde voor de landelijke economie.
Enkele succesvolle starters zijn:
* [[Phillips]], ooit begonnen met een gloeilamp.
* [[Vacu Vin]], ooit begonnen met een slecht glas wijn en een goed idee.


Een startende onderneming gaat door verschillende fases:
* 1. Verkennende fase [[markt analyse]]
* 2. Concretiserende fase [[ondernemingsplan]]
* 3. Realiserende fase
* 4. Doorgroei fase

==Bronvermelding==
Bij het schrijven van de oorspronkelijke versie van dit artikel is gebruikgemaakt van de volgende bronnen:
* ''EIM onderzoek starters'', 2003 

==Externe link==
Enkele succesvolle initiatieven om starters te ondersteunen zijn:
* [https://www.kvk.nl Kamer van Koophandel], dit project van de [[Kamer van Koophandel]] assisteert tchnostarters bij de oprichting van een succesvol bedrijf.
* [https://www.businessbox.nl Business Box], dit is een startpunt voor startende ondernemers
* [https://www.higherlevel.nl Higher Level], dit is een van de meest gebruikte starters fora waar starters elkaar tegenkomen en elkaar van advies kunnen voorzien.
* [https://www.technopartner.nl TechnoPartner], op de site van [[TechnoPartner]] wordt stap voor stap uitgelegd wat je moet doen om een ondernmening te beginnen. 
* [https://www.nebib.nl Nederlandse Beurs voor investeringen in Bedrijven], deze site kan helpen met financiele zaken

[ [Categorie:Kenniseconomie]]
{{GFDL-oud}}</text>
      <sha1>lhrlumgeake0gxsqss0y8gpyoozxfnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Mens en maatschappij</title>
    <ns>14</ns>
    <id>8982</id>
    <revision>
      <id>432299</id>
      <parentid>414660</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd, dit wordt de hoofdcateorie, zie [[Wikibooks:Lerarenkamer#Over de categoriestructuur van Categorie:Samenleving]]</comment>
      <origin>432299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="donvglhimy9wxnz1dps9zj6y72aryr3" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp=Mens en maatschappij
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Boek naar thema]]</text>
      <sha1>donvglhimy9wxnz1dps9zj6y72aryr3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432303</id>
      <parentid>432299</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Versie [[Special:Diff/432299|432299]] van [[Special:Contributions/JopkeB|JopkeB]] ([[User talk:JopkeB|overleg]]) ongedaan gemaakt; change of plans</comment>
      <origin>432303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="297" sha1="e3re89o5jtd5venm9jjdqs6lgh9dcib" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp=Mens en maatschappij
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Samenleving]]</text>
      <sha1>e3re89o5jtd5venm9jjdqs6lgh9dcib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alternatieve energie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9375</id>
    <revision>
      <id>432304</id>
      <parentid>427864</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe categorie</comment>
      <origin>432304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8151" sha1="2yod8hqffpt1q57o56drczma07t7vne" xml:space="preserve">{{Bi}}
{{Index Alternatieve energie}}
[[Bestand:Vertical bifacial floating solar with offshore wind turbines.webp|thumb|Zonne- en windenergie]]
Energieopwekking is een belangrijk thema, met name nu steeds duidelijker wordt dat energieopwekking en -verbruik een belangrijke invloed hebben op de menselijke samenleving en het klimaat op aarde. Dit boek beoogt een overzicht te bieden van de verschillende alternatieve energiesoorten en van de vele projecten die zijn of worden opgezet.

==Belang van energie==
===Sociale ontwikkeling===
De ontwikkeling van de menselijke samenleving is vooral op gang gekomen door de beschikbaarheid van goedkope energie. De eerste grote sprong in de industrialisering van de samenleving werd gedaan door het beschikbaar komen van energie uit wind en water. Men denke hierbij aan de watermolen, waarbij het water een schoeprad laat draaien, of de windmolen, waarbij de beweging van de wieken van de molen werd omgezet in pompwerking of het malen van granen, etc. Door het gebruik van brandstoffen als hout, turf, kolen, gas en olie was men niet meer afhankelijk van de beschikbaarheid van rivieren of wind voor energie-opwekking. Denk echter ook aan een auto, waarbij benzine met de motor mee wordt getransporteerd.

Gezien de vorige overschakeling op een andere energiebron, zou de overschakeling van het olie-, gas- en kolentijdperk naar een nieuw tijdperk mogelijk wederom met een sprong gepaard gaan.

===Klimaat===
De menselijke ontwikkeling heeft gevolgen voor het klimaat. Een belangrijk aspect hiervan is het versterkte broeikaseffect. Het gebruiken van fossiele brandstoffen heeft hier een grote directe en een indirecte bijdrage aan. Direct door de uitstoot van koolstofdioxide bij verbranding, en indirect door het laten ontsnappen van aardgas, dat voor een groot deel uit methaan bestaat. Methaan is een broeikasgas. Methaan heeft, per eenheid stof, veel meer effect op het broeikaseffect dan koolstofdioxide. Ongeveer de helft van de door de mens uitgestoten CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; wordt nu opgenomen door de biosfeer en de oceanen samen. Men verwacht dat dit percentage gaat afnemen, vooral bij de oceanen. Warmere oceanen kunnen minder gassen bevatten.

Methaan wordt ook geproduceerd door de veeteelt. Vee loopt echter al duizenden jaren op aarde en draagt niet bij tot de opwarming van de aarde. Het broeikasgas dat de veeteelt produceert wordt weer opgenomen door planten in een kringloop van een jaar of tien. Aardgas daarentegen is miljoenen jaren oud en verstoort wel het klimaat.

===Beoordelingscriteria===
*Bovenal dient bij de beoordeling het economische aspect te worden betrokken. Hoe goedkoper de energie is, des te meer het zal bijdragen tot de ontwikkeling van de maatschappij
*Een ander criterium dat dient te worden bekeken is de afhankelijkheid van andere staten. Kolen, olie en gas zijn niet gelijk verdeeld over de aarde. Niet alle staten waar kolen, olie en gas zijn geconcentreerd zijn stabiele staten en betrouwbare partners.
*Het effect van het gebruik van een bepaalde energiebron op mens, samenleving en milieu.
*Duurzaamheid.
*Energiedichtheid.
*Beschikbaarheid van de technologie.
*Onderhoudsintensiteit en betrouwbaarheid van de bij de brandstof behorende type centrale en technologie.
*Langdurige beschikbaarheid van de energie.
*Catastrofe-waarschijnlijkheid (bescherming van landschap, dier en mens).
*Gelijkmatige beschikbaarheid van de energiebron (dat wil zeggen afhankelijk van de tijd, zoals zon en wind).
*Energie-efficiëntie.

==Definitie alternatieve energie==
Alternatieve energie zijn die soorten energie die (nog) niet grootschalig worden ingezet.

Alternatieve energie is vaak ook duurzame energie. Dat wil zeggen energie waarover de mensheid in de praktijk voor onbeperkte tijd kan beschikken en waarbij, door het gebruik ervan, het leefmilieu en de mogelijkheden voor toekomstige generaties niet worden benadeeld.

Energieopwekking door verbranding van gas en olie is niet duurzaam en wordt nu volop ingezet. Energie door verbranding van biomassa kan duurzaam zijn. Doordat het de laatste jaren veel meer gebruikt is wordt het soms niet meer tot de alternatieve energiebronnen gerekend. Zonne-energie is kleinschalig in toepassing en wordt tot de alternatieve energiebronnen gerekend.

Ook biobrandstof is een voorbeeld van alternatieve energie.

==Energiedistributie==
Energie wordt vooral centraal opgewekt omdat het opwekken van energie kostenintensief is. De makkelijkste, goedkoopste en technologisch meestgebruikte manier is distributie door elektriciteit. Het gebruik van elektriciteit voor energiedistributie is niet de meest efficiënte manier. De omzetting van een bepaalde vorm van energie gaat gepaard met energieverlies. Het transport van elektriciteit kost ook energie en vervolgens gaat bij het omzetten van elektriciteit naar energie voor de benodigde functie (bijvoorbeeld elektrisch koken) ook weer energie verloren. 
Een van de beste manieren om energie te sparen is dan ook decentrale opwekking van energie.

Elektriciteit kan niet (eigenlijk niet makkelijk) worden opgeslagen, zodat de opwekking van de energie gelijk moet zijn aan het gebruik ervan. Als de vraag aan elektriciteit verandert zullen de centrales en energieparken hun opwekkend vermogen moeten aanpassen.
Dat vergroten/verkleinen van de energieproductie, modulatie genoemd, is niet altijd even gemakkelijk of zelfs mogelijk.

Als we bijvoorbeeld kijken naar het verbruik van elektriciteit op een dag dan is dat een grillige lijn met grote hoogten en diepe dalen. Toch is hier meer in te herkennen. Er is een punt waaronder altijd stroom wordt afgenomen. Dit noemt men de basisbelasting. Hier en daar komen plotselinge, scherpe punten omhoog. Dit is de piekbelasting. Het gedeelte daartussenin is zeer grillig en dit noemt men de modulerende belasting.&lt;br&gt;
Voor het opwekken van elektriciteit voor de basisbelasting heeft men een bron nodig die zo efficiënt mogelijk werkt, die (relatief) goedkope brandstof gebruikt maar die niet regelbaar hoeft te zijn. Voor de modulerende belasting is een cruciale eigenschap van de centrale of het energiepark dat ze vlot haar productie kan vergroten en/of verkleinen want anders dreigt er een plotseling tekort ofwel een overproductie die dubbel geld kost: de elektriciteit opwekken en ze op één of andere manier afvoeren. Een goed moduleerbare centrale mag dan ook wat meer kosten in bouwkosten dan een basislastcentrale.&lt;br&gt;
Bij een plotselinge vraag naar veel vermogen moet dat geleverd kunnen worden. Opwekking van die piekvermogens mag gebeuren met duurdere brandstof, het duurt toch niet lang, maar de initiële kosten (lees: bouw) moeten laag zijn want ze worden over een korte periode gespreid. Zo is bijvoorbeeld een vliegtuigmotor met aangebouwde generator een geschikte (maar daarom nog niet veelgebruikte) oplossing om de piekbelasting op te vangen.

Het zal nu duidelijk zijn dat er verschillende soorten van elektriciteitscentrales nodig zijn en dat dit van land tot land zal verschillen. Maar in geen enkel geïndustrialiseerd land zal het verantwoord zijn dat 80% van de centrales moeilijk moduleerbare kerncentrales zijn, zoals het in België lange tijd het geval is geweest en ook in veel andere landen, alhoewel niet in dezelfde mate.
Om plotselinge tekorten te vermijden, iets wat vanzelfsprekend ontoelaatbaar is voor de industrie, moet men in dit geval aan overproductie doen en het teveel laten afvloeien. Uiteraard is dit niet efficiënt. En zo komen we tot een uitermate ondererkend fenomeen: de zoektocht naar alternatieve energiebronnen en -opwekkingssystemen is verantwoord, zelfs absoluut noodzakelijk, maar veel efficiënter is op dit ogenblik de nadruk leggen op Rationeel Energie Gebruik (REG). We moeten niet zoeken naar manieren om de verspilling goedkoper te maken maar naar manieren om de verspilling te vermijden.

==Hoofdstukken==
*[[/Traditionele energie/]]
*[[/Overzicht alternatieve energie/]]
*[[/Energieopslag/]]

==Literatuur en bronnen==
*..

{{Boek}}
{{Fase|3}}
{{Wikipedia
| Pagina = Duurzame energie
| Naam = Duurzame energie
}}

[[Categorie:Techniek|Energie]]
[[Categorie:Ecologie|Energie]]</text>
      <sha1>2yod8hqffpt1q57o56drczma07t7vne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432309</id>
      <parentid>432304</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8149" sha1="knt38jyv6unef9xkd60bmzxs7tdxp3z" xml:space="preserve">{{Bi}}
{{Index Alternatieve energie}}
[[Bestand:Vertical bifacial floating solar with offshore wind turbines.webp|thumb|Zonne- en windenergie]]
Energieopwekking is een belangrijk thema, met name nu steeds duidelijker wordt dat energieopwekking en -verbruik een belangrijke invloed hebben op de menselijke samenleving en het klimaat op aarde. Dit boek beoogt een overzicht te bieden van de verschillende alternatieve energiesoorten en van de vele projecten die zijn of worden opgezet.

==Belang van energie==
===Sociale ontwikkeling===
De ontwikkeling van de menselijke samenleving is vooral op gang gekomen door de beschikbaarheid van goedkope energie. De eerste grote sprong in de industrialisering van de samenleving werd gedaan door het beschikbaar komen van energie uit wind en water. Men denke hierbij aan de watermolen, waarbij het water een schoeprad laat draaien, of de windmolen, waarbij de beweging van de wieken van de molen werd omgezet in pompwerking of het malen van granen, etc. Door het gebruik van brandstoffen als hout, turf, kolen, gas en olie was men niet meer afhankelijk van de beschikbaarheid van rivieren of wind voor energie-opwekking. Denk echter ook aan een auto, waarbij benzine met de motor mee wordt getransporteerd.

Gezien de vorige overschakeling op een andere energiebron, zou de overschakeling van het olie-, gas- en kolentijdperk naar een nieuw tijdperk mogelijk wederom met een sprong gepaard gaan.

===Klimaat===
De menselijke ontwikkeling heeft gevolgen voor het klimaat. Een belangrijk aspect hiervan is het versterkte broeikaseffect. Het gebruiken van fossiele brandstoffen heeft hier een grote directe en een indirecte bijdrage aan. Direct door de uitstoot van koolstofdioxide bij verbranding, en indirect door het laten ontsnappen van aardgas, dat voor een groot deel uit methaan bestaat. Methaan is een broeikasgas. Methaan heeft, per eenheid stof, veel meer effect op het broeikaseffect dan koolstofdioxide. Ongeveer de helft van de door de mens uitgestoten CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; wordt nu opgenomen door de biosfeer en de oceanen samen. Men verwacht dat dit percentage gaat afnemen, vooral bij de oceanen. Warmere oceanen kunnen minder gassen bevatten.

Methaan wordt ook geproduceerd door de veeteelt. Vee loopt echter al duizenden jaren op aarde en draagt niet bij tot de opwarming van de aarde. Het broeikasgas dat de veeteelt produceert wordt weer opgenomen door planten in een kringloop van een jaar of tien. Aardgas daarentegen is miljoenen jaren oud en verstoort wel het klimaat.

===Beoordelingscriteria===
*Bovenal dient bij de beoordeling het economische aspect te worden betrokken. Hoe goedkoper de energie is, des te meer het zal bijdragen tot de ontwikkeling van de maatschappij
*Een ander criterium dat dient te worden bekeken is de afhankelijkheid van andere staten. Kolen, olie en gas zijn niet gelijk verdeeld over de aarde. Niet alle staten waar kolen, olie en gas zijn geconcentreerd zijn stabiele staten en betrouwbare partners.
*Het effect van het gebruik van een bepaalde energiebron op mens, samenleving en milieu.
*Duurzaamheid.
*Energiedichtheid.
*Beschikbaarheid van de technologie.
*Onderhoudsintensiteit en betrouwbaarheid van de bij de brandstof behorende type centrale en technologie.
*Langdurige beschikbaarheid van de energie.
*Catastrofe-waarschijnlijkheid (bescherming van landschap, dier en mens).
*Gelijkmatige beschikbaarheid van de energiebron (dat wil zeggen afhankelijk van de tijd, zoals zon en wind).
*Energie-efficiëntie.

==Definitie alternatieve energie==
Alternatieve energie zijn die soorten energie die (nog) niet grootschalig worden ingezet.

Alternatieve energie is vaak ook duurzame energie. Dat wil zeggen energie waarover de mensheid in de praktijk voor onbeperkte tijd kan beschikken en waarbij, door het gebruik ervan, het leefmilieu en de mogelijkheden voor toekomstige generaties niet worden benadeeld.

Energieopwekking door verbranding van gas en olie is niet duurzaam en wordt nu volop ingezet. Energie door verbranding van biomassa kan duurzaam zijn. Doordat het de laatste jaren veel meer gebruikt is wordt het soms niet meer tot de alternatieve energiebronnen gerekend. Zonne-energie is kleinschalig in toepassing en wordt tot de alternatieve energiebronnen gerekend.

Ook biobrandstof is een voorbeeld van alternatieve energie.

==Energiedistributie==
Energie wordt vooral centraal opgewekt omdat het opwekken van energie kostenintensief is. De makkelijkste, goedkoopste en technologisch meestgebruikte manier is distributie door elektriciteit. Het gebruik van elektriciteit voor energiedistributie is niet de meest efficiënte manier. De omzetting van een bepaalde vorm van energie gaat gepaard met energieverlies. Het transport van elektriciteit kost ook energie en vervolgens gaat bij het omzetten van elektriciteit naar energie voor de benodigde functie (bijvoorbeeld elektrisch koken) ook weer energie verloren. 
Een van de beste manieren om energie te sparen is dan ook decentrale opwekking van energie.

Elektriciteit kan niet (eigenlijk niet makkelijk) worden opgeslagen, zodat de opwekking van de energie gelijk moet zijn aan het gebruik ervan. Als de vraag aan elektriciteit verandert zullen de centrales en energieparken hun opwekkend vermogen moeten aanpassen.
Dat vergroten/verkleinen van de energieproductie, modulatie genoemd, is niet altijd even gemakkelijk of zelfs mogelijk.

Als we bijvoorbeeld kijken naar het verbruik van elektriciteit op een dag dan is dat een grillige lijn met grote hoogten en diepe dalen. Toch is hier meer in te herkennen. Er is een punt waaronder altijd stroom wordt afgenomen. Dit noemt men de basisbelasting. Hier en daar komen plotselinge, scherpe punten omhoog. Dit is de piekbelasting. Het gedeelte daartussenin is zeer grillig en dit noemt men de modulerende belasting.&lt;br&gt;
Voor het opwekken van elektriciteit voor de basisbelasting heeft men een bron nodig die zo efficiënt mogelijk werkt, die (relatief) goedkope brandstof gebruikt maar die niet regelbaar hoeft te zijn. Voor de modulerende belasting is een cruciale eigenschap van de centrale of het energiepark dat ze vlot haar productie kan vergroten en/of verkleinen want anders dreigt er een plotseling tekort ofwel een overproductie die dubbel geld kost: de elektriciteit opwekken en ze op één of andere manier afvoeren. Een goed moduleerbare centrale mag dan ook wat meer kosten in bouwkosten dan een basislastcentrale.&lt;br&gt;
Bij een plotselinge vraag naar veel vermogen moet dat geleverd kunnen worden. Opwekking van die piekvermogens mag gebeuren met duurdere brandstof, het duurt toch niet lang, maar de initiële kosten (lees: bouw) moeten laag zijn want ze worden over een korte periode gespreid. Zo is bijvoorbeeld een vliegtuigmotor met aangebouwde generator een geschikte (maar daarom nog niet veelgebruikte) oplossing om de piekbelasting op te vangen.

Het zal nu duidelijk zijn dat er verschillende soorten van elektriciteitscentrales nodig zijn en dat dit van land tot land zal verschillen. Maar in geen enkel geïndustrialiseerd land zal het verantwoord zijn dat 80% van de centrales moeilijk moduleerbare kerncentrales zijn, zoals het in België lange tijd het geval is geweest en ook in veel andere landen, alhoewel niet in dezelfde mate.
Om plotselinge tekorten te vermijden, iets wat vanzelfsprekend ontoelaatbaar is voor de industrie, moet men in dit geval aan overproductie doen en het teveel laten afvloeien. Uiteraard is dit niet efficiënt. En zo komen we tot een uitermate ondererkend fenomeen: de zoektocht naar alternatieve energiebronnen en -opwekkingssystemen is verantwoord, zelfs absoluut noodzakelijk, maar veel efficiënter is op dit ogenblik de nadruk leggen op Rationeel Energie Gebruik (REG). We moeten niet zoeken naar manieren om de verspilling goedkoper te maken maar naar manieren om de verspilling te vermijden.

==Hoofdstukken==
*[[/Traditionele energie/]]
*[[/Overzicht alternatieve energie/]]
*[[/Energieopslag/]]

==Literatuur en bronnen==
*..

{{Boek}}
{{Fase|3}}
{{Wikipedia
| Pagina = Duurzame energie
| Naam = Duurzame energie
}}

[[Categorie:Techniek|Energie]]
[[Categorie:Milieu|Energie]]</text>
      <sha1>knt38jyv6unef9xkd60bmzxs7tdxp3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Save Our Future Today, a SOFT revolution</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13341</id>
    <revision>
      <id>432319</id>
      <parentid>421506</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3231" sha1="ejwdtnghfxa4dx61uoiu12avqicnd48" xml:space="preserve">{{Bi}}
{{Save Our Future Today, a SOFT revolution|Afbeelding=Zonmandela.jpg}}
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;'''Een duurzaam bewustwordingsboek'''&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;

Dit boek moet een zachte revolutie ontketenen om te zorgen dat de toekomst niet morgen eindigt, maar vandaag duurzaam gered wordt. Steeds meer mensen beseffen dat er (in verleden en heden) grote fouten zijn en worden gemaakt. De volgende pagina's richten zich met name op de jeugd, die de aarde van morgen gaat beheren, zodat niet opnieuw dezelfde vergissingen gemaakt worden, maar ook de oudere generaties kunnen er wat van leren. Stop de wegwerpmaatschappij!&lt;br&gt;
Tips en ideeën om spaarzaam om te gaan met grondstoffen (denk daarbij aan 'hoe maak ik van oude onderdelen een goed werkende kringloopcomputer' of 'hoe bespaar ik op mijn afval'), maar ook het filosoferen over de solidariteit met andere wereldbewoners (iedereen hetzelfde energieverbruik en een auto?) zullen de inhoud gaan bepalen.&lt;br&gt; 
Feitelijk gezien zou je alleen dat moeten gebruiken wat je zelf (samen met anderen) kan produceren. De meeste apparaten zijn voor de mens een mysterieus iets en voordat je het door hebt lig je daarvoor op je knieën omdat het iets is wat je niet kan verklaren. Natuurlijk staan er dan discipelen klaar om je te helpen het apparaat draaiende te houden.&lt;br&gt;
Als de deskundig ingewijde zegt dat repareren duurder is dan nieuw kopen nemen we dat aan (we geloven het) en de afvalberg wordt weer hoger.

== Wat is afval? ==
[[Afbeelding:Schema afval.PNG|thumb|left|300px|Schematisch overzicht van jaarlijks weggegooid afval in een gezin.]]
{{Nowrap|'''Afval''' is het}} begrip voor stoffen, materialen en/of producten waarvan de eigenaar van plan is zich ervan te ontdoen. Dat is een rekbaar begrip. De eigenaar kan zich ontdoen van de afvalstof door deze weg te gooien, maar veelal kan dit als ''afval'' aan&amp;shy;gemerkte door iemand worden (her)gebruikt. Zie daarvoor de andere hoofdstukken van dit boek. Hier zullen we het hebben over stoffen, materialen en/of producten die geen (gebruiks)waarde meer hebben en hoe je daarop kunt besparen. Op internet kan je een handige [https://www.afvalscheidingswijzer.nl/ afvalscheidingswijzer] raadplegen.

Volgens gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek smeten we in Nederland in 2006 het volgende weg:
* Restafval: 4 miljard kg (1.000.000 olifanten)
* GFT afval: 1,3 miljard kg (178 Eiffeltorens)
* Papier: 1,1 miljard kg (6378 Lege Boeing 747-400)
* Grof afval: 0,7 miljard kg (565.961 Toyota's Prius)
* Glas: 0,3 miljard kg (6202 Leopard 2 tanks)
* Wit- en bruingoed: 70 miljoen kg (8.800.000 stoeptegels)
* Textiel: 62 miljoen kg (1938 Domtorenklokken)
* Klein Chemisch Afval: 21 miljoen kg (1.400.000 kratten bier)
Veel (glas, papier, GFT enzovoort) wordt hergebruikt, maar ook dat kost energie. Beter is bedenken waarom je iets koopt en waarom je het weggooit. Of daar geen alternatief voor te bedenken is.&lt;br&gt; Daar gaan we ons in dit boek mee bezig houden.

Lees ook het boek [[Alternatieve_energie|Alternatieve energie]] en het hoofdstuk [[Computersystemen/Groene_ICT|Groene_ICT]] in het boek [[Computersystemen|Computersystemen]].

{{Fase|2}}{{Boek}}
[[Categorie:Milieu]]</text>
      <sha1>ejwdtnghfxa4dx61uoiu12avqicnd48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leer jezelf ecologisch tuinieren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13486</id>
    <revision>
      <id>432339</id>
      <parentid>430304</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2836" sha1="85y5cah6twoe6rk1iq9b7mtiybk7t4j" xml:space="preserve">__NOEDITSECTION__
{{Bi}}
{{Groen}}
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''Alles over (fruit)bomen en struiken, planten en (wilde) bloemen, cultuurgewassen en kruiden.'''&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
{| width=48% align=left border=0 cellpadding=20 cellspacing=20 style=&quot;margin-left: 1em; margin-bottom: 1em; background:lightyellow; color: black;&quot;
|- align=left
|&lt;div style='text-align: center;'&gt;
&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'''[[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Inleiding|Ecologisch tuinieren]]'''&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
[[Afbeelding:Animated_flower.GIF|50px]] Wat kan je doen op [[Leer_jezelf_ecologisch_tuinieren/{{UCFIRST:{{LOCALMONTHNAME}}}}|&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;&lt;u&gt;'''{{LOCALDAY}}''' '''{{LOCALMONTHNAME}}''' '''{{LOCALYEAR}}'''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt;]]

* Bij het invullen van gewassen-informatie is gebruik gemaakt van [[Sjabloon:Tuinkalender-Tabelkop]].
----
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Inleiding|Inleiding]]{{100%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De tuinkalender|De tuinkalender]]{{100%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Register|Register]]{{75%|Datum=25 maart 2016}}
----
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Planten|Wat zijn planten]]{{25%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Algemeen|Algemene informatie &amp; Begrippen]]{{75%|Datum=25 maart 2016}} 
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Sortering naar ...|Sorteringslijsten naar kleur, zon, water, geneeskracht enz.]]{{25%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De basis|Grondsoort &amp; Bewerking]]{{50%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Plantkunde|Plantkunde]]{{75%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Stekken|Stekken &amp; Vermeerderen]]{{50%|Datum=25 maart 2016}} 
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Plantenfamilies|Plantenfamilies, Geslachten &amp; Soorten]]{{50%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Plantenziekte|Plantenziekten]], [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Problemen|Plagen &amp; Problemen]]{{50%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/Dieren|Het dierenleven]]{{50%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De moestuin|De moestuin]]{{75%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De kruidentuin|De kruidentuin]]{{0%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De boomgaard|De boomgaard]]{{25%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De siertuin|De siertuin]]{{25%|Datum=25 maart 2016}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren/De speeltuin|De speeltuin]]{{0%|Datum=25 maart 2016}}
|}
[[Bestand:Diversity of plants (Streptophyta) version 1.png|380px|link=Leer jezelf ecologisch tuinieren/Inleiding]]

{{Einde}}
{{Fase|3}}{{Boek}}
[[Categorie:Tuinieren]]
[[Categorie:Wonen]]

[[es:Horticultura y jardinería]]</text>
      <sha1>85y5cah6twoe6rk1iq9b7mtiybk7t4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Alternatieve energie - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>13653</id>
    <revision>
      <id>432321</id>
      <parentid>430194</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="354" sha1="55ll610kfqq9sv8nsm2quy412df387t" xml:space="preserve">{{Boekcat
|onderwerp=[[Alternatieve energie]]
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Techniek|Techniek]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Techniek|Energie]]
[[Categorie:Inhoud]]
[[Categorie:Milieu|Energie]]</text>
      <sha1>55ll610kfqq9sv8nsm2quy412df387t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Economie</title>
    <ns>14</ns>
    <id>14008</id>
    <revision>
      <id>432328</id>
      <parentid>352829</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="239" sha1="mpqunskyw0yviezy9w1kkz1mhpey1h7" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp=Economie
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Samenleving]]</text>
      <sha1>mpqunskyw0yviezy9w1kkz1mhpey1h7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Save Our Future Today, a SOFT revolution - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>14153</id>
    <revision>
      <id>432323</id>
      <parentid>408727</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="338" sha1="siziz3tb1878mzs1e5crbiy898twboh" xml:space="preserve">{{Boekcat
|onderwerp=[[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Milieu|Milieu]]&amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Inhoud]]
[[Categorie:Milieu|Energie]]</text>
      <sha1>siziz3tb1878mzs1e5crbiy898twboh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432324</id>
      <parentid>432323</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="bnu9a9rnsov968nlpmbk04ay55mtq4d" xml:space="preserve">{{Boekcat
|onderwerp=[[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Milieu|Milieu]]&amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Inhoud]]
[[Categorie:Milieu]]</text>
      <sha1>bnu9a9rnsov968nlpmbk04ay55mtq4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Verplaats naar Wikimedia Commons</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18597</id>
    <revision>
      <id>432155</id>
      <parentid>425097</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:28:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>432155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1129" sha1="mm1vog1lptdqjye5zbtbn4hbuqdwww5" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width: 500px; margin: 0 auto; text-align: center; background: #F1F1DE; color: black; border: 1px solid #CC9;&quot;&gt;
[[Afbeelding:To Commons.svg|30px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Dit bestand kan [[m:Transwiki|verplaatst]] worden naar [[commons:Main_Page|Wikimedia Commons]].'''

Bestanden op Wikimedia Commons en hun beschrijvingen aldaar zijn beschikbaar op alle projecten en maken hergebruik eenvoudiger.
----
'''Als het bestand voorzien is van de juiste informatie (in ieder geval bron, auteur &amp; licentie) kun je het naar Commons verplaatsen, mits alle relevante informatie meegekopieerd wordt.''&lt;!-- 

*** Bitdefender: &quot;Verdachte pagina geblokkeerd&quot; ***
&lt;br&gt;Dat kan bijvoorbeeld met behulp van [https://tools.wikimedia.de/~magnus/commonshelper.php?interface={{CONTENTLANGUAGE}}&amp;image={{PAGENAMEE}}&amp;project=wikibooks&amp;language={{CONTENTLANGUAGE}}&amp;commonsense=1&amp;reallydirectupload=1 deze tool]
--&gt;
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;{{#IfEq: {{NAMESPACE}} | Bestand | [[Categorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons]] }}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
----
[[Categorie:Sjablonen afbeelding|Commons-{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mm1vog1lptdqjye5zbtbn4hbuqdwww5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432159</id>
      <parentid>432155</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1110" sha1="lmkptwp36npn7x0m5yiqyjhhxleahsr" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;width: 500px; margin: 0 auto; text-align: center; background: #F1F1DE; color: black; border: 1px solid #CC9;&quot;&gt;
[[Afbeelding:To Commons.svg|30px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Dit bestand kan [[m:Transwiki|verplaatst]] worden naar [[commons:Main_Page|Wikimedia Commons]].'''

Bestanden op Wikimedia Commons en hun beschrijvingen aldaar zijn beschikbaar op alle projecten en maken hergebruik eenvoudiger.
----
'''Als het bestand voorzien is van de juiste informatie (in ieder geval bron, auteur &amp; licentie) kun je het naar Commons verplaatsen, mits alle relevante informatie meegekopieerd wordt.''&lt;!-- 

*** Bitdefender: &quot;Verdachte pagina geblokkeerd&quot; ***
&lt;br&gt;Dat kan bijvoorbeeld met behulp van [https://tools.wikimedia.de/~magnus/commonshelper.php?interface={{CONTENTLANGUAGE}}&amp;image={{PAGENAMEE}}&amp;project=wikibooks&amp;language={{CONTENTLANGUAGE}}&amp;commonsense=1&amp;reallydirectupload=1 deze tool]
--&gt;
&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;{{#IfEq: {{NAMESPACE}} | Bestand | [[Categorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons]] }}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
----
[[Categorie:Sjablonen afbeelding| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lmkptwp36npn7x0m5yiqyjhhxleahsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Niet verplaatsen</title>
    <ns>10</ns>
    <id>18668</id>
    <revision>
      <id>432153</id>
      <parentid>422655</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>432153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1250" sha1="fvjbemx3zwx32t63u6jw5z2icpq2dwe" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: .5em auto; text-align: center; background-color: #F1F1DE; color: black; border: 1px solid #FF0000;&quot;&gt;Dit bestand '''niet''' verplaatsen naar [[:Commons:|Wikimedia&amp;nbsp;Commons]].{{#If:{{{1|}}}|&lt;br&gt;''Toelichting: {{{1}}}''|}}&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;[[Categorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons|{{PAGENAME}}]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
Gebruik dit sjabloon om aan te geven dat een bestand '''niet''' verplaatst moet worden naar Wikimedia Commons. Er kan geen garantie worden gegeven dat de verplaatsing niet plaats zal vinden, omdat alle media onder [[Wikibooks:CC-BY-SA|CC-BY-SA]], [[Wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GFDL]] of gelijkwaardige licentie op Wikibooks beschikbaar is en ook gekopieerd mag worden zonder toestemming.

Opgeven van een reden is gewenst en kan helpen iemand ervan te weerhouden om de media daadwerkelijk te verplaatsen. Licht de reden tot verzoek bijvoorbeeld toe in de samenvatting en op de overlegpagina.

&lt;pre&gt;{{Niet verplaatsen|&lt;toelichting&gt;}}&lt;/pre&gt;
Dit sjabloon plaatst bestanden in [[:Categorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons]].
}}

[[Categorie:Sjablonen afbeelding|Commons-NietVerplaatsen]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fvjbemx3zwx32t63u6jw5z2icpq2dwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432161</id>
      <parentid>432153</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>catsort</comment>
      <origin>432161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1228" sha1="9jlk40d5ildwkxx8d1doqaia8erv6oi" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: .5em auto; text-align: center; background-color: #F1F1DE; color: black; border: 1px solid #FF0000;&quot;&gt;Dit bestand '''niet''' verplaatsen naar [[:Commons:|Wikimedia&amp;nbsp;Commons]].{{#If:{{{1|}}}|&lt;br&gt;''Toelichting: {{{1}}}''|}}&lt;/div&gt;&lt;includeonly&gt;[[Categorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons|{{PAGENAME}}]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
Gebruik dit sjabloon om aan te geven dat een bestand '''niet''' verplaatst moet worden naar Wikimedia Commons. Er kan geen garantie worden gegeven dat de verplaatsing niet plaats zal vinden, omdat alle media onder [[Wikibooks:CC-BY-SA|CC-BY-SA]], [[Wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GFDL]] of gelijkwaardige licentie op Wikibooks beschikbaar is en ook gekopieerd mag worden zonder toestemming.

Opgeven van een reden is gewenst en kan helpen iemand ervan te weerhouden om de media daadwerkelijk te verplaatsen. Licht de reden tot verzoek bijvoorbeeld toe in de samenvatting en op de overlegpagina.

&lt;pre&gt;{{Niet verplaatsen|&lt;toelichting&gt;}}&lt;/pre&gt;
Dit sjabloon plaatst bestanden in [[:Categorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons]].
}}

[[Categorie:Sjablonen afbeelding| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9jlk40d5ildwkxx8d1doqaia8erv6oi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Wikimedia extensies</title>
    <ns>12</ns>
    <id>19492</id>
    <revision>
      <id>432148</id>
      <parentid>430493</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T16:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Help:Uitbreidingen</comment>
      <origin>432148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3495" sha1="trm77qilx3whtqv0iyikpllq3de88zf" xml:space="preserve">{|align=center cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;border:1px #AAAAAA solid; background-color: #F9F9F9; color: black;&quot; width=100% 
| rowspan=&quot;6&quot;  | [[Bestand:Crystal Clear app kdict.png|50px]]
| align=center valign=middle style=&quot;border-bottom:1px solid black;&quot; colspan=&quot;2&quot; | '''Extensies'''
|-
|align=left valign=middle | Op de Nederlandstalige Wikibooks zijn naast de standaard MediaWiki-software uitbreidingen (extensies) actief. 
| rowspan=&quot;4&quot; &quot; | {{Beheerpagina's}}
|}&lt;br&gt;

Zie [[Help:Uitbreidingen]] voor een algemene inleiding. Hier: een overzicht met mogelijkheden.&lt;br&gt;


{| class=&quot;wikitable vatop&quot;
|-
!Naam
!Link naar beschrijving op mediawiki.org
!Uitleg
!Voorbeeld

|-
|CategoryTree
|[[mw:Extension:CategoryTree|CategoryTree]] || ''provides a dynamic view of the wiki's category structure as a tree'' ||

|-
|Chart|| [[mw:Extension:Chart|Chart]] || ''provides basic interactive data visualization capabilities'' ||

|-
|DynamicPageList || [[mw:Extension:DynamicPageList|DynamicPageList]]|| Met deze extensie kan dynamische informatie worden gegenereerd. Bijvoorbeeld de inhoud van een categorie in een lijstvorm. Zie ook [[Handboek MediaWiki/Extensies#Dynamicpagelist]]||[[Kookboek/Tomaat#Recepten_met_tomaat]]

|-
|EasyTimeline|| [[mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline]] || ''produces an embedded image from wikitext'' ||

|-
|ImageMap|| [[mw:Extension:ImageMap|ImageMap]] || ''allows clickable image maps'' ||

|-
|InputBox|| [[mw:Extension:InputBox|InputBox]] || ''adds already created HTML forms to wiki pages'' ||

|-
|Kartographer|| [[mw:Extension:Kartographer|Kartographer]] || ''Kartographer defines the wikitext tags ‎&amp;lt;mapframe&gt; and ‎&amp;lt;maplink&gt;, which display a map and a link to a map on the page respectively. See [[mw:Help:Extension:Kartographer]] for how to call these tags.'' ||

|-
|Labeled­Section­Transclusion|| [[mw:Extension:Labeled_Section_Transclusion|Labeled­Section­Transclusion]] || ''allows selective transclusion of marked-off sections of text, parsing wikitext as usual;'' ||

|-
|Math|| [[mw:Extension:Math|Math]] || ''provides support for rendering mathematical formulae'' ||

|-
|Misbruikfilter|| [[mw:Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]|| Dit is een onderhoudsextensie die waarschuwt bij vandalistische acties, zie ook [[Wikibooks:Misbruikfilter]]||[[Speciaal:Misbruiklogboek]]

|-
|Poem|| [[mw:Extension:Poem|Poem]]|| Voor een nette opmaak van bv. lijsten en gedichten zonder &amp;lt;br&gt; te hoeven gebruiken

|-
|SyntaxHighlight || [[mw:Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]]|| Met deze extensie kunnen teksten met computerprogramma's gekleurd worden weergegeven. Zie ook [[Handboek MediaWiki/Extensies#SyntaxHighlight]]||

|-
| Quiz || [[mw:Extension:Quiz|Quiz]]|| Met deze extensie kunnen quizzen gemaakt worden, om de software te testen. Zie ook [[Handboek MediaWiki/Extensies#Quiz]]||[[Toetsenbank/Algemene toets rekenen]]

|-
|Score|| [[mw:Extension:Score|Score]] || ''allows the rendering of musical scores as PNG images and can also transform them into audio and MIDI files'' ||

|-
|TemplateStyles|| [[mw:Extension:TemplateStyles|TemplateStyles]] || ''allows users to store custom CSS code on wiki pages and to embed these styles into articles'' ||

|-
|WikiHiero|| [[mw:Extension:WikiHiero|WikiHiero]] || ''allows the addition of Ancient Egyptian hieroglyphs'' ||

|}  &lt;!-- meer info via [[Speciaal:Softwareversie#sv-credits-parserhook]] --&gt;

{{Te doen|vertalen}}

==Zie ook==
*[[Speciaal:Softwareversie]]

[[Categorie:Help]]</text>
      <sha1>trm77qilx3whtqv0iyikpllq3de88zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Sociale geschiedenis van de late middeleeuwen - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19726</id>
    <revision>
      <id>432343</id>
      <parentid>408783</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd + kruimelpad</comment>
      <origin>432343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="506" sha1="q0a7ws1i923cxj9dq7p684o7tmpmejb" xml:space="preserve">{{Boekcat
|onderwerp=[[Sociale geschiedenis van de late middeleeuwen]]
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Geschiedenis|Geschiedenis]] &amp;rarr; [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Sociale geschiedenis|Late middeleeuwen]]
[[Categorie:Middeleeuwen]]
[[Categorie:Mens en maatschappij]]
[[Categorie:Inhoud]]</text>
      <sha1>q0a7ws1i923cxj9dq7p684o7tmpmejb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432350</id>
      <parentid>432343</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Overbodige categorie verwijderd</comment>
      <origin>432350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="471" sha1="59eehj0hqy0wm84av4s955c97uum1ge" xml:space="preserve">{{Boekcat
|onderwerp=[[Sociale geschiedenis van de late middeleeuwen]]
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Geschiedenis|Geschiedenis]] &amp;rarr; [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Sociale geschiedenis|Late middeleeuwen]]
[[Categorie:Middeleeuwen]]
[[Categorie:Inhoud]]</text>
      <sha1>59eehj0hqy0wm84av4s955c97uum1ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Inbraakpreventie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25745</id>
    <revision>
      <id>432301</id>
      <parentid>429989</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd, zie [[Wikibooks:Lerarenkamer#Over de categoriestructuur van Categorie:Samenleving]]</comment>
      <origin>432301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1290" sha1="7syorzgbi9hynaq933nk40byfpag1mb" xml:space="preserve">{{Bi}}[[Bestand:Car window burglary.jpg|thumb]]

Inbraakpreventie is het zo moeilijk mogelijk maken voor inbrekers om een woning, voertuig, bedrijfspand, boot ... binnen te dringen. Het is belangrijk om te weten dat men niets volledig inbraakvrij kan maken, het begrip 100% beveiliging bestaat namelijk niet maar het is daarentegen wel altijd mogelijk om eventuele inbrekers hun werk zo moeilijk mogelijk te maken. De niet-professionele inbrekers kan men zo al vrij eenvoudig weren. De professionele inbreker (10%) is meestal wel altijd in staat om binnen te geraken. Een goede verzekering is het enige wapen om de (financiële) schade hiervan te minimaliseren.

Alvorens men eventuele verliezen die men oploopt door de inbraak te kunnen voorkomen is het onvermijdelijk dat er geïnvesteerd wordt in de beveiliging. Dit kost altijd geld, en afhankelijk van hoe je je beveiligd kan dat bedrag snel oplopen. Maar houdt er ook rekening mee, dat inbraakpreventie vaak op gespannen voet staat met brandpreventie. Sluit u zelf dan ook nooit zó op in uw huis, dat u tijdens een brand niet meer uit uw huis kunt komen! Inbraakpreventie doet u vooral wanneer u niet thuis bent.

* [[/Basisstappen|Basisstappen]]
* [[/Bij inbraak|Bij inbraak]]

{{Boek}}
{{Fase|4}}
[[Categorie:Mens en maatschappij]]</text>
      <sha1>7syorzgbi9hynaq933nk40byfpag1mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432338</id>
      <parentid>432301</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1275" sha1="5cyfbll1gdgkz3mi80k4oidy3539r64" xml:space="preserve">{{Bi}}[[Bestand:Car window burglary.jpg|thumb]]

Inbraakpreventie is het zo moeilijk mogelijk maken voor inbrekers om een woning, voertuig, bedrijfspand, boot ... binnen te dringen. Het is belangrijk om te weten dat men niets volledig inbraakvrij kan maken, het begrip 100% beveiliging bestaat namelijk niet maar het is daarentegen wel altijd mogelijk om eventuele inbrekers hun werk zo moeilijk mogelijk te maken. De niet-professionele inbrekers kan men zo al vrij eenvoudig weren. De professionele inbreker (10%) is meestal wel altijd in staat om binnen te geraken. Een goede verzekering is het enige wapen om de (financiële) schade hiervan te minimaliseren.

Alvorens men eventuele verliezen die men oploopt door de inbraak te kunnen voorkomen is het onvermijdelijk dat er geïnvesteerd wordt in de beveiliging. Dit kost altijd geld, en afhankelijk van hoe je je beveiligd kan dat bedrag snel oplopen. Maar houdt er ook rekening mee, dat inbraakpreventie vaak op gespannen voet staat met brandpreventie. Sluit u zelf dan ook nooit zó op in uw huis, dat u tijdens een brand niet meer uit uw huis kunt komen! Inbraakpreventie doet u vooral wanneer u niet thuis bent.

* [[/Basisstappen|Basisstappen]]
* [[/Bij inbraak|Bij inbraak]]

{{Boek}}
{{Fase|4}}
[[Categorie:Wonen]]</text>
      <sha1>5cyfbll1gdgkz3mi80k4oidy3539r64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Onderwijs</title>
    <ns>14</ns>
    <id>26050</id>
    <revision>
      <id>432329</id>
      <parentid>430286</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="397" sha1="1zry378x4ywx4662dj1o28006ls82ly" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp=[[Onderwijs]]
|detailomschrijving=Omvat o.a. onderwijsmethoden, didactische werkvormen, leerprocessen en toetsen
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]]&amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Samenleving]]
[[Categorie:Boek naar thema]]</text>
      <sha1>1zry378x4ywx4662dj1o28006ls82ly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Humane samenleving</title>
    <ns>14</ns>
    <id>26051</id>
    <revision>
      <id>432346</id>
      <parentid>430265</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Lege categorie. Onderdelen zijn verplaatst naar [[:Categorie:Mens en maatschappij]]. Zie [[Wikibooks:Lerarenkamer#Over de categoriestructuur van Categorie:Samenleving]]</comment>
      <origin>432346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="85943t16r50kwfs0b5b0u1k9h9eba9c" xml:space="preserve">{{Nuweg}}</text>
      <sha1>85943t16r50kwfs0b5b0u1k9h9eba9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstechnoloog/Inleiding</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27189</id>
    <revision>
      <id>432198</id>
      <parentid>424922</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43040" sha1="44wg1mrktqlkwev94ejkuo3sbv797e3" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een onderwijstechnoloog is de architect en beheerder van een [[Onderwijsplatform|Onderwijsplatform]]. In een moderne onderwijsomgeving gaat de rol van de onderwijstechnoloog verder dan het simpelweg ondersteunen bij ICT-gebruik; het is de persoon die de digitale infrastructuur ontwerpt waarin het leren plaatsvindt. 

De kernopdracht van de onderwijstechnoloog is het implementeren van een [[Leertaal|leertaal]] (zoals '''Freell''') om leerdoelen en processen om te zetten in werkende systemen. Hierbij staat de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]] centraal als het standaardformaat voor de uitwisseling en presentatie van leermiddelen.

Hosting, Onderwijs en Ontwerp zijn de kernvaardigheden. Hosting verwijst naar het beheren van de servers en platforms die de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]] ontsluiten. Onderwijs behelst de kennis van didactische methoden die vertaald moeten worden naar algoritmes. Ontwerp focust op de [[Onderwijswiki/Architectuur|Architectuur]] van het platform om [[Leertaal/Vrijheid|vrij leren]] technisch mogelijk te maken.

De onderwijstechnoloog moet zichzelf trainen in competenties die nodig zijn om met ICT een leerarchitectuur te creëren. Dit betekent: leren om leren te definiëren door middel van algoritmes.

Belangrijke technologieën en concepten voor de onderwijstechnoloog:
* '''[[Onderwijsplatform|Onderwijsplatform]]''': De overkoepelende omgeving waarin alle componenten samenkomen.
* '''[[Leertaal/Leerbox|Leerbox]]''': Het modulaire formaat voor leereenheden.
* '''[[Leertaal/Freell|Freell]]''': De declaratieve taal voor het beschrijven van leerpaden.
* '''[[Onderwijswiki/Scribunto|Scribunto (Lua)]]''': Voor het bouwen van complexe logica binnen de wiki-omgeving.
* '''LRS (Learning Record Stores)''': Voor het beheren en analyseren van leerdata via de Experience API (xAPI).
* '''LTI (Learning Tools Interoperability)''': Voor de naadloze integratie van externe tools in het platform.
* '''Moodle''': Een voorbeeld van een open-source platform dat vaak als basis dient.
* '''Sandbox''': Een experimentele omgeving voor het testen van nieuwe algoritmes en ontwerpen.
* '''Blockchain''': Voor het veilig en gedecentraliseerd vastleggen van certificaten en resultaten.

== Waarde ==
ICT kent een breed toepassingsdomein en vele mogelijkheden. Hoe wordt ICT concreet gebruikt in het onderwijs? Hoe kan men ICT gebruiken in het onderwijs? Hoe wordt ICT in de eindtermen opgevat? Waarom zou onderwijstechnologie gebruikt  moeten worden in ons onderwijs. Dat zijn vragen waarop dit boek een antwoord tracht te geven.

De voordelen van het gebruik van technologie in het onderwijs zijn legio. Onderwijstechnologie wordt bijvoorbeeld gezien als de manier bij uitstek om in te spelen op de leefwereld van de leerlingen. Met ICT trek je met andere woorden de aandacht van de leerlingen en motiveer je hen. Het gebruik van ICT maakt een les voor de leerlingen aantrekkelijker en boeiender. Daarom is het een goed idee een theoretisch vak in een digitaal jasje te steken. Aangezien leerlingen zich slechts korte tijd kunnen concentreren, is het afwisselen van werkvormen en het daarin verwerken van ICT een manier om leerlingen aandachtig te houden. Daarnaast werkt het gebruik van digitale leermiddelen voor sommige leerlingen zeker drempelverlagend. Het gebruik van technologie biedt eveneens de mogelijkheid om leerstof concreter te maken bijvoorbeeld aan de hand van audiovisuele ondersteuning. Als leerkracht kan je ook verder gaan: onderwijstechnologie biedt de mogelijkheid het leerproces in handen van de leerlingen te geven. Dan kunnen ze werken aan hun persoonlijke kennisontwikkeling en dit op hun eigen tempo. Dit verhoogt de zelfstandigheid en de zelfredzaamheid van de leerlingen. ICT in het onderwijs biedt dus meer dan een medium voor praktische informatie. Door technologie te implementeren in het onderwijs leren leerlingen daarenboven op verschillende manieren om te gaan met informatie: hun technologische en creatieve geesten krijgen de nodige stimulans. Bovendien bieden sommige toepassingen de leerlingen de mogelijkheid tot zelfevaluatie, bvb. door videoanalyse of onlinetestjes.

=== 21st century ===
Een ander voordeel is dat het gebruik van onderwijstechnologie vernieuwend kan werken voor de leerkracht. Als gevolg daarvan kunnen zowel leerkrachten als leerlingen ervaren dat er een zekere overbrugging van de generatiekloof, die hen doorgaans scheidt, tot stand komt. De leerkracht kan digitaal leermateriaal ook gemakkelijk aanpassen en actualiseren.

De overgang naar een kennismaatschappij plaatst de scholen bovendien voor een grote uitdaging. De leerlingen
moeten niet langer enkel kennis assimileren maar moeten leren omgaan met enorme hoeveelheden informatie. Dat
vraagt bijgevolg een vernieuwing van het onderwijsproces. ICT kan dit veranderingsproces mee op gang brengen.

Ten slotte speelt technologie in al haar vormen een belangrijke rol in de huidige samenleving. Door op vroege leeftijd - en bijgevolg op school - gebruik te maken van ICT, worden de technologische vaardigheden van de leerlingen verbeterd. Zo worden ze voorbereid op de arbeidsmarkt. 

Belangrijk hierbij is de notie 'technologische vaardigheden'. Vaak blijkt dat ICT in het onderwijs gekoppeld is aan bepaalde platformen zoals bijvoorbeeld Windows, die duur zijn in aankoop en in updates. Dit terwijl er kosteloze alternatieven bestaan: Open Source Software. De technologische vaardigheden die worden beoogd, dienen om de leerlingen in staat te stellen om ook met deze OSS om te gaan en om te vermijden dat hun vaardigheden gekoppeld blijven aan een bepaalde toepassing van een bepaalde producent. Over de Open Source Software volgt meer in een later hoofdstuk.

=== Leerefficiëntie ===
De implementatie van technologie in het onderwijs biedt de leerlingen de mogelijkheid tot actief (vb. door de leerlingen tijdens het jaar actief te laten bezig zijn met de leerstof), constructief (vb. aan de hand van het gebruik van een discussieforum), coöperatief, authentiek (dat is beter dan fictieve voorbeelden in een boek: de leerlingen zoeken échte sites met voorbeelden), zelfgestuurd en informeel leren.

=== Individualisatie  ===
Naast een verhoging van de leerefficiëntie kan onderwijstechnologie tevens een onderwijs op maat bieden voor elke student. Niet iedereen heeft dezelfde leerstijl, leertempo en sturing van het leerproces nodig. Onderwijstechnologie kan dan ook de mogelijkheid bieden om deze drie factoren op de individuele leerling af te stemmen, waarbij elke leerling de voor hem of haar gepaste leerstijlondersteunende middelen – zoals audio-, visueel- en/of tekstmateriaal – en het voor hem of haar gepaste tempo kan uitkiezen en volgen. Zo zorgt men ervoor dat de differentiatie binnen de klas niet uit het oog verloren wordt.

=== Faciliteren ===
Een van de andere voordelen is dat het leren niet langer tijds- en plaatsgebonden is. Leerlingen kunnen waar en wanneer ze maar willen bezig zijn met de schoolse activiteiten. Hierdoor wordt ook tegemoet gekomen aan de verschillende leertempo's van leerlingen. Dit kan ook handig zijn wanneer leerlingen bijvoorbeeld wegens opname in het ziekenhuis gedurende een langere termijn de lessen niet kunnen bijwonen. Daarnaast biedt het ook een versterking van communicatie zowel tussen leerlingen en leerkrachten als tussen leerlingen onderling. Hierbij kan het zowel gaan om asynchrone communicatie, zoals bijvoorbeeld e-mail, fora en leerplatvormen, alsook om synchrone communicatie, zoals de chat. Hierdoor kunnen documenten doorgespeeld worden, wat tijd spaart bij het schrijfwerk van de leerling. Maar niet alleen leerling of leerkracht is er bij gebaat. Ook het contact tussen leerkracht - leerling en ouders wordt door deze ICT vormen versterkt.

=== Toegankelijkheid ===
Onderwijstechnologie kan tevens ingezet worden om leerlingen met beperkingen de mogelijkheid te bieden om samen met leeftijdsgenoten dezelfde leerstof te verwerken. Leerlingen met visuele beperkingen kunnen geholpen worden door audio-ondersteuning van de leerstof en leerlingen met auditieve beperkingen kunnen geholpen worden door visuele ondersteuning. Ook leerlingen die een motorische stoornis hebben of beperkt zijn in hun bewegingsvrijheid, hebben op deze manier toegang tot de leerstof die, zoals hierboven reeds vermeld werd, niet plaatsgebonden is.

=== Leervoorsprong ===
Naast een enorme hulp voor leerlingen met leerproblemen, biedt onderwijstechnologie ook veel mogelijkheden voor leerlingen met een leervoorsprong of zogenaamde 'hoogbegaafde' of 'hoogintelligente' leerlingen. Het is niet altijd eenvoudig om hoogbegaafdheid te detecteren en de meningen over wat deze term precies inhoudt, zijn vaak verdeeld. Wel is duidelijk dat leerlingen die veel sneller nieuwe leerstof kunnen verwerken dan hun klasgenootjes, in het klassieke onderwijs vaak uit de boot vallen.
ICT kan een hulpmiddel bieden om hoogbegaafdheid op te sporen en om leerlingen die in klasverband niet voldoende intellectueel geprikkeld worden een extra uitdaging te bieden.

=== Verrijking ===
Nog een voordeel is dat digitale leerstof gedeeld kan worden met leerlingen en leerkrachten over de hele wereld. Dit biedt de mogelijkheid tot internationale samenwerking tussen docenten en tussen studenten. Digitale leermiddelen kunnen ook steeds hergebruikt worden.
Het gebruik van technologie in het onderwijs kan eveneens motiverend werken voor jongeren, die onderwijs steeds meer gaan ervaren als ''edutainment''. Het visualiseren van de leerstof zorgt er vaak voor dat leerlingen de les sneller in zich opnemen. Men kan interactieve oefeningen maken, rollenspelen spelen in virtuele omgevingen of bepaalde zaken, die anders moeilijk te tonen zijn vanwege de kosten (vb. vlieguren), het gevaar (vb. nucleaire training), milieubelasting (vb. chemische experimenten) of de praktische onmogelijkheid (vb. tocht doorheen de bloedsomloop) ervan, in simulatie ervaren. Zo kunnen de leerlingen bijvoorbeeld aan de hand van Google Earth makkelijk en volledig gratis een virtueel bezoek brengen aan plaatsen over heel de wereld. Tot slot leren de studenten quasi al spelend om te gaan met ICT waardoor ze, al dan niet onbewust, worden voorbereid op de arbeidsmarkt en op de noden van de huidige computermaatschappij.

=== Sociaaleconomisch ===
Het raadplegen van leerstof van thuis uit vereist dat iedereen in het bezit is van een computer en dat iedereen toegang heeft tot het internet. Iedereen dient te beschikken over dezelfde technologische snufjes en nieuwste ontwikkelingen die men zal willen hanteren bij de verwerking van huistaken en presentaties. Dit kan leiden tot een verminderde sociaaleconomische kloof tussen leerlingen.

=== Plagiaatbestrijding ===
In het onderwijs bestaat het gevaar dat de gemakzucht bij de leerlingen het overneemt en er heel wat taken en werkjes rechtstreeks van elkaar of het internet geplukt worden, zonder dat hierbij doordacht te werk wordt gegaan en zonder persoonlijke inbreng van de leerlingen zelf. Zo ontstaat het gevaar en de verleiding, bewust of onbewust, tot het plegen van plagiaat. Er zijn ICT-middelen op de markt om plagiaat na te gaan, wat dan weer voordelig is voor leerkrachten.

=== Multi-tasking ===
Het internet biedt ook heel wat afleidingen. Dat hoeft geen nadeel te zijn ten opzichte van de kans  dat leerlingen minder geconcentreerd met de leerstof bezig zijn. Immers het kan de docent uitdagen de competitie aan te gaan waardoor uiteindelijk de leerling de leerstof waardeert. Afleidingen kan men ook positief zien namelijk in het leren aansluiten van de docent bij het leren via multi-tasking dat beter past bij het jonge brein en ook nog effectiever mits er goed gebruik van wordt gemaakt. Het idee van dat je effectief leert als je netjes op volgorde een gewone cursus of een klassiek handboek doorloopt is immers achterhaald. Het multi-tasken stimuleert eveneens de docent om meer oog te hebben voor verschillen en het sociale en fysieke aspect van de leerling.

=== Flexibiliteit ===
Een kenmerkt van succesvol leren is dat het leerplan is bestand tegen verstoringen. Onderwijstechnologie vraagt de nodige, vaak gevoelige, apparatuur, die wegens omstandigheden tijdelijk onbruikbaar kan zijn (vb. problemen met internetverbinding). Ook de lokalen zelf moeten voorzien worden van de nodige faciliteiten om het werken met de technologie mogelijk te maken (vb. internetverbinding, beamer, projectiescherm, ...). Door deze gevaren en ervaringen wordt de onderwijsarchitect uitgedaagd om beter na te denken over de flexibiliteit van het leerplan. Men kan en mag er niet van uitgaan dat leerlingen zonder problemen met onderwijstechnologie kunnen werken. 

=== ICT-deskundigheid ===
Het leren van ICT basiskennis en -vaardigheden in onderwijs heeft vooral sociale en economische motieven. Om in de samenleving van vandaag/morgen te kunnen functioneren hebben mensen behoefte aan algemene kennis en bekendheid met computers. De economische wereld heeft werknemers nodig die kunnen omgaan met ICT. De leerplannen van basisonderwijs en secundair onderwijs omvatten doelen in verband met kennis over ICT en het kunnen gebruiken van ICT. ICT maakt hier deel uit van onderwijsinhouden. 

Vaak kennen leerlingen meer van ICT dan de leerkracht. Daarom is het noodzakelijk dat de leerkracht over voldoende kennis beschikt m.b.t. de technologie die hij wenst te gebruiken. Men mag als leerkracht eveneens geen slaaf worden van de technologie. ICT is leuk wanneer men die op gepaste wijze kan inbrengen in de les. De overvloed aan informatie op het internet en de toegankelijkheid hiervan brengt tevens met zich mee dat leerlingen snel in aanraking komen met foutieve informatie. De leerkracht moet daarom aan de leerlingen meegeven wat betrouwbare bronnen zijn en hoe zij een (internet)bron (bijvoorbeeld Wikipedia) kritisch kunnen benaderen.

Een laatste, zeker niet te onderschatten nadeel, is het feit dat leerlingen steeds meer blootgesteld worden aan bepaalde gevaren die het internet met zich meebrengt. De persberichten staan bol van de voorvallen waarbij onvoldoende gecontroleerd internetgebruik door kinderen en jongeren heeft geleid tot gevallen van misbruik, vaak door volwassenen met onkuise bedoelingen. Men moet zich de vraag stellen in hoeverre jongeren zich hiervan bewust zijn en op welke manier ze het beste beschermd kunnen worden. Ouders kunnen zeker niet op ieder moment een oogje in het zeil houden. Vaak hebben leerlingen immers een eigen computer in hun kamer of staat de computer in een afgesloten studieruimte. 

Deze gevaren daagt de docent uit om zijn deskundigheid met betrekking tot ICT te ontwikkelen. De leerkracht die gebruik maakt van technologie in het onderwijs heeft tevens als taak zijn leerlingen te wijzen op gevaren. Hoe beter de leerling geïnformeerd is, hoe kleiner de kans op gevaar.

=== Rendement ===
Hét rendement van ICT in het onderwijs kan in zijn algemeenheid moeilijk besproken worden. Er zijn echter wel veel ICT-toepassingen die een evident nut en rendement kennen en die vaak verouderde leermiddeltjes vervangen, zoals bijvoorbeeld digitale encyclopedieën, internet en e-mail, rekenmachientjes en spreadsheets. Ook simulatieprogramma's hebben bewezen leerlingen voor te bereiden op ''the real thing''. Onderzoek laat vaak een positief rendement van ICT in het onderwijs zien. Leerlingen blijken uit de inzet van ICT meer te leren, sneller te leren en vooral, met meer plezier te leren. 
Bovendien wordt van de relatief nieuwe ''[[Onderwijstechnologie/Elektronische leeromgevingen|elektronische leeromgeving]]'' een hoge bijdrage aan het rendement van het onderwijs verwacht; doordat deze nieuwe mogelijkheden in communicatie met zich meebrengt. Bovendien wordt vanuit onderwijskundige invalshoek aangehaald dat via ICT meer kan worden aangesloten op de kenmerken van de individuele leerling. Dit maakt het onderwijs veel effectiever.

Het rendement van ICT in het onderwijs is echter van verschillende factoren afhankelijk. De belangrijkste zijn:
* De mate waarin ICT aansluit bij de kenmerken van de leerlingen.
* De ICT-training van de leerkracht en de wijze waarop zij ICT inzetten binnen het leerproces. De leerkracht mag wat betreft zijn kennis van technologie zeker niet onderdoen voor de  leerling.
* De kwaliteit en kwantiteit van de hardware (bv: technologische problemen).
* De eigenschappen van de software (zoals controle door de leerlingen, opties voor het geven van feedback, e.d.).
* De beschikbaarheid van de software (gratis software vs. betalende software).
* Het werken in groepen en de onderlinge samenwerking van leerlingen.
* De communicatiemogelijkheden met docent en leerlingen.
* Toegang tot externe informatie.

=== Samenwerking ===
Wanneer leerlingen samenwerken, kunnen ze van elkaar leren op het gebied van kennis en vaardigheden.  Er is echter een groot verschil met samenwerkend leren. Dit betekent dat leerlingen samenwerken volgens een aantal structuren en basisprincipes.  
Er wordt hierbij vermeden dat leerlingen van elkaar kunnen profiteren door niets te doen en al het werk door anderen te laten verrichten.

Samenwerkend leren is een vorm van actief leren waarbij leerlingen leren door gezamenlijk groepsopdrachten uit te voeren.  De leerkracht structureert hierbij dan het leerproces of begeleidt hen bij het zelf structuren van dat leerproces.
Volgens Johnson en Johnson kent samenwerkend leren 5 basiselementen:
* Positieve wederzijdse afhankelijkheid: de studenten zijn onderling afhankelijk van elkaar om de taak goed te volbrengen.
* Individuele verantwoordelijkheid: elke leerling is zelf verantwoordelijk voor de hem/haar toebedeelde taak.
* Stimulerende, onderlinge interactie: leerlingen stimuleren en motiveren elkaar tijdens het uitvoeren van de opdracht.
* Aandacht voor individuele samenwerkingsvaardigheden: leerlingen spreken elkaar hierop aan en ook de begeleider biedt ondersteuning.
* Aandacht voor groepsprocessen: het samenwerkingsproces wordt in de gaten gehouden door de leerlingen zelf, alsook door de begeleider.

Valcke (2007) beschrijft in diens boek 10 voorwaarden voor samenwerkend leren, gebaseerd op Johnson en Johnson EN Slavin. Concreet stelt Valcke (2007) in diens boek dat alle doelen gelijk moeten zijn voor alle groepsleden, waarbij iedereen, als groep dan ook verantwoordelijk is voor deze te bereiken. Anderzijds oppert Valcke (2007) er ook voor dat ieder groepslid ook een individuele verantwoordelijkheid dient te dragen. Dit vraagt gelijke kansen voor iedereen, hetgeen ook wel gestimuleerd kan worden door competitie in het groepswerk te creëren. Een ander belangrijk aspect betreft dat groepsleden bepaalde deeltaken op zich moeten kunnen nemen, waarbij dan ook rekening gehouden kan worden met de individuele verschillen. Samenwerkend leren vereist ook een goede vorm van communicatie, zowel tussen groepsleden als tussen groepsleden en de instructieverantwoordelijke. Deze laatste dient dan ook de communicatieprocessen in de groepen op te volgen.


=== Zelfstandig leren ===
Binnen begeleid zelfstandig leren (BZL), komen drie belangrijke termen naar voor:
# ''begeleid'' betreft de mogelijkheid tot ondersteuning voor de leerlingen. 
# ''zelfstandig'' slaat op de verantwoordelijkheid die de leerlingen dragen bij het leren. 
# ''leren'' betekent de activiteiten van de studenten gericht op het vergroten van de kennis.

Het betreft een lesmethode waarbij leerlingen geheel zelfstandig leerstof en/of leerinhouden verwerken, met begeleiding van de leerkracht. Concreet vervult de leerkracht de rol van coach, die ondersteuning biedt aan de leerlingen waar nodig. Deze ondersteuning kan naast de leerkracht ook geboden worden door leerlingen, peers of externe bronnen.
Onderwijstechnologie kan ook in het kader van begeleid zelfstandig leren zijn bijdrage kennen.

Om de implementatie van begeleid zelfstandig leren in de klas te bewerkstelligen, raden Struyven en Janssens (2007) het gebruik van activerende werkvormen aan. Begeleid Zelfstandig Leren en activerende werkvormen worden gekenmerkt door de volgende drie karakteristieken: (1)'activering' of zelfsturing van de student; (2) gebruik van authentieke, levensechte taken en (3) begeleiding door de leerkracht.

=== Activerende werkvormen ===
Onder activerende werkvormen wordt verstaan, werkvormen (opdrachten, taken,…) die de leerlingen motiveren om actief en op zelfstandige basis aan de slag te gaan (Struyven en Janssens, 2007).
Concreet kunnen we drie kenmerken van activerende werkvormen onderscheiden:
# de leerlingen zoeken zelfstandig informatie op en verrichten zelfstandig studeerwerk
# de leerlingen werken rond levensechte taken, met een duidelijke context
# de leerlingen worden ondersteund door de leerkracht als coach.

Voorbeelden:
* Simulaties, zoals ASCEND
* Educatieve games
* Website om digitaal materiaal voor BZL aan te maken: https://www.bzl.be/cursussen/index.asp
* Webquests, voorbeeld via eXe
* Aanmaken van een online leerplatform
* Learning management systemen en Learning content management: Moodle
* Computer based training: een cursus op de computer volgen (leren, vragen beantwoorden)
* Webbased learning: gebruik maken van een webbrowser

Voordelen:
* Zelfstandig werken in een context
* Mogelijkheid tot differentiatie
* Eigen tempo
* Leerlingen worden betrokken bij de leerstof
* Ontwikkelt de zelfredzaamheid van de leerling
* Komt ook ten goede van de VOETen (vakoverschrijdende eindtermen)
* Het leren selecteren van informatie
* Het voorhanden hebben van een grote hoeveelheid authentieke documenten van alle niveau's
* Degelijke begeleiding door de leerkracht zodat de leerlingen niet verdwaald kunnen raken in de enorme hoeveelheid informatie die hen omringt
* De leerkracht moet zelf ook een degelijke basiskennis hebben van ICT
* De school moet voldoende infrastructuur bieden op gebied van ICT
* Omdat er al zoveel bestaat op het internet, leren de leerlingen de waarde van slim kopiëren en daar een eigen betekenis aangeven.

=== Efficiëntie ===
ICT wordt gebruikt om op een (meer) efficiënte wijze onderwijsdoelen te realiseren, om de leraar te ondersteunen in het onderwijsleerproces, om een krachtige leeromgeving uit te bouwen. ICT kan men eveneens inzetten als zelfstandig leermiddel dat onderwijsactiviteiten kan uitvoeren en waarbij de rol van de leraar wijzigt van overdrager van kennis in de richting van begeleider van leerprocessen. In dit laatste geval wordt ICT een middel om onderwijs en leren te herdenken en een middel om nieuwe onderwijsmethodes te introduceren.


{{Bron|bronvermelding=
• https://www.bzl.be/cursussen/index.asp?id=inh-wat.htm

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Begeleid_zelfstandig_leren

• https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_computer_simulation_software
 
• Struyven, K. &amp; Janssens, S. (2007). Begeleid zelfstandig leren via activerende werk- en toetsvormen: handleiding voor leerkrachten en onderwijskundigen. Antwerpen: De Boeck.

• https://wetenschappen.gemeenschapsonderwijs.net/dag%20wiswet/biologie/B4%20BZLpdf.pdf

• https://www.vlor.be/advies/advies-inzake-het-gebruik-van-ict-het-secundair-onderwijs
}}

== Achtergrond ==
Het gebruik van technologie in het onderwijs is van alle tijden. Zo was het gebruik van de wastafel al een hele revolutie ten opzichte van de perkamentrollen. Door de eeuwen heen hebben verschillende nieuwe technologieën hun intrede gedaan in het onderwijs. Een constante valt hierbij op; het is niet eenvoudig om de nieuwe technologie ingang te doen vinden in het onderwijs en dit is vaak een werk van lange termijn. Toch zijn we tegenwoordig op een keerpunt aanbeland, onderwijs zonder leermachines (een mechanisch apparaat dat de leerlingen de mogelijkheid biedt iets te leren) wordt meer en meer ondenkbaar. 

Met het gebruik van radio en de televisie in het onderwijs of de {{Wp|onderwijsfilm|onderwijsfilm}} ontstond volgens velen het begin van de onderwijstechnologie.&lt;ref&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Saettler, L. P. | Titel = '''The evolution of American educational technology''' | Datum = 2004 | Uitgever = IAP| {{ISBN|}}= 1593111398}}&lt;/ref&gt; Anderen koppelen dit aan de opkomst van de leermachine.&lt;ref&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Benjamin, T.L. | Titel = '''A history of teaching machines''' | Datum = 1988 | Uitgever = American Psychologist,, vol. 43, nr. 9 | Bladzijdes = 703 - 712}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Mirande, M | Titel = '''De onstuitbare opkomst van de leermachine. Over de precaire verhouding tussen technologie en onderwijs in de periode 1925-2005''' | Datum = 2006 | Plaats = Assen | Uitgever = Van Gorcum}}&lt;/ref&gt; Weer anderen zien in de introductie van de computer in het onderwijs, als geavanceerde leermachine, het ontstaan van de onderwijstechnologie&lt;ref&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Van Merienboer, J. en Kanselaar G. | Titel = '''Waar staan we na 25 jaar onderwijstechnologie in Vlaanderen, Nederland en de rest van de wereld''' | Datum = 2008 | Plaats = Groningen, Universiteit Twente | Uitgever = Pedagogische Studiën: Tijdschrift voor onderwijskunde en opvoedkunde, vol.83, nr.4 | Bladzijdes = 279 - 280}}&lt;/ref&gt; 

=== Radio en Televisie ===
Het begin van de onderwijstechnologie wordt door vele auteurs vroeg in de 20ste eeuw gesitueerd. Toen werd de radio immers voor het eerst ingezet om onderwijs te verzorgen in die gebieden waar grote afstanden overbrugd moesten worden, zoals Australië, Canada en de Verenigde Staten van Amerika. 
Na de Tweede Wereldoorlog werd deze rol overgenomen door de televisie. De televisie had als voordeel dat ze, in vergelijking met de radio, rijkere informatie bood die echter wel gepaard ging met hogere productie- en gebruikerskosten. 
Aanvankelijk werd zowel televisie als radio met enthousiasme ontvangen omdat zij mogelijkheden leken te bieden die het onderwijs konden verbeteren. Vergelijkend mediaonderzoek heeft echter nooit ondubbelzinnig positieve effecten op het leren aangetoond. Vandaag richt onderzoek zich vooral op de condities waaronder de televisie een bruikbaar medium is. Zo wordt in Vlaams-Nederlands context bijvoorbeeld de optimale expositietijd van ondertitels bestudeerd. 
Het voordeel van de radio en televisie bleek uiteindelijk niet zozeer van didactische, maar vooral van organisatorische aard: het werd mogelijk om grote groepen studenten te bereiken in afgelegen gebieden.

Toch bleven al deze toepassingen eerder een randverschijnsel en dan nog voornamelijk in het hoger onderwijs. Vanaf het begin van de jaren 90 vinden er heel wat ontwikkelingen plaats in de informatie - en communicatietechnologie. De onderwijstechnologie in de jaren tachtig en negentig richtte zich hoofdzakelijk op;

- Het wegwerken van deficiënties (voornamelijk in de wiskunde en het Nederlands)&lt;br&gt;
- Uitbreiden van oefenmogelijkheden (werkcolleges en practica's werden vernieuwd, oefenprogramma's voor statistiek, wiskunde, taal en boekhouden werden geïntroduceerd.)&lt;br&gt;
- Het efficiënt toetsen van studieresultaten.&lt;br&gt;

=== Leermachines ===
De eerste ‘leermachines’ werden in de jaren 20 van de 20ste eeuw ontwikkeld. Pressey vond een machine uit die a) informatie presenteert b) de leerling de mogelijkheid biedt hierop te antwoorden c) terugkoppeling geeft op de reactie van de leerling. Dit bleef wel beperkt tot meerkeuzevragen. Enkel wanneer een vraag juist werd beantwoord, verscheen de volgende en bij het beantwoorden van 10 juiste vragen kwam er een snoepje uit de machine gerold. Pressey ging zijn machine aanprijzen op tal van beurzen maar niemand zat hier echt op te wachten. Uiteindelijk werd ze dan toch gecommercialiseerd maar dit was geen succes. Leerkrachten vreesden dat de leermachines hen zouden vervangen. Deze vrees is niet specifiek voor deze periode maar zal steeds weerkeren. Ondanks het uitblijven van succes, verrichtte Pressey onderzoek naar de effecten van leermachines en voorspelde hij een industriële evolutie in het onderwijs. Maar het liep niet zo een vaart. Pressey’s machine was geen succes maar zijn belang schuilt erin dat hij de uitvinder was van het idee van de leermachine.

De stemming tegenover leermachines was eind jaren '50 sterk veranderd, mede door de ontwikkelingen op het gebied van ruimtevaart en de wedloop hierin tussen de USSR en de USA. De Russen hadden Laika in de ruimte geschoten en dus moest er in de USA geïnvesteerd worden in onderwijs om in allerlei ontwikkelingen een pioniersrol te spelen. Verschillende leermachines werden op de markt gebracht, allen gebaseerd op de theorie van Skinner. Deze was vooral gericht op het onderwijzen van gedragsdoelen, het opdelen van de leerstof in kleine eenheden, het vermijden van onjuiste antwoorden en het bevestigen van juiste antwoorden. Het grote verschil met de machine van Pressey, die door de leerling bestudeerde teksten overhoorde, was dat deze nieuwe machines nieuw materiaal aanboden. De meerkeuzevragen werden ook vervangen door open vragen. 

Toch zou de interesse voor deze leermachines vanaf de tweede helft van de jaren 60 weer tanen. Door het gebruik kwam er ook meer kritiek op leermachines, vooral het argument dat de leerling minder persoonlijke aandacht kreeg, speelde een rol. Ook de beperkte reikwijdte van de machine werd duidelijker (enkel geschikt voor kleine eenheden informatie). En sommigen vreesden dat de machines zouden gebruikt kunnen worden om leerlingen te indoctrineren en meer algemeen doemde het schrikbeeld van de alomtegenwoordige machine op. Tegenstanders wezen op het gevaar van docentarme scholen maar dit werd meteen weerlegd met het feit dat leerkrachten zich konden concentreren op belangrijkere dingen. Een sterk argument tegen was dat dergelijke machines voorbij zouden gaan aan de verschillen in cognitief functioneren tussen leerlingen (al zouden er later wel leermachines ontwikkeld worden die hierop inspeelden). Deze episode bleek uiteindelijk niet meer dan een rage. Of zoals het door Benjamin werd omschreven: ''‘If past behaviour is a predictor of future behaviour, then it seems unlikely that computers or any other teaching machines will play more than a supporting role in the classroom.’''.&lt;ref&gt;(Benjamin, T.L., A history of teaching machines, in: American Psychologist, 1988, vol. 43, nr. 9, pp. 703-712)&lt;/ref&gt;

=== Personal Computers ===
De eerste “personal computers” verschenen in de late jaren 70. Eerst werden ze enkel gebruikt door hobbyisten met een zeer technisch profiel, maar met de tijd werden ze voorzien van meer en meer software om productiviteit te verhogen, te programmeren of te spelen. In 1982 werd “de computer” benoemd tot “de machine van het jaar” door de Times Magazine.

Leermachines steken op dat moment terug de kop op, maar zijn nu getransformeerd in een computer. Deze waren meer geschikt voor didactische doeleinden en ook vele nieuwe programma’s voor computerondersteunend onderwijs zagen het daglicht. Toch bleef dit soort onderwijs eerder een randverschijnsel en dan nog voornamelijk in het hoger onderwijs. Vanaf het begin van de jaren 90 vinden er heel wat ontwikkelingen plaats in de informatie - en communicatietechnologie en lijkt het erop dat dit niet meer uit het onderwijs weggedacht kan worden.


Het computerondersteunend onderwijs in de jaren tachtig en negentig richtte zich hoofdzakelijk op;

- Het wegwerken van deficiënties (voornameijk in de wiskunde en het Nederlands)&lt;br&gt;
- Uitbreiden van oefenmogelijkheden (werkcolleges en practica's werden vernieuwd, oefenprogramma's voor statistiek, wiskunde, taal en boekhouden werden geïntroduceerd.)&lt;br&gt;
- Het efficiënt toetsen van studieresultaten.&lt;br&gt;
Daarbij dient opgemerkt dat e-learning vandaag de dag zich voor een deel op dezelfde doelen richt.&lt;ref&gt;VAN HOUT H., TEN DAM G.: Vernieuwing in het Hoger Onderwijs; Onderwijskundig handboek. 2006, p. 159&lt;/ref&gt;

=== Internet ===
Wat communicatie betreft, kunnen ook verschillende vormen van internetgebruik onderscheiden worden. Zo krijgen studenten dankzij asynchrone vormen van communicatie, zoals e-mail, ‘listservs’ en ‘threaded discussions’, de mogelijkheid om ook buiten contacturen docenten te benaderen en informatie uit te wisselen met medestudenten. Synchrone vormen van communicatie, waaronder chats en videoconferencing, bieden studenten te mogelijkheid om medestudenten of anderen buiten de eigen onderwijsinstelling gelijktijdig te betrekken bij de leeractiviteiten. Deze nieuwe communicatiemogelijkheden leidden tot een hernieuwde belangstelling voor onderzoek naar samenwerkend leren. Zo ontwikkelde Computer Supported Collaborative Learning (CSCL) zich tot een belangrijk onderzoeksgebied. Hierin wordt onder meer onderzocht hoe constructie van kennis ondersteund kan worden.

Vanaf het midden van de jaren 1990 komt het accent minder op de computer als zelfstandig medium te liggen, maar meer op het internet en de communicatie- en informatiemogelijkheden die daarmee beschikbaar kwamen. Het internet werd aanvankelijk vooral als een nieuwe mogelijkheid om plaats- en tijdsonafhankelijk onderwijs aan te bieden – een alternatief voor het aloude “correspondentiemodel” binnen het afstandsonderwijs. Naast het afstandonderwijs, bood het internet ook voor het traditioneel contactonderwijs nieuwe mogelijkheden die vooral te maken hadden met:
*Het ontsluiten van steeds grotere hoeveelheden informatie.
*Communiceren en samenwerken.

Met betrekking tot informatie kunnen drie vormen van gebruik onderscheiden worden. Ten eerste ontwikkelde het World Wide Web zich tot een ongelimiteerde gegevensverzameling en werd daarmee een verlengstuk van de schoolbibliotheek of het “studielandschap” en de verbinding met de wereld buiten de school.
Ten tweede werd het internet ook voor traditioneel contactonderwijs meer en meer gebruikt om cursusinformatie beschikbaar te stellen aan studenten. Hoewel dit aanvankelijk via ‘bulletin boards’ gebeurde, werd later meer en meer gebruik gemaakt van speciale elektronische leeromgevingen, zoals Blackboard en WebCT. 
Ten derde bood het internet nieuwe mogelijkheden om studenten of medewerkers op de werkplek de nodige informatie voor een correcte taakuitvoering aan te bieden.

== Vogelvlucht ==
In vogelvlucht beschrijven we het gebruik van de computer als onderwijsmiddel.

=== Indeling ===
Wanneer een [[onderwijsarchitect]] ICT introduceert zal hij kiezen voor een combinatie van CBO en CGO. Dit om te voorkomen dat men in de evaluatie roept; '&quot;prima reductie in arbeid maar weinig toevoegend&quot; of juist &quot;mooie vernieuwing maar wat een tijd heeft ons dat gekost&quot;. 
 
=== Instrument ===
Voor sommigen is ICT een doel (informatici). Voor de meeste mensen in het dagelijks gebruik een middel om bijvoorbeeld stukken als deze te fabriceren. Sterrenkundigen bijvoorbeeld gebruiken echter de computer ook als instrument voor het verwerken van data, het uitvoeren van specifieke software programma’s en het waarnemen van de hemel. Voorbeelden hiervan zijn het digitaal naslagwerk https://www.pd.astro.it/themoon/index.html, het door Sterrenkundige geschreven Groningen Image Processing System en het project &quot;Telescope in Education”.

'''Zoekmachines''' zijn websites die het zoeken op het internet naar specifieke of algemene informatie vergemakkelijken. Top 10; Lycos, Northernlight, Google, Alltheweb, Altavista, Hotbot, Infoseek, Yahoo, Excite en Go2. Zoekmachines moeten gevoed worden met zoektermen. Zoektermen kunnen worden gecombineerd door booleans (logische connectoren AND, OR, NOT) tot een query die beter afgebakend of meer ingeperkt is. Sommige zoekmachines staan 'fuzzy connectoren' toe (NEAR, SAME e.d.). De zoekmachines onderscheiden zich in kwaliteit; de query, de opsporing, de indexering, de rangschikking en de presentatie. Er zijn metazoekmachines, gespecialiseerde zoekmachines en zoekmachines voor een bepaald taalgebied. De gewone zoekmachines leveren de beste resultaten.
 
Het zoeken van geschikte informatie in ICT systemen of op het web is een proces dat systematisch dient te gebeuren om succesvol te zijn. De systematiek die wordt gepresenteerd zorgt ervoor dat het proces reproduceerbaar en evalueerbaar wordt. Bepaal eerst de zoekdoelen. Doe dit in productterm definities en criteria. Leidt deze zoekdoelen af naar een lijst van zoektermen voor zoekmachines. Vul deze initiële lijst met zoektermen al experimenterend aan. De treffers worden geordend naar geschiktheid beschreven zodanig dat een ander inzicht heeft in de beoordeling die hier toe geleid hebben. Treffers die voor andere doeleinden geschikt zouden zijn worden gemerkt. Als steeds vaker een eerder bezochte pagina opduikt dan zijn de meeste treffers gepasseerd. Internet pagina's met een minder fraaie lay-out kunnen toch goede informatie of annotated links bevatten. Denk aan het doorklikken van  deze links. De treffers en de rangschikking daarvan door zoekmachines is bedrieglijk. Kijk verderop in de lijst en varieer met de zoektermen en zoekmachines!

De kwaliteit van de geboden informatie op het Web of informatiesystemen varieert sterk. Het beoordelen van de kwaliteit gaat aan de hand van bestaande richtlijnen voor het beoordelen van schriftelijke informatie en specifieke kenmerken van webbronnen. De kwaliteit van de informatie wordt afgemeten aan de correctheid, de betrouwbaarheid, de objectiviteit, de actualiteit, de volledigheid en de nauwkeurigheid.
 
=== CGO ===
Computer Gestuurd Onderwijs kent een opvolgende mate van complexiteit van het systeem in de aansturing van het leerproces. De meest eenvoudige vorm is Drill &amp; Practice (kennisdrilling door overhoring), gevolgd door een onderwijsdialoog (verwerving en toepassing kennis zie bijvoorbeeld https://amazing-space.stsci.edu/hdf-top-level.html) en simulaties (geven inzicht in het procesverloop door model zie bijvoorbeeld
https://astro.ph.unimelb.edu.au/central/Mirrors/binary/binary.htm). 
 
=== Drill &amp; Practice ===
Drill &amp; Practice is een methode waarin door overhoring kennis wordt gedrild. Deelnemers mogen pas verder met het curriculum wanneer ze aangetoond hebben het getoetste begrip zich eigen te hebben gemaakt. Drill &amp; Practice heeft een zeer nauwe verwantschap met lineaire geprogrammeerde instructie. Zie als voorbeeld https://amazing-space.stsci.edu/trading-top-level.html. 
 
=== Geprogrammeerde Instructie ===
Geprogrammeerde instructie is een individuele onderwijsvorm waarbij de leerstof in kleine, essentiële pakketjes (schakels) aan de student aangeboden wordt. De student krijgt pas na het correct beantwoorden van één of meerdere vragen over een schakel een volgende schakel aangeboden. Als het antwoord niet correct is, krijgt de student onmiddellijk feedback door bijkomende, aangepaste of meer uitgewerkte informatie. Vervolgens krijgt hij een nieuwe poging (nieuwe of dezelfde vraag) om zijn kennis of vaardigheid te tonen. Kortom, er zijn meerdere (langere en kortere) wegen, maar Rome bereiken we allemaal. HTML (zeker wanneer deze combineren met scripttalen) biedt voldoende functionaliteit om een geprogrammeerde instructie te bouwen. Bij lineaire geprogrammeerde instructie moet men elke schakel in vastgestelde pad doorlopen. Bij vertakte geprogrammeerde instructie zijn er meerdere paden afgestemd op de antwoorden, die de studenten geven op de vragen (moeilijkere, abstractere of gemakkelijkere schakels). Voorbeeld op het internet; prijselasticiteit https://docent.ehsal.be/onderwijsvernieuwing/prijselasticiteit/index.html
 
=== GCGO ===
We spreken van Geavanceerd Computer Gestuurd Onderwijs wanneer de computer “intelligent” lijkt te worden. Dit zien we al een beetje ontstaan bij het m.b.v. de computer interactief aanleren van oplossingsmethodieken. Als het systeem het probleemoplossend gedrag van experts daadwerkelijk kan nabootsen dan hebben we het over expertsystemen. In expertsystemen zitten de expertregels die deskundigen bij probleem oplossen hanteren expliciet opgeslagen. Wanneer de computer als coach kan optreden dan hebben we het over Intelligente Computer Gestuurd Onderwijs (ICGO). Flightsimulators bijvoorbeeld lijken dit niveau te benaderen of robots. Door de enorme hoeveelheid gegevens die zijn geordend en opgeslagen en de slimme wijze van zoeken daarin, maakt zoekmachines ook steeds intelligenter ogend.

=== Leeromgeving ===
Krachtige leeromgevingen worden gekenmerkt door actieve samenwerking, de realistische authentieke context waarin men vooral kijkt naar concrete toepassing van het geleerde, intrinsieke motivatie (leren vanuit belangstelling niet vanwege beloning) van en zelfverantwoordelijk leren door de studerende. Er is een duidelijk zicht op de functionaliteit van het leren en het geleerde. De rol van de docent zal van coachende en begeleidende aard zijn in plaats van het overdragen van informatie.

Men spreekt van elektronische leeromgeving (ELO) wanneer ICT voor de benodigde transformatie van leerprocessen zorgt. 
 
Computer Supported Collaborative Learning (CSCL) is leren in een krachtige leeromgeving waarin studenten samenwerken met behulp van de computer.  De constructuvistische grondgedachte achter het concept is dat kennis in allerlei situaties wordt opgebouwd en dat studenten samen beschikken over een grote hoeveelheid kennis. Reflectie op eigen leren en handelen door het uitwisselen ideeën, het onderling vergelijken van leerstrategieën en het beargumenteren van het gevolgde leerproces en bijbehorende leerresultaat. Probleemgestuurd onderwijs is een onderwijsvorm die CL (Collaborative Learning) toepast. Wanneer dit door de computer wordt ondersteund dan kunnen we spreken van CSCL.
 
=== Voordelen ===
Reacties met anderen of met de computer kunnen in rust (minder dominantie verschillen, meer diepgang) worden gegeven en verwerkt. Middelen daarbij zijn e-mail, chatten, videoconferencing en internet (globalisering). Door virtuele en audiovisuele middelen als multimedia en simulaties wordt het onderwijs meer levensecht en op toepassing en ervaring gericht. Men leert vanuit een concrete context en intrinsieke motivatie. Begeleiding door een computer is individueel waardoor men meer gestimuleerd wordt zelfstandig en actief te leren. De computer is als begeleider oneindig geduldig, altijd beschikbaar ongebonden door tijd of afstand en kan meerdere perspectieven op het geleerde volgen. De student kan in zijn eigen tempo en niveau de leerstof doornemen en krijgt onmiddellijk feedback over zijn leervoortgang.
 
=== Afkortingen === 
De volgende afkortingen worden in relatie met computer ondersteund onderwijs frequent gebruikt. Links de Engelse benaming en rechts het Nederlandse equivalent. 
* CAI=Computer Assisted Instruction=CGO=Computer Gestuurd Onderwijs 
* CMI=Computer Managed Instruction=CBO=Computer Beheerd Onderwijs 
* CSCL=Computer Supported Collaborative Learning= Samenwerkend Leren met de computer    
* CSL=Computer Supported Learning=COO=Computer Ondersteund Onderwijs 
* ELE=Electronic Learning Environment=ELO=Elektronische Leeromgeving 
* ICT=Information Communication Technology=ICT=Informatie-Communicatie Technologie 

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>44wg1mrktqlkwev94ejkuo3sbv797e3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432248</id>
      <parentid>432198</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Verwijzingen en benaming bijgewerkt naar Leertaal</comment>
      <origin>432248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43039" sha1="2t9tb4j4szh1tqx1npenplu4cwd0w1o" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een onderwijstechnoloog is de architect en beheerder van een [[Onderwijsplatform|Onderwijsplatform]]. In een moderne onderwijsomgeving gaat de rol van de onderwijstechnoloog verder dan het simpelweg ondersteunen bij ICT-gebruik; het is de persoon die de digitale infrastructuur ontwerpt waarin het leren plaatsvindt. 

De kernopdracht van de onderwijstechnoloog is het implementeren van een [[Leertaal|leertaal]] om leerdoelen en processen om te zetten in werkende systemen. Hierbij staat de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]] centraal als het standaardformaat voor de uitwisseling en presentatie van leermiddelen.

Hosting, Onderwijs en Ontwerp zijn de kernvaardigheden. Hosting verwijst naar het beheren van de servers en platforms die de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]] ontsluiten. Onderwijs behelst de kennis van didactische methoden die vertaald moeten worden naar algoritmes. Ontwerp focust op de [[Onderwijswiki/Architectuur|Architectuur]] van het platform om [[Leertaal/Vrijheid|vrij leren]] technisch mogelijk te maken.

De onderwijstechnoloog moet zichzelf trainen in competenties die nodig zijn om met ICT een leerarchitectuur te creëren. Dit betekent: leren om leren te definiëren door middel van algoritmes.

Belangrijke technologieën en concepten voor de onderwijstechnoloog:
* '''[[Onderwijsplatform|Onderwijsplatform]]''': De overkoepelende omgeving waarin alle componenten samenkomen.
* '''[[Leertaal/Leerbox|Leerbox]]''': Het modulaire formaat voor leereenheden.
* '''[[Leertaal/Declaratief|Declaratieve leertaal]]''': De declaratieve taal voor het beschrijven van leerpaden.
* '''[[Onderwijswiki/Scribunto|Scribunto (Lua)]]''': Voor het bouwen van complexe logica binnen de wiki-omgeving.
* '''LRS (Learning Record Stores)''': Voor het beheren en analyseren van leerdata via de Experience API (xAPI).
* '''LTI (Learning Tools Interoperability)''': Voor de naadloze integratie van externe tools in het platform.
* '''Moodle''': Een voorbeeld van een open-source platform dat vaak als basis dient.
* '''Sandbox''': Een experimentele omgeving voor het testen van nieuwe algoritmes en ontwerpen.
* '''Blockchain''': Voor het veilig en gedecentraliseerd vastleggen van certificaten en resultaten.

== Waarde ==
ICT kent een breed toepassingsdomein en vele mogelijkheden. Hoe wordt ICT concreet gebruikt in het onderwijs? Hoe kan men ICT gebruiken in het onderwijs? Hoe wordt ICT in de eindtermen opgevat? Waarom zou onderwijstechnologie gebruikt  moeten worden in ons onderwijs. Dat zijn vragen waarop dit boek een antwoord tracht te geven.

De voordelen van het gebruik van technologie in het onderwijs zijn legio. Onderwijstechnologie wordt bijvoorbeeld gezien als de manier bij uitstek om in te spelen op de leefwereld van de leerlingen. Met ICT trek je met andere woorden de aandacht van de leerlingen en motiveer je hen. Het gebruik van ICT maakt een les voor de leerlingen aantrekkelijker en boeiender. Daarom is het een goed idee een theoretisch vak in een digitaal jasje te steken. Aangezien leerlingen zich slechts korte tijd kunnen concentreren, is het afwisselen van werkvormen en het daarin verwerken van ICT een manier om leerlingen aandachtig te houden. Daarnaast werkt het gebruik van digitale leermiddelen voor sommige leerlingen zeker drempelverlagend. Het gebruik van technologie biedt eveneens de mogelijkheid om leerstof concreter te maken bijvoorbeeld aan de hand van audiovisuele ondersteuning. Als leerkracht kan je ook verder gaan: onderwijstechnologie biedt de mogelijkheid het leerproces in handen van de leerlingen te geven. Dan kunnen ze werken aan hun persoonlijke kennisontwikkeling en dit op hun eigen tempo. Dit verhoogt de zelfstandigheid en de zelfredzaamheid van de leerlingen. ICT in het onderwijs biedt dus meer dan een medium voor praktische informatie. Door technologie te implementeren in het onderwijs leren leerlingen daarenboven op verschillende manieren om te gaan met informatie: hun technologische en creatieve geesten krijgen de nodige stimulans. Bovendien bieden sommige toepassingen de leerlingen de mogelijkheid tot zelfevaluatie, bvb. door videoanalyse of onlinetestjes.

=== 21st century ===
Een ander voordeel is dat het gebruik van onderwijstechnologie vernieuwend kan werken voor de leerkracht. Als gevolg daarvan kunnen zowel leerkrachten als leerlingen ervaren dat er een zekere overbrugging van de generatiekloof, die hen doorgaans scheidt, tot stand komt. De leerkracht kan digitaal leermateriaal ook gemakkelijk aanpassen en actualiseren.

De overgang naar een kennismaatschappij plaatst de scholen bovendien voor een grote uitdaging. De leerlingen
moeten niet langer enkel kennis assimileren maar moeten leren omgaan met enorme hoeveelheden informatie. Dat
vraagt bijgevolg een vernieuwing van het onderwijsproces. ICT kan dit veranderingsproces mee op gang brengen.

Ten slotte speelt technologie in al haar vormen een belangrijke rol in de huidige samenleving. Door op vroege leeftijd - en bijgevolg op school - gebruik te maken van ICT, worden de technologische vaardigheden van de leerlingen verbeterd. Zo worden ze voorbereid op de arbeidsmarkt. 

Belangrijk hierbij is de notie 'technologische vaardigheden'. Vaak blijkt dat ICT in het onderwijs gekoppeld is aan bepaalde platformen zoals bijvoorbeeld Windows, die duur zijn in aankoop en in updates. Dit terwijl er kosteloze alternatieven bestaan: Open Source Software. De technologische vaardigheden die worden beoogd, dienen om de leerlingen in staat te stellen om ook met deze OSS om te gaan en om te vermijden dat hun vaardigheden gekoppeld blijven aan een bepaalde toepassing van een bepaalde producent. Over de Open Source Software volgt meer in een later hoofdstuk.

=== Leerefficiëntie ===
De implementatie van technologie in het onderwijs biedt de leerlingen de mogelijkheid tot actief (vb. door de leerlingen tijdens het jaar actief te laten bezig zijn met de leerstof), constructief (vb. aan de hand van het gebruik van een discussieforum), coöperatief, authentiek (dat is beter dan fictieve voorbeelden in een boek: de leerlingen zoeken échte sites met voorbeelden), zelfgestuurd en informeel leren.

=== Individualisatie  ===
Naast een verhoging van de leerefficiëntie kan onderwijstechnologie tevens een onderwijs op maat bieden voor elke student. Niet iedereen heeft dezelfde leerstijl, leertempo en sturing van het leerproces nodig. Onderwijstechnologie kan dan ook de mogelijkheid bieden om deze drie factoren op de individuele leerling af te stemmen, waarbij elke leerling de voor hem of haar gepaste leerstijlondersteunende middelen – zoals audio-, visueel- en/of tekstmateriaal – en het voor hem of haar gepaste tempo kan uitkiezen en volgen. Zo zorgt men ervoor dat de differentiatie binnen de klas niet uit het oog verloren wordt.

=== Faciliteren ===
Een van de andere voordelen is dat het leren niet langer tijds- en plaatsgebonden is. Leerlingen kunnen waar en wanneer ze maar willen bezig zijn met de schoolse activiteiten. Hierdoor wordt ook tegemoet gekomen aan de verschillende leertempo's van leerlingen. Dit kan ook handig zijn wanneer leerlingen bijvoorbeeld wegens opname in het ziekenhuis gedurende een langere termijn de lessen niet kunnen bijwonen. Daarnaast biedt het ook een versterking van communicatie zowel tussen leerlingen en leerkrachten als tussen leerlingen onderling. Hierbij kan het zowel gaan om asynchrone communicatie, zoals bijvoorbeeld e-mail, fora en leerplatvormen, alsook om synchrone communicatie, zoals de chat. Hierdoor kunnen documenten doorgespeeld worden, wat tijd spaart bij het schrijfwerk van de leerling. Maar niet alleen leerling of leerkracht is er bij gebaat. Ook het contact tussen leerkracht - leerling en ouders wordt door deze ICT vormen versterkt.

=== Toegankelijkheid ===
Onderwijstechnologie kan tevens ingezet worden om leerlingen met beperkingen de mogelijkheid te bieden om samen met leeftijdsgenoten dezelfde leerstof te verwerken. Leerlingen met visuele beperkingen kunnen geholpen worden door audio-ondersteuning van de leerstof en leerlingen met auditieve beperkingen kunnen geholpen worden door visuele ondersteuning. Ook leerlingen die een motorische stoornis hebben of beperkt zijn in hun bewegingsvrijheid, hebben op deze manier toegang tot de leerstof die, zoals hierboven reeds vermeld werd, niet plaatsgebonden is.

=== Leervoorsprong ===
Naast een enorme hulp voor leerlingen met leerproblemen, biedt onderwijstechnologie ook veel mogelijkheden voor leerlingen met een leervoorsprong of zogenaamde 'hoogbegaafde' of 'hoogintelligente' leerlingen. Het is niet altijd eenvoudig om hoogbegaafdheid te detecteren en de meningen over wat deze term precies inhoudt, zijn vaak verdeeld. Wel is duidelijk dat leerlingen die veel sneller nieuwe leerstof kunnen verwerken dan hun klasgenootjes, in het klassieke onderwijs vaak uit de boot vallen.
ICT kan een hulpmiddel bieden om hoogbegaafdheid op te sporen en om leerlingen die in klasverband niet voldoende intellectueel geprikkeld worden een extra uitdaging te bieden.

=== Verrijking ===
Nog een voordeel is dat digitale leerstof gedeeld kan worden met leerlingen en leerkrachten over de hele wereld. Dit biedt de mogelijkheid tot internationale samenwerking tussen docenten en tussen studenten. Digitale leermiddelen kunnen ook steeds hergebruikt worden.
Het gebruik van technologie in het onderwijs kan eveneens motiverend werken voor jongeren, die onderwijs steeds meer gaan ervaren als ''edutainment''. Het visualiseren van de leerstof zorgt er vaak voor dat leerlingen de les sneller in zich opnemen. Men kan interactieve oefeningen maken, rollenspelen spelen in virtuele omgevingen of bepaalde zaken, die anders moeilijk te tonen zijn vanwege de kosten (vb. vlieguren), het gevaar (vb. nucleaire training), milieubelasting (vb. chemische experimenten) of de praktische onmogelijkheid (vb. tocht doorheen de bloedsomloop) ervan, in simulatie ervaren. Zo kunnen de leerlingen bijvoorbeeld aan de hand van Google Earth makkelijk en volledig gratis een virtueel bezoek brengen aan plaatsen over heel de wereld. Tot slot leren de studenten quasi al spelend om te gaan met ICT waardoor ze, al dan niet onbewust, worden voorbereid op de arbeidsmarkt en op de noden van de huidige computermaatschappij.

=== Sociaaleconomisch ===
Het raadplegen van leerstof van thuis uit vereist dat iedereen in het bezit is van een computer en dat iedereen toegang heeft tot het internet. Iedereen dient te beschikken over dezelfde technologische snufjes en nieuwste ontwikkelingen die men zal willen hanteren bij de verwerking van huistaken en presentaties. Dit kan leiden tot een verminderde sociaaleconomische kloof tussen leerlingen.

=== Plagiaatbestrijding ===
In het onderwijs bestaat het gevaar dat de gemakzucht bij de leerlingen het overneemt en er heel wat taken en werkjes rechtstreeks van elkaar of het internet geplukt worden, zonder dat hierbij doordacht te werk wordt gegaan en zonder persoonlijke inbreng van de leerlingen zelf. Zo ontstaat het gevaar en de verleiding, bewust of onbewust, tot het plegen van plagiaat. Er zijn ICT-middelen op de markt om plagiaat na te gaan, wat dan weer voordelig is voor leerkrachten.

=== Multi-tasking ===
Het internet biedt ook heel wat afleidingen. Dat hoeft geen nadeel te zijn ten opzichte van de kans  dat leerlingen minder geconcentreerd met de leerstof bezig zijn. Immers het kan de docent uitdagen de competitie aan te gaan waardoor uiteindelijk de leerling de leerstof waardeert. Afleidingen kan men ook positief zien namelijk in het leren aansluiten van de docent bij het leren via multi-tasking dat beter past bij het jonge brein en ook nog effectiever mits er goed gebruik van wordt gemaakt. Het idee van dat je effectief leert als je netjes op volgorde een gewone cursus of een klassiek handboek doorloopt is immers achterhaald. Het multi-tasken stimuleert eveneens de docent om meer oog te hebben voor verschillen en het sociale en fysieke aspect van de leerling.

=== Flexibiliteit ===
Een kenmerkt van succesvol leren is dat het leerplan is bestand tegen verstoringen. Onderwijstechnologie vraagt de nodige, vaak gevoelige, apparatuur, die wegens omstandigheden tijdelijk onbruikbaar kan zijn (vb. problemen met internetverbinding). Ook de lokalen zelf moeten voorzien worden van de nodige faciliteiten om het werken met de technologie mogelijk te maken (vb. internetverbinding, beamer, projectiescherm, ...). Door deze gevaren en ervaringen wordt de onderwijsarchitect uitgedaagd om beter na te denken over de flexibiliteit van het leerplan. Men kan en mag er niet van uitgaan dat leerlingen zonder problemen met onderwijstechnologie kunnen werken. 

=== ICT-deskundigheid ===
Het leren van ICT basiskennis en -vaardigheden in onderwijs heeft vooral sociale en economische motieven. Om in de samenleving van vandaag/morgen te kunnen functioneren hebben mensen behoefte aan algemene kennis en bekendheid met computers. De economische wereld heeft werknemers nodig die kunnen omgaan met ICT. De leerplannen van basisonderwijs en secundair onderwijs omvatten doelen in verband met kennis over ICT en het kunnen gebruiken van ICT. ICT maakt hier deel uit van onderwijsinhouden. 

Vaak kennen leerlingen meer van ICT dan de leerkracht. Daarom is het noodzakelijk dat de leerkracht over voldoende kennis beschikt m.b.t. de technologie die hij wenst te gebruiken. Men mag als leerkracht eveneens geen slaaf worden van de technologie. ICT is leuk wanneer men die op gepaste wijze kan inbrengen in de les. De overvloed aan informatie op het internet en de toegankelijkheid hiervan brengt tevens met zich mee dat leerlingen snel in aanraking komen met foutieve informatie. De leerkracht moet daarom aan de leerlingen meegeven wat betrouwbare bronnen zijn en hoe zij een (internet)bron (bijvoorbeeld Wikipedia) kritisch kunnen benaderen.

Een laatste, zeker niet te onderschatten nadeel, is het feit dat leerlingen steeds meer blootgesteld worden aan bepaalde gevaren die het internet met zich meebrengt. De persberichten staan bol van de voorvallen waarbij onvoldoende gecontroleerd internetgebruik door kinderen en jongeren heeft geleid tot gevallen van misbruik, vaak door volwassenen met onkuise bedoelingen. Men moet zich de vraag stellen in hoeverre jongeren zich hiervan bewust zijn en op welke manier ze het beste beschermd kunnen worden. Ouders kunnen zeker niet op ieder moment een oogje in het zeil houden. Vaak hebben leerlingen immers een eigen computer in hun kamer of staat de computer in een afgesloten studieruimte. 

Deze gevaren daagt de docent uit om zijn deskundigheid met betrekking tot ICT te ontwikkelen. De leerkracht die gebruik maakt van technologie in het onderwijs heeft tevens als taak zijn leerlingen te wijzen op gevaren. Hoe beter de leerling geïnformeerd is, hoe kleiner de kans op gevaar.

=== Rendement ===
Hét rendement van ICT in het onderwijs kan in zijn algemeenheid moeilijk besproken worden. Er zijn echter wel veel ICT-toepassingen die een evident nut en rendement kennen en die vaak verouderde leermiddeltjes vervangen, zoals bijvoorbeeld digitale encyclopedieën, internet en e-mail, rekenmachientjes en spreadsheets. Ook simulatieprogramma's hebben bewezen leerlingen voor te bereiden op ''the real thing''. Onderzoek laat vaak een positief rendement van ICT in het onderwijs zien. Leerlingen blijken uit de inzet van ICT meer te leren, sneller te leren en vooral, met meer plezier te leren. 
Bovendien wordt van de relatief nieuwe ''[[Onderwijstechnologie/Elektronische leeromgevingen|elektronische leeromgeving]]'' een hoge bijdrage aan het rendement van het onderwijs verwacht; doordat deze nieuwe mogelijkheden in communicatie met zich meebrengt. Bovendien wordt vanuit onderwijskundige invalshoek aangehaald dat via ICT meer kan worden aangesloten op de kenmerken van de individuele leerling. Dit maakt het onderwijs veel effectiever.

Het rendement van ICT in het onderwijs is echter van verschillende factoren afhankelijk. De belangrijkste zijn:
* De mate waarin ICT aansluit bij de kenmerken van de leerlingen.
* De ICT-training van de leerkracht en de wijze waarop zij ICT inzetten binnen het leerproces. De leerkracht mag wat betreft zijn kennis van technologie zeker niet onderdoen voor de  leerling.
* De kwaliteit en kwantiteit van de hardware (bv: technologische problemen).
* De eigenschappen van de software (zoals controle door de leerlingen, opties voor het geven van feedback, e.d.).
* De beschikbaarheid van de software (gratis software vs. betalende software).
* Het werken in groepen en de onderlinge samenwerking van leerlingen.
* De communicatiemogelijkheden met docent en leerlingen.
* Toegang tot externe informatie.

=== Samenwerking ===
Wanneer leerlingen samenwerken, kunnen ze van elkaar leren op het gebied van kennis en vaardigheden.  Er is echter een groot verschil met samenwerkend leren. Dit betekent dat leerlingen samenwerken volgens een aantal structuren en basisprincipes.  
Er wordt hierbij vermeden dat leerlingen van elkaar kunnen profiteren door niets te doen en al het werk door anderen te laten verrichten.

Samenwerkend leren is een vorm van actief leren waarbij leerlingen leren door gezamenlijk groepsopdrachten uit te voeren.  De leerkracht structureert hierbij dan het leerproces of begeleidt hen bij het zelf structuren van dat leerproces.
Volgens Johnson en Johnson kent samenwerkend leren 5 basiselementen:
* Positieve wederzijdse afhankelijkheid: de studenten zijn onderling afhankelijk van elkaar om de taak goed te volbrengen.
* Individuele verantwoordelijkheid: elke leerling is zelf verantwoordelijk voor de hem/haar toebedeelde taak.
* Stimulerende, onderlinge interactie: leerlingen stimuleren en motiveren elkaar tijdens het uitvoeren van de opdracht.
* Aandacht voor individuele samenwerkingsvaardigheden: leerlingen spreken elkaar hierop aan en ook de begeleider biedt ondersteuning.
* Aandacht voor groepsprocessen: het samenwerkingsproces wordt in de gaten gehouden door de leerlingen zelf, alsook door de begeleider.

Valcke (2007) beschrijft in diens boek 10 voorwaarden voor samenwerkend leren, gebaseerd op Johnson en Johnson EN Slavin. Concreet stelt Valcke (2007) in diens boek dat alle doelen gelijk moeten zijn voor alle groepsleden, waarbij iedereen, als groep dan ook verantwoordelijk is voor deze te bereiken. Anderzijds oppert Valcke (2007) er ook voor dat ieder groepslid ook een individuele verantwoordelijkheid dient te dragen. Dit vraagt gelijke kansen voor iedereen, hetgeen ook wel gestimuleerd kan worden door competitie in het groepswerk te creëren. Een ander belangrijk aspect betreft dat groepsleden bepaalde deeltaken op zich moeten kunnen nemen, waarbij dan ook rekening gehouden kan worden met de individuele verschillen. Samenwerkend leren vereist ook een goede vorm van communicatie, zowel tussen groepsleden als tussen groepsleden en de instructieverantwoordelijke. Deze laatste dient dan ook de communicatieprocessen in de groepen op te volgen.


=== Zelfstandig leren ===
Binnen begeleid zelfstandig leren (BZL), komen drie belangrijke termen naar voor:
# ''begeleid'' betreft de mogelijkheid tot ondersteuning voor de leerlingen. 
# ''zelfstandig'' slaat op de verantwoordelijkheid die de leerlingen dragen bij het leren. 
# ''leren'' betekent de activiteiten van de studenten gericht op het vergroten van de kennis.

Het betreft een lesmethode waarbij leerlingen geheel zelfstandig leerstof en/of leerinhouden verwerken, met begeleiding van de leerkracht. Concreet vervult de leerkracht de rol van coach, die ondersteuning biedt aan de leerlingen waar nodig. Deze ondersteuning kan naast de leerkracht ook geboden worden door leerlingen, peers of externe bronnen.
Onderwijstechnologie kan ook in het kader van begeleid zelfstandig leren zijn bijdrage kennen.

Om de implementatie van begeleid zelfstandig leren in de klas te bewerkstelligen, raden Struyven en Janssens (2007) het gebruik van activerende werkvormen aan. Begeleid Zelfstandig Leren en activerende werkvormen worden gekenmerkt door de volgende drie karakteristieken: (1)'activering' of zelfsturing van de student; (2) gebruik van authentieke, levensechte taken en (3) begeleiding door de leerkracht.

=== Activerende werkvormen ===
Onder activerende werkvormen wordt verstaan, werkvormen (opdrachten, taken,…) die de leerlingen motiveren om actief en op zelfstandige basis aan de slag te gaan (Struyven en Janssens, 2007).
Concreet kunnen we drie kenmerken van activerende werkvormen onderscheiden:
# de leerlingen zoeken zelfstandig informatie op en verrichten zelfstandig studeerwerk
# de leerlingen werken rond levensechte taken, met een duidelijke context
# de leerlingen worden ondersteund door de leerkracht als coach.

Voorbeelden:
* Simulaties, zoals ASCEND
* Educatieve games
* Website om digitaal materiaal voor BZL aan te maken: https://www.bzl.be/cursussen/index.asp
* Webquests, voorbeeld via eXe
* Aanmaken van een online leerplatform
* Learning management systemen en Learning content management: Moodle
* Computer based training: een cursus op de computer volgen (leren, vragen beantwoorden)
* Webbased learning: gebruik maken van een webbrowser

Voordelen:
* Zelfstandig werken in een context
* Mogelijkheid tot differentiatie
* Eigen tempo
* Leerlingen worden betrokken bij de leerstof
* Ontwikkelt de zelfredzaamheid van de leerling
* Komt ook ten goede van de VOETen (vakoverschrijdende eindtermen)
* Het leren selecteren van informatie
* Het voorhanden hebben van een grote hoeveelheid authentieke documenten van alle niveau's
* Degelijke begeleiding door de leerkracht zodat de leerlingen niet verdwaald kunnen raken in de enorme hoeveelheid informatie die hen omringt
* De leerkracht moet zelf ook een degelijke basiskennis hebben van ICT
* De school moet voldoende infrastructuur bieden op gebied van ICT
* Omdat er al zoveel bestaat op het internet, leren de leerlingen de waarde van slim kopiëren en daar een eigen betekenis aangeven.

=== Efficiëntie ===
ICT wordt gebruikt om op een (meer) efficiënte wijze onderwijsdoelen te realiseren, om de leraar te ondersteunen in het onderwijsleerproces, om een krachtige leeromgeving uit te bouwen. ICT kan men eveneens inzetten als zelfstandig leermiddel dat onderwijsactiviteiten kan uitvoeren en waarbij de rol van de leraar wijzigt van overdrager van kennis in de richting van begeleider van leerprocessen. In dit laatste geval wordt ICT een middel om onderwijs en leren te herdenken en een middel om nieuwe onderwijsmethodes te introduceren.


{{Bron|bronvermelding=
• https://www.bzl.be/cursussen/index.asp?id=inh-wat.htm

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Begeleid_zelfstandig_leren

• https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_computer_simulation_software
 
• Struyven, K. &amp; Janssens, S. (2007). Begeleid zelfstandig leren via activerende werk- en toetsvormen: handleiding voor leerkrachten en onderwijskundigen. Antwerpen: De Boeck.

• https://wetenschappen.gemeenschapsonderwijs.net/dag%20wiswet/biologie/B4%20BZLpdf.pdf

• https://www.vlor.be/advies/advies-inzake-het-gebruik-van-ict-het-secundair-onderwijs
}}

== Achtergrond ==
Het gebruik van technologie in het onderwijs is van alle tijden. Zo was het gebruik van de wastafel al een hele revolutie ten opzichte van de perkamentrollen. Door de eeuwen heen hebben verschillende nieuwe technologieën hun intrede gedaan in het onderwijs. Een constante valt hierbij op; het is niet eenvoudig om de nieuwe technologie ingang te doen vinden in het onderwijs en dit is vaak een werk van lange termijn. Toch zijn we tegenwoordig op een keerpunt aanbeland, onderwijs zonder leermachines (een mechanisch apparaat dat de leerlingen de mogelijkheid biedt iets te leren) wordt meer en meer ondenkbaar. 

Met het gebruik van radio en de televisie in het onderwijs of de {{Wp|onderwijsfilm|onderwijsfilm}} ontstond volgens velen het begin van de onderwijstechnologie.&lt;ref&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Saettler, L. P. | Titel = '''The evolution of American educational technology''' | Datum = 2004 | Uitgever = IAP| {{ISBN|}}= 1593111398}}&lt;/ref&gt; Anderen koppelen dit aan de opkomst van de leermachine.&lt;ref&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Benjamin, T.L. | Titel = '''A history of teaching machines''' | Datum = 1988 | Uitgever = American Psychologist,, vol. 43, nr. 9 | Bladzijdes = 703 - 712}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Mirande, M | Titel = '''De onstuitbare opkomst van de leermachine. Over de precaire verhouding tussen technologie en onderwijs in de periode 1925-2005''' | Datum = 2006 | Plaats = Assen | Uitgever = Van Gorcum}}&lt;/ref&gt; Weer anderen zien in de introductie van de computer in het onderwijs, als geavanceerde leermachine, het ontstaan van de onderwijstechnologie&lt;ref&gt;{{Citeer boek | Achternaam = Van Merienboer, J. en Kanselaar G. | Titel = '''Waar staan we na 25 jaar onderwijstechnologie in Vlaanderen, Nederland en de rest van de wereld''' | Datum = 2008 | Plaats = Groningen, Universiteit Twente | Uitgever = Pedagogische Studiën: Tijdschrift voor onderwijskunde en opvoedkunde, vol.83, nr.4 | Bladzijdes = 279 - 280}}&lt;/ref&gt; 

=== Radio en Televisie ===
Het begin van de onderwijstechnologie wordt door vele auteurs vroeg in de 20ste eeuw gesitueerd. Toen werd de radio immers voor het eerst ingezet om onderwijs te verzorgen in die gebieden waar grote afstanden overbrugd moesten worden, zoals Australië, Canada en de Verenigde Staten van Amerika. 
Na de Tweede Wereldoorlog werd deze rol overgenomen door de televisie. De televisie had als voordeel dat ze, in vergelijking met de radio, rijkere informatie bood die echter wel gepaard ging met hogere productie- en gebruikerskosten. 
Aanvankelijk werd zowel televisie als radio met enthousiasme ontvangen omdat zij mogelijkheden leken te bieden die het onderwijs konden verbeteren. Vergelijkend mediaonderzoek heeft echter nooit ondubbelzinnig positieve effecten op het leren aangetoond. Vandaag richt onderzoek zich vooral op de condities waaronder de televisie een bruikbaar medium is. Zo wordt in Vlaams-Nederlands context bijvoorbeeld de optimale expositietijd van ondertitels bestudeerd. 
Het voordeel van de radio en televisie bleek uiteindelijk niet zozeer van didactische, maar vooral van organisatorische aard: het werd mogelijk om grote groepen studenten te bereiken in afgelegen gebieden.

Toch bleven al deze toepassingen eerder een randverschijnsel en dan nog voornamelijk in het hoger onderwijs. Vanaf het begin van de jaren 90 vinden er heel wat ontwikkelingen plaats in de informatie - en communicatietechnologie. De onderwijstechnologie in de jaren tachtig en negentig richtte zich hoofdzakelijk op;

- Het wegwerken van deficiënties (voornamelijk in de wiskunde en het Nederlands)&lt;br&gt;
- Uitbreiden van oefenmogelijkheden (werkcolleges en practica's werden vernieuwd, oefenprogramma's voor statistiek, wiskunde, taal en boekhouden werden geïntroduceerd.)&lt;br&gt;
- Het efficiënt toetsen van studieresultaten.&lt;br&gt;

=== Leermachines ===
De eerste ‘leermachines’ werden in de jaren 20 van de 20ste eeuw ontwikkeld. Pressey vond een machine uit die a) informatie presenteert b) de leerling de mogelijkheid biedt hierop te antwoorden c) terugkoppeling geeft op de reactie van de leerling. Dit bleef wel beperkt tot meerkeuzevragen. Enkel wanneer een vraag juist werd beantwoord, verscheen de volgende en bij het beantwoorden van 10 juiste vragen kwam er een snoepje uit de machine gerold. Pressey ging zijn machine aanprijzen op tal van beurzen maar niemand zat hier echt op te wachten. Uiteindelijk werd ze dan toch gecommercialiseerd maar dit was geen succes. Leerkrachten vreesden dat de leermachines hen zouden vervangen. Deze vrees is niet specifiek voor deze periode maar zal steeds weerkeren. Ondanks het uitblijven van succes, verrichtte Pressey onderzoek naar de effecten van leermachines en voorspelde hij een industriële evolutie in het onderwijs. Maar het liep niet zo een vaart. Pressey’s machine was geen succes maar zijn belang schuilt erin dat hij de uitvinder was van het idee van de leermachine.

De stemming tegenover leermachines was eind jaren '50 sterk veranderd, mede door de ontwikkelingen op het gebied van ruimtevaart en de wedloop hierin tussen de USSR en de USA. De Russen hadden Laika in de ruimte geschoten en dus moest er in de USA geïnvesteerd worden in onderwijs om in allerlei ontwikkelingen een pioniersrol te spelen. Verschillende leermachines werden op de markt gebracht, allen gebaseerd op de theorie van Skinner. Deze was vooral gericht op het onderwijzen van gedragsdoelen, het opdelen van de leerstof in kleine eenheden, het vermijden van onjuiste antwoorden en het bevestigen van juiste antwoorden. Het grote verschil met de machine van Pressey, die door de leerling bestudeerde teksten overhoorde, was dat deze nieuwe machines nieuw materiaal aanboden. De meerkeuzevragen werden ook vervangen door open vragen. 

Toch zou de interesse voor deze leermachines vanaf de tweede helft van de jaren 60 weer tanen. Door het gebruik kwam er ook meer kritiek op leermachines, vooral het argument dat de leerling minder persoonlijke aandacht kreeg, speelde een rol. Ook de beperkte reikwijdte van de machine werd duidelijker (enkel geschikt voor kleine eenheden informatie). En sommigen vreesden dat de machines zouden gebruikt kunnen worden om leerlingen te indoctrineren en meer algemeen doemde het schrikbeeld van de alomtegenwoordige machine op. Tegenstanders wezen op het gevaar van docentarme scholen maar dit werd meteen weerlegd met het feit dat leerkrachten zich konden concentreren op belangrijkere dingen. Een sterk argument tegen was dat dergelijke machines voorbij zouden gaan aan de verschillen in cognitief functioneren tussen leerlingen (al zouden er later wel leermachines ontwikkeld worden die hierop inspeelden). Deze episode bleek uiteindelijk niet meer dan een rage. Of zoals het door Benjamin werd omschreven: ''‘If past behaviour is a predictor of future behaviour, then it seems unlikely that computers or any other teaching machines will play more than a supporting role in the classroom.’''.&lt;ref&gt;(Benjamin, T.L., A history of teaching machines, in: American Psychologist, 1988, vol. 43, nr. 9, pp. 703-712)&lt;/ref&gt;

=== Personal Computers ===
De eerste “personal computers” verschenen in de late jaren 70. Eerst werden ze enkel gebruikt door hobbyisten met een zeer technisch profiel, maar met de tijd werden ze voorzien van meer en meer software om productiviteit te verhogen, te programmeren of te spelen. In 1982 werd “de computer” benoemd tot “de machine van het jaar” door de Times Magazine.

Leermachines steken op dat moment terug de kop op, maar zijn nu getransformeerd in een computer. Deze waren meer geschikt voor didactische doeleinden en ook vele nieuwe programma’s voor computerondersteunend onderwijs zagen het daglicht. Toch bleef dit soort onderwijs eerder een randverschijnsel en dan nog voornamelijk in het hoger onderwijs. Vanaf het begin van de jaren 90 vinden er heel wat ontwikkelingen plaats in de informatie - en communicatietechnologie en lijkt het erop dat dit niet meer uit het onderwijs weggedacht kan worden.


Het computerondersteunend onderwijs in de jaren tachtig en negentig richtte zich hoofdzakelijk op;

- Het wegwerken van deficiënties (voornameijk in de wiskunde en het Nederlands)&lt;br&gt;
- Uitbreiden van oefenmogelijkheden (werkcolleges en practica's werden vernieuwd, oefenprogramma's voor statistiek, wiskunde, taal en boekhouden werden geïntroduceerd.)&lt;br&gt;
- Het efficiënt toetsen van studieresultaten.&lt;br&gt;
Daarbij dient opgemerkt dat e-learning vandaag de dag zich voor een deel op dezelfde doelen richt.&lt;ref&gt;VAN HOUT H., TEN DAM G.: Vernieuwing in het Hoger Onderwijs; Onderwijskundig handboek. 2006, p. 159&lt;/ref&gt;

=== Internet ===
Wat communicatie betreft, kunnen ook verschillende vormen van internetgebruik onderscheiden worden. Zo krijgen studenten dankzij asynchrone vormen van communicatie, zoals e-mail, ‘listservs’ en ‘threaded discussions’, de mogelijkheid om ook buiten contacturen docenten te benaderen en informatie uit te wisselen met medestudenten. Synchrone vormen van communicatie, waaronder chats en videoconferencing, bieden studenten te mogelijkheid om medestudenten of anderen buiten de eigen onderwijsinstelling gelijktijdig te betrekken bij de leeractiviteiten. Deze nieuwe communicatiemogelijkheden leidden tot een hernieuwde belangstelling voor onderzoek naar samenwerkend leren. Zo ontwikkelde Computer Supported Collaborative Learning (CSCL) zich tot een belangrijk onderzoeksgebied. Hierin wordt onder meer onderzocht hoe constructie van kennis ondersteund kan worden.

Vanaf het midden van de jaren 1990 komt het accent minder op de computer als zelfstandig medium te liggen, maar meer op het internet en de communicatie- en informatiemogelijkheden die daarmee beschikbaar kwamen. Het internet werd aanvankelijk vooral als een nieuwe mogelijkheid om plaats- en tijdsonafhankelijk onderwijs aan te bieden – een alternatief voor het aloude “correspondentiemodel” binnen het afstandsonderwijs. Naast het afstandonderwijs, bood het internet ook voor het traditioneel contactonderwijs nieuwe mogelijkheden die vooral te maken hadden met:
*Het ontsluiten van steeds grotere hoeveelheden informatie.
*Communiceren en samenwerken.

Met betrekking tot informatie kunnen drie vormen van gebruik onderscheiden worden. Ten eerste ontwikkelde het World Wide Web zich tot een ongelimiteerde gegevensverzameling en werd daarmee een verlengstuk van de schoolbibliotheek of het “studielandschap” en de verbinding met de wereld buiten de school.
Ten tweede werd het internet ook voor traditioneel contactonderwijs meer en meer gebruikt om cursusinformatie beschikbaar te stellen aan studenten. Hoewel dit aanvankelijk via ‘bulletin boards’ gebeurde, werd later meer en meer gebruik gemaakt van speciale elektronische leeromgevingen, zoals Blackboard en WebCT. 
Ten derde bood het internet nieuwe mogelijkheden om studenten of medewerkers op de werkplek de nodige informatie voor een correcte taakuitvoering aan te bieden.

== Vogelvlucht ==
In vogelvlucht beschrijven we het gebruik van de computer als onderwijsmiddel.

=== Indeling ===
Wanneer een [[onderwijsarchitect]] ICT introduceert zal hij kiezen voor een combinatie van CBO en CGO. Dit om te voorkomen dat men in de evaluatie roept; '&quot;prima reductie in arbeid maar weinig toevoegend&quot; of juist &quot;mooie vernieuwing maar wat een tijd heeft ons dat gekost&quot;. 
 
=== Instrument ===
Voor sommigen is ICT een doel (informatici). Voor de meeste mensen in het dagelijks gebruik een middel om bijvoorbeeld stukken als deze te fabriceren. Sterrenkundigen bijvoorbeeld gebruiken echter de computer ook als instrument voor het verwerken van data, het uitvoeren van specifieke software programma’s en het waarnemen van de hemel. Voorbeelden hiervan zijn het digitaal naslagwerk https://www.pd.astro.it/themoon/index.html, het door Sterrenkundige geschreven Groningen Image Processing System en het project &quot;Telescope in Education”.

'''Zoekmachines''' zijn websites die het zoeken op het internet naar specifieke of algemene informatie vergemakkelijken. Top 10; Lycos, Northernlight, Google, Alltheweb, Altavista, Hotbot, Infoseek, Yahoo, Excite en Go2. Zoekmachines moeten gevoed worden met zoektermen. Zoektermen kunnen worden gecombineerd door booleans (logische connectoren AND, OR, NOT) tot een query die beter afgebakend of meer ingeperkt is. Sommige zoekmachines staan 'fuzzy connectoren' toe (NEAR, SAME e.d.). De zoekmachines onderscheiden zich in kwaliteit; de query, de opsporing, de indexering, de rangschikking en de presentatie. Er zijn metazoekmachines, gespecialiseerde zoekmachines en zoekmachines voor een bepaald taalgebied. De gewone zoekmachines leveren de beste resultaten.
 
Het zoeken van geschikte informatie in ICT systemen of op het web is een proces dat systematisch dient te gebeuren om succesvol te zijn. De systematiek die wordt gepresenteerd zorgt ervoor dat het proces reproduceerbaar en evalueerbaar wordt. Bepaal eerst de zoekdoelen. Doe dit in productterm definities en criteria. Leidt deze zoekdoelen af naar een lijst van zoektermen voor zoekmachines. Vul deze initiële lijst met zoektermen al experimenterend aan. De treffers worden geordend naar geschiktheid beschreven zodanig dat een ander inzicht heeft in de beoordeling die hier toe geleid hebben. Treffers die voor andere doeleinden geschikt zouden zijn worden gemerkt. Als steeds vaker een eerder bezochte pagina opduikt dan zijn de meeste treffers gepasseerd. Internet pagina's met een minder fraaie lay-out kunnen toch goede informatie of annotated links bevatten. Denk aan het doorklikken van  deze links. De treffers en de rangschikking daarvan door zoekmachines is bedrieglijk. Kijk verderop in de lijst en varieer met de zoektermen en zoekmachines!

De kwaliteit van de geboden informatie op het Web of informatiesystemen varieert sterk. Het beoordelen van de kwaliteit gaat aan de hand van bestaande richtlijnen voor het beoordelen van schriftelijke informatie en specifieke kenmerken van webbronnen. De kwaliteit van de informatie wordt afgemeten aan de correctheid, de betrouwbaarheid, de objectiviteit, de actualiteit, de volledigheid en de nauwkeurigheid.
 
=== CGO ===
Computer Gestuurd Onderwijs kent een opvolgende mate van complexiteit van het systeem in de aansturing van het leerproces. De meest eenvoudige vorm is Drill &amp; Practice (kennisdrilling door overhoring), gevolgd door een onderwijsdialoog (verwerving en toepassing kennis zie bijvoorbeeld https://amazing-space.stsci.edu/hdf-top-level.html) en simulaties (geven inzicht in het procesverloop door model zie bijvoorbeeld
https://astro.ph.unimelb.edu.au/central/Mirrors/binary/binary.htm). 
 
=== Drill &amp; Practice ===
Drill &amp; Practice is een methode waarin door overhoring kennis wordt gedrild. Deelnemers mogen pas verder met het curriculum wanneer ze aangetoond hebben het getoetste begrip zich eigen te hebben gemaakt. Drill &amp; Practice heeft een zeer nauwe verwantschap met lineaire geprogrammeerde instructie. Zie als voorbeeld https://amazing-space.stsci.edu/trading-top-level.html. 
 
=== Geprogrammeerde Instructie ===
Geprogrammeerde instructie is een individuele onderwijsvorm waarbij de leerstof in kleine, essentiële pakketjes (schakels) aan de student aangeboden wordt. De student krijgt pas na het correct beantwoorden van één of meerdere vragen over een schakel een volgende schakel aangeboden. Als het antwoord niet correct is, krijgt de student onmiddellijk feedback door bijkomende, aangepaste of meer uitgewerkte informatie. Vervolgens krijgt hij een nieuwe poging (nieuwe of dezelfde vraag) om zijn kennis of vaardigheid te tonen. Kortom, er zijn meerdere (langere en kortere) wegen, maar Rome bereiken we allemaal. HTML (zeker wanneer deze combineren met scripttalen) biedt voldoende functionaliteit om een geprogrammeerde instructie te bouwen. Bij lineaire geprogrammeerde instructie moet men elke schakel in vastgestelde pad doorlopen. Bij vertakte geprogrammeerde instructie zijn er meerdere paden afgestemd op de antwoorden, die de studenten geven op de vragen (moeilijkere, abstractere of gemakkelijkere schakels). Voorbeeld op het internet; prijselasticiteit https://docent.ehsal.be/onderwijsvernieuwing/prijselasticiteit/index.html
 
=== GCGO ===
We spreken van Geavanceerd Computer Gestuurd Onderwijs wanneer de computer “intelligent” lijkt te worden. Dit zien we al een beetje ontstaan bij het m.b.v. de computer interactief aanleren van oplossingsmethodieken. Als het systeem het probleemoplossend gedrag van experts daadwerkelijk kan nabootsen dan hebben we het over expertsystemen. In expertsystemen zitten de expertregels die deskundigen bij probleem oplossen hanteren expliciet opgeslagen. Wanneer de computer als coach kan optreden dan hebben we het over Intelligente Computer Gestuurd Onderwijs (ICGO). Flightsimulators bijvoorbeeld lijken dit niveau te benaderen of robots. Door de enorme hoeveelheid gegevens die zijn geordend en opgeslagen en de slimme wijze van zoeken daarin, maakt zoekmachines ook steeds intelligenter ogend.

=== Leeromgeving ===
Krachtige leeromgevingen worden gekenmerkt door actieve samenwerking, de realistische authentieke context waarin men vooral kijkt naar concrete toepassing van het geleerde, intrinsieke motivatie (leren vanuit belangstelling niet vanwege beloning) van en zelfverantwoordelijk leren door de studerende. Er is een duidelijk zicht op de functionaliteit van het leren en het geleerde. De rol van de docent zal van coachende en begeleidende aard zijn in plaats van het overdragen van informatie.

Men spreekt van elektronische leeromgeving (ELO) wanneer ICT voor de benodigde transformatie van leerprocessen zorgt. 
 
Computer Supported Collaborative Learning (CSCL) is leren in een krachtige leeromgeving waarin studenten samenwerken met behulp van de computer.  De constructuvistische grondgedachte achter het concept is dat kennis in allerlei situaties wordt opgebouwd en dat studenten samen beschikken over een grote hoeveelheid kennis. Reflectie op eigen leren en handelen door het uitwisselen ideeën, het onderling vergelijken van leerstrategieën en het beargumenteren van het gevolgde leerproces en bijbehorende leerresultaat. Probleemgestuurd onderwijs is een onderwijsvorm die CL (Collaborative Learning) toepast. Wanneer dit door de computer wordt ondersteund dan kunnen we spreken van CSCL.
 
=== Voordelen ===
Reacties met anderen of met de computer kunnen in rust (minder dominantie verschillen, meer diepgang) worden gegeven en verwerkt. Middelen daarbij zijn e-mail, chatten, videoconferencing en internet (globalisering). Door virtuele en audiovisuele middelen als multimedia en simulaties wordt het onderwijs meer levensecht en op toepassing en ervaring gericht. Men leert vanuit een concrete context en intrinsieke motivatie. Begeleiding door een computer is individueel waardoor men meer gestimuleerd wordt zelfstandig en actief te leren. De computer is als begeleider oneindig geduldig, altijd beschikbaar ongebonden door tijd of afstand en kan meerdere perspectieven op het geleerde volgen. De student kan in zijn eigen tempo en niveau de leerstof doornemen en krijgt onmiddellijk feedback over zijn leervoortgang.
 
=== Afkortingen === 
De volgende afkortingen worden in relatie met computer ondersteund onderwijs frequent gebruikt. Links de Engelse benaming en rechts het Nederlandse equivalent. 
* CAI=Computer Assisted Instruction=CGO=Computer Gestuurd Onderwijs 
* CMI=Computer Managed Instruction=CBO=Computer Beheerd Onderwijs 
* CSCL=Computer Supported Collaborative Learning= Samenwerkend Leren met de computer    
* CSL=Computer Supported Learning=COO=Computer Ondersteund Onderwijs 
* ELE=Electronic Learning Environment=ELO=Elektronische Leeromgeving 
* ICT=Information Communication Technology=ICT=Informatie-Communicatie Technologie 

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>2t9tb4j4szh1tqx1npenplu4cwd0w1o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Afbeelding gewenst</title>
    <ns>10</ns>
    <id>28584</id>
    <revision>
      <id>432157</id>
      <parentid>410325</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>432157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="528" sha1="4kv3u8ohk4rvm08sbtgq4r2gm8uxu50" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;noprint&quot; style=&quot;max-width: 280px; text-align: center; font-size: smaller; color: grey; padding: 5px 0;&quot;&gt;Geen afbeelding beschikbaar.{{#IfEq:{{{1|}}}|kort||Hebt u een geschikte foto? Upload deze dan aub. Klik [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden|hier]] voor instructies.}}&lt;/div&gt;&lt;!--ToDo: meer beknopte instructies! --&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;includeonly&gt;[[Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst|{{{1|{{SUBPAGENAME}}}}}]]&lt;/includeonly&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;noinclude&gt;

__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__

[[Categorie:Sjablonen afbeelding| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4kv3u8ohk4rvm08sbtgq4r2gm8uxu50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Analytisch Hiërarchisch Proces</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29781</id>
    <revision>
      <id>432203</id>
      <parentid>431658</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:50:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>- Categorie:Logica; bestaat niet</comment>
      <origin>432203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1390" sha1="emvsn48h8dfv423b3gh4t5l6k83kcs6" xml:space="preserve">{{Bi}}[[Bestand:ThomasLSaaty2008.jpg|thumb|200px|right|Thomas L. Saaty]]De '''AHP-methode''' (Analytisch Hiërarchisch Proces) is een beslissingsmethode. AHP is wereldwijd een beslissingsmethode waarbij op basis van ogenschijnlijk abstracte beslissingscriteria via een voorgeschreven rekenmethode een concrete keuze kan worden gemaakt. AHP is een afkorting afgeleid van de (Amerikaanse) uitdrukking: Analytic Hierarchy Process. Uitgangspunt van de methode is een (vaak moeilijk concreet te maken) keuzevraag waar wel voorwaarden aan kunnen worden gesteld.&lt;br&gt;
De methode is zowel een [[psychologie|psychologische]] als een [[wiskunde|wiskundige methode]]. Ze wordt voornamelijk gebruikt om in het keuzeproces de criteria die van belang zijn voor het maken van de juiste keuze van een waarde (een gewicht) te voorzien, waarna de mogelijke oplossingen wiskundig kan worden uitgerekend en vastgesteld.&lt;br&gt;
De AHP methode is vooral een groepsproces. binnen de groep worden de waardes die als uitkomst uit het denkwerk komen met de best mogelijke argumentatie vastgesteld.&lt;br&gt;
De AHP-methode is bedacht, ontworpen en in een model opgezet in de zeventiger jaren van de 20e eeuw door Professor {{Wp|en:Thomas L. Saaty|Thomas L. Saaty}}.{{En}} De methode is sindsdien verfijnd en uitontwikkeld.&lt;br&gt;

==Inhoud==
{{:Analytisch Hiërarchisch Proces/Index}}

{{Boek}}
{{Fase|3}}

[[Categorie:Economie]]</text>
      <sha1>emvsn48h8dfv423b3gh4t5l6k83kcs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas/common.js</title>
    <ns>2</ns>
    <id>29822</id>
    <revision>
      <id>432271</id>
      <parentid>432015</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>tbv. Welzijn en veiligheid</comment>
      <origin>432271</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="34681" sha1="csw5t0pe72fbixso71dt64yfuhbuucu" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 text = text.replace(/\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>csw5t0pe72fbixso71dt64yfuhbuucu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432272</id>
      <parentid>432271</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432272</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="34677" sha1="kshftdyaaq5s75eqyt4lmo2uv01m8nl" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 text = text.replace(/\n\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>kshftdyaaq5s75eqyt4lmo2uv01m8nl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432273</id>
      <parentid>432272</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432273</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="34675" sha1="qwpbhfpwrpcmz12ln173fcc9vyqsu39" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>qwpbhfpwrpcmz12ln173fcc9vyqsu39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432275</id>
      <parentid>432273</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432275</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="34808" sha1="cb3nysp8ugvq9shl7xlx8gwqveriyvz" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);
 document.getElementById('wpSummary').value = '550px -&gt; 300px';

 /* lege regel na kopjes */
 text = text.replace(/=\n\n/ig, &quot;=\n&quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>cb3nysp8ugvq9shl7xlx8gwqveriyvz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432277</id>
      <parentid>432275</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432277</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="34959" sha1="dzlnw4xe51nzgqehoqb6xjp7oqpmonj" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 document.getElementById('wpSummary').value = '550px -&gt; 300px';
 text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);

 /* 2 of 3 lege regels */
 text = text.replace(/\n?\n\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* lege regel na kopjes */
 text = text.replace(/=\n\n/ig, &quot;=\n&quot;);

 /* lege regel voor list-element */
 text = text.replace(/\n\n\x2A/ig, &quot;\n*&quot;);

 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>dzlnw4xe51nzgqehoqb6xjp7oqpmonj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432278</id>
      <parentid>432277</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432278</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="35031" sha1="jt2lxp01kc3iyo11vkfe07qash96nu5" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 document.getElementById('wpSummary').value = '550px -&gt; 300px';
 text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);

 /* 2 of 3 lege regels */
 text = text.replace(/\n?\n\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* lege regel na kopjes */
 text = text.replace(/=\n\n/ig, &quot;=\n&quot;);

 /* lege regel voor list-element */
 text = text.replace(/\n\n\x2A/ig, &quot;\n*&quot;);

 /* links na rename */
 text = text.replace(/\/Deel\d/ig, &quot;/Deel /d&quot;);

 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>jt2lxp01kc3iyo11vkfe07qash96nu5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432279</id>
      <parentid>432278</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432279</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="35107" sha1="chptlzo822b9x0wl0al3w0rbrsl77uf" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 document.getElementById('wpSummary').value = '550px -&gt; 300px';
 text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);

 /* 2 of 3 lege regels */
 text = text.replace(/\n?\n\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* lege regel na kopjes */
 text = text.replace(/=\n\n/ig, &quot;=\n&quot;);

 /* lege regel voor list-element */
 text = text.replace(/\n\n\x2A/ig, &quot;\n*&quot;);

 /* links na rename */
 text = text.replace(/\[\[Welzijnenveiligheid/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid&quot;);
 text = text.replace(/\/Deel\d/ig, &quot;/Deel&quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>chptlzo822b9x0wl0al3w0rbrsl77uf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432280</id>
      <parentid>432279</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432280</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="35154" sha1="f26kj9nomre4x8momchfyedxnjac67o" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 document.getElementById('wpSummary').value = '550px -&gt; 300px';
 text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);

 /* 2 of 3 lege regels */
 text = text.replace(/\n?\n\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* lege regel na kopjes */
 text = text.replace(/=\n\n/ig, &quot;=\n&quot;);

 /* lege regel voor list-element */
 text = text.replace(/\n\n\x2A/ig, &quot;\n*&quot;);

 /* links na rename */
 text = text.replace(/\[\[Welzijnenveiligheid/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid&quot;);
 text = text.replace(/\[\[Welzijn en veiligheid\/Deel/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid/Deel &quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>f26kj9nomre4x8momchfyedxnjac67o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432281</id>
      <parentid>432280</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432281</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="35156" sha1="g789rj7bxeu7a4jhaaqu8ylfdi8vhze" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 document.getElementById('wpSummary').value = '550px -&gt; 300px';
 text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);

 /* 2 of 3 lege regels */
 text = text.replace(/\n?\n\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* lege regel na kopjes */
 text = text.replace(/=\n\n/ig, &quot;=\n&quot;);

 /* lege regel voor list-element */
 text = text.replace(/\n\n\x2A/ig, &quot;\n*&quot;);

 /* links na rename */
 text = text.replace(/\[\[Welzijnenveiligheid/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid&quot;);
 text = text.replace(/\[\[Welzijn en veiligheid\/Deel ?/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid/Deel &quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>g789rj7bxeu7a4jhaaqu8ylfdi8vhze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432286</id>
      <parentid>432281</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432286</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="35210" sha1="hg66hi38so2sxw0hvvo2opa6qq28o9x" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 document.getElementById('wpSummary').value = '550px -&gt; 300px';
 //text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 //text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);

 text = text.replace(/\n. ? ?\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* 2 -5 lege regels */
 text = text.replace(/\n?\n?\n?\n\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* lege regel na kopjes */
 text = text.replace(/=\n\n/ig, &quot;=\n&quot;);

 /* lege regel voor list-element */
 text = text.replace(/\n\n\x2A/ig, &quot;\n*&quot;);

 /* links na rename */
 text = text.replace(/\[\[Welzijnenveiligheid/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid&quot;);
 text = text.replace(/\[\[Welzijn en veiligheid\/Deel ?/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid/Deel &quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>hg66hi38so2sxw0hvvo2opa6qq28o9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432287</id>
      <parentid>432286</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432287</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="35212" sha1="k7g3hawkboncpcrk1q0xrgsr3415udw" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 document.getElementById('wpSummary').value = '550px -&gt; 300px';
 //text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 //text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);

 text = text.replace(/\n ?. ? ?\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* 2 -5 lege regels */
 text = text.replace(/\n?\n?\n?\n\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* lege regel na kopjes */
 text = text.replace(/=\n\n/ig, &quot;=\n&quot;);

 /* lege regel voor list-element */
 text = text.replace(/\n\n\x2A/ig, &quot;\n*&quot;);

 /* links na rename */
 text = text.replace(/\[\[Welzijnenveiligheid/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid&quot;);
 text = text.replace(/\[\[Welzijn en veiligheid\/Deel ?/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid/Deel &quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>k7g3hawkboncpcrk1q0xrgsr3415udw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432348</id>
      <parentid>432287</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:59:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>~~~ in alle naamruimtes</comment>
      <origin>432348</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="35218" sha1="2ido4fzw5civh7h6sh7dx7mb4hg897s" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
 document.getElementById('wpSummary').value = '550px -&gt; 300px';
 //text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 //text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);

 text = text.replace(/\n ?. ? ?\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* 2 -5 lege regels */
 text = text.replace(/\n?\n?\n?\n\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* lege regel na kopjes */
 text = text.replace(/=\n\n/ig, &quot;=\n&quot;);

 /* lege regel voor list-element */
 text = text.replace(/\n\n\x2A/ig, &quot;\n*&quot;);

 /* links na rename */
 text = text.replace(/\[\[Welzijnenveiligheid/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid&quot;);
 text = text.replace(/\[\[Welzijn en veiligheid\/Deel ?/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid/Deel &quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 // if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 // }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>2ido4fzw5civh7h6sh7dx7mb4hg897s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432352</id>
      <parentid>432348</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432352</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="35220" sha1="85c9lsqe1qz61yc7i21hhintfjxhu25" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
// document.getElementById('wpSummary').value = '550px -&gt; 300px';
 //text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 //text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);

 text = text.replace(/\n ?. ? ?\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* 2 -5 lege regels */
 text = text.replace(/\n?\n?\n?\n\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* lege regel na kopjes */
 text = text.replace(/=\n\n/ig, &quot;=\n&quot;);

 /* lege regel voor list-element */
 text = text.replace(/\n\n\x2A/ig, &quot;\n*&quot;);

 /* links na rename */
 text = text.replace(/\[\[Welzijnenveiligheid/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid&quot;);
 text = text.replace(/\[\[Welzijn en veiligheid\/Deel ?/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid/Deel &quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 // if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 // }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>85c9lsqe1qz61yc7i21hhintfjxhu25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Computersystemen/Groene ICT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30691</id>
    <revision>
      <id>432320</id>
      <parentid>420273</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33401" sha1="lhigufvnyydmepckgo7ji11hdqxpl96" xml:space="preserve">{{Index Computersystemen}}
== Doelstellingen ==
Volgende doelstellingen worden vooropgesteld voor deze module&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De doelstellingen komen uit het [https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2010/004 leerplan D/2010/7841/004], d.i. het leerplan Toegepaste Informatica van de richting informaticabeheer, derde graad tso.&lt;/ref&gt;:

* De wettelijke voorschriften waaraan computerapparatuur onderworpen is m.b.t. milieu toelichten.
* Alert zijn voor de milieu-effecten van computergebruik.
* Oog hebben voor mogelijke implementatie van groene ICT.
* Het begrip groene stroom en groene ICT toelichten.
* Het stroomverbruik van een deel van een informaticasysteem berekenen.
* Maatregelen om het verbruik van een computersysteem te beperken toelichten en toepassen.

== Definitie ==
Groen (willen) zijn is in, getuige het opduiken van deze term in de media, reclame en bij politici. En ICT kan dan ook niet achterblijven (met zelfs een [https://www.facebook.com/GroeneIct een Facebookgroep] tot gevolg). Alleen blijkt het niet zo gemakkelijk te zijn om 'groene ICT' (en: ''{{Wp|en:Green computing|green computing, green IT, ICT Sustainability}}'') een eenduidige definitie te geven.

=== Groen ===
Als men het etiket ''groen'' gebruikt, bedoelt men vaak gedrag of producten die goed zijn voor het milieu/de natuur. Die definitie is echter niet welomlijnd. Zo zal een elektrische wagen groener zijn dan een vervuilende Hummer, maar kan deze elektrische wagen niet tippen aan het groen van de fiets. En deze kan dan weer niet tippen aan &quot;groene voeten&quot;, om ergens naartoe te gaan. We zouden dus kunnen spreken van verschillende tinten groen.

=== Vergroening van ICT ===
In 2007 schatte Gartner dat de ICT-industrie voor 2% van de wereldwijde CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-uitstoot zorgt, door gebruik van oa. pc's, servers, koeling, telefonie, netwerken en printers.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Gartner.com: [https://www.gartner.com/it/page.jsp?id=503867 Gartner Estimates ICT Industry Accounts for 2 Percent of Global CO2 Emissions]&lt;/ref&gt; Greenpeace stelde dat deze industrie tegen 2015 zelfs voor 15% van de broeikasgassen verantwoordelijk zou zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Knack.be: [https://datanews.knack.be/ict/nieuws/groene-it-krijgt-rood-van-greenpeace/article-1194716284021.htm Groene IT krijgt rood van Greenpeace]&lt;/ref&gt; Andere onderzoekers voorspellen dat de infrastructuur voor mobiele technologie, zoals wifi, 3g en 4g, rond 2015 verantwoordelijk zou zijn voor een uitstoot van broeikasgassen die gelijk is aan de gezamenlijke uitstoot van 4,9 miljoen auto's.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/88407/mobiele-netwerken-verstoken-tien-keer-meer-stroom-dan-datacenters.html 'Mobiele netwerken verstoken tien keer meer stroom dan datacenters']&lt;/ref&gt; Ondertussen is er data beschikbaar: voor 2013 wordt IT verantwoordelijk geacht voor 2,5% van de uitstoot van broeikasgasen en voor 2018 3,7% (450 miljoen ton CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; extra).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VRT.be: [https://vrtnws.be/p.0nLLjRadZ Digitalisering heeft groeiende impact op klimaatopwarming (en die wordt onderschat)]&lt;/ref&gt; Over het precieze percentage kan gediscussieerd worden, maar het is wel duidelijk dat ICT niet altijd even goed is voor het milieu. De vraag is hoe we de ICT zelf kunnen vergroenen.

=== Vergroening door ICT ===
De term 'groene ICT' kan echter ook betekenen dat ICT zélf een vergroening kan betekenen, zoals bij thuiswerken, de e-factuur of videoconferenties het geval kan zijn.

== Milieueffecten ==
Onze ICT lijkt zo schoon: de blinkende smartphones, de zoemende pc's en de mooie kleurenafdruk die net uit de printer komt gerold; alles werkend op elektriciteit die zomaar uit de muur komt. Als we het vergelijken met een stinkende auto en een rokende schoorsteen ''lijkt'' er geen twijfel te bestaan over wat het groenst is.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Nissan maakte een knappe toespeling op het mooi ''lijken'', in hun reclamefilmpje '[https://www.youtube.com/watch?v=pCs8B-TlylY What if everything ran on gas?]'. Maar alhoewel dit reclame is voor de elektrische auto LEAF, kan de elektriciteit ervoor nog steeds een stinkende schoorsteen als gevolg hebben, bv. van een steenkoolcentrale!&lt;/ref&gt;

Veel van de milieueffecten van computergebruik zijn echter niet rechtstreeks zichtbaar voor Jan Modaal, zodat het aan de media of aan drukkingsgroepen is om bepaalde zaken uit de doeken te doen. Zo werd Apple niet opgenomen in The Cool IT Leaderboard, opgesteld door Greenpeace: Apple toonde onvoldoende leiderschap om IT energieoplossingen - die concurrenten wel al hebben - uit te werken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.businessgreen.com/bg/news/2144760/greenpeace-praises-google-slams-apple-green-ranking BusinessGreen.com: Greenpeace praises Google, slams Apple in latest green IT ranking]&lt;/ref&gt;

=== Papier ===
{{Zie ook|Over de productie van papier bestaat een apart Wikiboek, zie [[Papier]]}}
Papier lijkt milieuvriendelijk: het komt van bomen (een hernieuwbare grondstof) en we kunnen het recycleren. Toch is er een milieu-impact: het kost energie om het te produceren en te recycleren en er is ook inkt nodig om iets te zetten op het papier. Het recycleren is ook beperkt tot een vijftal keer.

=== Elektriciteit ===
{{Zie ook|Zie ook [[Elektriciteit]]}}
Bij de elektriciteit uit het stopcontact komt geen giftige rook en geen radioactiviteit, maar bij opwekking ervan kan dit wel het geval zijn. Over de milieueffecten van het opwekken van elektriciteit kan zonder twijfel een uitgebreid Wikibook worden geschreven, wat niet de bedoeling is van dit boek. Om de milieu-impact te minimaliseren kies je best voor een groene elektriciteitsleverancier.

=== Elektronica: grondstoffen en afval ===
Grondstoffen voor elektronica zoals koper en goud groeien helaas niet aan de bomen, terwijl er toch een bijzonder grote vraag is naar deze metalen. Deze kunnen komen van mijnbouw, wat helaas bijzonder belastend is voor het milieu. Om deze metalen uit bv. gesteente te krijgen worden vaak milieuonvriendelijke chemicaliën gebruikt.

Is het niet interessant om deze metalen (ook) te halen uit ingezameld {{Wp|Elektronisch afval|elektronisch afval}} (en: ''{{Wp|en:Electronic waste|electronic waste}}'')? Zo zit in alle gsm’s die er tot 2010 verkocht zijn, 240 ton goud. Uit 200 gerecycleerde gsm’s kan een gouden ring worden gehaald.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uit de synopsis van de documentaire [https://www.canvas.be/programmas/dockland%3A-heerlijke-hernieuwbare-wereld/server13251916a%3A13a96de7ae0%3A-7753 Dockland: heerlijke hernieuwbare wereld]&lt;/ref&gt; Uit 50000 gsm's kan 1 kg goud, 10 kg zilver, 400 g palladium, 420 kg koper en kleinere hoeveelheden van andere nog zeldzamere metalen zoals rodium en iridium gehaald worden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uit [https://www.imog.be/publicaties/afvalkranten/ De Afvalkrant van IMOG], nr. 57 juni-juli-augustus 2014&lt;/ref&gt; Volgens persbureau Reuters kan uit een ton ruwe erts die in mijnen gewonnen wordt, gemiddeld iets meer dan 5 gram goud gevonden worden, terwijl uit een ton afgedankte mobieltjes meer dan 150 gram goud kan worden gehaald.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://tweakers.net/nieuws/53201/meer-goud-in-oude-mobieltjes-dan-in-ruwe-erts.html Tweakers.net: Meer goud in oude mobieltjes dan in ruwe erts (20080428)]&lt;/ref&gt; De vraag is hoe je die metalen terug netjes uit die blinkende smartphone kan krijgen: het {{Wp|en:Computer recycling|recycleren van elektronisch afval}}. Dat is de specialiteit van de ''stadsmijnbouw'' (en: ''urban mining'').

* {{Wp|Umicore|Umicore}} is een Belgisch bedrijf en één van de koplopers van Europa als het op stadsmijnbouw aankomt. Het werd in 2013 bekroond als meest duurzame onderneming ter wereld.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20130123_00442974 De Standaard: 'Umicore meest duurzame onderneming ter wereld']&lt;/ref&gt; In deel 1 van de documentaire &quot;Dockland: heerlijke hernieuwbare wereld&quot;, wordt deze vorm van stadsmijnbouw uit de doeken gedaan.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.canvas.be/programmas/dockland%3A-heerlijke-hernieuwbare-wereld Dockland: heerlijke hernieuwbare wereld, deel 1/2]&lt;/ref&gt;
* Helaas is de stadsmijnbouw in andere delen van de wereld niet duurzaam. Om goud, platina en andere waardevolle metalen eruit te halen gebruiken volwassen én kinderen gasbranders en chemische stoffen. Zo wordt de gezondheid van mens en in natuur duidelijk niet in acht genomen, maar het is een bron van inkomsten. Vaak 'broodnodig', omdat andere vormen van inkomsten verdwenen zijn, denk bv. aan vissterfte door die stortplaatsen, wat de visserij nekt. Enkele voorbeelden a.d.h.v. artikels en reportages:
** In de Chinese stad Guiyu.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.demorgen.be/dm/nl/5397/Milieu/article/detail/1100969/2010/05/03/Computerafval-maakt-Chinezen-ziek.dhtml De Morgen (2010/05/03). Computerafval maakt Chinezen ziek]&lt;/ref&gt; Volgens een VN-rapport zou van 2010 tot 2015 de hoeveelheid elektronisch afval in China verdubbeld zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.mo.be/nieuws/honger-naar-gadgets-doet-aziatische-e-afvalberg-fors-groeien MO* (2017/01/16). Honger naar gadgets doet Aziatische e-afvalberg fors groeien.] en [https://tweakers.net/nieuws/120127/onderzoek-hoeveelheid-elektronisch-afval-groeit-sterk-in-aziatische-landen.html Tweakers.net (2017/01/17). Onderzoek: hoeveelheid elektronisch afval groeit sterk in Aziatische landen.]&lt;/ref&gt;
** In Pakistan.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.canvas.be/video/vranckx-op-zaterdag/2016/e-waste-in-pakistan Vranckx: E-waste in Pakistan] (Oorspronkelijk: 'The E-waste curse' - een reportage van Wild Angle, 2016)&lt;/ref&gt;
** In de documentaire &quot;Vranckx: Ons vuil in Afrika&quot; volgt VRT-journalist Jan Holderbeke de afvaltrafiek van de haven van Antwerpen naar Tema, in het West-Afrikaanse Ghana.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.canvas.be/video_overzicht/61077 Vranckx: Ons vuil in Afrika] door Jan Holderbeke(2009)&lt;/ref&gt;

Vandaag produceert elke Vlaming jaarlijks gemiddeld 21 kg AEEA elektronisch afval. Ongeveer 1/3 daarvan of zo’n 8 kg wordt via de officiële kanalen ingezameld en geregistreerd. Het is niet volledig duidelijk waar de overige 13 kg naartoe gaat (zolder, grijze zak, schroothandel, shredderbedrijven, export,…). Maar het is een feit dat een aanzienlijk deel daarvan verscheept wordt naar de derde wereld&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.groen.be/dossiers/ewaste_256.aspx Groen - Dossier e-waste]&lt;/ref&gt;, op 50 miljoen ton elektronisch afval zou 75 % belanden op illegale stortplaatsen in ontwikkelingslanden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron: [https://www.canvas.be/video/vranckx-op-zaterdag/2016/e-waste-in-pakistanE-waste in Pakistan].&lt;/ref&gt;

Het gaat dus niet alleen over de ontwikkelingslanden, want ook binnen Europa halen we de recyclingdoelen niet: slechts 35% van het elektronische afval zou op de juiste manier verwerkt worden, terwijl het doel 85% is. In Nederland ligt dat cijfer op 32%, min of meer op het gemiddelde. Ongeveer 10% gaat er gewoon bij het vuilnis, 30% wordt gerecycled maar niet volgens voorschriften, 10% wordt geëxporteerd en van 15% is niet bekend wat ermee gebeurt. België staat er beter voor; daar wordt iets meer dan 50% op de juiste manier gerecycled, minder dan 10% gaat op de vuilnishoop, iets meer dan 10% wordt gerecycled maar niet volgens voorschriften, 3% wordt geëxporteerd en een kleine 25% heeft een onbekende bestemming. De cijfers gaan over 2012.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://tweakers.net/nieuws/105024/europa-haalt-recyclingdoelen-voor-elektronica-niet.html Tweakers.net: Europa haalt recyclingdoelen voor elektronica niet (20150830)]&lt;/ref&gt;

== Milieuwetgeving ==
Het toepassen van groene ICT kan je doen omdat het beter is voor het milieu en/of beter is voor je portemonnee. Fabrikanten en/of consumenten kunnen echter opzien tegen het (initiële) extra werk en/of de (initiële) extra kosten. Er is dan wetgeving nodig om groene ICT afdwingbaar te maken. Enkele voorbeelden:

* Het {{Wp|Energielabel|energielabel}} is een label dat volgens verschillende Europese richtlijnen moet worden meegeleverd bij de verkoop van onder andere auto’s, elektrische apparaten, lampen en gebouwen. Dit label is een maatstaf voor de consument om te zien hoe zuinig, milieuvriendelijk en/of energiebesparend het aangekochte product is. Tevens staat er vaak informatie op over de prestaties van het product en de gebruikte materialen bij de productie.
* De {{Wp|en:Waste Electrical and Electronic Equipment Directive|Waste Electrical and Electronic Equipment Directive}} (WEEE Directive) is de {{Wp|Europese richtlijn|Europese richtlijn}} i.v.m. elektrisch en elektronisch afval die Europese wet kwam in februari 2003.
* Ook in februari 2003 kwam  de {{Wp|Europese richtlijn|Europese richtlijn}} &quot;{{Wp|RoHS|Restriction of Hazardous Substances}}&quot; (RoHS) een Europese wet. Deze zorgt voor een beperking van gevaarlijke stoffen zoals lood, kwik en chroom VI.
* Europa speelt ook een sleutelrol in het verplichten van fabrikanten om stand-byverbruik beneden een bepaalde drempel te houden.

== Implementatie vergroening van ICT ==
=== Verbruik beperken ===
Volgens de eerste stap van {{Wp|Trias energetica|Trias energetica}} moeten we het energieverbruik beperken, door verspilling tegen te gaan. Als je over de middag een uur pauze hebt, doe je er goed aan om je computer uit te schakelen. Als je je {{Wp|Network-attached storage|NAS}} niet altijd nodig hebt, dan kan je deze uitzetten i.p.v. deze 24/24 te laten draaien. We beschouwen enkele stappen:
# Door meten tot weten: als je kan meten hoeveel er wordt verbruikt, kan je ook bepalen hoeveel je kan besparen. Of welke verbruiker je het best eerst aanpakt. 
# Kost: elektriciteit kost geld, maar als je verbruik omlaag wil krijgen kan er een investeringskost mee gepaard gaan. Dit moet je kunnen berekenen. Dan kan blijken dat het beter is om je halogeenlampen nog te gebruiken, maar die oude diepvriezer zo snel als mogelijk te vervangen.
# Vervangen: het investeren in een nieuw apparaat kan door de uitgespaarde energiekost zichzelf terugverdienen.
# Energiebeheer: heel wat toestellen hebben instellingen waarmee je aan energiebeheer kan doen.
# Verborgen energiekosten: er zijn kosten waar je niet onmiddellijk bij stilstaat.

&lt;div style=&quot;color: inherit; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;&quot;&gt;
''Wattson, een Energy Service Company''

Wattson is een Energy Service Company ({{Wp|en:Energy service company|ESCO}}) uit Gent dat energierenovaties van bedrijven financiert, zonder een klassieke factuur. Het bedrijf betaalt nl. Wattson terug via de besparing die de renovatie realiseert. In vijf jaar tijd werd voor ongeveer 30 miljoen euro aan energiebesparende maatregelen gerealiseerd. Dit resulteerde in een afname van 10.000 ton CO₂ per jaar. Om te vergelijken, dit komt ongeveer overeen met de totale jaarlijkse opname van CO₂ door alle Gentse bossen. Uitgedrukt in euro’s besparen hun klanten gezamenlijk 3 miljoen euro op de energiefactuur.

{{Voetnoot web | titel=Stijn De Roo: De ultieme puzzel | uitgever={{Wp|Zwijgen is geen optie|ZIGO}} | datum=2022-01-12 | taal=nl | url=https://zwijgenisgeenoptie.be/stijn-de-roo/}}
{{Voetnoot web | titel=Wattson onderneemt duurzaam met energiebesparingsprojecten  | uitgever={{Wp|Gent|Stad Gent}} | datum=2021-06-16 | taal=nl | url=https://stad.gent/nl/ondernemen/nieuws-evenementen/wattson-onderneemt-duurzaam-met-energiebesparingsprojecten}}
&lt;/div&gt;

==== Door meten tot weten ====
Om te weten waar en hoeveel je kan besparen is het nuttig om te weten wat je huidig verbruik is. Zo kan je achteraf ook controleren of de aanpassing tot de gewenste daling in verbruik heeft geleid. Bij een verbruiker die een constant vermogen opneemt hoef je zelfs niet te meten, maar kan je dit verbruik &lt;code&gt;W&lt;/code&gt; '''berekenen''':

 W = P * t

Een spaarlamp van 7 watt die 5 uur aanstaat, heeft een verbruik van &lt;code&gt;W = P * t = 7 * 5 = 35 Wh = 0,035 kWh&lt;/code&gt;. Opgelet: verwar de ''grootheid'' &lt;code&gt;W&lt;/code&gt;(van ''work'') niet met de ''eenheid'' &lt;code&gt;W&lt;/code&gt; (van ''watt'')!

Vele verbruikers (bv. een pc) nemen echter geen constant vermogen op en/of worden wisselend gebruikt, waardoor je zal moeten '''meten''':

# Een mogelijke eerste stap is om regelmatig de meterstanden bij te houden via de {{Wp|Kilowattuurmeter|elektriciteitsmeter}} van je elektriciteitsleverancier, uitgedrukt in kWh en vaak opgesplitst in een dag- en nachttarief. Stel dat je vandaag 37532 kWh registreert op de dagteller en een week later 37696 kWh, dan heb je in die periode overdag 161 kWh verbruikt. Dit geeft een eerste indicatie van het globale verbruik over een bepaalde periode. Helaas ''globaal'' en dus worden afzonderlijke apparaten niet gemeten. Helaas over een ''bepaalde periode'' en dus niet op één bepaald moment.
# Met een {{Wp|Energiemeter#Elektriciteit|afzonderlijke elektriciteitsmeter}} kan het verbruik van een enkel apparaat of een groep apparaten worden gemeten. Dit maakt een veel gedetailleerdere meting mogelijk, maar de evolutie van het verbruik is echter een stuk moeilijker te bepalen. Bij het meten van het verbruik van pc's blijkt de ene energiemeter de andere niet te zijn, waardoor het aanschaffen ervan goed overwogen moet zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://nl.hardware.info/reviews/1460/vergelijkingstest-9-energiemeters Hardware.info - Vergelijkingstest: 9 Energiemeters (20090618)]&lt;br&gt;LESAGE, O. en VANPARYS, R., [https://www2.vlaanderen.be/economie/energiesparen/milieuvriendelijke/TA_energiemeters_0112.pdf Energiemeters], Test-Aankoop, 2012-01&lt;/ref&gt;
# Wil je nog een stuk verdergaan, dan kom je terecht in het domein van de {{Wp|Energiemonitoring|energiemonitoring}}. Interessante projecten zijn het energy dashboard van {{Wp|en:Home Assistant|Home Assistant}},  [https://openenergymonitor.org OpenEnergyMonitor], [https://www.zuidwijk.com/product/slimmelezer-plus/ SlimmeLezer+], of [https://shelly.cloud/ Shelly]. In Europa wil men de {{Wp|Slimme meter|slimme of digitale meter}} uitrollen, die ook moet helpen om het energieverbruik in het oog te houden.
# Nóg diepgaander is het uitmeten van de afzonderlijke elektronische componenten met een {{Wp|Multimeter|multimeter}}. Hiervoor moet je de basisprincipes van elektriciteit kennen (bv. wisselspanning versus gelijkspanning, de symbolen,...), moet je weten hoe je alles moet aansluiten en moet je de waarde kunnen interpreteren. Als je onderstaande multimeter bekijkt moet je bij het meten van bv. spanning rechtsonder de zwarte kabel bij de aarding/COM stoppen en de rode bij het V-symbool. Dan moet je uitmaken of het gelijkspanning (linksboven) of wisselspanning (rechtsboven) is. Tenslotte moet je zorgen dat de te meten waarde binnen het bereik blijft. Het uitmeten van een stopcontact zal dus wisselspanning van ongeveer 230 V zijn, waarbij je de draaiknop dus op 750 V moet zetten.

&lt;gallery&gt;
Kilowattuurmeter dubbel tarief.jpg|Analoge Ferrarismeter
Digitale_meter_Sagemcom.gif|Animatie scherm digitale meter
Plug-in power and energy monitor in socket.jpg|Energiemeter
Multimeter01.jpg|Digitale multimeter
&lt;/gallery&gt;

==== Kostprijs ====
Na het meten kan je daaraan een kostprijs koppelen en zo kan je beter inschatten wanneer een bepaalde investering (bv. een stekkerblok met schakelaar) zichzelf terugverdient of waar je die investering het eerst moet inzetten. Bij het bekijken van een elektriciteitsfactuur is het vaak moeilijk om precies te weten te komen hoeveel 1 kilowattuur kost: oa. distributienettarieven, dag versus nacht, gratis kWh, belastingen en abonnementskosten maken het geheel niet overzichtelijk. Dit verschilt ook van energieleverancier tot energieleverancier en alles behandelen zou van dit onderdeel 'kostprijs' een veel groter stuk maken, dan de rest van dit Wikibook. Om het verhaal eenvoudig te houden, verwijzen we naar de kostprijs die {{Wp|Ecopower|Ecopower}} aanrekent. Het is een Belgische coöperatie die elektriciteit levert aan een vaste prijs per kWh, zonder een verschil van dag/nacht en zonder een abonnementsprijs aan te rekenen. Op moment van schrijven is de eenheidsprijs van 1 kWh in het netgebied Gaselwest 30,10 eurocent.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Dit is de prijs per kWh, inclusief btw en distributiekosten, enkel de Bijdrage Energiefonds en het prosumententarief worden apart aangerekend. Meer info bij [https://www.ecopower.be/elektriciteit Ecopower].&lt;/ref&gt; Om de kostprijs K te bereken moet je het verbruik &lt;code&gt;W&lt;/code&gt; vermenigvuldigen met de eenheidsprijs &lt;code&gt;E&lt;/code&gt;:

 K = W * E

Onze spaarlamp van 7 W, die 5 uur heeft gebrand, heeft een verbruik van &lt;code&gt;W = P * t = 7 * 5 = 35 Wh = 0,035 kWh&lt;/code&gt;. De kostprijs wordt dus &lt;code&gt;K = W * E = 0,035 * 0,3010 = 0,010535 EUR&lt;/code&gt;, een kost die wel meevalt. Stel dat het gaat om een elektrisch verwarmingsvuurtje van &lt;code&gt;2000 W = 2 kW&lt;/code&gt;, dat gedurende de skireis thuis 14 dagen aanstond. Dan is het verbruik &lt;code&gt;W = P * t = 2 * (24 * 14) = 672 kWh&lt;/code&gt;. Daarmee wordt de kost &lt;code&gt;K = W * E = 672 * 0,3010 = 202,272 EUR&lt;/code&gt; (in de veronderstelling dat het een constant vermogen opneemt van 2 kW). Toch een stuk hoger en bovendien nutteloos verbruik.

Stel dat een meting uitwijst dat je computer uitstaat, maar toch nog een (sluip)verbruik van 3 W heeft en dat de computer gemiddeld 21 uur per dag &quot;uit&quot; staat. Drie watt lijkt niet veel en is minder dan onze spaarlamp van 7 watt. Dit sluipverbruik is &lt;code&gt;W = P * t = (3/1000) * (21 * 365) = 22,995 kWh&lt;/code&gt;.  De kost van dit sluipverbruik is &lt;code&gt;K = W * E =  22,995 * 0,3010 ≈ 6,92 EUR&lt;/code&gt;. Koop een stekkerblok met aan-uitschakelaar van €10 en je hebt die investering al in minder dan twee jaar terugverdiend! Daarna is de investering &quot;winst&quot;. Na 7 jaar heb je zo &lt;code&gt;7 * 6,92 - 10 = 38,44 EUR&lt;/code&gt; als spaargeld (of investeringsgeld).

==== Vervangen ====
[[Bestand:Energy label 2010.svg|thumb|Voorbeeld van het energielabel voor een koelkast]]

Het lijkt goed voor het milieu als we zaken die nog niet defect zijn blijven gebruiken i.p.v. te vervangen. In de meeste gevallen is dat ook zo, maar vaak geldt dat niet voor zaken die een verbruik hebben. Een koelkast van 30 jaar oud kan zo misschien nog perfect koelen, maar met een hoge kost (bv. de dichting die niet goed meer sluit of nieuwere koelkasten die veel efficiënter omspringen met energie). Zo ''kan'' het vervangen van een LCD-scherm door een zuiniger LCD-scherm zichzelf terugverdienen. Let op het woord 'kan': als je een 17&quot; ouder LCD-scherm vervangt door een nieuw 24&quot; LCD-scherm met ingebouwde speakers, dan kan dit terugverdieneffect in de praktijk tegenvallen!

Bij het vervangen van een toestel zal de fabrikant via een {{Wp|Energielabel|energielabel}} vaak een geschat jaarlijks verbruik meegeven, wat kan afwijken van jouw persoonlijke situatie! Als je jouw oude koelkast vervangt door een energiezuinig exemplaar dat je in de veranda plaatst, dan kan de voorzien besparing (in de zomer) serieus tegenvallen. Of als de fabrikant uitgaat van een TV die je 1 uur per dag gebruikt met de standaardinstellingen, terwijl jij die 4 uur per dag gebruikt met de hoogste helderheid, zal ook hier het verbruik op papier lager liggen dan in het echt.

==== Energiebeheer ====
Heel wat toestellen hebben instellingen waarmee je aan energiebeheer kan doen, bv. de decoder&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bij Telenet kan je [https://www2.telenet.be/nl/klantenservice/wat-is-de-slimme-energiestand-op-mijn-digibox-of-digicorder/ een slimme energiestand op de Digibox of Digicorder] instellen en ook bij Proximus bestaat een mogelijkheid om [https://www.proximus.be/support/nl/id_sfaqr_dvd_energy/particulieren/support/televisie/tv-instellingen-en-functies/instellingen-aanpassen/het-energieverbruik-van-uw-decoder-beperken.html het energieverbruik van de decoder] te beperken.&lt;/ref&gt;, thermostaat, de [[Besturingssystemen#Energiebeheer|mogelijkheden van het besturingssysteem]],... Door de mogelijke opties te bekijken kan je vaak een behoorlijke energiebesparing en dus een kostenbesparing bereiken. Het {{Wp|Rebound-effect (economie)|rebound-effect}} drukt dan uit in hoeverre de energiebesparing geslaagd is. Zo kan een efficiëntieverbetering van 5% leiden tot een afname van brandstofgebruik van 2%. Minder dan voorzien, omdat men nu misschien grotere afstanden aflegt. Een verbetering kan zelfs slecht uitdraaien, omdat sommige leiden tot véél extra consumptie ({{Wp|Paradox van Jevons|paradox van Jevons}}). Een super goedkope en zuinige auto zou wereldwijd véél extra auto's en dus extra verbruik kunnen betekenen.

==== Verborgen energiekosten ====
De groenste kWh is diegene die je niet verbruikt (en ook niet moet betalen). '''{{Wp|Sluipverbruik|Sluipverbruik}}''' opsporen is dan handig, want dit gaat om apparaten die elektriciteit verbruiken, zonder dat je daar voordeel van hebt. We geven enkele voorbeelden van verbruik dat met grote kans sluipverbruik is. Bv. toestellen die je uitschakelt, maar...
* ... er is nog licht, warmte of geluid (zonder dat je hier voordeel van hebt).
* ... er is nog een display actief met informatie op, dan kan dit gaan om sluipverbruik. Als je bv. én een oven én een microgolfoven hebt met een klok op, dan zal wellicht één van beide overbodig zijn.
* ... er is nog een verbinding met het internet.
* ... er is een {{Wp|Stand-by|stand-by}} (sluimerstand of slaapstand). Dat is op zich geen sluipverbruik, want het biedt het voordeel dat je het toestel met een afstandsbediening opnieuw kan inschakelen en/of dat het toestel sneller uit slaapstand komt. Helaas blijken sommige een heel inefficiënte sluimerstand te hebben. Dit zou ons jaarlijks en wereldwijd bijna 60 miljard euro kosten! Als we de best beschikbare technologie inzetten, zouden de apparaten dezelfde taken kunnen uitvoeren met 65 procent minder stroom. De energiebesparing zou even groot zijn als het huidige energieverbruik van Canada, Denemarken, Finland en Noorwegen samen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://deredactie.be/cm/vrtnieuws/buitenland/1.2020381 De Redactie: &quot;Wereldwijde energieverbruik moet drastisch naar beneden&quot;] en [https://www.standaard.be/cnt/dmf20140702_01164455 De Standaard: Slaapstand kost ons miljarden aan energieverspilling]&lt;/ref&gt;

Enkele andere, verborgen energiekosten:
* Op websites is heel wat reclame te zien en voor de websitebeheerder dus ook reclameinkomsten. Dit laat toe om de website aan de bezoeker gratis of tegen verminderde kost aan te bieden. Het heeft echter ook zijn nadelen i.v.m. ''{{Wp|Nepnieuws|fake news}}'' (mensen naar je website lokken met nepnieuws, zodat je extra reclameinkomsten hebt), i.v.m. veiligheid (advertentienetwerken zijn al gebruikt om malware te verspreiden) of i.v.m. privacy (men ''trackt'' jou, om zo een profiel te kunnen opstellen). Waar velen niet bij stilstaan is dat het weergeven van die advertenties energie kost. Hoe dynamischer die advertentie, hoe meer energie die kost.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De Decker, Kris (2010, 7 november). [https://www.lowtechmagazine.be/2010/11/trage-computer-energieverbruik-advertenties.html Opzichtige advertenties stuwen energieverbruik computer fors de hoogte in].&lt;/ref&gt; Door het gebruik van een adblocker per browser of door een systeem zoals [https://pi-hole.net/ Pi-Hole] voor het volledig netwerk kan je deze energiekost vermijden.
* Sommige websites misbruiken jouw CPU of GPU voor het minen van {{Wp|Bitcoin|Bitcoins}}. Dit maakt je pc trager én zorgt dat het energieverbruik toeneemt, waarvan jij de factuur betaalt. Het afstaan van enkele CPU cycles kan ook bewust gebeuren: er bestaan projecten waarbij jouw pc helpt bij wetenschappelijke berekeningen.
* Sommige apps op de smartphone slurpen behoorlijk veel batterij. Installeer dus niet zomaar om het even welke app en verwijder apps die je niet meer gebruikt.

=== Groene stroom ===
Volgens '''de tweede stap van {{Wp|Trias energetica|Trias energetica}}''' moeten we maximaal gebruikmaken van energie uit duurzame bronnen. '''Groene stroom''' is elektriciteit opgewekt uit duurzame energiebronnen (aardwarmte, biomassa, waterkracht, wind en zon). Het begrip wordt gebruikt om een onderscheid te maken met de gewone elektriciteit, die dan &quot;grijze stroom&quot; wordt genoemd.

Het begrip “duurzaam” wijst er oa. op dat groene stroom onuitputtelijk moet zijn, wat niet zomaar het geval is bij fossiele brandstoffen (aardolie, aardgas, steenkool,...). Het wijst er ook op dat als bv. voor palmolie (vb. van biomassa) tropisch bos moet gerooid worden, dit niet echt duurzaam genoemd kan worden.

Bij het zelf opwekken van groene stroom denk je wellicht aan zonnepanelen, maar je kan ook kiezen voor een groene elektriciteitsleverancier. Op de website van de Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt (kortweg Vreg) kan u controleren hoe groen uw leverancier is.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.vreg.be/groencheck Vreg - Groencheck: Is mijn elektriciteitscontract echt groen?]&lt;/ref&gt; In 2011 vond Greenpeace Ecopower, Wase Wind en Energie 2030 de groenste.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.greenpeace.org/belgium/nl/groene-stroom Greenpeace: Is uw groene stroom écht groen]&lt;/ref&gt;

Merk op dat er in het elektriciteitsnet fysisch gezien geen verschil tussen grijze of groene stroom is. Als je klant bent bij een elektriciteitsleverancier die garandeert dat al zijn elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen komt, dan betekent dit dat deze voor het verbruik van al zijn klanten garandeert dat hij groene stroom op het net zal zetten (door deze zelf te produceren en/of aan te kopen). Eens die stroom op het net zit, heeft niemand daar echt controle meer over waar die precies verbruikt zal worden.

=== Sorteren elektronisch afval ===
Het sorteren van het {{Wp|Elektronisch afval|elektronisch afval}}:
* Batterijen binnenbrengen bij een [https://www.bebat.be/ BEBAT-punt] (België) of Stibat (Nederland).
* Defecte elektronica binnenbrengen op een containerpark of in de winkel waar u nieuwe elektronica aanschaft.

=== Papier ===
Bij de opkomst van de computer was de droom gestart van een “papierloos kantoor”, maar helaas bleek dit vooral voor éxtra papier te zorgen, door het gemak waarmee geprint kan worden. We moeten ons de vraag stellen of iets wel moet afgedrukt worden en als dat moet of het niet economisch, in zwart-wit en/of recto-verso kan.

== Implementatie vergroening door ICT ==
Enkele voorbeelden:

* {{Wp|Thuiswerk|Thuiswerken}}. Door ICT (computer en internetverbinding met het bedrijf) kunnen werknemers ook van thuis uit werken.
* {{Wp|Elektronisch factureren|E-factuur}}. Zonder facturen kunnen we niet, maar deze hoeven niet noodzakelijk op papier. Sommige leveranciers bieden de mogelijkheid aan om facturen via e-mail te laten versturen. Via {{Wp|Zoomit|Zoomit}} (in België) wordt dat zelfs nog gebruiksvriendelijker, daar je dan geen bedragen of rekeningnummers bij je online bankieren moet invullen.
* {{Wp|Videoconferentie|Videoconferenties}}. Als mensen moeten vergaderen betekent dit vaak nogal wat extra verplaatsingen, wat met videoconferentie niet nodig is.

Het is natuurlijk enkel een vergroening, als blijkt dat het mét ICT beter is voor het milieu dan zonder. Zo moet men zich bij thuiswerk weliswaar niet verplaatsen naar het werk, maar thuis is nog steeds verwarming en licht nodig. En als één iemand thuis werkt, betekent dat daarom niet dat er op het bedrijf minder verwarming of minder licht nodig is.

{{Bericht
|titel=Hoe een vulkaan videoconferentie kan promoten
|bericht=In 2010 was er grote vulkanische activiteit op de {{Wp|Eyjafjallajökull|Eyjafjallajökull}}, waardoor in grote delen van Europa het vliegverkeer dagenlang volledig werd stilgelegd vanwege de aswolken die de vliegtuigen kunnen beschadigen. Vele geplande bedrijfsvergaderingen konden zo niet doorgaan, waardoor men zijn toevlucht zocht tot audio- en videoconferentie. Twee van de grootste Europese telecomoperatoren zagen zo een duidelijk toename in de vraag naar zulke diensten. De vraag is natuurlijk welk percentage zulke diensten is blijven gebruiken, nadat het Europees luchtruim weer werd vrijgegeven.

{{Voetnoot web | titel=Internet Traffic, Video Meetings Surge as Ash Grounds Europe | uitgever=bloomberg.com| datum=2010-04-20 | taal=en | url=https://www.bloomberg.com/news/2010-04-20/internet-traffic-video-business-conferences-surge-as-ash-grounds-europe.html }}

|type=nb
|afbeelding=Feed-icon.svg}}

== Bronnen en referenties ==
=== Bronnen ===
Voor meer informatie i.v.m. &quot;Groene ICT&quot;:

* [https://fair-it.be Fair-IT] is een onderdeel van de vzw EduBIT.be. [https://edubit.be/ EduBIT] is een nieuwe onafhankelijke community waar ICT-coördinatoren voor scholen terecht kunnen met technische, praktische en pedagogische vragen. Fair-IT gaat echter verder dan enkel de scholen en wil een platform rond duurzame ICT aanbieden gericht op individuen of organisaties die betrokken willen zijn bij de mogelijkheden van duurzame ICT.
* Op [https://www.lne.be/ het departement Leefmilieu, Natuur en Energie van de Vlaamse overheid] is een [https://www.lne.be/campagnes/groene-ict campagne &quot;Groene ICT&quot;], met oa. [https://www.lne.be/campagnes/groene-ict/groene-ict/Communicatiemateriaal campagnemateriaal] voor gebruik in scholen of bedrijven.
* Nieuwssites of publicaties over groene ICT:
** [https://www.surfsites.nl/duurzaamheid/publicaties/ Publicaties over duurzaamheid], vaak in opdracht van {{Wp|SURFnet|SURFnet}}.
** [https://www.zdnet.be/search/tag/groene_it/ ZDNet.be]
** [https://www.computable.nl/content/keyword/2763971/2468820/groene-ict.html Computable.nl]
** [https://tweakers.net/tag/Groene+ict/ Tweakers]

=== Referenties ===
&lt;references /&gt;
{{Sub}}
[[Categorie:Milieu]]</text>
      <sha1>lhigufvnyydmepckgo7ji11hdqxpl96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boekenplank:Samenleving</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31763</id>
    <revision>
      <id>432219</id>
      <parentid>431426</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>lf</comment>
      <origin>432219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1453" sha1="j1vmdnul9ii36oortfnxw8jh1l01wkc" xml:space="preserve">__NOTOC__ {{Kolommen automatisch|inhoud=
== Ecologie ==
* [[Alternatieve energie]] 
* [[Huishouden/Energiebesparing]]
* [[Energietransitie]]
* [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]

== Economie en handel ==
* [[Economie]] {{75%}}
* [[Kennismanagement]] {{75%}}
* [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]] {{50%}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Mens en maatschappij ==
* [[Criminologie]]
* [[Gender en diversiteit]] {{25%|Datum=20 juni 2005}}
* [[Maatschappijleer]]
* [[Netwerken]] {{25%}}
* [[Over beroemde personen]]
* [[Samenleving]] {{25%}}
* [[Genieten van seks]]
* [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Onderwijs en opleiding ==
Zie [[Boekenplank:Onderwijs en opleiding]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Politiek ==
* [[Trotski voor beginners]] {{100%}}
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Psychologie ==
* [[Hypnotherapie]] {{100%}}
* [[Jungiaans woordenboek]] {{75%}}
* [[Meditatie]] {{75%}}
* [[Mindfulness]] {{75%}}
* [[Parapsychologie]] {{75%}}
* [[Visualisatie]] {{25%}}
* [[Zelftherapie]] {{75%}}
}}

== Wonen ==
* [[Erfdelen]] (collectieve woonvorm)
* [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids (portaal)]]
* [[Huishouden]] {{75%}}
* [[Inbraakpreventie]] {{75%|Datum=10 september 2010}}
* [[Kookboek]] {{75%}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] {{25%|Datum=29 juli 2008}}
}}

{{Navigatie boekenplanken}}

[[Categorie:Boekenplank| ]]
[[Categorie:Samenleving| ]]</text>
      <sha1>j1vmdnul9ii36oortfnxw8jh1l01wkc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432221</id>
      <parentid>432219</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:14:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>lf</comment>
      <origin>432221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1461" sha1="786okxusfj49kkika8z2xxmc8v67f6k" xml:space="preserve">__NOTOC__ {{Kolommen automatisch|inhoud=
== Ecologie ==
* [[Alternatieve energie]] 
* [[Huishouden/Energiebesparing]]
* [[Energietransitie]]
* [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]

== Economie en handel ==
* [[Economie]] {{75%}}
* [[Kennismanagement]] {{75%}}
* [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]] {{50%}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Mens en maatschappij ==
* [[Criminologie]]
* [[Gender en diversiteit]] {{25%|Datum=20 juni 2005}}
* [[Maatschappijleer]]
* [[Netwerken]] {{25%}}
* [[Over beroemde personen]]
* [[Samenleving]] {{25%}}
* [[Genieten van seks]] {{50%}}
* [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Onderwijs en opleiding ==
Zie [[Boekenplank:Onderwijs en opleiding]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Politiek ==
* [[Trotski voor beginners]] {{100%}}
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Psychologie ==
* [[Hypnotherapie]] {{100%}}
* [[Jungiaans woordenboek]] {{75%}}
* [[Meditatie]] {{75%}}
* [[Mindfulness]] {{75%}}
* [[Parapsychologie]] {{75%}}
* [[Visualisatie]] {{25%}}
* [[Zelftherapie]] {{75%}}
}}

== Wonen ==
* [[Erfdelen]] (collectieve woonvorm)
* [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids (portaal)]]
* [[Huishouden]] {{75%}}
* [[Inbraakpreventie]] {{75%|Datum=10 september 2010}}
* [[Kookboek]] {{75%}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] {{25%|Datum=29 juli 2008}}
}}

{{Navigatie boekenplanken}}

[[Categorie:Boekenplank| ]]
[[Categorie:Samenleving| ]]</text>
      <sha1>786okxusfj49kkika8z2xxmc8v67f6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432300</id>
      <parentid>432221</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:41:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd, zie [[Wikibooks:Lerarenkamer#Over de categoriestructuur van Categorie:Samenleving]]</comment>
      <origin>432300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1470" sha1="rc5pypr4g97su6j20mrhmqq2x7xlo7h" xml:space="preserve">__NOTOC__ {{Kolommen automatisch|inhoud=
== Ecologie ==
* [[Alternatieve energie]] 
* [[Huishouden/Energiebesparing]]
* [[Energietransitie]]
* [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]

== Economie en handel ==
* [[Economie]] {{75%}}
* [[Kennismanagement]] {{75%}}
* [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]] {{50%}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Mens en maatschappij ==
* [[Criminologie]]
* [[Gender en diversiteit]] {{25%|Datum=20 juni 2005}}
* [[Maatschappijleer]]
* [[Netwerken]] {{25%}}
* [[Over beroemde personen]]
* [[Samenleving]] {{25%}}
* [[Genieten van seks]] {{50%}}
* [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Onderwijs en opleiding ==
Zie [[Boekenplank:Onderwijs en opleiding]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Politiek ==
* [[Trotski voor beginners]] {{100%}}
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Psychologie ==
* [[Hypnotherapie]] {{100%}}
* [[Jungiaans woordenboek]] {{75%}}
* [[Meditatie]] {{75%}}
* [[Mindfulness]] {{75%}}
* [[Parapsychologie]] {{75%}}
* [[Visualisatie]] {{25%}}
* [[Zelftherapie]] {{75%}}
}}

== Wonen ==
* [[Erfdelen]] (collectieve woonvorm)
* [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids (portaal)]]
* [[Huishouden]] {{75%}}
* [[Inbraakpreventie]] {{75%|Datum=10 september 2010}}
* [[Kookboek]] {{75%}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] {{25%|Datum=29 juli 2008}}
}}

{{Navigatie boekenplanken}}

[[Categorie:Boekenplank| ]]
[[Categorie:Mens en maatschappij| ]]</text>
      <sha1>rc5pypr4g97su6j20mrhmqq2x7xlo7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432302</id>
      <parentid>432300</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Versie [[Special:Diff/432300|432300]] van [[Special:Contributions/JopkeB|JopkeB]] ([[User talk:JopkeB|overleg]]) ongedaan gemaakt</comment>
      <origin>432302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1461" sha1="786okxusfj49kkika8z2xxmc8v67f6k" xml:space="preserve">__NOTOC__ {{Kolommen automatisch|inhoud=
== Ecologie ==
* [[Alternatieve energie]] 
* [[Huishouden/Energiebesparing]]
* [[Energietransitie]]
* [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]

== Economie en handel ==
* [[Economie]] {{75%}}
* [[Kennismanagement]] {{75%}}
* [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]] {{50%}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Mens en maatschappij ==
* [[Criminologie]]
* [[Gender en diversiteit]] {{25%|Datum=20 juni 2005}}
* [[Maatschappijleer]]
* [[Netwerken]] {{25%}}
* [[Over beroemde personen]]
* [[Samenleving]] {{25%}}
* [[Genieten van seks]] {{50%}}
* [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Onderwijs en opleiding ==
Zie [[Boekenplank:Onderwijs en opleiding]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Politiek ==
* [[Trotski voor beginners]] {{100%}}
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Psychologie ==
* [[Hypnotherapie]] {{100%}}
* [[Jungiaans woordenboek]] {{75%}}
* [[Meditatie]] {{75%}}
* [[Mindfulness]] {{75%}}
* [[Parapsychologie]] {{75%}}
* [[Visualisatie]] {{25%}}
* [[Zelftherapie]] {{75%}}
}}

== Wonen ==
* [[Erfdelen]] (collectieve woonvorm)
* [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids (portaal)]]
* [[Huishouden]] {{75%}}
* [[Inbraakpreventie]] {{75%|Datum=10 september 2010}}
* [[Kookboek]] {{75%}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] {{25%|Datum=29 juli 2008}}
}}

{{Navigatie boekenplanken}}

[[Categorie:Boekenplank| ]]
[[Categorie:Samenleving| ]]</text>
      <sha1>786okxusfj49kkika8z2xxmc8v67f6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432314</id>
      <parentid>432302</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Ecologie → Milieu, past beter bij inhoud</comment>
      <origin>432314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1459" sha1="e1w3izlbjt1s9dsjlm2bdrdlvttwayz" xml:space="preserve">__NOTOC__ {{Kolommen automatisch|inhoud=
== Milieu ==
* [[Alternatieve energie]] 
* [[Huishouden/Energiebesparing]]
* [[Energietransitie]]
* [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]

== Economie en handel ==
* [[Economie]] {{75%}}
* [[Kennismanagement]] {{75%}}
* [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]] {{50%}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Mens en maatschappij ==
* [[Criminologie]]
* [[Gender en diversiteit]] {{25%|Datum=20 juni 2005}}
* [[Maatschappijleer]]
* [[Netwerken]] {{25%}}
* [[Over beroemde personen]]
* [[Samenleving]] {{25%}}
* [[Genieten van seks]] {{50%}}
* [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Onderwijs en opleiding ==
Zie [[Boekenplank:Onderwijs en opleiding]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Politiek ==
* [[Trotski voor beginners]] {{100%}}
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Psychologie ==
* [[Hypnotherapie]] {{100%}}
* [[Jungiaans woordenboek]] {{75%}}
* [[Meditatie]] {{75%}}
* [[Mindfulness]] {{75%}}
* [[Parapsychologie]] {{75%}}
* [[Visualisatie]] {{25%}}
* [[Zelftherapie]] {{75%}}
}}

== Wonen ==
* [[Erfdelen]] (collectieve woonvorm)
* [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids (portaal)]]
* [[Huishouden]] {{75%}}
* [[Inbraakpreventie]] {{75%|Datum=10 september 2010}}
* [[Kookboek]] {{75%}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] {{25%|Datum=29 juli 2008}}
}}

{{Navigatie boekenplanken}}

[[Categorie:Boekenplank| ]]
[[Categorie:Samenleving| ]]</text>
      <sha1>e1w3izlbjt1s9dsjlm2bdrdlvttwayz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432326</id>
      <parentid>432314</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Hoofdstuk toegevoegd</comment>
      <origin>432326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1493" sha1="t816ol6uocxbxf66y634q09bgtqratc" xml:space="preserve">__NOTOC__ {{Kolommen automatisch|inhoud=
== Milieu ==
* [[Alternatieve energie]] 
* [[Computersystemen/Groene ICT]]
* [[Huishouden/Energiebesparing]]
* [[Energietransitie]]
* [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]

== Economie en handel ==
* [[Economie]] {{75%}}
* [[Kennismanagement]] {{75%}}
* [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]] {{50%}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Mens en maatschappij ==
* [[Criminologie]]
* [[Gender en diversiteit]] {{25%|Datum=20 juni 2005}}
* [[Maatschappijleer]]
* [[Netwerken]] {{25%}}
* [[Over beroemde personen]]
* [[Samenleving]] {{25%}}
* [[Genieten van seks]] {{50%}}
* [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Onderwijs en opleiding ==
Zie [[Boekenplank:Onderwijs en opleiding]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Politiek ==
* [[Trotski voor beginners]] {{100%}}
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Psychologie ==
* [[Hypnotherapie]] {{100%}}
* [[Jungiaans woordenboek]] {{75%}}
* [[Meditatie]] {{75%}}
* [[Mindfulness]] {{75%}}
* [[Parapsychologie]] {{75%}}
* [[Visualisatie]] {{25%}}
* [[Zelftherapie]] {{75%}}
}}

== Wonen ==
* [[Erfdelen]] (collectieve woonvorm)
* [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids (portaal)]]
* [[Huishouden]] {{75%}}
* [[Inbraakpreventie]] {{75%|Datum=10 september 2010}}
* [[Kookboek]] {{75%}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] {{25%|Datum=29 juli 2008}}
}}

{{Navigatie boekenplanken}}

[[Categorie:Boekenplank| ]]
[[Categorie:Samenleving| ]]</text>
      <sha1>t816ol6uocxbxf66y634q09bgtqratc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432353</id>
      <parentid>432326</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Toevoegingen nav [[:Categorie:Mens en maatschappij]]</comment>
      <origin>432353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1788" sha1="01cuhbi09aq3cjuxamkx10teyl002o4" xml:space="preserve">__NOTOC__ {{Kolommen automatisch|inhoud=
== Milieu ==
* [[Alternatieve energie]] 
* [[Computersystemen/Groene ICT]]
* [[Huishouden/Energiebesparing]]
* [[Energietransitie]]
* [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]

== Economie en handel ==
* [[Economie]] {{75%}}
* [[Kennismanagement]] {{75%}}
* [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]] {{50%}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Mens en maatschappij ==
* [[Manifest van de angst]]
* [[:Categorie:Communicatie|Communicatie]] met o.a.:
** [[:Categorie:Informatiewetenschap|Informatiewetenschap]]
** [[:Categorie:internet|internet]]
** [[:Categorie:Taal|Taal]]
* [[Criminologie]]
* [[:Categorie:Etiquette|Etiquette]]
* [[Gender en diversiteit]] {{25%|Datum=20 juni 2005}}
* [[:Categorie:Levensbeschouwing|Levensbeschouwing]]
* [[Maatschappijleer]]
* [[Netwerken]] {{25%}}
* [[Over beroemde personen]]
* [[Samenleving]] {{25%}}
* [[Genieten van seks]] {{50%}}
* [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Onderwijs en opleiding ==
Zie [[Boekenplank:Onderwijs en opleiding]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Politiek ==
* [[Trotski voor beginners]] {{100%}}
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Psychologie ==
* [[Hypnotherapie]] {{100%}}
* [[Jungiaans woordenboek]] {{75%}}
* [[Meditatie]] {{75%}}
* [[Mindfulness]] {{75%}}
* [[Parapsychologie]] {{75%}}
* [[Visualisatie]] {{25%}}
* [[Zelftherapie]] {{75%}}
}}

== Wonen ==
* [[Erfdelen]] (collectieve woonvorm)
* [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids (portaal)]]
* [[Huishouden]] {{75%}}
* [[Inbraakpreventie]] {{75%|Datum=10 september 2010}}
* [[Kookboek]] {{75%}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] {{25%|Datum=29 juli 2008}}
}}

{{Navigatie boekenplanken}}

[[Categorie:Boekenplank| ]]
[[Categorie:Samenleving| ]]</text>
      <sha1>01cuhbi09aq3cjuxamkx10teyl002o4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Schilderen/Lijnen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35103</id>
    <revision>
      <id>432262</id>
      <parentid>422375</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T19:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>afb. is verwijderd, zie [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rex_Whistler_-_The_Dairy_Bridge_Looking_towards_the_Palladian_Bridge,_Wilton_Park,_Wiltshire_1942.jpg]</comment>
      <origin>432262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8223" sha1="clihkn5hjcfvg1u7koycgffek5p9g3k" xml:space="preserve">Lijnen zijn een hulpmiddel om het oog door een schilderij te leiden en geven richting of beweging aan de compositie. 

In de werkelijkheid komen volkomen rechte lijnen niet veel voor. Uitzonderingen zijn de rand van een weg, de horizon, tuigage van een zeilboot, of randen van allerlei voorwerpen die door mensen zijn gemaakt.

Het is wel belangrijk, als je rechte lijnen in de compositie opneemt, dat ze echt recht zijn. Dat geldt vooral voor de horizon, als die niet &quot;horizontaal&quot; loopt, zal dat onmiddellijk opvallen.  

{{Schildervoorbeeld3|File:Homenaje a Mozart.jpg|File:Paisaje mitico.jpg|File:Piet Mondriaan, 1939-1942 - Composition 10.jpg|Eugenio Cruz Vargas (1923–2014)&lt;br&gt;Hommage aan Mozart|Idem&lt;br&gt;Mystiek landschap|Mondriaan|Links een compositie met lijnen in ogenschijnlijk willekeurige richtingen, die echter meteen de indruk van een landschap opwekken. In het midden een landschap, met een scheve horizon. En Mondriaan schilderde natuurlijk alleen zijn strenge strakke horizontale en verticale lijnen}}

==Horizontaal, verticaal, diagonaal, rond==
Vooral horizontale lijnen kunnen een effect van rust aan een schilderij geven. Verticale lijnen kunnen een associatie met kracht, stabiliteit of groei opwekken. Diagonale lijnen geven vooral richting en beweging in de compositie. Ronde lijnen kunnen een sierlijke en prettige indruk geven. Allerlei willekeurige lijnen geven al snel een onrustig beeld, maar dat kan natuurlijk ook de bedoeling van de kunstenaar zijn.

{{Schildervoorbeeld2|File:Gernod Weis Oel auf Leinwand 150x200 1995.jpg|File:Beach with Five Piers at Domburg.jpg&lt;!--|File:Rex Whistler - The Dairy Bridge Looking towards the Palladian Bridge, Wilton Park, Wiltshire 1942.jpg--&gt;|Gernod Weis|Piet Mondriaan&lt;br&gt;Strand met pieren bij Domburg&lt;!--|Reginald John &quot;Rex&quot; Whistler&lt;br&gt;(1905–1944)--&gt;|Horizontale lijnen, ook al zijn ze fel rood geschilderd, geven rust en stabiliteit aan het schilderij&lt;!--, behalve dan in het schilderij van Rex Whistler. Doordat de balustrade scheef is, heb je de neiging om het schilderij recht te willen hangen--&gt;.}}

{{Schildervoorbeeld3|File:Alexej von Jawlensky Heilandsgesicht Kopf Lichte Ruhe c1921.jpg|File:00472-Jader-Siqueira---Tríp.jpg|File:Vuurtoren bij Westkapelle, 1908.jpg|Alexej van Jawlensky&lt;br&gt;Gezicht van de heiland|Jader Osório Siqueira|Piet Mondriaan&lt;br&gt;Molen bij Westkapelle|De verticale lijnen uit deze schilderijen, zo naast elkaar geplaatst, geven vooral de indruk van stevigheid, kracht en stabiliteit}} 

{{Schildervoorbeeld3|File:Vassily Kandinsky, 1923 - On White II.jpg|File:Firing a 9.2 Gun Art.IWMARTLD1585.jpg|File:Robert Delaunay - Eiffel Tower (St Louis).jpg|Kandinsky, 1923|Eric Ravilious (1942)&lt;br&gt;afschieten van een kanon|{{Wp|Robert Delaunay|Robert Delaunay}} (1885–1941)&lt;br&gt;Eiffeltoren|Diagonale lijnen geven, zeker als het een schilderij in vierkant formaat is, een explosieve indruk. In het langwerpige schilderij van Delaunay is dat minder uitgeproken.}}

{{Schildervoorbeeld3|File:Brooklyn Museum - Xdx - Manierre Dawson - overall.jpg|File:2012 - 81 x 82 - dead forest - Oil on Canvas.jpg|File:Fold.jpg|Manierre Dawson (1887–1969)|Schwarzes-flimmern&lt;br&gt;Dood bos|Jkaeelwes, 2009|Ronde lijnen geven al gauw iets speels en luchtigs aan de compositie}}

{{Schildervoorbeeld3|File:Fragmented geometry A N9.jpg|File:2009 - 81,5 x 81,2 - The mouse shadow on the second moon.JPG|File:Percy Shakespeare View from the artist's bedroom .jpg|Jack Mancino&lt;br&gt;Gefragmenteerde geometrie|Schwarzes-flimmern|{{Wp|Percy Shakespeare|Percy Shakespeare}}&lt;br&gt;zicht vanuit de slaapkamer|Willekeurige lijnen geven meteen een druk schilderij, een gevoel van onrust, of in positieve zin levendigheid, overheerst bij de kijker}}

In een punt samenkomende lijnen geven ons snel de indruk van ruimtelijke diepte, vanwege het feit dat we zo gewend zijn aan het [[Schilderen/Perspectief|perspectief]].

== Invloed van de rand van het schilderij ==
De lijnen in je schilderij worden afgezwakt of juist versterkt door de randen. In een schilderij met liggend formaat komt een horizontale lijn sterker over, bij een staand formaat juist de verticale lijn.

==Gesuggereerde lijnen==
In een compositie kan je zichtbare lijnen opnemen, of gesuggereerde of denkbeeldige lijnen, die niet werkelijk geschilderd zijn. Zo is een zichtlijn vanuit een gezicht een gesuggereerde lijn. De kijker is geneigd deze zichtlijn met de ogen te volgen, op zoek naar hetgeen de afgebeleelde persoon ziet. 

{{Schildervoorbeeld3|File:Drie vrouwen.jpg|File:Jean-Etienne Liotard (1702-1789) Hollands meisje aan het ontbijt2c ca 1756-’57.jpg|File:Lavery On the beach.jpg|{{Wp|Felix Nussbaum|Felix Nussbaum}} (1904-1944)&lt;br&gt;Drie vrouwen|{{Wp|Jean-Étienne Liotard|Jean-Étienne Liotard}} (1702-1789)&lt;br&gt;Hollands meisje aan het ontbijt|John Lavery, op het strand|
Denkbeeldige lijnen ontstaan in het schilderij van Nussbaum door de bovenkant van de hoofden, de schouders, de onderkant van de rok van de drie vrouwen met elkaar te verbinden. Deze lopen richting het verdwijnpunt, buiten het schilderij. In het schilderij van Liotrard, , veroorzaakt de blik van de vrouw een denkbeeldige diagonale lijn, omdat zij geconcentreerd de koffiekan bedient. De vrouwen op het strand van Lavery, kijken beiden naar beneden. Dus hoewel de liggende vrouw op de diagonaal ligt en het kleed horizontale lijnen bevat, komt er nog een denkbeeldige verticale lijn bij.}}

==Omlijningen==
Sommige schilders gebruiken lijnen om vlakken te accentueren. De lijnen worden dan om een vlak heen getrokken. Daarbij een aantal tips:

* Het kan mooi zijn om een omtrek te onderbreken, dat geeft een speelser en losser beeld.
* Een fijn onderwerp (bijvoorbeeld de arm van een jong meisje) vereist een fijnere omtrek dan een grover onderwerp (zoals de been van een grote sportfiguur)
* De schaduw/lichtwerking kan versterkt worden door de lijn aan de lichte kant van het onderwerp (vaak de bovenkant), licht te maken en aan de onderkant juist donker.

{{Schildervoorbeeld3|File:Gwendoline Shakespeare (b.1917) - Percy Shakespeare.jpg|File:Charlotte Salomon - JHM 4351.jpg|File:Amrita Sher-Gil Hungarian-gypsy-girl.jpg|{{Wp|Percy Shakespeare|Percy Shakespeare}}|{{Wp|Charlotte Salomon|Charlotte Salomon}} (1917–1943)&lt;br&gt;Leven? of theater? Een zangspel|Amrita Sher-Gil|Links: Zachte omlijningen rond het portret zijn nodig om het portret los te doen komen van de achtergrond in bijna dezelfde tinten. Het middelste schilderij lijkt meer op een tekening, de lijnen zijn overheersend. In het rechter schilderij is de omlijning van de vrouw nodig, om haar los te maken van de wild geschilderde achtergrond}}

== Geen vaste hand? ==
Sommige mensen hebben een vaste hand, en kunnen de prachtigste lijnen maken. Maar heel veel mensen kunnen dat niet. Een truc is om de kwast of penseel goed tegen het doek aan te drukken, dan staat je hand beter stil, je hebt houvast en je kan de lijn beter sturen. Je kan ook een schilderstok gebruiken om ongewenste bewegingen van je hand tegen te gaan.

== Scherpe rechte lijnen maken ==
Je kan scherpe rechte lijnen maken door afplaktape te gebruiken. Maskeertape kan op dezelfde manier worden gebruikt als huisschilders dat doen, als ze bijvoorbeeld langs kozijnen moeten verven. Je kunt deze tape gebruiken op acrylverf die al droog is zonder het te beschadigen; waar het om gaat is dat de tape zodanig is aangebracht dat er geen verf onder de tape kan komen. Ben je klaar, dan kun je de tape verwijderen. Als het goed is zie je nu een perfecte rechte lijn, zonder vlekken. Bij olieverf is het lastiger. Probeer uit welke tape je op de vette verf houdt, zonder deze te beschadigen.

Je kan ook een oude liniaal gebruiken en deze in de verf dopen. Vervolgens druk je de liniaal op je doek, waar je de lijn wilt hebben. Veeg snel weg als de lijn te lang is. Een korte rechte lijn kan je maken via de zijkant van je schildersmes.

== Lijnen in reliëf ==
Met een spuitflesje en vrij dikke verf (of acryl met een gel) kan je lijnen in reliëf aanbrengen op je doek. Als de lijnen helemaal droog zijn kan je ze nog extra naar voren laten komen door ze een schaduw te geven. Veeg wat donkere verf over de reliëflijnen heen, en haal het teveel direct weg.
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>clihkn5hjcfvg1u7koycgffek5p9g3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Psychologie</title>
    <ns>14</ns>
    <id>35551</id>
    <revision>
      <id>432330</id>
      <parentid>293732</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="295" sha1="9o8b4s4xvv957504zpwa5tawp2494tv" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp={{Wp|Psychologie}}
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Samenleving]]</text>
      <sha1>9o8b4s4xvv957504zpwa5tawp2494tv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genieten van seks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35897</id>
    <revision>
      <id>432215</id>
      <parentid>416000</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft pagina [[Genieten van Seks]] hernoemd naar [[Genieten van seks]]</comment>
      <origin>416000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12729" sha1="lgmb0gr1d2z1alhbsn1soimfjvzc2c0" xml:space="preserve">{{Bi}}
== Genieten van seks met een orgasme ==
Genieten van {{Wp|seks|seks}} kan op verschillende manieren. Maar voor de meeste mensen zal een orgasme een gewenst hoogtepunt vormen. {{Wp|Klaarkomen|Klaarkomen}} bij seks tussen man en vrouw is echter niet vanzelfsprekend. Uit onderzoek is gebleken dat mannen bij een {{Wp|coïtus|coïtus}} (seksen in jeugdtaal) vrijwel altijd een {{Wp|orgasme|orgasme}} krijgen. Maar bij vrouwen komt slechts één op de drie klaar bij het hebben van seks. Bij de helft van de vrouwen doet vrijen meestal pijn en bij twintig procent altijd.&lt;ref&gt;[https://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/3609546/2014/03/08/En-wanneer-komt-Marie-aan-bod.dhtml En wanneer komt Marie aan bod?]&lt;/ref&gt; De eerste keer vrijen is bij jonge vrouwen pijnlijk voor tachtig procent en vaak komt er ook wat bloed vrij.&lt;ref name=Loeber&gt;[https://www.tijdschriftvoorseksuologie.nl/archief/tvs2008-03/loeber%20tvs%2032-3.pdf Loeber, O. (2008); Over het zwaard en de schede; bloedverlies en pijn bij de eerste coïtus, in: ''Tijdschrift voor Seksuologie'', nr. 32, p. 129-137.]&lt;/ref&gt; Jonge vrouwen krijgen bij de eerste keer seks zelden een orgasme.&lt;ref&gt;[https://www.sense.info/seks/de-eerste-keer/films-over-de-eerste-keer Korte film: De eerste keer; over seks tussen jongens en meisjes.]&lt;/ref&gt; Vrouwen krijgen dus lang niet altijd een orgasme bij seks. Dit wordt veroorzaakt door het verschil tussen mannen en vrouwen waarop het orgasme tot stand komt in hun {{Wp|geslachtsorganen|geslachtsorganen}}. Ook {{Wp|hormonen|hormonen}} spelen een belangrijke rol in het ontstaan van dit verschil.

== Vrouwelijk geslachtsorgaan ==
Bij het geslachtsorgaan van vrouwen spelen de {{Wp|venusheuvel|venusheuvel}}, de {{Wp|kittelaar|kittelaar}}, de {{Wp|clitoris|clitoris}} en de {{Wp|vagina|vagina}} een belangrijke rol bij het krijgen van een orgasme.

==== De Venusheuvel ==== 
De venusheuvel, een driehoekig heuveltje onder aan de buik, speelt een rol bij het voorspel. Het strelen van deze plek geeft  vrouwen een fijn gevoel.&lt;ref&gt;[https://www.dokterdokter.nl/gezond-leven/seksualiteit-en-relatie/vergroot-je-kennis-over-het-vrouwelijk-orgasme Vergroot je kennis over het vrouwelijk orgasme]&lt;/ref&gt;

==== De kittelaar ====
De kittelaar is het zichtbare deel van de clitoris. Het is een knopje dat aan de voorkant van het geslachtsorgaan zit, daar waar de {{Wp|schaamlippen|schaamlippen}} bij elkaar komen. Het is het belangrijkste orgaan bij vrouwen om een orgasme te kunnen krijgen. Hierin zitten bijna alle zenuwen die bij voldoend lange stimulatie (bijvoorbeeld strelen of zoenen) ervoor zorgen dat een vrouw opgewonden raakt, vervolgens een erg vochtige en diepere vagina krijgt, en tenslotte een orgasme ervaart.

==== De clitoris ====
De clitoris is een vrij groot orgaan dat zich vanaf de kittelaar tot rond de vagina uitstrekt. In de clitoris zitten zwellichamen. Als de kittelaar wordt gestimuleerd zwellen deze op. Daardoor wordt er bloedplasma door de wand van de vagina geperst waardoor deze vochtig wordt. Ook wordt de vagina door het opzwellen van de clitoris wijder en dieper. De clitoris omvat de vagina dicht bij de opening. Dit is de {{Wp|G-spot|G-spot}}. Bij een deel van de vrouwen bevat de clitoris daar ook zenuwen die bij stimulatie een genotsgevoel geven. Er zijn niet genoeg om zelfstandig een orgasme te veroorzaken, maar deze zenuwen kunnen het orgasme wel verhevigen.

==== De vagina ====
De vagina is een langgerekte opening van buiten naar de baarmoeder. Onder normale omstandigheden is de vagina vrijwel droog, niet wijd en ongeveer acht centimeter diep. Aan de buitenzijde zit het {{Wp|maagdenvlies|maagdenvlies}}. Dit is meestal niet meer dan een smal randje. Als een vrouw opgewonden raakt door het stimuleren van haar kittelaar wordt de vagina erg vochtig, wijder en bijna twee keer zo diep. Door dit vocht zal de {{Wp|penis|penis}} bij een {{Wp|seksuele penetratie|seksuele penetratie}} gemakkelijk naar binnen glijden. Als de vagina nog droog en kort is zal een penetratie echter pijnlijk zijn. De penis schuurt langs de droge binnenwand van de vagina en het uiteinde stoot steeds tegen de baarmoedermond aan. De huid van de vagina is een erg soepel weefsel waarin veel bloedvaten zitten. Dit weefsel is ook kwetsbaar. Door het schuren van de penis tegen deze huid kan deze beschadigd worden waardoor er bloed vrijkomt. Het is dan niet het maagdenvlies dat scheurt, maar er ontstaat een wondje in de binnenkant van de vagina dat gaat bloeden. Het maagdenvlies is meestal zo'n klein randje dat het vrijwel nooit scheurt bij een penetratie. Zeker niet als de vagina vochtig, diep en wijd is. Een maagdenvlies geeft dus geen informatie over of de vrouw nog maagd is. Overigens kan zelfs een arts niet aan een maagdenvlies constateren of het wel of niet gescheurd is.&lt;ref name=Loeber /&gt;

== Mannelijk geslachtsorgaan ==
Bij het mannelijk geslachtsorgaan zijn de {{Wp|schacht|schacht}} en de {{Wp|Eikel (anatomie)|eikel}} van de penis belangrijk voor het krijgen van een orgasme.

==== De schacht ====
De schacht van de penis bevat zwellichamen. Wanneer deze opzwellen door het vasthouden van bloed, veroorzaken zij een {{Wp|erectie|erectie}}. Daarbij wordt de penis langer en dikker. Een penis in erectie (een stijve penis), is tussen de tien en zestien centimeter lang. Als de man een orgasme heeft gehad wordt de penis snel weer slap, doordat het bloed uit de zwellichamen wegstroomt.

==== De eikel ====
De eikel is het topje van de penis. Hierin zitten vrijwel alle zenuwen die bij een man na voldoende stimulatie een {{Wp|zaadlozing|zaadlozing}} en bijbehorend orgasme kunnen veroorzaken. Bij een man zijn een paar minuten stimulatie van de eikel voldoende om klaar te komen. Tijdens een coïtus wordt de eikel door de binnenwand van de vagina gemasseerd. Door de penis op en neer te bewegen kan de man een orgasme voor zichzelf creëren. Maar tijdens de penetratie wordt de kittelaar van de vrouw niet of nauwelijks gestimuleerd. De penis kan dus bij een coïtus een vrouw geen orgasme geven&lt;sup&gt;[4]&lt;/sup&gt;.

== De rol van hormonen ==
Hormonen spelen een erg belangrijke rol bij het seksuele gedrag van mensen. Er zijn daarbij twee groepen hormonen te onderscheiden.

==== Verliefdheidshormonen ====
De hormonen die een grote rol spelen bij verliefdheid zijn {{Wp|adrenaline|adrenaline}}, {{Wp|dopamine|dopamine}} en fenyletylamine. Dezelfde hormonen zijn bij zoogdieren verantwoordelijk voor hun seksuele instincten. Ze zorgen voor de selectie van een geschikte partner, het beter leren kennen van de partner om de eerste keus te bevestigen en tenslotte voor het creëren van de {{Wp|paringsdrift|paringsdrift}} Hierbij wordt veel tijd besteed aan de selectie en het bevestigen van de keuze. De paring zelf is bij de meeste zoogdieren snel en kort. Het paringsgedrag is evolutionair van het grootste belang om het voortbestaan van de soort te waarborgen.
Bij mensen sturen deze hormonen het proces van verliefdheid, partnerkeuze en tenslotte het hebben van seks op een manier die niet veel afwijkt van hoe het bij andere zoogdieren gaat. Voor het voortbestaan van de soort is het alleen van belang dat er een bevruchting plaatsvindt. Daarvoor moet de man een orgasme krijgen vanwege de zaadlozing. En de vrouw moet de man toestaan om haar vagina te penetreren om zodoende zijn zaad bij de baarmoeder te brengen. Een orgasme van de vrouw is voor het voortbestaan van de mensheid niet van belang. Een belangrijk gevolg van de werking van deze hormonen is dat na de keuze van de partner, zowel de man als de vrouw steeds sterkere seksuele verlangens krijgen. Daarbij gaan beiden ervan uit dat door een coïtus hun seksuele verlangens bevredigd zullen worden. Maar het hebben van seks onder invloed van deze hormonen is uitsluitend gericht op een bevruchting. De man is door de sterke seksuele verlangens goed voorbereid op een coïtus. Hij is zowel lichamelijk als geestelijk toe aan seks. Maar de vrouw is door de hormonen hoofdzakelijk geestelijk erg opgewonden geraakt, zodat ze graag seks wil met haar partner. Echter, lichamelijk is ze nog nauwelijks echt opgewonden. Haar kittelaar is nog nauwelijks gestimuleerd en daardoor is haar vagina nog niet vochtig genoeg en nog te smal en te kort om een pijnloze penetratie te realiseren. In termen van de evolutie is het krijgen van een orgasme door de vrouw niet van belang voor het voortbestaan. Het is dan ook niet duidelijk waarom vrouwen in de evolutie toch de mogelijkheden hebben ontwikkeld om een orgasme te krijgen.&lt;ref&gt; [https://www.nu.nl/wetenschap/2609073/vrouwelijk-orgasme-blijft-evolutionair-mysterie.html Vrouwelijk orgasme blijft evolutionair mysterie]&lt;/ref&gt; Bij de man hebben deze hormonen nog een extra werking. Na de zaadlozing wordt de penis direct slap en heeft hij daarna ook minutenlang geen zin meer in verdere seks.

==== Liefdeshormonen ====
Naast de 'verliefdheidshormonen' zijn er ook hormonen die de band tussen de partners bij het hebben van seks versterken. 
Dit zijn {{Wp|endorfine|endorfine}}, {{Wp|oxytocine|oxytocine}} en {{Wp|vasopressine|vasopressine}}&lt;sup&gt;[6]&lt;/sup&gt;. Deze hormonen zijn actief als een vrouw borstvoeding geeft. Maar ook bij het strelen van de kittelaar en het krijgen van een orgasme spelen deze hormonen een grote rol. Bij mannen spelen deze hormonen geen rol bij de eerste keer seks op een dag. Maar bij de tweede keer binnen een uur zijn de 'verliefdheidshormonen' al verbruikt en gaan de 'liefdeshormonen' het krijgen van zijn orgasme bepalen. Dat tweede orgasme komt langzamer tot stand, en duurt ook langer. De man kan het orgasme bij de tweede keer ook vertragen en sturen.
Het hebben van seks onder invloed van deze tweede groep hormonen vereist wel dat beide partners bewust voor deze mogelijkheid kiezen. Een man kan een orgasme onder invloed van de 'verliefdheidshormonen' niet omzeilen of voorkomen. Pas nadat hij klaargekomen is door deze hormonen kan hij bij een tweede keer vrijen gebruikmaken van de 'liefdeshormonen'.

== Fabels over seks ==
Over seks bestaan vele {{Wp|fabels|fabels}}. Fabels hebben vaak een kern van waarheid, maar hoeven niet juist te zijn. Sommige fabels over seks zijn zelfs geheel onjuist. Deze zorgen ervoor dat mensen, omdat de in hun seksleven niet kunnen voldoen aan wat de fabel claimt, onzeker worden of denken dat ze lichamelijke afwijkingen hebben. 
Drie fabels die veel onzekerheid teweegbrengen zijn:

=== De fabel van gelijktijdige orgasmes ===
Deze fabel stelt dat mannen en vrouwen altijd tegelijk klaarkomen. In de praktijk is dat bijna onmogelijk. Een man komt binnen enkele minuten tot een orgasme, als hij zijn penis in de vagina op en neer beweegt. Een vrouw krijgt alleen een orgasme als haar kittelaar lang genoeg, tien tot vijftien minuten, wordt gestreeld. Als de penis in de vagina zit wordt de kittelaar nauwelijks meer aangeraakt door het lichaam van de man. Een vrouw krijgt daarom meestal geen orgasme door een coïtus.

=== De fabel van de grote penis ===
Vaak wordt gesuggereerd dat een vrouw meer zou genieten van seks met een man met een grote dan met een man met een kleine penis. Medisch is dit niet waar. De gemiddelde lengte van de stijve penis van West-Europese mannen is tien tot zestien centimeter. De vagina is in de rusttoestand droog en acht centimeter diep.  Als de vrouw opgewonden is wordt de vagina vochtig en bijna twee keer zo diep. De G-spot bij vrouwen zit enkele centimeters voorbij de opening. Dit houdt dus in dat elke penis groter dan ongeveer acht centimeter lang genoeg is om de G-spot te stimuleren. Een penis korter dan ongeveer zestien centimeter zal bij penetratie in een vochtige vagina niet tegen de baarmoeder stoten.
Voor het genot dat een vrouw ondervindt zijn dus bijna alle penissen in erectie niet te kort en ook niet te lang

=== De fabel van het meest geschikte mannelijke lichaamsdeel om een vrouw een orgasme te geven ===
De meeste mensen zullen op de vraag wat zij denken dat het meest geschikte lichaamsdeel van een man is om een vrouw een orgasme te bezorgen antwoorden: de penis. De penis is echter evolutionair zo ontwikkeld dat deze in combinatie met de bouw van de vagina het meest geschikt is om een vrouw zwanger te maken. Ook is de penis het enige lichaamsdeel van de man om hem een orgasme te bezorgen. Maar een vrouw krijgt alleen een orgasme als haar kittelaar voldoende lang wordt gestimuleerd. Daarvoor  is een penis in erectie nauwelijks geschikt. Veel betere lichaamsdelen om een vrouw klaar te laten komen zijn de vingers of de mond en de tong.

== Zie ook ==
*{{Wp|Erotiek|Erotiek}}
*{{Wp|Seksualiteit in de oudheid|Seksualiteit in de oudheid}}
{{Appendix}}

{{Boek}}
{{Fase|?}}

[[Categorie:Seksualiteit| ]]
[[Categorie:Mens en maatschappij]]</text>
      <sha1>lgmb0gr1d2z1alhbsn1soimfjvzc2c0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432227</id>
      <parentid>432215</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>inhoud verplaatst</comment>
      <origin>432227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1831" sha1="a2ha9m79askscswhya489xr4t66386w" xml:space="preserve">{{Bi}}
== Genieten van seks met een orgasme ==
Genieten van {{Wp|seks|seks}} kan op verschillende manieren. Maar voor de meeste mensen zal een orgasme een gewenst hoogtepunt vormen. {{Wp|Klaarkomen|Klaarkomen}} bij seks tussen man en vrouw is echter niet vanzelfsprekend. Uit onderzoek is gebleken dat mannen bij een {{Wp|coïtus|coïtus}} (seksen in jeugdtaal) vrijwel altijd een {{Wp|orgasme|orgasme}} krijgen. Maar bij vrouwen komt slechts één op de drie klaar bij het hebben van seks. Bij de helft van de vrouwen doet vrijen meestal pijn en bij twintig procent altijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/3609546/2014/03/08/En-wanneer-komt-Marie-aan-bod.dhtml En wanneer komt Marie aan bod?]&lt;/ref&gt; De eerste keer vrijen is bij jonge vrouwen pijnlijk voor tachtig procent en vaak komt er ook wat bloed vrij.&amp;nbsp;&lt;ref name=Loeber&gt;[https://www.tijdschriftvoorseksuologie.nl/archief/tvs2008-03/loeber%20tvs%2032-3.pdf Loeber, O. (2008); Over het zwaard en de schede; bloedverlies en pijn bij de eerste coïtus, in: ''Tijdschrift voor Seksuologie'', nr. 32, p. 129-137.]&lt;/ref&gt; Jonge vrouwen krijgen bij de eerste keer seks zelden een orgasme.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.sense.info/seks/de-eerste-keer/films-over-de-eerste-keer Korte film: De eerste keer; over seks tussen jongens en meisjes.]&lt;/ref&gt; Vrouwen krijgen dus lang niet altijd een orgasme bij seks. Dit wordt veroorzaakt door het verschil tussen mannen en vrouwen waarop het orgasme tot stand komt in hun {{Wp|geslachtsorganen|geslachtsorganen}}. Ook {{Wp|hormonen|hormonen}} spelen een belangrijke rol in het ontstaan van dit verschil.

== Zie ook ==
*{{Wp|Erotiek|Erotiek}}
*{{Wp|Seksualiteit in de oudheid|Seksualiteit in de oudheid}}
{{Appendix}}

{{Boek}}
{{Fase|?}}

[[Categorie:Seksualiteit| ]]
[[Categorie:Mens en maatschappij]]</text>
      <sha1>a2ha9m79askscswhya489xr4t66386w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432257</id>
      <parentid>432227</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:39:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1858" sha1="6bm715giw9jaatj1aj9affm74rr9gvy" xml:space="preserve">{{Bi}}{{Index Genieten van seks}}
== Genieten van seks met een orgasme ==
Genieten van {{Wp|seks|seks}} kan op verschillende manieren. Maar voor de meeste mensen zal een orgasme een gewenst hoogtepunt vormen. {{Wp|Klaarkomen|Klaarkomen}} bij seks tussen man en vrouw is echter niet vanzelfsprekend. Uit onderzoek is gebleken dat mannen bij een {{Wp|coïtus|coïtus}} (seksen in jeugdtaal) vrijwel altijd een {{Wp|orgasme|orgasme}} krijgen. Maar bij vrouwen komt slechts één op de drie klaar bij het hebben van seks. Bij de helft van de vrouwen doet vrijen meestal pijn en bij twintig procent altijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/3609546/2014/03/08/En-wanneer-komt-Marie-aan-bod.dhtml En wanneer komt Marie aan bod?]&lt;/ref&gt; De eerste keer vrijen is bij jonge vrouwen pijnlijk voor tachtig procent en vaak komt er ook wat bloed vrij.&amp;nbsp;&lt;ref name=Loeber&gt;[https://www.tijdschriftvoorseksuologie.nl/archief/tvs2008-03/loeber%20tvs%2032-3.pdf Loeber, O. (2008); Over het zwaard en de schede; bloedverlies en pijn bij de eerste coïtus, in: ''Tijdschrift voor Seksuologie'', nr. 32, p. 129-137.]&lt;/ref&gt; Jonge vrouwen krijgen bij de eerste keer seks zelden een orgasme.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.sense.info/seks/de-eerste-keer/films-over-de-eerste-keer Korte film: De eerste keer; over seks tussen jongens en meisjes.]&lt;/ref&gt; Vrouwen krijgen dus lang niet altijd een orgasme bij seks. Dit wordt veroorzaakt door het verschil tussen mannen en vrouwen waarop het orgasme tot stand komt in hun {{Wp|geslachtsorganen|geslachtsorganen}}. Ook {{Wp|hormonen|hormonen}} spelen een belangrijke rol in het ontstaan van dit verschil.

== Zie ook ==
*{{Wp|Erotiek|Erotiek}}
*{{Wp|Seksualiteit in de oudheid|Seksualiteit in de oudheid}}
{{Appendix}}

{{Boek}}
{{Fase|?}}

[[Categorie:Seksualiteit| ]]
[[Categorie:Mens en maatschappij]]</text>
      <sha1>6bm715giw9jaatj1aj9affm74rr9gvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg:Genieten van seks</title>
    <ns>1</ns>
    <id>35898</id>
    <revision>
      <id>432217</id>
      <parentid>316210</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft pagina [[Overleg:Genieten van Seks]] hernoemd naar [[Overleg:Genieten van seks]]</comment>
      <origin>316210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5612" sha1="d4psti0o9d9nl5aaq3ie7e4wfrysux2" xml:space="preserve">== Noot ==
De aangeleverde tekst komt van wikipedia en is op 23-10-2015 gepubliceerd op wikibooks.

De wikipedia gebruikers die aan deze tekst hebben gewerkt waren, in chronologische volgorde van eerste bewerking: Gjalt Martinus, Vis met 1 oog, 94.213.135.35, Wutsje, Richard Kiwi, RomaineBot, Zwitser123, Sander1453, DocentGjalt, Nietanoniem, Saschaporsche, Davv69. 

Vr groet [[Gebruiker:Saschaporsche|Saschaporsche]] ([[Overleg gebruiker:Saschaporsche|overleg]]) 24 okt 2015 09:23 (CEST)

== Nogal wat mis ==

Er is nogal wat mis met deze tekst:
* De eerste paragraaf suggereert dat seks altijd iets moet zijn tussen man en vrouw. Ik geloof dat het in de eenentwintigste eeuw redelijk geaccepteerd is dat seks een spel is voor 1, 2 of meer mensen van dezelfde of verschillende geslachten.
* &quot;''Bij de helft van de vrouwen doet vrijen meestal pijn en bij twintig procent altijd.''&quot;. Ik neem aan dat 'vrijen' hier vervangen moet worden door 'penetratie'; ik kan me niet voorstellen dat knuffelen en strelen pijn doen bij zoveel vrouwen.
* &quot;''De eerste keer vrijen is bij jonge vrouwen pijnlijk voor tachtig procent en vaak komt er ook wat bloed vrij.''&quot;. Ook hier moet 'vrijen' vervangen worden door 'penetratie'.
* &quot;''Jonge vrouwen krijgen bij de eerste keer seks zelden een orgasme. Vrouwen krijgen dus lang niet altijd een orgasme bij seks.''&quot;. Het woord 'dus', en het feit dat deze 2 zinnen achter elkaar geplakt zijn, suggereren dat er een causaliteit bestaat tussen de twee. Het is echter zeker niet zo dat vrouwen lang niet altijd een orgasme krijgen, OMDAT ze bij de eerste keer zelden een orgasme krijgen.
* Door de venusheuvel specifiek te noemen als lichaamsdeel dat een rol speelt bij het voorspel, en vrouwen een fijn gevoel geeft bij strelen, wordt voorbij gegaan aan het feit dat voor veel vrouwen (in mijn ervaring de meeste) andere plekken belangrijker zijn (oorlellen, hals, tepels, binnenkant van de dijen, enzovoort).
* &quot;''Als een vrouw opgewonden raakt door het stimuleren van haar kittelaar wordt de vagina erg vochtig, wijder en bijna twee keer zo diep.''&quot;. Het stimuleren van de kittelaar is geen voorwaarde voor deze verschijnselen; ze kunnen zich heel goed voordoen tijdens vrijen zonder stimulatie van de kittelaar.
* Penetratie van een droge vagina kan voor de man ook pijnlijk zijn, en kan ook aan de penis wondjes veroorzaken.
* Bij de mannelijke geslachtsorganen wordt de balzak genegeerd, terwijl die voor veel mannen zeer zeker wel een rol speelt bij het genieten van seks.
* Meermaals wordt gesuggereerd dat een vrouw alleen kan klaarkomen wanneer haar kittelaar langdurig en onafgebroken gestimuleerd wordt, maar als het dan gaat over ''De fabel van de grote penis'', blijkt het ineens van de G-spot (in het Nederlands 'G-plek') te moeten komen. Een G-spot die bovendien nergens geïntroduceerd of beschreven is.
* Is er ergens een bron die aantoont dat de meeste mensen denken dat de penis het meest geschikte mannelijke lichaamsdeel is om de vrouw een orgasme te bezorgen? Ik geloof hier namelijk niets van.
* In dezelfde fabel de suggestie dat een vrouw alleen kan klaarkomen &quot;''als haar kittelaar voldoende lang wordt gestimuleerd''&quot;. Dit is niet waar. Misschien is dit voor veel vrouwen zo, maar suggereren dat dit de enige optie is, is fout.
* Ik heb het niet geteld of gemeten, maar ik denk dat een procent of 80 van dit stuk gaat over het genieten van seks ''voor de vrouw'', en hooguit een procent of 20 over het genieten van seks ''voor de man''; andere genders worden al helemaal niet genoemd.
* In het hele stuk geen woord over solosex, homoseksualiteit, biseksualiteit en panseksualiteit; alles suggereert dat seks iets moet zijn tussen 1 man en 1 vrouw.

Al met al vind ik dit een erg conservatieve tekst, die niets te maken heeft met het ''echte'' genieten van seks, en waarschijnlijk geschreven is door iemand die nog niet heel vaak seks heeft gehad.

[[Gebruiker:OhReally|OhReally]] ([[Overleg gebruiker:OhReally|overleg]]) 19 apr 2017 20:24 (CEST)

:Ik ben het wel eens met uw opmerkingen. U kunt gerust het boek/hoofdstuk uitbreiden en aanpassen wat mij betreft. Met vriendelijke groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 apr 2017 14:43 (CEST)

::Ik ben geen tekstschrijver; kom beter tot mijn recht als proof-reader. Daarbij heb ik geen onverdeeld goede ervaringen met de vaste clan Wikipedia-editors over wat wel en niet kan en mag, en voorkom ik dergelijke discussies in het vervolg graag. En tot slot zou ook ik alleen maar uit eigen ervaring kunnen schrijven; ik hoop dat een seksuoloog of andere deskundige hier eens zijn of haar kennis zou willen delen, en er tot die tijd een blokje boven het stuk kan dat vermeldt dat er het een en ander verbeterd zou kunnen worden (ik heb deze blokjes weleens gezien op Wikipedia, maar heb geen idee hoe dat werkt).

::[[Gebruiker:OhReally|OhReally]] ([[Overleg gebruiker:OhReally|overleg]]) 20 apr 2017 18:25 (CEST)

:::Op Wikibooks werkt momenteel een klein groepje mensen; de sfeer is hier prima. En in boeken is veel meer vrijheid dan in encyclopedische artikelen. Dit artikel mag bijv. best een wat opvoedend karakter hebben, en een flinke portie &quot;hoe werkt het&quot; of &quot;hoe kan het&quot; etc. We schrijven hier immers leerboeken. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 apr 2017 22:34 (CEST)

::::Ondanks dat alles bedank ik toch voor de eer. Ik heb wat pointers gegeven, en laat het schrijven van het stuk graag over aan wie daar plezier in heeft.

::::[[Gebruiker:OhReally|OhReally]] ([[Overleg gebruiker:OhReally|overleg]]) 21 apr 2017 17:10 (CEST)</text>
      <sha1>d4psti0o9d9nl5aaq3ie7e4wfrysux2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Maatschappijleer - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>36557</id>
    <revision>
      <id>432341</id>
      <parentid>430748</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="391" sha1="kte7hi8iv994pmcw6oom2ncied1hj7r" xml:space="preserve">{{Boekcat
|onderwerp=Maatschappijleer
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; [[:Categorie:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Mens en maatschappij]]
[[Categorie:Inhoud]]</text>
      <sha1>kte7hi8iv994pmcw6oom2ncied1hj7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Criminologie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36653</id>
    <revision>
      <id>432344</id>
      <parentid>429984</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10298" sha1="o8pabjk88hkfmq9u8bpg34otzy4kxyx" xml:space="preserve">{{Begin}}
{{Bi}}
=== H1 Criminologie: een terreinverkenning 3 ===

==== De opdracht van de criminologie 3 ====
Neerwaartse vergelijking &amp;rarr; de aantrekkelijkheid van criminele verhalen berust op het aangename gevoel dat men er zelf beter aan toe is dan het slachtoffer.

Rorschachtest &amp;rarr; de test waarbij de proefpersoon moet zeggen wat hij/zij in een getoonde inktvlek ziet.

Criminoloog &amp;rarr; iemand die zich beroepshalve toelegt op de bestudering van misdaad en straf met daarbij, net als de rechter, juist wanneer de emoties hoog oplopen, het hoofd koel probeert te houden. Hij of zij streeft bij zijn of haar oordeelsvorming naar een zo groot mogelijke mate van objectiviteit. 

==== Wat is criminologie? 4 ====
Criminalisering &amp;rarr; de invoering van nieuwe wettelijke bepalingen waarop strafsancties zijn gesteld.

Decriminalisering &amp;rarr; het schrappen van bestaande strafbepalingen. De inhoud van de strafwet verschilt per tijdperk en per land. De consequentie van verschillen in de wetgeving is dat het wetenschappelijke object van de criminoloog tot op zekere hoogte zowel tijds- als plaatsgebonden is.

==== De geschiedenis van de criminologie 4 ====
Accuatoir systeem &amp;rarr; misdrijven worden beschouwd als particuliere aangelegenheden waarvan de oplossing door overheidsbemiddeling tot stand komt.

Inquisitoir systeem &amp;rarr; misdrijven worden gezien als schendingen van het vorstelijke vredesgebod waartegen dus de overheid met inzet van alle middelen dient op te treden. Het inquisitoir systeem, inclusief de mogelijkheid tot toepassing van marteling voor bewijsvergaring, is neergelegd in de eerste publicatie over misdaad en straf in de Nederlanden: ''Practycke ende handbouck in criminele zaeken'' uit 1555. 

Homo economicus &amp;rarr; een op grond van de vrije wilsbeschikking handelende mens die voor- en nadelen van gedragsalternatieven afweegt. 

Proportionaliteitsbeginsel &amp;rarr; Volgens [[Franse literatuurgeschiedenis/Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] berust de rechtsmacht van de staat op een maatschappelijk contract dat de
burgers vrijwillig zijn aangegaan. Criminaliteit was volgens Beccaria een overtreding van dat contract en zou ook alleen in de mate van de inbreuk op het contract moeten worden bestraft.

Utilitaristische principe &amp;rarr; er zou minder geluk zijn met overmatig zwaar straffen. 

Gelijkheidsbeginsel &amp;rarr; strafzekerheid was belangrijk, maar op maat.

Legaliteitsbeginsel &amp;rarr; straf op basis van duidelijke wetten. 

Strafrechtsfilosofie &amp;rarr; de beginselen van Beccaria.

Deterministisch mensbeeld &amp;rarr; de vrijheid van handelen van de mensen wordt sterk beperkt door mogelijkheden en omstandigheden.

Positivistische methode &amp;rarr; Cesare Lombroso, een gevangenisarts die rond 1870 de uiterlijke kenmerken van zijn patiënten systematisch ging observeren en registreren. 

Atavisme &amp;rarr; Lombroso beweerde dat criminaliteit haar oorsprong vindt in het feit dat de criminele mens is achtergebleven in het evolutieproces. Criminelen zijn vanuit biologisch perspectief een soort halfmensen, een overblijfsel in de evolutie. 

Criminele antropologie &amp;rarr; Lombroso’s evolutietheorie wordt aanvankelijk zo genoemd.

Abolitionisme &amp;rarr; Bianchi en Hulsman bepleitten de geleidelijke vervanging van het strafrecht door nieuwe vormen van conflictoplossing.

==== Aandachtsgebieden binnen de criminologie 8 ====
Beschrijvende criminologie/criminografie &amp;rarr; behelst de statistische verdeling van criminaliteit in tijd en ruimte. Met behulp van kwantificerende studies wordt geprobeerd een antwoord te krijgen op de veelgestelde vraag hoe het is gesteld met het niveau van de criminaliteit in een bepaald land of in een bepaalde stad. Hoger of lager dan elders? Toename of afname? Welke bevolkingsgroepen lopen de grootse kans slachtoffer te worden van criminaliteit? Tot de onderwerpen van de beschrijvende criminologie behoren tevens de beelden die de bevolking heeft van de criminaliteit en strafrechtspleging en oordelen die men daarover koestert.

Ethiologie &amp;rarr; houdt zich bezig met het onderzoek naar de oorzaken van crimineel gedrag en criminaliteit. De psychologische en biologische criminologie probeert te verklaren waarom individuen met kenmerk X crimineel gedrag vertonen en individuen met kenmerk Y niet.

Penologie &amp;rarr; reactie op criminaliteit. De praktijk en uitwerking van de strafrechtspleging. 

Informele reacties &amp;rarr de reacties van slachtoffers en potentiële slachtoffers van delicten en van omstanders.

Formele reacties &amp;rarr; van de zijde van het politiële en justitiële apparaat.

Police science &amp;rarr; er wordt wetenschappelijke aandacht besteed aan de kenmerken en het functioneren van de politie.

Criminaliteitspreventie &amp;rarr; de praktijk en uitwerking van maatregelen ter voorkoming van misdrijven naast of buiten de strafrechtspleging.

Victimologie &amp;rarr; kenmerken van slachtoffers, de gevolgen van misdrijven slachtoffers en de praktijk en uitwerking van slachtofferrechten en slachtofferhulp.

Georganiseerde/zware criminaliteit &amp;rarr; kenmerken en bestrijding van levensmisdrijven, internationale misdrijven, terrorisme, georganiseerde misdaad en witteboordencriminaliteit.


=== H2 Beschrijvende criminologie 10 ===

==== Inleiding 10 ====
Parlementaire enquêtecommissie &amp;rarr; heeft de 2de Kamer in 1994 ingesteld. Deze commissie heeft aan 4 hoogleraren in de criminologie de opdracht gegeven om de omvang en aard van de georganiseerde misdaad zo objectief mogelijk in kaart te brengen.

Politiecijfers &amp;rarr; door politie en justitie worden van oudsher gedetailleerde gegevens geregistreerd over alle ter kennis van de politie gekomen misdrijven en overtredingen.

Gerechtelijke statistieken &amp;rarr; hierin worden alle afhandelingen van misdrijven en overtredingen geregistreerd.

==== Politiecijfers 11 ====
Het CBS deelt delicten in op:
* vermogensdelicten (vooral materieel)
* gewelddelicten
* seksuele delicten

Het CBS en WOCD (Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum) geven jaarlijks statistische informatie uit over criminaliteit en rechtshandhaving. 

Als we het (in deze tabellen) hebben over het absolute aantal geregistreerde delicten dan noemen we dat &lt;i&gt;frequenties&lt;/i&gt;.

==== Onderzoeken naar verborgen criminaliteit 11 ==== 

==== Discussie 12 ==== 

=== Het strafrechtelijke systeem in actie ===

==== Inleiding ==== 

De belangrijkste onderdelen van het strafrechtelijke systeem zijn:
# de strafwetgever (zowel de centrale overheid als de lagere overheden);
# de politie en andere instanties met opsporingsbevoegdheid;
# het Openbaar Ministerie (de officieren van justitie);
# de zittende magistratuur (de rechters, bijgestaan door de griffie;
# het gevangeniswezen;
# de reclassering.


==== De actoren in het strafrechtelijk systeem ====

===== De politie =====
'''De politiesterkte'''

'''Het ophelderingspercentage'''

===== Het Openbaar Ministerie =====

===== De rechterlijke macht =====

==== Selectiviteit in de strafrechtspleging ====
'''Selectiviteit door capaciteitsgebrek'''

'''Selectiviteit door regionale verschillen'''

&lt;b&gt;Persoonsgerichte selectiviteit&lt;/b&gt;

===== De strafrechtspleging als afvalrace =====

===== Regionale beleidsverschillen =====
''Variaties in ophelderingspercentages''

''Verschillen in sepotbeleid en straftoemeting''

===== Persoonsgerichte selectiviteit =====
''Sociaal milieu''

''Sekse''

''Etniciteit''

''Selectiviteit en het Openbaar Ministerie''

''Persoonsgerichte selectiviteit en de rechter''

===== Normering van discretionaire bevoegdheid =====

==== Strafrechtelijk beleid ====

=== Verklaringen voor criminaliteit: het psychologisch perspectief ===

==== De gedragsvormen die in dit kader door psychologen worden bestudeerd ==== 

===== Antisociaal gedrag =====

===== Antisociale persoonlijkheidsstoornis =====

===== Externaliserend/internaliserend gedrag =====

===== Agressie =====

===== Verband tussen antisociaal gedrag, agressie en criminaliteit =====

==== Biologische factoren ==== 

===== Erfelijkheid van antisociaal gedrag =====
''Kwantitatieve erfelijkheidsstudies''

''Tweelingonderzoeken''

''Adoptiestudies''

''Moleculaire genetische studies''

===== Andere biologische factoren =====

===== Epigenetica =====

===== De predispositie tot agressie =====

==== Persoonlijkheid en antisociaal gedrag ====
&lt;i&gt;Meten van persoonlijkheid&lt;/i&gt;

===== De theorie van Eysenck =====
&lt;i&gt;Psychoticisme&lt;/i&gt;

&lt;i&gt;Extraversie - introversie&lt;/i&gt;

&lt;i&gt;Neuroticisme&lt;/i&gt;

===== De theorie van Zuckerman =====

===== Het vijffactormodel; de big-five-persoonlijkheidsfactoren =====

===== Empirische onderbouwing van persoonlijkheid als risicofactor voor antisociaal gedrag =====
&lt;i&gt;Persoonlijkheid en criminaliteit: causaliteit?&lt;/i&gt;

===== Zelfcontrole en gerelateerde concepten =====
&lt;i&gt;Impulsiviteit&lt;/i&gt;

&lt;i&gt;Tijdsperspectief&lt;/i&gt;

&lt;i&gt;Zelfcontrole&lt;/i&gt;

&lt;i&gt;Generality of deviance&lt;/i&gt;

==== Leerpsychologie 26 ==== 

====  Ontwikkelingspsychologische noties 28 ====

=== H5 Het economisch en sociologisch perspectief 31 ===

==== Inleiding 31 ==== 

==== Het economisch perspectief 31 ==== 

==== Het sociologisch perspectief 32 ==== 

=== H6 Criminaliteitspreventie 36 ===

==== Inleiding 37 ==== 

==== Beproefde preventiestrategieën 38 ==== 

==== Een tweedimensionale typologie 38 ==== 

==== Dadergerichte preventie 39 ==== 

==== 6.5 Situationele preventie 40 ==== 

==== 6.6 Slachtoffergerichte preventie 42 ==== 

==== 6.7 Discussie 42 ==== 

==== 6.8 Criminaliteitspreventie in Nederland 43 ==== 

=== H7 Straffen en criminaliteit 45 ===

==== Inleiding 45 ==== 

==== Doelstellingen van straffen en straftheorieën 45 ==== 

==== Soorten straffen 47 ==== 

==== Criminologische theorieën en straffen 48 ==== 

==== Onderzoek naar effectiviteit van straffen 48 ==== 

=== H8 Victimologie 52 ===

==== Inleiding 52 ==== 

==== Risicokenmerken van slachtofferschap 53 ==== 

==== De materiële en immateriële gevolgen van criminaliteit 55 ==== 

==== De reacties op slachtofferschap 56 ==== 

==== Discussie 59 ==== 

=== H9 Zware criminaliteit 61 ===

==== Inleiding 61 ==== 

==== Levensmisdrijven 61 ==== 

==== Internationale misdrijven 62 ==== 

==== Terrorisme 63 ==== 

==== Georganiseerde misdaad 64 ==== 

==== Witteboordencriminaliteit 65 ====
{{Boek}}
{{Fase|1}}
[[Categorie:Mens en maatschappij]]</text>
      <sha1>o8pabjk88hkfmq9u8bpg34otzy4kxyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:JopkeB</title>
    <ns>3</ns>
    <id>38174</id>
    <revision>
      <id>432356</id>
      <parentid>426299</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Categorieën */ — nieuwe sectie</comment>
      <origin>432356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27997" sha1="9eyfms2gou5vdux0vzlv46i15ut1ua9" xml:space="preserve">[[Overleg gebruiker:JopkeB/Archief|Archief]]

{{Welkom}}--{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 dec 2017 10:12 (CET)

== Moderator? ==
Beste JopkeB,
Allereerst een pluim voor je werk aan het boek [[Economie]]. Wil je overwegen om moderator te worden? Meer informatie vind je op [[Handleiding moderatoren/Wat is een moderator en wat niet]]. Bijkomend voordeel is dat je bewerkingen niet meer afgevinkt hoeven worden als gecontroleerd ;) Omdat er gebleken is dat je een vertrouwd persoon bent zou ik graag zien dat je de moderatoren club versterkt. Als je daar voor voelt zal ik een peiling starten op [[Wikibooks:Aanmelding moderatoren]].
Groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 mrt 2018 21:37 (CET)&lt;br&gt;

Beste Vangelis,&lt;br&gt;
Dank voor je compliment voor het Economie-boek. Ik vind het leuk om er aan te schrijven. Dat is ook gelijk een begin van een antwoord op je vraag of ik moderator wil worden: ik vind het leuk om te schrijven, en om me daar nu op te concentreren, maar moderator is nu een stap te ver. Misschien dat ik er over een paar jaar anders over denk.&lt;br&gt;
Groet, [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 mrt 2018 18:14 (CET)
:OK --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 11 mrt 2018 19:06 (CET)

==Gebruikersrechten==
Hallo, JopkeB. Ik heb je groepslidmaatschap gewijzigd naar &quot;Bevestigde gebruiker&quot;; dat had volgens mij al eerder (en automatisch) moeten gebeuren. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 mei 2023 14:50 (CEST)
:Ik ben er eindelijk achter hoe dat werkt: nieuwe gebruikers krijgen na vier dagen automatisch de status van ''bevestigde gebruiker'', een bureaucraat kan die al ''eerder'' toekennen. Waarmee mijn actie dus zinloos was. Oh, well...  ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 nov 2025 13:46 (CET)

== Categorieën ==
Ik heb zojuist ca. 30 categorieën in de reeks KB-xxx aangemaakt, omdat ze als rode link bij de ''zichtbare'' categorieën op tientallen pagina's stonden. Ze hebben nog geen beschrijving of categorie, dat laat ik liever aan een deskundige over.&amp;nbsp;;-) Om welke het gaat kun je zien op [[:Categorie:Wikibooks:Nog te categoriseren]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 mei 2025 15:36 (CEST)

== Lijsten ==
Van een aantal pagina's vind ik de titel niet erg duidelijk. Hhet onderscheid tussen een recept en een ''lijst'' met recepten of gerechten is niet altijd meteen duidelijk. Ik ben van plan om van pagina's als de tweede de titels te wijzigen in [[Kookboek/Lijst van (XXX)gerechten]], er zijn er een stuk of 10 (?).
Soms is er sprake van ''recepten'', soms ook ''gerecht(en)''; dat denk ik zo te laten, maar wel altijd in het meervoud. Zo zou [[Kookboek/Bijgerecht]] dus [[Kookboek/Lijst van bijgerechten]] worden.
Wat vind jij? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 16:46 (CEST)

:Er zijn verschillende pagina's die inderdaad niet allemaal zo benoemd zijn:
:''Goed herkenbaar:''
:* Categorieën
:* Sjablonen
:''Niet altijd herkenbaar aan de naam:''
:* Recepten
:* Artikelen
:** over ingrediënten, benodigdheden, bereidingstechnieken
:** over soorten gerechten en soorten maaltijden (zoals bijgerechten, maar ook ontbijt, lunch, buffet, etc.)
:** over keukens (kookwijzen)
:En dan ben ik er ongetwijfeld nog een enkeling vergeten. 
:Om paginanamen zo kort mogelijk te houden zou ik hooguit alleen ''(lijst)'' achteraan toevoegen. Dat is herkenbaar genoeg. Maar de vraag is of dat altijd nodig is. Bovendien zijn er gemengde pagina's, waarin een ingrediënt wordt beschreven en onderaan (of ergens anders) een lijst staat met recepten waarin het ingrediënt wordt gebruikt. Of waar eerst een beschrijving en allerlei suggesties worden gegeven en verderop de lijst met recepten staat vermeld. Die twee functies zou ik niet willen scheiden, dan moet je een keer extra klikken en daar zit niemand op te wachten, terwijl het niets toevoegt.
:Over welke 10 pagina's gaat het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 aug 2025 17:26 (CEST)
::Ongeveer de helft van [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=intitle%3A%2Fkookboek%5C%2F..*%28recept%7Cgerecht%29%28en%29%3F%2Fi&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1&amp;ns1=1&amp;ns2=1&amp;ns3=1&amp;ns4=1&amp;ns5=1&amp;ns8=1&amp;ns9=1&amp;ns10=1&amp;ns11=1&amp;ns12=1&amp;ns13=1&amp;ns14=1&amp;ns15=1&amp;ns102=1&amp;ns103=1&amp;ns104=1&amp;ns105=1&amp;ns828=1&amp;ns829=1 deze lijst] (stuk voor stuk te beoordelen!). - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Welke criteria ga je hanteren? Komen alléén pagina's in aanmerking die uitsluitend een lijst bevatten en verder hooguit een korte inleiding, zoals [[Kookboek/Vleesgerecht]], [[Kookboek/Broodrecept]] en [[Kookboek/Groentenrecepten]]? Dat is wat mij betreft OK. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 aug 2025 07:59 (CEST)
:::Dat was het plan. Maar ik vind nu wel veel twijfelgevallen, bv. [[Kookboek/Mascarpone]] en [[Kookboek/Garnaal]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 aug 2025 16:33 (CEST)
::::Deze twee zou ik niet als &quot;lijst&quot; bestempelen, de inleidingen zijn langer met meer informatie, ook over toepassingen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 aug 2025 05:52 (CEST)

== Mijlpaal ==
'''500 recepten''' op [[Kookboek/Recepten]]! Gefeliciteerd, en dank je! :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 16:36 (CEST) &lt;!-- Huzarensalade was nr. 500 --&gt;

:Dank voor de felicitaties, maar die heb ik er lang niet alleen op gezet.
:Hoe tel je dat trouwens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 17:28 (CEST)

::Niet alleen nee, maar je hebt er wel in vrij korte tijd meer aan bijgedragen dan anderen in de laatste pakweg 10 jaar, ik ''zie'' het groeien! :-) &lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;(note to self: even een sjabloontje {{Tl|Blijmee}} maken!  ;-)&lt;/span&gt;
::Dat tellen ''laat'' ik doen: Ctrl+A, Ctrl+C, Ctrl+V in kladblok, opslaan als tekstbestand, C:\temp\find &quot;Kookboek/&quot; /c (in een DOS-box), 3 (andere links) er aftrekken, en klaar. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Dank!
:::Nu maar hopen dat ze ook door anderen worden gevonden. (Er zijn de laatste 10 jaar ook heel veel recepten gratis online verschenen, door professionals als supermarkten en TV-kookprogramma's, maar ook door bloggers.) [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 18:06 (CEST)
Of je gebruikt [[Sjabloon:Count]] (niet opslaan, alleen even in bewerkingsmodus ''kijken'').

&lt;pre&gt;{{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}&lt;/pre&gt;
:geeft {{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}, waarvan 3 niet naar recepten verwijzen. :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 sep 2025 02:28 (CEST)
::En [[Kookboek/Roggebrood]] is nummer &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;600&lt;/span&gt;! {{Smiley||:}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 09:19 (CEST)
:::Alleen is dat geen recept maar een beschrijvingspagina van een ingrediënt ... [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2025 09:54 (CEST)
::::Ach verhip, ik sliep zeker nog... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 13:40 (CEST)

== Kookboeksjablonen ==
{{Tl|Infobox recept}}, {{Tl|Infobox vis}}, {{Tl|Infobox groente}} en {{Tl|Infobox kruid}} ckecken nu ook op ontbrekende afbeeldingen, de hits komen gesorteerd in [[:Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst]]. Heeft vandaag al [[Kookboek/Ansjovis|één hit]] opgeleverd. {{Smiley}} Ik dacht trouwens dat er in die reeks nóg een dergelijk sjabloon was, maar kan 'm niet vinden; weet jij dat misschien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 aug 2025 14:58 (CEST)

:Ik ken alleen de sjablonen in [[:Categorie:Sjablonen kookboek]] (waar ook deze vier staan), meer niet. Voor bijvoorbeeld fruit, vlees en graan bestaan ze niet, voor zover ik weet.
:Overigens is het wel geweldig, zo'n categorie. Dank! Een aantal heb ik al opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 aug 2025 15:19 (CEST)

== [[:Categorie:Ingrediënt]] ==
Van een aantal ondercategorieën heb ik de namen vereenvoudigd, dus cats als Kookboek/X, Ingrediënt/Y en Kookboek/Ingrediënt/Z heten nu gewoon X, Y en Z. De redirects staan er voorlopig nog, ze zijn dus altijd terug te vinden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2025 23:02 (CEST)

:Dank! Dat versimpelt het één-en-ander. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2025 06:00 (CEST)

== Maïssoep ==
Leuk dat je een nieuwe (ge'crop'te) versie van mijn maïssoepfoto hebt gemaakt! Heb je de soep al gegeten? [[Gebruiker:Laurier|&lt;span style=&quot;color: deeppink;&quot;&gt;'''Laurier'''&lt;/span&gt;]] ([[Overleg_gebruiker:Laurier#top|Overleg]]) 11 okt 2025 16:33 (CEST)

:Dank voor het wisselen van de foto. Nee, ik heb de soep nog niet geprobeerd. Ik had de gecropte versie nodig voor een nieuw dagmenu. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 16:57 (CEST)

::Ik heb de foto weer verwijderd van [[Kookboek/Maïssoep]]; hij is veel te donker, en dat had ik al opgelost... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:24 (CEST)
:::Dank had ik niet gezien. Ik heb in het cropped bestand een nieuwe versie ge-update, die lichter is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 17:34 (CEST)
::::Ja, mooi! Ik zal eens zien of {{Tl|Afbeelding}} ook bruikbaar is in de dagmenusjablonen, dat zou een boel werk schelen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:39 (CEST)
:::::Persoonlijk zou ik eerder een foto van Commons aanpassen en daar weer uploaden, dan hier met veel gepriegel de juiste instellingen proberen te vinden. Het voordeel is dan bovendien dat ook anderen, op andere projecten, de aangepaste foto kunnen hergebruiken. 
:::::Rotatie kun je ook op Commons aanvragen. De rest kan met een eenvoudig fotoprogramma worden uitgevoerd. Foto's die hetzelfde formaat hebben behouden (zoals alleen andere belichting of recht zetten) kunnen in hetzelfde bestand worden ge-upload, waardoor de oude foto wordt overschreven (maar een oude versie is altijd nog terug te halen). Cropped foto's krijgen een nieuw bestand en over-en-weer links met het originele bestand. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 okt 2025 04:18 (CEST)
::::::Het ding is inderdaad niet bepaald gebruiksvriendelijk; de UI is ontstaan als afspiegeling van de techniek, en ik ben al een tijdje van plan dat te verbeteren. Daar besteed ik liever wat meer tijd aan dan aan het ingewikkelde gedoe op commons, met bovendien het eeuwige gezeur over licenties (zelfs met ''eigen werk''), en het risico dat je werk meteen danwel later om onduidelijke redenen verwijderd wordt.
::::::Het kan dagen of weken duren voordat een verzoek gehonoreerd wordt, er zijn lange wachtlijsten. Vervolgens krijg je ruzie met de maker van de foto, of iemand anders die het beter denkt te weten... Of je cropt een foto en je werk wordt &quot;verbeterd&quot; onder het motto dat het &quot;lossless&quot; moet gebeuren, maar er blijft ondertussen wel de helft van de dikke zwarte rand zitten... Nee, ik doe dat liefst zo weinig als mogelijk.
::::::En: ondanks alle &quot;gepriegel&quot; denk ik, met deze sjabloon, in de helft van de tijd klaar te zijn. ;-p - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 okt 2025 01:52 (CEST)
:::::::Dank, kennelijk heb je slechtere ervaringen met Commons dan ik. Prima om twee methoden te hebben. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 13 okt 2025 05:06 (CEST)

== En dat is 366! {{Smiley}} ==
Gefeliciteerd, en dank je! Geweldig dat je deze grote klus hebt aangepakt; het ziet er nu aan alle kanten goed uit! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 okt 2025 13:01 (CEST)

:Graag gedaan en dank voor het compliment. Het was leuk om te doen. Maar nu ben ik ook wel blij dat dit project is afgerond. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2025 08:12 (CEST)

== &lt;s&gt;||||&lt;/s&gt; ==
Gaaf idee! {{Smiley}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2025 21:05 (CEST)

:Niet zelf verzonnen hoor, gewoon overgenomen ivm uitfaseren [[Basiswiskunde]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2025 07:26 (CEST)
::Het zou nu kunnen dmv. [[Wikibooks:Lerarenkamer#Nieuw:_SVG|SVG]], heb je dat gezien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== &quot;File:&quot; -&gt; &quot;Bestand:&quot; ==
Niet doen, is onbelangrijk en dus zonde van de moeite. Mijn script doet het automatisch als ik een pagina bewerk, anders zou ik het ook niet doen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:36 (CET)

:OK, dank voor het doorgeven. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== Tip: Sjabloon:Waarheidstabel ==
{{Sjabloon:Waarheidstabel|and}}

&lt;del&gt;Nog niet af, maar wel al bruikbaar.&lt;/del&gt; Zie ook [[:Categorie:Sjablonen scripting/boolean]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 dec 2025 14:22 (CET)

:Beste Erik, ongetwijfeld dank. Maar ik vraag me af wat ik ermee kan/moet. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 dec 2025 14:46 (CET)
::Ik zag dat je bezig was met [[Basiskennis_informatica/Logica#Basisschakelingen]], en dat triggerde mij om een oud idee weer eens op te pakken, vandaar. Als het lukt hebben we straks een sjabloon dat ook de WT maakt voor ''samengestelde'' schakelingen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 dec 2025 19:05 (CET)
:::Duidelijk. Ik was alleen maar nieuwsgierig naar waar deze Logica over gaat en zag toen dat de onderste helft nog helemaal leeg was. Dus ik heb alleen Beginnetje toegevoegd. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 dec 2025 06:19 (CET)

== Computersystemen ==
@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik zag dat je wijzigingen deed aan [[Computersystemen|Computersystemen - Wikibooks]]. Zou ik deze a.u.b. mogen terugdraaien?.De structuur die ik maakte is nl. heel belangrijk voor mijn leerlingen. Anders zien ze niet goed wat voor hen is bedoeld. Bedankt om dit te overwegen. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 4 dec 2025 19:37 (CET)

:Kun je niet een aparte pagina maken met alleen de onderdelen die voor de leerlingen zijn bedoeld? (Dat is een kwestie van op Geschiedenis klikken, de versie van 1-12-2025 aanklikken of een eerdere, dan met de rechtermuisknop op Bewerken klikken en met kopiëren en plakken in een nieuwe pagina opnemen, met een zelfgekozen naam, bijvoorbeeld &quot;Leergang Computersystemen voor school X&quot;). Zo'n pagina kan met een link op het intranet van de school worden gezet of hier op Wikibooks met een link op een pagina die voor de leerlingen handig is. 
:[[Computersystemen]] is een boek met vele hoofdstukken, die een inhoudsopgave nodig had. Die heb ik nu gemaakt en op de voorpagina gezet, zoals gebruikelijk is binnen Wikibooks. Als er een andere logischer volgorde is (ook voor anderen dan je leerlingen), dan houd ik me aanbevolen, zolang elk hoofdstuk maar precies één keer wordt vermeld. 
:[[Portaal:Informatica]] wordt het algemene portaal voor alle boeken en hoofdstukken die met informatica te maken hebben, niet alleen computersystemen. Dus dat is ook geen optie. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 dec 2025 05:29 (CET)
::@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik dacht ondertussen ook nog om die pagina onder [[Gebruiker:Mattias.Campe]] onder te brengen, maar jouw voorstel lijkt me beter. Bedoel je dan iets à la [[Leergang Computersystemen voor school X]]? Of is iets à la [[Portaal:Leergang Computersystemen voor school X]] beter? [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 5 dec 2025 18:40 (CET)
:::Dat mag je wat mij betreft zelf bepalen. Misschien dat [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] daar nog iedeeën over heeft? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 05:11 (CET)
::::Eigenlijk alleen dat het geen &quot;Portaal&quot; moet zijn, verder prima plan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 09:42 (CET)
:::::Ok, perfect. Ik denk te gaan voor [[CoSy in AD en ICW]], met als starttekst &quot;CoSy is de vakcode die typisch wordt gebruikt voor het vak computersystemen in de richtingen 'Applicatie- en Databeheer' (AD) en 'Informatica- en Communicatiewetenschappen' (ICW). Deze pagina toont een overzicht naar deelonderwerpen op het gebied van computersystemen zoals hardware, netwerken, besturingssystemen, ... etc etc&quot; [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 6 dec 2025 14:00 (CET)
::::::De vraag is nog hoe deze nieuwe pagina wordt ingebed in de structuur van Wikibooks. 
::::::* Welke categorie kan hij krijgen? Vragen voor [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]]: 
::::::# Weet jij of er al soortgelijke pagina's zijn? 
::::::# Is hiervoor een nieuwe categorie nodig, bijvoorbeeld [[:Categorie:Leergang]] (met een goede beschrijving)?
::::::* Vraag voor Mattias.Campe:
::::::# Waar wil je de link naar deze pagina plaatsen, zodat leerlingen hem gemakkelijk kunnen vinden?
::::::[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 06:52 (CET)

:::::::Op 1 december was het een compleet ''boek'', en als die inhoud wordt gekopiëerd naar [[CoSy in AD en ICW]] is het dat nog steeds (of weer). Met de bekende 3 sjablonen Bi, Boek en Fase komt het vanzelf in de juiste categorieën terecht.
:::::::Ik voorzie alleen een probleem met de pagina's waarnaar gelinkt wordt: die zouden in &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; moeten komen, maar dat kan dus niet (omdat ze al in cat &quot;Computernetwerken voor gevorderden - inhoud&quot; staan). Alleen met [[Netwerkprotocollen]], [[Netwerkbekabeling]] en [[Draadloze communicatie]] (nu redirects) zou het kunnen, maar als dat de enigen zijn kunnen we het beter niet doen. Zal eens nadenken over een nette oplossing... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:35 (CET)
::::::::Even om misverstanden te voorkomen: Ja, [[Computersystemen]] was en is inderdaad een compleet boek, maar de voorpagina weerspiegelde dat tot 4 december niet. Die leek op een inhoudsopgave, maar was dat niet. Het was een overzicht van drie leergangen, waarbij steeds per leergang de toepasselijke onderdelen waren vermeld, niet alleen uit dit boek, maar ook uit andere; enkele onderdelen stonden zelfs bij alle drie de leergangen vermeld. Dus niet de huidige inhoudsopgave zal worden gekopieerd, maar het overzicht dat eerder op de eerste pagina stond. Dus het wordt geen boek, maar een (of meer) overzicht(en) met links naar hoofdstukken uit ''verschillende'' boeken. Ik ben er dan ook geen voorstander van om aan zo'n overzicht de gebruikelijke sjablonen Bi, Boek en Fase toe te kennen, en een &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; ervoor te maken. Het gaat immers niet om een boek. 
::::::::Zie [[Overleg:Besturingssystemen]] voor de drie redirects, wordt nog aan gewerkt. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:16 (CET)

:::::::::O. Lastig hoor, ik overzie het niet helemaal meer. Wel heb ik zojuist de knoop doorgehakt en [[CoSy in AD en ICW]] aangemaakt, met de inhoud van [[Computersystemen]] van 25 okt 2025 14:55 door Mattias.Campe ([https://nl.wikibooks.org/w/index.php?oldid=411268]), waarin de redirects gefixt zijn. @[[User:Mattias.Campe]]: je kunt nu de titel en de inhoud naar wens aanpassen, en hoef je niet te wachten op de uitkomst van de discussie over andere details. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)
::::::::::Bedankt @[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] en @[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] om mee te denken! Voor mij werkt de aangemaakte pagina [[CoSy in AD en ICW]]: 1 pagina die linkt daar de verschillende onderdelen voor &quot;mijn&quot; vak Computersystemen. Die kan ik bezorgen aan mijn leerlingen. Het volledig boek [[Computersystemen]] bezorgen zou niet werken, omdat er voor hen/mij soms te veel instaat, soms te weinig.
::::::::::Een afkorting CoSy is inderdaad geen officiële afkorting: we gebruiken het gewoon in bv. lessenroosters om alels compact te houden: CoSy, GDL, NLD, GES, ... Het begrip 'leergang' is - voor zover ik weet - in Vlaanderen niet gebruikelijk. Dat moest ik even opzoeken :-).  [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:44 (CET)
:::::::::::Een kadertje in [[Computersystemen]] met &quot;Op zoek naar het vak Computersystemen in de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen? Zie [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW.]]&quot; zou wel nog heel handig zijn om die aparte pagina voldoende vindbaar te maken. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:46 (CET)
::::::::::En wat wordt de categorie voor deze pagina (want nu 'zweeft' hij in de ruimte van Wikibooks)? Kennelijk niet &quot;Leergang&quot;, want dat is te onbekend. &quot;Curriculum&quot;, &quot;Leerplan&quot;, &quot;Onderwijsprogramma&quot; of nog iets anders? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 dec 2025 16:35 (CET)

===PS===
:::::::PS Wordt het niet eens tijd voor een pagina [[Termen en afkortingen in de informatica]] oid. ? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:39 (CET)
::::::::Ik vermoed dat de afkortingen die [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] hierboven vermeld, geen algemeen gebruikte afkortingen in de informatica zijn, maar codes die bij hem op school/opleiding worden gebruikt om de vakken aan te geven. En anders kun je terecht bij {{Wp|Lijst van afkortingen in de informatica}}. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:24 (CET)
:::::::::OK, dank je. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)

== [[Portaal:Informatica]] ==
Ik heb de link naar [[Arduino]] er weer bij gezet (onder &quot;Hardware&quot;), die hoort er volgens mij gewoon bij. Is interessant qua hardware, software, randapparatuur, enz. En ja, het ''is'' idd. een mager &quot;boekje&quot;, en ja, ik ga er zsm. mee aan de slag. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 15:44 (CET)

:Deze moet ik over het hoofd hebben gezien, hij heeft ook geen passende categorie (dus als je toch aan de slag gaat ...). En ik ben niet van alle boeken aan de rechterkant op de Wikibooks-hoofdpagina nagegaan of er wellicht een link zou kunnen zijn met Informatica. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 16:12 (CET)

== [[Computersystemen]] /2 ==
Onder &quot;Zie ook&quot; staan twee links naar dezelfde pagina, dat zal toch niet je bedoeling geweest zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 19:40 (CET)

:Nee, dat was zeker niet de bedoeling. Foutje, dank voor het opmerken, is opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 dec 2025 11:26 (CET)

== tbv. [[Informatievoorziening/Informatie]] ==
{{Duo
|inhoud1=[[Afbeelding:RadWiki-Condense-Facts-and-Information-to-Knowledge.png|300px]]
|inhoud2=

&lt;!-- Copy/paste vanaf hier ... --&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
&lt;!-- ... tot hier --&gt;

}}

Mocht je 'm in het Nederlands willen hebben... Alleen nog de woorden op de puntjes te vertalen, daar waag ik me niet aan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 10:45 (CET)

:Dank! Mooi kerstcadeautje. 
:De woorden links heb ik inmiddels vertaald. Is er ook nog een mogelijkheid om de figuur net zo in de tekst te passen als het bestaande bestand en/of hem als bestand in Commons op te nemen? 

&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 1em 0 1em 1em;&quot;&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;beslissing&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;synthese&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;samenvatten&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;analyseren&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;organiseren&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;verzamelen&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
Feiten - Informatie - Kennis
&lt;/div&gt;

--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 11:38 (CET)
::Zoiets? En upload naar commons kan ook, dan moet er nog een stukje code omheen. Maar waarom zou je? Met inline SVG zoals hier ben je veel flexibeler. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 14:29 (CET)
:::Dank! Helemaal goed zo. Ik heb hem geplaatst. Nog fijne dagen gewenst! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 16:47 (CET)
::::Dank je, insgelijks! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 17:08 (CET)

{{Clear both}}
== File:Content curation.png ==
[[Bestand:Content curation.png|thumb|150px]] Zal ik van deze tekening (op [[Informatievoorziening/Contentcuratie]]) de achtergrond ''wit'' maken? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 jan 2026 17:36 (CET)

:Dank voor het aanbod, maar wat mij betreft is hij zo goed. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 jan 2026 04:52 (CET)

== Categorieën ==
Er gaat nu iets niet helemaal goed: in [[:Categorie:Mens en maatschappij]] staan een paar subcats met &quot; - inhoud&quot; in de naam, maar dat is niet de bedoeling. Er horen alleen ''boeken'' (en evt. subcats) in.

Bv. &quot;Inbraakpreventie - inhoud&quot;: het ''boek'' staat in Categorie:Wonen die weer in M&amp;M staat. De cats met &quot; - inhoud&quot; in de titel zijn er alleen om per boek de hoofdstukken te kunnen vinden, en horen alleen in Categorie:Inhoud.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 12:43 (CET)</text>
      <sha1>9eyfms2gou5vdux0vzlv46i15ut1ua9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432358</id>
      <parentid>432356</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Categorieën 2 */ Reactie</comment>
      <origin>432358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28134" sha1="dan4ortdjawv8o0u0a0vi36w38rhl5m" xml:space="preserve">[[Overleg gebruiker:JopkeB/Archief|Archief]]

{{Welkom}}--{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 dec 2017 10:12 (CET)

== Moderator? ==
Beste JopkeB,
Allereerst een pluim voor je werk aan het boek [[Economie]]. Wil je overwegen om moderator te worden? Meer informatie vind je op [[Handleiding moderatoren/Wat is een moderator en wat niet]]. Bijkomend voordeel is dat je bewerkingen niet meer afgevinkt hoeven worden als gecontroleerd ;) Omdat er gebleken is dat je een vertrouwd persoon bent zou ik graag zien dat je de moderatoren club versterkt. Als je daar voor voelt zal ik een peiling starten op [[Wikibooks:Aanmelding moderatoren]].
Groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 mrt 2018 21:37 (CET)&lt;br&gt;

Beste Vangelis,&lt;br&gt;
Dank voor je compliment voor het Economie-boek. Ik vind het leuk om er aan te schrijven. Dat is ook gelijk een begin van een antwoord op je vraag of ik moderator wil worden: ik vind het leuk om te schrijven, en om me daar nu op te concentreren, maar moderator is nu een stap te ver. Misschien dat ik er over een paar jaar anders over denk.&lt;br&gt;
Groet, [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 mrt 2018 18:14 (CET)
:OK --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 11 mrt 2018 19:06 (CET)

==Gebruikersrechten==
Hallo, JopkeB. Ik heb je groepslidmaatschap gewijzigd naar &quot;Bevestigde gebruiker&quot;; dat had volgens mij al eerder (en automatisch) moeten gebeuren. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 mei 2023 14:50 (CEST)
:Ik ben er eindelijk achter hoe dat werkt: nieuwe gebruikers krijgen na vier dagen automatisch de status van ''bevestigde gebruiker'', een bureaucraat kan die al ''eerder'' toekennen. Waarmee mijn actie dus zinloos was. Oh, well...  ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 nov 2025 13:46 (CET)

== Categorieën ==
Ik heb zojuist ca. 30 categorieën in de reeks KB-xxx aangemaakt, omdat ze als rode link bij de ''zichtbare'' categorieën op tientallen pagina's stonden. Ze hebben nog geen beschrijving of categorie, dat laat ik liever aan een deskundige over.&amp;nbsp;;-) Om welke het gaat kun je zien op [[:Categorie:Wikibooks:Nog te categoriseren]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 mei 2025 15:36 (CEST)

== Lijsten ==
Van een aantal pagina's vind ik de titel niet erg duidelijk. Hhet onderscheid tussen een recept en een ''lijst'' met recepten of gerechten is niet altijd meteen duidelijk. Ik ben van plan om van pagina's als de tweede de titels te wijzigen in [[Kookboek/Lijst van (XXX)gerechten]], er zijn er een stuk of 10 (?).
Soms is er sprake van ''recepten'', soms ook ''gerecht(en)''; dat denk ik zo te laten, maar wel altijd in het meervoud. Zo zou [[Kookboek/Bijgerecht]] dus [[Kookboek/Lijst van bijgerechten]] worden.
Wat vind jij? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 16:46 (CEST)

:Er zijn verschillende pagina's die inderdaad niet allemaal zo benoemd zijn:
:''Goed herkenbaar:''
:* Categorieën
:* Sjablonen
:''Niet altijd herkenbaar aan de naam:''
:* Recepten
:* Artikelen
:** over ingrediënten, benodigdheden, bereidingstechnieken
:** over soorten gerechten en soorten maaltijden (zoals bijgerechten, maar ook ontbijt, lunch, buffet, etc.)
:** over keukens (kookwijzen)
:En dan ben ik er ongetwijfeld nog een enkeling vergeten. 
:Om paginanamen zo kort mogelijk te houden zou ik hooguit alleen ''(lijst)'' achteraan toevoegen. Dat is herkenbaar genoeg. Maar de vraag is of dat altijd nodig is. Bovendien zijn er gemengde pagina's, waarin een ingrediënt wordt beschreven en onderaan (of ergens anders) een lijst staat met recepten waarin het ingrediënt wordt gebruikt. Of waar eerst een beschrijving en allerlei suggesties worden gegeven en verderop de lijst met recepten staat vermeld. Die twee functies zou ik niet willen scheiden, dan moet je een keer extra klikken en daar zit niemand op te wachten, terwijl het niets toevoegt.
:Over welke 10 pagina's gaat het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 aug 2025 17:26 (CEST)
::Ongeveer de helft van [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=intitle%3A%2Fkookboek%5C%2F..*%28recept%7Cgerecht%29%28en%29%3F%2Fi&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1&amp;ns1=1&amp;ns2=1&amp;ns3=1&amp;ns4=1&amp;ns5=1&amp;ns8=1&amp;ns9=1&amp;ns10=1&amp;ns11=1&amp;ns12=1&amp;ns13=1&amp;ns14=1&amp;ns15=1&amp;ns102=1&amp;ns103=1&amp;ns104=1&amp;ns105=1&amp;ns828=1&amp;ns829=1 deze lijst] (stuk voor stuk te beoordelen!). - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Welke criteria ga je hanteren? Komen alléén pagina's in aanmerking die uitsluitend een lijst bevatten en verder hooguit een korte inleiding, zoals [[Kookboek/Vleesgerecht]], [[Kookboek/Broodrecept]] en [[Kookboek/Groentenrecepten]]? Dat is wat mij betreft OK. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 aug 2025 07:59 (CEST)
:::Dat was het plan. Maar ik vind nu wel veel twijfelgevallen, bv. [[Kookboek/Mascarpone]] en [[Kookboek/Garnaal]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 aug 2025 16:33 (CEST)
::::Deze twee zou ik niet als &quot;lijst&quot; bestempelen, de inleidingen zijn langer met meer informatie, ook over toepassingen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 aug 2025 05:52 (CEST)

== Mijlpaal ==
'''500 recepten''' op [[Kookboek/Recepten]]! Gefeliciteerd, en dank je! :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 16:36 (CEST) &lt;!-- Huzarensalade was nr. 500 --&gt;

:Dank voor de felicitaties, maar die heb ik er lang niet alleen op gezet.
:Hoe tel je dat trouwens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 17:28 (CEST)

::Niet alleen nee, maar je hebt er wel in vrij korte tijd meer aan bijgedragen dan anderen in de laatste pakweg 10 jaar, ik ''zie'' het groeien! :-) &lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;(note to self: even een sjabloontje {{Tl|Blijmee}} maken!  ;-)&lt;/span&gt;
::Dat tellen ''laat'' ik doen: Ctrl+A, Ctrl+C, Ctrl+V in kladblok, opslaan als tekstbestand, C:\temp\find &quot;Kookboek/&quot; /c (in een DOS-box), 3 (andere links) er aftrekken, en klaar. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Dank!
:::Nu maar hopen dat ze ook door anderen worden gevonden. (Er zijn de laatste 10 jaar ook heel veel recepten gratis online verschenen, door professionals als supermarkten en TV-kookprogramma's, maar ook door bloggers.) [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 18:06 (CEST)
Of je gebruikt [[Sjabloon:Count]] (niet opslaan, alleen even in bewerkingsmodus ''kijken'').

&lt;pre&gt;{{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}&lt;/pre&gt;
:geeft {{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}, waarvan 3 niet naar recepten verwijzen. :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 sep 2025 02:28 (CEST)
::En [[Kookboek/Roggebrood]] is nummer &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;600&lt;/span&gt;! {{Smiley||:}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 09:19 (CEST)
:::Alleen is dat geen recept maar een beschrijvingspagina van een ingrediënt ... [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2025 09:54 (CEST)
::::Ach verhip, ik sliep zeker nog... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 13:40 (CEST)

== Kookboeksjablonen ==
{{Tl|Infobox recept}}, {{Tl|Infobox vis}}, {{Tl|Infobox groente}} en {{Tl|Infobox kruid}} ckecken nu ook op ontbrekende afbeeldingen, de hits komen gesorteerd in [[:Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst]]. Heeft vandaag al [[Kookboek/Ansjovis|één hit]] opgeleverd. {{Smiley}} Ik dacht trouwens dat er in die reeks nóg een dergelijk sjabloon was, maar kan 'm niet vinden; weet jij dat misschien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 aug 2025 14:58 (CEST)

:Ik ken alleen de sjablonen in [[:Categorie:Sjablonen kookboek]] (waar ook deze vier staan), meer niet. Voor bijvoorbeeld fruit, vlees en graan bestaan ze niet, voor zover ik weet.
:Overigens is het wel geweldig, zo'n categorie. Dank! Een aantal heb ik al opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 aug 2025 15:19 (CEST)

== [[:Categorie:Ingrediënt]] ==
Van een aantal ondercategorieën heb ik de namen vereenvoudigd, dus cats als Kookboek/X, Ingrediënt/Y en Kookboek/Ingrediënt/Z heten nu gewoon X, Y en Z. De redirects staan er voorlopig nog, ze zijn dus altijd terug te vinden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2025 23:02 (CEST)

:Dank! Dat versimpelt het één-en-ander. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2025 06:00 (CEST)

== Maïssoep ==
Leuk dat je een nieuwe (ge'crop'te) versie van mijn maïssoepfoto hebt gemaakt! Heb je de soep al gegeten? [[Gebruiker:Laurier|&lt;span style=&quot;color: deeppink;&quot;&gt;'''Laurier'''&lt;/span&gt;]] ([[Overleg_gebruiker:Laurier#top|Overleg]]) 11 okt 2025 16:33 (CEST)

:Dank voor het wisselen van de foto. Nee, ik heb de soep nog niet geprobeerd. Ik had de gecropte versie nodig voor een nieuw dagmenu. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 16:57 (CEST)

::Ik heb de foto weer verwijderd van [[Kookboek/Maïssoep]]; hij is veel te donker, en dat had ik al opgelost... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:24 (CEST)
:::Dank had ik niet gezien. Ik heb in het cropped bestand een nieuwe versie ge-update, die lichter is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 17:34 (CEST)
::::Ja, mooi! Ik zal eens zien of {{Tl|Afbeelding}} ook bruikbaar is in de dagmenusjablonen, dat zou een boel werk schelen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:39 (CEST)
:::::Persoonlijk zou ik eerder een foto van Commons aanpassen en daar weer uploaden, dan hier met veel gepriegel de juiste instellingen proberen te vinden. Het voordeel is dan bovendien dat ook anderen, op andere projecten, de aangepaste foto kunnen hergebruiken. 
:::::Rotatie kun je ook op Commons aanvragen. De rest kan met een eenvoudig fotoprogramma worden uitgevoerd. Foto's die hetzelfde formaat hebben behouden (zoals alleen andere belichting of recht zetten) kunnen in hetzelfde bestand worden ge-upload, waardoor de oude foto wordt overschreven (maar een oude versie is altijd nog terug te halen). Cropped foto's krijgen een nieuw bestand en over-en-weer links met het originele bestand. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 okt 2025 04:18 (CEST)
::::::Het ding is inderdaad niet bepaald gebruiksvriendelijk; de UI is ontstaan als afspiegeling van de techniek, en ik ben al een tijdje van plan dat te verbeteren. Daar besteed ik liever wat meer tijd aan dan aan het ingewikkelde gedoe op commons, met bovendien het eeuwige gezeur over licenties (zelfs met ''eigen werk''), en het risico dat je werk meteen danwel later om onduidelijke redenen verwijderd wordt.
::::::Het kan dagen of weken duren voordat een verzoek gehonoreerd wordt, er zijn lange wachtlijsten. Vervolgens krijg je ruzie met de maker van de foto, of iemand anders die het beter denkt te weten... Of je cropt een foto en je werk wordt &quot;verbeterd&quot; onder het motto dat het &quot;lossless&quot; moet gebeuren, maar er blijft ondertussen wel de helft van de dikke zwarte rand zitten... Nee, ik doe dat liefst zo weinig als mogelijk.
::::::En: ondanks alle &quot;gepriegel&quot; denk ik, met deze sjabloon, in de helft van de tijd klaar te zijn. ;-p - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 okt 2025 01:52 (CEST)
:::::::Dank, kennelijk heb je slechtere ervaringen met Commons dan ik. Prima om twee methoden te hebben. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 13 okt 2025 05:06 (CEST)

== En dat is 366! {{Smiley}} ==
Gefeliciteerd, en dank je! Geweldig dat je deze grote klus hebt aangepakt; het ziet er nu aan alle kanten goed uit! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 okt 2025 13:01 (CEST)

:Graag gedaan en dank voor het compliment. Het was leuk om te doen. Maar nu ben ik ook wel blij dat dit project is afgerond. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2025 08:12 (CEST)

== &lt;s&gt;||||&lt;/s&gt; ==
Gaaf idee! {{Smiley}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2025 21:05 (CEST)

:Niet zelf verzonnen hoor, gewoon overgenomen ivm uitfaseren [[Basiswiskunde]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2025 07:26 (CEST)
::Het zou nu kunnen dmv. [[Wikibooks:Lerarenkamer#Nieuw:_SVG|SVG]], heb je dat gezien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== &quot;File:&quot; -&gt; &quot;Bestand:&quot; ==
Niet doen, is onbelangrijk en dus zonde van de moeite. Mijn script doet het automatisch als ik een pagina bewerk, anders zou ik het ook niet doen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:36 (CET)

:OK, dank voor het doorgeven. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== Tip: Sjabloon:Waarheidstabel ==
{{Sjabloon:Waarheidstabel|and}}

&lt;del&gt;Nog niet af, maar wel al bruikbaar.&lt;/del&gt; Zie ook [[:Categorie:Sjablonen scripting/boolean]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 dec 2025 14:22 (CET)

:Beste Erik, ongetwijfeld dank. Maar ik vraag me af wat ik ermee kan/moet. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 dec 2025 14:46 (CET)
::Ik zag dat je bezig was met [[Basiskennis_informatica/Logica#Basisschakelingen]], en dat triggerde mij om een oud idee weer eens op te pakken, vandaar. Als het lukt hebben we straks een sjabloon dat ook de WT maakt voor ''samengestelde'' schakelingen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 dec 2025 19:05 (CET)
:::Duidelijk. Ik was alleen maar nieuwsgierig naar waar deze Logica over gaat en zag toen dat de onderste helft nog helemaal leeg was. Dus ik heb alleen Beginnetje toegevoegd. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 dec 2025 06:19 (CET)

== Computersystemen ==
@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik zag dat je wijzigingen deed aan [[Computersystemen|Computersystemen - Wikibooks]]. Zou ik deze a.u.b. mogen terugdraaien?.De structuur die ik maakte is nl. heel belangrijk voor mijn leerlingen. Anders zien ze niet goed wat voor hen is bedoeld. Bedankt om dit te overwegen. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 4 dec 2025 19:37 (CET)

:Kun je niet een aparte pagina maken met alleen de onderdelen die voor de leerlingen zijn bedoeld? (Dat is een kwestie van op Geschiedenis klikken, de versie van 1-12-2025 aanklikken of een eerdere, dan met de rechtermuisknop op Bewerken klikken en met kopiëren en plakken in een nieuwe pagina opnemen, met een zelfgekozen naam, bijvoorbeeld &quot;Leergang Computersystemen voor school X&quot;). Zo'n pagina kan met een link op het intranet van de school worden gezet of hier op Wikibooks met een link op een pagina die voor de leerlingen handig is. 
:[[Computersystemen]] is een boek met vele hoofdstukken, die een inhoudsopgave nodig had. Die heb ik nu gemaakt en op de voorpagina gezet, zoals gebruikelijk is binnen Wikibooks. Als er een andere logischer volgorde is (ook voor anderen dan je leerlingen), dan houd ik me aanbevolen, zolang elk hoofdstuk maar precies één keer wordt vermeld. 
:[[Portaal:Informatica]] wordt het algemene portaal voor alle boeken en hoofdstukken die met informatica te maken hebben, niet alleen computersystemen. Dus dat is ook geen optie. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 dec 2025 05:29 (CET)
::@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik dacht ondertussen ook nog om die pagina onder [[Gebruiker:Mattias.Campe]] onder te brengen, maar jouw voorstel lijkt me beter. Bedoel je dan iets à la [[Leergang Computersystemen voor school X]]? Of is iets à la [[Portaal:Leergang Computersystemen voor school X]] beter? [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 5 dec 2025 18:40 (CET)
:::Dat mag je wat mij betreft zelf bepalen. Misschien dat [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] daar nog iedeeën over heeft? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 05:11 (CET)
::::Eigenlijk alleen dat het geen &quot;Portaal&quot; moet zijn, verder prima plan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 09:42 (CET)
:::::Ok, perfect. Ik denk te gaan voor [[CoSy in AD en ICW]], met als starttekst &quot;CoSy is de vakcode die typisch wordt gebruikt voor het vak computersystemen in de richtingen 'Applicatie- en Databeheer' (AD) en 'Informatica- en Communicatiewetenschappen' (ICW). Deze pagina toont een overzicht naar deelonderwerpen op het gebied van computersystemen zoals hardware, netwerken, besturingssystemen, ... etc etc&quot; [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 6 dec 2025 14:00 (CET)
::::::De vraag is nog hoe deze nieuwe pagina wordt ingebed in de structuur van Wikibooks. 
::::::* Welke categorie kan hij krijgen? Vragen voor [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]]: 
::::::# Weet jij of er al soortgelijke pagina's zijn? 
::::::# Is hiervoor een nieuwe categorie nodig, bijvoorbeeld [[:Categorie:Leergang]] (met een goede beschrijving)?
::::::* Vraag voor Mattias.Campe:
::::::# Waar wil je de link naar deze pagina plaatsen, zodat leerlingen hem gemakkelijk kunnen vinden?
::::::[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 06:52 (CET)

:::::::Op 1 december was het een compleet ''boek'', en als die inhoud wordt gekopiëerd naar [[CoSy in AD en ICW]] is het dat nog steeds (of weer). Met de bekende 3 sjablonen Bi, Boek en Fase komt het vanzelf in de juiste categorieën terecht.
:::::::Ik voorzie alleen een probleem met de pagina's waarnaar gelinkt wordt: die zouden in &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; moeten komen, maar dat kan dus niet (omdat ze al in cat &quot;Computernetwerken voor gevorderden - inhoud&quot; staan). Alleen met [[Netwerkprotocollen]], [[Netwerkbekabeling]] en [[Draadloze communicatie]] (nu redirects) zou het kunnen, maar als dat de enigen zijn kunnen we het beter niet doen. Zal eens nadenken over een nette oplossing... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:35 (CET)
::::::::Even om misverstanden te voorkomen: Ja, [[Computersystemen]] was en is inderdaad een compleet boek, maar de voorpagina weerspiegelde dat tot 4 december niet. Die leek op een inhoudsopgave, maar was dat niet. Het was een overzicht van drie leergangen, waarbij steeds per leergang de toepasselijke onderdelen waren vermeld, niet alleen uit dit boek, maar ook uit andere; enkele onderdelen stonden zelfs bij alle drie de leergangen vermeld. Dus niet de huidige inhoudsopgave zal worden gekopieerd, maar het overzicht dat eerder op de eerste pagina stond. Dus het wordt geen boek, maar een (of meer) overzicht(en) met links naar hoofdstukken uit ''verschillende'' boeken. Ik ben er dan ook geen voorstander van om aan zo'n overzicht de gebruikelijke sjablonen Bi, Boek en Fase toe te kennen, en een &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; ervoor te maken. Het gaat immers niet om een boek. 
::::::::Zie [[Overleg:Besturingssystemen]] voor de drie redirects, wordt nog aan gewerkt. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:16 (CET)

:::::::::O. Lastig hoor, ik overzie het niet helemaal meer. Wel heb ik zojuist de knoop doorgehakt en [[CoSy in AD en ICW]] aangemaakt, met de inhoud van [[Computersystemen]] van 25 okt 2025 14:55 door Mattias.Campe ([https://nl.wikibooks.org/w/index.php?oldid=411268]), waarin de redirects gefixt zijn. @[[User:Mattias.Campe]]: je kunt nu de titel en de inhoud naar wens aanpassen, en hoef je niet te wachten op de uitkomst van de discussie over andere details. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)
::::::::::Bedankt @[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] en @[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] om mee te denken! Voor mij werkt de aangemaakte pagina [[CoSy in AD en ICW]]: 1 pagina die linkt daar de verschillende onderdelen voor &quot;mijn&quot; vak Computersystemen. Die kan ik bezorgen aan mijn leerlingen. Het volledig boek [[Computersystemen]] bezorgen zou niet werken, omdat er voor hen/mij soms te veel instaat, soms te weinig.
::::::::::Een afkorting CoSy is inderdaad geen officiële afkorting: we gebruiken het gewoon in bv. lessenroosters om alels compact te houden: CoSy, GDL, NLD, GES, ... Het begrip 'leergang' is - voor zover ik weet - in Vlaanderen niet gebruikelijk. Dat moest ik even opzoeken :-).  [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:44 (CET)
:::::::::::Een kadertje in [[Computersystemen]] met &quot;Op zoek naar het vak Computersystemen in de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen? Zie [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW.]]&quot; zou wel nog heel handig zijn om die aparte pagina voldoende vindbaar te maken. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:46 (CET)
::::::::::En wat wordt de categorie voor deze pagina (want nu 'zweeft' hij in de ruimte van Wikibooks)? Kennelijk niet &quot;Leergang&quot;, want dat is te onbekend. &quot;Curriculum&quot;, &quot;Leerplan&quot;, &quot;Onderwijsprogramma&quot; of nog iets anders? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 dec 2025 16:35 (CET)

===PS===
:::::::PS Wordt het niet eens tijd voor een pagina [[Termen en afkortingen in de informatica]] oid. ? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:39 (CET)
::::::::Ik vermoed dat de afkortingen die [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] hierboven vermeld, geen algemeen gebruikte afkortingen in de informatica zijn, maar codes die bij hem op school/opleiding worden gebruikt om de vakken aan te geven. En anders kun je terecht bij {{Wp|Lijst van afkortingen in de informatica}}. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:24 (CET)
:::::::::OK, dank je. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)

== [[Portaal:Informatica]] ==
Ik heb de link naar [[Arduino]] er weer bij gezet (onder &quot;Hardware&quot;), die hoort er volgens mij gewoon bij. Is interessant qua hardware, software, randapparatuur, enz. En ja, het ''is'' idd. een mager &quot;boekje&quot;, en ja, ik ga er zsm. mee aan de slag. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 15:44 (CET)

:Deze moet ik over het hoofd hebben gezien, hij heeft ook geen passende categorie (dus als je toch aan de slag gaat ...). En ik ben niet van alle boeken aan de rechterkant op de Wikibooks-hoofdpagina nagegaan of er wellicht een link zou kunnen zijn met Informatica. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 16:12 (CET)

== [[Computersystemen]] /2 ==
Onder &quot;Zie ook&quot; staan twee links naar dezelfde pagina, dat zal toch niet je bedoeling geweest zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 19:40 (CET)

:Nee, dat was zeker niet de bedoeling. Foutje, dank voor het opmerken, is opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 dec 2025 11:26 (CET)

== tbv. [[Informatievoorziening/Informatie]] ==
{{Duo
|inhoud1=[[Afbeelding:RadWiki-Condense-Facts-and-Information-to-Knowledge.png|300px]]
|inhoud2=

&lt;!-- Copy/paste vanaf hier ... --&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
&lt;!-- ... tot hier --&gt;

}}

Mocht je 'm in het Nederlands willen hebben... Alleen nog de woorden op de puntjes te vertalen, daar waag ik me niet aan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 10:45 (CET)

:Dank! Mooi kerstcadeautje. 
:De woorden links heb ik inmiddels vertaald. Is er ook nog een mogelijkheid om de figuur net zo in de tekst te passen als het bestaande bestand en/of hem als bestand in Commons op te nemen? 

&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 1em 0 1em 1em;&quot;&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;beslissing&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;synthese&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;samenvatten&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;analyseren&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;organiseren&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;verzamelen&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
Feiten - Informatie - Kennis
&lt;/div&gt;

--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 11:38 (CET)
::Zoiets? En upload naar commons kan ook, dan moet er nog een stukje code omheen. Maar waarom zou je? Met inline SVG zoals hier ben je veel flexibeler. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 14:29 (CET)
:::Dank! Helemaal goed zo. Ik heb hem geplaatst. Nog fijne dagen gewenst! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 16:47 (CET)
::::Dank je, insgelijks! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 17:08 (CET)

{{Clear both}}
== File:Content curation.png ==
[[Bestand:Content curation.png|thumb|150px]] Zal ik van deze tekening (op [[Informatievoorziening/Contentcuratie]]) de achtergrond ''wit'' maken? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 jan 2026 17:36 (CET)

:Dank voor het aanbod, maar wat mij betreft is hij zo goed. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 jan 2026 04:52 (CET)

== Categorieën ==
Er gaat nu iets niet helemaal goed: in [[:Categorie:Mens en maatschappij]] staan een paar subcats met &quot; - inhoud&quot; in de naam, maar dat is niet de bedoeling. Er horen alleen ''boeken'' (en evt. subcats) in.

Bv. &quot;Inbraakpreventie - inhoud&quot;: het ''boek'' staat in Categorie:Wonen die weer in M&amp;M staat. De cats met &quot; - inhoud&quot; in de titel zijn er alleen om per boek de hoofdstukken te kunnen vinden, en horen alleen in Categorie:Inhoud.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 12:43 (CET)

:Dank! Ik kijk het na en zal het verbeteren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 12:48 (CET)</text>
      <sha1>dan4ortdjawv8o0u0a0vi36w38rhl5m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432359</id>
      <parentid>432358</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Categorieën */</comment>
      <origin>432359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28227" sha1="tao08x7yv3pi4fndzvm69ozj5evw4if" xml:space="preserve">[[Overleg gebruiker:JopkeB/Archief|Archief]]

{{Welkom}}--{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 dec 2017 10:12 (CET)

== Moderator? ==
Beste JopkeB,
Allereerst een pluim voor je werk aan het boek [[Economie]]. Wil je overwegen om moderator te worden? Meer informatie vind je op [[Handleiding moderatoren/Wat is een moderator en wat niet]]. Bijkomend voordeel is dat je bewerkingen niet meer afgevinkt hoeven worden als gecontroleerd ;) Omdat er gebleken is dat je een vertrouwd persoon bent zou ik graag zien dat je de moderatoren club versterkt. Als je daar voor voelt zal ik een peiling starten op [[Wikibooks:Aanmelding moderatoren]].
Groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 mrt 2018 21:37 (CET)&lt;br&gt;

Beste Vangelis,&lt;br&gt;
Dank voor je compliment voor het Economie-boek. Ik vind het leuk om er aan te schrijven. Dat is ook gelijk een begin van een antwoord op je vraag of ik moderator wil worden: ik vind het leuk om te schrijven, en om me daar nu op te concentreren, maar moderator is nu een stap te ver. Misschien dat ik er over een paar jaar anders over denk.&lt;br&gt;
Groet, [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 mrt 2018 18:14 (CET)
:OK --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 11 mrt 2018 19:06 (CET)

==Gebruikersrechten==
Hallo, JopkeB. Ik heb je groepslidmaatschap gewijzigd naar &quot;Bevestigde gebruiker&quot;; dat had volgens mij al eerder (en automatisch) moeten gebeuren. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 mei 2023 14:50 (CEST)
:Ik ben er eindelijk achter hoe dat werkt: nieuwe gebruikers krijgen na vier dagen automatisch de status van ''bevestigde gebruiker'', een bureaucraat kan die al ''eerder'' toekennen. Waarmee mijn actie dus zinloos was. Oh, well...  ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 nov 2025 13:46 (CET)

== Categorieën ==
Ik heb zojuist ca. 30 categorieën in de reeks KB-xxx aangemaakt, omdat ze als rode link bij de ''zichtbare'' categorieën op tientallen pagina's stonden. Ze hebben nog geen beschrijving of categorie, dat laat ik liever aan een deskundige over.&amp;nbsp;;-) Om welke het gaat kun je zien op [[:Categorie:Wikibooks:Nog te categoriseren]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 mei 2025 15:36 (CEST)

== Lijsten ==
Van een aantal pagina's vind ik de titel niet erg duidelijk. Hhet onderscheid tussen een recept en een ''lijst'' met recepten of gerechten is niet altijd meteen duidelijk. Ik ben van plan om van pagina's als de tweede de titels te wijzigen in [[Kookboek/Lijst van (XXX)gerechten]], er zijn er een stuk of 10 (?).
Soms is er sprake van ''recepten'', soms ook ''gerecht(en)''; dat denk ik zo te laten, maar wel altijd in het meervoud. Zo zou [[Kookboek/Bijgerecht]] dus [[Kookboek/Lijst van bijgerechten]] worden.
Wat vind jij? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 16:46 (CEST)

:Er zijn verschillende pagina's die inderdaad niet allemaal zo benoemd zijn:
:''Goed herkenbaar:''
:* Categorieën
:* Sjablonen
:''Niet altijd herkenbaar aan de naam:''
:* Recepten
:* Artikelen
:** over ingrediënten, benodigdheden, bereidingstechnieken
:** over soorten gerechten en soorten maaltijden (zoals bijgerechten, maar ook ontbijt, lunch, buffet, etc.)
:** over keukens (kookwijzen)
:En dan ben ik er ongetwijfeld nog een enkeling vergeten. 
:Om paginanamen zo kort mogelijk te houden zou ik hooguit alleen ''(lijst)'' achteraan toevoegen. Dat is herkenbaar genoeg. Maar de vraag is of dat altijd nodig is. Bovendien zijn er gemengde pagina's, waarin een ingrediënt wordt beschreven en onderaan (of ergens anders) een lijst staat met recepten waarin het ingrediënt wordt gebruikt. Of waar eerst een beschrijving en allerlei suggesties worden gegeven en verderop de lijst met recepten staat vermeld. Die twee functies zou ik niet willen scheiden, dan moet je een keer extra klikken en daar zit niemand op te wachten, terwijl het niets toevoegt.
:Over welke 10 pagina's gaat het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 aug 2025 17:26 (CEST)
::Ongeveer de helft van [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=intitle%3A%2Fkookboek%5C%2F..*%28recept%7Cgerecht%29%28en%29%3F%2Fi&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1&amp;ns1=1&amp;ns2=1&amp;ns3=1&amp;ns4=1&amp;ns5=1&amp;ns8=1&amp;ns9=1&amp;ns10=1&amp;ns11=1&amp;ns12=1&amp;ns13=1&amp;ns14=1&amp;ns15=1&amp;ns102=1&amp;ns103=1&amp;ns104=1&amp;ns105=1&amp;ns828=1&amp;ns829=1 deze lijst] (stuk voor stuk te beoordelen!). - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Welke criteria ga je hanteren? Komen alléén pagina's in aanmerking die uitsluitend een lijst bevatten en verder hooguit een korte inleiding, zoals [[Kookboek/Vleesgerecht]], [[Kookboek/Broodrecept]] en [[Kookboek/Groentenrecepten]]? Dat is wat mij betreft OK. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 aug 2025 07:59 (CEST)
:::Dat was het plan. Maar ik vind nu wel veel twijfelgevallen, bv. [[Kookboek/Mascarpone]] en [[Kookboek/Garnaal]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 aug 2025 16:33 (CEST)
::::Deze twee zou ik niet als &quot;lijst&quot; bestempelen, de inleidingen zijn langer met meer informatie, ook over toepassingen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 aug 2025 05:52 (CEST)

== Mijlpaal ==
'''500 recepten''' op [[Kookboek/Recepten]]! Gefeliciteerd, en dank je! :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 16:36 (CEST) &lt;!-- Huzarensalade was nr. 500 --&gt;

:Dank voor de felicitaties, maar die heb ik er lang niet alleen op gezet.
:Hoe tel je dat trouwens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 17:28 (CEST)

::Niet alleen nee, maar je hebt er wel in vrij korte tijd meer aan bijgedragen dan anderen in de laatste pakweg 10 jaar, ik ''zie'' het groeien! :-) &lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;(note to self: even een sjabloontje {{Tl|Blijmee}} maken!  ;-)&lt;/span&gt;
::Dat tellen ''laat'' ik doen: Ctrl+A, Ctrl+C, Ctrl+V in kladblok, opslaan als tekstbestand, C:\temp\find &quot;Kookboek/&quot; /c (in een DOS-box), 3 (andere links) er aftrekken, en klaar. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Dank!
:::Nu maar hopen dat ze ook door anderen worden gevonden. (Er zijn de laatste 10 jaar ook heel veel recepten gratis online verschenen, door professionals als supermarkten en TV-kookprogramma's, maar ook door bloggers.) [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 18:06 (CEST)
Of je gebruikt [[Sjabloon:Count]] (niet opslaan, alleen even in bewerkingsmodus ''kijken'').

&lt;pre&gt;{{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}&lt;/pre&gt;
:geeft {{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}, waarvan 3 niet naar recepten verwijzen. :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 sep 2025 02:28 (CEST)
::En [[Kookboek/Roggebrood]] is nummer &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;600&lt;/span&gt;! {{Smiley||:}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 09:19 (CEST)
:::Alleen is dat geen recept maar een beschrijvingspagina van een ingrediënt ... [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2025 09:54 (CEST)
::::Ach verhip, ik sliep zeker nog... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 13:40 (CEST)

== Kookboeksjablonen ==
{{Tl|Infobox recept}}, {{Tl|Infobox vis}}, {{Tl|Infobox groente}} en {{Tl|Infobox kruid}} ckecken nu ook op ontbrekende afbeeldingen, de hits komen gesorteerd in [[:Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst]]. Heeft vandaag al [[Kookboek/Ansjovis|één hit]] opgeleverd. {{Smiley}} Ik dacht trouwens dat er in die reeks nóg een dergelijk sjabloon was, maar kan 'm niet vinden; weet jij dat misschien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 aug 2025 14:58 (CEST)

:Ik ken alleen de sjablonen in [[:Categorie:Sjablonen kookboek]] (waar ook deze vier staan), meer niet. Voor bijvoorbeeld fruit, vlees en graan bestaan ze niet, voor zover ik weet.
:Overigens is het wel geweldig, zo'n categorie. Dank! Een aantal heb ik al opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 aug 2025 15:19 (CEST)

== [[:Categorie:Ingrediënt]] ==
Van een aantal ondercategorieën heb ik de namen vereenvoudigd, dus cats als Kookboek/X, Ingrediënt/Y en Kookboek/Ingrediënt/Z heten nu gewoon X, Y en Z. De redirects staan er voorlopig nog, ze zijn dus altijd terug te vinden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2025 23:02 (CEST)

:Dank! Dat versimpelt het één-en-ander. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2025 06:00 (CEST)

== Maïssoep ==
Leuk dat je een nieuwe (ge'crop'te) versie van mijn maïssoepfoto hebt gemaakt! Heb je de soep al gegeten? [[Gebruiker:Laurier|&lt;span style=&quot;color: deeppink;&quot;&gt;'''Laurier'''&lt;/span&gt;]] ([[Overleg_gebruiker:Laurier#top|Overleg]]) 11 okt 2025 16:33 (CEST)

:Dank voor het wisselen van de foto. Nee, ik heb de soep nog niet geprobeerd. Ik had de gecropte versie nodig voor een nieuw dagmenu. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 16:57 (CEST)

::Ik heb de foto weer verwijderd van [[Kookboek/Maïssoep]]; hij is veel te donker, en dat had ik al opgelost... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:24 (CEST)
:::Dank had ik niet gezien. Ik heb in het cropped bestand een nieuwe versie ge-update, die lichter is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 17:34 (CEST)
::::Ja, mooi! Ik zal eens zien of {{Tl|Afbeelding}} ook bruikbaar is in de dagmenusjablonen, dat zou een boel werk schelen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:39 (CEST)
:::::Persoonlijk zou ik eerder een foto van Commons aanpassen en daar weer uploaden, dan hier met veel gepriegel de juiste instellingen proberen te vinden. Het voordeel is dan bovendien dat ook anderen, op andere projecten, de aangepaste foto kunnen hergebruiken. 
:::::Rotatie kun je ook op Commons aanvragen. De rest kan met een eenvoudig fotoprogramma worden uitgevoerd. Foto's die hetzelfde formaat hebben behouden (zoals alleen andere belichting of recht zetten) kunnen in hetzelfde bestand worden ge-upload, waardoor de oude foto wordt overschreven (maar een oude versie is altijd nog terug te halen). Cropped foto's krijgen een nieuw bestand en over-en-weer links met het originele bestand. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 okt 2025 04:18 (CEST)
::::::Het ding is inderdaad niet bepaald gebruiksvriendelijk; de UI is ontstaan als afspiegeling van de techniek, en ik ben al een tijdje van plan dat te verbeteren. Daar besteed ik liever wat meer tijd aan dan aan het ingewikkelde gedoe op commons, met bovendien het eeuwige gezeur over licenties (zelfs met ''eigen werk''), en het risico dat je werk meteen danwel later om onduidelijke redenen verwijderd wordt.
::::::Het kan dagen of weken duren voordat een verzoek gehonoreerd wordt, er zijn lange wachtlijsten. Vervolgens krijg je ruzie met de maker van de foto, of iemand anders die het beter denkt te weten... Of je cropt een foto en je werk wordt &quot;verbeterd&quot; onder het motto dat het &quot;lossless&quot; moet gebeuren, maar er blijft ondertussen wel de helft van de dikke zwarte rand zitten... Nee, ik doe dat liefst zo weinig als mogelijk.
::::::En: ondanks alle &quot;gepriegel&quot; denk ik, met deze sjabloon, in de helft van de tijd klaar te zijn. ;-p - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 okt 2025 01:52 (CEST)
:::::::Dank, kennelijk heb je slechtere ervaringen met Commons dan ik. Prima om twee methoden te hebben. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 13 okt 2025 05:06 (CEST)

== En dat is 366! {{Smiley}} ==
Gefeliciteerd, en dank je! Geweldig dat je deze grote klus hebt aangepakt; het ziet er nu aan alle kanten goed uit! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 okt 2025 13:01 (CEST)

:Graag gedaan en dank voor het compliment. Het was leuk om te doen. Maar nu ben ik ook wel blij dat dit project is afgerond. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2025 08:12 (CEST)

== &lt;s&gt;||||&lt;/s&gt; ==
Gaaf idee! {{Smiley}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2025 21:05 (CEST)

:Niet zelf verzonnen hoor, gewoon overgenomen ivm uitfaseren [[Basiswiskunde]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2025 07:26 (CEST)
::Het zou nu kunnen dmv. [[Wikibooks:Lerarenkamer#Nieuw:_SVG|SVG]], heb je dat gezien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== &quot;File:&quot; -&gt; &quot;Bestand:&quot; ==
Niet doen, is onbelangrijk en dus zonde van de moeite. Mijn script doet het automatisch als ik een pagina bewerk, anders zou ik het ook niet doen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:36 (CET)

:OK, dank voor het doorgeven. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== Tip: Sjabloon:Waarheidstabel ==
{{Sjabloon:Waarheidstabel|and}}

&lt;del&gt;Nog niet af, maar wel al bruikbaar.&lt;/del&gt; Zie ook [[:Categorie:Sjablonen scripting/boolean]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 dec 2025 14:22 (CET)

:Beste Erik, ongetwijfeld dank. Maar ik vraag me af wat ik ermee kan/moet. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 dec 2025 14:46 (CET)
::Ik zag dat je bezig was met [[Basiskennis_informatica/Logica#Basisschakelingen]], en dat triggerde mij om een oud idee weer eens op te pakken, vandaar. Als het lukt hebben we straks een sjabloon dat ook de WT maakt voor ''samengestelde'' schakelingen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 dec 2025 19:05 (CET)
:::Duidelijk. Ik was alleen maar nieuwsgierig naar waar deze Logica over gaat en zag toen dat de onderste helft nog helemaal leeg was. Dus ik heb alleen Beginnetje toegevoegd. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 dec 2025 06:19 (CET)

== Computersystemen ==
@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik zag dat je wijzigingen deed aan [[Computersystemen|Computersystemen - Wikibooks]]. Zou ik deze a.u.b. mogen terugdraaien?.De structuur die ik maakte is nl. heel belangrijk voor mijn leerlingen. Anders zien ze niet goed wat voor hen is bedoeld. Bedankt om dit te overwegen. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 4 dec 2025 19:37 (CET)

:Kun je niet een aparte pagina maken met alleen de onderdelen die voor de leerlingen zijn bedoeld? (Dat is een kwestie van op Geschiedenis klikken, de versie van 1-12-2025 aanklikken of een eerdere, dan met de rechtermuisknop op Bewerken klikken en met kopiëren en plakken in een nieuwe pagina opnemen, met een zelfgekozen naam, bijvoorbeeld &quot;Leergang Computersystemen voor school X&quot;). Zo'n pagina kan met een link op het intranet van de school worden gezet of hier op Wikibooks met een link op een pagina die voor de leerlingen handig is. 
:[[Computersystemen]] is een boek met vele hoofdstukken, die een inhoudsopgave nodig had. Die heb ik nu gemaakt en op de voorpagina gezet, zoals gebruikelijk is binnen Wikibooks. Als er een andere logischer volgorde is (ook voor anderen dan je leerlingen), dan houd ik me aanbevolen, zolang elk hoofdstuk maar precies één keer wordt vermeld. 
:[[Portaal:Informatica]] wordt het algemene portaal voor alle boeken en hoofdstukken die met informatica te maken hebben, niet alleen computersystemen. Dus dat is ook geen optie. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 dec 2025 05:29 (CET)
::@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik dacht ondertussen ook nog om die pagina onder [[Gebruiker:Mattias.Campe]] onder te brengen, maar jouw voorstel lijkt me beter. Bedoel je dan iets à la [[Leergang Computersystemen voor school X]]? Of is iets à la [[Portaal:Leergang Computersystemen voor school X]] beter? [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 5 dec 2025 18:40 (CET)
:::Dat mag je wat mij betreft zelf bepalen. Misschien dat [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] daar nog iedeeën over heeft? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 05:11 (CET)
::::Eigenlijk alleen dat het geen &quot;Portaal&quot; moet zijn, verder prima plan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 09:42 (CET)
:::::Ok, perfect. Ik denk te gaan voor [[CoSy in AD en ICW]], met als starttekst &quot;CoSy is de vakcode die typisch wordt gebruikt voor het vak computersystemen in de richtingen 'Applicatie- en Databeheer' (AD) en 'Informatica- en Communicatiewetenschappen' (ICW). Deze pagina toont een overzicht naar deelonderwerpen op het gebied van computersystemen zoals hardware, netwerken, besturingssystemen, ... etc etc&quot; [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 6 dec 2025 14:00 (CET)
::::::De vraag is nog hoe deze nieuwe pagina wordt ingebed in de structuur van Wikibooks. 
::::::* Welke categorie kan hij krijgen? Vragen voor [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]]: 
::::::# Weet jij of er al soortgelijke pagina's zijn? 
::::::# Is hiervoor een nieuwe categorie nodig, bijvoorbeeld [[:Categorie:Leergang]] (met een goede beschrijving)?
::::::* Vraag voor Mattias.Campe:
::::::# Waar wil je de link naar deze pagina plaatsen, zodat leerlingen hem gemakkelijk kunnen vinden?
::::::[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 06:52 (CET)

:::::::Op 1 december was het een compleet ''boek'', en als die inhoud wordt gekopiëerd naar [[CoSy in AD en ICW]] is het dat nog steeds (of weer). Met de bekende 3 sjablonen Bi, Boek en Fase komt het vanzelf in de juiste categorieën terecht.
:::::::Ik voorzie alleen een probleem met de pagina's waarnaar gelinkt wordt: die zouden in &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; moeten komen, maar dat kan dus niet (omdat ze al in cat &quot;Computernetwerken voor gevorderden - inhoud&quot; staan). Alleen met [[Netwerkprotocollen]], [[Netwerkbekabeling]] en [[Draadloze communicatie]] (nu redirects) zou het kunnen, maar als dat de enigen zijn kunnen we het beter niet doen. Zal eens nadenken over een nette oplossing... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:35 (CET)
::::::::Even om misverstanden te voorkomen: Ja, [[Computersystemen]] was en is inderdaad een compleet boek, maar de voorpagina weerspiegelde dat tot 4 december niet. Die leek op een inhoudsopgave, maar was dat niet. Het was een overzicht van drie leergangen, waarbij steeds per leergang de toepasselijke onderdelen waren vermeld, niet alleen uit dit boek, maar ook uit andere; enkele onderdelen stonden zelfs bij alle drie de leergangen vermeld. Dus niet de huidige inhoudsopgave zal worden gekopieerd, maar het overzicht dat eerder op de eerste pagina stond. Dus het wordt geen boek, maar een (of meer) overzicht(en) met links naar hoofdstukken uit ''verschillende'' boeken. Ik ben er dan ook geen voorstander van om aan zo'n overzicht de gebruikelijke sjablonen Bi, Boek en Fase toe te kennen, en een &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; ervoor te maken. Het gaat immers niet om een boek. 
::::::::Zie [[Overleg:Besturingssystemen]] voor de drie redirects, wordt nog aan gewerkt. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:16 (CET)

:::::::::O. Lastig hoor, ik overzie het niet helemaal meer. Wel heb ik zojuist de knoop doorgehakt en [[CoSy in AD en ICW]] aangemaakt, met de inhoud van [[Computersystemen]] van 25 okt 2025 14:55 door Mattias.Campe ([https://nl.wikibooks.org/w/index.php?oldid=411268]), waarin de redirects gefixt zijn. @[[User:Mattias.Campe]]: je kunt nu de titel en de inhoud naar wens aanpassen, en hoef je niet te wachten op de uitkomst van de discussie over andere details. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)
::::::::::Bedankt @[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] en @[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] om mee te denken! Voor mij werkt de aangemaakte pagina [[CoSy in AD en ICW]]: 1 pagina die linkt daar de verschillende onderdelen voor &quot;mijn&quot; vak Computersystemen. Die kan ik bezorgen aan mijn leerlingen. Het volledig boek [[Computersystemen]] bezorgen zou niet werken, omdat er voor hen/mij soms te veel instaat, soms te weinig.
::::::::::Een afkorting CoSy is inderdaad geen officiële afkorting: we gebruiken het gewoon in bv. lessenroosters om alels compact te houden: CoSy, GDL, NLD, GES, ... Het begrip 'leergang' is - voor zover ik weet - in Vlaanderen niet gebruikelijk. Dat moest ik even opzoeken :-).  [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:44 (CET)
:::::::::::Een kadertje in [[Computersystemen]] met &quot;Op zoek naar het vak Computersystemen in de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen? Zie [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW.]]&quot; zou wel nog heel handig zijn om die aparte pagina voldoende vindbaar te maken. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:46 (CET)
::::::::::En wat wordt de categorie voor deze pagina (want nu 'zweeft' hij in de ruimte van Wikibooks)? Kennelijk niet &quot;Leergang&quot;, want dat is te onbekend. &quot;Curriculum&quot;, &quot;Leerplan&quot;, &quot;Onderwijsprogramma&quot; of nog iets anders? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 dec 2025 16:35 (CET)

===PS===
:::::::PS Wordt het niet eens tijd voor een pagina [[Termen en afkortingen in de informatica]] oid. ? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:39 (CET)
::::::::Ik vermoed dat de afkortingen die [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] hierboven vermeld, geen algemeen gebruikte afkortingen in de informatica zijn, maar codes die bij hem op school/opleiding worden gebruikt om de vakken aan te geven. En anders kun je terecht bij {{Wp|Lijst van afkortingen in de informatica}}. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:24 (CET)
:::::::::OK, dank je. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)

== [[Portaal:Informatica]] ==
Ik heb de link naar [[Arduino]] er weer bij gezet (onder &quot;Hardware&quot;), die hoort er volgens mij gewoon bij. Is interessant qua hardware, software, randapparatuur, enz. En ja, het ''is'' idd. een mager &quot;boekje&quot;, en ja, ik ga er zsm. mee aan de slag. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 15:44 (CET)

:Deze moet ik over het hoofd hebben gezien, hij heeft ook geen passende categorie (dus als je toch aan de slag gaat ...). En ik ben niet van alle boeken aan de rechterkant op de Wikibooks-hoofdpagina nagegaan of er wellicht een link zou kunnen zijn met Informatica. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 16:12 (CET)

== [[Computersystemen]] /2 ==
Onder &quot;Zie ook&quot; staan twee links naar dezelfde pagina, dat zal toch niet je bedoeling geweest zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 19:40 (CET)

:Nee, dat was zeker niet de bedoeling. Foutje, dank voor het opmerken, is opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 dec 2025 11:26 (CET)

== tbv. [[Informatievoorziening/Informatie]] ==
{{Duo
|inhoud1=[[Afbeelding:RadWiki-Condense-Facts-and-Information-to-Knowledge.png|300px]]
|inhoud2=

&lt;!-- Copy/paste vanaf hier ... --&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
&lt;!-- ... tot hier --&gt;

}}

Mocht je 'm in het Nederlands willen hebben... Alleen nog de woorden op de puntjes te vertalen, daar waag ik me niet aan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 10:45 (CET)

:Dank! Mooi kerstcadeautje. 
:De woorden links heb ik inmiddels vertaald. Is er ook nog een mogelijkheid om de figuur net zo in de tekst te passen als het bestaande bestand en/of hem als bestand in Commons op te nemen? 

&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 1em 0 1em 1em;&quot;&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;beslissing&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;synthese&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;samenvatten&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;analyseren&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;organiseren&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;verzamelen&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
Feiten - Informatie - Kennis
&lt;/div&gt;

--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 11:38 (CET)
::Zoiets? En upload naar commons kan ook, dan moet er nog een stukje code omheen. Maar waarom zou je? Met inline SVG zoals hier ben je veel flexibeler. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 14:29 (CET)
:::Dank! Helemaal goed zo. Ik heb hem geplaatst. Nog fijne dagen gewenst! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 16:47 (CET)
::::Dank je, insgelijks! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 17:08 (CET)

{{Clear both}}
== File:Content curation.png ==
[[Bestand:Content curation.png|thumb|150px]] Zal ik van deze tekening (op [[Informatievoorziening/Contentcuratie]]) de achtergrond ''wit'' maken? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 jan 2026 17:36 (CET)

:Dank voor het aanbod, maar wat mij betreft is hij zo goed. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 jan 2026 04:52 (CET)

== Categorieën ==
Er gaat nu iets niet helemaal goed: in [[:Categorie:Mens en maatschappij]] staan een paar subcats met &quot; - inhoud&quot; in de naam, maar dat is niet de bedoeling. Er horen alleen ''boeken'' (en evt. subcats) in.

Bv. &quot;Inbraakpreventie - inhoud&quot;: het ''boek'' staat in Categorie:Wonen die weer in M&amp;M staat. De cats met &quot; - inhoud&quot; in de titel zijn er alleen om per boek de hoofdstukken te kunnen vinden, en horen alleen in Categorie:Inhoud.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 12:43 (CET)

:Dank! Ik kijk het na en zal het verbeteren. En waar horen die &quot;Inhoud-cats&quot; dan wel thuis? Ik heb het bij alle boek-categorieën gezien. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 12:48 (CET)</text>
      <sha1>tao08x7yv3pi4fndzvm69ozj5evw4if</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer/'Verwarde tijden!’ die om richting vragen - Sybrand Buma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38269</id>
    <revision>
      <id>432347</id>
      <parentid>423501</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{weg}}</comment>
      <origin>432347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187" sha1="4qfvfv2xmufjtxakus1bozrc37sc665" xml:space="preserve">{{weg}}

* https://www.cda.nl/actueel/nieuws/sybrand-buma-houdt-hj-schoo-lezing-2017/ 'Verwarrende tijden!' die om richting vragen (Lezing Sybrand Buma)

== Voorwoord ==
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>4qfvfv2xmufjtxakus1bozrc37sc665</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstechnoloog</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39792</id>
    <revision>
      <id>432162</id>
      <parentid>424934</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1090" sha1="jmehqf3u62ck7y07n1on9ebtcu8xpt5" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Onderwijstechnoloog
| Object = Boek
| Bron = Educationtechnology.png
| Definitie = Een [[w:nl:Onderwijstechnoloog|onderwijstechnoloog]] is de architect en beheerder van een [[Onderwijsplatform|onderwijsplatform]], gespecialiseerd in de technische implementatie van een [[Onderwijstaal|onderwijstaal]].
| Beschrijving = Dit boek behandelt de rol van de onderwijstechnoloog bij het ontwerpen, bouwen en beheren van digitale leeromgevingen. De focus ligt op het creëren van een robuuste infrastructuur voor [[Onderwijstaal/Vrijheid|vrij leren]], waarbij gebruik wordt gemaakt van de [[Onderwijstaal/Leerbox|leerbox]] als centraal formaat. Een onderwijstechnoloog slaat de brug tussen pedagogische behoeften (het 'wat') en technologische realisatie (het 'hoe').
| Formaat = html
| Voortgang = 100
| Support = Signaleer
| Referentie = wikipedia
| Collectie = Onderwijsplatform
| Onderdeel = Inleiding, Profiel, Ontwikkelaar, Opleiding, Platform, Onderwijs, Onderwijstaal, Leerbox, Leermiddelen, Toegankelijkheid, Hosting, Ontwerp, Theorie, Praktijk, Toetsing, Auteursrecht
}}</text>
      <sha1>jmehqf3u62ck7y07n1on9ebtcu8xpt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432199</id>
      <parentid>432162</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1070" sha1="63g5dop9l2leodpr5rwnfzwp70rk9y9" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Onderwijstechnoloog
| Object = Boek
| Bron = Educationtechnology.png
| Definitie = Een [[w:nl:Onderwijstechnoloog|onderwijstechnoloog]] is de architect en beheerder van een [[Onderwijsplatform|onderwijsplatform]], gespecialiseerd in de technische implementatie van een [[Leertaal|leertaal]].
| Beschrijving = Dit boek behandelt de rol van de onderwijstechnoloog bij het ontwerpen, bouwen en beheren van digitale leeromgevingen. De focus ligt op het creëren van een robuuste infrastructuur voor [[Leertaal/Vrijheid|vrij leren]], waarbij gebruik wordt gemaakt van de [[Leertaal/Leerbox|leerbox]] als centraal formaat. Een onderwijstechnoloog slaat de brug tussen pedagogische behoeften (het 'wat') en technologische realisatie (het 'hoe').
| Formaat = html
| Voortgang = 100
| Support = Signaleer
| Referentie = wikipedia
| Collectie = Onderwijsplatform
| Onderdeel = Inleiding, Profiel, Ontwikkelaar, Opleiding, Platform, Onderwijs, Onderwijstaal, Leerbox, Leermiddelen, Toegankelijkheid, Hosting, Ontwerp, Theorie, Praktijk, Toetsing, Auteursrecht
}}</text>
      <sha1>63g5dop9l2leodpr5rwnfzwp70rk9y9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432247</id>
      <parentid>432199</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Verwijzingen en benaming bijgewerkt naar Leertaal</comment>
      <origin>432247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1065" sha1="nvwe9pbyjlue43yjv6ph8y5pcovx58a" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Onderwijstechnoloog
| Object = Boek
| Bron = Educationtechnology.png
| Definitie = Een [[w:nl:Onderwijstechnoloog|onderwijstechnoloog]] is de architect en beheerder van een [[Onderwijsplatform|onderwijsplatform]], gespecialiseerd in de technische implementatie van een [[Leertaal|leertaal]].
| Beschrijving = Dit boek behandelt de rol van de onderwijstechnoloog bij het ontwerpen, bouwen en beheren van digitale leeromgevingen. De focus ligt op het creëren van een robuuste infrastructuur voor [[Leertaal/Vrijheid|vrij leren]], waarbij gebruik wordt gemaakt van de [[Leertaal/Leerbox|leerbox]] als centraal formaat. Een onderwijstechnoloog slaat de brug tussen pedagogische behoeften (het 'wat') en technologische realisatie (het 'hoe').
| Formaat = html
| Voortgang = 100
| Support = Signaleer
| Referentie = wikipedia
| Collectie = Onderwijsplatform
| Onderdeel = Inleiding, Profiel, Ontwikkelaar, Opleiding, Platform, Onderwijs, Leertaal, Leerbox, Leermiddelen, Toegankelijkheid, Hosting, Ontwerp, Theorie, Praktijk, Toetsing, Auteursrecht
}}</text>
      <sha1>nvwe9pbyjlue43yjv6ph8y5pcovx58a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstechnoloog/Profiel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39836</id>
    <revision>
      <id>432201</id>
      <parentid>424924</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2332" sha1="afabyhabgwqtd7e8jka06xintji2hgm" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
De onderwijstechnoloog is een interdisciplinaire professional die de wereld van ICT en onderwijs verenigt. In tegenstelling tot een pure IT-beheerder, begrijpt de onderwijstechnoloog de pedagogische impact van technische keuzes.

== De Onderwijsarchitect ==
Een belangrijk aspect van het profiel is de rol van [[onderwijsarchitect]]. De technoloog ontwerpt de systemen niet alleen op basis van technische specificaties, maar op basis van een visie op leren.
* '''Systeemdenken''': Het platform zien als een samenhangend geheel van modules, data en interacties.
* '''Standaardisatie''': Het bewaken van formaten zoals de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]] om interoperabiliteit te garanderen.
* '''Vrijheid''': De technische voorwaarden scheppen voor [[Leertaal/Vrijheid|vrij leren]], waarbij de leerder regie heeft over het eigen proces.

== Digitale Kloof en Inclusie ==
De onderwijstechnoloog is zich bewust van de '''digitale kloof'''. Dit is niet alleen een kwestie van toegang tot hardware (1e graad), maar vooral van vaardigheden en de mogelijkheid om technologie effectief te gebruiken (2e graad).
* '''Toegankelijkheid''': Zorgen dat het platform inclusief is (zie [[Onderwijstechnoloog/Toegankelijkheid]]).
* '''Emancipatie''': Technologie inzetten als middel voor zelfontplooiing, ook in ontwikkelingslanden of voor kwetsbare groepen.

== Competenties ==
Een moderne onderwijstechnoloog beheerst de volgende domeinen:
# '''Onderwijsplatform Management''': Het beheren van de levenscyclus van het [[Onderwijstechnoloog/Platform]].
# '''[[Leertaal|Leertaal]] Specialist''': Het kunnen lezen en schrijven van pedagogische scripts (Freell).
# '''Full-stack Development''':
#* '''Front-end''': [[HTML]], [[Cascading Style Sheets|CSS]] en [[Programmeren in JavaScript|Javascript]] om de [[Onderwijswiki/View|View]]-laag te bouwen.
#* '''Back-end''': Servers, databases (MariaDB, PostgreSQL) en [[Onderwijswiki/Lua|Lua]] scripts binnen [[Onderwijswiki/Scribunto|Scribunto]].
# '''Data &amp; Analytics''': Werken met LRS en xAPI om leerprocessen in kaart te brengen.

== Ethiek en Veiligheid ==
De technoloog bewaakt de veiligheid van de leeromgeving. Dit omvat niet alleen cybersecurity, maar ook het beschermen van de integriteit van de leerder tegen zaken als cyberpesten of onethisch gebruik van data.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>afabyhabgwqtd7e8jka06xintji2hgm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432252</id>
      <parentid>432201</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Verwijzingen en benaming bijgewerkt naar Leertaal</comment>
      <origin>432252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2335" sha1="t6ybngqow5ho83ilptwccis866916ps" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
De onderwijstechnoloog is een interdisciplinaire professional die de wereld van ICT en onderwijs verenigt. In tegenstelling tot een pure IT-beheerder, begrijpt de onderwijstechnoloog de pedagogische impact van technische keuzes.

== De Onderwijsarchitect ==
Een belangrijk aspect van het profiel is de rol van [[onderwijsarchitect]]. De technoloog ontwerpt de systemen niet alleen op basis van technische specificaties, maar op basis van een visie op leren.
* '''Systeemdenken''': Het platform zien als een samenhangend geheel van modules, data en interacties.
* '''Standaardisatie''': Het bewaken van formaten zoals de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]] om interoperabiliteit te garanderen.
* '''Vrijheid''': De technische voorwaarden scheppen voor [[Leertaal/Vrijheid|vrij leren]], waarbij de leerder regie heeft over het eigen proces.

== Digitale Kloof en Inclusie ==
De onderwijstechnoloog is zich bewust van de '''digitale kloof'''. Dit is niet alleen een kwestie van toegang tot hardware (1e graad), maar vooral van vaardigheden en de mogelijkheid om technologie effectief te gebruiken (2e graad).
* '''Toegankelijkheid''': Zorgen dat het platform inclusief is (zie [[Onderwijstechnoloog/Toegankelijkheid]]).
* '''Emancipatie''': Technologie inzetten als middel voor zelfontplooiing, ook in ontwikkelingslanden of voor kwetsbare groepen.

== Competenties ==
Een moderne onderwijstechnoloog beheerst de volgende domeinen:
# '''Onderwijsplatform Management''': Het beheren van de levenscyclus van het [[Onderwijstechnoloog/Platform]].
# '''[[Leertaal|Leertaal]] Specialist''': Het kunnen lezen en schrijven van beschrijvingen van leerprocessen.
# '''Full-stack Development''':
#* '''Front-end''': [[HTML]], [[Cascading Style Sheets|CSS]] en [[Programmeren in JavaScript|Javascript]] om de [[Onderwijswiki/View|View]]-laag te bouwen.
#* '''Back-end''': Servers, databases (MariaDB, PostgreSQL) en [[Onderwijswiki/Lua|Lua]] scripts binnen [[Onderwijswiki/Scribunto|Scribunto]].
# '''Data &amp; Analytics''': Werken met LRS en xAPI om leerprocessen in kaart te brengen.

== Ethiek en Veiligheid ==
De technoloog bewaakt de veiligheid van de leeromgeving. Dit omvat niet alleen cybersecurity, maar ook het beschermen van de integriteit van de leerder tegen zaken als cyberpesten of onethisch gebruik van data.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>t6ybngqow5ho83ilptwccis866916ps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstechnoloog/Praktijk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39837</id>
    <revision>
      <id>432251</id>
      <parentid>424932</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Verwijzingen en benaming bijgewerkt naar Leertaal</comment>
      <origin>432251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118311" sha1="bijkr73e2uud6rwxu0jou5yypvpoo3j" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
== Begeleiding ==
Bij de inzet van ICT in het onderwijs komen vanuit de gebruikers verzoeken voor een meer onderwijskundige en didactische ondersteuning. Op allerlei fronten wordt hier hard aan gewerkt. Men kan denken aan informatieve websites, onderzoeksprojecten, specifieke groepstrainingen. Het doel van deze begeleiding is de docent te ontwikkelen in zijn of haar vaardigheid het eigen onderwijs te evalueren en te ontwerpen wanneer ICT, als faciliterend middel voor het leerproces, in wordt gezet.

Nadeel van deze ondersteuningsvormen is dat het onderwijs een complex samenspel is van onderwijsdoelen, onderwijsactiviteiten, invloeden uit de omgeving, wensen en behoeften van de docent zelf en zijn studenten. Het “zomaar” overnemen van generieke voorbeelden herbergt het gevaar dat deze binnen de specifieke onderwijssituatie van de docent niet volledig tot zijn recht komen. Om deze transfer zelf te kunnen maken vergt van de docent een flinke expertise op het gebied van onderwijs en de inzet van ICT daarbinnen.

Hierbij is de laatste jaren de opkomst van serious games en MUVEs in het voortgezet onderwijs interessant te noemen. Vooral de actieve betrokkenheid van leerlingen bij hun eigen leerproces en de intensieve interactie met de computer is opvallend net als de grote motivatie van leerlingen. Als het gaat om de docenten dan is er een grote behoefte aan begeleiding en hulp om deze middelen slim in te zetten en de leerlingen te begeleiden bij het gebruik daarvan.

== Begeleiders ==

Deze vaststelling heeft geleid tot de gedachte aan individuele ondersteuning door een adviseur die de expertiseclaim van de docent overneemt. Dit zou een onderwijstechnoloog die eveneens een onderwijsdeskundige is kunnen oppakken. Echter ook het ontwerpen is een vak apart. En de beste hulp is er als de docent middels een ontwerp wordt geholpen aan een effectieve en efficiënte inzet van ICT. Dit is het terrein van een [[Onderwijsarchitect|onderwijsarchitect]] met voldoende specialisatie op het gebied van Digitale Didactiek. (Of die laatste term eigenlijk wel kan daarover zijn de meningen verdeeld.)

Naast de adviseur is het van belang dat ook anderen de docent ondersteunen bij de invoering van ICT in zijn onderwijs. Daarbij kan men denken aan ICT-ers die klaar staan bij technische vragen en aan organisatorische ondersteuning (de manager of coördinator). Ook medewerkers van het project of afdeling dat ICT in het onderwijs invoert zijn nodig voor een goede implementatie.

== Fasering ==

Het ondersteuningstraject start vaak met een intake. Deze intake kan het gevolg zijn van 
* een individuele benadering van de Onderwijs&amp;ICT afdeling, 
* het bijwonen van een voorlichtingsbijeenkomst waarin collegae uit hetzelfde vakgebied hun ervaring met een ICT-invoeringstraject uitwisselen,
* als reactie op publicaties bijvoorbeeld op de website of nieuwsbrieven 
* of andere informatiebronnen.

In een intakegesprek wordt achterhaald wat de precieze behoefte van de docent is en wordt door de adviseur mogelijke oplossingsrichtingen voorgesteld. De adviseur schrijft een gespreksverslag dat wordt opgestuurd naar de docent voor afstemming. Het afgestemd verslag dient als uitgangspunt bij een tweede gesprek waarin de oplossingsrichting wordt uitgewerkt in een ontwerp. De adviseur zal hiervoor alle aspecten die van belang zijn achterhalen. Als ook het ontwerp is afgestemd, wordt in overleg met de verantwoordelijk manager een plan opgesteld hoe het ontwerp met ICT-ondersteuning wordt gerealiseerd.

== Feedback ==
Hoe zorgt men voor open, warm en begripvol elektronische feedback? Immers dit levert handgrepen om binnen elektronische feedback de genegenheid tot leren te stimuleren. Want bij elektronische feedback bestaat het gevaar dat onbedoeld een negatieve spiraal van defensieve beschuldigingen en aantijgingen kan ontstaan. Dit gebeurt door gebrek aan nuancerende informatie zoals mimiek, houding, toon, snelheid en hardheid van praten. Elektronische feedback heeft als impliciet voordeel dat men uitgenodigd wordt over het formuleren van de feedback na te denken. Immers men is genoodzaakt feedback te schrijven met vaak enige vertraging tussen ontvangst en verzenden. Online communiceren heeft verder beheervoordelen en kan een oplossing bieden voor plaats en tijd problemen. Door juist gebrek aan alternatieve informatie bij synchrone elektronische communicatie (chat) uit houding, mimiek et cetera kan een docent studenten gelijker benaderen.

Zorg bij het geven van feedback op een opdracht, een vraag, binnen een discussie, bij kritiek, bij opmerkingen en suggesties, bij meningsverschillen, bij mededelingen dat minimaal één van de drie Rogeriaanse elementen (bekrachtiging, empathie en openheid) wordt opgenomen. De kwaliteit van feedback en de relatie met de lerende zal er beter worden maar het vergt wel meer tijd.

Escalerende vijandigheid zijn bekende problemen in online communicatie&lt;ref name=''KIESLER''&gt;{{citeer boek | Achternaam = Kiesler, S. en Sproull, L. | Titel= Group decision making and communication technology | Datum = 1992 | Uitgever = Organizational behavior and human decision processes, 52 | Bladzijdes = 96 -123}}&lt;/ref&gt;. Het begint met iemand die onopzettelijk taal gebruikt die, door afwezigheid van verzachtende lichaamstaal, door de ontvanger als vijandig wordt opgevat. In het artikel van Rogers&lt;ref name=''ROGERS''&gt;{{citeer boek | Achternaam = Rogers, C.  | Titel= he interpersonal relationship: The core of guidance | Datum = 1962 | Uitgever = Harvard Educational Review, 32 | Bladzijdes = 416 - 429}}&lt;/ref&gt; worden drie Rogeriaanse elementen van communicatie genoemd die de  feedback bereiken die voorkomen dat taalgebruik onbedoeld aanvallend is. Deze zijn: 
# bekrachtiging, 
# empathie en 
# openheid. 

Voorbeelden van bekrachtiging zijn: je bent een fijne student, empathie: ik begrijp waar jij mee zit en openheid: ik vind het ook moeilijk. Bekrachtiging nodigt uit tot openheid, openheid nodigt uit tot begrip en begrip nodigt tot bekrachtiging, op deze ontstaat een positieve cyclus van feedback. Stel een student levert via de DLO een opdracht in en schrijft in het begeleidende bericht.

* '''Student''': ''Hierbij de uitwerking van opdracht 5, ik ben er niet helemaal tevreden over maar gezien de tijd kon ik er niet meer van maken.''
* '''Docent negatief''': ''Het is onacceptabel dat jij weer te weinig tijd aan de opdracht hebt besteed.''
:De feedback is negatief omdat er, vooral door het woord weer, een aanval op de persoon van de student wordt ingezet. De docent betrekt niet door gebruik van “ik vind of ervaar” de feedback op zichzelf (zijn opvattingen, emoties) en laat geen enkele blijk zien van begrip. De feedback is voorbeeld van ongeldig verklaren van de persoon van de student, onbegrip en een afstandelijke onpersoonlijke houding. 
* '''Docent neutraal''': ''Ik kan de opdracht niet goedkeuren en verwacht een aanvulling op grond van onderstaande opmerkingen.''
: De feedback kan neutraal bedoeld zijn. Door gebrek aan Rogeriaanse elementen (positief of negatief) in het commentaar en het niet zichtbaar zijn van non-verbale informatie, kunnen we dat niet met zekerheid vaststellen. De betrokken student is net als de meeste studenten onzeker over de ontvangst van de docent van een opdracht. Juist deze grote groep studenten heeft baat bij goede feedback. Feedback waarbij hen niet de emoties van de docent wordt onthouden. De kans is groot dat door zijn onzekerheid hij de feedback als negatief zal interpreteren.
* '''Docent positief''': ''Ik begrijp dat je door beperking van tijd niet de opdracht naar eigen tevredenheid hebt kunnen maken, maar wel hebt ingeleverd: beter iets dan niets. Soms heb ik te weinig tijd een opdracht van goede feedback te voorzien, doe het dan snel en ben dan eveneens teleurgesteld achteraf. Ik zou graag van je willen vernemen wat je nu verder verwacht. Mijn houding is dat ik, dan maar eventueel achteraf, alsnog de tijd moet investeren om te zorgen dat het product goed komt.'' 
: De docent toont in de feedback begrip (“ik begrijp”, “eveneens”), verklaart de student geldig door zijn argumenten en mening waardevol te achten, en heeft een open houding door ook zijn sterke maar ook zwakke kanten te laten zien. 

== Evaluatie ==

Een onderwijstechnoloog kan middels een gebruikerstest achterhalen of de ICT technologie de docent op de juiste wijze heeft ondersteund. Een studentevaluatie kan helpen bij het vaststellen of de lerenden echt baat hebben gehad door de inzet van ICT. Een onderwijstechnoloog kan ICT als middel, doel of als onderwerp zien.

== Middel ==

Een elektronische leeromgeving (elo) is een technische voorziening die de interactie faciliteert tussen het proces van het leren, de communicatie die nodig is voor het leren en de organisatie van het leren. Vandaar dat een ELO een gangbaar product is dat een onderwijstechnoloog oplevert, uitbouwt of onderhoudt.

Een besturingssysteem zoals Linux kan voor de school bijvoorbeeld een middel zijn dure licenties te mijden, om illegale software te vermijden of om in te spelen op de markt.

== Onderwerp ==

In plaats van ICT als middel of doel kan de onderwijstechnoloog ook ICT als onderwerp zien. Dus het onderwijzen over aspecten van ICT. ICT als vakgebied zelf in het onderwijs.

== Gebruikerstest ==

In een gebruikerstest wordt een docent met betrekking tot  een bepaald vak over het gebruik van ICT gepolst.

Als eerste wordt nagegaan of de gebruiker akkoord is met de test. Daarna worden de procedures doorgenomen wat betreft de test maar ook ten aanzien van die voor het gebruik van ICT. Belangrijk is dat wordt gestart met een zo duidelijk mogelijke beschrijving van de doelen waar de ICT een ondersteunende rol bij diende te spelen en hoe die rol eruit ziet.

Vervolgens kan de test onder andere de volgend vragen beantwoorden
* Gedraagt het systeem zich als vereist?
* Hoe is de beheerbaarsheid, flexibiliteit en onderhoudbaarheid van het gebruikte systeem?
* Hoe veilig is het systeem en hoe werkt de beveiliging?
* Hoe staat het met de connectiviteit, de infrastructuur en de portabiliteit
* Hoe wordt er gezorgd voor continuïteit?
* Wat kan men zeggen ten aanzien van de controleerbaarheid en testbaarheid?
* Hoe makkelijk kan de gedane inspanning worden herbruikt in andere settings?
* Hoe gebruikersvriendelijk is het systeem?
* Hoe aantrekkelijk en uniform is het systeem?
* Wat zijn de ervaringen betreffende duidelijkheid, doelgerichtheid en doelmatigheid?
* Hoe vriendelijk wordt het systeem ontvangen?
* Ten aanzien van de doelen wat zijn de opbrengsten van het gebruik van de ICT geweest?

== Studentevaluatie ==

Een voorbeeld van een vragenlijst voor een evaluatie door studenten is:

- '''Organisatie'''
* Wat vond je van de opzet van het gebruik van ICT voor het onderwijs?
# Zeer goed
# Goed
# Matig
# Slecht
: Graag toelichten waarom:
* In hoeverre was het onderwijs overzichtelijk ingedeeld?
# Erg overzichtelijk
# Overzichtelijk
# Weinig overzichtelijk
# Onoverzichtelijk

- '''Gebruik'''
* Hoe zinvol vond je het gebruik van ICT?
# Erg zinvol
# Zinvol
# Weinig zinvol
# Onzinning
* In hoeverre was het digitale materiaal tijdig beschikbaar?
# Altijd
# Meestal wel
# Soms
# Niet
* Wat had de docent nog meer met ICT kunnen doen?
* Wat is het totaal aantal uren dat je online hebt besteed?
* Waar werkte je meestal met ICT?
# Op de onderwijsinstelling
# Thuis
# Ergens anders
# Ongeveer evenveel op de onderwijsinstelling als thuis/ergens anders.
* Kwam je verder nog problemen tegen tijdens het gebruik van de Nestorcursus; zo ja, welke?

- '''Communicatie'''
* Welke communicatievormen middels ICT zijn in jullie groep gebruikt?
# Forum
# VLC
# Email
# Bestandsuitwisseling
# Andere
* Hoe verliep de communicatie van jullie groep met de docent?
# Zeer goed
# Goed
# Matig
# Slecht
* Op welke wijze verliep deze communicatie meestal?
# via de ELO
# via email 
# mondeling
# telefonisch
# anders
* Hoe verliep de communicatie met medegroepsleden over het uitwerken van de opdrachten?
# Zeer goed
# Goed
# Matig
# Slecht
* Op welke wijze verliep deze communicatie meestal?
# via de ELO
# via email 
# mondeling
# telefonisch
# anders
* Kun je aangeven wat voor redenen er waren om niet via telecommunicatie middelen te communiceren?

- '''Oordeel'''
* Met welk cijfer (0-10) zou je het hele onderwijs beoordelen?
* Met welk cijfer (0-10) zou je de inzet van ICT beoordelen?

== Toepassing ==
== Monkey Labs ==
Is eigenlijk een game.

Uitgeverij ''Die Keure'' en ''Larian Studios'' ontwikkelden ''Monkey Labs'', een game die het wiskundeonderwijs kan ondersteunen. De game wordt geleverd bij de handboeken ''Van Basis Tot Limiet'' voor de 1ste graad.

''Monkey Labs'' is een 3D-game waarin je aapjes moet bevrijden. Om die apen te bevrijden, moet je ze verslaan in een wiskundespelletje. Maar de game is zo ontwikkeld dat het niveau van de apen aangepast wordt aan het niveau van de leerling en het wordt steeds moeilijker. Op die manier kan de leerkracht erin slagen om wiskundeonderwijs op maat voor elke leerling te voorzien. Bovendien maakt het spel ook voortdurend diagnoses over het beheersingsniveau van de leerling. Op die manier heeft de leerkracht ook zicht op de prestaties van zijn/haar leerlingen.

* http://www.larian.com/monkeylabs.php
* http://www.educatief.diekeure.be/vbtl


== Geogebra ==

=== Wat kan je doen met Geogebra? ===
Geogebra is een wiskundepakket dat meetkunde, algebra en analyse combineert.

Enerzijds is Geogebra een dynamisch meetkundepakket. Je kan constructies uitvoeren met punten, vectoren, lijnstukken, rechten en kegelsneden en je kan deze tekenobjecten daarna dynamisch wijzigen.

Anderzijds kunnen functies, vergelijkingen en coördinaten rechtstreeks worden ingevoerd. Met Geogebra is het dus ook mogelijk om met variabelen te werken voor getallen, te rekenen met vectoren en punten, afgeleiden en integralen van functies te berekenen en er zijn ook commando's voorzien om bijv. nulpunten of extrema te berekenen.

Deze twee standpunten zijn typisch voor Geogebra: een uitdrukking in het algebravenster correspondeert met een object in het tekenvenster en omgekeerd.

=== Voorbeelden ===
Dit zijn enkele educatieve voorbeelden:
[http://www.geogebra.org/en/examples/ladder_wall/ladder_wall.html]
[http://www.geogebra.org/en/examples/integral/loweruppersum.html]

Voor meer voorbeelden neem je best een kijkje op de wiki van Geogebra : [http://www.geogebra.org/en/wiki/index.php/Main_Page].

== Lichamelijke Opvoeding ==
=== Videoanalyse ===
De dag van vandaag wordt er in meer en meer vakken gebruik gemaakt van ICT om de lessen te ondersteunen. Dit geldt ook voor LO waar gespecialiseerde software voor bewegingsanalyse stilaan wordt geïntegreerd.

De beste manier om bewegingsvaardigheden aan te leren is door visuele informatie: demonstratie bij mondelinge informatie. Video kan hierbij een grote rol spelen. Coaches maken nu reeds gebruik van video’s om spelsituaties te verklaren en het spel van tegenstrevers te analyseren.
Gespecialiseerde bedrijven, bv Dartfish, hebben software ontwikkeld die de analyses makkelijker maken voor zowel teamsporten als voor de individuele sporter.
Deze bedrijven hebben hun aandacht nu ook op het onderwijs gericht zodat de mogelijkheid bestaat dat de leerlingen zichzelf zien bewegen en uit hun fouten kunnen leren.

Om een videoanalyse te kunnen maken tijdens een les LO heb je een digitale videocamera nodig, een laptop om de beelden van de camera te importeren, software om de beelden te verwerken en eventueel een beamer om de beelden te projecteren..

Voordelen:
* Opgenomen beelden in slow motion tonen zodat er visuele feedback kan gegeven worden om zo correcties en aandachtspunten aan te reiken.
* Split screen: het naast elkaar zetten van twee opnames, bv. aan de ene kant het ideale voorbeeld en aan de andere kant de uitvoering van de leerling. Om de progressie te evalueren kunnen er ook twee uitvoeringen van de leerling  getoond worden.
* Beelden kunnen ook over elkaar gezet worden.
* Stroboscopisch stilzetten van beelden.
* Presentatie van een bewegingsanalyse kan als lesmateriaal gebruikt worden.
* Digitaal portfolio per leerling waarbij ze hun progressie gedurende het schooljaar kunnen zien.

Nadelen:
* Enige ICT-kennis is vereist.
* Aanschaffen van de nodige middelen.
* Diefstalonveilige situatie: materiaal is makkelijk mee te nemen
* Sommige leerlingen zien zichzelf niet graag op beeld of gaan zich aanstellen

Referenties:
* http://www.zandsteeg.org/natnl/videoanalyse.pdf
* http://www.fontys.nl/supportal/videoanalyse.in.de.les.lo.140122.htm


== Optojump ==
Optojump is een uiterst precies optisch meetinstrument waar de vluchttijd, contacttijd, de lengte van de pas/sprong en de verticale en horizontale snelheid kan gemeten worden aan de hand van een infraroodveld

Om het Optojumpmeetinstrument te kunnen gebruiken tijdens de lessen LO, heb je het meetinstrument nodig. Dit bestaat uit twee optische staven die op de grond tegenover elkaar geplaatst worden en die met een laptop of vaste PC worden verbonden. Verder heb je de software Racetime 2 time nodig.

Voordelen:
* Het aantal sprongen/passen, de contacttijd, de vluchttijd, de hoogte in cm, het ritme, specifieke energie, specifieke kracht, de totale energie,en de totale kracht kunnen gemeten worden.
* Het instrument kan ook aan beide zijden van  een loopband geplaatst worden. Het programma registreert dan de contacttijden, de vluchttijden en de lengte van de stappen terwijl de atleet loopt. Hier kunnen de sprints en de shuttle (beep-)test geëvalueerd worden.
* Dit toestel heeft de mogelijkheid om op een uiterst precieze manier de versnelling te bestuderen in alle sporten waar een optimale explosiviteit mee gepaard gaat.

Nadelen:
* Het hoge prijskaartje
* Gezien de specifieke werking van dit apparaat is het niet interessant om het in het reguliere onderwijs te gebruiken. Topsportscholen kunnen echter wel baat hebben bij het gebruik ervan.

Referenties: 
* http://www.microgate.it/eng/timing_sport/optojump_home.asp
* http://www.finishlynx.com/products/measure_n_monitor/optojump/index.htm


== Nike + iPod ==
De set van nike en iPod is samengesteld uit een zender en een ontvanger. De zender of de sensor maak je vast aan je veters of je stopt hem in de holte van je speciale nike-schoen. De ontvanger klik je vast aan je nano (model van iPod). Het moet dit model zijn anders werkt het niet.

Het geheel ziet eruit als een stappenteller maar dit concept is gebaseerd op een acceleratiemeter. Deze meter meet de tijd dat je voet op de grond staat en de stand van je voeten tijdens het lopen. De som van alle tijdens de gelopen afstand, geeft jou een betrouwbare afstands- en snelheidsweergave weer.

De nike + iPod sport kit berekent 4 parameters:

*het aantal verbruikte calorieën
*de afstand
*het tempo
*de tijd

Zodra je gestart bent met de inspanning hoef je in principe niet de hele tijd te kijken naar je iPod-scherm . De iPod fluistert op regelmatige tijdstippen de informatie in je oor, zoals 2km, 15min, 150 ca. 

Alles kan natuurlijk afgelezen worden op het scherm van je iPod, maar dan moet je beginnen te werken met je iPod tijdens het lopen en dit is niet altijd even handig. 

Tevens bestaat er een speciale armband waar je je iPodin  kan steken. Dit is handig, omdat het risico zo wordt verkleind dat je per ongeluk op een van de knoppen drukt en zo je gegevens verliest of de registratie van je gegevens stillegt.

Na de inspanning kunnen de parameters afstand, tijd, tempo en calorieën afgelezen worden in de rubriek vorige ''workout''. Dezelfde gegevens, maar dan van vroegere inspanningen, zijn terug te vinden in het menu ''recente workouts''.

Het aantal gegevens is beperkt op je iPod. Zodra je hem aansluit op je computer, start het programma iTunes automatisch op. Alles wordt dan naar de website gebracht. Alle gegevens (tijd, afstand, tempo en calorieën) worden dan weergegeven op een lijngrafiek. Natuurlijk kan je deze gegevens ook gewoon bekijken op je iPod. Er is wel nog een leuk extraatje verbonden aan de website. Je kan namelijk de tussenresultaten bekijken wanneer je met je muis op de tijdstippen in de grafiek klikt, zo krijg je de snelheid op de tussenliggende kilometers te zien.

Tijdens het lopen hoor je natuurlijk ook je zelf gekozen muziek.

Voordelen:
* je hebt veel informatie (afstand, tijd, tempo en calorieën)
* het wordt in je oor gefluisterd
* je favoriete muziek tijdens de inspanning
* na de afloop kan je je gegevens koppelen aan de computer
* je kan je resultaten vergelijken met elkaar

Nadelen:
* het is zeer duur
* het is in het Engels (zelfs wanneer je het heb ingesteld in het Nederlands)
* het is tijdrovend 
* je moet wat handig zijn om er mee overweg te kunnen

Het is zeker bruikbaar in het onderwijs maar het is zeer duur (niet iedereen beschikt erover en je kan het niet verplicht maken). Tevens zal de leerkracht er veel tijd over doen om alle gegevens van de leerlingen te controleren en op te slaan. Tevens zal de leerkracht een beetje handig moeten zijn om met dit concept te werken. 

Referenties:
* http://www.apple.com/nl/ipod/nike/run.html
* http://www.ictnieuws.net/recensies_detail.php?ID=37

== Wii Fit ==
De Wii Fit is een uitvinding van Nintendo. Het is een spel waarbij je verschillende fitnessoefeningen kan doen. Het is ontwikkeld voor de Nintendo Wii en het wordt gespeeld door middel van het Wii Balance Board. Dit Board is een bewegingsgevoelige weegschaal die kan registreren hoe het met je evenwicht gesteld is. Daarnaast kan het ook nog je BMI (Body Mass Index) berekenen. Het leuke aan de Wii Fit is dat je kan controleren hoe het met je conditie gesteld is. Zo kan je door middel van de Body Test (waar je gewicht en balans wordt berekend) je Wii Fit Age berekenen. Dit laat het verschil zien tussen je werkelijke leeftijd en de leeftijd die bij je gemeten testresultaten hoort. Met andere woorden, je kan op die manier controleren of je lichaam goed in conditie is volgens je leeftijd. Voor het verbeteren van je conditie kan je gebruik maken van: Yoga-oefeningen, Spieroefeningen en nog zoveel meer. De vooruitgang die je maakt kan je dan opvolgen door middel van grafieken. Er zijn grafieken voor het gewicht, de BMI en de Wii Fit Age.

Voordelen:
*Informatie m.b.t. de algemene conditie (BMI, evenwicht en Wii Fit Age).
*Na afloop krijg je via grafiek je eventuele vorderingen te zien m.b.t. je algemene conditie.
*Je kan je resultaten vergelijken met elkaar, iedereen kan namelijk registreren op de Wii Fit waardoor iedereen ook zijn eigen individuele resultaten heeft.
*Je hoeft helemaal niet zo handig te zijn om het te kunnen installeren.
*Alle berekeningen gebeuren door de Wii zelf dus het vraagt niet veel tijd.

Nadelen:
*Het is duur
*Het is in het Engels
*Je kan slechts 1 Wii Balance Board installeren per Wii

De Wii Fit is zeker bruikbaar in het onderwijs in die mate dat je het kan gebruiken als een leerlingopvolgsysteem. Je kan namelijk nagaan hoe het met de conditie van je leerlingen gesteld is en dus ingrijpen wanneer er effectief leerlingen zijn met problemen.
Probleem is wel dat het enorm duur is. Daarom is het voor scholen ook aan te raden om bijvoorbeeld een aankoop te doen van bijvoorbeeld 5 Wii’s. Daarna kan je de leerlingen klas per klas bij jou laten komen en op die manier hun conditie testen. 
Naast het gebruik van de Wii Fit als leerlingopvolgsysteem is het ook een goede leerschool voor de leerlingen zelf. Op die manier worden zij geconfronteerd met hun eigen mogelijkheden of beperkingen. Dit kan een aanzet zijn voor bepaalde leerlingen om gezonder te gaan leven of om eventueel aan sport te gaan doen.

De Wii Fit is geen klinisch gevalideerd toestel, dus moet men uiterst voorzichtig zijn met de interpretatie van de resultaten. Het is eerder een speelse manier om de bevolking (zowel jong als oud) te sensibiliseren wat de gezondheid betreft.
De Wii Fit is niet echt geschikt om te integreren in een les Lichamelijke Opvoeding wanneer er veel studenten aan deelnemen. Deze hebben vaak niet het nodige respect voor het materiaal, door de aantrekkingskracht van de spelconsole zouden andere aspecten van de les wel eens vergeten kunnen worden. 
Het zou beter zijn indien de Wii Fit beschikbaar is voor leerlingen die niet kunnen deelnemen aan de les LO om op een andere manier toch in beweging te kunnen zijn. 
Een andere mogelijkheid is dat de Wii Fit ter beschikking staat van leerlingen die in de avondstudie dienen te blijven en al hun huiswerk reeds gemaakt hebben. Op die manier zullen zij gemotiveerder hun huiswerk maken en daarna niet de medeleerlingen storen die nog aan het werk zijn.

Referenties:
* http://ms2.nintendo-europe.com/wiifit/nlNL/
* http://nl.wikipedia.org/wiki/Wii_Fit


== Online lesvoorbereiding ==
http://www.sports-media.org is een site voor leerkrachten en toekomstige leerkrachten LO. Het bevat naast nuttige informatie en evenementen ook een grote database met lesvoorbereidingen voor zowel kleuter-, lager- als secundair onderwijs. Men kan deze gratis raadplegen als men eerst zelf een lesvoorbereiding toevoegt, wanneer de ingezonden lesvoorbereiding kwalitatief goed bevonden wordt, kan men elke lesvoorbereiding in de database downloaden.
Dit is een mogelijkheid voor leerkrachten die al lesgeven om nieuwe ideetjes op te doen. Het gevaar schuilt erin dat andere leerkrachten systematisch hiervan lesvoorbereidingen overnemen om klakkeloos in hun eigen lessen toe te passen. Daardoor zullen deze leerkrachten hun eigenheid verliezen en niet op een zelfstandige manier hun lessen voorbereiden.

Referenties:
* http://www.sports-media.org/


== Playbook Software ==
Er bestaan verschillende softwareprogramma's die bedoeld zijn voor coaches van ploegsporten zoals voetbal, volleybal, basketbal e.d.. Deze programma's kunnen echter ook zeer handig zijn voor leerkrachten LO. Men kan er oefeningen op voorbereiden en het bevat ook meestal een database met standaard-oefeningen. Er bestaan tal van verschillende playbooks met een prijsklasse tussen 30$ en 200$. Op http://www.jes-soft.com/ vindt men playbooks voor basketbal, volleybal, baseball, american football, hockey, en waterpolo. Deze kunnen gratis gedownload worden en gebruikt worden voor een bepaalde periode, daarna moet je bijbetalen voor de extra opties, maar de basisfuncties kan men blijven gebruiken.

Een voorbeeld hiervan vind je op onderstaande link
* http://www.jes-soft.com/playbook/screen.html

Voordelen:
*men kan oefeningen opslagen en in verschillende categorieën onderverdelen
*het is een eenvoudig te gebruiken manier om oefeningen op te stellen
*het heeft een animatiescherm waarop men de oefening kan volgen
*een teksteditor om de oefenigen te beschrijven
*een export- en importfunctie om oefeningen met andere gebruikers uit te wisselen
*afdrukken van afbeeldingen in hoge kwaliteit 
*mogelijkheid tot het maken van een lijst van oefeningen voor een bepaalde les
*gemakkelijk te gebruiken
*duidelijke weergave van de oefeningen
*men kan complexe oefeningen aan de leerlingen tonen (mits de aanwezigheid van een laptop)
*men kan een lesvoorbereiding makkelijk afprinten

Nadelen:
*de meeste playbooks zijn redelijk duur

Referenties:
* http://www.jes-soft.com/
* http://www.playmanager.com/


== Voedingsanamnese ==
Leerlingen die in het Technisch Secundair Onderwijs de opleiding Lichamelijke Opvoeding en Sport volgen, krijgen in de 2&lt;sup&gt;de&lt;/sup&gt; graad wekelijks 2 uren Theorie van de Lichamelijke Opvoeding. In de leerplannen wordt onder andere gevraagd om aan volgende zaken te werken:

* De leerplandoelstelling: De leerlingen kunnen inzicht verwerven in de principes van voeding bij fysieke inspanningen, sportbeoefening en topsportprestaties. 
* De leerinhoud: indeling van de voedingsstoffen, algemene regels, invloed op de spijsvertering en gebruik maken van maaltijdwijzer, PC en CD-ROM.  
Om dit zo concreet en levendig mogelijk te maken, ga ik de leerlingen een voedingsanamnese (analyse van wat iemand eet) laten maken.

Bij de start van de lessenreeks krijgen de leerlingen een taak zijnde: noteer gedurende 1 dag al het voedsel dat opgenomen wordt. Zij noteren heel duidelijk op een daarvoor voorzien sjabloon wat en hoeveel zij eten. Om deze taak te vereenvoudigen, krijgen de leerlingen een aantal documenten met info over maten en gewichten en hoe een voedingsanamnese te maken. Daarnaast krijgen zij een aantal documenten met daarop verschillende 'print screens' om de verwerking van de voedingsanamnese te vereenvoudigen. Tijdens één van de daaropvolgende lessen wordt er een les gegeven in een ICT lokaal. Alle leerlingen krijgen een PC ter beschikking en samen wordt er naar volgende site gesurft. www.voedingsmiddelentabel.nl. Op deze site kunnen de leerlingen individueel berekenen hoeveel calorieën zij die dag hebben opgenomen. Nadien volgt een verwerking van het energieverbruik en de samenstelling van de voeding (eiwitten, koolhydraten en vetten). Al deze gegevens kan de leerling op een eenvoudige wijze op deze site terugvinden.

Voordelen:
*Door in eerste instantie de leerlingen hun eigen voeding te laten opschrijven, wek je de interesse op en laat je hen stilstaan bij hun eigen eetgewoontes.
*Leerlingen kunnen individueel alles berekenen.
*Leerlingen kunnen op eigen niveau werken.
*De leerkracht loopt rond en geeft feedback waar nodig (prima differentiatie).
*Het programma is heel kindvriendelijk

Nadelen:
*Thuis noteren verloopt soms stroef, niet ernstig genoeg.
*Controle van wat leerlingen thuis eten, is onbestaand (kan dus uit de duim gezogen zijn).
*Beschikt de school niet over genoeg computers dan is dit niet mogelijk.
*Vooraf moet je als leerkracht goed voorbereid zijn (pc minded is een troef)

Referenties:
* http://www.voedingsmiddelentabel.nl
* http://www.gemeenschapsonderwijs.be/sites/portaal_nieuw/SO/Lessentabellen/Lessentabellen/sport%20-%20BSO-TSO.pdf

== Hartslagmeter == 
De afgelopen jaren is het bewustzijn van de slechte fysieke conditie van onze jeugd steeds groter geworden. Ondanks talrijke pogingen om de jongeren terug op het goede spoor te zetten om een gezonde en fysiek actieve levensstijl aan te nemen is er nog steeds weinig beterschap merkbaar. Veel jongeren vertonen een sedentaire levensstijl door een gebrek aan mogelijkheden, succes of zelfmotivatie om fysiek actief te zijn. Programma’s die gebruik maken van een hartslagmonitor blijken een goed middel te zijn om dit fenomeen te bestrijden. Cardiovasculaire fitnessprogramma’s met hartslagmeters, aangeboden in de lessen Lichamelijke Opvoeding, promoten namelijk individuele begeleiding en leggen een grotere verantwoordelijkheid bij de leerlingen. Fysieke activiteit wordt onderverdeeld in vier dimensies: frequentie (#sessies/week), intensiteit (energievrijgave gecorrigeerd voor lichaamsgrootte), tijd (minuten) en type (kwalitatieve beschrijving van het soort activiteit). Van deze vier dimensies is het meten van de intensiteit van een activiteit vaak het moeilijkste voor een leerkracht. Leerkrachten meten de intensiteit van hun activiteiten bij leerlingen namelijk meestal door het observeren van hun leerlingen. Deze methode blijkt echter zeer subjectief te zijn. Sommige leerlingen blijken bijvoorbeeld vrij hoge hartslagwaarden te bereiken zonder dit fysiek uit te laten schijnen, wat het inschatten moeilijk maakt. Om een duidelijker beeld te krijgen over de intensiteit waaraan leerlingen sporten, kan het gebruik van een hartslagmeter gedurende de lessen Lichamelijke Opvoeding bijgevolg zeer nuttig zijn! Volgens www.gezondheid.infoblog.be lijdt 1 op 5 kinderen aan Obesitas. Dit komt er op neer in het onderwijs, dat 20% van de leerlingen een overgewicht heeft! 

'''Het bepalen van de hartslagzones'''

De beste methode om de hartslagzones van een persoon te bepalen, is door een progressieve inspanningstest uit te voeren onder begeleiding van een sportarts. Aangezien het onmogelijk is om alle leerlingen een dergelijke inspanningstest te laten ondergaan, kan men in een onderwijscontext gebruik maken van de formule van Karvonen om de verschillende hartslagzones bij leerlingen te bepalen.
Formule van Karvonen:
HFopt = HFrust + (HFmax – Hfrust) * gewenste intensiteits%
                      
HFrust = de rusthartslag
         Polsslag nemen als men ’s morgens wakker wordt

HFmax = de maximale hartslag
        Hartslag na een maximale inspanningsproef
        Schatting: 220 – leeftijd

Vervolgens kan men de verschillende hartslagzones gaan bepalen die naar de verschillende soorten trainingen verwijzen:
65-65% : Recuperatie training
65-70% : LSD training (Long Slow Distance)
70-75% : Extensieve uithouding
75-85% : Intensieve uithouding
85-90% : Tempo-interval
90-95% : Intensieve interval


'''Het gebruik van een hartslagmeter in de lessen Lichamelijke Opvoeding'''

In de evaluatie voor de lessen Lichamelijke Opvoeding wordt voornamelijk belang gehecht aan de participatie van de leerlingen. Bij het observeren van lessen Lichamelijke Opvoeding kan men jammer genoeg vaak hetzelfde verschijnsel terug zien, namelijk dat een minderheid van de leerlingen meer actief betrokken zijn in de activiteit in vergelijking met anderen. Oorzaak hiervan is vaak gelegen in het gedifferentieerde niveau van fysieke fitheid van leerlingen in eenzelfde klas waardoor de motivatie van de ‘minder getalenteerde’ leerlingen fel afneemt.
Effectieve instructie over een gezonde levensstijl met sportbeoefening en een grotere betrokkenheid bij lichaamsbeweging zijn bijgevolg enkele belangrijke werkpunten voor leerkrachten LO om dit grote verschil in de toekomst zo veel mogelijk weg te werken of te beperken. Aan de ene kant zou dit de motivatie van iedere student om fysiek actief te zijn, moeten bevorderen. Aan de andere kant zou het de leerkrachten een beter inzicht moeten geven over de fysieke mogelijkheden van zijn/haar leerlingen, wat het mogelijk maakt om effectievere instructies te geven naar de toekomst toe. Als het doel van de leerkracht is om alle studenten te laten werken naar gelang hun potentieel, kan het gebruik van een hartslagmeter een grote hulp zijn. Het kan de leerkracht namelijk helpen bij het plannen van activiteiten, verwerken van gegevens en opstellen van instructies, net zoals een wiskunde leerkracht gradueel de moeilijkheidsgraad van zijn lessen opbouwt. 
In de Verenigde Staten is men zich al een tijdje bewust van de mogelijkheden die de technologie hen te bieden heeft. POLAR, een wereldwijd bekend merk voor hartslagmeters, biedt namelijk speciale programma’s aan die het gebruik van hartslagmeters gedurende de lessen Lichamelijke Opvoeding stimuleert. Om de scholen warm te maken, worden er onder andere speciale workshops aangeboden. Nadeel van deze toepassing blijft echter het prijskaartje!


Referenties:
* http://education.polarusa.com/education/default.asp
* http://www.3athlon.be/www/content/view/23/21/
* Using heart rate monitors for effective teaching and curricular accountability in physical education: a commentary. L. G. Driscoll, B. Conner – Gray; Vahperd Journal, Spring, 2008.
* Preventing obesity and increasing aerobic fitness with heart rate monitors in PE class: initial findings. L. G. Driscoll, M. T. Stimpson, Y. Miyazaki; Vahperd Journal, Spring 2007.

== SportsTracker ==
SportsTracker is een tool voor mensen die hun sportactiviteiten willen monitoren op een eenvoudige wijze, die bovendien gratis is! Deze open source software, onder GNU General Public License uitgegeven, is niet-sportspecifiek opgegesteld wat toelaat om verschillende sporten in 1 overzicht te plaatsen.
Het feit dat SportsTracker gratis is en eenvoudig in gebruik is een grote troef voor toepassing in het onderwijs. Het laat de leerkracht toe om leerlingen op zelfstandige basis te laten kennismaken met trainingsdagboeken, planning en periodisering en het belang van HF-metingen bij training. Tevens kan het leerlingen die kampen met overgewicht helpen om hun gewicht, fysieke activiteit én voedingsgewoonten in kaart te brengen (als notitie) en zo in overleg met de leerkracht LO/ de leerkracht die instaat voor gezondheidsbeleid een levensstijl te ontwikkelen die hun lichamelijk welzijn ten goede komt.

Voordelen:
* verschillende sporten in te voeren
* per sport verschillende trainingstypes in te voeren.
* uw hartslag per training in te voeren.
* notities in de kalender toe te voegen (vb. trainingsschema's en wedstrijden).
* uw lichaamsgewicht in te voeren ( hierbij kunnen opmerkingen worden ingegeven zoals vb.: ziekte, afvallen om in een lagere gewichtsklasse te komen,...).
* bij het gebruik van een hartslagmeter met pc-link uw HF tijdens training bij te houden in uw SportsTracker.
* Uw afgelegde weg per training in uw SportsTracker te importeren met behulp van HF-meter met ingebouwde GPS (vb. Garmin edge).
* Statistieken per sport op te roepen.
* De statistieken grafisch weer te geven in diagrammen. (cummulatieve afstand, trainingsduur, HF, gewicht,...).
* Zoals reeds aangehaald is het vrije software, dus gratis in gebruik en aanpassingen zijn mogelijk.
* Het is niet noodzakelijk om dure apparaten aan te kopen, (vb. HF-meters, ipods, speciale schoenen,...) De hartslag kan ook handmatig worden ingegeven en de afgelegde afstand ook.(plan je te lopen route via google maps of een andere routeplanner).
* Alle sporten kunnen afzonderlijk ingegeven worden en worden herkend in de statistieken aan hun specifieke kleur.
* Het gebruik van opmerkingen en notities laat de sporter toe te melden hoe ze zich voelen, wat belangrijk kan zijn om &quot;overtraining&quot; op te sporen
.
Nadelen:
* In het begin zal het invoeren van je sporten, wedstrijdmomenten, trainingsschema's en trainingstypes redelijk tijdsintensief zijn. Eens deze klus geklaard is loopt het programma daarentegen als een trein.
* U moet een pc te uwer beschikking hebben om de gegevens na uw training in te geven.

Referenties:
* http://www.saring.de/sportstracker/index.html
* http://maps.google.com/maps?oe=UTF-8&amp;gfns=1&amp;q=f&amp;um=1&amp;ie=UTF-8&amp;sa=N&amp;hl=nl&amp;tab=wl


== Geschiedenis == 
Het is niet altijd eenvoudig het vak geschiedenis te koppelen aan informatica-gebruik. De meeste informatie voor deze leerstof is immers terug te vinden in bronnen die reeds bestonden voor iemand ooit een computer gezien had, laat staan gebruikt. Daarom lijkt het mij nuttig enige ideeën op een rijtje te zetten die het gebruik van ICT tijdens lessen geschiedenis iets meer vanzelfsprekend maken. In eerste instantie wordt een overzicht gegeven van het vinden van informatie via ICT. In een tweede stuk worden enkele ideeën aangeboden voor het concrete toepassen van ICT tijdens de lessen.

Het gebruiken van informatica kan leerlingen helpen informatie terug te vinden, zoals hierboven aangereikt, is dit net de minst evidente toepassing van ICT voor geschiedenis. Gelukkig bestaat er een grote hoeveelheid historische informatie die zowel op het internet als via cd-roms makkelijk raadpleegbaar is. Een voordeel hiervan is dat de gegevens veel makkelijker toegankelijk zijn en er geen zoektocht in bibliotheken, referentiewerken en kaartenbakken voor nodig is. De hoeveelheid van het materiaal kan in vele omstandigheden zelfs een hindernis vormen voor het efficiënt vinden van de benodigde informatie. De leerkracht moet daarom zijn leerlingen bijstaan en begeleiden. Het is in dat opzicht interessant het materiaal te beperken tot die teksten die in het Nederlands zijn opgesteld. Op die manier wordt de grote hoop informatie iets of wat overzichtelijker en kan men er zeker van zijn dat de leerlingen alle teksten begrijpen. Studenten kunnen zo beter structureren en opdrachten efficiënt afhandelen. Een andere mogelijkheid is om de teksten te sorteren op grond van hun publicatiedatum.
Bij het gebruiken van internet is het voor de leerkracht zeer belangrijk de leerlingen een kritische houding bij te brengen. Ze moeten immers leren welke informatie ze kunnen vertrouwen en welke niet. Dit is uiteraard steeds erg belangrijk, maar bij het medium internet is zo’n instelling onontbeerlijk. 
Als leerkrachten rekening houden met al deze richtlijnen, kunnen de leerlingen door het gebruik van ICT meer informatie opsteken dan enkel louter historische.

Geschiedenis is een vak dat voor vele middelbare scholieren zeer theoretisch blijft. ICT kan helpen om de kennis van het verleden concreter te maken door historische games en simulaties te gebruiken. Dergelijke games bieden leerlingen de kans om in aanraking te komen met het leven uit een andere periode; ze leren de beperkingen en eigenaardigheden van die tijd aan den lijve ondervinden. Zo moeten ze bijvoorbeeld een opdracht uitvoeren zoals het inladen van een VOC schip in Indië en het vervolgens veilig naar Amsterdam laten varen en de lading daar verkopen. Extra historische informatie kan bij zo’n spel gegeven worden waardoor de kennis van de periode of handelingen er enkel op vooruit kan gaan. Echte historisch kennis of vaardigheden worden hierbij slechts in mindere mate opgedaan, inleving daarentegen wordt er sterk door bevorderd. 

Een voorbeeld van een interessant computerspel waarbij leerlingen hun tijdsbesef kunnen oefenen is Jacht door de eeuwen. In het spel kan men met een tijdsmachine doorheen de eeuwen reizen, de bedoeling is door middel van ruilen een geheime sleutel te bekomen. De leerlingen moeten er bij deze reis op letten de juiste kleding aan te trekken en ruilobjecten mee te nemen die voor de mensen in de betreffende periode aantrekkelijk zijn. Bovendien moet men zich ook voorzien van hulpmiddelen om zich te helpen bij rampen die kunnen voorkomen in een bepaalde periode. 

In het Britse geschiedenisonderwijs heeft men een cd-rom ontwikkeld die de inleving kan bevorderen door middel van simulatie: The Troubled Century. Leerlingen kunnen zich in verschillende belangrijke sleutelmomenten van de 20e eeuw inleven. Ze kunnen bijvoorbeeld de rol van adviseur van de Duitse keizer of Britse premier invullen voor de periode waarin de eerste wereldoorlog uitbrak. In een ander onderdeel kunnen ze een van de onderhandelaars zijn in Versailles in 1918. In deze functie krijgen ze vragen voorgeschoteld waarop ze een antwoord moeten kunnen geven. Allerlei verschillende aspecten van de oorlog komen zo aan bod en leerlingen laten op deze manier zien welke inzichten zij verworven hebben in de dynamiek van die gebeurtenis. Niet enkel feitenkennis, maar ook onderliggende structuren die op lange termijn van belang zijn worden zo aangeraakt.

Referenties: 
* WILSCHUT (Arie), VAN STRAATEN (Dick) en VAN RIESSEN (Marcel). Geschiedenisdidactiek. Handboek voor de vakdocent. Bussum, Uitgeverij Coutinho, 2004, pp. 197-212.
* Ministerie van OC en W (2002). &quot;Zin en onzin over het rendement van ICT in het onderwijs.&quot;
* http://www.awbruna.nl/catalog/eeuwen.htm
* http://www.toolfactory.com/news/view?id=66

== CIRCE-Project ==
De klassieke talen, Latijn en Grieks, hebben vaak af te rekenen met een nogal oubollig imago. De term klassiek verwijst immers niet alleen naar de Griekse en Romeinse oudheid, maar staat ook synoniem voor een traditionele benaderingswijze. Toch is het gebruik van ICT lang niet onverenigbaar met het onderwijs van de klassieke talen, zoals onder meer geïllustreerd wordt door het CIRCE-project.

CIRCE is een Engels acroniem dat staat voor &quot;Classics &amp; ICT Resource Course for Europe&quot;. Het project werd uitgewerkt door een partnerschap van leerkrachten Latijn en Grieks uit België, Denemarken, Frankrijk, Griekenland, Italië en het Verenigd Koninkrijk. Het initiatief is opgericht vanuit de centrale vraag hoe computertechnologie het onderwijs in de klassieke talen en cultuur in het Europa van vandaag kan verrijken en richt zich op “al wie de kwaliteit van zijn/haar werk wil verhogen door gebruik te maken van moderne technologieën.”[http://www.circe.be/content/view/61/245/lang,nl/]
 
Op de website www.circe.be vindt u onder meer een aantal casestudies over de integratie van ICT in het klassieke talenonderwijs, een uitgebreid fotoarchief, een onderdeel over relevante websites en software, een artikel over het gebruik en het installeren van specifieke lettertypes, maar ook voorbeelden van lesvoorbereidingen. Geïnteresseerden kunnen zich op de website bovendien inschrijven voor een cursus die elk jaar georganiseerd wordt in één van de partnerlanden. 
CIRCE  is ook terug te vinden op Facebook.

== Latijn ==

Wie denkt dat Latijn en ICT niet te combineren vallen, heeft het grandioos mis of is gewoon erg ouderwets! Op het internet zijn verscheidene websites te vinden die teksten, vertalingen, cultuur, grammatica en oefeningen aanbieden voor het vak Latijn.[http://www.everyoneweb.com/OneEzelsbruggetjePerChild/]

* Wat de teksten betreft kan het voor de leerkracht erg handig zijn om bijvoorbeeld een digitale versie te gebruiken in plaats van de teksten te gebruiken uit de Loeb-, Budé- of Toebneredities. Wie deze teksten graag gratis opzoekt, kan terecht op volgende websites:
* http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman&amp;redirect=true.
* http://www.thelatinlibrary.com/.

Wat interessant is aan '''Perseus''', is dat ze de teksten aanbiedt en bovendien bij elk woord een grammaticale verklaring en vertaling voorziet. De website is wel in het Engels geschreven en lijkt een beetje rommelig, maar is erg wetenschappelijk onderbouwd qua bronnen en commentaren.
De '''Latin Library''' is ook een Engelse site die allerlei Latijnse teksten weergeeft, maar is niet zo wetenschappelijk als Perseus. Het nadeel van deze twee websites is dat een kritisch apparaat ontbreekt.

Verder is er nog een Open Sourceprogramma, '''Diogenes''' genaamd, om Latijnse teksten en hun grammaticale en lexicale uitleg te raadplegen. Het progamma zelf is gratis te downloaden op volgende site: http://www.dur.ac.uk/p.j.heslin/Software/Diogenes/index.php. De teksten zelf zijn gepubliceerd bij de Thesaurus Linguae Graecae en de Packard Humanities Institute, maar zijn jammer genoeg niet gratis te verkrijgen. Zonder de teksten ben je dus niets met het programma Diogenes. Op deze site kan je de teksten na betaling verkrijgen: http://www.tlg.uci.edu/. Je kan TLG wel eerst eens uitproberen.

Vandaag de dag kan men veel literatuur vinden in verband met de Latijnse en Griekse Oudheid. Een '''overzicht met Nederlandse vertalingen''' en commentaren van Latijnse werken is altijd handig voor een leerkracht Klassieke Talen: DE RYNCK, P., Welkenhuyse, A. ''De Oudheid in het Nederlands'', Uitgeverij Ambo, 1997. Op het internet kan men van dit boek de lijst met vertalingen raadplegen door te zoeken op auteur: http://www.dbnl.org/tekst/rync001oudh01_01/.

Voor wie graag op de hoogte blijft van het laatste nieuws, filmpjes, recensies en bijscholingen omtrent Latijn, is er een '''blog''' beschikbaar op vivaclassica op blogspot. Het filmpje in verband met Bart De Wever en de regeringsvorming “Hoe goed kent De Wever zijn Latijn” is een aanrader. Voor wie onmiddellijk het filmpje wil bekijken: http://www.gva.be/dossiers/gemeenteraad/hoe-goed-kent-de-wever-zijn-latijn.aspx.


Wie graag een keertje lacht met grapjes in verband met Latijn en Grieks, moet deze verzamelsite vol met '''cartoons''' raadplegen: http://www.stilus.nl/cartoons/index.htm. De website biedt ook een overzicht van reclame aangaande de Romeinse en Griekse oudheid.

Het Latijn is absoluut GEEN dode taal! Voor chatliefhebbers bestaat er zelfs een '''Locutorium Latinum''' (Latijnse chatruimte), die opgestart werd door de '''Circulus Latinus Panormitanus''', die bovendien volledig in het Latijn geschreven is, dus ook alle teksten, instructies en contacten met de CLP-webmaster of de chatmoderator. Vooral bedoeld voor die-hards, maar zeker ook interessant om een keertje te integreren in de derde graad Latijn. De leerlingen kunnen via de chatruimte kennismaken met Latijnse themazinnen, wat het inzicht in grammatica en tekststructuur verbetert. Voor wie interesse heeft: http://www.cirlapa.org/locutorium/index.php.

Vooraleer men naar de chatruimte kan gaan, moet men eerst registreren via “''Nomen da''”. Daar wordt dan gevraagd naar je ''Agnomen'' (= gebruikersnaam), een ''Signum arcanum'' (= paswoord) en je ''inscriptio electronica'' (= e-mailadres). Andere gegevens, zoals je voornaam, je geslacht, leeftijd, nationaliteit, stad, functie en homepagina, zijn facultatief te vermelden. Eens je geregistreerd bent, krijg je een e-mail, waarbij je moet klikken op een link. Daarna kan je telkens inloggen via “''Intra''”, waar er gevraagd wordt naar je ''Agnomen'' en ''Signum arcanum''. 

Zodra je aangemeld bent bij het Locutorium, zie je een pagina met frames, waarvan de linkerkant bestemd is voor berichten die de gebruikers kunnen lezen. Aan de rechterkant heb je de mogelijkheid om met de mensen die online zijn privégesprekken te voeren. De onderkant van het scherm bevat een ruimte om in te schrijven, een knop om je tekst te versturen (Immitte) en uiteraard ook de mogelijkheid om emoticons te kiezen. Je komt onmiddellijk in contact met mensen uit diverse landen, maar slechts één taal primeert: het Latijn. Blijkbaar nog steeds een lingua franca anno 2010!

* Handig om snel wat extra informatie op te zoeken in verband met Latijn is het '''Portaal Latijn''' op Wikipedia: 
http://nl.wikipedia.org/wiki/Portaal:Latijn.
* In Finland bestaat er een radiozender, de '''Nuntii Latini''', die nieuwsberichten in het Latijn uitzendt. De website post zelfs recente nieuwsberichten in het Latijn. Zie: http://www.yle.fi/radio1/tiede/nuntii_latini/.
* Voor wie het gevoel wil hebben een echte Latijnse 'gazet' te lezen, is er '''Ephemeris''', die dagelijks wordt bijgewerkt met het laatste nieuws: http://ephemeris.alcuinus.net/index.php.
* De '''Duitse HipHopgroep Ista''' rapt in het Latijn. De enkele demo's van de liedjes en de lyrics zijn te vinden op volgende website: http://www.ista-latina.de/index.php.

== Cultuur ==
Degenen die geen duur ticket willen betalen om Rome te bezoeken kunnen tegenwoordig terecht op het internet, meerbepaald bij '''Google Earth'''. Sinds kort is het zelfs mogelijk om van heel veel gebouwen uit het '''oude Rome van 320 n.Chr.''' reconstructies in 3D te bewonderen. Het project '''Rome Reborn''', dat al elf jaar bezig is om Rome in 3D te doen herleven, was hiervoor een samenwerking aangegaan met Google. Op volgende website: http://earth.google.nl/intl/nl/rome/ kan je een spectaculair YouTubefilmpje afspelen, dat je warm maakt om deze extra applicatie bij Google Earth te downloaden en te gaan verkennen. Eens je Google Earth, of de updateversie 4.3, geïnstalleerd hebt, dien je het programma te openen en linksboven bij ‘Zoeken’ Rome in te tikken. Linksonder kan je dan bij ‘Lagen’ de optie ‘Galerij’ aanklikken en op ‘Het oude Rome in 3D’ klikken. Vervolgens moet je inzoomen tot je de gele icoontjes van antieke momenten ziet verschijnen, waarop je dient te klikken om een bouwwerk van naderbij te kunnen bekijken of om er informatie over op te vragen. Je moet er wel rekening mee houden dat het programma veel tijd nodig heeft om de afbeeldingen op te halen. Rustig navigeren is hierbij dus aangewezen als je niet wil dat de hele zaak vastloopt.

Voor de liefhebbers van het gamen bestaat er sinds 2009 een '''onlinegame''', '''Grepolis''' genaamd. Het spel kan gratis online gespeeld worden, mits registratie, en kan een meerwaarde bieden aan de vakken Latijn of Grieks, vooral in de eerste graad, omdat het volledig geïnspireerd is op de Klassieke Oudheid wat betreft de gebouwen, schepen, het oorlog voeren en dergelijke. Bovendien scherpt de onlinegame het inzicht in tactiek en het vermogen om samen te werken - in dit geval spelen - van de leerlingen aan. Nieuwsgierigen kunnen dit YouTubefilmpje bekijken: http://www.youtube.com/watch?v=1wemrGq1UC0. Voor wie meteen wil beginnen gamen, kan terecht op volgende site: http://nl.grepolis.com.

Wat eveneens steeds handig is tijdens de lessen Latijn of Grieks, is een '''Klassiek lexicon'''. Deze website vormt dan ook een uitstekende aanvulling op de woordenboeken uit de klas en is bovendien erg praktisch voor de leerlingen omdat ze het ook thuis kunnen raadplegen: http://www.ancientlibrary.com/index.php.

== iPhone als woordenboek ==
Wie over een iPhone beschikt kan dankzij de applicatie &quot;Word Lens&quot; tekst omzetten van het Spaans naar het Engels en omgekeerd. Dit kan van pas komen wanneer je de betekenis van een woord in één van deze talen niet zou kennen: even vertalen met je iPhone en je kan weer verder. Concreet moet je de tekst enkel filmen en speciale software herkent de tekst en zet deze om. De vertaling is niet altijd helemaal correct, maar je kunt wel begrijpen wat er staat. De ontwikkelaar van de software wil ook nog andere talen toevoegen aan de toepassing, die net geen vijf dollar kost. Een demonstratie van de toepassing vind je [http://www.youtube.com/watch?v=h2OfQdYrHRs hier].
{{bron|bronvermelding=http://www.klasse.be/leraren/index.php?id=18516}}

== Economische wetenschappen ==

In het leerplan nummer 2006/042 van de richting '''Economie''' in het ASO van het Vlaamse Gemeenschapsonderwijs wordt zeer expliciet verwezen naar de integratie van ICT om de leerlingen te leren :

   * het leerproces in handen te nemen;
   * zelfstandig en actief te leren omgaan met les- en informatiemateriaal;
   * op eigen tempo te werken en een eigen parcours te kiezen (ter bevordering van differentiatie en individualisatie).

Het nastreven van die competentie veronderstelt onderwijsvernieuwing en aangepaste onderwijsleersituaties.
In de eerste graad moeten leerlingen onder begeleiding elektronische informatiebronnen kunnen raadplegen. In de tweede en nog meer in de derde graad moeten zij &quot;spontaan&quot; gegevens opzoeken, ordenen, selecteren en raadplegen uit diverse informatiebronnen. Daartoe dienen internet en databanken. De leerling komt dan via zoekopdrachten en verwerkingstaken tot zijn eigen &quot;gestructureerde leerstof&quot;. Hij moet leren op een kritische wijze omgaan met al deze informatie.

De resultaten van individuele of groepsopdrachten kunnen gekoppeld worden aan een presentatie met de hulp van een presentatieprogramma. Het inzicht kan verhoogd worden d.m.v. visualisatie, grafische voorstellingen, simulaties, schema's, stilstaande en bewegende beelden...
Resultaten en informatie kunnen uitgewisseld worden via e-mail, blackboard, chatten, nieuwsgroepen en discussiefora. Op die manier biedt ICT de mogelijkheid om interscolaire projecten op te zetten, maar ook om communicatie tussen leraar en leerling (uitwisselen van cursusmateriaal, planningsdocumenten, toets- en examenvragen...) en leraren onderling (uitwisseling lesmateriaal...) te bevorderen.

== GPS ==

=== Inleiding tot de GPS ===

Wandelaars maken steeds meer gebruik van de GPS. Maar hoe werkt dit toestel en wat zijn de toepassingsdomeinen?

GPS staat voor Global Positioning System. Dit systeem, dat onderhouden wordt door het Amerikaans Ministerie van Defensie, bestaat uit 24 satellieten die elke dag 2 omwentelingen rond de aarde afleggen op 20.000 km boven het aardeoppervlak. 

Elke GPS satelliet zendt zijn eigen satellietefemeriden uit, dit bevat een beschrijving van de baan van de satelliet. Uit deze satellietefemeriden en de gemeten tijdsinterval van het GPS signaal kunnen positie, snelheid en tijd door een GPS ontvangsttoestel bepaald worden. Als men het tijdsinterval met de lichtsnelheid vermenigvuldigt, verkrijgt men de afstand tot de satelliet.

Om de geografische positie van het ontvangsttoestel op zeeniveau te bepalen, heeft men signalen van minstens 3 satellieten nodig. De ontvangen gegevens worden omgezet tot drie bollen, met als middelpunt de positie van de GPS satelliet en als straal de afstand tot de satelliet. Het snijpunt van de 3 bollen geeft twee posities weer. Het toestel neemt aan dat het zich ongeveer op zeeniveau bevindt, op deze manier wordt het meest onwaarschijnlijke punt verworpen en krijgt men de positie van het GPS ontvangsttoestel. 
Het GPS ontvangsttoestel ontvangt meestal de gegevens van minstens 4 GPS satellieten. Een 4de satelliet kan eventuele fouten van de gemeten looptijden corrigeren. Indien men zich boven het zeeniveau bevindt, bijvoorbeeld in hoge bergen, heeft men de gegevens van de vierde satelliet ook nodig om een juiste plaatsbepaling te hebben.

[[Afbeelding:ConstellationGPS.gif|frame|Aantal satellieten waarvan de signalen ontvangen worden.]]

Men kan de GPS niet als een elektronisch kompas beschouwen. Als men ter plekke ronddraait, zal het noorden meedraaien. Dit komt omdat de gegevens die van de satellieten verkregen worden niet veranderen. De kompasfunctie is slechts betrouwbaar als men zich verplaatst.

Bij het gebruik van de GPS mag men niet vergeten dat slechts de richting van de eindpositie aangeduid wordt. De GPS houdt hierbij geen rekening met hindernissen als rivieren, weiden, bergen, … Het is duidelijk dat bij het gebruik van een GPS vaardigheden als kaartlezen nog van belang zijn.

Het GPS systeem heeft zeer veel toepassingsdomeinen zoals transport, tunnelaanleg en fietsen. Maar ook wetenschappelijke toepassingen, denk maar aan bijvoorbeeld cartografie, biologie en geologie.

=== Applicaties binnen het onderwijs ===

Als men naar alle toepassingsgebieden kijkt, is het niet verbijsterend dat GPS gebruik binnen het onderwijs geïntegreerd kan worden. Het kan immers helpen bij het vervullen van de '''vakgebonden en vakoverschrijdende eindtermen'''. Dit kan binnen projectweken, schoolklassen maar ook binnen een welbepaald vak.

Uitstappen met de GPS in de hand kunnen geïntegreerd worden binnen vakken als lichamelijke opvoeding, aardrijkskunde, informatica, biologie en geschiedenis. Ziehier enkele voorbeelden:

*LO:
**Laat ze in groepjes van 3 van hetzelfde niveau een oriëntatieloop afleggen.
**Dankzij het enthousiasme dat kinderen vertonen bij het gebruik van de GPS, zet men ze sneller aan tot stappen.

*Aardrijkskunde:
**De eigen omgeving door middel van fiets- of wandeltochten zelfstandig verkennen. Op welbepaalde plaatsen worden dan opdrachten vervuld.
**Op een actieve manier werken met:
***lengte- en breedtegraad
***hoogteprofiel
***plaatsbepaling
***kaarten: een welbepaalde plaats op de kaart vinden
***afstand-, tijd-, omtrek- en oppervlaktemetingen
**Begrippen leren als satellieten, signalen, kompas, waypoint en coördinaten
**GPS toepassingsgebieden verkennen. Bvb:
***geofysica
***meteorologie: men onderzoekt de effecten van de atmosfeer op de GPS signalen om het weer te voorspellen

*Informatica:
**Een gelopen route kan bewaard worden om op de computer te verwerken. Men leert hierbij zowel de computer als het internet te gebruiken. Het kaartlezen komt hierbij ook van pas.
**GPS leren gebruiken.


GPS gebruik heeft heel wat '''voordelen''':
*Enthousiasme: Leerlingen leren de omgeving op een moderne manier verkennen. Wat voor een groter enthousiasme zorgt.
*Controle: Aangezien de afgelegde route bewaard kan worden, kan de leerkracht nagaan of de leerlingen op het juiste pad gebleven zijn. 
*Samenwerking: leerlingen verplaatsen zich in groep met 1 GPS. Samen verkennen ze een gebied en voeren ze opdrachten uit. 
*Verschillende doelgroepen: elke route kan een ander thema zijn en voor een andere doelgroep bedoeld zijn.


Toch zijn er ook enkele '''nadelen''':
*Men is afhankelijk van batterijen. 
*Elektronica kan onverwachts stuk gaan.
*De hoogteweergave is een wiskundige benadering, er wordt dus niet altijd rekening gehouden met het werkelijke aardeoppervlak. 
*Veel leerkrachten kennen de techniek en de toepassingsgebieden van de GPS niet en vertonen er weinig interesse naar.
*Bij grote groepen zijn er niet altijd voldoende GPS apparaten beschikbaar.


Er werden speciale GPS programma’s gemaakt voor het onderwijs. De KNBLO-wandelsport organisatie uit Nederland stemde een programma af voor leerlingen van het 5de leerjaar tot het 2de middelbaar onder de naam &quot;GPS Moves&quot;. Aan de hand van &quot;GPS Moves&quot; leer je je omgeving op een heel andere manier kennen. Leerlingen leren hoe gebruik te maken van de GPS en trekken nadien in groepjes zelf op pad om de theorie in praktijk om te zetten. 

=== GPS Moves ===
GPS Moves bestaat origineel uit drie lesuren waarin de leerlingen over de GPS en het gebruik ervan leren. Nadien leren ze zelf hun omgeving op een ludieke manier (ver)kennen. In het eerste lesuur wordt een presentatie gegeven over de GPS, nadien voeren de leerlingen een buitenopdracht uit. Ze dienen daarbij op zoek te gaan naar gemarkeerde punten en een paar vragen te beantwoorden. Tijdens deze eerste les leren de leerlingen meer over begrippen als satellieten, signalen, kompas, waypoiny, route en de werking van het GPS-toestel. Tijdens de tweede les verkennen de leerlingen in kleine groepjes de directe omgeving aan de hand van hun GPS-toestel en een kaart. Onderweg maken ze opnieuw opdrachten. Bij de derde les ten slotte, gaan de leerlingen in de klas aan de slag met hun verkende route op het internet.

Via volgende link kunnen leerkrachten een power-point presentatie vinden dat het Global Positioning System op eenvoudige wijze uitlegt.
*http://web.archive.org/web/20070111085404/http://www.gps.oma.be/pdf/pres_alg_nl.pdf
*http://web.archive.org/web/20070111085506/http://www.gps.oma.be/pdf/pres_opendeur_nl.pdf

{{bron|bronvermelding=
*http://www.gpsmoves.nl/
*http://www.scoutsengidsenvlaanderen.be/actie/technieken/orientatie/gps-praktijk
*http://www.wandel.nl/pagina/wandelsport/gps-wandelen
*http://www.educatracks.nl/gpsenonderwijs.html
*http://www.cfa.harvard.edu/space_geodesy/ATLAS/
*http://www.gps.oma.be/nl/lbesch_nl_ok_css.htm#ruimtesegment
*http://www.go-gps.nl/pages/gps/gps_hoe_0.php
}}

== Voorbeelden ==
Enkele voorbeelden van onderwijstechnologen en voorbeelden van adviezen van een onderwijstechnoloog

== Neurale blockchain ==
[[File:EduBlock.png|thumb|Neural Blockchain]]
Een onderwijstechnoloog zou een [[w:Blockchain|blockchain]] kunnen inrichten als opslag voor leerprocessen en leerarchitecturen (gedistribueerde opslag lijkt op ons brein). Als de opzet eruit ziet als een neuraal netwerk dan kunnen we spreken van een lerende blockchain. De volgende kenmerken kunnen in een lerende blockchain worden gerealiseerd:
* '''Gepersonaliseerd''': Het delen van onderwijsontwerpen middels een blockchain is ter inspiratie en  ondersteuning bij het ontwerpen van het eigen leren of onderwijs. Het is ondoenlijk en  onnodig daarvoor alle verzamelde blokken onderwijs (leerobjecten) bij langs te lopen. Een  slimme selectie van best practices uit de grote bulk is nodig. Slim in de zin dat de selectie zo  goed mogelijk aansluit bij de wensen en eigenschapen van de persoon die ontwerpt, uitvoert  en/of die het onderwijs gaat volgen. Vergelijk dit met Google die persoonlijke suggesties doet  over welke links het beste passen bij de zoekopdracht en de persoon die ze intypt.  
* '''Waarde propositie''': Voor het bepalen van welke leerobjecten het beste kunnen worden gesuggereerd, dient de  waarde van dat leerobject voor een specifieke doelgroep te worden voorspelt. Pas achteraf zal  blijken of die waarde propositie de juiste is. Onderwijsarchitectuur is geen harde wetenschap.  Hetzelfde geldt voor de gepersonaliseerde suggesties die Google aan zijn gebruikers voorlegt.  En zelfs wat voor het gros geldt, hoeft juist niet voor de specifieke betrokkenen in kwestie waar  te zijn. De behoefte namelijk bij het zelf willen bedenken en bepalen, zal juist te vinden zijn  bij de buitenbeentjes en die niet goed mee kunnen in het bestaande aanbod.  
* '''Neuraal netwerk:''': Google “leert” van zijn fouten en successen. Dat lijkt haaks te staan op de technologie van  een Blockchain waarin juist vertrouwen is gebaseerd op transparante en strakke procedures.  Deze paradox kunnen we oplossen door in de Blockchain alleen de manier van leren precies  met elkaar af te spreken en de uitkomsten daarvan, de expertregels die daaruit voortvloeien,  op te nemen in de Blockchain zelf. De manier die voor het grijpen ligt is de Blockchain zelf  als neuraal netwerk te beschouwen, waarin elke node een neuron voorstelt en de onderlinge  verbindingen de synapsen zijn. Naarmate een neuron meer bijdraagt aan betrouwbare  waarde propositie van een leerobject, des te sterker worden zijn synapsen in het netwerk.  
* '''Overdracht''': Een onderwijsontwerper maakt op een node een leerobject. Een node is een bekende  identiteit die toestemming heeft om op het netwerk transacties op de Blockchain aan te  bieden en in te zien. Een leerobject is een zelfstandig blok onderwijs, dat op zijn beurt weer  kan zijn opgebouwd uit andere leerobjecten of van een ander leerobject zijn afgeleid. Een  node biedt de onderwijsontwerper de mogelijkheid het leerobject te delen met anderen. De  waarde van het leerobject kan zo worden overgedragen aan gebruikers van andere nodes. In  welke mate dit gebeurt is afhankelijk van de waarde van het leerobject voor de mogelijke  gebruiker en de tegenprestatie die de onderwijsontwerper verwacht.  
* '''Ontvankelijkheid''': Het leerobject, de onderwijsontwerper en de gevraagde tegenprestatie worden als geldige  transactie in de Blockchain opgenomen indien de expertregels in diezelfde Blockchain dit  toelaten. Het gaat dan om de expertregels die de Blockchain uit eerdere ervaringen heeft  geleerd en opgeslagen. In dit geval leerervaringen met betrekking tot welke leerobjecten bij voorbaat ongeschikt zijn. Een leerobject dient een reële kans tot concreet gebruik te hebben.  
* '''Waardebepaling''': De geldigheid van een toevoeging wordt alleen in het geval van consensus onder de nodes  vastgesteld. Als het leerobject wordt toegelaten tot het grootboek van de Blockchain dan gaan  de nodes, dat wil zeggen de neuronen uit het neuraal netwerk, op deze mutatie elk hun eigen  beoordeling loslaten. Hoe mag men vrij bepalen. Elke node zal zo als een uniek neuron  vanuit een eigen perspectief en belang reageren op de waarde van de “prikkel” (= het  aangeboden leerobject). Elke reactie gaat door het neurale netwerk en wordt toegevoegd aan  de Blockchain, tot een node middels expertregels die in de Blockchain zelf zijn opgeslagen, op  grond van deze reacties tot een breed gedragen (consensus bij andere nodes) besluit kan  komen omtrent de waardes van het leerobject voor specifieke doelgroepen.  
* '''Beloning''': Zowel de neuronen die op tijd hebben gevuurd en wiens reactie tot het nemen van het  waardebesluit bij hebben gedragen, als de node dit als eerste heeft “besloten” als de nodes die  de geldigheid van het besluit hebben bevestigd, worden elk beloond met het versterken van  hun synapsen. Ze krijgen voor toekomstige besluiten een meer bepalende stem in ratio tot  hun bijdrage tot het huidige besluit.
* '''Feedback''': Het daadwerkelijk gebruik van het leerobject en de uiteindelijke waardering door de  gebruikers zal worden geanalyseerd tot deze voldoende betrouwbaar (statistiek) de eerdere  waardebepalingen bevestigd of ontkracht. Omdat in de Blockchain de reacties van de  neuronen/nodes zijn opgeslagen, evenals de mutaties in de kracht van de onderlinge  verbindingen (ieders stem in het geheel), kan men op grond van de data-analyse eerder  toegekende beloningen (synapsen) naar boven of beneden bijstellen (versterken of  verzwakken). Deze feedback maakt dat de Blockchain als een lerend netwerk gaat opereren.  
* '''ANN''': Over het leren door een artifical neural network (ANN) is theoretisch veel materiaal  beschikbaar. De Blockchain is hierover bij zijn ontstaan duidelijk en consequent, zodat elke  deelnemer vooraf de regels kent wat betreft de ontwikkeling van de Blockchain als lerend  netwerk. Hoe die ontwikkeling echter zal zijn, is voor iedere deelnemer nog onbekend terrein.  Dat maakt dat de deelnemers een avontuur aangaan met door onbekend gebied op het  terrein van onderwijsarchitectuur. Het enige wat zeker is dat het ontwerpen van onderwijs  steeds beter zal worden en de manier waarop je dat doet steeds meer bekend wordt.  
* '''Design Protocol''': Het is belangrijk niet alleen de waardebepaling van inhoud van de leerobjecten als  leeropbrengst te beschouwen, maar ook de beste wijze (het protocol) van het opslaan van  leerobjecten zelf. We kunnen deze toepassing nog duurzamer maken door meteen aan het  begin uit te gaan van hoe je in het algemeen allerlei designs van mensen wilt opslaan  ongeacht of dit nu voor onderwijs is of voor andere gebieden. Dit zou vanuit de BlockChain  filosofie een vervanging kunnen zijn voor instituten waarin je door het deponeren van je  ontwerpen je rechten als auteur veilig stelt. A Design contract die als bewijs dient voor de  rechthebbende.  
* '''Taxonomie''': Als we kijken naar de key attributes kunnen we deze Blockchain applicatie indelen of  classificeren als hoog scorend op ownership, flexible governance, stateful application (zeg  maar de mate van cookies), het gebruik van private channels en de gerichtheid op amateur gebruik.

== Onderwijstechnologen ==
Voorbeelden van bekende onderwijstechnologen zijn:
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Asb-dec01-armsfolded.jpg|150px|thumb|left|[http://en.wikipedia.org/wiki/Amy_S._Bruckman Amy Bruckman]]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Stephen Molyneux.jpg|150px|thumb|left|[http://en.wikipedia.org/wiki/Stephen_Molyneux Stephen Molyneux]]]
|align=&quot;left&quot;|
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Murray_Goldberg Murray Goldberg]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Roger_Kaufman Roger Kaufman]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Ned_Kock Ned Kock]
* [[w:Gordon_Pask|Gordon Pask]]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Sugata_Mitra Sugata Mitra]
|}

[[en:Educational_technologist]]

== SLB ==

'''Wenselijk'''

: De begeleiders wensen meer deskundigheidsbevordering/scholing, betere faciliteiten, meer draagvlak bij docenten en studenten, goede instrumenten/hulpmiddelen, aantrekkelijk lesmateriaal en een goede afbakening van de taken van de SLB-er. Het management wenst dat de begeleiders de aanwezige vrijheid beter gebruiken om zelf invulling aan de rol van SLB-er te geven.

'''Werkelijk'''

: SLB-er is een containerbegrip voor allerlei uiteenlopende rollen. Allereerst is er de studieloopbaanbegeleider. Daarnaast kent men de studievaardighedentrainer, de studieadviseur en de studievoortgangbewaker. Elke rol vraagt specifieke en verschillende persoonlijke eigenschappen en vaardigheden waardoor excelleren in alle rollen tegelijk moeilijk is. De negatieve geluiden van SLB-ers en managers zijn volgens de onderwijsdeskundige dan ook het gevolg van een niet optimale koppeling van mensen met hun specifieke capaciteiten aan de gevraagde taken. Bij de good practices hoort men deze klachten nauwelijks, omdat men zich daar bekwaam genoeg acht om zelf zaken op te lossen. Een ondersteunende omgeving is mooi, maar moet geen voorwaarde worden.

'''Voorstel'''

: In het rapport over de dieptestudie naar SLB, adviseert men maatwerk per opleiding betreffende de invulling van SLB. De onderwijsdeskundige zou dit maatwerk willen doortrekken naar het micro niveau, de begeleider, door het containerbegrip te splitsen in de genoemde SLB-rollen en deze te koppelen aan de uniciteit van de persoon. De studieloopbaanbegeleider wordt het eerste aanspreekpunt voor de student. De studieloopbaanbegeleider kan de student doorverwijzen. De studievaardigheden dienen ondergebracht te worden bij de modules. De deelnemende docenten worden desgewenst ondersteund door een studievaardighedentrainer. Door het studievolgsysteem te verbeteren is geen aparte studievolger nodig, doordat er vanzelf een signaal wordt gegeven als er iets aan de hand is. 

: De studieadviseur kan (opnieuw) geïntroduceerd worden als iemand die de studenten door de bomen het bos laat zien. De tactiek van het op hun deskundigheid en kracht inzetten van mensen zorgt ervoor dat de betrokkenen de ruimte die er is voor eigen invulling innemen en zich daartoe bekwaam genoeg achten. Alleen goed informeren over de aanwezige vrijheid is niet voldoende. Pas nadat per rol de vereiste deskundigheid is vastgesteld en blijkt dat, na verdeling, er in de personele inzet hiaten bestaan, kan men op maat kijken wat er aan scholing of begeleiding nodig is.

'''Adviezen 6, 8, 10-13.'''

=== Management ===

'''Wenselijk'''

: Het management hecht aan tevredenheid van de betrokkenen, het verbeteren van de studievoortgang, goede studiekeuzes en een eenvoudig te beheren systeem; optimale inzet van mensen en bewaking van kwaliteit en voortgang. Een pragmatische aanpak, geen gedonder. Wat goed is behouden en niet vasthouden aan wat niet werkt.

'''Werkelijk'''

: Er bestaat een groot verschil tussen de sturingsstijl van degenen die SLB opzetten (aan het handje houden) en die van de andere betrokkenen, de managers, studenten en uitvoerders (zelfsturing). Dit uit zich in verschillen in oplossingsstrategiën; organisatie versus motivatie. De wens van degenen die SLB hebben opgezet is echter wel de zelfsturingsaanpak.

'''Voorstel'''

: Het voorstel is om SLB vraaggestuurd te laten zijn. De student kiest zijn eigen SLB-er en vraagt zelf om ondersteuning indien nodig. Omdat de student in het begin nog niet weet wat hij mist is er een verplichte kennismaking gedurende meerdere bijeenkomsten met de studieloopbaanbegeleider. Daarna moet de studieloopbaanbegeleider werken aan een studielange en zinvolle relatie met de student.

: De studieloopbaanbegeleider wordt op deze wijze stevig geprikkeld om zijn of haar taak, het verbeteren van de studieprestatie voor de student, steeds weer te bewijzen. De prestatiedruk wordt nog verder vergroot als de extrinsieke beloning (de ECTS toebedeling) elders wordt aangewend. De voorgestelde aanpak doet recht aan de te leren loopbaancompetentie en is beter te managen dan de logistiek van verplichte opdrachten. Deze opdrachten kunnen optioneel en op maat ingezet worden ter ondersteuning van een specifieke leervraag van de student.

: Het management kan problemen met betrekking tot de inzet van SLB-ers op deze wijze beter oplossen dan in de huidige situatie. De selectie van de SLB-ers wordt eenvoudiger en de inzet wordt bijna zelfregulerend door het zichtbaarder maken van de prestaties.

'''Adviezen 2, 5 en 12, 13, 14.'''

=== Student ===

'''Wenselijk'''

: Studenten hebben belang bij SLB omdat ze een ''studax'' willen worden: een student die zich uitstekend zelf met zijn studie en loopbaan weet te redden. De eigenschappen van een studax zijn dat hij zeer goed aanvoelt wat er van hem wordt verwacht, uitstekend kan nagaan hoe hij er betreffende de verwachtingen voorstaat, slimme activiteiten weet te plannen waarmee hij aan de gestelde verwachting kan voldoen en bijzonder goed kan showen aan die verwachtingen te voldoen.

'''Werkelijk'''

: De algemene doelstelling van het onderwijsinstituut kan de indruk wekken dat de student nog moet leren een zelfbewuste, verantwoordelijke, ondernemende en ‘lifelong learning’ professional te worden. Dit ligt echter veel genuanceerder. In het basisonderwijs laten jonge kinderen deze competenties al zien.

: Het heeft geen zin een ervaren chauffeur het autorijden uit te leggen als hij op een slipcursus zit. We hebben het dus over het uitbreiden en verdiepen van de genoemde competenties. Deze nuancering strookt echter niet altijd met het beeld dat SLB-ers en docenten hebben en tonen van studenten. En wat men verwacht dat krijgt men ook! De huidige opzet van het curriculum en de materialen en in het bijzonder die van SLB, versterken deze verwachting. Het is dusdanig complex en uitgebreid dat het al een studie op zich is je deze eigen te maken, terwijl dit helemaal niet nodig is en bovendien zeer demotiverend werkt. In het reguliere onderwijs worden in de projecten de doelen, oefeningen, feedback en toetsing van de SLB compententies aangeboden. De studenten worden hierbij begeleid door projectcoaches.

'''Voorstel'''

: Onderschat de student niet! In een vraaggestuurde aanpak kan op maat worden ingezoomd op die onderdelen die voor de specifieke student verdere verdieping vragen. Van de rest hoeft hij alleen maar globale notie te hebben. Crux is wel dat studenten hun leervragen op tijd kunnen formuleren. Dit vraagt het aanbieden van praktijksituaties waarin men bijvoorbeeld valkuilen tegenkomt! Laat ze dus vanaf het begin studie- of loopbaankeuzes maken en geef ze het stuur in handen. Laat ze ervaren dat ze slippen en kom pas in actie als ze hierover niét bij je komen piepen. Deze praktijksituaties vinden vooral plaats in de projecten en de projectcoaches moeten deze aanbieden. Verder signaleren zij dat een student extra ondersteuning nodig heeft zonder dat hij er zelf (al eerder) om heeft gevraagd.

'''Adviezen 1, 2, 5, 6, 9 en 14.'''

=== Leeromgeving ===

'''Wenselijk'''

: Alle deelnemers wensen een leeromgeving die naadloos aansluit bij de behoefte die vanuit een goede implementatie van SLB wordt gevraagd.

'''Werkelijk'''

: Uit alle reacties blijkt dat de leeromgeving en met name de digitale, onvoldoende faciliteert. Er zijn voldoende verbetervoorstellen die deze tekortkomingen kunnen oplossen. Daarnaast is er veel goed materiaal, onder anderen in de vorm van opdrachten, dat niet generiek en dwingend maar vraaggestuurd gebruikt kan worden.

'''Voorstel'''

: De verbetervoorstellen die in diverse rapporten genoemd worden doorvoeren. Een gebrekkige leeromgeving mag niet als oorzaak van een niet goed functionerend SLB gezien worden!

'''Adviezen 11 en 14'''

=== Sturing ===

'''Wenselijk'''

: Studenten krijgen sturingsinformatie om zelf het roer te nemen over hun studieloopbaan. Belangrijk in een effectief onderwijsproces is dat de wijzen waarop ze deze sturingsinformatie krijgen, namelijk via testen, feedback en toetsen, niet door elkaar gebruikt worden en dat vanaf het eerste moment de juiste attitude wordt aangesproken. Uit het plan van aanpak blijkt dat het beschrijven van meetbare grootheden op grond waarvan men de SLB aanpak kan toetsen gewenst is. De indruk die in de gesprekken wordt gewekt is dat het niet duidelijk is of men resultaat- of procesgericht moet of wil sturen.

'''Werkelijk'''

: In de huidige opzet zijn de SLB opdrachten voor de goede studenten een test om te laten zien wat ze al kunnen. Ruimte voor feedback of toetsing lijkt nauwelijks aanwezig.

'''Voorstel'''

: Gezien de voorgaande voorstellen met betrekking tot studieprestatie en vraaggerichtheid adviseert de onderwijsdeskundige om resultaatgericht te werken. Resultaatgericht in die zin dat de studieprestatie voor iedere student op een voldoende niveau dient te zijn. Voldoende betekent voor de student dan dat men de eigen studieloopbaan dusdanig kan aansturen dat dit geen negatieve uitwerking heeft op de studievoortgang (en daarop volgende loopbaan). Dit kan men eenvoudig vaststellen door te kijken naar de studieresultaten en het tempo waarin die worden gehaald. Voldoende betekent voor het onderwijs dat een student die adequaat is geselecteerd voor de studie en de gevraagde inspanningen pleegt, het onderwijs binnen de gestelde tijd met goed gevolg moet kunnen afronden. Daarnaast dient men te kijken naar de mate van switchen van studie. In de eerste maanden is het geen slecht teken als dit gebeurt maar juist een indicatie dat de opleiding er alles aan doet om de student op de juiste plaats te krijgen. Na een jaar geven wisselingen aan dat de student onvoldoende vaardig is gemaakt om te leren middels vallen en opstaan door op gedane keuzes terug te blikken vanuit een andere bril dan de beleefde, emoties te sturen, vooruit te kijken, te plannen, een spiegel voor te houden.

: Als genoemde prestatienormen niet worden gehaald kan er sprake zijn van onvoldoende studiemotivatie, een verkeerde studiekeuze, gebrekkige studievaardigheden, matige reflectieve vaardigheden, enzovoort. Dus een reden voor de intensivering van de SLB (of een aanpassing van de selectieprocedure). Voor studenten waar de studieresultaten en studietevredenheid voldoende zijn zal op dat moment volgens een resultaatgerichte aanpak (de lat ligt voor iedereen even hoog) minder of geen SLB nodig zijn tot eventueel later in de studie door verandereringen in het onderwijs (stage) of veranderende privé omstandigheden alsnog studieprestatie problemen optreden. Ruimte voor intensivering wordt zodoende gecreëerd voor die momenten en studenten die het echt nodig hebben. Studenten zullen door de differentiatie in persoon en in de tijd meer het persoonlijk nut van SLB ervaren.

: Testen doe je aan het begin van een traject om verschillen tussen studenten duidelijk te maken en ze op grond daarvan te informeren of ze toegelaten kunnen worden tot het onderwijs en om helder te krijgen welke differentiaties binnen de studentenpopulatie aanwezig zijn. Daarna volgen zo veel mogelijk momenten van effectieve feedback. Pas als de student ervan overtuigd is dat het onderwijs tot het gewenste resultaat heeft geleid, verifiëren we dat met een toets. Resumerend: bij testen is het doel het achterhalen van verschillen, bij feedback is het doel het leren zo effectief mogelijk te sturen (dus vallen/fouten maken juichen we toe) en bij toetsen is het doel juist jezelf en de student op de borst te slaan (we zijn met zijn allen opgestaan).

'''Adviezen 1-2, 5 en 14, 15.'''

=== Activiteiten ===

'''Wenselijk'''

: De kernactiviteit die van studenten wordt gevraagd is reflecteren. Kernvraag is en blijft wat het onderwijsinstituut verstaat onder reflectie.

'''Werkelijk'''

: Bij het onderwijsinstituut circuleren verschillende definities van het begrip reflectie. Men verstaat onder de studieloopbaancompetentie veelal de activiteiten die men onderneemt bij het zelf verantwoording leren nemen voor de studie (en daarop volgende loopbaan) zoals plannen, kiezen, beargumenteren, terugblikken, expliciteren, betogen, analyseren of oplossen. Deze activiteiten kunnen bij een brede definitie ook geschaard worden onder reflectie.

: Overige studievaardigheden worden nu vaak niet vakoverstijgend (terugkerend in meerdere modules) maar vakoverstijgend (apart, niet geïntegreerd) ingezet.

'''Voorstel'''

: Reflectievaardigheden ziet de onderwijsdeskundige als metacognitieve vaardigheden die van betekenis zijn voor de competentie om de eigen ontwikkeling planmatig ter hand te nemen. Reflectie nemen we als kernactiviteit van SLB en de hierboven genoemde activiteiten hangt hij hieronder. Zo wordt SLB eenvoudig en krachtig: het leren reflecteren. Aangezien reflectie ook vaak als beroepscompetentie gevraagd wordt, slaat hij twee vliegen in één klap en is integratie gewaarborgd.

: Overige, vaak technische vaardigheden zoals presenteren en schrijven, kunnen als activiteiten ingebed worden in de bestaande vakken. De docent kan op verzoek begeleid worden door een trainer.

'''Adviezen 3, 7 en 8.'''

=== Werkvormen ===

'''Wenselijk'''

: Alle betrokkenen wensen en waarderen werkvormen die de studieprestaties verhogen.

'''Werkelijk'''

: Intervisie is een vorm van begeleiding waarbij collega’s elkaar ondersteunen en helpen hun functioneren te verbeteren (definitie van de Landelijke Vereniging voor Supervisie en andere Begeleidingsvormen). Let wel: een intervisiegroep heeft drie tot zes deelnemers, die allen op vrijwillige basis betrokken zijn bij de intervisie. Intervisie kan ons inziens alleen goed werken tussen mensen die gewend zijn zichzelf en anderen te helpen met reflecteren en vanuit hun beroepsuitoefening gewend zijn methodisch te denken en te werken. Daarom twijfelen wij aan de effectiviteit van intervisie voor het ontwikkelen van reflectie en/of methodisch werken; het vereist wat men nog wil ontwikkelen. De huidige manier van intervisie lijkt meer weg te hebben van intercollegiale consultatie. Dit is vooral voor het ontwikkelen van technische vaardigheden (presenteren, schrijven) een goede werkvorm.

: Het maken van de verplichte opdrachten wordt als weinig zinvol ervaren. Afhankelijk van de kwaliteiten van de SLB-er worden de individuele gesprekken met de begeleider meer of minder gewaardeerd. Het plenair uitleggen van de opzet van de studie is een optie maar geeft ook aan dat de bestaande documentatie niet voldoende helder en duidelijk is.

'''Voorstel'''

: Het domein van de studieloopbaanbegeleider is het ondersteunen bij het leren reflecteren. Hierbij adviseren wij de supervisie setting: één begeleider op maximaal 2 studenten (triadische vorm). Als de studieloopbaanbegeleider in de gelegenheid is te kiezen voor een buddy-systeem, een oudere jaars in combinatie met een jongere jaars, dan bereikt men dat de oudere jaars wordt uitgenodigd uit te leggen (meest effectieve activiteit om te leren) in een taal die dichter zal staan bij de jongere jaars. De buddy's staan elkaar bij in het dagelijkse terwijl de studieloopbaanbegeleider er is voor zaken waar ze niet uitkomen. Compenseer de docenten die in hun module aandacht besteden aan het ontwikkelen van studievaardigheden en die zich daarin laten begeleiden door een trainer, met de vrijgekomen ECTS. Bestaande werkvormen als de intercollegiale consultatie, opdrachten en lessen door oudere jaars, passen goed bij het trainen van de technische vaardigheden. Vermijd, door een andere benaming, intervisie als een containerbegrip te gebruiken en een verkeerde indruk bij buitenstaanders te scheppen. Verbeter de eenvoud en presentatie van de studies bij of biedt informatie vraaggericht aan.

'''Adviezen 3, 4, 6, 7, 8 en 14.'''

== Elektronische leeromgeving Sterrenkunde ==

Dit ontwerp behelst de ontwikkeling van een elektronische leeromgeving voor de afdeling Sterrenkunde aan een faculteit Wiskunde en Natuurwetenschappen. Totdat een beter passende naam is bedacht doop ik deze elektronische leeromgeving tot GALE. Het ontwerp van GALE is een stap in de richting van effectieve en efficiënte computerondersteuning van het Sterrenkundig onderwijs.

De ontwikkeling van GALE is het resultaat van een project. De definitie, plaats, doelen, deelprojecten, plan, uiteindelijke uitvoering en de evaluatie van dit project wordt eerst beschreven en daarmee de volledige fasering van een didactisch ontwikkelproces; de voorbereiding, de uitvoering en de evaluatie. De conclusies uit de evaluatie vormen weer de basis voor de voorbereiding van de elektronische leeromgeving; de tweede cyclus in de ontwikkelspiraal van computerondersteund Sterrenkunde onderwijs.

Het ontwikkelen van een elektronische leeromgeving is niet alleen een didactisch maar ook een technisch proces. Vandaar dat in de voorbereiding zowel didactische als technische overwegingen en keuzen een rol spelen. De voorbereiding van de elektronische leeromgeving kunnen we opdelen in een analysefase en een ontwerpfase. In de analyse fase wordt informatie ingewonnen en geanalyseerd die van toepassing is op de te ontwikkelen elektronische leeromgeving.

De vragen hoe de gegevens uit de analyse dienen te worden gebruikt, wat dit uiteindelijk moet opleveren en waarom voor deze interpretatie is gekozen wordt  beantwoord tijdens de ontwerpfase. Eerst wordt gekeken wat de elektronische leeromgeving moet kunnen. De functies van het systeem worden beschreven vanuit didactisch onderwijskundige overwegingen. Deze subfase noemen we het functioneel ontwerp.

In het technisch ontwerp worden technische keuzen voor het realiseren van de didactische en onderwijskundige wensen uit het functioneel ontwerp gemaakt. Het technisch ontwerp beschrijft het bouwwerk dat de gewenste functionaliteit levert. En de daarvoor benodigde bouwmaterialen en gereedschappen.

Omdat een voorbeeld meer doet spreken dan een beschrijving is er een prototype ontworpen en de opzet, de bouw en de werking (functies) van dit prototype beschreven. Het ontwerp van de leeromgeving is de start voor de realisatie daarvan.

=== Situatieschets ===

Het ontwerp van de elektronische leeromgeving Sterrenkunde (ELO) is het resultaat van een pilotproject bedoeld om Sterrenkunde (werk)colleges te migreren naar een krachtige elektronische leeromgeving die via het Web toegankelijk is. Het pilotproject vormt een onderdeel van een faculteitsbreed informatiecommunicatie technologie (ICT) en computerondersteunend onderwijs (COO) project. De ICT/COO pilotprojecten faciliteren één van de geprioriteerde thema’s; integratieve werkvormen, ict en practica, ict en simulaties, begeleiding en instructie van docenten en studiebegeleiding. Uitgangspunten bij de pilotprojecten zijn een sleutelrol door de vakdocent en de mogelijkheid van hergebruik door andere cursussen en opleidingsinstituten. &quot;Interactieve Web-based werkcolleges&quot; is als pilotproject gestationeerd onder integratieve werkvormen. Dit thema omvat het verder ontwikkelen van gecombineerde werkvormen in een activerende leeromgeving. Gecombineerde werkvormen houden in dat meer theoretisch-cognitieve onderwijsactiviteiten, zoals klassieke hoorcolleges, en meer praktisch-toepassingsgerichte onderwijsactiviteiten, zoals werkcolleges, worden samengebracht. In de activerende leeromgeving staat centraal het direct toepassen van de leerstof, het ontwikkelen van probleemoplossende vaardigheden en het oefenen van praktische vaardigheden.

In de huidige situatie zijn de Sterrenkunde werkcolleges gestoeld op de klassieke vorm van het collectief bespreken van problemen. De hoorcolleges zetten aan tot een passieve en consumptieve werkhouding. Het pilotproject &quot;Interactieve Web-based werkcolleges&quot; is bedoeld de studenten door (elektronische) interactie te motiveren en activeren tot meer zelfstandigheid en zelfverantwoordelijkheid. Voor het pilotproject “Interactieve web-based werkcolleges” is een werkplan opgesteld waar eindresultaten en deelresultaten zijn genoemd. Kernpunten uit deze doelen zijn het
* toegankelijker,
* attractiever,
* efficiënter en
* effectiever
maken van (werk)colleges door bestaande onderwijscomponenten te migreren naar een elektronische leeromgeving (ELO) en aan te vullen met nieuwe COO werkvormen. Ingrediënten die in het werkplan voor zo’n Elo worden genoemd zijn 
* elektronische voorbeelden, 
* verwijzingen naar elektronisch beschikbare bronnen, 
* praktische oefeningen ondersteund door computerprogramma´s, 
* automatisering van student-docent en student-student interactie, 
* een toolbox voor docenten om de ELO te vullen met onderwijsmateriaal 
* en inbedding van ICT en/of COO in bestaande colleges.

=== Uitgangspunten ===

Er was behoefte aan een evenwichtig curriculum. Een doel van de Sterrenkunde opleiding is dat na afronding de studenten doorgroeicompetent zijn. Dat betekent dat studenten bereid en in staat zijn zich voortdurend te ontwikkelen binnen de Sterrenkunde en verwante Natuurwetenschappen. Dit vraagt van de studenten dat ze hebben geleerd zelfstandig en zelfverantwoordelijk te leren en te denken. Kenmerkend voor onderwijs dat hierop gericht is, is een geleidelijke verschuiving in de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van het leren. Er vindt een graduele overgang van externe naar interne sturing plaats. Dit is terug te vinden in de Sterrenkunde opleiding. Aanvankelijk wordt daarin een zichtbare sturing aan de inhoud en vorm van het onderwijs gegeven. De vakken worden in collegevorm gegeven waarbij de leerdoelen en de leermethoden worden bepaald door de docent. Als de opleiding vordert wordt de rol van de docent steeds meer een begeleidende en ondersteunende. Van de studenten wordt verwacht dat ze steeds zelfstandiger worden en steeds meer verantwoording voor hun leren nemen. Daarbij verandert de onderwijsmethode mee met de ontwikkeling van de studenten. Daardoor worden ze steeds weer opnieuw uitgedaagd verder te groeien in hun zelfverantwoordelijk en zelfstandig leren en denken.

De effectiviteit van onderwijs kan worden beperkt door het onderwijsrooster. Indien meer dan één vak per onderwijsperiode wordt aangeboden en ge­toetst, en indien de geplande lessen en zelfstudieactiviteiten onevenwichtig over de beschikbare tijd zijn verdeeld zal de effectiviteit mede worden bepaald door kenmer­ken van het onder­wijs- en tenta­menprogramma. Een niet studeerbare rooste­ring van lessen, zelfstudie en tentamens kan het effect van de vervulling van onderwijs­functies groten­deels teniet doen. De elektronische leeromgeving dient dus middelen aan te reiken om het curriculum roostertechnisch te beheren.

In de Sterrenkunde zijn complexe cognitieve oplossingsstrategieën een van de te verwerven beroepsvaardigheden. Uitgangspunt voor de elektronische leeromgeving is dat het aanleren daarvan zo wordt ondersteund dat de student zelfgestuurd de complexe cognitieve vaardigheden kan eigen maken. Daarbij wordt gebruikt gemaakt van een methode die wetenschappelijk als effectief en efficiënt is gebleken. Een methode die vooral in de wereld van het leren programmeren en statische vaardigheden gebruikt wordt. In de methode wordt de leerstof gepresenteerd in een aantal componenten. Eerst wordt een introductie over hoe de oplossingsstrategie werkt beschreven. Daarna worden illustratieve voorbeelden van complexe problemen en bijbehorende oplossingen gegeven. Deze voorbeelden dienen door de studenten te worden aangepast om nieuwe complexe problemen op te lossen. Daarbij begint men met het aanbieden van incomplete, gestructureerde en begrijpbare oplossingen voor die complexe problemen die de student dient te volmaken. Langzamerhand vertoont de aangeboden oplossing steeds groter gaten, tot uiteindelijk de student de gehele oplossingsstrategie zelf kan bedenken en hanteren. Bij deze opdrachten dient de student niet alleen de oplossing te geven maar uit te leggen hoe en te verdedigen waarom de gekozen oplossingsstrategie werkt.

Leren door samenwerking en om samen te werken werd als uitgangspunt gesteld. Het samen vervullen van leeractiviteiten heeft grote voordelen. Welke rol kan de elektronische leeromgeving daarin spelen. We kunnen daarbij denken aan een virtuele leergemeenschap.  Een virtuele gemeenschap definiëren we als een groep mensen die actief zijn op een gemeenschappelijk gebied. Zij informeren elkaar, werpen vragen op, discussiëren, stellen elkaar vragen, geven elkaar feedback, consulteren elkaar en maken gezamenlijk producten. Afhankelijk van de samenstelling van de leergemeenschap kunnen binnen de gemeenschap verschillende typen relaties bestaan bijvoorbeeld de relatie tussen gelijkwaardige professionals, tussen senior en junior, coach en gecoachte.
 
Een virtuele gemeenschap heeft met name een toegevoegde waarde als het samenwerkend leren niet of slechts deels kan worden gerealiseerd middels het face-to-face contact of als voorbereiding hierop. Het face-to-face contact kan bemoeilijkt worden doordat deelnemers niet of moeilijk aanwezig kunnen zijn voor onderling contact. De aanwezigheidsbeperking kan ontstaan door de beschikbaarheid (een lastig af te stemmen agenda) en/of een grote fysieke afstand tussen de deelnemers. De virtuele gemeenschap kan zorgen voor een plaats- en tijdonafhankelijke uitvoering.

De fysieke afstand kan worden overbrugd door moderne communicatiefaciliteiten (telefonisch vergaderen, chatten, video conferencing, webcams). De computer als communicatiemiddel heeft als onderscheidend voordeel dat het beheer en organiseren van de communicatie flexibeler kan worden opgezet en eenvoudiger geadministreerd.

De beschikbaarheid kan worden vergroot door asynchrone communicatie. Asynchrone communicatie tussen een groep is beheersmatig zonder hulp van de computer een omslachtige bezigheid. Wederom geldt dat de computer als communicatiemiddel het onderscheidend voordeel heeft dat het beheer en organiseren van de communicatie flexibeler kan worden opgezet en eenvoudiger geadministreerd.

In de Sterrenkunde praktijk zien we een combinatie van synchrone en asynchrone communicatie tijdens de cursussen. Daarmee wordt recht gedaan aan de verschillen in voorkeuren communicatiewijzen die er bestaan tussen deelnemers. De groepen zijn klein, er is geen probleem voor studenten bij elkaar te komen, de beschikbaarheid voor en gebruiksvaardigheid door de studenten van geschikte communicatie tools is groot. Het lijkt dus wenselijk het virtuele communiceren te stimuleren als voorbereiding op het face to face contact, maar daar hoeft voorlopig de elektronische leeromgeving geen aparte gereedschappen voor te leveren.

=== Project ===
[[Bestand:Bijbrengen GALE omzetting college.png|thumb|right|Werkwijze omzetting college]]
Dit schema geeft de werkwijze weer waarop het bestaande college werd omgezet. Het college werd eerst in afzonderlijke onderdelen geknipt die na aanpassing en aanvulling (samengevat in Computer Supported Collaborative Learning)  in een nieuwe structuur werden opgenomen.

Om deze omzetting succesvol te bereiken op een manier waarop ook de studenten de eerder genoemde onderwijsdoelen zouden bereiken, is gekozen voor het opzetten van projectonderwijs. De projectorganisatie lag boven op een indeling van de deelnemers in sub-projecten die elk een onderdeel uit het ontwerp realiseerden. De projectorganisatie was er ter afstemming en integratie van deze onderdelen. Voordat de studenten daadwerkelijk de aan hun toegewezen onderdelen gingen bouwen, moesten ze hun activiteiten bedenken en plannen in een werkplan. De studenten werden begeleid door een viertal docenten.

De activiteiten begonnen met een aanmelding van de studenten voor het werkcollege  middels een webformulier waarin naast het aangeven van algemene gegevens over de student oordeelkundige vragen over de vooraf bestudeerde studiematerialen werden gesteld. Middels deze aanmelding werd afgedwongen dat de studenten goed voorbereid op het eerste werkcollege kwamen. In de eerste bijeenkomst is er een indeling gemaakt van de groepen die de diverse deelproblemen gaan aanpakken. Er werd in een onderwijsleergesprek besloten dat iedere groep er probeert achter te komen wat het probleem is dat die groep moet oplossen en hoe de groep dat gaat aanpakken. De volgende bijeenkomst stond dus ook in het teken van het rapporteren hierover door de verschillende deelprojecten.  Men gaf in het rapport het idee dat zij hadden over hun opdracht en de vragen die men daaromtrent had. Ook oefende men een aantal vaardigheden die voor het succesvol uitvoeren van de sub-projecten noodzakelijk zijn (maken van een concept map, omgaan met de ICT voorzieningen). Men sprak af dat de volgende keer iedere groep een werkplan opstelt voor het toegewezen onderdeel. In de daaropvolgende bijeenkomst rapporteerde iedere groep dan ook over het de voortgang van het uitwerken of verkennen van het vormgeven van het toebedeelde deelproject.

Met het verschaffen van duidelijke doelstellingen met en aan elkaar kon de resterende tijd voornamelijk op afstand worden (bij)gestuurd. Deadline was voor iedere groep de afsluitende bijeenkomst. Doel van de bijeenkomst was om vast te stellen of aan de oorspronkelijke doelstellingen van het werkcollege is voldaan en een gemeenschappelijk cijfer te bepalen. De studenten presenteerden hun product en vertellen over sterke en zwakke punten met het eigen werkplan in het achterhoofd. Als beloning voor ieders inspanning werd het uiteindelijk succesvol bereikte geïntegreerd product getoond; een computer ondersteund college “Inleiding in de Sterrenkunde”. Deze prestatie verdiende een feestelijke afsluiting.

Als voorbereiding op het nieuwe studiejaar werd een ander vak grondig geanalyseerd en in nauwe samenspraak met de betrokken docent herontworpen. De vooraf onduidelijke leerdoelen werden geformuleerd en gestructureerd in subdoelen. Dit leidde tot een evenwichtiger college dat qua structuur en inhoud beter aansloot bij de student. Ook werden er onderdelen ingevoerd die de studenten meer zou prikkelen tot samenwerking en tot zelfsturing van het leerproces. Getracht werd de werkpraktijk van een Sterrenkundige zo dicht mogelijk te benaderen door bijvoorbeeld waarneemvoorstellen te schrijven en zelf waarneming te gaan doen.

De voorstellen waren zo opgezet dat een zo minimaal mogelijke inspanning van de docent gevraagd werd. Dit bleek echter niet voldoende drempelverlagend te zijn. Onderwijs moet nu eenmaal zwaar concurreren met onderzoekstaken. In het onderzoek ligt meestal het hart van de docent en hij wordt daar in het huidig universitair stelsel ook nog steeds het meest voor beloond. Voor het vak betekende dit helaas dat de docent geen heil zag in verdere consultatie of begeleiding. Dit deelproject kon dus helaas als verloren worden beschouwd.

=== Voorbereiding ===

Het resultaat van het ICT-COO werkcollege werd het trimester daarop al uitgevoerd. “Inleiding in de Sterrenkunde” werd gegeven met behulp van computer ondersteuning. Het accent van de docent lag vooral op het gebruik van de hulpmiddelen leerhiërarchie, discussieforum en carrousselrapportage van een Sterrenkundig dilemma en het flexibel kunnen selecteren en indelen van de collegeonderwerpen op verzoek van de studenten. Dit paste binnen de doelstelling de studenten Sterrenkunde gestructureerd te laten verkennen en ze daarvoor te motiveren.  Voor een meer gedetailleerd verslag van de ondernomen activiteiten verwijzen we naar de notulen.

Het “computerpracticum Sterrenkunde” viel in dezelfde periode als “Inleiding in de Sterrenkunde”. In het computerpracticum werd gekozen voor het prikkelen van een meer zelfstandige en zelfverantwoordelijke manier van leren dan in het eerste jaar, namelijk door taakgestuurd onderwijs. Dat is onderwijs waarin studenten taken krijgen waaraan ze moeten werken. Dit kan gepaard gaan met veel of relatief weinig verdere ondersteuning.

De studenten kregen eenvoudige taken die een Sterrenkundige in zijn dagelijkse praktijk uitvoert. De taken zijn gebaseerd op drill &amp; practice. Indien de taak nog niet volledig wordt beheerst dient de student de taak (practice) bij te stellen (drill). De taken zijn individueel en zijn, doordat de student voor het eerst in aanraking hiermee komt, nog gesloten van karakter . De studenten krijgen bij elke taak informatie over het leerdoel, functie, instructie, resultaat, tijd en evaluatie. De taken werden sterk door de docent geleid door instructie materiaal, zelfstudie materiaal, mondelinge nabespreking van elke taak waarin men tussentijds wordt beoordeeld. Expliciete aandacht werd gegeven aan wat goed ging, motiverende voorbeelden en ervaringsverhalen werden verteld en haalbare verbeteringen werden gevraagd.

De opzet van het computerpracticum was zo dat de ondersteuning langzaam werd afgebouwd. Het doel was dat de student uiteindelijk de basis Sterrenkundige computervaardigheden zelfstandig kan uitvoeren of verder eigen kan maken. De taken werden individueel getoetst maar mochten in samenwerking worden uitgevoerd. De ondersteuning was zowel digitaal (studiemateriaal en asynchrone communicatie) als middels individuele gespreksafspraken (synchrone communicatie). Tijdens de college-uren waren de studiebegeleider en student-assistent beschikbaar voor ondersteuning.

Er was gekozen voor deze methodiek omdat we procedures en kennis wilden aanleren door te doen en te voldoen aan vooraf gestelde criteria ten aanzien van resultaat en werkwijze. Taken helpen leerprincipes gestalte te geven en stimuleren het studeergedrag doordat ze 
# helpen voorkennis te activeren, de studenten de nieuwe leerstof laten opnemen samen met informatie over de situatie waarin die nieuwe leerstof gebruikt moet worden, 
# helpen de nieuwe leerstof te structureren waarbij deze structuren worden mee opgeslagen in het geheugen waardoor 
# het terughalen (herinneren) gemakkelijker wordt. 
# taken zorgen ervoor dat de studenten de leerstof actief verwerken. 
# daarmee zorgen ze voor meer verbindingen in het geheugen, meer wegen waarlangs de nieuwe informatie gevonden kan worden. 
# taken zijn voor de meeste studenten motiverend omdat ze aansluiten bij de dagelijkse bezigheden van een Sterrenkundige.

De voorlaatste projectactiviteit, voor het ontwerpen van de elo, is een analyse van het vak Statische Methoden. De docent wilde graag projectmatig werken. In het bestaande onderwijs waren de opdrachten kort en gesloten, het smaakte naar taakgestuurd onderwijs. Dit vergde van de docent veel tijd voor de voor- en nabereiding. Dit was voor hem een reden om een komend studiejaar niet meer de onderwijstaak op zich te nemen. De oplossing was zijn wens te realiseren en daadwerkelijk projectonderwijs in te voeren. Toen de docent te horen kreeg wat dit inhield werd hem ook duidelijk dat deze aanpak een beperking van zijn onderwijstaak kon inhouden. Immers hij hoeft nu niet onbekende thema´s of  vraagstukken zelf eerst uit te zoeken, maar kan dit nu gieten in een projectopdracht. Samen met de studenten zetten ze een project op wat zou moeten leiden tot de vervullen van de zelf gestelde opdracht. Uit de evaluatie van het ICT-COO werkcollege bleek al dat deze vorm van projectmatig onderwijs volgen efficiënt en effectief is. De docent kan als deelnemer een model zijn voor de studenten en laten zien hoe hij als professional zelfstandig en zelfverantwoordelijk vraagstukken, vakgebieden en problemen in de sterrenkunde oplost. De vaardigheid die dit vraagt was exact de vaardigheid die de docent graag op zijn studenten wou overbrengen. Het onderwijs werd door deze verandering niet alleen efficiënter (bereidingstijd) maar ook attractiever (betrokkenheid student en docent), toegankelijker (samen een opdracht definiëren) en effectiever (de leeractiviteiten zijn exact gelijk aan de te leren vaardigheid).

=== Techniek ===

* De uitwisseling van informatie uit de elektronische leeromgeving met de gebruikers vindt plaats via het World Wide Web, kortweg Web genoemd. Dé taal die wordt gebruikt voor het maken van pagina’s voor het Web is HTML. HTML is een markuptaal. Markuptalen zijn talen die bestaan uit woorden (tags) waarmee men elementen uit een document specificeert, indeelt en identificeert. Deze tags hebben een begin en een eind.
* XML (eXtensible Markup Language) is het universele formaat voor gestructureerde documenten en data op het Web. XML is een metamarkuptaal. De meta duidt aan dat de taal niet bestaat, zoals bij HTML, uit een vaste serie tags die een vast aantal elementen beschrijft. XML is daarentegen een serie regels voor het definiëren van tags. En wordt gebruikt om een syntaxis te specificeren om andere bestaande of nieuwe markuptalen vast te stellen. Met XML als leidraad kan men altijd voor elk element uit een document met een speciale betekenis, een passend woord bedenken. Een verzameling van deze woorden vormt dan een taal. MathML is bijvoorbeeld een op XML gebaseerde taal voor het aanwijzen van de betekenis van onderdelen van een wiskundige formule.
* Sterrenkunde docenten kunnen via de ELO leermaterialen aanleveren om deze via het Web te publiceren. Deze materialen zijn geschreven in HTML of XHTML. Er is naast HTML gekozen voor XHTML omdat hierdoor de mogelijkheid ontstaat HTML netjes (W3C standaard) met andere XML applicaties te integreren. De integratie zorgt voor een eenvoudige samenvoeging van de bestaande mogelijkheden en materialen in HTML met de nieuwe gewenste mogelijkheden die XML biedt. Gewenste uitbreidingen die XML biedt zijn het gebruik van wiskundige notaties op het Web middels MathML, het ordenen van leereenheden middels EML en het speciferen van een eigen XML syntax genaamd SML.
* SML maakt het mogelijk om zelf het gebruik van elementen die binnen HTML, MathML of EML omslachtig zijn te generen, mogelijk te maken.  Hierbij wordt gedacht aan het eenvoudig aanroepen van centraal beheerde applets voor weergave van bijvoorbeeld DVI documenten, LaTex of WebTex teksten en interactieve elementen.
* MathML maakt het mogelijk om de structuur van mathematische expressies te encoderen zodat deze kan worden weergeven, aangepast en gedeeld over het World Wide Web. MathML is krachtig en uitbreidbaar maar te complex voor gewoon gebruik. Daarom is een project gestart bij Sterrenkunde waarin wordt onderzocht hoe het gebruik van MathML door tools kan worden ondersteund.
* EML is een leertaal om alle onderdelen van een onderwijsproces gestructureerd op te slaan. Los van het uiteindelijk medium en didactische aanpak. Vanuit deze opslag kan de elektronische leeromgeving cursus(onderdel)en afleveren met een bepaalde didactische invulling. Voor de ELO van Sterrenkunde zullen we starten met het adopteren van woorden uit de taal om bestaande bouwstenen ofwel leercomponenten (dictaten, toetsen, leerdoelen, toelatingseisen, taken)  en gebouwen ofwel leereenheden (cursussen, colleges) samengesteld uit deze leercomponenten, te archiveren. Ook zal er een voorstel komen welke leercomponenten en leereenheden in de toekomst zijn gewenst.
* Pas na de realisatie van een softwaretool kon de onderwijstechnoloog aangeboden materialen (HTML en XHTML) middels een archiveringsinterface in EML opslaan. En later de opgeslagen informatie presenteren volgens de betekenis zoals gegeven door EML aan de inhoud zoals gespecificeerd door XHTML. Hij maakte bij het kiezen van software talen een onderscheid tussen een taal specifiek geschikt voor webcommunicatie en een taal optimaal voor het uitvoeren van handelingen op gegevens. In het eerste geval viel de keuze op PHP, in het tweede geval voor Python.
* PHP is een gratis, open-source, compleet, cross-platform, stabiel, snel, duidelijk, eenvoudig te leren en goed te combineren embedded server-side webscripting taal. Met PHP kan men code insluiten (embedden)  in gewone webpagina’s. Deze code wordt pas geïnterpreteerd (scripting) en verwerkt door de leverancier van de webpagina’s (server-side) op het moment dat deze door gebruikers worden opgevraagd. Dat betekent dat de webpagina’s dynamisch worden samengesteld. Geheel aangepast aan de specifieke gebruiker die zelf overigens niets van dit proces merkt. Hij/zij ontvangt steeds een doodgewone HTML pagina.
* Python (http://www.python.org) is de ondersteunende taal die de Sterrenkundige informatica docenten hebben gekozen om de studenten het programmeren te leren. Python wordt niet alleen in het onderwijs maar ook in het dagelijks werk aan het instituut steeds meer toegepast.  Men heeft gekozen voor Python omdat de taal vrij beschikbaar is, makkelijk te gebruiken is op verschillende computersystemen, de vele toepassingen die de taal biedt, de mogelijkheid de taal naar believen uit te breiden, maar bovenal door zijn eenvoud.
* Bij het vertalen van aangeboden materialen zal Python de grootste rol spelen. De interface die deze vertaling ondersteunt door bijvoorbeeld van de gebruiker nodige meta-informatie te verzoeken, zal in PHP worden gebouwd. Bij het interpreteren van EML documenten zal een in Python gebouwde vertaler een PHP document produceren. Dit document zal door de webserver worden omgezet in een webpagina (HTML). De uiteindelijke gebruiker zit niets van deze tussenstappen. Samenvattend zorgt de software ervoor dat aangeboden materialen in HTML of XHTML worden omgezet in EML brondocumenten die vervolgens als webpagina (HTML) weer worden aangeboden. Vanzelfsprekend is wat er in gaat duidelijke anders van opmaak en structuur als er uit gaat. Toch blijft de opmaak van de inhoud wel volledig in handen van de producerende docent.
* Omdat de onderwijstechnoloog in het feite met de ELO een webapplicatie, een computer programma dat gebruikers via het web benaderen, aan het ontwerpen is achtte hij het zinvol te overwegen dit te doen binnen een raamwerk dat daarvoor uitermate geschikt is. Zo dacht hij aan ZOPE als omgeving om de ELO te ontwikkelen. Omdat  Zope open source licentie heeft kon hij dit zonder problemen ophalen (http://www.zope.org/) gebruiken en zelf aanpassen.

=== Functies ===

In de elektronische leeromgeving voor Sterrenkunde moet het volgende probleem worden opgelost; &quot;Hoe zorgen we voor een consistente, uniforme maar bovenal onderwijsondersteunende opzet?&quot; Onder onderwijsondersteuning verstaan we het helpen bij het realiseren van onderwijsactiviteiten en het aanreikenen van leermiddelen. Onderwijsactiviteiten en leermiddelen vervullen functies voor het leren van de studenten. Zo vervult een hoorcollege o.a. de functies &quot;presenteren en toegan­kelijk maken van de leerstof&quot;. Opdrachten kunnen de functie &quot;gelegenheid geven om te oefenen&quot; vervullen. Naarmate deze zogenaamde onderwijsfuncties adequater worden vervuld zal het onderwijs effectiever en efficiënter zijn. De elektronische leeromgeving moet deze te ondersteunen met als doel de effectiviteit, efficiëntie, attractiviteit en toegankelijkheid van het onderwijs te bevorderen.

Onderwijsondersteuning mag niet betekenen dat docenten worden geconfronteerd met veel extra inspanningen. De ondersteuning van de ELO moet zodanig zijn dat de drempel laag is en blijft. Immers de motivatie wordt geremd als docenten door mistige beloningen in de verre toekomst niet een hoge directe investering kunnen rechtvaardigen. Inspanningen moeten zich dus direct terug betalen. Dat betekent dat het bestaande leermateriaal zonder veel bewerkingen moet kunnen worden opgenomen en verder ontwikkeld in de ELO. En dat het opnemen zelf in ieder geval efficiëntie bevorderend werkt. Krachtiger wordt de stimulans onderwijs via de ELO aan te bieden als het onderwijs daardoor eveneens effectiever, attractiever en toegankelijker wordt. Om de elektronische leeromgeving aantrekkelijk te maken is het belangrijk dat de wensen die docenten hebben geuit ondersteund worden door elektronische leeromgeving. In de paragraaf uitgangspunten wordt geïnventariseerd hoe deze wensen door de elektronische leeromgeving in vervulling kunnen worden gegaan.

Om nog meer houvast voor het ontwerp van de elektronische leeromgeving te krijgen is nagedacht over mogelijke werkwijze van docenten daarmee. Deze werkwijzen zijn beschreven in scenario’s. Deze scenario’s, samen met de  onderwijsfuncties, de uitgangspunten en de doelstellingen uit de analyse kunnen worden vertaald in ontwerpdoelen. De meest passende ontwikkelfase is eerst de migratie van bestaande onderwijsmiddelen naar een elektronisch leeromgeving is. Men is nog niet aan het toevoegen van nieuwe onderwijscomponenten toe. De elektronische leeromgeving voor Sterrenkunde heeft daarom in eerste aanzet een verzameling leerobjecten die docenten al hebben ontwikkeld en gebruiken als bouwstenen voor de inrichting van het eigen onderwijs. De elektronische leeromgeving heeft dan als voordeel dat bestaande middelen toegankelijker worden, effectiever en efficiënter worden ingezet, aangevuld en ingedeeld en dat het onderwijs daarmee eveneens attractiever wordt. In de pagraaf elementen worden deze onderwijscomponenten beschreven.

In de uitgangspunten starten we vanuit de onderwijsfuncties. Hoofd­functies zijn oriënte­ren, gelegenheid geven tot oefenen, controleren van het leerresultaat en geven van terugkoppeling daar­over. Daarnaast kunnen nog drie andere functies worden onder­schei­den: inzicht geven in de doelstellin­gen, aansluiten op het beginni­veau van studenten en motive­ren/activeren.

De leeromgeving ondersteunt het curriculum door leerwegen van studenten eenvoudig te kunnen beheren en overzichtelijk te presenteren. Hiervoor dienen niet de sterrenkundige thema´s maar de leerdoelen (kennis en vaardigheden) als uitgangspunt te dienen. Leren is namelijk een doelgericht proces. Bekendheid met het doel bevor­dert het leren. Doelstel­lin­gen behoren te worden gepresenteerd in een voor studenten herken­ba­re vorm. Zij kunnen dan toewer­ken naar de leerresultaten die van hun worden verwacht. Vooral het &quot;toe­werken naar&quot; is essentieel. Dat gaat geleide­lijk. Tussendoelen zijn daarom noodza­kelijk. Bij de doelstellingen moet tevens het gewenste beheersingsni­veau worden aangege­ven: de eisen die worden gesteld aan de leerresul­taten. Dit geldt zowel voor een toets als voor een practi­cumver­slag, scrip­tie of iets dergelijks. Bekend­heid met de eisen bevor­dert het leren. Met het bekend maken van de doelen moeten dus ook de eisen die eraan worden gesteld kenbaar worden gemaakt. Het is dus van belang dat de elektronische leeromgeving handvatten aanbied om leerdoelen uit het curriculum te beheren en toe te wijzen aan onderdelen. Naast een beschrijving van de leerdoelen kunnen voorbeelden van  tentamens, opdrachten en uitwerkingen daarvan een belangrijke steun zijn.  Door overzichtelijk beheer van leerdoelen en voorbeelden daarvan worden overlappingen en hiaten opgelost, het leerpad wordt gestroomlijnd, waardoor het curriculum doelgerichter en doelmatiger wordt.

Een curriculum kan worden beschouwd als een leereenheid en is zelf weer opgebouwd uit leereenheden (cursus, colleges, werkcolleges, projecten). Binnen ieder leereenheid leren studenten begrippen, theorieën en (vakspe­cifieke) werkwijzen om problemen aan te pakken. De onderwijsfunctie ori­ënteren houdt in dat deze begrippen, theorieën en werkwijzen aan studenten worden gepresenteerd en toegankelijk worden gemaakt. De elektronische leeromgeving dient een zodanig beheer van deze leereenheden te bieden dat het (her)gebruik zo efficiënt en effectief mogelijk is. Daarnaast dienen de leereenheden attractief te worden gepresenteerd en eenvoudig te kunnen worden benaderd door de studenten. Voor docenten geldt dat nieuwe leereenheden gemakkelijk moeten kunnen worden toegevoegd. Deze flexibele invulling van curriculumonderdelen geeft de docent en student de mogelijkheid doelmatig aan te sluiten op individuele interesses (motiveren) en op eerder verwor­ven kennis (aansluiten).

De mogelijkheid van zelftoetsing vervult belangrijk functies; gelegenheid geven tot oefenen en het controleren en terugkoppelen over de voortgang tijdens de studie. Als de zelftoetsing belonend is in de zin van voorbereiding op de eindtoets of verplicht onderdeel vormt van de eindbeoordeling, dan wordt ook de extrinsieke motivatie van de studenten geprikkeld. De docenten staan welwillend tegenover het ontwikkelen van zelftoetsen voor hun studenten. Belangrijk daarbij is dat daarvoor een handige, snelle maar flexibele tool beschikbaar is. Gezien de ervaring van de docenten zou een tekstcommando georiënteerde oplossing waarin geprogrammeerde toetsing mogelijk is uitkomst bieden.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>bijkr73e2uud6rwxu0jou5yypvpoo3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Energietransitie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40193</id>
    <revision>
      <id>432315</id>
      <parentid>426769</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2848" sha1="hjfgbsmsq3ush7fv8yfb0klvw7bp8sl" xml:space="preserve">{{Bi}}Via een internationale gemeenschap is een doel vastgelegd in het Klimaatakkoord van Parijs: de toename van de wereldgemiddelde temperatuur houden tot ruim onder 2°C boven het pre-industriële niveau. Zonder twijfel is hiervoor een '''{{Wp|Energietransitie|energietransitie}}''' nodig: fossiele brandstof moet grotendeels vervangen worden door duurzame energiebronnen, met de nodige aandacht voor energiebesparing en energieopslag. Door de aard van deze energiebronnen is de energievoorziening decentraler georganiseerd.

Je vindt heel wat inspiratie en discussies op het internet, maar voor een eerste kennismaking kan dat te overweldigend zijn. Dit Wikibook wil deze energietransitie zo concreet als mogelijk maken, met vooral de '''Vlaamse''' '''huishoudens''' als doelgroep, '''elektriciteit''' als middel en het Klimaatakkoord van Parijs in het achterhoofd.

Voor dat 'concrete' zijn ook enkele achterliggende principes handig om weten en moet je rekening houden met wat in de toekomst op ons afkomt. Als je vertrekt vanuit de huidige regelgeving, zal je mogelijks investeringen uitstellen en/of ontgoocheld zijn in veranderende regels. Vergelijk het met de investering in een (elektrische) fiets. Je kan vinden dat de overheid de BTW zou moeten verlagen naar 6 % om de verkoop aan te zwengelen, maar hierdoor merk je dat je daardoor de fietsaankoop uitstelt, omdat je blijft wachten op die BTW-verlaging. Stel dat je het tóch doet en de politiek beslist een paar dagen later om alsnog de BTW te verlagen, dan voel je je bedrogen. Als je echter beslist om – los van de geldende BTW – een fiets te kopen, omdat dit goed is voor de gezondheid en het klimaat, om het hoofd leeg te maken en om files te vermijden, dan is de kans een pak kleiner dat je met deze ''mindset'' ontgoocheld zal zijn.

Dit Wikibook over energietransitie is momenteel zelf in transitie om het behapbaarder te maken. Volgende hoofdstukken zijn het uitgangspunt:
* [[Energietransitie/Begrippen|Begrippen]]: captar, TVT, HA, HW, RTE, Eh, Ed, %a,...
* [[Energietransitie/Factuur|Factuur]]: huidige factuur, toekomstige factuur
* [[Energietransitie/Eigen productie|Productie]]
* [[Energietransitie/Opslag|Opslag]]
* [[Energietransitie/Verbruik|Verbruik]]: bv. verbruik beperken, verbruik-volgt-vraag vs vraag-volgt-verbruik, domotica)
* [[Energietransitie/Mobiliteit|Mobiliteit]]: BEV, laadpalen, ...
* [[Energietransitie/Capaciteitstarief|Capaciteitstarief]]
* [[Energietransitie/Home Assistant|Home Assistant]]
* [[Energietransitie/Nieuws|Nieuws]]

==Subpagina's==
{{Subpagina's}}

== Externe links ==
* [https://www.zonstraal.be/forum https://www.zonstraal.be/forum]
* [https://www.wattisduurzaam.nl/ https://www.wattisduurzaam.nl/] 
* [https://www.hoogspanningsnet.com/ https://www.hoogspanningsnet.com/] 

{{Appendix}}
{{Fase|?}}
{{Boek}}

[[Categorie:Milieu]]</text>
      <sha1>hjfgbsmsq3ush7fv8yfb0klvw7bp8sl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432317</id>
      <parentid>432315</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2871" sha1="5s9kpso0d9l97z8jjwmfnc6eyadjejk" xml:space="preserve">{{Bi}}Via een internationale gemeenschap is een doel vastgelegd in het Klimaatakkoord van Parijs: de toename van de wereldgemiddelde temperatuur houden tot ruim onder 2°C boven het pre-industriële niveau. Zonder twijfel is hiervoor een '''{{Wp|Energietransitie|energietransitie}}''' nodig: fossiele brandstof moet grotendeels vervangen worden door duurzame energiebronnen, met de nodige aandacht voor energiebesparing en energieopslag. Door de aard van deze energiebronnen is de energievoorziening decentraler georganiseerd.

Je vindt heel wat inspiratie en discussies op het internet, maar voor een eerste kennismaking kan dat te overweldigend zijn. Dit Wikibook wil deze energietransitie zo concreet als mogelijk maken, met vooral de '''Vlaamse''' '''huishoudens''' als doelgroep, '''elektriciteit''' als middel en het Klimaatakkoord van Parijs in het achterhoofd.

Voor dat 'concrete' zijn ook enkele achterliggende principes handig om weten en moet je rekening houden met wat in de toekomst op ons afkomt. Als je vertrekt vanuit de huidige regelgeving, zal je mogelijks investeringen uitstellen en/of ontgoocheld zijn in veranderende regels. Vergelijk het met de investering in een (elektrische) fiets. Je kan vinden dat de overheid de BTW zou moeten verlagen naar 6 % om de verkoop aan te zwengelen, maar hierdoor merk je dat je daardoor de fietsaankoop uitstelt, omdat je blijft wachten op die BTW-verlaging. Stel dat je het tóch doet en de politiek beslist een paar dagen later om alsnog de BTW te verlagen, dan voel je je bedrogen. Als je echter beslist om – los van de geldende BTW – een fiets te kopen, omdat dit goed is voor de gezondheid en het klimaat, om het hoofd leeg te maken en om files te vermijden, dan is de kans een pak kleiner dat je met deze ''mindset'' ontgoocheld zal zijn.

Dit Wikibook over energietransitie is momenteel zelf in transitie om het behapbaarder te maken. Volgende hoofdstukken zijn het uitgangspunt:
* [[Energietransitie/Begrippen|Begrippen]]: captar, TVT, HA, HW, RTE, Eh, Ed, %a,...
* [[Energietransitie/Factuur|Factuur]]: huidige factuur, toekomstige factuur
* [[Energietransitie/Eigen productie|Productie]]
* [[Energietransitie/Opslag|Opslag]]
* [[Energietransitie/Verbruik|Verbruik]]: bv. verbruik beperken, verbruik-volgt-vraag vs vraag-volgt-verbruik, domotica)
* [[Energietransitie/Mobiliteit|Mobiliteit]]: BEV, laadpalen, ...
* [[Energietransitie/Capaciteitstarief|Capaciteitstarief]]
* [[Energietransitie/Home Assistant|Home Assistant]]
* [[Energietransitie/Nieuws|Nieuws]]

==Subpagina's==
{{Subpagina's}}

== Externe links ==
* [https://www.zonstraal.be/forum https://www.zonstraal.be/forum]
* [https://www.wattisduurzaam.nl/ https://www.wattisduurzaam.nl/] 
* [https://www.hoogspanningsnet.com/ https://www.hoogspanningsnet.com/] 

{{Appendix}}
{{Fase|?}}
{{Boek}}

[[Categorie:Milieu]]
[[Categorie:Economie]]</text>
      <sha1>5s9kpso0d9l97z8jjwmfnc6eyadjejk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Speels leren/Leergames</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40242</id>
    <revision>
      <id>432254</id>
      <parentid>428265</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Verwijzingen en benaming bijgewerkt naar Leertaal</comment>
      <origin>432254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26764" sha1="2buk1o3yfi9wnwpw2yxuu046ii00h5b" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een leergame is een (computer)spel dat de gebruiker ondersteunt in het leren. Het verschil met een educatieve game is dat een leergame het leren zelf als [[Leren leren/Doel|leerdoel]] heeft en niet een bepaald onderwerp of vak. Een leergame maakt gebruik van leertechnologie en leert daarmee de gebruiker om beter te leren. Een leergame heeft als bedoeling de lerende te leren om op een succesvolle manier meer regie te geven over zijn eigen leren en kan daarom zelf redelijk sturend zijn (in het begin) als het gaat om het versterken van metacognitie.

== Voorwaarden ==
Games hebben de mogelijkheid een effectief en efficiënt instrument te leveren voor [[leren]]&lt;ref&gt;De Schutter, Bob, and Vanden Abeele, Vero. Digitale Spellen Als Bron Van Leren. Groep T; Leuven, 2008. Web.&lt;/ref&gt;, [[Leren/Onbewust_leren|onbewust leren]] en voor het [[Leren/Leren_leren|leren leren]]. Games geven bijvoorbeeld direct feedback en besteden veel aandacht aan hoogwaardige instructie. Als men effectief wil leren, is het verstandig een game te zoeken die men al kent en in die game aan te sluiten bij wat men al weet. Spellen die naast vermaak ook een ander doel nastreven, zoals in dit geval leren, noemt men vaak &quot;games that matter&quot;, &quot;games with a purpose&quot; of nog vaker [[w:Serious_game|&quot;serious games&quot;]]. Voor het leren is het van belang dat games zoveel mogelijk play zijn, of anders gezegd dat ze veel vrijheid hebben om zelf de game met eigen regels te vormen of naar eigen inzicht te spelen. De krachtigste leergames stimuleren het zelf denken en creativiteit. Lego is dus prima, als je handleidingen weglaat! Als de game al iets doceert dan is het over het leren zelf en niet over een onderwerp.

Games kennen veel eigenschappen die we als analogie kunnen gebruiken voor concepten uit het leren. Omdat we deze eigenschappen al kennen, zullen we de verwante leerconcepten sneller en diepgaander eigen kunnen maken. Bijvoorbeeld het concept vrijheid. Leren bezorgt je vrijheid, dit kan worden symboliseert in speels leren door meer vrijheidsgraden (unlocken van levels). Meer voorbeelden van analogieën zijn:
* Net als '''resource'''s nodig zijn om om te zetten in dingen of energie (door te smelten, te verbinden, te katalyseren of te voeden), heb je leermiddelen of leerobjecten nodig om je leren te synthetiseren. Deze resources kun je vinden op bepaalde plekken.
* Net als '''items''', artifacts, building blocks enzovoort bouw je met kleine leereenheden steeds grotere leereenheden op.
* Net als bij '''onderzoeken''' in games ontvang je in het onderzoekend leren ook steeds meer tools waarmee je toegang krijgt tot nieuwe leerobjecten.
* Net als bij het '''ontwerpen''' van je eigen leeromgeving kun je in games vaak je eigen huis, stad, rijk of wereld creëren.
* Net als bij de '''missie''' in een game kun je leerdoelen samenstellen door het (leer)gebied ('''area''') te kiezen van je uitdaging, het '''level''' waarop je de missie uitvoert, de opbrengst of '''goal''' van de missie en wat je als gereedschapskist of '''toolbox''' nodig hebt.
* Net als bij '''multiplayer''' leer je effectiever (sociaal constructivisme) als je dat samen met anderen doet. Ervaren en ambitieuze gamers doen veel moeite om een ideaal team samen te stellen om een '''campaign''' succesvol af te ronden.
* Net als de '''status''' in een game door ervaring en waardering kan groeien, kun je ook in het leren een andere rol toe-eigenen (buddy, ervaringsdeskundige, expert). 
* Net als '''likes''' krijg je in het leren een waardering door cijfers. 
* Net als '''badges''' in games krijg je in het leren certificaten of overgangsrapporten, wat weer speciale toegang geeft tot andere games of game-onderdelen.
* Net als in een '''end-game''' heb je ook een hopelijk vermakelijk feest bij je eindexamen, diplomering of promotie.

== Types ==
De volgende type leergames kunnen we onderscheiden op grond van de mate van vrijheid (fixed versus free) wat betreft de inhoud en het spel. De voorkeur voor een bepaald type spel is te koppelen aan de (meest waarschijnlijke) [[leerstijl]] van de speler in een bepaalde context. Daarop kan men afleiden welke vorm van leren het beste bij de speler zal aansluiten. Hieronder zijn als voorbeelden vormen van [[vrij leren]] opgenomen.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Types!! ''Fixed''&lt;br&gt;Content!! ''Free''&lt;br&gt;Content
|- 
| '''''Fixed'''''&lt;br&gt;Play|| '''Mission games'''&lt;br&gt;Reproductieve leerstijl&lt;br&gt;[[Model leren]]  || '''Simulation'''&lt;br&gt;Toepassingsgerichte leerstijl&lt;br&gt;[[Ontwerpend leren]]
|-
| '''''Free'''''&lt;br&gt;Play|| '''Adventure game'''&lt;br&gt;Betekenisgerichte leerstijl&lt;br&gt;[[Onderzoekend leren]] || '''Sandbox'''&lt;br&gt;Productieve leerstijl&lt;br&gt;[[Ondernemend leren]]
|}
Als iemand natuurlijk zelf een game voor zijn leren ontwerpt, dan is er sprake van de hoogst mogelijke vrijheid en daarmee de ultieme leergame. Veel moderne games hebben overigens de verschillende types geïntegreerd. Zo kun je bijvoorbeeld in het als sandboxgame gekwalificeerde [[w:en:Astroneer|Astroneer]] ook missies volgen, bouwen of ontdekken.

Men kan de deskundigheid waarmee men de vrijheid om het eigen leren in te richten ook op een competitieve manier vaststellen, zoals met de [[w:/Fédération_Internationale_des_Échecs|FIDE]]-rating bij het [[schaken]] gebeurt. Afhankelijk van hoe je game ten opzichte van anderen speelt (hoe goed is je onderwijsarchitectuur in vergelijking met anderen die dezelfde leerdoelen nastreven) bepaalt je ranking.

== Ideeën ==
=== Multiverse ===
De Multiverse Game is een interactieve ervaring die zich concentreert op het inzichtelijk maken van vaardigheden die we gaan of hebben geleerd door ze te koppelen aan een rol. Het unieke aan deze game is dat het idee van het multiversum als fundament dient. In dit concept leeft elk personage, dat een avatar of een vertegenwoordiging van een mens is, in zijn eigen unieke universum. Dit sluit aan bij de natuurkundige theorie van het multiversum, waarin wordt gesteld dat er mogelijk meerdere universums naast elkaar kunnen bestaan. Elk van deze universums biedt een unieke set van omstandigheden en mogelijkheden, wat bijdraagt aan de complexiteit, diepgang als wel de ordening van de vaardigheden die we leren of hebben geleerd.

In de game kunnen spelers een personage kiezen door een universum te selecteren. Dit personage heeft bepaalde vaardigheden. Deze vaardigheden zijn niet zomaar willekeurige eigenschappen; ze zijn integraal verbonden met het personage en zijn of haar universum. Eenmaal gekozen, kunnen spelers verder specificeren in welke galaxy, wereld, of zelfs welk land hun personage zal opereren. Dit stelt hen in staat om de vaardigheden waar de game om draait verder te specificeren en te ontwikkelen. De speler zal door [[Model leren|modelleren]] de vaardigheden die bij het character horen zich eigen maken.

=== Magistrate ===
Magistrate is een leergame dat is bedoeld om het traditionele educatieve portfolio om te zetten in een interactieve ervaring. In dit spel neemt de student de rol aan van een advocaat die moet bewijzen dat hij of zij een bepaalde vaardigheid onder de knie heeft. De student verzamelt bewijzen in de vorm van 'collectibles' uit andere leergames of kan zelf bewijzen inbrengen. Vervolgens verdedigt de student zijn of haar stelling op basis van geldende 'laws' (wetten) in zijn of haar onderwijs en eigen logica of redenering.

Wat het spel uniek maakt, is de rol van de Magistraat, een AI-entiteit die de taak heeft om de ingebrachte bewijzen en de bewijsvoering van de student te beoordelen. Na het wegen van de bewijzen en de bewijsvoering, geeft de Magistraat advies over de sterkte ervan. Als het bewijs en de bewijsvoering niet overtuigend genoeg zijn, zal de AI suggesties doen voor verbetering.

Een van de voordelen van Magistrate is dat het kiezen van 'collectibles' en 'laws' een snelle samenstelling van het portfolio mogelijk maakt. Daarnaast biedt de game de mogelijkheid om een persoonlijk tintje te geven aan het portfolio. Dit maakt het proces van het samenstellen van een portfolio veel aantrekkelijker en kan leiden tot een certificaat voor de betreffende vaardigheid.

=== Multiwall ===
Iedereen bouwt tijdens zijn leven op grond van goedbedoelde adviezen een muur om zich heen. Deze wand is samengesteld uit meerdere lagen door verschillende actoren uit de omgeving; ouders, familie, vrienden, leraren, geestelijken enzovoort. In deze game wordt deze muur steun voor steen en laag voor laag verlaagd, zodat de speler steeds meer zicht krijgt op wat voor de speler zelf van belang is. Aangeboren gewoontes die zorgen voor een gelukkig leven voor de speler zelf in plaats van voor anderen. Dit spel draait zodoende niet om leren, maar om afleren. Het afbreken van de meerwandige muren die anderen om ons heen hebben gemetseld en ons beperken in het leren. Als stootram kan men versterkende overtuigingen inzetten die onderdelen van de muur slopen.

=== [[Speels leren/Memory|Memory]] ===
''Leertaal''

Een spel dat ieder mens wel eens heeft gespeeld, is memory. Een manier om snel nieuwe concepten te leren is door aan te sluiten bij concepten die veel overeenkomsten hebben. Bijvoorbeeld woorden uit twee talen die hetzelfde klinken en dan de kleine verschillen in schrijfwijze uit te vergroten. Of een plaatje dat men herkent te koppelen aan een woord uit een andere taal (een mens is van nature visueel ingesteld). Door dit stapsgewijs op te bouwen (bijvoorbeeld als volgt):
# plaatjes met woorden erin uit bekende taal matchen
# plaatjes met woorden erin uit nieuwe taal matchen
# plaatjes en losse woorden uit nieuwe taal matchen
# woorden uit bekende taal met woorden uit nieuwe taal matchen
kan men door aan te sluiten de nieuwe taal bewust verbinden in het hoofd met een nieuwe taal. 

Of bij het überhaupt leren van (de eerste) taal, dus lezen en schrijven, denk aan het [[w:Leesplankje van Hoogeveen|Leesplankje van Hoogeveen]] met de plaatjes Aap, Noot, Mies ... enzovoort als afbeeldingen van de memorykaarten. In dat geval zien de stappen er als volgt uit
# duo-kaarten van alle plaatjes uit het leesplankje met het woord erin geschreven. 
# één kaart van het duo heeft het plaatje uit het leesplankje met het bijpassende woord eronder en de andere kaart heeft alleen het woord als tekst.
# duo-kaarten van alle woorden uit het leesplankje
# één kaart van het duo heeft het woord uit het leesplankje met een audiofragment waarin het woord wordt uitgesproken; de andere kaart heeft alleen het woord.
# één kaart heeft alleen een audiofragment waarin het woord wordt uitgesproken, de andere kaart heeft alleen het woord.

Het [[bewust leren]] kan door de game worden ondersteund als deze bijvoorbeeld eerst de gebruiker zijn eigen manier laat doen om een reeks woorden uit een vreemde taal te leren. Dan kan die voorkeursstrategie worden vergeleken met de snelheid van en de hoeveelheid woorden die men kan onthouden door het spelen van de game. Men kan de memory game zelfs wetenschappelijk valideren door bij een grotere groep mensen dit toe te passen en te variëren binnen dezelfde persoon. Omdat de eigen strategie heel verschillend kan zijn van persoon tot persoon, dienen in de wetenschappelijke analyse bepaalde vaste deelstrategieën te worden vergeleken door ze wel of niet toe te passen; bepaalde stappen uit de opbouw aan of uit te zetten.

Lees meer hierover in het hoofdstuk &quot;[[Speels leren/Memory|Memory]]&quot;.

=== [[Speels_leren/Maze|Maze]] ===
''Ken uzelf''

De [[Speels_leren/Maze|maze]] is een game waarin we ervaren dat leren is als een doolhof. Elke keer denk je dichter bij de uitgang te komen, maar dan blijkt er ineens een hek tussen te staan. Steeds meer games en andere softwareprogramma's zoals zoekmachines, hebben een [[w:Kunstmatige_intelligentie|kunstmatige intelligentie (KI of AI)]] die jou al doende beter leert kennen. Op die manier krijg je naarmate je het programma meer gebruikt, passender suggesties qua passies en talenten. 

Echter, je hebt zelf nauwelijks inzicht in hoe die AI dat doet en hoe goed de AI je al kent. Ook voor de AI ben je aanvankelijk een doolhof. Afhankelijk van de consistentie (eerlijkheid) waarmee jij keuzes in het programma maakt en hoe complex je als persoon in elkaar steekt, zal de AI steeds meer duidelijkheid en zekerheid krijgen over de te volgen weg. Dit lijkt op het steeds minder verstrikt raken in een doolhof of maze. 

Als we dit proces in een doolhof weergeven; de positie van de AI geeft aan in hoeverre hij je kent en de beweging die je mag maken laat zien welke keuze de AI verrast (verder in het doolhof verstrikt raakt) of bevestigt (naar de uitgang brengt), dan kun je wat de AI over jou leert visualiseren. En dat geeft weer inzicht in jezelf. Je zou dit ook met credits of coins die je verzamelt kunnen symboliseren.

Wat een AI doet is in feite vragen over jou beantwoord zien te krijgen. Wat is je favoriete hobby, met wie heb je het liefste contact, welke spullen vind je het leukst enzovoort. Deze vragen worden ons echter niet rechtstreeks gesteld, maar afgeleid uit onze klikkeuzes en zoekopdrachten als het gaat om bijvoorbeeld de Google AI. Dat is een gemiste kans om iets over onszelf te leren. 

Voor het speels leren, zullen de vragen gericht zijn op iemands voorkeuren voor het leren. Zo kan de AI leervoorkeuren vaststellen en die terugkoppelen. Op die wijze kan een bekend spel, de maze of doolhof, worden ingezet om inzicht te krijgen in je eigen leerstijl.

Lees meer hierover in het hoofdstuk [[Speels_leren/Maze|Maze]].

=== Mission ===
Stel we maken een afspraak. Dan is het belangrijk dat ik plaats en tijd noem. Immers, anders als we niet beide precies benoemen, dan gaan we elkaar niet ontmoeten. Dit lijkt vanzelfsprekend, maar is dat ook in het onderwijs wel zo? Als je een docent vraagt; &quot;wat dienen de leerlingen te leren&quot;, dan krijg je nogal eens als antwoord paragraaf 14, hoofdstuk 3. Als je dan vervolgens vraagt; &quot;wat leren ze dan?&quot;, dan wordt het lastig. De tijd wil vaak nog wel, maar de plaats? 

Leerdoelen specificeren is een lastige, tijdrovende en saaie activiteit. Maar als ik het niet goed genoeg doe, dan krijgen we problemen met onze afspraak. Als ik &quot;Nieuw&quot; vergeet, als ik in Nieuw Amsterdam wil afspreken, dan kan er wel eens 200 km tussen ons komen te zitten. En als ik het niet beperk, dan wel een hele oceaan (New York). Leerdoelen dienen daarom SMART te zijn geformuleerd (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden). Hoe kan een game dit leuk maken, makkelijker en sneller?

In feite doen we dit al in games of navigatiesystemen. Als we een missie kiezen in een game, dan kies je een plaats, een gewenste aankomsttijd. een passend voertuig, wat je meeneemt voor de reis (rugzak) en wat je denkt te halen uit de missie. Eem missie is in feite het vooraf verzinnen van een verhaal (dit kan leiden tot leeractiviteiten die leiden tot bepaalde leerdoelen) of het achteraf vertellen wat er is gebeurd (een portfolio om eerder verworven competenties aan te tonen). Verhalen vertellen is tegelijkertijd ook een sterke leermethode, niet alleen om dingen te onthouden, maar ook om beter te begrijpen en beter te plannen. 

Lees meer hierover in het hoofdstuk [[Speels leren/Mission|Mission]].

=== Merge ===
We hebben allemaal weleens gespeeld met Lego. Door allerlei blokjes met verschillende vormen, kleuren en aantallen noppen, aan elkaar te verbinden, kunnen we van alles bouwen. Dat kan braaf de manual opvolgend, maar ook geheel vrij al spelend. We kunnen het vrije leerproces gebruiken om te leren leren. Dat begint met het verzoek om met het legobouwwerk iets uit te beelden dat de eigen wensen of doelen als uitkomst van een leerproces visualiseert. Stel men wil een grote IT-entrepreneur worden alla Steve Jobs, dan kan men zijn gezicht nabootsen, maar ook een Apple computer of het logo bouwen. Wat men kiest zegt al iets over welke aspecten met van het doel interessant vindt: de persoonlijkheid, het mooie product of het bekend zijn. Met andere woorden, het bouwen zet je aan het denken en concretiseren van wat je wenst te bereiken.

We kunnen dit concretiseren van je eigen wensen nog verder uitdiepen. Hoe is het gezicht opgebouwd, ogen, mond, oren enzovoort? En een oog zal weer opgebouwd zijn uit meerdere legoblokjes. Als we deze blokjes beschouwen als elementaire eenheden die een deelconcept weerspiegelen van het hoofdconcept Steve Jobs, dan krijg je inzicht welke concepten er nodig zijn om een bepaalde wens te realiseren. Het voordeel van deze benaderwijze (een hoofdconcept ontleden in samenstellende deelconcepten) is dat zowel de context als het nut is gewaarborgd. Immers, het plaatsen van een los legoblokje (lees concept) op de juiste plek, maakt de context visueel meteen duidelijk. Omdat de bouwer vrij zijn bouwsel bepaald afhankelijk van de eigen voorkeuren, is ook het nut van de concept meteen duidelijk voor de lerende (zie [[Leren/Leren_leren#Leernut|leernut]]).

Een overzicht van de concepten die leiden tot een groter concept dat men nastreeft, helpt bij het maken van een leerdoel-hiërarchie; een ordening van leerdoelen die uiteindelijk leiden tot een overkoepelend leerdoel. Het helpt subleerdoelen specifiek maken en realistisch, twee aspecten van een SMART (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden) leerdoel. En SMART leerdoelen zijn cruciaal om effectief dus doelgericht te kunnen zijn. En aangezien de kwaliteit van leren een integraal over de tijd is van het product van effectiviteit en efficiency, dus ook cruciaal voor een hoge [[Leren/Leren_leren#Kwaliteit|leerkwaliteit]].

=== Minding ===
[[File:Minding.webp|thumb|300px|Minding]]
In deze game verken je je eigen brein door middel van archeologische technieken. Een archeoloog voert een opgraving uit op het brein, waarbij hij met een schep, kwast en vergrootglas neurale verbindingen onderzoekt en verborgen patronen onthult. Archeologie biedt een inspirerende metafoor voor het verkennen van je eigen brein en onbewustheid. Hier zijn enkele archeologische technieken en hoe ze kunnen worden toegepast op het leren kennen van jezelf:

# '''Opgraving''': Graaf in je verleden en herinneringen om patronen en ervaringen te ontdekken die je huidige gedrag en gedachten beïnvloeden. Dit kan door middel van zelfreflectie, journaling of therapie.
# '''Artefacten''': Onderzoek je gedrag, gewoonten en reacties als 'artefacten' van je psyche. Analyseer waarom je bepaalde keuzes maakt en welke onderliggende overtuigingen of gevoelens hieraan ten grondslag liggen.
# '''Stratigrafie''': Beschouw de lagen van je ervaringen. Hoe hebben verschillende levensfasen en gebeurtenissen je gevormd? Herken de gelaagdheid in je persoonlijkheid en hoe eerdere ervaringen je huidige zelf beïnvloeden.
# '''Typologie''': Categoriseer je gedachten, emoties en gedragingen. Welke patronen zie je? Wat zijn de herkomst en ontwikkeling van bepaalde gedachten en gewoonten in je leven?
# '''Context''': Bestudeer je gedachten en gedragingen in de context van je omgeving en sociale relaties. Hoe beïnvloeden je omgeving en de mensen om je heen je zelfbeeld en gedrag?
# '''Interpretatie''': Interpreteer je inzichten om een coherent verhaal over jezelf te vormen. Dit helpt bij het begrijpen van je identiteit en de weg die je hebt afgelegd.
Door deze technieken toe te passen op je eigen bewustzijn, kun je een dieper inzicht krijgen in wie je bent, waarom je bent zoals je bent, en hoe je kunt groeien en veranderen. Net als archeologen bouw je langzaam een completer en genuanceerder beeld van jezelf op, wat essentieel is voor persoonlijke groei en zelfbegrip.

=== Mindmapper ===
[[File:Mindmapper.webp|thumb|300px|Game to build learning paths]]
In de game stippelt de leerling bewust een weg uit om bepaalde leerdoelen te bereiken. Hierbij moeten ze verbindingen aanleggen, verbreden, versmallen of zelfs verwijderen tussen verschillende neuronen. Leerlingen ontdekken hoe leren werkt door het simuleren van hersenactiviteit. Ze moeten nieuwe paden creëren en bestaande paden aanpassen om specifieke leerdoelen te bereiken.

* '''Nieuwe verbindingen aanleggen''': Net zoals de bouw van nieuwe wegen tussen neuronen in het brein, moeten leerlingen nieuwe paden creëren door obstakels te verwijderen en nieuwe routes te bouwen.
* '''Bestaande verbindingen verbreden''': Net zoals in het plaatje waar een kind een bestaande tweebaansweg naar een vierbaansweg verbreedt, moeten leerlingen bestaande verbindingen versterken om efficiënter te leren.
* '''Verbindingen versmallen of verwijderen''': Soms moeten leerlingen onnodige of verkeerde verbindingen verwijderen of versmallen om ruimte te maken voor betere leerpaden.

Het spel stelt leerlingen in staat om verschillende leerpaden uit te stippelen, waarbij ze neuronen verbinden op een manier die hun leerdoelen ondersteunt. Ze leren strategieën om hun leerproces te optimaliseren door het juiste pad te kiezen. De interactieve aspecten van bouwen en aanpassen houden de interesse vast en bevorderen het begrip van complexe hersenprocessen. Deze game helpt leerlingen bewust te worden van hoe ze leren en geeft hen inzicht in de wetenschap achter het vormen en aanpassen van neurale verbindingen in hun hersenen.

=== Mindsport ===
Op het moment dat de [[Leren/Leren_leren#Leercontext|leercontext]] een sociale component heeft, spelen anderen een rol in iemands leren; de leeractoren. Het kan voor het leren leren handig zijn de invloeden, spelregels en de bewegingsruimte van deze leeractoren heel inzichtelijk te maken voor de lerende. Denk aan schaken waarin allerlei schaakstukken bepaalde invloeden op elkaar uitoefenen (aanvallen of verdedigen) en op bepaalde vakken (32 witte en 32 zwarte velden) van het schaakbord mogen bewegen (de pion, de koning, de dame, de loper, de toren en het paard hebben elk een andere vrijheid om zich te verplaatsen).

In een game zou men een eigen soort schaakspel kunnen ontwerpen;  welke stukken (spelers) zijn er, welke ruimte mogen deze op de lappendeken (bordspel) innemen (spelregels) en wanneer is er sprake van winst (spelbegin en speleinde). Vanuit deze game opzet kan de lerende ook verkennen welke leerstrategieën tot de meeste winst leiden (hoogste leerkwaliteit) (strategy game).

=== Minecraft ===
Leerobjecten kunnen we opvatten als onderwijsblokken. De blokachtige benadering die we  kennen van Minecraft, kan dit modelleren. Deze blokken, ook wel voxels genoemd, kunnen net als leerobjecten worden geassembleerd tot een groter blok of worden afgeleid van een bestaand blok. Het spelen van Minecraft is populair en wordt door velen als heel lerend  beschouwd. Minecraft kan men uitbreiden met zogenaamde mods geschreven in Java. Daarnaast kan men een eigen server draaien waaraan gebruikers online kunnen participeren. Deze  functionaliteit maken het mogen om met een relatief kleine inspanning een Education Design-server in te richten. Via deze server bouwen gebruikers hun onderwijs. De server zorgt ervoor  dat de bouwwerken worden vertaal naar Learning Objects die bijvoorbeeld in een blockchain  kunnen worden gedeeld. Er zijn ook open source alternatieven voor Minecraft (Eduvoxel bijvoorbeeld) die men naar eigen inzicht kan aanpassen. Om een eigen Minecraft-server te realiseren, dienen de volgende zaken gebouwd te worden:
* Eigen texture pack  
* Eigen wereld  
* Eigen mods  
Voor het laatste is het nodig om Bukkit te gebruiken als gemodificeerde versie van de  Minecraft-software. 

Met plug-ins is het al mogelijk om een handelssysteem in leerarchitecturen te introduceren, zoals het kopen van een eigen perceel waar men zijn eigen ontwerp kan bouwen. Of koop items van andere spelers die hun eigen winkel runnen. Er zijn verder tal van voorbeelden van het gebruik van Minecraft als een volledig rollenspel (RPG). Men kan in Minecraft een eigen thema, skin en avatar kiezen of zelfs ontwikkelen. Spelers kunnen communiceren via tekst in de console, en de meesten van hen spreken via Voice over IP (VoIP) door bijvoorbeeld Skype of Google Chat. In MineCraft kun je machines bouwen die automatische taken kunnen uitvoeren. 

De gedachte om met blokken de onderwijsarchitectuur te visualiseren is geïnspireerd op de LEGO SERIOUS PLAY methode. De leerlingen bedenken eerst een idee en proberen dit (eventueel middels een metafoor) dit te  bouwen in MineCraft. Hun bouwwerk delen ze met andere spelers in de hoop te komen tot  verbindingen om zo een gezamenlijke wereld te bouwen. De leerlingen blikken terug op het  proces en proberen zo de belangrijkste leerdoelen te achterhalen en hoe ze dit kunnen  bewijzen in hun portfolio.

In de game hebben de bouwers de beschikking over een inventory met daarin de  mogelijkheden om  
* processen (redstone en command blokken)  
* blokken  
* tools  
* potion  
* spawners  
in te zetten.  
Hiermee kunnen de bouwers hun 
* uiteindelijk doel van hun ondernemend project uitbeelden; het WAT, 
* kiezen welke players deelnemen; het WIE en
* de uitdaging om  dat te bereiken modelleren in een Quest; het HOE.  

In Minecraft kun je met een speciaal blok (Craft blok) spullen maken door verschillende  onderdelen samen te smelten. Met een zogenaamde Texture pack kan qua uiterlijk het blok  worden omgezet in eentje waarin je de verschillende onderwijsfuncties in een leerobject  (leerblok) kunt samensmelten. Een bepaald leerblok kan dan uit een of meerdere  onderwijsfuncties zijn samengesteld. Een blok of groep van blokken wordt een volwaardig  leerobject als alle onderwijsfuncties samen aanwezig zijn. In Minecraft kun je dieren, mensen, wezens en planten spawnen en kun je acties laten  uitvoeren en zelfs daarbij laten veranderen. Dit kan analogie zijn voor hoe je met anderen  zaken kunt laten groeien en veranderen. Op een Minecraft-server kun je bankieren als plug-in installeren. Je komt dan bijvoorbeeld binnen met een banksaldo van 20.000 euro. Dan kun je daar werk zoeken of een winkel op te zetten om meer geld te verdienen om een plot (stuk land) te kopen of een lening af te betalen. Deze  online role-playing kun je zien als serious gaming als voorbereiding op de echte wereld. Deze  rollen kunnen echte spelers zijn of virtuele spelers (computer). Op de server kunnen de spelers  ook onderhandelen om plots van elkaar te kopen. Op een plot kun je bouwen met een bouwteam (goede bouwers) en hier moet je een bouwvergunning aanvragen en een bedrijfsvergunning  (inschrijving KvK) als je een shop start. Politie en CIA als rolplating is ook aanwezig om te  zorgen voor eerlijk handelen.

{{Opmaak
 | Voettekst
 | website ; Maze leergame ; https://github.com/HeDude/Lega/tree/main/Maze ; Github HeDude ; Prototype van de Maze leergame ontwikkeld door studenten van het [https://nl.wikipedia.org/wiki/Alfa-college &lt;span style=&quot;color:white&quot;&gt;Alfa-college&lt;/span&gt;]
}}</text>
      <sha1>2buk1o3yfi9wnwpw2yxuu046ii00h5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Sjablonen afbeeldingen</title>
    <ns>14</ns>
    <id>41069</id>
    <revision>
      <id>432156</id>
      <parentid>411319</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>zie ook</comment>
      <origin>432156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="9o8cjjw9nwxc56b85r8ufrvvydlxm5n" xml:space="preserve">Zie ook [[:Categorie:Sjablonen afbeelding]]

[[Categorie:Sjablonen|{{Uc:{{Replace|{{PAGENAME}}|Sjablonen }}}}]]</text>
      <sha1>9o8cjjw9nwxc56b85r8ufrvvydlxm5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erfdelen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41313</id>
    <revision>
      <id>432333</id>
      <parentid>431694</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1173" sha1="oez7evbratmdhtkisag782l92tabwod" xml:space="preserve">{{Bi}} '''Erfdelen''' (of ''erfgoeddelen''), niet te verwarren met het {{Wp|erfrecht|erfrecht-begrip ''erfdeel''}}, is een {{Wp|Gemeenschappelijk wonen|collectieve woonvorm}} waarbij meerdere huishoudens een (kleine) woongemeenschap vormen met gedeelde voorzieningen op voormalig agrarische grond. Erfdelen is een steeds populairder wordende woonvorm in Nederland.&amp;nbsp;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.rabobank.nl/kennis/d011185496-case-erfdelen-is-een-mooie-bloem-in-het-boeket-met-seniorenwoningen Erfdelen kan deels oplossing zijn voor tekort aan seniorenwoningen]. ''Rabobank''. Geraadpleegd op 24 juni 2022.]&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://erfdelen.nl/thuis Erfdelen]. ''erfdelen.nl''. Geraadpleegd op 10 juni 2022.&lt;/ref&gt; Erfdelen kan gezien worden als een alternatieve woonvorm met kenmerken van {{Wp|Eenvoudig leven|eenvoudig leven}}. Een erfdeelproject valt in Nederland in de categorie 'zelfbouw'. Erfdelen.nl is het landelijke erfdelen netwerk.

Deze handleiding biedt handvatten voor iedereen die geïnteresseerd is in erfdelen of daar vanuit ambtelijke functie mee te maken krijgt. 

==Inhoud==
{{:Erfdelen/Index}}

{{Referenties}}
{{Boek}}
{{Fase|3}}
[[Categorie:Wonen]]</text>
      <sha1>oez7evbratmdhtkisag782l92tabwod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Learngames/Memory</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41525</id>
    <revision>
      <id>432231</id>
      <parentid>424453</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Verwijzingen en benaming bijgewerkt naar Leertaal</comment>
      <origin>432231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2111" sha1="1xt4qgsa412d5hdptxhu7vdyq8l081n" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
[[File:Memory game icon 2021.png|thumb|150px|Memory]]
[[w:Memory (spel)|Memory]] is een gezelschapsspel dat iedereen vanuit zijn jeugd wel kent. Het spel is als [[Speels leren/Leergames|leergame]] zeer interessant voor het door herhalen en visuele weergave om concepten te verankeren. Het spel doet namelijk een sterk beroep op het kortetermijngeheugen van de spelers. Het concept waarin het spel in een digitale vorm in dit hoofdstuk voor wordt ingezet is het leren van de leertaal. Een taal die van belang is om je eigen onderwijs professioneel in te richten ([[Onderwijsarchitect|onderwijsarchitectuur]]).

== Leergame ==
Door memory te spelen reguleert men het koppelen aan bestaande kennis zelfbewust. Men kan het onthouden nog versterken door van de plaatjes een boeiend (inzet emoties) verhaal te laten maken (nog beter als songtekst onder muziek) en te plaatsen in een [[w:Mnemotechniek|geheugenpaleis]]. Ook kan men geluiden (uitspraken) van het woord toevoegen om nog meer gebieden in de hersenen te activeren. Dus het spel memory wordt bewust gespeeld om niet alleen het geheugen te versterken, maar ook te leren hoe je beter kunt onthouden ([[Leren/Leren_leren|leren leren]]). 

Deze leergame kan een onderdeel zijn van een grotere leergame. Bijvoorbeeld van de leergame [[Speels leren/Mindcraft|mindcraft]]. Als bepaalde stenen, resources of bouwsels zijn ontdekt of gemaakt door de speler, dan kan de game naderhand deze verworven beelden (blokken in dit geval) gaan drillen op een speelse manier. Bijvoorbeeld om daarmee credits te verdienen en/of een level te stijgen. 

== Leertaal ==
In plaats van een spreektaal kan de game worden ingezet om de taal van het onderwijs te leren. Taal is ook een vehikel waarmee je een referentiekader opbouwt.&lt;ref&gt;Pijpers, G. , Het informatieparadijs, Uitgeverij Haystack, 2011, EAN: 9789461260024&lt;/ref&gt;  Voordeel daarvan is dat wanneer men de taal van het leren zich eigen maakt, men vanzelf ook op die manier gaat denken en toepassen, dus een transitie van binnenuit ontstaat; men leert leren.

== Bronnen en referenties ==

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>1xt4qgsa412d5hdptxhu7vdyq8l081n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijswiki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41734</id>
    <revision>
      <id>432164</id>
      <parentid>424913</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="976" sha1="bra678t76hhmta0rbv318u1i476y96v" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Onderwijswiki
| Object = Boek
| Bron = Onderwijswiki.webp
| Definitie = Een onderwijswiki is een collaboratieve online platform dat dient als een uitgebreide kennisbank, waarbij gebruikers gezamenlijk educatieve inhoud kunnen creëren, bewerken en delen.
| Beschrijving = Dit boek gaat over het bouwen van een onderwijswiki, zowel op Wikibooks als binnen een eigen wiki-omgeving, en biedt een grondige verkenning van de mogelijkheden en uitdagingen die deze platforms voor het onderwijs bieden. De diepste geheimen van de MediaWiki-software en de Lua-scripttaal worden ontrafelt en men zal essentiële vaardigheden verwerven in het schrijven van templates en het beheersen van wikitext.
| Formaat = html
| Voortgang = 100
| Support = Signaleer
| Referentie = 
| Collectie = Onderwijsplatform
| Onderdeel = Inleiding, Wikitext, ParserFunctions, Extensie, Hooks, Module, Scribunto, Lua, Model, Content, View, Configuration, Interface, Library, Architectuur
}}</text>
      <sha1>bra678t76hhmta0rbv318u1i476y96v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:GetPageType</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42254</id>
    <revision>
      <id>432351</id>
      <parentid>375590</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>fix IsEven()</comment>
      <origin>432351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1025" sha1="dw3c7bffo0an7aw1z1lzcup9sdqsuhj" xml:space="preserve">{{#Switch:{{{1|n}}}&lt;!-- Functieselectie: lidwoord (l) of aanwijzend voornaamwoord (a) ? --&gt;
  |A={{#IfEq:{{NAMESPACENUMBER}}|6|Dit|Deze}}&amp;#32; 
  |L={{#IfEq:{{NAMESPACENUMBER}}|6|Het|De}}&amp;#32;
  |a={{#IfEq:{{NAMESPACENUMBER}}|6|dit|deze}}&amp;#32;
  |l={{#IfEq:{{NAMESPACENUMBER}}|6|het|de}}&amp;#32;
  |n=&lt;!-- default: geen a of l --&gt;
  |&lt;span style{{=}}&quot;color: #c00000;&quot;&gt;Fout in &amp;#123;{GetPageType}&amp;#125;: ongeldige waarde &quot;{{{1}}}&quot;&lt;/span&gt;&lt;br&gt;&lt;!-- error --&gt;
}}&lt;!--

--&gt;{{#IfEq:{{{2|}}}|n||&lt;!-- is param{2}=&quot;n&quot;? dan geen pagetype tonen --&gt;
     {{If|{{IsEven|{{NAMESPACENUMBER}}}}&lt;!-- even nummer ? dan is dit geen overlegpagina --&gt;
       |{{#Switch:{{NAMESPACENUMBER}}
       |   2=gebruikerspagina
       |   6=bestand
       |  10=sjabloon
       |  14=categorie
       | 104=Wikijunior-pagina
       | 828=module
       |2300=gadget
       |pagina&lt;!-- default pagetype --&gt;
     }}
  |overlegpagina&lt;!-- oneven nummer, dus is dit een overlegpagina --&gt;
  }}
}}&lt;noinclude&gt;{{Sjabdoc}}

[[Categorie:Sjablonen scripting]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dw3c7bffo0an7aw1z1lzcup9sdqsuhj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:And</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42320</id>
    <revision>
      <id>432151</id>
      <parentid>432132</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>3 inputs</comment>
      <origin>432151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="466" sha1="clhgx1ecdy53e6s2geae4mxumk9f3hv" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#IfEq:{{{1|}}}.{{{2|}}}.{{{3|}}}|1.1.1|1|}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
;Doel
:Logische &quot;and&quot; van drie logische waarden.
:Geldige inputwaarde is 1, alle andere waarden gelden als false.
:Het resultaat is alleen '''1''' als alle parameters '''1''' zijn, anders een lege string.

;Gebruik
:{{Sjabdemo|And|1|1|1}}

{{Waarheidstabel|and|3}}

;Opmerking
:Kan evt. uitgebreid worden naar meer parameters.

[[Categorie:Sjablonen scripting/boolean]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>clhgx1ecdy53e6s2geae4mxumk9f3hv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432152</id>
      <parentid>432151</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Versie [[Special:Diff/432151|432151]] van [[Special:Contributions/Erik Baas|Erik Baas]] ([[User talk:Erik Baas|overleg]]) ongedaan gemaakt</comment>
      <origin>432152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="454" sha1="64cxwynohextfutxhzy7njh3ufuscic" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#IfEq:{{{1|}}}.{{{2|}}}|1.1|1|}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
;Doel
:Logische &quot;and&quot; van twee logische waarden.
:Geldige inputwaarde is 1, alle andere waarden gelden als false.
:Het resultaat is alleen '''1''' als beide parameters '''1''' zijn, anders een lege string.

;Gebruik
:{{Sjabdemo|And|1|1}}

{{Waarheidstabel|and|2}}

;Opmerking
:Kan evt. uitgebreid worden naar meer parameters.

[[Categorie:Sjablonen scripting/boolean]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>64cxwynohextfutxhzy7njh3ufuscic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Uitbreidingen</title>
    <ns>12</ns>
    <id>42522</id>
    <revision>
      <id>432147</id>
      <parentid>377577</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T16:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Speciale pagina's */ Help:Wikimedia extensies</comment>
      <origin>432147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1722" sha1="j3o1tkom65mz9av6ld1t8jf3qcda463" xml:space="preserve">{{Beheerpagina's}}
'''Uitbreidingen''' (voorheen '''Extensies''', in het Engels '''Gadgets''') bieden gebruikers extra functies aan of zorgen dat functies op een alternatieve manier worden gepresenteerd.

==Instellen==
De verschillende uitbreidingen kun je in- en uitschakelen onder het tabblad &quot;{{MediaWiki:prefs-gadgets}}&quot; in [[Speciaal:Voorkeuren#mw-prefsection-gadgets|je voorkeuren]]. Je dient na het opslaan van je voorkeuren wel de browsercache te legen (Firefox: Ctrl+Shift+R, Internet Explorer: Ctrl+F5).

==Werking en ondersteuning==
De uitbreidingen zijn vaak gebaseerd op JavaScript en soms ook CSS, dus JavaScript moet voor uw webbrowser zijn ingeschakeld om ze te laten werken. Als blijkt dat een uitbreiding problemen veroorzaakt, schakel deze dan uit.

Deze speciale uitbreidingen zijn geen onderdeel van de [[MediaWiki]]-software, en ze worden meestal ontwikkeld en onderhouden door gebruikers van de Nederlandstalige Wikibooks of geïmporteerd van bv. Wikipedia. 

Deze uitbreidingen op Wikibooks dienen niet verward te worden met MediaWiki-extensies.&lt;ref&gt;Niet te verwarren met [[MediaWiki]]-extensies, zie [[Speciaal:Softwareversie]] voor de op deze Wikibooks geïnstalleerde MediaWiki-extensies. Als gebruiker van Wikibooks kunt u deze niet uitkiezen, maar wel de mogelijkheden ervan benutten.&lt;/ref&gt;

Tot slot: '''Het gebruik van deze extensies is op eigen risico'''.

==Speciale pagina's==
* [[Speciaal:Gadgets]] - details van alle beschikbare uitbreidingen
* [[Help:Wikimedia extensies]] voor een overzicht
* [[Speciaal:GadgetUsage]] - aantal gebruikers per gadget

==Zie ook==
*[[mw:Extension:Gadgets|&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;Extension:Gadgets&lt;/span&gt;-pagina]], mediawiki.org.
{{Appendix}}

[[Categorie:Help]]</text>
      <sha1>j3o1tkom65mz9av6ld1t8jf3qcda463</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Progress bar</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42613</id>
    <revision>
      <id>432197</id>
      <parentid>432103</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur</comment>
      <origin>432197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2019" sha1="aj0nyp59aktm09guh9su6l6v8dyypf7" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;&lt;!--  container
--&gt; float: {{{float|left}}};&lt;!--
--&gt; position: relative;&lt;!--
--&gt; width: {{{width|100}}}px;&lt;!--
--&gt; height: {{Round|{{#Expr: {{{width|100}}} * .15}}}}px;&lt;!--
--&gt; background-color: red;&lt;!--
--&gt; color: black;&lt;!--
--&gt; border: {{Min|{{Round|{{#Expr: {{{width|100}}} * .01}}}}|2}}px outset #e0e0e0;&lt;!--
--&gt; margin: 1px;&lt;!--
--&gt; &quot;&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;div style=&quot;&lt;!--  groen
--&gt; position: absolute;&lt;!--
--&gt; width: {{Min|{{{value|50}}}|100}}%;&lt;!--
--&gt; height: 100%;&lt;!--
--&gt; background-color: {{#IfEq:{{{value|}}}|none|#cccccc|#00e000}}; color: black;&quot;&lt;!--
--&gt; color: black;&lt;!--
--&gt; title=&quot;{{#IfEq:{{{value|}}}|none|in ontwikkeling|{{{value|50}}}%}}&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;/div&gt;&lt;!--

--&gt;{{If|{{And|{{{caption|1}}}|{{#Expr:{{{width|100}}}&gt;=100}}}}&lt;!--  caption
--&gt;|2=&lt;div style=&quot;&lt;!--
--&gt; position: absolute;&lt;!--
--&gt; top: calc(47% - 8.5px);&lt;!--
--&gt; left: .5px;&lt;!--
--&gt; width: 100%;&lt;!--
--&gt; text-align: center;&lt;!--
--&gt; font-size: {{Round|{{#Expr: {{{width|100}}} * .1}}}}px;&lt;!--
--&gt; font-weight: bold;&lt;!--
--&gt; color: white;&lt;!--
--&gt; text-shadow: .5px .5px black;&lt;!--
--&gt;&quot;&lt;!--
--&gt; title=&quot;{{#IfEq:{{{value|}}}|none|in ontwikkeling|{{{value|50}}}%}}&quot;&lt;!--
--&gt;&gt;{{#IfEq:{{{value|}}}|none| |{{{value|50}}}%}}&lt;!--
--&gt;&lt;/div&gt;&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/div&gt;{{Clear {{{float|left}}}}}&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
;Doel
:Toont een progressbar die 0 tot 100% kan aangeven. Ter vervanging van de (incomplete) reeks &quot;[[:Afbeelding:Progress bar 50.svg]]&quot; etc.

;Gebruik
&lt;pre style=&quot;margin-left: 10px;&quot;&gt;
{{Progress bar
 |value   = &lt;percentage&gt; (in %, default 50)
 |width   = &lt;breedte&gt; (in pixels, default 100)
 |float   = &lt;left (default), right&gt;
 |caption = &lt;1 (aan, default), 0 (uit)&gt;
}}&lt;/pre&gt;

:'''NB''' De caption wordt alleen getoond als ''width &gt;= 100'', omdat kleinere fonts niet goed leesbaar zijn.

;Demo
:{{Progress bar|caption=1|width=90 |value=25}}
:{{Progress bar|caption=0|width=100|value=50}}
:{{Progress bar|caption=1|width=150|value=75}}
:{{Progress bar|caption=1|width=300|value=90}}

}}

[[Categorie:Sjablonen voortgang]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aj0nyp59aktm09guh9su6l6v8dyypf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstechnoloog/Hosting</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43135</id>
    <revision>
      <id>432204</id>
      <parentid>424930</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2103" sha1="hk7omt9995ki5fu0lazoe96puhjfczu" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
De onderwijstechnoloog is verantwoordelijk voor het fundament van het [[Onderwijsplatform|Onderwijsplatform]]. Dit omvat de hosting, beveiliging en schaalbaarheid van de digitale leeromgeving.

== De Onderwijsserver ==
Een eigen onderwijsserver biedt de ultieme [[Leertaal/Vrijheid|vrijheid]] om het platform in te richten volgens de specifieke behoeften van de [[Leertaal|leertaal]].

=== Componenten van de Server ===
* '''Webserver''': Apache of Nginx vormt de ruggengraat voor de ontsluiting van de [[Leertaal/Leerbox|Leerboxen]].
* '''Databases''': MariaDB, PostgreSQL of MongoDB voor de opslag van leerdata en resultaten.
* '''Runtime Environments''': PHP voor webapplicaties, [[Onderwijswiki/Lua|Lua]] voor wiki-modules en Java voor specifieke educatieve tools.
* '''Versiebeheer''': Gebruik van Git en GitHub om de architectuur van het platform transparant en deelbaar te maken.

== Moderne Technologieën ==
=== Blockchain in het Onderwijs ===
Blockchain biedt mogelijkheden voor een gedecentraliseerd onderwijsmodel:
* '''Certificering''': Veilig en onvervalst vastleggen van diploma's en resultaten (bijv. via Blockcerts).
* '''Zelf-soevereine Identiteit''': De leerder heeft volledige controle over zijn eigen digitale identiteit en resultaten.

=== Standaarden voor Interoperabiliteit ===
De server moet standaarden ondersteunen om de uitwisseling van de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]] mogelijk te maken:
* '''SCORM / cmi5''': Traditionele standaarden voor e-learning content.
* '''xAPI''': De moderne standaard voor het vastleggen van leerervaringen in een LRS.
* '''LTI''': Voor de integratie van externe leermiddelen.

== Management van het Platform ==
Hosting gaat verder dan alleen de techniek; het gaat om het beheer van de gehele architectuur. De technoloog zorgt voor:
# '''Beveiliging''': Beschermen van persoonsgegevens en de integriteit van de leeromgeving.
# '''Performance''': Zorgen dat de [[Onderwijswiki/View|View]] snel en soepel laadt voor de leerder.
# '''Onderhoud''': Updaten van libraries en frameworks om de stabiliteit te garanderen.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>hk7omt9995ki5fu0lazoe96puhjfczu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstechnoloog/Ontwerp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43137</id>
    <revision>
      <id>432205</id>
      <parentid>424931</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8629" sha1="g973ca4z79bvxt6ykr29xb4ne345rpw" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Het ontwerpen van een [[Onderwijsplatform|Onderwijsplatform]] is een avontuur in onderwijsarchitectuur. De onderwijstechnoloog bouwt de omgevingen (bijvoorbeeld in Minecraft, MediaWiki of Moodle) waarin het leren plaatsvindt. 

== Omhulsel ==
Een goed ontworpen platform is een omhulsel voor de [[Leertaal|leertaal]]. Het moet de flexibiliteit bieden om de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]] in verschillende contexten te presenteren. Het ontwerp moet uitgaan van [[Leertaal/Vrijheid|vrijheid]], waarbij het systeem de leerder ondersteunt in plaats van beperkt.

== Filosofie ==
Onderwijstechnologen laten zich inspireren door historische visies op onderwijs. Figuren als Einstein en Twain benadrukten het belang van creativiteit en zelfontdekking. Het ontwerp van de digitale architectuur moet deze &quot;heilige nieuwsgierigheid&quot; koesteren door open structuren en interactieve werelden aan te bieden.

Hieronder volgt een overzicht van inspirerende uitspraken die de ontwerpfilosofie van de onderwijstechnoloog kunnen voeden:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Naam !! Uitspraak
|-
| Albert Einstein || &quot;Het is een wonder dat de moderne onderwijsmethoden de heilige nieuwsgierigheid naar onderzoek nog niet volledig hebben verstikt.&quot;
|-
| Alice Duer Miller || &quot;We onderdrukken eerst de nieuwsgierigheid van het kind en bieden dan speciale coaching voor zijn academische moeilijkheden.&quot;
|-
| Alice James || &quot;Ik vraag me af of ik meer of minder een dwaas zou zijn geweest als ik onderwijs had gehad.&quot;
|-
| Anne Sullivan || &quot;Ik begin te vermoeden dat alle ingewikkelde en speciale onderwijssystemen gebouwd zijn op de aanname dat elk kind een soort idioot is die moet leren denken.&quot;
|-
| Benjamin Franklin || &quot;Hij was zo geleerd dat hij een paard in negen talen kon benoemen; zo onwetend dat hij een koe kocht om op te rijden.&quot;
|-
| Bertrand Russell || &quot;Mensen worden onwetend geboren, niet dom; ze worden dom gemaakt door onderwijs.&quot;
|-
| C. C. Colton || &quot;Examens zijn formidabel, zelfs voor de best voorbereiden, want de grootste dwaas kan meer vragen dan de wijste man kan beantwoorden.&quot;
|-
| Chuang Tzu || &quot;Beloning en straf is de laagste vorm van onderwijs.&quot;
|-
| David P. Gardner || &quot;Veel van wat voor onderwijs doorgaat, is niet meer dan ritueel. Het feit is dat we worden opgevoed zonder dat we het weten.&quot;
|-
| Dolly Parton || &quot;Ik haatte school. Zelfs vandaag de dag, als ik een schoolbus zie, word ik gewoon depressief. Die arme kleine kinderen.&quot;
|-
| Edward M. Forster || &quot;Met lepeltjes voeden leert ons op lange termijn niets anders dan de vorm van de lepel.&quot;
|-
| Elbert Hubbard || &quot;Je kunt een jongen naar de universiteit leiden, maar je kunt hem niet laten denken.&quot;
|-
| Emma Goldman || &quot;Aangezien elke inspanning in ons onderwijsleven erop gericht lijkt te zijn om van het kind een wezen te maken dat vreemd is aan zichzelf, produceert het noodzakelijkerwijs individuen die vreemd zijn aan elkaar en in eeuwigdurende vijandschap met elkaar leven.&quot;
|-
| Finley Peter Dunne || &quot;Het maakt niet veel uit wat je studeert, zolang je het maar niet leuk vindt.&quot;
|-
| Florence King || &quot;Al kunnen lezen als je op school komt is als al gebalsemd aankomen bij de begrafenisondernemer: mensen beginnen zich zorgen te maken over hun baan.&quot;
|-
| George Bernard Shaw || &quot;Er is niets op aarde bedoeld voor onschuldige mensen zo verschrikkelijk als een school.&quot;
|-
| George Saville, Markies van Hallifax || &quot;De ijdelheid van het onderwijzen verleidt een man vaak om te vergeten dat hij een domkop is.&quot;
|-
| Gilbert K. Chesterton || &quot;Onderwijs is de periode waarin je wordt geïnstrueerd door iemand die je niet kent, over iets wat je niet wilt weten.&quot;
|-
| H. H. Munro || &quot;Maar, goede hemel, je moet hem eerst onderwijzen. Je kunt niet verwachten dat een jongen slecht is totdat hij naar een goede school is geweest.&quot;
|-
| H. L. Mencken || &quot;De gemiddelde schooldirecteur is en moet altijd in essentie een ezel zijn, want hoe kan men zich een intelligent persoon voorstellen die zich bezighoudt met zo'n kinderachtige bezigheid.&quot;
|-
| Helen Beatrix Potter || &quot;Gelukkig ben ik nooit naar school gestuurd; het zou wat van de originaliteit hebben weggevaagd.&quot;
|-
| Henry David Thoreau || &quot;Wat doet onderwijs vaak? Het maakt een rechte sloot van een vrije, meanderende beek.&quot;
|-
| Ivan Illich || &quot;De openbare school is de gevestigde kerk van de seculiere samenleving geworden.&quot;
|-
| John Dewey || &quot;Het is onze huidige opvatting van onderwijs dat het niets is dan het vullen van een vat en dat het een vat is dat gevuld moet worden.&quot;
|-
| John Holt || &quot;Omdat leraren bang zijn voor de emoties van de kinderen die zij onderwijzen, hebben zij geleerd hun eigen emoties te vrezen.&quot;
|-
| Jonathan Kozol || &quot;Als we de muren van onze klaslokalen afbreken, zien we de muren van de gevangenissen die opdoemen op hun plaats.&quot;
|-
| Jules Henry || &quot;Als de school een voorbereiding is op het leven, is het leven ook een voorbereiding op de school; als de school een model van het leven is, is het leven ook een model van de school.&quot;
|-
| Karl Kraus || &quot;Kinderen spelen soldaatje. Dat bewijst niet dat soldaten kinderachtig zijn, maar dat kinderen soldaten zijn.&quot;
|-
| Karl Wilhelm Friedrich von Schlegel || &quot;De school: een plaats waar Papa betaalt en Junior speelt.&quot;
|-
| Lillian Hellman || &quot;Wat ik geleerd heb, heb ik geleerd door het af te kijken. Ik was nooit veel op school.&quot;
|-
| Lord Chesterfield || &quot;In de school van de wereld leert men niet door de vinger te luisteren, maar door de ervaring te zien.&quot;
|-
| Mark Twain || &quot;Ik heb nooit iemand enige geestelijke hulp zien vinden in het kunnen bewijzen dat anderen ongelijk hebben.&quot;
|-
| Martin H. Fischer || &quot;Onderwijs is het proces van het onderscheiden van het nutteloze, om het waardeloze weg te gooien.&quot;
|-
| Michel de Montaigne || &quot;Wij houden van de professor omwille van de kennis die wij hem toekennen; en kennis omwille van de professor die wij haar toekennen.&quot;
|-
| Nelson Algren || &quot;Een Amerikaanse universiteit is gewoon een vierjarige kleuterschool voor knapen die te groot zijn voor kniebroeken.&quot;
|-
| P. J. O'Rourke || &quot;Zelfs als u geen kinderen hebt, betaalt u toch voor scholen. Dit is oneerlijk. Als ik geen kinderen heb, waarom zou ik dan betalen voor uw kinderen?&quot;
|-
| Ralph Waldo Emerson || &quot;We zijn studenten van woorden: we worden begraven onder woorden, bedolven onder woorden, opgeblazen door woorden.&quot;
|-
| Robert Frost || &quot;Onderwijs is het vermogen om naar bijna alles te luisteren zonder je kalmte of zelfvertrouwen te verliezen.&quot;
|-
| Robert Louis Stevenson || &quot;Deze school ervaring heeft een blijvende indruk op mij achtergelaten. Het heeft een onuitwisbaar stempel op mijn geest achtergelaten.&quot;
|-
| Samuel Butler || &quot;Een leraar moet een behoorlijk leeg hoofd hebben om er altijd in te slagen zich te vullen met de inhoud van andere hoofden.&quot;
|-
| Sydney J. Harris || &quot;Het doel van onderwijs is om een lege geest te vervangen door een open geest.&quot;
|-
| Thomas Szasz || &quot;Elke daad van bewuste leren vereist de bereidheid om iets van jezelf te verliezen en iets anders op te geven.&quot;
|-
| Tom Robbins || &quot;Als we kleine kinderen naar school sturen, geven we ze allemaal dezelfde potloden, maar we zouden ze eigenlijk allemaal een andere kleur moeten geven.&quot;
|-
| William Glasser || &quot;Wat studenten op school leren is voornamelijk van geen enkel belang en is al bijna volledig vergeten tegen de tijd dat ze het schoolgebouw verlaten.&quot;
|-
| William Saroyan || &quot;De meeste mensen moeten op de universiteit om te leren hoe onbeduidend ze zijn.&quot;
|}

== Minecraft == 
Minecraft biedt een unieke kans om onderwijsarchitectuur te verkennen. Door het bouwen van virtuele werelden, kunnen onderwijstechnologen complexe concepten visualiseren en studenten een interactieve leerervaring bieden. Minecraft stimuleert creativiteit, probleemoplossing en samenwerking, waardoor het een krachtig hulpmiddel is in het onderwijs.

== MediaWiki ==
MediaWiki, het platform achter Wikipedia, kan worden gebruikt om educatieve inhoud te creëren en te delen. Door een eigen wiki te bouwen, met templates, extensies en [[Onderwijswiki/Lua|Lua]] als script (via [[Onderwijswiki/Scribunto|Scribunto]]), kunnen onderwijstechnologen samen met leraren en leerlingen een rijke kennisdatabase ontwikkelen.

== Moodle ==
Moodle is een veelzijdig leerbeheersysteem dat helpt bij het structureren van onderwijsmateriaal. Onderwijstechnologen kunnen Moodle gebruiken om cursussen te ontwikkelen die interactief, aanpasbaar en schaalbaar zijn. Belangrijk is de mogelijkheid om plugins te bouwen die de eigen onderwijsarchitectuur ondersteunen en verbinden met de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]].

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>g973ca4z79bvxt6ykr29xb4ne345rpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boekenplank:Onderwijs en opleiding</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43356</id>
    <revision>
      <id>432206</id>
      <parentid>431436</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:52:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="715" sha1="ldhz39x9zh5lt1ouedsmujg84kjs1w4" xml:space="preserve">{{Kolommen automatisch|inhoud=  &lt;!-- alfabetisch gesorteerd --&gt;
*[[Beeldend leren]]
*[[E-coach]]
*[[Entreprenasium]]
*[[Filosofisch onderwijs]]
*[[Humanature]]
*[[Learngames]]
*[[Leerparadijs]]
*[[Leertaal]]
*[[Leren leren]]
*[[Leren]]
*[[Maatschappijleer]]
*[[Model leren]]
*[[Onbewust leren]]
*[[Ondernemend leren]]
*[[Onderwijs]]
*[[Onderwijsarchitect]]
*[[Onderwijsniveau]]
*[[Onderwijsplatform]]
*[[Onderwijsprofessional]]
*[[Onderwijstechnoloog]]
*[[Onderwijsvorm]]
*[[Onderwijswiki]]
*[[Onderzoekend leren]]
*[[Ontwerpend leren]]
*[[Passend leren]]
*[[Speels leren]]
*[[Van Idee tot Publicatie]]
*[[Verhalend leren]]
*[[Vrij leren]]
*[[Zelf leren]]
}}
{{Navigatie boekenplanken}}

[[Categorie:Boekenplank| ]]</text>
      <sha1>ldhz39x9zh5lt1ouedsmujg84kjs1w4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zelftherapie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43362</id>
    <revision>
      <id>432357</id>
      <parentid>424700</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorieën toegevoegd</comment>
      <origin>432357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2533" sha1="mgcdepalfy2yfjxd9kul47hkw7rnmqz" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Zelftherapie
| Object = Reeks
| Bron = Zelf therapie.webp
| Definitie = '''Zelftherapie''', '''Self-therapy''' of '''Me-therapy''' is een therapie waarbij individuen, onder toezicht van en gesteund door een therapeut, vaak online met hulpmiddelen zoals kunstmatige intelligentie, zelf leren om hun geestelijke gezondheid of emotionele welzijn bij te sturen of te verbeteren. Als we de term '''Me-therapy''' gebruiken dan bereikt men dit [[zelf leren]] [[speels leren|spelenderwijs]], een benadering die aansluit bij principes van game-based learning en serious gaming.&lt;ref&gt;TNO (2013). ''The effect of serious games on learning outcomes''. publications.tno.nl&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;RIVM / onderwijsstudies over serious gaming en motivatie&lt;/ref&gt;
| Beschrijving = Zelftherapie combineert zelfinitiatie met professionele begeleiding om individuen te helpen hun geestelijke gezondheid of emotioneel welzijn te verbeteren. Dit wordt naast Me-therapy ook wel als [https://www.unibonz.org/zelfhulp/start-je-me-therapy/ hybride zelfhulp en begeleidende hulp] omschreven. Onder toezicht van een therapeut omvat het methoden zoals zelfstudie, begeleide zelfhulp, zelfhypnose, meditatie, mindfulness, visualisaties, het lezen van zelfhulpboeken, online cursussen en ontspanningstechnieken. Dit proces, geschikt als aanvullende strategie of als eerste stap voor milde tot matige psychische problemen, benadrukt persoonlijke groei en herstel door zelfreflectie en educatie. Ondersteund door onderzoek naar de effectiviteit van zelfhulptechnieken voor het beheersen van stress, angst, en depressie, biedt zelftherapie toegankelijkheid, kosteneffectiviteit, en een minder stigmatiserende benadering van geestelijke gezondheidszorg.

Binnen '''Me-therapy''' kan spelenderwijs leren een centrale rol spelen, waarbij interactieve en ervaringsgerichte methoden motivatie, betrokkenheid en gedragsverandering versterken.&lt;ref&gt;Plass, J. L., Homer, B. D., &amp; Kinzer, C. K. (2015). ''Foundations of Game-Based Learning''. Educational Psychologist&lt;/ref&gt; Een praktijkvoorbeeld hiervan is [https://www.metherapy.nl MeTherapy], waarin speelse en reflectieve elementen worden gecombineerd om zelfinzicht en persoonlijke ontwikkeling te stimuleren.
| Formaat = html
| Voortgang = 75
| Support = Signaleer
| Referentie = wikipedia
| Collectie = Psychologie
| Onderdeel = Acceptance and &amp;shy;commitment &amp;shy;therapy, Cognitieve &amp;shy;zelftherapie, Hypnotherapie, Meditatie, Mindfulness, Visualisatie
}}
== Referenties ==
&lt;references/&gt;

[[Categorie:Psychologie]]</text>
      <sha1>mgcdepalfy2yfjxd9kul47hkw7rnmqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meditatie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43363</id>
    <revision>
      <id>432355</id>
      <parentid>424678</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:40:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1355" sha1="owjmb6wrv916u7yk7m6gedp6q64xhnd" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Meditatie
| Object = Boek
| Bron = Cartoon Meditating Man.svg
| Definitie = '''Meditatie''' oefent en past toe het waarnemen van de geest zonder er van te willen winnen of verliezen. Dus geen vechten of vluchten, maar volledig accepteren en bekijken wat er aan verschijnselen opkomen en gaan.
| Beschrijving = Door het regelmatig toepassen van meditatie traint men de scherpte van het waarnemen en kan men daardoor inzichten verwerven. Men leert de sluier die het brein voorhoudt herkennen, erkennen, verkennen en kennen. [[w:Nisargadatta Maharaj|Nirsagadatta Maharaj]], een Indische spirituele leraar, zegt daarover; 'Om iets te kunnen loslaten, moet je van tevoren herkennen wat het is'. [[w:Mooji|Mooji]], een Jamaicaanse spiritueel leraar, spreekt over de bluf van het brein om je te doen geloven dat de waarnemer gelijk staat aan de gedachten of emoties die men waarneemt. Dit is volgens hem te ontsluieren door in te zien dat verschijnselen in de brein, als je ze niet krampachtig  vasthoudt in je geheugen, vergankelijk zijn, terwijl de waarnemer tijdloos is. Meditatie helpt om dit onderscheid te maken.
| Formaat = html
| Voortgang = 75
| Support = Signaleer
| Referentie = wikipedia
| Collectie = Zelftherapie
| Onderdeel = Inleiding, Acceptatie, Focussen, Chöd, Eetmeditatie, Gatha, Tonglen, TM
}}

[[Categorie:Psychologie]]</text>
      <sha1>owjmb6wrv916u7yk7m6gedp6q64xhnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijsplatform</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43375</id>
    <revision>
      <id>432207</id>
      <parentid>424686</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="577" sha1="8o2b59yyc08wczg0xrdxbrittr3koi4" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Onderwijsplatform
| Object = Reeks
| Bron = Onderwijsplatform.webp
| Definitie = {{Wp|Onderwijsplatform|Onderwijsplatform}} is een online systeem of applicatie ontworpen door een [[onderwijstechnoloog]] om het [[leren]] en [[onderwijs]] te ondersteunen en te verbeteren. 
| Beschrijving = In deze boekenserie boek wordt uitgelegd hoe je een open source onderwijsplatform kunt ontwerpen.
| Formaat = html
| Voortgang = 0
| Collectie = Onderwijs en opleiding
| Onderdeel = Onderwijs&amp;shy;wiki, E-coach, Leertaal
| Support = Signaleer
| Referentie = wikipedia
}}</text>
      <sha1>8o2b59yyc08wczg0xrdxbrittr3koi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43405</id>
    <revision>
      <id>432165</id>
      <parentid>424900</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal]] hernoemd naar [[Leertaal]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1548" sha1="8bjqt88q7c1bb46qpynkhyex5dbvcpl" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Onderwijstaal
| Object = Boek
| Bron = Onderwijstaal.webp
| Definitie = Een onderwijstaal is een domeinspecifieke, declaratieve programmeertaal die is ontworpen om onderwijsprocessen en -concepten te beschrijven, ondersteunend aan [[vrij leren]] en [[zelf leren]].
| Beschrijving = Een onderwijstaal maakt het mogelijk om educatieve inhoud en leerdoelen te formuleren zonder de exacte methoden voor het bereiken daarvan te specificeren, waardoor het flexibel inzetbaar is in diverse leeromgevingen, inclusief die met kunstmatige intelligentie.
| Formaat = html
| Voortgang = 100
| Support = Signaleer
| Referentie = 
| Collectie = Onderwijsplatform
| Onderdeel = Inleiding, Vrijheid, Definitie, Typen, Declaratief, Prompting, Interpreter, Testen, Conversie, Toepassing, Voorbeeld, Leren, Logica, Portfolio, Leerbox
| Dit boek gaat over het ontwikkelen van een unieke onderwijstaal die gericht is op het faciliteren van [[vrij leren]]] en [[zelf leren]]. Het belicht hoe deze taal, door haar declaratieve aard en domeinspecifieke focus op vrij leren, kan dienen als een krachtig hulpmiddel voor zowel menselijke lerenden als kunstmatige intelligentiesystemen. Door een nadruk te leggen op 'prompting' als een natuurlijke wijze van communicatie, wordt de taal een brug tussen traditionele onderwijsmethoden en de mogelijkheden van moderne technologieën. Het boek verkent de principes van het ontwerpen van deze taal, de toepassing ervan in educatieve contexten, en hoe het de interactie met en tussen AI-systemen kan verrijken.
}}</text>
      <sha1>8bjqt88q7c1bb46qpynkhyex5dbvcpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432208</id>
      <parentid>432165</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1543" sha1="c0kljvteyhtpsnh1xxv0socggho1l4r" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Leertaal
| Object = Boek
| Bron = Onderwijstaal.webp
| Definitie = Een onderwijstaal is een domeinspecifieke, declaratieve programmeertaal die is ontworpen om onderwijsprocessen en -concepten te beschrijven, ondersteunend aan [[vrij leren]] en [[zelf leren]].
| Beschrijving = Een onderwijstaal maakt het mogelijk om educatieve inhoud en leerdoelen te formuleren zonder de exacte methoden voor het bereiken daarvan te specificeren, waardoor het flexibel inzetbaar is in diverse leeromgevingen, inclusief die met kunstmatige intelligentie.
| Formaat = html
| Voortgang = 100
| Support = Signaleer
| Referentie = 
| Collectie = Onderwijsplatform
| Onderdeel = Inleiding, Vrijheid, Definitie, Typen, Declaratief, Prompting, Interpreter, Testen, Conversie, Toepassing, Voorbeeld, Leren, Logica, Portfolio, Leerbox
| Dit boek gaat over het ontwikkelen van een unieke onderwijstaal die gericht is op het faciliteren van [[vrij leren]]] en [[zelf leren]]. Het belicht hoe deze taal, door haar declaratieve aard en domeinspecifieke focus op vrij leren, kan dienen als een krachtig hulpmiddel voor zowel menselijke lerenden als kunstmatige intelligentiesystemen. Door een nadruk te leggen op 'prompting' als een natuurlijke wijze van communicatie, wordt de taal een brug tussen traditionele onderwijsmethoden en de mogelijkheden van moderne technologieën. Het boek verkent de principes van het ontwerpen van deze taal, de toepassing ervan in educatieve contexten, en hoe het de interactie met en tussen AI-systemen kan verrijken.
}}</text>
      <sha1>c0kljvteyhtpsnh1xxv0socggho1l4r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432214</id>
      <parentid>432208</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1523" sha1="sk85j8nzedixpmhinafid3pixaty2k4" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Leertaal
| Object = Boek
| Bron = Leertaal.webp
| Definitie = Een leertaal is een domeinspecifieke, declaratieve programmeertaal die is ontworpen om onderwijsprocessen en -concepten te beschrijven, ondersteunend aan [[vrij leren]] en [[zelf leren]].
| Beschrijving = Een leertaal maakt het mogelijk om educatieve inhoud en leerdoelen te formuleren zonder de exacte methoden voor het bereiken daarvan te specificeren, waardoor het flexibel inzetbaar is in diverse leeromgevingen, inclusief die met kunstmatige intelligentie.
| Formaat = html
| Voortgang = 100
| Support = Signaleer
| Referentie = 
| Collectie = Onderwijsplatform
| Onderdeel = Inleiding, Vrijheid, Definitie, Typen, Declaratief, Prompting, Interpreter, Testen, Conversie, Toepassing, Voorbeeld, Leren, Logica, Portfolio, Leerbox
| Dit boek gaat over het ontwikkelen van een unieke leertaal die gericht is op het faciliteren van [[vrij leren]]] en [[zelf leren]]. Het belicht hoe deze taal, door haar declaratieve aard en domeinspecifieke focus op vrij leren, kan dienen als een krachtig hulpmiddel voor zowel menselijke lerenden als kunstmatige intelligentiesystemen. Door een nadruk te leggen op 'prompting' als een natuurlijke wijze van communicatie, wordt de taal een brug tussen traditionele onderwijsmethoden en de mogelijkheden van moderne technologieën. Het boek verkent de principes van het ontwerpen van deze taal, de toepassing ervan in educatieve contexten, en hoe het de interactie met en tussen AI-systemen kan verrijken.
}}</text>
      <sha1>sk85j8nzedixpmhinafid3pixaty2k4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432255</id>
      <parentid>432214</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="884" sha1="8jop8iv7p6kmdm8dk72iz8ppdtw08u5" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Leertaal
| Object = Boek
| Bron = Leertaal.webp
| Definitie = Een '''leertaal''' is een domeinspecifieke taal waarmee kenmerken van het [[leren]], leeruitspraken en de samenhang van leerprocessen expliciet worden beschreven.
| Beschrijving = Dit boek behandelt een declaratieve beschrijving van [[Vrij leren|vrij leren]] en [[Zelf leren|zelf leren]]. Het verbindt actoren, acties, objecten en contexten en onderscheidt uitgevoerde handelingen, actuele duurzame bekwaamheid en gewenste ontwikkeling. De beschreven modellen bevatten aannamen die inhoudelijk en praktisch moeten worden getoetst.
| Formaat = html
| Voortgang = 100
| Support = Signaleer
| Referentie =
| Collectie = Onderwijsplatform
| Onderdeel = Inleiding, Vrijheid, Definitie, Typen, Declaratief, Prompting, Interpreter, Testen, Conversie, Toepassing, Voorbeeld, Leren, Logica, Portfolio, Leerbox
}}</text>
      <sha1>8jop8iv7p6kmdm8dk72iz8ppdtw08u5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432259</id>
      <parentid>432255</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="889" sha1="26s4fbqrr0dlhnqhq9jnzh6lizw9r0z" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Leertaal
| Object = Boek
| Bron = Onderwijstaal.webp
| Definitie = Een '''leertaal''' is een domeinspecifieke taal waarmee kenmerken van het [[leren]], leeruitspraken en de samenhang van leerprocessen expliciet worden beschreven.
| Beschrijving = Dit boek behandelt een declaratieve beschrijving van [[Vrij leren|vrij leren]] en [[Zelf leren|zelf leren]]. Het verbindt actoren, acties, objecten en contexten en onderscheidt uitgevoerde handelingen, actuele duurzame bekwaamheid en gewenste ontwikkeling. De beschreven modellen bevatten aannamen die inhoudelijk en praktisch moeten worden getoetst.
| Formaat = html
| Voortgang = 100
| Support = Signaleer
| Referentie =
| Collectie = Onderwijsplatform
| Onderdeel = Inleiding, Vrijheid, Definitie, Typen, Declaratief, Prompting, Interpreter, Testen, Conversie, Toepassing, Voorbeeld, Leren, Logica, Portfolio, Leerbox
}}</text>
      <sha1>26s4fbqrr0dlhnqhq9jnzh6lizw9r0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Inleiding</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43406</id>
    <revision>
      <id>432173</id>
      <parentid>424877</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Inleiding]] hernoemd naar [[Leertaal/Inleiding]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1844" sha1="609sod39ge2qixv8kjum1033x0jxobf" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
In het tijdperk waarin kennis sneller evolueert dan ooit tevoren, wordt het vermogen om zelfstandig te leren steeds crucialer.
Niet alleen voor persoonlijke ontwikkeling, maar ook voor het bijblijven met de voortdurend veranderende wereld om ons heen.
Een sleutelfactor in het faciliteren van dit zelfgestuurde leren is de ontwikkeling van een onderwijstaal.
Deze taal, genaamd **Freell** (uitgesproken als 'for real'), is ontworpen om zowel begrijpelijk te zijn voor mensen als interpreteerbaar door kunstmatige intelligentie.
Het belooft een revolutie in het onderwijs door de autonomie van de leerder te ondersteunen middels een declaratieve benadering van kennisoverdracht.

Freell staat voor '''Free Learning Language''' en is een domeinspecifieke, prompting- en programmeertaal.
Het is domeinspecifiek omdat het doel is om leren te beschrijven met een aanzienlijke mate van vrijheid voor de leerder.
Het wordt een 'prompting' taal genoemd omdat de syntaxis zo is ontworpen dat een taalmodel (LLM) deze zonder moeite en met volledig begrip kan lezen.
Daarnaast functioneert het als een declaratieve programmeertaal, waarbij het 'hoe' primair wordt bepaald door expertregels gerelateerd aan vrij leren.

De overkoepelende missie van Freell is het bevorderen van vrijheid in het leerproces.
Om dit te bereiken, richt de taal zich op het specificeren van het &quot;wat&quot; van het leren, terwijl dwingende voorschriften over het &quot;hoe&quot; bewust worden vermeden.
Deze filosofie komt tot uiting in de ontwerpkeuzes van de taal, die nauwgezet zijn afgestemd op het stimuleren van effectief en vrij leren.

Dit boek dient als een diepgaande verkenning van de onderwijstaal, haar fundamenten, hoe ze geïmplementeerd kan worden en haar potentieel om de brug te slaan tussen menselijke creativiteit en machine-intelligentie.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>609sod39ge2qixv8kjum1033x0jxobf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432235</id>
      <parentid>432173</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6349" sha1="fyhq6h2o1q7a369llzkbd8ksd29mbho" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een '''leertaal''' is een afgesproken manier om leren precies te beschrijven. Zij kan als domeinspecifieke taal leesbaar zijn voor mensen en verwerkbaar voor software. Dit boek onderzoekt een declaratieve benadering vanuit [[Vrij leren|vrij leren]] en [[Zelf leren|zelf leren]]: de beschrijving benoemt wat beschikbaar is, wat iemand kan en wat wordt nagestreefd, terwijl de lerende ruimte houdt voor een eigen aanpak.

== Perspectief van de lerende ==
Het leren van een persoon valt niet samen met het organiseren van onderwijs. Een gevolgde les of afgeronde opdracht zegt op zichzelf niet wat iemand duurzaam kan. Een leertaal maakt daarom onderscheid tussen uitvoering, bekwaamheid en bedoeling. De [[Leertaal/Toepassing#Leerproces|leerresultaten, leerimpact en leerdoelen]] verbinden deze perspectieven.

De aanname is dat een uitnodigende omgeving passie en motivatie voor leren kan ondersteunen. [[Leerpret|Leerpret]] omvat daarbij meer dan vermaak: ervaren nut, uitdaging, plezier, beloningsmogelijkheden en duurzame ontwikkeling spelen ieder een rol. Een passende verhouding kan per persoon en situatie verschillen.

== Basiszin ==
Een [[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|leeruitspraak]] kan worden gelezen als:
: Een leeractor doet een leeractie met een leerobject in een leercontext.

Die vier onderdelen krijgen via [[Leertaal/Declaratief|declaraties]] een naam en een omschreven betekenis. Met een beperkte basiswoordenschat kunnen samengestelde beschrijvingen worden gemaakt. Het [[Leertaal/Inleiding#Architectuur|architectuurhoofdstuk]] werkt de lagen en systeemgrenzen uit.

== Mens en computer ==
Een formele beschrijving kan verschillen in interpretatie verkleinen. Zij bewijst niet dat een leerclaim waar is. Een [[Leertaal/Interpreter|interpreter]] controleert afgesproken taalregels; inhoudelijke beoordeling en onderzoek leveren andere informatie. Een taalmodel kan ondersteunen bij [[Leertaal/Conversie|conversie]] uit gewone taal, zonder dat statistische AI onderdeel hoeft te zijn van de formele verwerking.

== Leesroute ==
Begin bij [[Leertaal/Vrijheid|vrijheid]], [[Leertaal/Inleiding#Architectuur|architectuur]] en [[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|de leeruitspraak]]. De hoofdstukken over [[Leertaal/Typen#Leeractor|actor]], [[Leertaal/Leren#Leeractie|actie]], [[Leertaal/Leerbox#Leerobject|object]] en [[Leertaal/Vrijheid#Leercontext|context]] beschrijven een mogelijk begrippenmodel. [[Leertaal/Logica#Grondslagen|Grondslagen]] maakt de aannamen zichtbaar. De technische hoofdstukken behandelen verwerking, conversie en toetsing. De verschillende modellen en schrijfwijzen zijn illustraties; zij vormen samen niet automatisch één vastgestelde of geïmplementeerde standaard.


== Architectuur ==
Een '''leertaal''' beschrijft leerprocessen met een beperkt aantal begrippen en expliciete afspraken over hun samenhang. Een dergelijke beschrijving kan zowel door mensen als door software worden gelezen. Het onderstaande model neemt het perspectief van de lerende als uitgangspunt. Het onderscheidt beschrijven, onderbouwen, uitvoeren en registreren.

=== Bouwstenen ===
Een mogelijke opbouw bestaat uit vijf lagen:
# '''Basisbegrippen''': de woorden waarmee leerkenmerken worden benoemd.
# '''[[Leertaal/Declaratief|Leerdeclaraties]]''': benoemde beschrijvingen van een actor, actie, object of context, eventueel samengesteld uit basisbegrippen.
# '''[[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|Leeruitspraken]]''': een actor doet een actie met een object in een context.
# '''[[Leertaal/Toepassing#Leerproces|Bundels]]''': leeruitspraken krijgen de betekenis van leerresultaat, leerimpact of leerdoel.
# '''Leerprocessen''': beweringen over de samenhang tussen die drie perspectieven.

De beschrijvingen kunnen worden hergebruikt. Een naam verwijst naar een betekenis, niet noodzakelijk naar een werkelijk persoon of een gebeurtenis. De naamruimte en taalversie bepalen welke definitie wordt bedoeld.

=== Uitnodiging ===
Binnen [[Vrij leren|vrij leren]] wordt aangenomen dat een rijke omgeving het leren kan uitlokken zonder een vaste route af te dwingen. Het ontwerp richt zich daarom op beschikbare objecten, ontmoetingen en keuzemogelijkheden. De lerende kan een uitnodiging aannemen, een andere aanpak kiezen of ervan afzien. Bij [[Zelf leren/Zelfregie|zelfregie]] hoort ook de mogelijkheid om vrijwillig ondersteuning of samenwerking te kiezen.

Een onderwerp wordt concreet in de combinatie van object en context. Een beschrijving van het leren drukken kan bijvoorbeeld verwijzen naar een drukpers, losse letters, bedieningsknoppen en een drukwerkplaats. De taal hoeft daarvoor geen volledige indeling van alle vakgebieden te bevatten.

=== Onderbouwing ===
Naast de opbouw van de beschrijving bestaat een opbouw van de argumentatie: definities, uitgangspunten, afgeleide uitspraken, uitgewerkte deelonderwerpen en controleerbare regels. Deze [[Leertaal/Logica#Grondslagen|grondslagen]] vormen een netwerk: één regel kan verschillende uitgangspunten verbinden. Het programmeren van een regel bewijst niet dat de achterliggende leerveronderstelling juist is.

=== Scheiding van taken ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Onderdeel !! Taak
|-
| Leertaal || Beschrijft leerkenmerken, uitspraken en hun samenhang.
|-
| [[Leertaal/Interpreter|Interpreter]] || Controleert en verwerkt de beschrijving volgens een vastgelegde taalversie.
|-
| [[Onderwijsplatform|Toepassing]] || Realiseert de fysieke of digitale leeromgeving en haar mogelijkheden.
|-
| Inhoudelijke regelbibliotheek || Kan beweringen vergelijken met kennis over leren en aanvullende mogelijkheden aanbieden.
|-
| Registratie || Bewaart gebeurtenissen, tijdstippen en onderbouwing buiten de taalbeschrijving.
|}

=== Contract met de omgeving ===
Een toepassing geeft via vaste afspraken aan welke leerkenmerken zij aanbiedt. Zo kan een spelhandeling worden getypeerd als een combinatie van Gebruiken en Onderzoeken. De technische werking van het spel kan in een andere programmeertaal zijn gebouwd. De leertaal beschrijft de leerbetekenis die eraan wordt toegekend.

Die toekenning blijft een aanname van de beschrijver. Een ingevuld formulier is niet automatisch reflectie. De taal kan een ongeldige verwijzing of tegenstrijdige declaratie herkennen; zij kan niet uit een etiket alleen afleiden wat iemand werkelijk denkt of leert.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>fyhq6h2o1q7a369llzkbd8ksd29mbho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Infobox/Leertaal</title>
    <ns>4</ns>
    <id>43407</id>
    <revision>
      <id>432213</id>
      <parentid>387518</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft de pagina [[Wikibooks:Infobox/Onderwijstaal]] hernoemd naar [[Wikibooks:Infobox/Leertaal]] zonder een doorverwijzing achter te laten</comment>
      <origin>387518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10" sha1="liu0649zehty986888t8z902sbh7f2x" xml:space="preserve">{{Opmaak}}</text>
      <sha1>liu0649zehty986888t8z902sbh7f2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Huishouden</title>
    <ns>14</ns>
    <id>43623</id>
    <revision>
      <id>432336</id>
      <parentid>389252</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:28:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="379" sha1="qt2izaxdnlmrmogg5ji2nyvi70wspxn" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp=Huishouden
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; [[:Categorie:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] &amp;rarr; [[:Categorie:Wonen|Wonen]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Wonen]]</text>
      <sha1>qt2izaxdnlmrmogg5ji2nyvi70wspxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432337</id>
      <parentid>432336</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <origin>432337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="415" sha1="t4n5ickc6e4krd41orm7arpkdoru9f7" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp=Huishouden
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; [[:Categorie:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] &amp;rarr; [[:Categorie:Wonen|Wonen]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Wonen]]
[[Categorie:Toegepaste wetenschap]]</text>
      <sha1>t4n5ickc6e4krd41orm7arpkdoru9f7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Huishouden/Energiebesparing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43628</id>
    <revision>
      <id>432306</id>
      <parentid>427377</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19527" sha1="fznfh1gzkqd67d6jc1n5iq2avh9irj1" xml:space="preserve">{{Index Huishouden}}
Bij '''energiebesparing''' gaat het om alle acties die het gebruik van energie verminderen. Men kan energie willen besparen vanwege de kosten, om het milieu minder te belasten en/of om minder afhankelijk te zijn van energieleveranciers. De overheid kan energiebesparing stimuleren door maatregelen te nemen. Consumenten en bedrijven kunnen ook op eigen houtje energie besparen. Er zijn vele mogelijkheden en manieren om zuiniger met energie om te gaan. 

Bedenk dat ook elektriciteit opgewekt moet worden, ook als dat via wind- of zonne-energie gebeurt. Windturbines en zonnepanelen kosten ook grondstoffen en energie om te maken. En elektriciteitscentrales gestookt op steenkool of gas stoten ook nog eens CO₂ uit. Dus deste minder elektriciteitscentrales er nodig zijn, hoe beter dat het is.

Energie bespaar je niet alleen direct, maar ook door een keten te doorbreken, bijvoorbeeld door minder producten te kopen, waardoor fabrikanten en andere leveranciers in een bedrijfstak minder energie gaan gebruiken. Ook al ben je maar een van de vele consumenten: alle kleine beetjes helpen. Hier enkele suggesties. Enkele ervan zullen drastische keuzes vereisen.

=== Bouw ===
[[Bestand:Cavity wall.JPG|thumb|Muurisolatie]]
De meeste winst valt te behalen door al bij de bouw van een woning of bedrijfspand prioriteit te geven aan energiezuinigheid: van het ontwerp tot aan de gebruikte bouwmaterialen, installaties en het bouwproces. Dit betekent meestal dat de bouw zelf iets duurder uitvalt, maar dat veel winst te behalen valt bij het gebruik van het gebouw. Enkele aandachtspunten:
# {{Wp|Trias energetica|Trias energetica}}: een driestappenstrategie om een energiezuinig ontwerp te maken.
# Deel een gebouw in kleine ruimtes in: zij warmen sneller op dan grote open woon-keukenvertrekken of kantoorkamers en kosten bovendien minder energie om ze warm te houden.
# {{Wp|Warmte-isolatie|Isolatie}} van vloeren, muren en daken en ook dubbel of driedubbel glas voorkomen het weglekken van warmte naar buiten. Zorg wel voor goede ventilatie.
# Het moet mogelijk zijn om alleen die ruimtes te verwarmen die op een bepaald moment gebruikt worden. Nu is het vaak zo dat verwarmingssystemen er op zijn gericht dat in één ruimte de verwarming altijd aan staat (de woonkamer), ook als men overdag bijvoorbeeld voornamelijk een andere kamer (zoals een werk-/studeer- of hobbykamer) gebruikt. [[Bestand:Deurbrievenbus met klep en borstel tegen tocht.jpg|thumb|Deurbrievenbus met klep en borstel tegen tocht]]
# Een {{Wp|tochtportaal|tochtportaal}} voorkomt dat warmte naar buiten vliegt als de voordeur open gaat.
# Voorzie de binnenkant van de deurbrievenbus van een borstel tegen tocht.
# Een {{Wp|Douchewarmtewisselaar|douchewarmtewisselaar}} zorgt voor het herbenutten van warmte in het afvoerwater van de douche.
# Bouw standaard een tijdklok voor de verwarming in, dan kunnen bewoners niet vergeten om 's avonds op tijd de verwarming uit te zetten.
# Eén bron voor warm water; warm water van een keukenboiler kost zelden minder energie dan warm water van de combi-ketel die op zolder staat&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/duurzaam-warm-water/close-in-boiler/&lt;/ref&gt;, zeker in combinatie met een afwasmachine.
# Overal in huis: goede ventilatie.

=== Wonen en huishouden ===
Een gebouw kan nog zo energiezuinig zijn gebouwd, als de gebruikers ervan nonchalant ermee omgaan, zal dat alsnog een hoog energiegebruik betekenen. Daarom is ook gedrag belangrijk.
# Warm water:
## Gebruik alleen warm water als dat echt nodig is. Bijvoorbeeld handen wassen, gootsteen schuren en vaatwerk afspoelen kunnen prima met koud water.
## Douche korter en minder vaak; een bad nemen is een luxe voor incidentele gelegenheden.
## Zet de standaard temperatuur zo laag mogelijk, maar niet lager dan 60 °C vanwege het risico op legionella. 
# Koken:
## Kies zoveel mogelijk voor verse groente en vers fruit uit de buurt (of ten minste uit het eigen land) èn uit het seizoen: die hebben de minste energie gekost om ze te verbouwen en vervoeren. Zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-seizoensgroenten-en-seizoensfruit.aspx seizoenskalender van het Voedingscentrum] voor een overzicht per maand voor Nederland.
## Gebruik de waakvlam van het gasfornuis niet, steek pitten aan met een lucifer.
## Zet tijdens het koken deksels op de pannen, zowel op kookpannen als op {{Wp|Hapjespan|hapjespannen}}. Dit zorgt ervoor dat de warmte in de pan blijft en de temperatuurknop lager kan. 
## Kook vaker {{Wp|Eenpansgerecht|eenpansgerechten}}, dan is er maar één kookpit nodig.
## Kook gerechten voor meerdere dagen tegelijk, vooral die een lange gaartijd hebben. Laat het restant afkoelen en vries het in, in eenpersoonsportie(s). Wel is het zo dat invriezen van maaltijden anderhalf tot twee keer zoveel energie kost als het koelen van koelverse maaltijden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.milieucentraal.nl/eten-en-drinken/voedselverspilling/koken-op-maat/&lt;/ref&gt; 
## Ovengerechten kosten in de regel meer tijd en daardoor meer energie dan gerechten die op een fornuis worden gemaakt. Bereid daarom ovengerechten alleen voor speciale gelegenheden.
## Gebruik een {{Wp|hogedrukpan|hogedrukpan}} of {{Wp|hooikist|hooikist}} voor gerechten die lang moeten garen (zoals {{Wp|stoofvlees|stoofvlees}}, enkele soorten {{Wp|Peul (Vrucht)|peulvruchten}} zoals groene erwten, bruine en witte bonen, en verse {{Wp|Rode biet|rode bieten}}). 
### Een hogedrukpan zorgt voor een aanzienlijk kortere kooktijd en dus minder energiegebruik. Voor het gebruik en de kooktijd: zie de handleiding van de hogedrukpan (lees die zorgvuldig door), de kooktijd is voor elk gerecht anders. Zet ook steeds een {{Wp|Kookwekker|kookwekker}}. 
### Bij garen in een hooikist moet de pan met het gerecht eerst goed op temperatuur worden gebracht en zo'n vijf minuten koken. Zet direct daarna de goed afgesloten pan in een hooikist en laat het gerecht zo'n 8 à 12 uur laten garen, afhankelijk van het gerecht en de plaats van de hooikist (in een koude ruimte langer dan in een warme). Een hooikist kan zelf worden gemaakt van een doos of kist van de juiste grootte; drapeer daarin kussens, een oude wollen deken of slaapzak of een gedeelte daarvan; zorg ook voor een goed isolerend deksel.
# Wassen: 
## Was alleen met een volle trommel.
## Was op lagere temperaturen, maar was textiel waarin veel bacteriën zitten, zoals vaatdoeken, dweilen, luiers, en kleding van zieken, wel altijd op minimaal 60 °C. Was minstens één keer per maand op 60 °C, dat is beter voor de machine: het voorkomt de groei van micro-organismes.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-in-huis/wasmachine/&lt;/ref&gt;
## Droog de was buiten als het weer dat toelaat en anders binnen als er daar ruimte voor is of is gemaakt. Gebruik een droogtrommel alléén als het niet anders kan.
# Strijk zo min mogelijk. Vraag u af of bijvoorbeeld handdoeken, keukentextiel, ondergoed, lakens en zakdoeken echt superglad moeten zijn. 
# Verwarming: 
## Plaats een zuinige verwarmingsketel, of nog beter: een {{Wp|Hoogrendementsketel|hoogrendementsketel}}.
## Bekleed verwarmingsleidingen met isolatiemateriaal (pijpisolatie, te koop bij elke bouwmarkt, is gemakkelijk aan te brengen), vooral die in ruimtes die zelden of nooit worden verwarmd, zoals de zolder en slaapkamers.
## Plaats radiatorfolie achter radiatoren. 
## &quot;Isoleer&quot; buitenmuren door er een grote kast en boekenkasten tegenaan te zetten. 
## Zorg ervoor dat gordijnen niet voor de verwarming hangen, maar laat ze tot op of net een enkele centimeter over de vensterbanken komen. Anders kan de warmte van de verwarming niet de kamer in.
## Verwarm zo min mogelijk ruimtes en doe dat zo kort mogelijk. 
## Zet de verwarming alleen aan in ruimtes waar iemand verblijft. Slaapkamers en de gang hoeven in de regel niet verwarmd te worden (tenzij er gewerkt word of huiswerk wordt gemaakt), de badkamer hoeft alleen verwarmd te worden als men zich er wast, daarna kan hij weer uit. Laat de verwarming overdag uit als iedereen naar werk of school is.
## Verwarm op lagere temperatuur. Draag 's winters winterkleding: warme truien (eventueel meerdere over elkaar) en warme sokken of kousen, in huis en op kantoor/het werk. Dan kan de verwarming lager worden gezet (18°C à 19,5°C is in de regel warm genoeg).
## Gebruik de voorzieningen in een gebouw zoals ze bedoeld zijn: tochtdeuren en andere deuren dicht doen, zodat er geen warmte ontsnapt naar de gang en naar buiten, gordijnen 's avonds dicht, tijdklok verwarming goed instellen of op tijd de thermostaat lager zetten (ongeveer 1 uur voor het naar bed gaan).
# Elektriciteitsgebruik: 
## Wees zuinig met elektriciteit. 
## Koop zo min mogelijk elektrische apparaten, en die je hebt: gebruik ze zo min mogelijk. Beruchte stroomvreters zijn in het algemeen: oude apparaten, elektrische boiler, Quooker (voor direct kokend water uit de kraan), vijverpomp, tropisch aquarium, elektrische kachel, waterbed, wasdroger, hottub, sauna, airconditioner, een tweede koelkast en/of diepvriezer, grote televisieschermen en alle soorten computers.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Diverse bronnen, waaronder [https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-in-huis/grote-energieslurpers/ Milieucentraal]&lt;/ref&gt; Vraag je daarnaast af of je wel echt elektrisch tuingereedschap, een blender, een elektrische citruspers en andere keukenapparaten nodig hebt, of het ook handmatig kunt doen. Hetzelfde geldt voor kinderspeelgoed.
## Een lamp met één lichtbron verbruikt minder energie dan één met meerdere.
## Gebruik spaarlampen. 
## Dimmers gebruiken meer elektriciteit dan lampen met een laag wattage. 
## Doe zo min mogelijk lampen aan. 
### Doe lampen uit als u de ruimte verlaat.
### Enkele schemerlampen door de kamer heen is gezellig, maar één lamp aan die de hele ruimte verlicht kost minder energie. 
### Vraag u af of er bij de voordeur altijd een lampje moet branden als het donker is. Of is het voldoende als zo'n lamp even wordt aangezet als er wordt aangebeld? Of kan er een systeem worden geïnstalleerd dat zo'n lamp alleen aan gaat als er beweging is?
### Moet de kerstverlichting al een maand (of langer) vóór Kerst worden opgehangen en per se elke avond worden aangestoken, of zelfs de hele dag aanblijven, zelfs als u niet thuis bent? 
## Richt kamers zo in dat de plek waar veel wordt gelezen of gewerkt bij een raam is. Dan hoeft overdag het licht niet aan.
## Zet elektrische apparaten uit als ze niet worden gebruikt (zet bijvoorbeeld pc en laptop 's nachts uit). 
## Gebruik een koffiezetapparaat alleen om koffie te zetten, niet om koffie warm te houden. Warm houden kan beter in een thermosfles. 
## Let bij de aankoop van elektrische apparaten op het energielabel: hoe groener hoe beter. 
### Vermijd allerlei energieverslindende extra's zoals in een 
#### koelkast: een ijsblokjesapparaat en een snelvriesvak
#### oven: zelfreinigende oven, dit gemak  kost veel energie. Maak liever regelmatig zelf de oven schoon. 
## Koop apparaten die geen energie gebruiken als ze niet worden gebruikt (zonder timer of stand-byknop) of plaats een stekkerdoos met schakelaar tussen de apparaten en het stopcontact, en zet die standaard op &quot;uit&quot;.
### Fabrikanten: ga over op het maken van apparaten die geen energie gebruiken als ze niet worden gebruikt en zorg voor echte aan/uit knoppen. Een klok in bijvoorbeeld een magnetron is alleen nodig tijdens gebruik; de rest van de tijd is hij overbodig en kost dan alleen maar energie. Dit geldt ook voor vele andere apparaten! En per huishouden mag het relatief weinig schelen in energiegebruik, maar alle miljarden huishoudens (inclusief bedrijven) bij elkaar opgeteld, kan dit een enorme besparing opleveren.
## Koelkastgebruik:
### Ontdooi hem regelmatig: een rijplaag van 2 mm geeft al een verhoging van 10% meer stroomgebruik.
### Minimaliseer het aantal malen dat een koelkastdeur open gaat: haal in één keer alles voor een maaltijd eruit en zet afgekoelde restjes in één keer terug. 
### Dek alle levensmiddelen goed afgesloten weg. Dit voorkomt rijpvorming. 
### Laat warm voedsel voor de diepvries eerst afkoelen en dan nog verder afkoelen in de koelkast, dat scheelt energie.
## Bij zomerse hitte: gebruik zo min mogelijk apparaten, zij geven allemaal warmte af, van wasdrogers en afwasmachines tot pc's en tv's. Dat geldt ook voor warm water. Gebruik wel minstens één keer per dag warm water om de vorming van legionella tegen te gaan. 
## Wees kritisch op verlanglijstjes: geef bij voorkeur geen cadeaus die elektriciteit of batterijen nodig hebben. Het is net zo leuk en leerzaam om bijvoorbeeld ouderwetse spelletjes te spelen. 
# Ongewenste reclame: hoe minder reclame u ontvangt, hoe minder u in de verleiding kunt komen om iets te kopen wat u niet nodig hebt èn alle soorten reclame kosten energie. Stoppen kan als volgt:
## Ongeadresseerd reclamedrukwerk in de brievenbus: afhankelijk van de regels in uw gemeente: plak een NEE-NEE-sticker of een NEE-JA-sticker op de brievenbus (de JA is voor huis-aan-huisbladen). In sommige gemeentes hoeft u geen sticker te plakken, alleen als u wel reclamdrukwerk wilt ontvangen.
## Geadresseerd reclamedrukwerk in de brievenbus: meld u af bij de afzender en/of bij [https://postfilter.nl/ Postfilter].
## Meer informatie: [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bescherming-van-consumenten/vraag-en-antwoord/wat-kan-ik-doen-tegen-ongewenste-reclame-en-folders-in-mijn-brievenbus ''Ongewenst reclamedrukwerk'' door Rijksoverheid].
## Ongewenste telefoontjes van verkopers: zie [https://www.consuwijzer.nl/telefonische-verkoop/telemarketing/wanneer-mag-bedrijf-ongevraagd-bellen ''Telemarketing'' door Consuwijzer]
## Ongewenste mail/spam: zie [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/telecommunicatie/vraag-en-antwoord/wat-doen-tegen-spam ''Wat te doen tegen spam'' van Rijksoverheid]

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Cooking potatos on a large hobo stove 03.jpg|Kook met een deksel op de pan
Fissler Dampfkochtopf Vitavit.jpg|Hogedrukpan
Hooikist “Het Spaarvarken” van Blauwe Express Rotterdam, objectnr 79730.JPG|Hooikist
File:9-groot-maastricht-no-was-marcel-van-den-bergh-vrom.jpg|Droogmolens met wasgoed
File:Interieur, gedeelte van de gang met openstaande tochtpui en zicht op het tochtportaal met de binnenzijde van de voordeur - Dinteloord - 20336419 - RCE.jpg|Tochtportaal
File:Energy label en.svg|Energielabel
File:WLANL - 23dingenvoormusea - lichtkroon.jpg|Lamp met meerdere lichtbronnen
Dassler Cabin Living Room (5d3674dd-1dd8-b71b-0b0a-5a7dffdfdb26).JPG|Tafel bij het raam voor meer licht
Wikipedia 12. Fotoworkshop by-RaBoe 07.jpg|Stekkerdoos met schakelaar
&lt;/gallery&gt;

=== Levensstijl ===
Veel winst valt te behalen door over te schakelen op een sobere {{Wp|levensstijl|levensstijl}}. Dat betekent onder andere dat gemak en comfort een lagere prioriteit krijgen dan zuinig omgaan met energie en spullen. Dus:  
# Alleen spullen kopen als het echt nodig is. Hoe minder spullen er verkocht worden, hoe minder er (uiteindelijk) gemaakt worden en hoe minder energie, grondstoffen en andere bronnen daarvoor worden gebruikt. Minder spullen betekent uiteindelijk ook minder afval, wat ook beter is voor het energiegebruik van afvalbedrijven en voor het milieu.
# Schaf alleen goederen aan die lang meegaan: tijdloos, mooi en van goede kwaliteit, die ook gerepareerd kunnen worden als ze toch voortijdig stuk gaan. Die zijn vaak wat duurder, maar je hoeft er ook minder van aan te schaffen en zo scheelt dat ook weer energie.
# Doe niet mee aan elke modetrend, niet alleen qua kleding, maar ook qua apparaten/gadgets, auto's en woninginrichting.
# Kleding: 
## De minste energie kost kleding die je niet aanschaft. Hoe minder kleding, hoe beter.
## De meest duurzame kleding is gemaakt van biologisch katoen of andere natuurlijke materialen die minder belastend zijn voor het milieu, zoals linnen (vlas), hennep, bamboe, wol en tencel, èn die niet gemengd zijn met synthetische stoffen zoals polyester, polyamide en elastaan. 
## Verstel kapotte kleding (zelf of door een kleermaker; zie [[Huishouden/Textiel#Verstellen|Textiel]]).
## De huidige methode in de kledingindustrie om grote hoeveelheden goedkope kleding van slechte kwaliteit te vervaardigen en vervolgens ongebruikt te dumpen, is een gruwel; koop zulke kleding niet!
# Doe goederen pas weg als ze versleten zijn of niet meer passen (te groot, te klein). Kleding en andere voorwerpen die niet meer worden gebruikt en nog goed zijn, kunnen worden verkocht via tweede-hands websites, of naar een tweedehandswinkel of {{Wp|Kringloopcentrum|kringloopcentrum}} worden gebracht.
# Webwinkels: 
## Voor afnemers/consumenten: Probeer zo goed mogelijk de juiste producten te bestellen, in de juiste maat, zodat je zo weinig mogelijk hoeft te retourneren.
## Webwinkels: 
### Geef zo veel mogelijk informatie over producten op de website, publiceer foto's in de correcte kleuren, probeer zo veel mogelijk teleurstelling bij het uitpakken en uitproberen te voorkomen, zodat er zo min mogelijk geretourneerd hoeft te worden.
### Stimuleer dat zoveel mogelijk goederen tegelijk/in één zending/pakket worden bezorgd/vervoerd.
### Hergebruik retouren, bied ze eventueel met korting aan, voorkom dumpen/weggooien.

=== Vervoer ===
# Doe zoveel mogelijk lopend (eventueel met een boodschappentrolley of ander karretje) of met een gewone fiets (met een stevige bagagedrager, een mandje voorop en eventueel fietstassen en/of aanhangkar); dit vervoer kost verreweg de minste energie en is ook nog eens goed voor de dagelijkse lichaamsbeweging.
# Een gewone {{Wp|Step|step}} is gemakkelijk mee te nemen en soms ook te gebruiken in gebouwen. Ze zijn geschikt voor korte afstanden en als je hooguit een rugzak als bagage hebt.
# Openbaar en groepsvervoer is in corona-vrije tijden èn met een redelijke bezettingsgraad het energiezuinigste vervoer over middellange en lange afstanden.
# Bromfietsen, elektrische fietsen, elektrische steps, scooters, motorfietsen (motoren) zijn voor langere afstanden die niet per gewone fiets kunnen worden afgelegd.
# Gebruik een auto alleen voor langere afstanden, het vervoer van meerdere personen tegelijk of als er veel goederen moeten worden vervoerd die niet per fiets met een aanhangkar kunnen worden vervoerd. Let op de juiste {{Wp|Bandenspanning|bandenspanning}} en het {{Wp|Brandstofverbruik|brandstofverbruik}}.
## {{Wp|Het nieuwe rijden|Het nieuwe rijden}} kan helpen zo min mogelijk energie te gebruiken tijdens autoritten.
# Vaartuigen zonder motor (zoals een roeiboten en zeilboten) verdienen de voorkeur boven vaartuigen met motor.
# Beperk het vliegen zoveel mogelijk, beschouw het als noodzakelijk kwaad: alleen als het echt niet anders kan en er geen alternatieven zijn, zoals reizen per openbaar vervoer, fietsvakanties en gesprekken voeren via teleconferenties. 
# Pleziertochten, ritjes voor je plezier: alleen te voet, per fiets, step en vaartuig zonder motor.

=== Tot slot ===
# Meten is weten: monitor het eigen verbruik van elektra en gas, vergelijk het gebruik met soortgelijke huishoudens en trek er conclusies uit. 
# Wellicht dat een energie-audit een keer handig kan zijn om de mogelijkheden om energie te besparen te (laten) onderzoeken. Sommige gemeenten bieden die aan in het kader van energiebesparing.

=== Meer informatie ===
* [https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/ MilieuCentraal]

===Literatuur===

{{Sub}}
[[Categorie:Ecologie]]</text>
      <sha1>fznfh1gzkqd67d6jc1n5iq2avh9irj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432310</id>
      <parentid>432306</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19525" sha1="42cusq6eoygw5bg765tveh5jn594kji" xml:space="preserve">{{Index Huishouden}}
Bij '''energiebesparing''' gaat het om alle acties die het gebruik van energie verminderen. Men kan energie willen besparen vanwege de kosten, om het milieu minder te belasten en/of om minder afhankelijk te zijn van energieleveranciers. De overheid kan energiebesparing stimuleren door maatregelen te nemen. Consumenten en bedrijven kunnen ook op eigen houtje energie besparen. Er zijn vele mogelijkheden en manieren om zuiniger met energie om te gaan. 

Bedenk dat ook elektriciteit opgewekt moet worden, ook als dat via wind- of zonne-energie gebeurt. Windturbines en zonnepanelen kosten ook grondstoffen en energie om te maken. En elektriciteitscentrales gestookt op steenkool of gas stoten ook nog eens CO₂ uit. Dus deste minder elektriciteitscentrales er nodig zijn, hoe beter dat het is.

Energie bespaar je niet alleen direct, maar ook door een keten te doorbreken, bijvoorbeeld door minder producten te kopen, waardoor fabrikanten en andere leveranciers in een bedrijfstak minder energie gaan gebruiken. Ook al ben je maar een van de vele consumenten: alle kleine beetjes helpen. Hier enkele suggesties. Enkele ervan zullen drastische keuzes vereisen.

=== Bouw ===
[[Bestand:Cavity wall.JPG|thumb|Muurisolatie]]
De meeste winst valt te behalen door al bij de bouw van een woning of bedrijfspand prioriteit te geven aan energiezuinigheid: van het ontwerp tot aan de gebruikte bouwmaterialen, installaties en het bouwproces. Dit betekent meestal dat de bouw zelf iets duurder uitvalt, maar dat veel winst te behalen valt bij het gebruik van het gebouw. Enkele aandachtspunten:
# {{Wp|Trias energetica|Trias energetica}}: een driestappenstrategie om een energiezuinig ontwerp te maken.
# Deel een gebouw in kleine ruimtes in: zij warmen sneller op dan grote open woon-keukenvertrekken of kantoorkamers en kosten bovendien minder energie om ze warm te houden.
# {{Wp|Warmte-isolatie|Isolatie}} van vloeren, muren en daken en ook dubbel of driedubbel glas voorkomen het weglekken van warmte naar buiten. Zorg wel voor goede ventilatie.
# Het moet mogelijk zijn om alleen die ruimtes te verwarmen die op een bepaald moment gebruikt worden. Nu is het vaak zo dat verwarmingssystemen er op zijn gericht dat in één ruimte de verwarming altijd aan staat (de woonkamer), ook als men overdag bijvoorbeeld voornamelijk een andere kamer (zoals een werk-/studeer- of hobbykamer) gebruikt. [[Bestand:Deurbrievenbus met klep en borstel tegen tocht.jpg|thumb|Deurbrievenbus met klep en borstel tegen tocht]]
# Een {{Wp|tochtportaal|tochtportaal}} voorkomt dat warmte naar buiten vliegt als de voordeur open gaat.
# Voorzie de binnenkant van de deurbrievenbus van een borstel tegen tocht.
# Een {{Wp|Douchewarmtewisselaar|douchewarmtewisselaar}} zorgt voor het herbenutten van warmte in het afvoerwater van de douche.
# Bouw standaard een tijdklok voor de verwarming in, dan kunnen bewoners niet vergeten om 's avonds op tijd de verwarming uit te zetten.
# Eén bron voor warm water; warm water van een keukenboiler kost zelden minder energie dan warm water van de combi-ketel die op zolder staat&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/duurzaam-warm-water/close-in-boiler/&lt;/ref&gt;, zeker in combinatie met een afwasmachine.
# Overal in huis: goede ventilatie.

=== Wonen en huishouden ===
Een gebouw kan nog zo energiezuinig zijn gebouwd, als de gebruikers ervan nonchalant ermee omgaan, zal dat alsnog een hoog energiegebruik betekenen. Daarom is ook gedrag belangrijk.
# Warm water:
## Gebruik alleen warm water als dat echt nodig is. Bijvoorbeeld handen wassen, gootsteen schuren en vaatwerk afspoelen kunnen prima met koud water.
## Douche korter en minder vaak; een bad nemen is een luxe voor incidentele gelegenheden.
## Zet de standaard temperatuur zo laag mogelijk, maar niet lager dan 60 °C vanwege het risico op legionella. 
# Koken:
## Kies zoveel mogelijk voor verse groente en vers fruit uit de buurt (of ten minste uit het eigen land) èn uit het seizoen: die hebben de minste energie gekost om ze te verbouwen en vervoeren. Zie [https://www.voedingscentrum.nl/nl/service/vraag-en-antwoord/gezonde-voeding-en-voedingsstoffen/wat-zijn-seizoensgroenten-en-seizoensfruit.aspx seizoenskalender van het Voedingscentrum] voor een overzicht per maand voor Nederland.
## Gebruik de waakvlam van het gasfornuis niet, steek pitten aan met een lucifer.
## Zet tijdens het koken deksels op de pannen, zowel op kookpannen als op {{Wp|Hapjespan|hapjespannen}}. Dit zorgt ervoor dat de warmte in de pan blijft en de temperatuurknop lager kan. 
## Kook vaker {{Wp|Eenpansgerecht|eenpansgerechten}}, dan is er maar één kookpit nodig.
## Kook gerechten voor meerdere dagen tegelijk, vooral die een lange gaartijd hebben. Laat het restant afkoelen en vries het in, in eenpersoonsportie(s). Wel is het zo dat invriezen van maaltijden anderhalf tot twee keer zoveel energie kost als het koelen van koelverse maaltijden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.milieucentraal.nl/eten-en-drinken/voedselverspilling/koken-op-maat/&lt;/ref&gt; 
## Ovengerechten kosten in de regel meer tijd en daardoor meer energie dan gerechten die op een fornuis worden gemaakt. Bereid daarom ovengerechten alleen voor speciale gelegenheden.
## Gebruik een {{Wp|hogedrukpan|hogedrukpan}} of {{Wp|hooikist|hooikist}} voor gerechten die lang moeten garen (zoals {{Wp|stoofvlees|stoofvlees}}, enkele soorten {{Wp|Peul (Vrucht)|peulvruchten}} zoals groene erwten, bruine en witte bonen, en verse {{Wp|Rode biet|rode bieten}}). 
### Een hogedrukpan zorgt voor een aanzienlijk kortere kooktijd en dus minder energiegebruik. Voor het gebruik en de kooktijd: zie de handleiding van de hogedrukpan (lees die zorgvuldig door), de kooktijd is voor elk gerecht anders. Zet ook steeds een {{Wp|Kookwekker|kookwekker}}. 
### Bij garen in een hooikist moet de pan met het gerecht eerst goed op temperatuur worden gebracht en zo'n vijf minuten koken. Zet direct daarna de goed afgesloten pan in een hooikist en laat het gerecht zo'n 8 à 12 uur laten garen, afhankelijk van het gerecht en de plaats van de hooikist (in een koude ruimte langer dan in een warme). Een hooikist kan zelf worden gemaakt van een doos of kist van de juiste grootte; drapeer daarin kussens, een oude wollen deken of slaapzak of een gedeelte daarvan; zorg ook voor een goed isolerend deksel.
# Wassen: 
## Was alleen met een volle trommel.
## Was op lagere temperaturen, maar was textiel waarin veel bacteriën zitten, zoals vaatdoeken, dweilen, luiers, en kleding van zieken, wel altijd op minimaal 60 °C. Was minstens één keer per maand op 60 °C, dat is beter voor de machine: het voorkomt de groei van micro-organismes.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-in-huis/wasmachine/&lt;/ref&gt;
## Droog de was buiten als het weer dat toelaat en anders binnen als er daar ruimte voor is of is gemaakt. Gebruik een droogtrommel alléén als het niet anders kan.
# Strijk zo min mogelijk. Vraag u af of bijvoorbeeld handdoeken, keukentextiel, ondergoed, lakens en zakdoeken echt superglad moeten zijn. 
# Verwarming: 
## Plaats een zuinige verwarmingsketel, of nog beter: een {{Wp|Hoogrendementsketel|hoogrendementsketel}}.
## Bekleed verwarmingsleidingen met isolatiemateriaal (pijpisolatie, te koop bij elke bouwmarkt, is gemakkelijk aan te brengen), vooral die in ruimtes die zelden of nooit worden verwarmd, zoals de zolder en slaapkamers.
## Plaats radiatorfolie achter radiatoren. 
## &quot;Isoleer&quot; buitenmuren door er een grote kast en boekenkasten tegenaan te zetten. 
## Zorg ervoor dat gordijnen niet voor de verwarming hangen, maar laat ze tot op of net een enkele centimeter over de vensterbanken komen. Anders kan de warmte van de verwarming niet de kamer in.
## Verwarm zo min mogelijk ruimtes en doe dat zo kort mogelijk. 
## Zet de verwarming alleen aan in ruimtes waar iemand verblijft. Slaapkamers en de gang hoeven in de regel niet verwarmd te worden (tenzij er gewerkt word of huiswerk wordt gemaakt), de badkamer hoeft alleen verwarmd te worden als men zich er wast, daarna kan hij weer uit. Laat de verwarming overdag uit als iedereen naar werk of school is.
## Verwarm op lagere temperatuur. Draag 's winters winterkleding: warme truien (eventueel meerdere over elkaar) en warme sokken of kousen, in huis en op kantoor/het werk. Dan kan de verwarming lager worden gezet (18°C à 19,5°C is in de regel warm genoeg).
## Gebruik de voorzieningen in een gebouw zoals ze bedoeld zijn: tochtdeuren en andere deuren dicht doen, zodat er geen warmte ontsnapt naar de gang en naar buiten, gordijnen 's avonds dicht, tijdklok verwarming goed instellen of op tijd de thermostaat lager zetten (ongeveer 1 uur voor het naar bed gaan).
# Elektriciteitsgebruik: 
## Wees zuinig met elektriciteit. 
## Koop zo min mogelijk elektrische apparaten, en die je hebt: gebruik ze zo min mogelijk. Beruchte stroomvreters zijn in het algemeen: oude apparaten, elektrische boiler, Quooker (voor direct kokend water uit de kraan), vijverpomp, tropisch aquarium, elektrische kachel, waterbed, wasdroger, hottub, sauna, airconditioner, een tweede koelkast en/of diepvriezer, grote televisieschermen en alle soorten computers.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Diverse bronnen, waaronder [https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/apparaten-in-huis/grote-energieslurpers/ Milieucentraal]&lt;/ref&gt; Vraag je daarnaast af of je wel echt elektrisch tuingereedschap, een blender, een elektrische citruspers en andere keukenapparaten nodig hebt, of het ook handmatig kunt doen. Hetzelfde geldt voor kinderspeelgoed.
## Een lamp met één lichtbron verbruikt minder energie dan één met meerdere.
## Gebruik spaarlampen. 
## Dimmers gebruiken meer elektriciteit dan lampen met een laag wattage. 
## Doe zo min mogelijk lampen aan. 
### Doe lampen uit als u de ruimte verlaat.
### Enkele schemerlampen door de kamer heen is gezellig, maar één lamp aan die de hele ruimte verlicht kost minder energie. 
### Vraag u af of er bij de voordeur altijd een lampje moet branden als het donker is. Of is het voldoende als zo'n lamp even wordt aangezet als er wordt aangebeld? Of kan er een systeem worden geïnstalleerd dat zo'n lamp alleen aan gaat als er beweging is?
### Moet de kerstverlichting al een maand (of langer) vóór Kerst worden opgehangen en per se elke avond worden aangestoken, of zelfs de hele dag aanblijven, zelfs als u niet thuis bent? 
## Richt kamers zo in dat de plek waar veel wordt gelezen of gewerkt bij een raam is. Dan hoeft overdag het licht niet aan.
## Zet elektrische apparaten uit als ze niet worden gebruikt (zet bijvoorbeeld pc en laptop 's nachts uit). 
## Gebruik een koffiezetapparaat alleen om koffie te zetten, niet om koffie warm te houden. Warm houden kan beter in een thermosfles. 
## Let bij de aankoop van elektrische apparaten op het energielabel: hoe groener hoe beter. 
### Vermijd allerlei energieverslindende extra's zoals in een 
#### koelkast: een ijsblokjesapparaat en een snelvriesvak
#### oven: zelfreinigende oven, dit gemak  kost veel energie. Maak liever regelmatig zelf de oven schoon. 
## Koop apparaten die geen energie gebruiken als ze niet worden gebruikt (zonder timer of stand-byknop) of plaats een stekkerdoos met schakelaar tussen de apparaten en het stopcontact, en zet die standaard op &quot;uit&quot;.
### Fabrikanten: ga over op het maken van apparaten die geen energie gebruiken als ze niet worden gebruikt en zorg voor echte aan/uit knoppen. Een klok in bijvoorbeeld een magnetron is alleen nodig tijdens gebruik; de rest van de tijd is hij overbodig en kost dan alleen maar energie. Dit geldt ook voor vele andere apparaten! En per huishouden mag het relatief weinig schelen in energiegebruik, maar alle miljarden huishoudens (inclusief bedrijven) bij elkaar opgeteld, kan dit een enorme besparing opleveren.
## Koelkastgebruik:
### Ontdooi hem regelmatig: een rijplaag van 2 mm geeft al een verhoging van 10% meer stroomgebruik.
### Minimaliseer het aantal malen dat een koelkastdeur open gaat: haal in één keer alles voor een maaltijd eruit en zet afgekoelde restjes in één keer terug. 
### Dek alle levensmiddelen goed afgesloten weg. Dit voorkomt rijpvorming. 
### Laat warm voedsel voor de diepvries eerst afkoelen en dan nog verder afkoelen in de koelkast, dat scheelt energie.
## Bij zomerse hitte: gebruik zo min mogelijk apparaten, zij geven allemaal warmte af, van wasdrogers en afwasmachines tot pc's en tv's. Dat geldt ook voor warm water. Gebruik wel minstens één keer per dag warm water om de vorming van legionella tegen te gaan. 
## Wees kritisch op verlanglijstjes: geef bij voorkeur geen cadeaus die elektriciteit of batterijen nodig hebben. Het is net zo leuk en leerzaam om bijvoorbeeld ouderwetse spelletjes te spelen. 
# Ongewenste reclame: hoe minder reclame u ontvangt, hoe minder u in de verleiding kunt komen om iets te kopen wat u niet nodig hebt èn alle soorten reclame kosten energie. Stoppen kan als volgt:
## Ongeadresseerd reclamedrukwerk in de brievenbus: afhankelijk van de regels in uw gemeente: plak een NEE-NEE-sticker of een NEE-JA-sticker op de brievenbus (de JA is voor huis-aan-huisbladen). In sommige gemeentes hoeft u geen sticker te plakken, alleen als u wel reclamdrukwerk wilt ontvangen.
## Geadresseerd reclamedrukwerk in de brievenbus: meld u af bij de afzender en/of bij [https://postfilter.nl/ Postfilter].
## Meer informatie: [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bescherming-van-consumenten/vraag-en-antwoord/wat-kan-ik-doen-tegen-ongewenste-reclame-en-folders-in-mijn-brievenbus ''Ongewenst reclamedrukwerk'' door Rijksoverheid].
## Ongewenste telefoontjes van verkopers: zie [https://www.consuwijzer.nl/telefonische-verkoop/telemarketing/wanneer-mag-bedrijf-ongevraagd-bellen ''Telemarketing'' door Consuwijzer]
## Ongewenste mail/spam: zie [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/telecommunicatie/vraag-en-antwoord/wat-doen-tegen-spam ''Wat te doen tegen spam'' van Rijksoverheid]

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Cooking potatos on a large hobo stove 03.jpg|Kook met een deksel op de pan
Fissler Dampfkochtopf Vitavit.jpg|Hogedrukpan
Hooikist “Het Spaarvarken” van Blauwe Express Rotterdam, objectnr 79730.JPG|Hooikist
File:9-groot-maastricht-no-was-marcel-van-den-bergh-vrom.jpg|Droogmolens met wasgoed
File:Interieur, gedeelte van de gang met openstaande tochtpui en zicht op het tochtportaal met de binnenzijde van de voordeur - Dinteloord - 20336419 - RCE.jpg|Tochtportaal
File:Energy label en.svg|Energielabel
File:WLANL - 23dingenvoormusea - lichtkroon.jpg|Lamp met meerdere lichtbronnen
Dassler Cabin Living Room (5d3674dd-1dd8-b71b-0b0a-5a7dffdfdb26).JPG|Tafel bij het raam voor meer licht
Wikipedia 12. Fotoworkshop by-RaBoe 07.jpg|Stekkerdoos met schakelaar
&lt;/gallery&gt;

=== Levensstijl ===
Veel winst valt te behalen door over te schakelen op een sobere {{Wp|levensstijl|levensstijl}}. Dat betekent onder andere dat gemak en comfort een lagere prioriteit krijgen dan zuinig omgaan met energie en spullen. Dus:  
# Alleen spullen kopen als het echt nodig is. Hoe minder spullen er verkocht worden, hoe minder er (uiteindelijk) gemaakt worden en hoe minder energie, grondstoffen en andere bronnen daarvoor worden gebruikt. Minder spullen betekent uiteindelijk ook minder afval, wat ook beter is voor het energiegebruik van afvalbedrijven en voor het milieu.
# Schaf alleen goederen aan die lang meegaan: tijdloos, mooi en van goede kwaliteit, die ook gerepareerd kunnen worden als ze toch voortijdig stuk gaan. Die zijn vaak wat duurder, maar je hoeft er ook minder van aan te schaffen en zo scheelt dat ook weer energie.
# Doe niet mee aan elke modetrend, niet alleen qua kleding, maar ook qua apparaten/gadgets, auto's en woninginrichting.
# Kleding: 
## De minste energie kost kleding die je niet aanschaft. Hoe minder kleding, hoe beter.
## De meest duurzame kleding is gemaakt van biologisch katoen of andere natuurlijke materialen die minder belastend zijn voor het milieu, zoals linnen (vlas), hennep, bamboe, wol en tencel, èn die niet gemengd zijn met synthetische stoffen zoals polyester, polyamide en elastaan. 
## Verstel kapotte kleding (zelf of door een kleermaker; zie [[Huishouden/Textiel#Verstellen|Textiel]]).
## De huidige methode in de kledingindustrie om grote hoeveelheden goedkope kleding van slechte kwaliteit te vervaardigen en vervolgens ongebruikt te dumpen, is een gruwel; koop zulke kleding niet!
# Doe goederen pas weg als ze versleten zijn of niet meer passen (te groot, te klein). Kleding en andere voorwerpen die niet meer worden gebruikt en nog goed zijn, kunnen worden verkocht via tweede-hands websites, of naar een tweedehandswinkel of {{Wp|Kringloopcentrum|kringloopcentrum}} worden gebracht.
# Webwinkels: 
## Voor afnemers/consumenten: Probeer zo goed mogelijk de juiste producten te bestellen, in de juiste maat, zodat je zo weinig mogelijk hoeft te retourneren.
## Webwinkels: 
### Geef zo veel mogelijk informatie over producten op de website, publiceer foto's in de correcte kleuren, probeer zo veel mogelijk teleurstelling bij het uitpakken en uitproberen te voorkomen, zodat er zo min mogelijk geretourneerd hoeft te worden.
### Stimuleer dat zoveel mogelijk goederen tegelijk/in één zending/pakket worden bezorgd/vervoerd.
### Hergebruik retouren, bied ze eventueel met korting aan, voorkom dumpen/weggooien.

=== Vervoer ===
# Doe zoveel mogelijk lopend (eventueel met een boodschappentrolley of ander karretje) of met een gewone fiets (met een stevige bagagedrager, een mandje voorop en eventueel fietstassen en/of aanhangkar); dit vervoer kost verreweg de minste energie en is ook nog eens goed voor de dagelijkse lichaamsbeweging.
# Een gewone {{Wp|Step|step}} is gemakkelijk mee te nemen en soms ook te gebruiken in gebouwen. Ze zijn geschikt voor korte afstanden en als je hooguit een rugzak als bagage hebt.
# Openbaar en groepsvervoer is in corona-vrije tijden èn met een redelijke bezettingsgraad het energiezuinigste vervoer over middellange en lange afstanden.
# Bromfietsen, elektrische fietsen, elektrische steps, scooters, motorfietsen (motoren) zijn voor langere afstanden die niet per gewone fiets kunnen worden afgelegd.
# Gebruik een auto alleen voor langere afstanden, het vervoer van meerdere personen tegelijk of als er veel goederen moeten worden vervoerd die niet per fiets met een aanhangkar kunnen worden vervoerd. Let op de juiste {{Wp|Bandenspanning|bandenspanning}} en het {{Wp|Brandstofverbruik|brandstofverbruik}}.
## {{Wp|Het nieuwe rijden|Het nieuwe rijden}} kan helpen zo min mogelijk energie te gebruiken tijdens autoritten.
# Vaartuigen zonder motor (zoals een roeiboten en zeilboten) verdienen de voorkeur boven vaartuigen met motor.
# Beperk het vliegen zoveel mogelijk, beschouw het als noodzakelijk kwaad: alleen als het echt niet anders kan en er geen alternatieven zijn, zoals reizen per openbaar vervoer, fietsvakanties en gesprekken voeren via teleconferenties. 
# Pleziertochten, ritjes voor je plezier: alleen te voet, per fiets, step en vaartuig zonder motor.

=== Tot slot ===
# Meten is weten: monitor het eigen verbruik van elektra en gas, vergelijk het gebruik met soortgelijke huishoudens en trek er conclusies uit. 
# Wellicht dat een energie-audit een keer handig kan zijn om de mogelijkheden om energie te besparen te (laten) onderzoeken. Sommige gemeenten bieden die aan in het kader van energiebesparing.

=== Meer informatie ===
* [https://www.milieucentraal.nl/energie-besparen/ MilieuCentraal]

===Literatuur===

{{Sub}}
[[Categorie:Milieu]]</text>
      <sha1>42cusq6eoygw5bg765tveh5jn594kji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas/Speciale sjablonen</title>
    <ns>2</ns>
    <id>44213</id>
    <revision>
      <id>432261</id>
      <parentid>432140</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T19:22:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2435" sha1="nl1bwl61k7oo0bctphjtveh7ykye4gh" xml:space="preserve">{{TOC rechts}}Lijst van speciale sjablonen, om te voorkomen dat deze op de lijst van [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:OngebruikteSjablonen&amp;limit=500&amp;offset=0 ongebruikte sjablonen] terechtkomen, en om tzt. om te werken naar een index. ''Nog niet compleet!''

==Boolean==
*{{Sjabdemo|And|1|1}}
*{{Sjabdemo|And||}}
*{{Sjabdemo|Or|0|1}}
*{{Sjabdemo|Or|0|0}}
*{{Sjabdemo|Xor|0|1}}
*{{Sjabdemo|Xor|1|1}}
*{{Sjabdemo|Not|False}}
&lt;div style=&quot;float: left;&quot;&gt;{{Waarheidstabel| and|2}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;float: left;&quot;&gt;{{Waarheidstabel|  or|2}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;float: left;&quot; &gt;{{Waarheidstabel| xor|2}}&lt;/div&gt;
{{Clear both}}


----


;Nog niet klaar
&lt;div style=&quot;float: left;&quot;&gt;{{Waarheidstabel|nand|2}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;float: left;&quot;&gt;{{Waarheidstabel| nor|2}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;float: left;&quot;&gt;{{Waarheidstabel| not|1}}&lt;/div&gt;
{{Clear both}}


&lt;!-- verwijderen:
*{{True|Or|False}}
*{{False|Or|True}}
*{{True|And|True}}
*{{1|Or|0}}
*{{0|Or|1}}
*{{1|And|1}}
--&gt;

==2==
*C: {{Gebruiker:Erik Baas/C}}
*L: {{Gebruiker:Erik Baas/L|x1=0|y1=50|x2=50|y2=0|stroke=green|Xstrokewidth=3}}
*R: {{Gebruiker:Erik Baas/R}}
*G: {{Gebruiker:Erik Baas/G}}
*T: {{Gebruiker:Erik Baas/T}}

==Diversen==
*{{!}}
*{{!!}}
*{{?}}
*{{+}}
*{{-}}
*{{@}}
*{{Dot}}
*{{Hekje}}
{{Subpages}}

==max/min==
*{{Max}}
*{{Min}}

==gonio==
*{{Deg2Rad}}
*{{Rad2Deg}}
*{{Hex2Dec|0}}
*{{Dec2Hex|0}}

*{{Nocat|inhoud = {{Nieuw recept}}|categorie = Wikibooks:Recept zonder stippen}}

* Test 22 jun 2025: {{Test - niet in gebruik}}

==opmaak==
*{{Left}}
*{{Right}}
*{{Center|gecentreerde tekst|style=color: green;}}

==van en.wikipedia:==
*{{Abbr}}
*{{As of}}
*{{Chem}}
*{{Chem/atom}}
*{{Chem/link}}
*{{Chem2}}
*{{Citation}}
*{{Citation needed}}
*{ {Cite book}}
*{ {Cite conference}}
*{ {Cite journal}}
*{ {Cite journal1}}
*{ {Cite news}}
*{{Convert}}
*{ {Documentation}}
*{ {Efn}}
*{{Element cell image}}
*{{Element color}}
*{{Eqm}}
*{{Greenwood&amp;Earnshaw}}
*{{Greenwood&amp;Earnshaw2nd}}
*{{Ifsubst}}
*{{Infobox periodic table group}}
*{{Legend}}
*{{Longitem}}
*{{Main}}
*{{Main other}}
*{{Mono}}
*{{Mono/styles.css}}
*{{Multiple image}}
*{{Nbsp}}
*{{Nobreak}}
*{{Notelist}}
*{{Pagetype}}
*{{Periodic table (32 columns, micro)}}
*{{Periodic table (32 columns, micro)/elementcell}}
*{{Periodic table (32 columns, micro)/styles.css}}
*{ {Refbegin}}
*{ {Reflist}}
*{ {Refend}}
*{{ReplaceMonth}}
*{{SDcat}}
*{{Sup}}
*{{Unknown}}
*{{Use dmy dates}}
*{{Val}}
*{{Webarchive}}
*{ {Yesno}}</text>
      <sha1>nl1bwl61k7oo0bctphjtveh7ykye4gh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Sociale geschiedenis</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44241</id>
    <revision>
      <id>432342</id>
      <parentid>430002</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T09:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="334" sha1="knvl7r53bbyjdnyurx717725dtma00a" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp=sociale geschiedenis
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:geschiedenis|Geschiedenis]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}
[[Categorie:Geschiedenis]]
[[Categorie:Mens en maatschappij]]</text>
      <sha1>knvl7r53bbyjdnyurx717725dtma00a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Energietransitie - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44246</id>
    <revision>
      <id>432322</id>
      <parentid>408870</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="rl88v8r2pc1or9th0rrjzmp486xlcj2" xml:space="preserve">[[Categorie:Techniek]]
[[Categorie:Inhoud]]
[[Categorie:Milieu|Energie]]</text>
      <sha1>rl88v8r2pc1or9th0rrjzmp486xlcj2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432325</id>
      <parentid>432322</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Sjabloon Boekcat</comment>
      <origin>432325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="337" sha1="g6knzp3ybjd2jtw623ld4658bp2k5uv" xml:space="preserve">{{Boekcat
|onderwerp=[[Energietransitie]]
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Milieu|Milieu]]&amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Techniek]]
[[Categorie:Inhoud]]
[[Categorie:Milieu|Energie]]</text>
      <sha1>g6knzp3ybjd2jtw623ld4658bp2k5uv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Infobox land</title>
    <ns>10</ns>
    <id>44910</id>
    <revision>
      <id>432291</id>
      <parentid>416961</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1950" sha1="oeg4xip9rxoe85omouzo4evtuerlbyb" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Categorieën Wikidata}}&lt;div style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;!--

--&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                 locator map op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}|250px|thumb|right|&lt;!--                      ja, toon map
  --&gt;Locatie van {{{lidwoord|}}} {{#property:land|from={{{from}}}}}}&lt;!--
    --&gt;{{#If:{{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                      coördinaten op Wikidata?
      --&gt;|&amp;#32;({{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}})&lt;!--                                    ja, toon coördinaten
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;

{{#If:{{{vlagafbeelding|}}}&lt;!--                             andere vlag? --&gt;
 |[[Afbeelding:{{{vlagafbeelding}}}|250px|thumb|right]]&lt;!--   ja         --&gt;
 |&lt;!--                                                        nee        --&gt;

{{#If:{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                   vlagafbeelding op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{Split|{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}|,|1}}&lt;!--                          ja, toon vlag
    --&gt;|250px|thumb|right|{{Ucfirst:{{#property:vlagbeschrijving}}}}]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

  --&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--  locator map óf vlag op Wikidata?
    --&gt;|{{Gebruikt Wikidata}}&lt;!--                                                                           ja, include sjabloon
    --&gt;|[[Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst|I]]&lt;!--                                                    nee, plaats in cat
  --&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- testcode:
{{Infobox land|from=Q55|lidwoord=het}} &lt;!-- (Q55 = Nederland)
--&gt;

&lt;!-- [[Bestand:Wikidata-logo cropped on white.svg|15px]] --&gt;

[[Categorie:Sjablonen geografie]]
[[Categorie:Sjablonen infobox]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oeg4xip9rxoe85omouzo4evtuerlbyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432292</id>
      <parentid>432291</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1951" sha1="mtwldifttl3rupj6mn7ds1imshtwuz8" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Categorieën Wikidata}}&lt;div style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;!--

--&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                 locator map op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}|250px|thumb|right|&lt;!--                      ja, toon map
  --&gt;Locatie van {{{lidwoord|}}} {{#property:land|from={{{from|}}}}}}&lt;!--
    --&gt;{{#If:{{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                      coördinaten op Wikidata?
      --&gt;|&amp;#32;({{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}})&lt;!--                                    ja, toon coördinaten
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;

{{#If:{{{vlagafbeelding|}}}&lt;!--                             andere vlag? --&gt;
 |[[Afbeelding:{{{vlagafbeelding}}}|250px|thumb|right]]&lt;!--   ja         --&gt;
 |&lt;!--                                                        nee        --&gt;

{{#If:{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                   vlagafbeelding op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{Split|{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}|,|1}}&lt;!--                          ja, toon vlag
    --&gt;|250px|thumb|right|{{Ucfirst:{{#property:vlagbeschrijving}}}}]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

  --&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--  locator map óf vlag op Wikidata?
    --&gt;|{{Gebruikt Wikidata}}&lt;!--                                                                           ja, include sjabloon
    --&gt;|[[Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst|I]]&lt;!--                                                    nee, plaats in cat
  --&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- testcode:
{{Infobox land|from=Q55|lidwoord=het}} &lt;!-- (Q55 = Nederland)
--&gt;

&lt;!-- [[Bestand:Wikidata-logo cropped on white.svg|15px]] --&gt;

[[Categorie:Sjablonen geografie]]
[[Categorie:Sjablonen infobox]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mtwldifttl3rupj6mn7ds1imshtwuz8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432293</id>
      <parentid>432292</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1965" sha1="0a8eaztpfnztckggb82bfo8peafgqt6" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Categorieën Wikidata}}&lt;div style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;!--

--&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                 locator map op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}|250px|thumb|right|&lt;!--                      ja, toon map
  --&gt;Locatie van {{{lidwoord|}}} {{#property:land|from={{{from|{{SUBPAGENAME}}}}}}}&lt;!--
    --&gt;{{#If:{{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                      coördinaten op Wikidata?
      --&gt;|&amp;#32;({{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}})&lt;!--                                    ja, toon coördinaten
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;

{{#If:{{{vlagafbeelding|}}}&lt;!--                             andere vlag? --&gt;
 |[[Afbeelding:{{{vlagafbeelding}}}|250px|thumb|right]]&lt;!--   ja         --&gt;
 |&lt;!--                                                        nee        --&gt;

{{#If:{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                   vlagafbeelding op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{Split|{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}|,|1}}&lt;!--                          ja, toon vlag
    --&gt;|250px|thumb|right|{{Ucfirst:{{#property:vlagbeschrijving}}}}]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

  --&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--  locator map óf vlag op Wikidata?
    --&gt;|{{Gebruikt Wikidata}}&lt;!--                                                                           ja, include sjabloon
    --&gt;|[[Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst|I]]&lt;!--                                                    nee, plaats in cat
  --&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- testcode:
{{Infobox land|from=Q55|lidwoord=het}} &lt;!-- (Q55 = Nederland)
--&gt;

&lt;!-- [[Bestand:Wikidata-logo cropped on white.svg|15px]] --&gt;

[[Categorie:Sjablonen geografie]]
[[Categorie:Sjablonen infobox]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0a8eaztpfnztckggb82bfo8peafgqt6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432295</id>
      <parentid>432293</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1950" sha1="9v7b1nlibdqdjpbdc630uxyf8milwvz" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Categorieën Wikidata}}&lt;div style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;!--

--&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                 locator map op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}|250px|thumb|right|&lt;!--                      ja, toon map
  --&gt;Locatie van {{{lidwoord|}}} {{#property:land|from={{{from|}}}}}&lt;!--
    --&gt;{{#If:{{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                      coördinaten op Wikidata?
      --&gt;|&amp;#32;({{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}})&lt;!--                                    ja, toon coördinaten
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;

{{#If:{{{vlagafbeelding|}}}&lt;!--                             andere vlag? --&gt;
 |[[Afbeelding:{{{vlagafbeelding}}}|250px|thumb|right]]&lt;!--   ja         --&gt;
 |&lt;!--                                                        nee        --&gt;

{{#If:{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                   vlagafbeelding op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{Split|{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}|,|1}}&lt;!--                          ja, toon vlag
    --&gt;|250px|thumb|right|{{Ucfirst:{{#property:vlagbeschrijving}}}}]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

  --&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--  locator map óf vlag op Wikidata?
    --&gt;|{{Gebruikt Wikidata}}&lt;!--                                                                           ja, include sjabloon
    --&gt;|[[Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst|I]]&lt;!--                                                    nee, plaats in cat
  --&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- testcode:
{{Infobox land|from=Q55|lidwoord=het}} &lt;!-- (Q55 = Nederland)
--&gt;

&lt;!-- [[Bestand:Wikidata-logo cropped on white.svg|15px]] --&gt;

[[Categorie:Sjablonen geografie]]
[[Categorie:Sjablonen infobox]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9v7b1nlibdqdjpbdc630uxyf8milwvz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432296</id>
      <parentid>432295</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1955" sha1="iv1fu82wgwua4w9fq9n6n805s4hdl3l" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Categorieën Wikidata}}&lt;div style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;!--

--&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                 locator map op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}|250px|thumb|right|&lt;!--                      ja, toon map
  --&gt;Locatie van {{{lidwoord|}}} {{#Invoke:Wikidata|labelIn|nl|{{{from|}}}}}&lt;!--
    --&gt;{{#If:{{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                      coördinaten op Wikidata?
      --&gt;|&amp;#32;({{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}})&lt;!--                                    ja, toon coördinaten
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;

{{#If:{{{vlagafbeelding|}}}&lt;!--                             andere vlag? --&gt;
 |[[Afbeelding:{{{vlagafbeelding}}}|250px|thumb|right]]&lt;!--   ja         --&gt;
 |&lt;!--                                                        nee        --&gt;

{{#If:{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                   vlagafbeelding op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{Split|{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}|,|1}}&lt;!--                          ja, toon vlag
    --&gt;|250px|thumb|right|{{Ucfirst:{{#property:vlagbeschrijving}}}}]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

  --&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--  locator map óf vlag op Wikidata?
    --&gt;|{{Gebruikt Wikidata}}&lt;!--                                                                           ja, include sjabloon
    --&gt;|[[Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst|I]]&lt;!--                                                    nee, plaats in cat
  --&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

&lt;!-- testcode:
{{Infobox land|from=Q55|lidwoord=}} &lt;!-- (Q55 = Nederland)
--&gt;

&lt;!-- [[Bestand:Wikidata-logo cropped on white.svg|15px]] --&gt;

[[Categorie:Sjablonen geografie]]
[[Categorie:Sjablonen infobox]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iv1fu82wgwua4w9fq9n6n805s4hdl3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432297</id>
      <parentid>432296</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1939" sha1="oc18vq16gy06nhg83wqq4vxa7v051i2" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Categorieën Wikidata}}&lt;div style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;!--

--&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                 locator map op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}|250px|thumb|right|&lt;!--                      ja, toon map
  --&gt;Locatie van {{{lidwoord|}}} {{SUBPAGENAME}}&lt;!--
    --&gt;{{#If:{{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                      coördinaten op Wikidata?
      --&gt;|&amp;#32;{{Nowrap|({{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}})}}&lt;!--                                    ja, toon coördinaten
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;

{{#If:{{{vlagafbeelding|}}}&lt;!--                             andere vlag? --&gt;
 |[[Afbeelding:{{{vlagafbeelding}}}|250px|thumb|right]]&lt;!--   ja         --&gt;
 |&lt;!--                                                        nee        --&gt;

{{#If:{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                   vlagafbeelding op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{Split|{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}|,|1}}&lt;!--                          ja, toon vlag
    --&gt;|250px|thumb|right|{{Ucfirst:{{#property:vlagbeschrijving}}}}]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

  --&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--  locator map óf vlag op Wikidata?
    --&gt;|{{Gebruikt Wikidata}}&lt;!--                                                                           ja, include sjabloon
    --&gt;|[[Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst|I]]&lt;!--                                                    nee, plaats in cat
  --&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

&lt; !-- testcode:
{{Infobox land|from=Q55|lidwoord=}} &lt;!-- (Q55 = Nederland)
--&gt;

&lt;!-- [[Bestand:Wikidata-logo cropped on white.svg|15px]] --&gt;

[[Categorie:Sjablonen geografie]]
[[Categorie:Sjablonen infobox]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oc18vq16gy06nhg83wqq4vxa7v051i2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432298</id>
      <parentid>432297</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:37:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1974" sha1="hdhj8qt7ce5hn1sar853ikz3z8jskdb" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Categorieën Wikidata}}&lt;div style=&quot;float: right;&quot;&gt;&lt;!--

--&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                 locator map op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}|250px|thumb|right|&lt;!--                      ja, toon map
  --&gt;Locatie van {{{lidwoord|}}} {{#Invoke:Wikidata|labelOf}}&lt;!--{{SUBPAGENAME}}--&gt;&lt;!--
    --&gt;{{#If:{{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                      coördinaten op Wikidata?
      --&gt;|&amp;#32;{{Nowrap|({{#property:geografische locatie|from={{{from|}}}}})}}&lt;!--                                    ja, toon coördinaten
    --&gt;}}&lt;!--
  --&gt;]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;

{{#If:{{{vlagafbeelding|}}}&lt;!--                             andere vlag? --&gt;
 |[[Afbeelding:{{{vlagafbeelding}}}|250px|thumb|right]]&lt;!--   ja         --&gt;
 |&lt;!--                                                        nee        --&gt;

{{#If:{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--                                                   vlagafbeelding op wikidata?
  --&gt;|[[Afbeelding:{{Split|{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}|,|1}}&lt;!--                          ja, toon vlag
    --&gt;|250px|thumb|right|{{Ucfirst:{{#property:vlagbeschrijving}}}}]]&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--
--&gt;}}&lt;!--

  --&gt;{{#If:{{#property:liggingskaart|from={{{from|}}}}}{{#property:vlagafbeelding|from={{{from|}}}}}&lt;!--  locator map óf vlag op Wikidata?
    --&gt;|{{Gebruikt Wikidata}}&lt;!--                                                                           ja, include sjabloon
    --&gt;|[[Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst|I]]&lt;!--                                                    nee, plaats in cat
  --&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

&lt; !-- testcode:
{{Infobox land|from=Q55|lidwoord=}} &lt;!-- (Q55 = Nederland)
--&gt;

&lt;!-- [[Bestand:Wikidata-logo cropped on white.svg|15px]] --&gt;

[[Categorie:Sjablonen geografie]]
[[Categorie:Sjablonen infobox]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hdhj8qt7ce5hn1sar853ikz3z8jskdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Samenleving - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>45267</id>
    <revision>
      <id>432327</id>
      <parentid>430747</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="381" sha1="hh9laxj0rd6dvlwv6r2byxpuavc395z" xml:space="preserve">{{Boekcat
|
|onderwerp=[[Samenleving]]
|detailomschrijving= 
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving]] &amp;rarr; [[:Categorie:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Inhoud]]
[[Categorie:Mens en maatschappij]]</text>
      <sha1>hh9laxj0rd6dvlwv6r2byxpuavc395z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Energietransitie/Factuur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45414</id>
    <revision>
      <id>432316</id>
      <parentid>426774</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35730" sha1="ewo068ubwzq296habf0wwbq9bgmkv0t" xml:space="preserve">== Huidige factuur ==
=== De componenten ===
In Vlaanderen krijg je één factuur van jouw energieleverancier ({{Wp|Engie|Engie}}, {{Wp|Ecopower|Ecopower}}, …), maar deze moet sowieso enkele zaken doorstorten naar anderen. Zoals aangehaald door de {{Wp|Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt|VREG}}&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Meer info over de componenten van de elektriciteitsprijs: zie [https://www.vreg.be/nl/energieprijs energieprijspagina van de VREG].&lt;/ref&gt; zijn er drie belangrijke componenten die de elektriciteitsprijs bepalen (zoals ook zichtbaar in [https://vtest.vreg.be/ de V-test]).
* '''Energiekost''': het deel van uw factuur dat voor een groot stuk rechtstreeks naar jouw gekozen energieleverancier gaat. Het is meestal opgesplitst in een jaarlijkse vergoeding, een energiecomponent en kosten voor groene stroom+WKK. De leveranciers bepalen wat en hoe ze iets doorrekenen aan de klant, waarbij ze o.a. rekening moeten houden met het Vlaamse energiedecreet van 2012 dat ze verplicht om voldoende groene energie aan te kopen. Het is vooral op dit deel van de factuur dat er (grondige) verschillen zijn van leverancier tot leverancier (bv. een leverancier die de jaarlijkse vergoeding op €0 zet).
* '''Netwerkkosten''' of nettarieven: de tarieven die u betaalt om energie tot bij u thuis te krijgen (o.a. de kabels). Denk aan tarief databeheer&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VREG.be: [https://www.vreg.be/nl/veelgestelde-vragen/wat-het-tarief-databeheer-en-waarom-het-hoger-dan-het-vroegere-meet-en-teltarief Wat is het tarief databeheer en waarom is het hoger dan het vroegere meet- en teltarief?]&lt;/ref&gt;, distributiekosten en transportkosten. De bedragen verschillen van regio tot regio. Een belangrijke speler in Vlaanderen is {{Wp|Fluvius|Fluvius}} die netten voor elektriciteit, aardgas en warmte bouwt en beheert, maar ook andere diensten aanbiedt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie bv. [https://www.fluvius.be/sites/fluvius/files/2020-03/spitsdagen-2020.pdf Spitsdagen 2020 van Fluvius]&lt;/ref&gt;
* '''Heffingen''': de federale overheid en de Vlaamse overheid heffen ook een aantal belastingen: naast de BTW ook de energiebijdrage, de federale bijdrage en de bijdrage energiefonds. De Vlaamse regering besliste wel dat vanaf 2022 de kost voor het onderhoud van de openbare verlichting verdwijnt uit de elektriciteitsfactuur.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DeMorgen.be: [https://www.demorgen.be/nieuws/kosten-openbare-verlichting-verdwijnen-in-2022-uit-elektriciteitsfactuur~bb43d947/ Kosten openbare verlichting verdwijnen in 2022 uit elektriciteitsfactuur]&lt;/ref&gt;

Om misverstanden te vermijden is de globale elektriciteitsprijs als e-PRIJS geschreven en zijn de drie componenten met kleine letters geschreven.

=== Verbruik ===
Dankzij een meter/teller wordt jouw verbruik bijgehouden in kWh (niet kW/h!!). Een ouderwetse gloeilamp van 60 watt die je een half uur gebruikt zal een verbruik opleveren van 60 watt x 0,5 uur == 60W x 0,5h == 30 Wh == 0,030 kWh. Bij de meeste gezinnen geef je eenmaal per jaar de tellerstand door en dat bepaalt jouw factuur. Enkele opmerkingen:

* Stel dat je een maand niet thuis bent, dan is de kans groot dat je toch een verbruik hebt. Heel wat elektronica heeft namelijk een sluipverbruik door gewoon met de stekker in het stopcontact te zitten. Tijdens een ‘energiejacht’ zoek je naar manieren om zo’n sluipverbruik te vermijden, bv. via een schakelaar. De groenste en goedkoopste kWh is diegene die je niet verbruikt.
* Stel dat je een jaar niet thuis bent, maar ook álles uitschakelt. De teller verandert dus een jaar niet. Het kan dat je toch een kostprijs aangerekend krijgt als er abonnementsgeld wordt gerekend. Sommige leveranciers rekenen énkel een vaste prijs per kWh: in dat geval hoef je niets te betalen.
* De meeste energieleveranciers rekenen een (behoorlijk) vaste prijs aan per verbruikte kWh, maar achter de schermen verloopt dit helemaal niet zo. Zie verder bij de wet van vraag en aanbod.
* Met zonnepanelen kun je je verbruik naar beneden halen, tot zelfs 0. En met 0 kWh verbruik, moet de factuur zo goed als 0 euro zijn... toch? Helaas: zie verder bij de wet van vraag en aanbod.

=== Prijzen vergelijken ===
Als je voor brood een andere aanbieder wil, moet je fysiek naar een andere winkel. Veranderen van energieleverancier is op dat vlak gemakkelijker voor de consument: het is puur een administratief iets, want de meter en de kabels blijven hetzelfde. Het kan dus lonen om heel regelmatig te kijken of het niet beter is op een ander (met PV-panelen verander je best rond de meteropname).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VRT NWS: [https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/12/15/meer-dan-1-miljoen-gezinnen-betalen-elk-jaar-500-euro-te-veel-vo/ Meer dan 1 miljoen gezinnen betalen elk jaar €500 te veel voor hun energie]&lt;/ref&gt; Om je te helpen bestaan er heel wat prijsvergelijkers:

* De Vreg is de gewestelijke energieregulator, die met hun V-test de prijzen tussen verschillende aanbieders laat vergelijken.
* Mijnenergie.be is een commercieel initiatief van {{Wp|DPG Media|DPG Media}}, waarbij enkel energieleveranciers worden opgenomen die een commissie betalen.
* Via groepsaankopen kan soms een nog betere prijs worden bedongen.
* Bij Gaele en June gaan zij in de markt op zoek naar de beste energieprijs, waardoor je zelf niet met prijsvergelijkers aan de slag moet.

Als je in bovenstaande eenzelfde energieabonnement met verschillende prijzen tegenkomt, dan kan dit komen door kortingen die wel of niet worden meegenomen. Naast de prijs kan je als consument nog extra eisen hebben: moet de stroom duurzaam zijn geproduceerd, wil ik mede-eigenaar zijn van het bedrijf, moeten ze hoog scoren op klantvriendelijkheid, …

=== De wet van vraag en aanbod ===
Het ideale zou zijn dat de vraag constant is: dat iedereen op elk moment evenveel elektriciteit nodig heeft. Je bouwt dan bv. gasturbines en slaat een voorraad gas in. Deze gasturbines kunnen vervolgens altijd op hun optimaal maximum draaien om elektriciteit te maken, waardoor deze investering maximaal kan renderen.

Maar de vraag is helemaal niet constant: zo is er ‘s nachts en in het weekend vaak een kleinere elektriciteitsvraag (vandaar ook de piek- en daltarieven). Ook het aanbod is niet constant: er is meer aanbod als er veel zon en wind is. Vanuit de economie weten we dat {{Wp|Vraag en aanbod|vraag en aanbod}} op elkaar wordt afgestemd door de prijzen. Dat is ook zo voor elektriciteit, maar wel “achter de schermen” op de groothandel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Voor een voorbeeld van zo'n groothandelsprijs: zie [https://www.demorgen.be/nieuws/elektriciteit-maandagavond-opnieuw-peperduur~b1aefbaf/ Elektriciteit maandagavond opnieuw peperduur] in DeMorgen van 21 september 2020&lt;/ref&gt;

De wetmatigheid is dat het aanbod en de vraag van elektriciteit altijd in evenwicht moet zijn en dat is best een huzarenstukje. Via een {{Wp|Hydraulische analogie|hydraulische analogie}} kunnen we ons elektriciteitsnet vergelijken met een waternet. We verwachten een bepaalde waterdruk (“spanning”), omdat onze apparaten gebouwd zijn om met die waterdruk (“spanning”) om te gaan. Als er te veel vraag is en te weinig aanbod, dan daalt de spanning op het netwerk. Dit kan leiden tot een {{Wp|Brown-out (elektriciteit)|brownout}}, zelfs tot een {{Wp|Stroomuitval|blackout}} (wat dan weer chaos en paniek zal creëren&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Panorama.nl: [https://panorama.nl/artikel/461365/chaos-en-paniek-dit-gebeurt-er-in-nederland-bij-een-totale-black-out Chaos en paniek: dit gebeurt er in Nederland bij een totale black-out]&lt;/ref&gt;). Als er te veel aanbod is en te weinig vraag, dan stijgt de spanning op het netwerk. Ook dit kan tot een blackout leiden.

Enkele voorbeelden:
* Als in jouw buurt de mensen omstreeks 18 uur thuiskomen, hun elektrische auto in het stopcontact stoppen en iets koken op hun elektrisch fornuis (de vraag), dan moet ergens een elektriciteitscentrale wat harder werken (het aanbod).
* Stel dat de hemel eensklaps opklaart, waardoor zonnepanelen in jouw buurt plots heel wat meer elektriciteit kunnen creëren (het aanbod). Dat klinkt heel positief, maar als de vraag niet kan volgen, dan stijgt de spanning. Om het evenwicht te herstellen kan je de vraag laten stijgen (jouw boiler laten werken, een diepvriesbedrijf in de buurt dat extra vriest, …) of het aanbod laten dalen (een andere elektriciteitscentrale die wat minder hard draait).
* Toen we nog meer lineair TV keken, waarbij een volledig land dus op een vast tijdstip naar programma’s keek kon er plots een grote piek zijn in de vraag. In het Verenigd Koninkrijk staat dit bekend als {{Wp|en:TV pickup|TV pickup}}: in het reclameblok gingen er velen thee zetten met hun waterkoker. Dat zorgde voor een kortstondige piek (de vraag), waar het aanbod deze piek wel moest mee volgen of er volgde een black-out.

Kunnen we elektriciteit net zoals gas niet gewoon opslaan bij een te groot aanbod, en terug vrijgeven bij een grote vraag? Dat kan, maar slechts een héél klein beetje. Ja, er zijn grote stappen vooruit gezet zijn bij de accu’s voor smartphones, laptops, elektrische fietsen en auto’s. Maar voor grote opslag is de investering gewoon véél te groot: een paar dagen is al moeilijk, laat staan een opslag van zomer naar herfst/winter.

Het elektriciteitsnet is dus niet zoals een bank werkt: je krijgt een loon/zakgeld gestort op jouw bankrekening en alles wat je niet “verbruikt” blijft daar staan. Als je later een grote investering hebt, kan je dit opgespaarde geld hiervoor gebruiken. In perceptie denken sommige dat hun extra opgewekte energie van de zonnepanelen in de zomer op het net gezet wordt, om deze dan in de winter opnieuw te gebruiken. Maar het net is geen bank!&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie [https://www.treehugger.com/problem-net-zero-grid-not-bank-4856628 The Problem With Net Zero: The Grid Is Not a Bank], een artikel op Treehugger.com.&lt;/ref&gt;

Dus vraag en aanbod moeten in evenwicht zijn en opslag is moeilijk. Maar de zon schijnt altijd ergens op de wereld. Kunnen we dan een overschot aan de ene kant, niet gewoon doorsturen naar waar een tekort is? Dat kan, maar net zoals bij opslag, vergt dit grote investeringen. Hoe groter de door te sturen piek, hoe dikker en duurder zo’n kabel zal zijn. Als je in een dichtbebouwd land woont, is zo’n hoogspanningskabel niet gemakkelijk om vergund te krijgen.

Bij deze ‘wet van vraag van aanbod’ hebben velen een verkeerd beeld. Vaak is dit omdat op de factuur een relatief vaste elektriciteitskost per verbruikte kWh staat. Deze geeft helaas de werkelijkheid niet weer. Hiervoor moeten we terug naar de verschillende componenten van de e-PRIJS:
* Als het aanbod groot is, zal de '''energiekost''' voor de elektriciteitsleverancier laag zijn: je moet immers de vraag omhoog krijgen, zodat er een evenwicht blijft. Als er een grote vraag is, maar een beperkt aanbod zal het net omgekeerd zijn. Als de elektriciteitsleverancier een vaste e-PRIJS aanrekent, wordt de consument niet gestimuleerd om te verbruiken als de prijs laag is en om verbruik uit te stellen als de prijs hoog is. Het gevolg is dat we vraag en aanbod niet optimaal op elkaar afstemmen, waardoor de uiteindelijke prijs op de factuur hoger is dan het zou kunnen zijn.
* Als we vlot elektriciteit doorheen het land, tussen landen of tussen continenten willen transporteren, dan is een investering in het elektriciteitsnet nodig. Dat betekent dat de '''nettarieven''' moeten stijgen om dit te kunnen betalen. Als we maximaal lokaal verbruiken als het aanbod er is en onze piek zo laag mogelijk houden, dan hoeft deze investering minder groot te zijn.
* Bij de '''heffingen''' zit BTW maar ook enkele energieheffingen. Worden deze heffingen wel optimaal ingezet om de energietransitie te bewerkstelligen?
* Misschien heb je nog recht op een '''terugdraaiende teller''': als deze in de zomer 4000 kWh terugdraait, mag deze in de winter 4000 kWh verder draaien, zonder dat dit een impact heeft op je factuur. Dat is eigenlijk niet logisch: in de zomer is het dagaanbod groot en is de elektriciteit eigenlijk minder waard dan in de winter. In Vlaanderen wordt dit deels gecorrigeerd door een '''prosumententarief''', een vast tarief gekoppeld aan het maximum vermogen van de omvormer.

Het moeten afstemmen van vraag en aanbod zorgt ervoor dat de ePRIJS op de groothandelsmarkt eigenlijk variabel is. Zo’n systeem kennen we van heel wat andere zaken:

* Als je wil reizen is dat duur als anderen óók op dat moment op reis willen. Vandaar hebben we een hoog- en laagseizoen, met verschillende prijzen.
* Bij solden willen winkels van een oude(re) collectie af, omdat er al een nieuwere collectie op komst is. Om mensen te stimuleren uit die oudere collectie te kopen, moeten ze de prijs laag houden.
* Parkeertarieven in een centrum zijn duurder dan aan de rand (verschil in plaats) en vaak bepaalt het tijdstip ook de prijs.
* Als iedereen op hetzelfde moment de trein neemt om op school of het werk te geraken, zijn er veel treinen, sporen, machinisten, … nodig. Allemaal kostenposten die de rest van de dag voor een groot deel niet gebruikt worden. Als we de spits kunnen spreiden, hebben we minder treinen etc. nodig en dalen de kosten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron treinvergelijking: intellisol.be, met [https://intellisol.be/capaciteitstarief-2022/ Capaciteitstarief vanaf 2022]&lt;/ref&gt; Zo kan een Senior Ticket bij de {{Wp|National Railway Company of Belgium|NMBS}} pas gebruikt worden vanaf 9 uur.

Elektriciteitsvraag en -aanbod op elkaar afstemmen lijkt dus de weg om in te slaan. Bij energie is het helaas wel een stukje complexer, omdat iemand die investeert daar ook wel terecht rendement wil uit halen en omdat energie een basisbehoefte is.

== Toekomstige factuur ==
Er worden enkele mogelijke vernieuwende tarieven besproken (nog meer staan op ''{{Wp|en:Electricity pricing|Electricity pricing}}''). Heel wat mensen vergelijken met hun huidige situatie om te weten of het een verbetering is of niet. Alhoewel dit logisch is (je kent die situatie), is het de foute vergelijking. Of we het nu willen of niet: de toekomst ziet er sowieso anders uit dan vandaag. Dat de maatschappij bv. verder zal {{Wp|Elektrificatie|elektrificeren}} is duidelijk. Heel wat investeringen (auto, warmtepomp, …) zijn er voor de komende 10 tot 20 jaar. Dan moet je zoeken naar de best mogelijke oplossing, die ook nog werkbaar is in die toekomst. Met een ''business as usual'' zal bijna iedereen verliezen (hogere tarieven die door de juiste investeringen hadden vermeden kunnen worden), met een vernieuwende aanpak kan het eerlijker (de vervuiler/gebruiker betaalt).

Er zijn trouwens nu al energieleveranciers met dynamische tarieven. In België is er Yuso (voor zakelijke klanten), [https://www.engie.be/nl/dynamic-tarief/ Engie Dynamic], Eneco, Ebem, OCTA+ en Frank Energie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie VREG.be: [https://www.vreg.be/nl/dynamische-energieprijzen Dynamische energieprijzen] en DeMorgen: [https://www.demorgen.be/nieuws/de-elektriciteitsprijs-wordt-per-uur-berekend-en-de-gasprijs-per-dag-9-vragen-over-dynamische-elektriciteitscontracten~be12cd83/ 9 vragen over dynamische elektriciteitscontracten ]&lt;/ref&gt; In Nederland is er bv. NieuweStroom, EasyEnergy,...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie ook Tweakers.net: [https://gathering.tweakers.net/forum/list_messages/2049754/0 Het grote day ahead energie prijzen topic]&lt;/ref&gt; In Groot-Brittanië is er Octopus Agile van {{Wp|en:Octopus Energy|Octopus Energy}}. In Duitsland is er {{Wp|en:Sonnen GmbH|Sonnen.de}} (energieopslag en -gemeenschap) en aWATTar.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie filmpje &quot;[https://www.youtube.com/watch?v==aYVnEgJTqhg aWATTar - energy in sync with nature]&quot;&lt;/ref&gt; In Australië is er [https://www.amber.com.au/ Amber Electric]. Het VREG-artikel &quot;[https://www.vlaamsenutsregulator.be/nl/veelgestelde-vragen/een-dynamisch-elektriciteitscontract-interessant-voor-mij Is een dynamisch elektriciteitscontract interessant voor mij?]&quot; is een goed vertrekpunt.

Er zijn er ook die een 'tussenslag' kiezen zoals het Empower Flextime van Engie. Dit contract voert drie vaste tijdzones in, met drie verschillende tarieven: een hoger tijdens de ochtend- en de avondpiek, een lager overdag en tijdens de ochtend- en avondpiek in het weekend, en een “superlaag” ’s nachts en overdag tijdens het weekend. Op bepaalde momenten wil Engie elektriciteit zelfs gratis maken voor de gebruikers.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De Standaard: [https://www.standaard.be/economie/dag-en-nachttarieven-keren-terug-in-een-hernieuwbaar-jasje/69617193.html Dag- en nachttarieven keren terug in een hernieuwbaar jasje.]&lt;/ref&gt;

=== Capaciteitstarief ===
Om dit uit te leggen gebruiken we een {{Wp|Hydraulische analogie|hydraulische analogie}}. Stel je een wijk voor met één centrale waterleiding, waar de verschillende afzonderlijke huizen van aftappen en een aparte meter hebben. Nu wil diegene op het einde van de straat een zwembad aanleggen dat héél snel gevuld moet geraken met water. De watermaatschappij belegt een vergadering om het over de centen te hebben.

* De watermaatschappij wil de kost niet dragen, want voor gewoon waterverbruik voldoen de buizen in de straat.
* Diegene met zijn zwembad vindt niet dat hij dat moet betalen, omdat de andere van de grotere buis in de straat ook meeprofiteren. Bovendien zal hij door het hoge waterverbruik ook een grotere factuur hebben en helpt hij sowieso al meebetalen. Om nog te zwijgen van de BTW die hij moet afdragen door de aanleg van het zwembad.
* De anderen willen niet betalen, want zij hebben dit niet aangevraagd en geven aan het niet nodig te hebben.

Hmm, een moeilijke kwestie. De watermaatschappij besluit om het uit te voeren, maar ook om de waterdistributiekost te wijzigen. De waterteller houdt bij hoeveel water per kwartier door de meter passeert: hoe groter de piek, hoe groter de kost. Stel nu twee gezinnen met een zwembad van 25000 liter. Het ene gezin zet de kraan hélemaal open, terwijl het andere gezin het druppelsgewijs vult. Alhoewel het gaat om dezelfde hoeveelheid water, zou het laatste gezin toch minder moeten betalen, omdat hun piek minder groot is.

Hetzelfde principe heb je bij elektriciteit: o.a. de dikte van de kabel bepaalt mee hoeveel elektriciteit er in één keer door kan. Stel dat die persoon met zijn zwembad een feestje geeft. De vrienden komen toe met hun elektrische auto en pluggen deze in om bij te laden. Ze springen in het door het door de warmtepomp verwarmde zwembad en als het ze even te warm wordt, gaan ze in het aircogekoelde huis om af te koelen. Daarna volgen frietjes à volonté. Je voelt aan dat dit alles samen voor een grote piek op het netwerk bezorgt. Dankzij een capaciteitstarief (piekvermogenstarief) zal die gebruiker een factuur hebben die meer overeenkomt met de effectieve kostprijs van het netwerk. Dit kan hem aanzetten om de kost te vermijden:

* Het zwembad kan hij vooraf op temperatuur brengen: water behoudt relatief goed zijn warmte en doet dat nog beter met een geïsoleerd rolluik op het water bij niet-gebruik.
* Hij voorziet domotica waarbij het laden van auto’s trager gaat als er ook ander verbruik op het netwerk is. 
* Door het investeren in zonnepanelen kan hij zijn zelfverbruik verhogen.

Hopelijk snap je het achterliggend idee. De VREG zelf heeft het over “''Met het oog op de energietransitie worden de ‘netkosten’ (de kosten voor het aanleggen, beheren en onderhouden van de elektriciteitsnetten en het vervoer van elektriciteit) vanaf 2022 grotendeels op basis van capaciteit aangerekend.''”&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie VREG.be: [https://www.vreg.be/nl/toekomst-nettarieven-capaciteitstarief Toekomstige nettarieven via een capaciteitstarief].&lt;/ref&gt; Dit tarief zal worden berekend op basis van de gemiddelde maandpiek’ (kW), die wordt bepaald door het hoogste kwartiervermogen (ofwel ‘piekvermogen’) dat u in een maand hebt gebruikt. Meer details in [[Energietransitie/Capaciteitstarief | de subpagina over capaciteitstarief]].

Dit tarief is dus een onderdeel van de netkosten. Het achterliggend idee van het tarief is logisch, maar er zijn toch ook nadelen:

* Er is een ondergrens van 2,5 kW, waardoor je zelfs bij een nulverbruik een capaciteitstarief zal moeten betalen. Helemaal onlogisch is dit niet, omdat het gaat om een netwerkkost: je betaalt mee om het net te kúnnen gebruiken, zelfs al gebruik je het die maand niet. Vanaf deze ondergrens neemt de kost lineair toe met een grotere maandpiek.
* Eén enkele piek bepaalt jouw maandpiek. Stel dat je een tweede verblijf niet gebruikt van 1 tot 30 december, maar op oudejaarsavond trek je er heen voor een feestje. Die ene dag zal jouw maandpiek bepalen! Opnieuw niet helemaal onlogisch, want er is een netwerk aangelegd moeten worden, om dit verblijf te kunnen aansluiten. Toch is het wel wat zuur.
* Het houdt geen rekening met tijd of plaats. In een wijk met veel zonnepanelen help je het net ontlasten door bij een zonnige dag veel verbruikers aan te zetten. Alleen kan je daardoor boven een bepaalde piek uitkomen en word je gestraft om het net te ontlasten. Ook als je in een wijk woont waar bijna iedereen een 9 to 5 job op locatie heeft, dan lijkt de kans eerder klein dat je het netwerk overbelast door om 12 uur nog wat te strijken, een vaatwas + wasmachine aan te zetten en de aardappelen te koken + vlees te bakken.

=== Aansluitingsvermogenstarief ===
Bij het vorige tarief kan je zo’n piek over het hoofd zien. Als we terug naar het voorbeeld gaan van het zwembad, dan zou je eigenlijk aan de watermaatschappij kunnen vragen om hun kraan aan de meter voor jou wat meer dicht te draaien, zodat je sowieso niet meer zo’n hoge piek hebt. Je kan dan niets meer over het hoofd zien. Dat kan ook bij een aansluitingsvermogentarief: jouw teller knijpt de maatschappij wat meer dicht, zodat het elektrisch vermogen dat je op een bepaald moment kan opnemen sowieso begrensd is. Hoe kleiner je dit neemt, hoe goedkoper dit deeltje van de nettarieven.

Dit tarief is dus een onderdeel van de netkosten. Het achterliggend idee van het tarief is logisch, maar:
* Als je een situatie hebt waarbij je toch wat meer verbruikers hebt, dan kan de zekering zich snel uitschakelen. Dit kan je tegengaan door bv. te investeren in een batterij of door een hoger aansluitingsvermogen te nemen. Beide betekenen extra kosten.
* Het houdt geen rekening met tijdstip of plaats. Als er in de buurt heel wat zonnepanelen zijn en er is veel wind, dan is elektriciteit in principe heel goedkoop. Dat moment is dan interessant om de elektrische auto of het sanitair warm water te verwarmen. Alleen haal je door de dichtgeknepen aansluiting niet het onderste uit de kan.

Merk op dat er voor Vlaanderen geen plannen zijn om dit tarief in te voeren. In Spanje kan je wel de &quot;zwaarte van jouw aansluiting&quot; kiezen. Het goedkoopste is ongeveer 3 kW en hoe hoger je dit neemt, hoe hoger het aansluitingsvermogenstarief. Deze instelling wordt op afstand gedaan via de digitale meter en als het gevraagde vermogen over de ingestelde drempel gaat, dan slaat hij af.

=== Time of use ===
Bij de vorige twee tarieven kwam het al aan bod: elektriciteit kost door het tijdstip en de plaats niet altijd evenveel. Als elektriciteit goedkoop is, zou je mensen zoveel mogelijk moeten aanzetten elektriciteit te verbruiken. Dat heeft twee voordelen:

* Goedkoop wil zeggen dat het aanbod (te) groot is en vraag en aanbod moeten nu eenmaal in evenwicht zijn. Een goedkopere prijs stimuleert mensen om te verbruiken, wat dan weer helpt om het evenwicht te herstellen.
* Alles wat de mensen verbruiken tijdens een goedkoop tarief (elektrische auto laden, vaatwas, …), moet later (bv. in de avondpiek) niet meer verbruikt worden. Daar er in de avondpiek dan minder verbruikers zullen zijn, kan de kostprijs eigenlijk lager gehouden worden.

Zo'n ''time of use'' (TOU) tarief is dus een onderdeel van de energiekosten. Het achterliggend idee van het tarief is logisch, maar:

* Als je een vaatwas of wasmachine start omdat er veel zon is, dan kan je dit programma niet zomaar onderbreken als er plots bewolking is en tarieven duurder worden.
* Als dit tarief heel goed werkt, dan neemt met een stijgend aanbod automatisch ook de vraag toe. Maar dat laat de prijs dan in principe ook meestijgen.

Conclusie? De prijs moet toch ietwat te voorspellen zijn en mag niet té variabel zijn. In Vlaanderen bestaat al een tijdsgebonden piek- en daltarief, maar dat zou in 2022 verdwijnen. Voor de nettarieven in Vlaanderen zou een echt TOU-tarief ''niet onmiddellijk vanaf 2022'' zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie [https://www.vreg.be/sites/default/files/Tariefmethodologie/2021-2024/publieke_toelichting_consultatie_tm_21-24.pdf VREG.be: Nieuwe tariefstructuur vanaf 2022], dia 59-60&lt;/ref&gt;

=== Prosumenten ===
Een prosument is een verbruiker (consument) die zelf ook energie produceert (producent). Bijvoorbeeld via {{Wp|Zonnepaneel|zonnepanelen}}, wind- of waterkrachtinstallaties of {{Wp|Warmte-krachtkoppeling#Micro-warmte-krachtkoppeling|micro-WKK}}. Voor een burger zijn zonnepanelen de meest gekozen optie.

Bij een analoge Ferraristeller gaat de teller vooruit bij afname (je verbruikt meer dan je eigen productie produceert) en achteruit bij injectie (je produceert zelf meer dan dat je kan verbruiken). Stel dat je teller ‘s ochtends op 2000 kWh staat en de dag erna nog steeds. Veel kan je daar niet uit besluiten, want onderstaande scenario’s zijn allemaal mogelijk:
* Er was geen verbruik en geen productie.
* Er was verbruik, maar net voldoende eigen productie zodat niets van het net moest afgenomen worden en niets moest geïnjecteerd worden.
* Er is 3 kWh afgenomen van het net (bv. ‘s nachts), maar ook 3 kWh geïnjecteerd (bv. overdag). Je hebt dus tweemaal het openbaar elektriciteitsnet gebruikt. Het kan dat er ook 1 kWh van de zonnepanelen direct zelf verbruikt is, waarvoor het net dus niet nodig was.

De uitdaging is om een tariefstructuur uit te dokteren die op lange termijn houdbaar is. Enkele mogelijkheden, toegepast op bovenstaande.
* Er wordt niets aangerekend, alhoewel je misschien het net gebruikt hebt. Het probleem is dat de netkosten dan moeten verdeeld worden over minder consumenten, waardoor voor hen de kost stijgt. Op lange termijn is dit dus niet houdbaar.
* Er wordt een forfaitair bedrag aangerekend, bv. op basis van het vermogen van de omvormer. Het voordeel is dat ook prosumenten bijdragen aan de netkosten, maar het nadeel is dat het geen rekening houdt met de echte situatie. Stel dat je twee prosumenten hebt met dezelfde PV-installatie. De ene doet zijn best om wat hij zelf produceert maximaal te verbruiken en de andere doet dat niet, dan zullen ze toch evenveel moeten betalen voor het gebruik van het net. Zowel voor de netkost (de kost zou evenredig moeten zijn volgens het gebruik van het net), als de energiekost (elektriciteit ‘s avonds en in de winter is duurder dan overdag en in de zomer) is dit niet logisch.
* De Ferraristeller wordt vervangen door een digitale meter die afname en injectie apart registreert via oplopende tellers. Nu is het mogelijk om het effectief gebruik van het elektriciteitsnet te factureren. Hoe beter je erin slaagt om verbruik af te stemmen op de eigen productie, hoe lager deze kost zal zijn.

Dat je moet betalen voor gebruik van het net lijkt fair, maar afnemen of injecteren maakt hier wel een groot verschil. Bij die laatste gebruik je weliswaar het net, maar je biedt ook elektriciteit aan. Hier verwacht je dus eerder een {{Wp|Terugleververgoeding|injectie''vergoeding''}} (om de investering in jouw zonnepanelen terug te verdienen), dan een net''kost''. Stel dat je voor de afname een vast tarief hebt van €0,30/kWh, dan lijkt het logisch dat jouw injectievergoeding ook €0,30/kWh bedraagt. In de feiten is dat zo met een Ferraristeller, omdat deze niet apart afname en injectie kan meter (zie verder bij '[[Energietransitie#Van_meten_tot_weten|Van meten tot weten]]'). Toch is het geen logisch tarief, omdat we o.a. te maken hebben met vraag en aanbod. Zo zullen in de zomer PV-panelen vaak te veel produceren voor eigen gebruik en hoe groter het aanbod, hoe lager de waarde. In de winter zal je meer moeten afnemen van het net en hoe lager het aanbod, hoe hoger de waarde.

&lt;gallery&gt;
As solar firmengebaude.jpg|Zonnepanelen
Kilowattuurmeter dubbel tarief.jpg|Analoge Ferrarismeter
Intelligenter zaehler- Smart meter.jpg|Digitale meter
&lt;/gallery&gt;

Voor de prosument moeten dus tarieven bedacht worden waarbij hij betaalt voor het gebruik van het net en dus gestimuleerd wordt om zijn zelfconsumptie te maximaliseren. Op vlak van energiekosten moet hij een billijke injectievergoeding ontvangen. We gaan er dieper op in bij de subpagina '[[Energietransitie/Eigen productie|Eigen productie]]'. Het achterliggend idee is logisch, maar:
* De netkost moet voldoende laag zijn en de injectievergoeding voldoende hoog om te zorgen dat mensen nog willen investeren in eigen productie.
* Om het netwerk minder te belasten zou je een netwerk met je buren kunnen opzetten (bv. iemand die een anders georiënteerd dak heeft). De wetgever laat dit echter (nog?) niet toe.

=== Afsluiter ===
Dus ‘langetermijnvisie’ + ‘(combinatie van) tarief’ en de energietransitie is een feit? Er werden al enkele “maren” opgesomd, maar dan is er ook nog onderstaande.

* Recent was er de {{Wp|Protestbeweging van de gele hesjes|protestbeweging van de gele hesjes}} (gilets jaunes), die o.a. was ontstaan in Frankrijk naar aanleiding van de verhoging van de brandstofaccijns. In het kader van ‘de vervuiler betaalt’ lijkt dit een goed idee om zo het gebruik van fossiele brandstof te ontmoedigen. Maar iemand die het minder breed heeft, heeft minder mogelijkheden om over te stappen naar een alternatief. Er is dan sprake van (stijgende) energiearmoede. Vandaar ook de uitspraak: “een rechtvaardig klimaatbeleid zal sociaal of niet zijn”. Deze uitspraak geldt ook voor de energietransitie.
* In theorie kunnen we veel van ons gedrag aanpassen, maar in praktijk blijkt dat best lastig te zijn (de wil is sterk, het vlees is zwak). Het is wel zo dat diegene die het ook doen, er ook wel mogen voor beloond worden. Waar een wil is, is een weg.
* Het is niet voor iedereen mogelijk om het gedrag aan te passen. Gezinnen waar ouders moeten gaan werken en kinderen naar school moeten zullen wellicht in de ochtend een piekvermogen hebben door de koffiezet, haardrogers, douche (warmtepomp), ...
* Er is ook een groep die vindt dat ze hard werken en weinig zin hebben in extra belastingen die hun gedrag sturen. Als de politiek de voordelen onvoldoende kan uitleggen (of erger: de beloofde voordelen zijn er niet), dan zal de bereidheid bij de bevolking snel weg zijn.
* Het aangaan van een contract met een energieleverancier of het maken van een investering is met een relatief vast tarief even relatief eenvoudig. Het vergelijken van leveranciers onderling is dan gemakkelijk en van investeringen kan je een terugverdieneffect berekenen. Met variabele tarieven is dat veel moeilijker.
* Energieleveranciers zullen je ongetwijfeld diensten aanbieden om de factuur naar beneden te krijgen, maar de vraag is in hoeverre de beloftes ingelost worden. Heb je de tijd en de kennis om zoiets na te gaan?
* De groenste kWh is diegene die je niet verbruikt en dat is ook nog eens financieel heel erg interessant! Dat was een uitspraak die met de oude tarieven als een paal boven water stond. Met de nieuwe tarieven verliest die wat aan kracht. Als je veel zonnepanelen hebt, kan het interessanter zijn om te investeren in een airco, dan in zonnewering. Maar die airco is een blijvende energievreter. In het globale plaatje is het beter dat jouw elektriciteit naar de fabriek in de buurt gaat en dat je investeert in zonnewering, maar door een te lage injectievergoeding ben je eerder geneigd alsnog voor de airco te gaan.

Bovenstaande opsomming lijkt een oproep om het dan maar allemaal bij het oude te laten, omdat dit dan geen extra kosten met zich zou meebrengen. Dat is in de verste verte de bedoeling niet! De huidige situatie is nu eenmaal op lange termijn helemaal niet houdbaar! Blijven bij het oude zál namelijk zéker zorgen voor extra kosten voor huidige en toekomstige generaties.

== Andere ==
Er zijn ook nog andere dan jouw energiefactuur om impact te hebben op de energietransitie. De ene op microniveau, andere op meso/macro-niveau.

=== CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-belasting ===
Als je productgroep A duurder maakt, worden andere productgroepen relatief gezien goedkoper. Een {{Wp|CO2-belasting|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-belasting}} zou hernieuwbare energie zo goedkoper kunnen maken t.o.v. fossiele energie. Het moeilijkste is om die zo evenwichtig als mogelijk te maken én om de opbrengsten nuttig te investeren in de maatschappij. 

=== Subsidies ===
Als je productgroep B of dienst C subsidies geeft, dan worden andere productgroepen relatief gezien duurder. Subsidies worden uiteindelijk betaald door belastingen bij burgers (personenbelasting, BTW, ...). Het is belangrijk om niet over één nacht ijs te gaan. Complexe materie dus, te complex voor dit Wikibook.

=== Energiecoöperaties ===
Onder de paraplu van {{Wp|REScoop.eu|REScoop.eu}} ken je mogelijk al enkele energiecoöperaties of lokale energiegemeenschappen (LEC, local energy community). Dit zijn gewone burgers die zich verenigen om samen windturbines en zonnepanelen te plaatsen of om thuis de samen opgewekte groene stroom of warmte aan een faire prijs geleverd te krijgen. Voor zo’n zaken is al wetgeving uitgewerkt.

Er is echter nog geen wetgeving uitgewerkt om in zo’n energiegemeenschap met de buurt zoiets op te zetten. De Vlaamse regering maakt nu wel de weg vrij voor de rechtstreekse verkoop van zonnestroom tussen particulieren. Buurtbewoners zullen ook gezamenlijk zonnepanelen of wijkbatterijen kunnen plaatsen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie het artikel bij De Tijd: [https://www.tijd.be/ondernemen/milieu-energie/vlaming-mag-straks-zonne-energie-verkopen-aan-buren/10262042.html Vlaming mag straks zonne-energie verkopen aan buren]. Of de forumpost bij ecobouwers [https://www.ecobouwers.be/forum/ik-ben-op-zoek-naar-informatie-ivm-creatie-van-een-energiegemeenschap Ik ben op zoek naar informatie ivm creatie van een energiegemeenschap]. Of [https://pionierkraft.de/produkt/ het product van PIONIERKRAFT].&lt;/ref&gt;

=== (Des-)investeren ===
Ditmaal een overzicht van investeringen zonder een fysiek product bij je thuis. En bij investeren hoort ook {{Wp|Desinvesteren|desinvesteren}}. Als je akkoord gaat met de inleiding van dit Wikibook, dan gaat het dus om ''put your money where your mouth is'' en ''walk the talk''. Onderstaande items zijn ook interessant als je niet de mogelijkheid hebt om fysieke investeringen te doen (bv. bij een huurhuis).

* Binnen maatschappelijk verantwoord ondernemen bestaat een {{Wp|Eerlijke Geldwijzer|eerlijke geldwijzer}}, waar je o.a. kan bekijken hoe ze de klimaatverandering tegengaan. Niet tevreden? ''{{Wp|en:Bank Transfer Day|Move your money}}''.
* Bekijk of je kan investeren in {{Wp|Energiecoöperatie|energiecoöperaties}}. Geld ''an sich'' doet niet zoveel: als je geld stockeert, zonder concrete investering daartegenover, wordt er ook geen actie ondernomen. Vandaar bieden sommige coöperaties jou te mogelijkheid om in te schrijven op een mailinglijst, zodat je op de hoogte gehouden wordt van hun projecten. Bv.:
** … voor PV-panelen op iemand anders zijn dak.
** … voor windturbines.
** … voor {{Wp|Warmte-krachtkoppeling|warmte-krachtkoppeling}}, waar warmte wordt opgewekt en bijhorende elektriciteit handig meegenomen is.
* Investeren met tijd en/of geld in verenigingen die deze elektrische energietransitie een handje toesteken. Of help medeburgers met hun vragen op een forum zoals [https://www.zonstraal.be/forum/ dit van zonstraal.be].

{{Appendix}}
{{Sub}}
[[Categorie:Economie|Factuur]]</text>
      <sha1>ewo068ubwzq296habf0wwbq9bgmkv0t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432318</id>
      <parentid>432316</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Versie [[Special:Diff/432316|432316]] van [[Special:Contributions/JopkeB|JopkeB]] ([[User talk:JopkeB|overleg]]) ongedaan gemaakt - cat is naar Boek verplaatst</comment>
      <origin>432318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35699" sha1="ighmdedrttbot3venvg022huuu1kn8r" xml:space="preserve">== Huidige factuur ==
=== De componenten ===
In Vlaanderen krijg je één factuur van jouw energieleverancier ({{Wp|Engie|Engie}}, {{Wp|Ecopower|Ecopower}}, …), maar deze moet sowieso enkele zaken doorstorten naar anderen. Zoals aangehaald door de {{Wp|Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt|VREG}}&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Meer info over de componenten van de elektriciteitsprijs: zie [https://www.vreg.be/nl/energieprijs energieprijspagina van de VREG].&lt;/ref&gt; zijn er drie belangrijke componenten die de elektriciteitsprijs bepalen (zoals ook zichtbaar in [https://vtest.vreg.be/ de V-test]).
* '''Energiekost''': het deel van uw factuur dat voor een groot stuk rechtstreeks naar jouw gekozen energieleverancier gaat. Het is meestal opgesplitst in een jaarlijkse vergoeding, een energiecomponent en kosten voor groene stroom+WKK. De leveranciers bepalen wat en hoe ze iets doorrekenen aan de klant, waarbij ze o.a. rekening moeten houden met het Vlaamse energiedecreet van 2012 dat ze verplicht om voldoende groene energie aan te kopen. Het is vooral op dit deel van de factuur dat er (grondige) verschillen zijn van leverancier tot leverancier (bv. een leverancier die de jaarlijkse vergoeding op €0 zet).
* '''Netwerkkosten''' of nettarieven: de tarieven die u betaalt om energie tot bij u thuis te krijgen (o.a. de kabels). Denk aan tarief databeheer&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VREG.be: [https://www.vreg.be/nl/veelgestelde-vragen/wat-het-tarief-databeheer-en-waarom-het-hoger-dan-het-vroegere-meet-en-teltarief Wat is het tarief databeheer en waarom is het hoger dan het vroegere meet- en teltarief?]&lt;/ref&gt;, distributiekosten en transportkosten. De bedragen verschillen van regio tot regio. Een belangrijke speler in Vlaanderen is {{Wp|Fluvius|Fluvius}} die netten voor elektriciteit, aardgas en warmte bouwt en beheert, maar ook andere diensten aanbiedt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie bv. [https://www.fluvius.be/sites/fluvius/files/2020-03/spitsdagen-2020.pdf Spitsdagen 2020 van Fluvius]&lt;/ref&gt;
* '''Heffingen''': de federale overheid en de Vlaamse overheid heffen ook een aantal belastingen: naast de BTW ook de energiebijdrage, de federale bijdrage en de bijdrage energiefonds. De Vlaamse regering besliste wel dat vanaf 2022 de kost voor het onderhoud van de openbare verlichting verdwijnt uit de elektriciteitsfactuur.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DeMorgen.be: [https://www.demorgen.be/nieuws/kosten-openbare-verlichting-verdwijnen-in-2022-uit-elektriciteitsfactuur~bb43d947/ Kosten openbare verlichting verdwijnen in 2022 uit elektriciteitsfactuur]&lt;/ref&gt;

Om misverstanden te vermijden is de globale elektriciteitsprijs als e-PRIJS geschreven en zijn de drie componenten met kleine letters geschreven.

=== Verbruik ===
Dankzij een meter/teller wordt jouw verbruik bijgehouden in kWh (niet kW/h!!). Een ouderwetse gloeilamp van 60 watt die je een half uur gebruikt zal een verbruik opleveren van 60 watt x 0,5 uur == 60W x 0,5h == 30 Wh == 0,030 kWh. Bij de meeste gezinnen geef je eenmaal per jaar de tellerstand door en dat bepaalt jouw factuur. Enkele opmerkingen:

* Stel dat je een maand niet thuis bent, dan is de kans groot dat je toch een verbruik hebt. Heel wat elektronica heeft namelijk een sluipverbruik door gewoon met de stekker in het stopcontact te zitten. Tijdens een ‘energiejacht’ zoek je naar manieren om zo’n sluipverbruik te vermijden, bv. via een schakelaar. De groenste en goedkoopste kWh is diegene die je niet verbruikt.
* Stel dat je een jaar niet thuis bent, maar ook álles uitschakelt. De teller verandert dus een jaar niet. Het kan dat je toch een kostprijs aangerekend krijgt als er abonnementsgeld wordt gerekend. Sommige leveranciers rekenen énkel een vaste prijs per kWh: in dat geval hoef je niets te betalen.
* De meeste energieleveranciers rekenen een (behoorlijk) vaste prijs aan per verbruikte kWh, maar achter de schermen verloopt dit helemaal niet zo. Zie verder bij de wet van vraag en aanbod.
* Met zonnepanelen kun je je verbruik naar beneden halen, tot zelfs 0. En met 0 kWh verbruik, moet de factuur zo goed als 0 euro zijn... toch? Helaas: zie verder bij de wet van vraag en aanbod.

=== Prijzen vergelijken ===
Als je voor brood een andere aanbieder wil, moet je fysiek naar een andere winkel. Veranderen van energieleverancier is op dat vlak gemakkelijker voor de consument: het is puur een administratief iets, want de meter en de kabels blijven hetzelfde. Het kan dus lonen om heel regelmatig te kijken of het niet beter is op een ander (met PV-panelen verander je best rond de meteropname).&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VRT NWS: [https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2020/12/15/meer-dan-1-miljoen-gezinnen-betalen-elk-jaar-500-euro-te-veel-vo/ Meer dan 1 miljoen gezinnen betalen elk jaar €500 te veel voor hun energie]&lt;/ref&gt; Om je te helpen bestaan er heel wat prijsvergelijkers:

* De Vreg is de gewestelijke energieregulator, die met hun V-test de prijzen tussen verschillende aanbieders laat vergelijken.
* Mijnenergie.be is een commercieel initiatief van {{Wp|DPG Media|DPG Media}}, waarbij enkel energieleveranciers worden opgenomen die een commissie betalen.
* Via groepsaankopen kan soms een nog betere prijs worden bedongen.
* Bij Gaele en June gaan zij in de markt op zoek naar de beste energieprijs, waardoor je zelf niet met prijsvergelijkers aan de slag moet.

Als je in bovenstaande eenzelfde energieabonnement met verschillende prijzen tegenkomt, dan kan dit komen door kortingen die wel of niet worden meegenomen. Naast de prijs kan je als consument nog extra eisen hebben: moet de stroom duurzaam zijn geproduceerd, wil ik mede-eigenaar zijn van het bedrijf, moeten ze hoog scoren op klantvriendelijkheid, …

=== De wet van vraag en aanbod ===
Het ideale zou zijn dat de vraag constant is: dat iedereen op elk moment evenveel elektriciteit nodig heeft. Je bouwt dan bv. gasturbines en slaat een voorraad gas in. Deze gasturbines kunnen vervolgens altijd op hun optimaal maximum draaien om elektriciteit te maken, waardoor deze investering maximaal kan renderen.

Maar de vraag is helemaal niet constant: zo is er ‘s nachts en in het weekend vaak een kleinere elektriciteitsvraag (vandaar ook de piek- en daltarieven). Ook het aanbod is niet constant: er is meer aanbod als er veel zon en wind is. Vanuit de economie weten we dat {{Wp|Vraag en aanbod|vraag en aanbod}} op elkaar wordt afgestemd door de prijzen. Dat is ook zo voor elektriciteit, maar wel “achter de schermen” op de groothandel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Voor een voorbeeld van zo'n groothandelsprijs: zie [https://www.demorgen.be/nieuws/elektriciteit-maandagavond-opnieuw-peperduur~b1aefbaf/ Elektriciteit maandagavond opnieuw peperduur] in DeMorgen van 21 september 2020&lt;/ref&gt;

De wetmatigheid is dat het aanbod en de vraag van elektriciteit altijd in evenwicht moet zijn en dat is best een huzarenstukje. Via een {{Wp|Hydraulische analogie|hydraulische analogie}} kunnen we ons elektriciteitsnet vergelijken met een waternet. We verwachten een bepaalde waterdruk (“spanning”), omdat onze apparaten gebouwd zijn om met die waterdruk (“spanning”) om te gaan. Als er te veel vraag is en te weinig aanbod, dan daalt de spanning op het netwerk. Dit kan leiden tot een {{Wp|Brown-out (elektriciteit)|brownout}}, zelfs tot een {{Wp|Stroomuitval|blackout}} (wat dan weer chaos en paniek zal creëren&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Panorama.nl: [https://panorama.nl/artikel/461365/chaos-en-paniek-dit-gebeurt-er-in-nederland-bij-een-totale-black-out Chaos en paniek: dit gebeurt er in Nederland bij een totale black-out]&lt;/ref&gt;). Als er te veel aanbod is en te weinig vraag, dan stijgt de spanning op het netwerk. Ook dit kan tot een blackout leiden.

Enkele voorbeelden:
* Als in jouw buurt de mensen omstreeks 18 uur thuiskomen, hun elektrische auto in het stopcontact stoppen en iets koken op hun elektrisch fornuis (de vraag), dan moet ergens een elektriciteitscentrale wat harder werken (het aanbod).
* Stel dat de hemel eensklaps opklaart, waardoor zonnepanelen in jouw buurt plots heel wat meer elektriciteit kunnen creëren (het aanbod). Dat klinkt heel positief, maar als de vraag niet kan volgen, dan stijgt de spanning. Om het evenwicht te herstellen kan je de vraag laten stijgen (jouw boiler laten werken, een diepvriesbedrijf in de buurt dat extra vriest, …) of het aanbod laten dalen (een andere elektriciteitscentrale die wat minder hard draait).
* Toen we nog meer lineair TV keken, waarbij een volledig land dus op een vast tijdstip naar programma’s keek kon er plots een grote piek zijn in de vraag. In het Verenigd Koninkrijk staat dit bekend als {{Wp|en:TV pickup|TV pickup}}: in het reclameblok gingen er velen thee zetten met hun waterkoker. Dat zorgde voor een kortstondige piek (de vraag), waar het aanbod deze piek wel moest mee volgen of er volgde een black-out.

Kunnen we elektriciteit net zoals gas niet gewoon opslaan bij een te groot aanbod, en terug vrijgeven bij een grote vraag? Dat kan, maar slechts een héél klein beetje. Ja, er zijn grote stappen vooruit gezet zijn bij de accu’s voor smartphones, laptops, elektrische fietsen en auto’s. Maar voor grote opslag is de investering gewoon véél te groot: een paar dagen is al moeilijk, laat staan een opslag van zomer naar herfst/winter.

Het elektriciteitsnet is dus niet zoals een bank werkt: je krijgt een loon/zakgeld gestort op jouw bankrekening en alles wat je niet “verbruikt” blijft daar staan. Als je later een grote investering hebt, kan je dit opgespaarde geld hiervoor gebruiken. In perceptie denken sommige dat hun extra opgewekte energie van de zonnepanelen in de zomer op het net gezet wordt, om deze dan in de winter opnieuw te gebruiken. Maar het net is geen bank!&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie [https://www.treehugger.com/problem-net-zero-grid-not-bank-4856628 The Problem With Net Zero: The Grid Is Not a Bank], een artikel op Treehugger.com.&lt;/ref&gt;

Dus vraag en aanbod moeten in evenwicht zijn en opslag is moeilijk. Maar de zon schijnt altijd ergens op de wereld. Kunnen we dan een overschot aan de ene kant, niet gewoon doorsturen naar waar een tekort is? Dat kan, maar net zoals bij opslag, vergt dit grote investeringen. Hoe groter de door te sturen piek, hoe dikker en duurder zo’n kabel zal zijn. Als je in een dichtbebouwd land woont, is zo’n hoogspanningskabel niet gemakkelijk om vergund te krijgen.

Bij deze ‘wet van vraag van aanbod’ hebben velen een verkeerd beeld. Vaak is dit omdat op de factuur een relatief vaste elektriciteitskost per verbruikte kWh staat. Deze geeft helaas de werkelijkheid niet weer. Hiervoor moeten we terug naar de verschillende componenten van de e-PRIJS:
* Als het aanbod groot is, zal de '''energiekost''' voor de elektriciteitsleverancier laag zijn: je moet immers de vraag omhoog krijgen, zodat er een evenwicht blijft. Als er een grote vraag is, maar een beperkt aanbod zal het net omgekeerd zijn. Als de elektriciteitsleverancier een vaste e-PRIJS aanrekent, wordt de consument niet gestimuleerd om te verbruiken als de prijs laag is en om verbruik uit te stellen als de prijs hoog is. Het gevolg is dat we vraag en aanbod niet optimaal op elkaar afstemmen, waardoor de uiteindelijke prijs op de factuur hoger is dan het zou kunnen zijn.
* Als we vlot elektriciteit doorheen het land, tussen landen of tussen continenten willen transporteren, dan is een investering in het elektriciteitsnet nodig. Dat betekent dat de '''nettarieven''' moeten stijgen om dit te kunnen betalen. Als we maximaal lokaal verbruiken als het aanbod er is en onze piek zo laag mogelijk houden, dan hoeft deze investering minder groot te zijn.
* Bij de '''heffingen''' zit BTW maar ook enkele energieheffingen. Worden deze heffingen wel optimaal ingezet om de energietransitie te bewerkstelligen?
* Misschien heb je nog recht op een '''terugdraaiende teller''': als deze in de zomer 4000 kWh terugdraait, mag deze in de winter 4000 kWh verder draaien, zonder dat dit een impact heeft op je factuur. Dat is eigenlijk niet logisch: in de zomer is het dagaanbod groot en is de elektriciteit eigenlijk minder waard dan in de winter. In Vlaanderen wordt dit deels gecorrigeerd door een '''prosumententarief''', een vast tarief gekoppeld aan het maximum vermogen van de omvormer.

Het moeten afstemmen van vraag en aanbod zorgt ervoor dat de ePRIJS op de groothandelsmarkt eigenlijk variabel is. Zo’n systeem kennen we van heel wat andere zaken:

* Als je wil reizen is dat duur als anderen óók op dat moment op reis willen. Vandaar hebben we een hoog- en laagseizoen, met verschillende prijzen.
* Bij solden willen winkels van een oude(re) collectie af, omdat er al een nieuwere collectie op komst is. Om mensen te stimuleren uit die oudere collectie te kopen, moeten ze de prijs laag houden.
* Parkeertarieven in een centrum zijn duurder dan aan de rand (verschil in plaats) en vaak bepaalt het tijdstip ook de prijs.
* Als iedereen op hetzelfde moment de trein neemt om op school of het werk te geraken, zijn er veel treinen, sporen, machinisten, … nodig. Allemaal kostenposten die de rest van de dag voor een groot deel niet gebruikt worden. Als we de spits kunnen spreiden, hebben we minder treinen etc. nodig en dalen de kosten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Bron treinvergelijking: intellisol.be, met [https://intellisol.be/capaciteitstarief-2022/ Capaciteitstarief vanaf 2022]&lt;/ref&gt; Zo kan een Senior Ticket bij de {{Wp|National Railway Company of Belgium|NMBS}} pas gebruikt worden vanaf 9 uur.

Elektriciteitsvraag en -aanbod op elkaar afstemmen lijkt dus de weg om in te slaan. Bij energie is het helaas wel een stukje complexer, omdat iemand die investeert daar ook wel terecht rendement wil uit halen en omdat energie een basisbehoefte is.

== Toekomstige factuur ==
Er worden enkele mogelijke vernieuwende tarieven besproken (nog meer staan op ''{{Wp|en:Electricity pricing|Electricity pricing}}''). Heel wat mensen vergelijken met hun huidige situatie om te weten of het een verbetering is of niet. Alhoewel dit logisch is (je kent die situatie), is het de foute vergelijking. Of we het nu willen of niet: de toekomst ziet er sowieso anders uit dan vandaag. Dat de maatschappij bv. verder zal {{Wp|Elektrificatie|elektrificeren}} is duidelijk. Heel wat investeringen (auto, warmtepomp, …) zijn er voor de komende 10 tot 20 jaar. Dan moet je zoeken naar de best mogelijke oplossing, die ook nog werkbaar is in die toekomst. Met een ''business as usual'' zal bijna iedereen verliezen (hogere tarieven die door de juiste investeringen hadden vermeden kunnen worden), met een vernieuwende aanpak kan het eerlijker (de vervuiler/gebruiker betaalt).

Er zijn trouwens nu al energieleveranciers met dynamische tarieven. In België is er Yuso (voor zakelijke klanten), [https://www.engie.be/nl/dynamic-tarief/ Engie Dynamic], Eneco, Ebem, OCTA+ en Frank Energie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie VREG.be: [https://www.vreg.be/nl/dynamische-energieprijzen Dynamische energieprijzen] en DeMorgen: [https://www.demorgen.be/nieuws/de-elektriciteitsprijs-wordt-per-uur-berekend-en-de-gasprijs-per-dag-9-vragen-over-dynamische-elektriciteitscontracten~be12cd83/ 9 vragen over dynamische elektriciteitscontracten ]&lt;/ref&gt; In Nederland is er bv. NieuweStroom, EasyEnergy,...&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie ook Tweakers.net: [https://gathering.tweakers.net/forum/list_messages/2049754/0 Het grote day ahead energie prijzen topic]&lt;/ref&gt; In Groot-Brittanië is er Octopus Agile van {{Wp|en:Octopus Energy|Octopus Energy}}. In Duitsland is er {{Wp|en:Sonnen GmbH|Sonnen.de}} (energieopslag en -gemeenschap) en aWATTar.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie filmpje &quot;[https://www.youtube.com/watch?v==aYVnEgJTqhg aWATTar - energy in sync with nature]&quot;&lt;/ref&gt; In Australië is er [https://www.amber.com.au/ Amber Electric]. Het VREG-artikel &quot;[https://www.vlaamsenutsregulator.be/nl/veelgestelde-vragen/een-dynamisch-elektriciteitscontract-interessant-voor-mij Is een dynamisch elektriciteitscontract interessant voor mij?]&quot; is een goed vertrekpunt.

Er zijn er ook die een 'tussenslag' kiezen zoals het Empower Flextime van Engie. Dit contract voert drie vaste tijdzones in, met drie verschillende tarieven: een hoger tijdens de ochtend- en de avondpiek, een lager overdag en tijdens de ochtend- en avondpiek in het weekend, en een “superlaag” ’s nachts en overdag tijdens het weekend. Op bepaalde momenten wil Engie elektriciteit zelfs gratis maken voor de gebruikers.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De Standaard: [https://www.standaard.be/economie/dag-en-nachttarieven-keren-terug-in-een-hernieuwbaar-jasje/69617193.html Dag- en nachttarieven keren terug in een hernieuwbaar jasje.]&lt;/ref&gt;

=== Capaciteitstarief ===
Om dit uit te leggen gebruiken we een {{Wp|Hydraulische analogie|hydraulische analogie}}. Stel je een wijk voor met één centrale waterleiding, waar de verschillende afzonderlijke huizen van aftappen en een aparte meter hebben. Nu wil diegene op het einde van de straat een zwembad aanleggen dat héél snel gevuld moet geraken met water. De watermaatschappij belegt een vergadering om het over de centen te hebben.

* De watermaatschappij wil de kost niet dragen, want voor gewoon waterverbruik voldoen de buizen in de straat.
* Diegene met zijn zwembad vindt niet dat hij dat moet betalen, omdat de andere van de grotere buis in de straat ook meeprofiteren. Bovendien zal hij door het hoge waterverbruik ook een grotere factuur hebben en helpt hij sowieso al meebetalen. Om nog te zwijgen van de BTW die hij moet afdragen door de aanleg van het zwembad.
* De anderen willen niet betalen, want zij hebben dit niet aangevraagd en geven aan het niet nodig te hebben.

Hmm, een moeilijke kwestie. De watermaatschappij besluit om het uit te voeren, maar ook om de waterdistributiekost te wijzigen. De waterteller houdt bij hoeveel water per kwartier door de meter passeert: hoe groter de piek, hoe groter de kost. Stel nu twee gezinnen met een zwembad van 25000 liter. Het ene gezin zet de kraan hélemaal open, terwijl het andere gezin het druppelsgewijs vult. Alhoewel het gaat om dezelfde hoeveelheid water, zou het laatste gezin toch minder moeten betalen, omdat hun piek minder groot is.

Hetzelfde principe heb je bij elektriciteit: o.a. de dikte van de kabel bepaalt mee hoeveel elektriciteit er in één keer door kan. Stel dat die persoon met zijn zwembad een feestje geeft. De vrienden komen toe met hun elektrische auto en pluggen deze in om bij te laden. Ze springen in het door het door de warmtepomp verwarmde zwembad en als het ze even te warm wordt, gaan ze in het aircogekoelde huis om af te koelen. Daarna volgen frietjes à volonté. Je voelt aan dat dit alles samen voor een grote piek op het netwerk bezorgt. Dankzij een capaciteitstarief (piekvermogenstarief) zal die gebruiker een factuur hebben die meer overeenkomt met de effectieve kostprijs van het netwerk. Dit kan hem aanzetten om de kost te vermijden:

* Het zwembad kan hij vooraf op temperatuur brengen: water behoudt relatief goed zijn warmte en doet dat nog beter met een geïsoleerd rolluik op het water bij niet-gebruik.
* Hij voorziet domotica waarbij het laden van auto’s trager gaat als er ook ander verbruik op het netwerk is. 
* Door het investeren in zonnepanelen kan hij zijn zelfverbruik verhogen.

Hopelijk snap je het achterliggend idee. De VREG zelf heeft het over “''Met het oog op de energietransitie worden de ‘netkosten’ (de kosten voor het aanleggen, beheren en onderhouden van de elektriciteitsnetten en het vervoer van elektriciteit) vanaf 2022 grotendeels op basis van capaciteit aangerekend.''”&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie VREG.be: [https://www.vreg.be/nl/toekomst-nettarieven-capaciteitstarief Toekomstige nettarieven via een capaciteitstarief].&lt;/ref&gt; Dit tarief zal worden berekend op basis van de gemiddelde maandpiek’ (kW), die wordt bepaald door het hoogste kwartiervermogen (ofwel ‘piekvermogen’) dat u in een maand hebt gebruikt. Meer details in [[Energietransitie/Capaciteitstarief | de subpagina over capaciteitstarief]].

Dit tarief is dus een onderdeel van de netkosten. Het achterliggend idee van het tarief is logisch, maar er zijn toch ook nadelen:

* Er is een ondergrens van 2,5 kW, waardoor je zelfs bij een nulverbruik een capaciteitstarief zal moeten betalen. Helemaal onlogisch is dit niet, omdat het gaat om een netwerkkost: je betaalt mee om het net te kúnnen gebruiken, zelfs al gebruik je het die maand niet. Vanaf deze ondergrens neemt de kost lineair toe met een grotere maandpiek.
* Eén enkele piek bepaalt jouw maandpiek. Stel dat je een tweede verblijf niet gebruikt van 1 tot 30 december, maar op oudejaarsavond trek je er heen voor een feestje. Die ene dag zal jouw maandpiek bepalen! Opnieuw niet helemaal onlogisch, want er is een netwerk aangelegd moeten worden, om dit verblijf te kunnen aansluiten. Toch is het wel wat zuur.
* Het houdt geen rekening met tijd of plaats. In een wijk met veel zonnepanelen help je het net ontlasten door bij een zonnige dag veel verbruikers aan te zetten. Alleen kan je daardoor boven een bepaalde piek uitkomen en word je gestraft om het net te ontlasten. Ook als je in een wijk woont waar bijna iedereen een 9 to 5 job op locatie heeft, dan lijkt de kans eerder klein dat je het netwerk overbelast door om 12 uur nog wat te strijken, een vaatwas + wasmachine aan te zetten en de aardappelen te koken + vlees te bakken.

=== Aansluitingsvermogenstarief ===
Bij het vorige tarief kan je zo’n piek over het hoofd zien. Als we terug naar het voorbeeld gaan van het zwembad, dan zou je eigenlijk aan de watermaatschappij kunnen vragen om hun kraan aan de meter voor jou wat meer dicht te draaien, zodat je sowieso niet meer zo’n hoge piek hebt. Je kan dan niets meer over het hoofd zien. Dat kan ook bij een aansluitingsvermogentarief: jouw teller knijpt de maatschappij wat meer dicht, zodat het elektrisch vermogen dat je op een bepaald moment kan opnemen sowieso begrensd is. Hoe kleiner je dit neemt, hoe goedkoper dit deeltje van de nettarieven.

Dit tarief is dus een onderdeel van de netkosten. Het achterliggend idee van het tarief is logisch, maar:
* Als je een situatie hebt waarbij je toch wat meer verbruikers hebt, dan kan de zekering zich snel uitschakelen. Dit kan je tegengaan door bv. te investeren in een batterij of door een hoger aansluitingsvermogen te nemen. Beide betekenen extra kosten.
* Het houdt geen rekening met tijdstip of plaats. Als er in de buurt heel wat zonnepanelen zijn en er is veel wind, dan is elektriciteit in principe heel goedkoop. Dat moment is dan interessant om de elektrische auto of het sanitair warm water te verwarmen. Alleen haal je door de dichtgeknepen aansluiting niet het onderste uit de kan.

Merk op dat er voor Vlaanderen geen plannen zijn om dit tarief in te voeren. In Spanje kan je wel de &quot;zwaarte van jouw aansluiting&quot; kiezen. Het goedkoopste is ongeveer 3 kW en hoe hoger je dit neemt, hoe hoger het aansluitingsvermogenstarief. Deze instelling wordt op afstand gedaan via de digitale meter en als het gevraagde vermogen over de ingestelde drempel gaat, dan slaat hij af.

=== Time of use ===
Bij de vorige twee tarieven kwam het al aan bod: elektriciteit kost door het tijdstip en de plaats niet altijd evenveel. Als elektriciteit goedkoop is, zou je mensen zoveel mogelijk moeten aanzetten elektriciteit te verbruiken. Dat heeft twee voordelen:

* Goedkoop wil zeggen dat het aanbod (te) groot is en vraag en aanbod moeten nu eenmaal in evenwicht zijn. Een goedkopere prijs stimuleert mensen om te verbruiken, wat dan weer helpt om het evenwicht te herstellen.
* Alles wat de mensen verbruiken tijdens een goedkoop tarief (elektrische auto laden, vaatwas, …), moet later (bv. in de avondpiek) niet meer verbruikt worden. Daar er in de avondpiek dan minder verbruikers zullen zijn, kan de kostprijs eigenlijk lager gehouden worden.

Zo'n ''time of use'' (TOU) tarief is dus een onderdeel van de energiekosten. Het achterliggend idee van het tarief is logisch, maar:

* Als je een vaatwas of wasmachine start omdat er veel zon is, dan kan je dit programma niet zomaar onderbreken als er plots bewolking is en tarieven duurder worden.
* Als dit tarief heel goed werkt, dan neemt met een stijgend aanbod automatisch ook de vraag toe. Maar dat laat de prijs dan in principe ook meestijgen.

Conclusie? De prijs moet toch ietwat te voorspellen zijn en mag niet té variabel zijn. In Vlaanderen bestaat al een tijdsgebonden piek- en daltarief, maar dat zou in 2022 verdwijnen. Voor de nettarieven in Vlaanderen zou een echt TOU-tarief ''niet onmiddellijk vanaf 2022'' zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie [https://www.vreg.be/sites/default/files/Tariefmethodologie/2021-2024/publieke_toelichting_consultatie_tm_21-24.pdf VREG.be: Nieuwe tariefstructuur vanaf 2022], dia 59-60&lt;/ref&gt;

=== Prosumenten ===
Een prosument is een verbruiker (consument) die zelf ook energie produceert (producent). Bijvoorbeeld via {{Wp|Zonnepaneel|zonnepanelen}}, wind- of waterkrachtinstallaties of {{Wp|Warmte-krachtkoppeling#Micro-warmte-krachtkoppeling|micro-WKK}}. Voor een burger zijn zonnepanelen de meest gekozen optie.

Bij een analoge Ferraristeller gaat de teller vooruit bij afname (je verbruikt meer dan je eigen productie produceert) en achteruit bij injectie (je produceert zelf meer dan dat je kan verbruiken). Stel dat je teller ‘s ochtends op 2000 kWh staat en de dag erna nog steeds. Veel kan je daar niet uit besluiten, want onderstaande scenario’s zijn allemaal mogelijk:
* Er was geen verbruik en geen productie.
* Er was verbruik, maar net voldoende eigen productie zodat niets van het net moest afgenomen worden en niets moest geïnjecteerd worden.
* Er is 3 kWh afgenomen van het net (bv. ‘s nachts), maar ook 3 kWh geïnjecteerd (bv. overdag). Je hebt dus tweemaal het openbaar elektriciteitsnet gebruikt. Het kan dat er ook 1 kWh van de zonnepanelen direct zelf verbruikt is, waarvoor het net dus niet nodig was.

De uitdaging is om een tariefstructuur uit te dokteren die op lange termijn houdbaar is. Enkele mogelijkheden, toegepast op bovenstaande.
* Er wordt niets aangerekend, alhoewel je misschien het net gebruikt hebt. Het probleem is dat de netkosten dan moeten verdeeld worden over minder consumenten, waardoor voor hen de kost stijgt. Op lange termijn is dit dus niet houdbaar.
* Er wordt een forfaitair bedrag aangerekend, bv. op basis van het vermogen van de omvormer. Het voordeel is dat ook prosumenten bijdragen aan de netkosten, maar het nadeel is dat het geen rekening houdt met de echte situatie. Stel dat je twee prosumenten hebt met dezelfde PV-installatie. De ene doet zijn best om wat hij zelf produceert maximaal te verbruiken en de andere doet dat niet, dan zullen ze toch evenveel moeten betalen voor het gebruik van het net. Zowel voor de netkost (de kost zou evenredig moeten zijn volgens het gebruik van het net), als de energiekost (elektriciteit ‘s avonds en in de winter is duurder dan overdag en in de zomer) is dit niet logisch.
* De Ferraristeller wordt vervangen door een digitale meter die afname en injectie apart registreert via oplopende tellers. Nu is het mogelijk om het effectief gebruik van het elektriciteitsnet te factureren. Hoe beter je erin slaagt om verbruik af te stemmen op de eigen productie, hoe lager deze kost zal zijn.

Dat je moet betalen voor gebruik van het net lijkt fair, maar afnemen of injecteren maakt hier wel een groot verschil. Bij die laatste gebruik je weliswaar het net, maar je biedt ook elektriciteit aan. Hier verwacht je dus eerder een {{Wp|Terugleververgoeding|injectie''vergoeding''}} (om de investering in jouw zonnepanelen terug te verdienen), dan een net''kost''. Stel dat je voor de afname een vast tarief hebt van €0,30/kWh, dan lijkt het logisch dat jouw injectievergoeding ook €0,30/kWh bedraagt. In de feiten is dat zo met een Ferraristeller, omdat deze niet apart afname en injectie kan meter (zie verder bij '[[Energietransitie#Van_meten_tot_weten|Van meten tot weten]]'). Toch is het geen logisch tarief, omdat we o.a. te maken hebben met vraag en aanbod. Zo zullen in de zomer PV-panelen vaak te veel produceren voor eigen gebruik en hoe groter het aanbod, hoe lager de waarde. In de winter zal je meer moeten afnemen van het net en hoe lager het aanbod, hoe hoger de waarde.

&lt;gallery&gt;
As solar firmengebaude.jpg|Zonnepanelen
Kilowattuurmeter dubbel tarief.jpg|Analoge Ferrarismeter
Intelligenter zaehler- Smart meter.jpg|Digitale meter
&lt;/gallery&gt;

Voor de prosument moeten dus tarieven bedacht worden waarbij hij betaalt voor het gebruik van het net en dus gestimuleerd wordt om zijn zelfconsumptie te maximaliseren. Op vlak van energiekosten moet hij een billijke injectievergoeding ontvangen. We gaan er dieper op in bij de subpagina '[[Energietransitie/Eigen productie|Eigen productie]]'. Het achterliggend idee is logisch, maar:
* De netkost moet voldoende laag zijn en de injectievergoeding voldoende hoog om te zorgen dat mensen nog willen investeren in eigen productie.
* Om het netwerk minder te belasten zou je een netwerk met je buren kunnen opzetten (bv. iemand die een anders georiënteerd dak heeft). De wetgever laat dit echter (nog?) niet toe.

=== Afsluiter ===
Dus ‘langetermijnvisie’ + ‘(combinatie van) tarief’ en de energietransitie is een feit? Er werden al enkele “maren” opgesomd, maar dan is er ook nog onderstaande.

* Recent was er de {{Wp|Protestbeweging van de gele hesjes|protestbeweging van de gele hesjes}} (gilets jaunes), die o.a. was ontstaan in Frankrijk naar aanleiding van de verhoging van de brandstofaccijns. In het kader van ‘de vervuiler betaalt’ lijkt dit een goed idee om zo het gebruik van fossiele brandstof te ontmoedigen. Maar iemand die het minder breed heeft, heeft minder mogelijkheden om over te stappen naar een alternatief. Er is dan sprake van (stijgende) energiearmoede. Vandaar ook de uitspraak: “een rechtvaardig klimaatbeleid zal sociaal of niet zijn”. Deze uitspraak geldt ook voor de energietransitie.
* In theorie kunnen we veel van ons gedrag aanpassen, maar in praktijk blijkt dat best lastig te zijn (de wil is sterk, het vlees is zwak). Het is wel zo dat diegene die het ook doen, er ook wel mogen voor beloond worden. Waar een wil is, is een weg.
* Het is niet voor iedereen mogelijk om het gedrag aan te passen. Gezinnen waar ouders moeten gaan werken en kinderen naar school moeten zullen wellicht in de ochtend een piekvermogen hebben door de koffiezet, haardrogers, douche (warmtepomp), ...
* Er is ook een groep die vindt dat ze hard werken en weinig zin hebben in extra belastingen die hun gedrag sturen. Als de politiek de voordelen onvoldoende kan uitleggen (of erger: de beloofde voordelen zijn er niet), dan zal de bereidheid bij de bevolking snel weg zijn.
* Het aangaan van een contract met een energieleverancier of het maken van een investering is met een relatief vast tarief even relatief eenvoudig. Het vergelijken van leveranciers onderling is dan gemakkelijk en van investeringen kan je een terugverdieneffect berekenen. Met variabele tarieven is dat veel moeilijker.
* Energieleveranciers zullen je ongetwijfeld diensten aanbieden om de factuur naar beneden te krijgen, maar de vraag is in hoeverre de beloftes ingelost worden. Heb je de tijd en de kennis om zoiets na te gaan?
* De groenste kWh is diegene die je niet verbruikt en dat is ook nog eens financieel heel erg interessant! Dat was een uitspraak die met de oude tarieven als een paal boven water stond. Met de nieuwe tarieven verliest die wat aan kracht. Als je veel zonnepanelen hebt, kan het interessanter zijn om te investeren in een airco, dan in zonnewering. Maar die airco is een blijvende energievreter. In het globale plaatje is het beter dat jouw elektriciteit naar de fabriek in de buurt gaat en dat je investeert in zonnewering, maar door een te lage injectievergoeding ben je eerder geneigd alsnog voor de airco te gaan.

Bovenstaande opsomming lijkt een oproep om het dan maar allemaal bij het oude te laten, omdat dit dan geen extra kosten met zich zou meebrengen. Dat is in de verste verte de bedoeling niet! De huidige situatie is nu eenmaal op lange termijn helemaal niet houdbaar! Blijven bij het oude zál namelijk zéker zorgen voor extra kosten voor huidige en toekomstige generaties.

== Andere ==
Er zijn ook nog andere dan jouw energiefactuur om impact te hebben op de energietransitie. De ene op microniveau, andere op meso/macro-niveau.

=== CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-belasting ===
Als je productgroep A duurder maakt, worden andere productgroepen relatief gezien goedkoper. Een {{Wp|CO2-belasting|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-belasting}} zou hernieuwbare energie zo goedkoper kunnen maken t.o.v. fossiele energie. Het moeilijkste is om die zo evenwichtig als mogelijk te maken én om de opbrengsten nuttig te investeren in de maatschappij. 

=== Subsidies ===
Als je productgroep B of dienst C subsidies geeft, dan worden andere productgroepen relatief gezien duurder. Subsidies worden uiteindelijk betaald door belastingen bij burgers (personenbelasting, BTW, ...). Het is belangrijk om niet over één nacht ijs te gaan. Complexe materie dus, te complex voor dit Wikibook.

=== Energiecoöperaties ===
Onder de paraplu van {{Wp|REScoop.eu|REScoop.eu}} ken je mogelijk al enkele energiecoöperaties of lokale energiegemeenschappen (LEC, local energy community). Dit zijn gewone burgers die zich verenigen om samen windturbines en zonnepanelen te plaatsen of om thuis de samen opgewekte groene stroom of warmte aan een faire prijs geleverd te krijgen. Voor zo’n zaken is al wetgeving uitgewerkt.

Er is echter nog geen wetgeving uitgewerkt om in zo’n energiegemeenschap met de buurt zoiets op te zetten. De Vlaamse regering maakt nu wel de weg vrij voor de rechtstreekse verkoop van zonnestroom tussen particulieren. Buurtbewoners zullen ook gezamenlijk zonnepanelen of wijkbatterijen kunnen plaatsen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie het artikel bij De Tijd: [https://www.tijd.be/ondernemen/milieu-energie/vlaming-mag-straks-zonne-energie-verkopen-aan-buren/10262042.html Vlaming mag straks zonne-energie verkopen aan buren]. Of de forumpost bij ecobouwers [https://www.ecobouwers.be/forum/ik-ben-op-zoek-naar-informatie-ivm-creatie-van-een-energiegemeenschap Ik ben op zoek naar informatie ivm creatie van een energiegemeenschap]. Of [https://pionierkraft.de/produkt/ het product van PIONIERKRAFT].&lt;/ref&gt;

=== (Des-)investeren ===
Ditmaal een overzicht van investeringen zonder een fysiek product bij je thuis. En bij investeren hoort ook {{Wp|Desinvesteren|desinvesteren}}. Als je akkoord gaat met de inleiding van dit Wikibook, dan gaat het dus om ''put your money where your mouth is'' en ''walk the talk''. Onderstaande items zijn ook interessant als je niet de mogelijkheid hebt om fysieke investeringen te doen (bv. bij een huurhuis).

* Binnen maatschappelijk verantwoord ondernemen bestaat een {{Wp|Eerlijke Geldwijzer|eerlijke geldwijzer}}, waar je o.a. kan bekijken hoe ze de klimaatverandering tegengaan. Niet tevreden? ''{{Wp|en:Bank Transfer Day|Move your money}}''.
* Bekijk of je kan investeren in {{Wp|Energiecoöperatie|energiecoöperaties}}. Geld ''an sich'' doet niet zoveel: als je geld stockeert, zonder concrete investering daartegenover, wordt er ook geen actie ondernomen. Vandaar bieden sommige coöperaties jou te mogelijkheid om in te schrijven op een mailinglijst, zodat je op de hoogte gehouden wordt van hun projecten. Bv.:
** … voor PV-panelen op iemand anders zijn dak.
** … voor windturbines.
** … voor {{Wp|Warmte-krachtkoppeling|warmte-krachtkoppeling}}, waar warmte wordt opgewekt en bijhorende elektriciteit handig meegenomen is.
* Investeren met tijd en/of geld in verenigingen die deze elektrische energietransitie een handje toesteken. Of help medeburgers met hun vragen op een forum zoals [https://www.zonstraal.be/forum/ dit van zonstraal.be].

{{Appendix}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>ighmdedrttbot3venvg022huuu1kn8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Lijsten</title>
    <ns>12</ns>
    <id>46384</id>
    <revision>
      <id>432149</id>
      <parentid>432133</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Poem-tag kopje 2; spaties mogen wel;</comment>
      <origin>432149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4730" sha1="cgvpqmalnv0nd2816orj9bwupmsxer0" xml:space="preserve">Lijsten, overzichten en opsommingen kunnen op verschillende manieren worden gemaakt:
* Ongeordend, met puntjes vóór elke regel.
* Genummerd, waarbij de regels worden doorgenummerd.
* Zonder nummer of ander teken, elk item verschijnt op een nieuwe regel.
* Zo genaamde &quot;definitielijsten&quot;: lijsten met trefwoorden, die elk gevolgd worden door een definitie. 

== Ongeordende lijst (met opsommingstekens) ==
Ongeordende lijsten zijn te maken door een &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; aan het begin van de regel te plaatsen. Zo'n lijst kan inspringen door &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;**&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; te gebruiken, en nog verder inspringen door middel van &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;***&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Hoe meer sterretjes, hoe verder de lijst inspringt. Hieronder volgt als voorbeeld een boodschappenlijstje:

{|- style=&quot;background-color:#FFEEEE;&quot;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;* Groente en fruit
** Paprika
*** Rode paprika
*** Groene paprika
** Tomaat
** Sinaasappel
* Snoep
* Drank&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Resultaat:'''
* Groente en fruit
** Paprika
*** Rode paprika
*** Groene paprika
** Tomaat
** Sinaasappel
* Snoep
* Drank
|}

Na het laatste onderdeel van de lijst begint automatisch een nieuwe regel. Na een regel met alleen tekst of na een lege regel kan eventueel een nieuwe lijst worden begonnen.

== Genummerde lijst ==
Genummerde lijsten zijn te maken op dezelfde manier als ongeordende lijsten, maar dan door een &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; aan het begin van de regel te plaatsen. Hieronder volgt als voorbeeld een uitslagenlijstje van een familierace: 

{|- style=&quot;background-color:#FFEEEE;&quot;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;# Familie Blaat
# Familie van der Loo
## Frank
## Gonny
## Mickey
## Max
## Jolene
## Bob
# Familie Melp&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Resultaat:'''
# Familie Blaat
# Familie van der Loo
## Frank
## Gonny
## Mickey
## Max
## Jolene
## Bob
# Familie Melp
|}

Na het laatste onderdeel van de lijst begint automatisch een nieuwe regel. Na een regel met alleen tekst of na een lege regel kan eventueel een nieuwe lijst worden begonnen, waarbij de nummering weer bij &quot;1&quot; begint. Er mag dus niet meer dan één regeleinde (enter) tussen opeenvolgende &lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;-tekens staan, anders begint de telling opnieuw: 

{|- style=&quot;background-color:#FFEEEE;&quot;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;# Familie Blaat
# Familie van der Loo

## Frank
## Gonny
## Mickey
## Max
## Jolene
## Bob
# Familie Melp&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Resultaat:'''
# Familie Blaat
# Familie van der Loo

## Frank
## Gonny
## Mickey
## Max
## Jolene
## Bob
# Familie Melp
|}

De nummering van de items in de met wiki-code opgestelde lijst begint altijd met 1. Om hiervan af te wijken (bijvoorbeeld wanneer een genummerde lijst over meer kolommen verdeeld moet worden) zet je in de eerste regel een HTML-tag:

{|- style=&quot;background-color:#FFEEEE;&quot;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
#&lt;li value=7&gt;teun
#vuur
#gijs
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Resultaat:'''
#&lt;li value=7&gt;teun
#vuur
#gijs
|}

== Lijst zonder opsommingstekens (inspringen) ==
Inspringen (ook: lijst zonder tekens) kan door een dubbele punt (:) toe te voegen aan het begin van een regel. Meerdere dubbele punten betekent een grotere inspringing.

{|- style=&quot;background-color:#FFEEEE;&quot;
| width=&quot;700&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;:Ik
::Spring
:::Steeds
::::Verder
:::::In.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
| width=&quot;700&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Resultaat:'''
:Ik
::Spring
:::Steeds
::::Verder
:::::In.
|}

== Poem-tag == 
Een &quot;poem-tag&quot; is speciaal bedoeld voor gedichten. Hierdoor hoef je niet elke keer een &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; te plaatsen of een regel wit open te laten tussen de regels.

{|- style=&quot;background-color:#FFEEEE;&quot;
| width=&quot;700&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;
&lt;poem&gt;
een
twee
drie
&lt;/poem&gt;
&lt;/pre&gt;
| width=&quot;700&quot; valign=&quot;top&quot; |
&lt;div style=&quot;float: left;&quot;&gt;
'''Resultaat:'''
&lt;poem&gt;
een
twee
drie
&lt;/poem&gt;
&lt;/div&gt;
|}

== Definitielijsten ==
Een definitielijst is een lijst met termen die elk gevolgd worden door een definitie of beschrijving. In zo'n lijst staat elke term op een nieuwe regel, in het volgende format:&lt;br&gt;
&lt;code&gt;''&lt;nowiki&gt;;Te definiëren onderwerp: De definitie van het onderwerp.&lt;/nowiki&gt;''&lt;/code&gt;&lt;br&gt;
Wat resulteert in:&lt;br&gt;
;Te definiëren onderwerp: De definitie van het onderwerp.&lt;br&gt;
Dus de term begint met een punt-komma (;) met direct daarachter de term (in dit geval ''Te definiëren onderwerp'') en dubbele punt (:), een spatie en de definitie/beschrijving, in dit geval ''De definitie van het onderwerp''. Voorbeeld: [[Economie/Verklarende woordenlijst]].


[[Categorie:Help]]</text>
      <sha1>cgvpqmalnv0nd2816orj9bwupmsxer0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432200</id>
      <parentid>432149</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur</comment>
      <origin>432200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4820" sha1="fuy17t1naj74u46wtpuyvmgd4esl849" xml:space="preserve">Lijsten, overzichten en opsommingen kunnen op verschillende manieren worden gemaakt:
* Ongeordend, met puntjes vóór elke regel.
* Genummerd, waarbij de regels worden doorgenummerd.
* Zonder nummer of ander teken, elk item verschijnt op een nieuwe regel.
* Zo genaamde &quot;definitielijsten&quot;: lijsten met trefwoorden, die elk gevolgd worden door een definitie. 

== Ongeordende lijst (met opsommingstekens) ==
Ongeordende lijsten zijn te maken door een &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; aan het begin van de regel te plaatsen. Zo'n lijst kan inspringen door &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;**&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; te gebruiken, en nog verder inspringen door middel van &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;***&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Hoe meer sterretjes, hoe verder de lijst inspringt. Hieronder volgt als voorbeeld een boodschappenlijstje:

{|- style=&quot;background-color: #FFEEEE; color: black;&quot;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;* Groente en fruit
** Paprika
*** Rode paprika
*** Groene paprika
** Tomaat
** Sinaasappel
* Snoep
* Drank&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Resultaat:'''
* Groente en fruit
** Paprika
*** Rode paprika
*** Groene paprika
** Tomaat
** Sinaasappel
* Snoep
* Drank
|}

Na het laatste onderdeel van de lijst begint automatisch een nieuwe regel. Na een regel met alleen tekst of na een lege regel kan eventueel een nieuwe lijst worden begonnen.

== Genummerde lijst ==
Genummerde lijsten zijn te maken op dezelfde manier als ongeordende lijsten, maar dan door een &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; aan het begin van de regel te plaatsen. Hieronder volgt als voorbeeld een uitslagenlijstje van een familierace: 

{|- style=&quot;background-color: #FFEEEE; color: black;&quot;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;# Familie Blaat
# Familie van der Loo
## Frank
## Gonny
## Mickey
## Max
## Jolene
## Bob
# Familie Melp&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Resultaat:'''
# Familie Blaat
# Familie van der Loo
## Frank
## Gonny
## Mickey
## Max
## Jolene
## Bob
# Familie Melp
|}

Na het laatste onderdeel van de lijst begint automatisch een nieuwe regel. Na een regel met alleen tekst of na een lege regel kan eventueel een nieuwe lijst worden begonnen, waarbij de nummering weer bij &quot;1&quot; begint. Er mag dus niet meer dan één regeleinde (enter) tussen opeenvolgende &lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;-tekens staan, anders begint de telling opnieuw: 

{|- style=&quot;background-color: #FFEEEE; color: black;&quot;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;# Familie Blaat
# Familie van der Loo

## Frank
## Gonny
## Mickey
## Max
## Jolene
## Bob
# Familie Melp&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Resultaat:'''
# Familie Blaat
# Familie van der Loo

## Frank
## Gonny
## Mickey
## Max
## Jolene
## Bob
# Familie Melp
|}

De nummering van de items in de met wiki-code opgestelde lijst begint altijd met 1. Om hiervan af te wijken (bijvoorbeeld wanneer een genummerde lijst over meer kolommen verdeeld moet worden) zet je in de eerste regel een HTML-tag:

{|- style=&quot;background-color: #FFEEEE; color: black;&quot;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
#&lt;li value=7&gt;teun
#vuur
#gijs
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
| width=&quot;500&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Resultaat:'''
#&lt;li value=7&gt;teun
#vuur
#gijs
|}

== Lijst zonder opsommingstekens (inspringen) ==
Inspringen (ook: lijst zonder tekens) kan door een dubbele punt (:) toe te voegen aan het begin van een regel. Meerdere dubbele punten betekent een grotere inspringing.

{|- style=&quot;background-color: #FFEEEE; color: black;&quot;
| width=&quot;700&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;:Ik
::Spring
:::Steeds
::::Verder
:::::In.&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;
| width=&quot;700&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Resultaat:'''
:Ik
::Spring
:::Steeds
::::Verder
:::::In.
|}

== Poem-tag == 
Een &quot;poem-tag&quot; is speciaal bedoeld voor gedichten. Hierdoor hoef je niet elke keer een &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; te plaatsen of een regel wit open te laten tussen de regels.

{|- style=&quot;background-color: #FFEEEE; color: black;&quot;
| width=&quot;700&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Invoer:'''
&lt;pre&gt;
&lt;poem&gt;
een
twee
drie
&lt;/poem&gt;
&lt;/pre&gt;
| width=&quot;700&quot; valign=&quot;top&quot; |
&lt;div style=&quot;float: left;&quot;&gt;
'''Resultaat:'''
&lt;poem&gt;
een
twee
drie
&lt;/poem&gt;
&lt;/div&gt;
|}

== Definitielijsten ==
Een definitielijst is een lijst met termen die elk gevolgd worden door een definitie of beschrijving. In zo'n lijst staat elke term op een nieuwe regel, in het volgende format:&lt;br&gt;
&lt;code&gt;''&lt;nowiki&gt;;Te definiëren onderwerp: De definitie van het onderwerp.&lt;/nowiki&gt;''&lt;/code&gt;&lt;br&gt;
Wat resulteert in:&lt;br&gt;
;Te definiëren onderwerp: De definitie van het onderwerp.&lt;br&gt;
Dus de term begint met een punt-komma (;) met direct daarachter de term (in dit geval ''Te definiëren onderwerp'') en dubbele punt (:), een spatie en de definitie/beschrijving, in dit geval ''De definitie van het onderwerp''. Voorbeeld: [[Economie/Verklarende woordenlijst]].


[[Categorie:Help]]</text>
      <sha1>fuy17t1naj74u46wtpuyvmgd4esl849</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstechnoloog/Toegankelijkheid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46573</id>
    <revision>
      <id>432253</id>
      <parentid>424929</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Verwijzingen en benaming bijgewerkt naar Leertaal</comment>
      <origin>432253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2554" sha1="bbjborj9wgc6nq8lvdswh8mxnljjoea" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Toegankelijkheid is een fundamentele eis voor elk [[Onderwijsplatform|Onderwijsplatform]]. De onderwijstechnoloog zorgt ervoor dat technologie barrières wegneemt in plaats van opwerpt. In het kader van [[Leertaal/Vrijheid|vrij leren]] betekent dit dat leermiddelen in de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]] toegankelijk moeten zijn voor alle leerlingen, ongeacht hun fysieke of cognitieve beperkingen.

== ICT en leerstoornissen ==
Meer dan 10 procent van de kinderen kampt met een leerstoornis, zoals dyslexie, dyscalculie of ADHD/Autisme. Voor deze leerlingen is ICT niet zomaar een hulpmiddel, maar vaak een noodzakelijke voorwaarde om onderwijs te kunnen volgen.

=== Dyslexie en Voorleessoftware ===
Voor leerlingen met dyslexie is voorleessoftware onmisbaar. Deze software ondersteunt bij het lezen, spellen en begrijpend lezen door teksten auditief en visueel te markeren.
* '''Sprint / Sprinto''': Voorleessoftware die vaak via een USB-stick werkt, ideaal voor mobiel gebruik op verschillende computers.
* '''Kurzweil 3000''': Een geavanceerd pakket dat tekst scant, voorleest en specifieke studiehulpmiddelen biedt (zoals markeren en samenvatten).
* '''ReadingPen''': Een scanner die woorden of zinnen direct voorleest en vertaalt.

=== Woordvoorspelling ===
Software zoals '''Skippy''' helpt leerlingen met dyslexie of motorische problemen door woorden te voorspellen tijdens het typen. Dit verhoogt de schrijfsnelheid en vermindert spellingfouten, waardoor de focus kan liggen op de inhoud van de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]].

=== Dyscalculie en ADHD ===
* '''Dyscalculie''': Specifieke rekensoftware helpt bij het visualiseren van getalbegrip.
* '''ADHD/Autisme''': Structuur-apps en digitale planners helpen bij het organiseren van de dagtaak. In een goed ontworpen [[Onderwijsplatform|Onderwijsplatform]] zijn deze hulpmiddelen geïntegreerd in de interface.

== Projecten in Vlaanderen ==
* '''Surfplank''': Een handleiding en softwarepakket (met demo's van Sprint en Kurzweil) om scholen te ondersteunen bij leerzorg via ICT.
* '''Digibib''': Een project dat handboeken omzet in voorleesbare en invulbare digitale bestanden.

== Implementatie in de Leerbox ==
Een onderwijstechnoloog implementeert toegankelijkheid door:
# '''Structuur''': Gebruik van semantische HTML in de [[Onderwijswiki/View|View]]-laag.
# '''Flexibiliteit''': Mogelijkheid om lettertypes en kleuren aan te passen (CSS).
# '''Multi-modaal''': Dezelfde content aanbieden in tekst, audio en video binnen één [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]].

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>bbjborj9wgc6nq8lvdswh8mxnljjoea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Vrijheid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46610</id>
    <revision>
      <id>432195</id>
      <parentid>424897</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Vrijheid]] hernoemd naar [[Leertaal/Vrijheid]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1966" sha1="88f5v1uyambb1bnccvwjxiz8t5k1yg6" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
== [[Vrij leren]] ==
'''Freell''' is ontworpen om vrij leren te bevorderen, waarbij strikt wordt vastgehouden aan expertregels voor elke vorm van oplegging.
Daarom worden leereenheden niet willekeurig gestructureerd, tenzij dit strikt noodzakelijk is.
De volgorde van sub-eenheden binnen een eenheid is bijvoorbeeld alleen gerechtvaardigd als dit cruciaal is voor het leerproces.
Dit is met name het geval wanneer bepaalde vaardigheden pas kunnen worden verworven na het beheersen van voorafgaande vaardigheden, wat een logische en noodzakelijke progressie in de leerreis garandeert.

'''Freell''' beoogt zowel onderwijsarchitecten (zij die het leren voor anderen orkestreren) als leerarchitecten (zij die hun eigen leren structureren) te ontlasten van de verplichting om effectieve leerstrategieën tot in detail te beheersen.
De expertregels die in Freell zijn ingebed, zorgen ervoor dat er zoveel mogelijk vrijheid in het leerproces wordt opgenomen zonder de effectiviteit in gevaar te brengen.

Meer vrijheid in het leren maakt een betere afstemming mogelijk, wat de effectiviteit verhoogt.
Via '''Freell''' worden architecten verlost van de tijdrovende taak om het leren verder te structureren dan nodig is.
De taal en de daaruit voortvloeiende instrumenten regelen dit, terwijl ze trouw blijven aan de kernmissie: het bevorderen van zoveel mogelijk vrijheid in het leren, zolang dit de effectiviteit dient of niet schaadt.

== Leerbox ==
De ultieme vorm van vrijheid wordt bereikt door het leerproces te isoleren van externe verstoringen.
Dit gebeurt in what we een '''Leerbox''' noemen.
De Leerbox bevat de noodzakelijke bronnen en regels om het leren zelfsturend te maken.
In deze omgeving is de rol van '''Freell''' het definiëren van het &quot;wat&quot; van het leren, zodat de &quot;hoe&quot; volledig aan de interactie van de leerder binnen de box wordt overgelaten.

Zie voor meer details het hoofdstuk [[Onderwijstaal/Leerbox|Leerbox]].

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>88f5v1uyambb1bnccvwjxiz8t5k1yg6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432246</id>
      <parentid>432195</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7476" sha1="04h2la08wmo46n02xh7pfvazm7dc30q" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een leertaal voor [[Vrij leren|vrij leren]] neemt de zeggenschap van de lerende als uitgangspunt. Een ontwerper kan objecten en omstandigheden inrichten en verwachte verbanden beschrijven, terwijl de lerende zelf keuzes maakt over doelen, route, tempo, hulp en deelname.

== Uitnodiging en structuur ==
Een beschreven volgorde kan zinvol zijn als een handeling een bepaalde bekwaamheid veronderstelt. Zo'n afhankelijkheid vraagt onderbouwing. Zij rechtvaardigt niet automatisch een verplicht leerpad. [[Leertaal/Toepassing#Leerproces|Procesbeschrijvingen]] worden daarom gelezen als toetsbare verwachtingen, niet als gegarandeerde routes naar leren.

Zelfgekozen structuur kan vrijheid ondersteunen. Een lerende kan een voorbeeld volgen, een begeleider raadplegen of vrijwillig samenwerken. Het verschil met opgelegde structuur zit onder meer in instemming, beschikbare alternatieven en de gevolgen van weigering. Een verplicht collectief wordt niet vrij doordat het samen leert. Zie [[Zelf leren/Zelfkeuze|zelfkeuze]] en [[Zelf leren/Zelfregie|zelfregie]].

== Veiligheid en uitdaging ==
Vrijheid moet worden verbonden met een integer en veilig kader. Uitdaging kan aantrekkelijk zijn, maar overvraging of vernedering wordt daarmee niet gerechtvaardigd. De [[Leertaal/Vrijheid#Leercontext|contextdimensie Veiligheid]] beschrijft verschillen in ervaren vangnet en zelfstandigheid. Zij maakt onderzoek naar de noodzakelijke grenzen niet overbodig.

== Normatieve taal ==
Een taal kan bepaalde vormen van dwang buiten haar toegestane beschrijvingen houden. Daarvoor zijn niet alleen trefwoorden nodig: druk kan ook in beloningsvoorwaarden, rollen en contextgegevens zitten. Grammatica, typen en betekenisregels kunnen expliciet opgegeven strijdigheden herkennen. Een geldig statement bewijst niet dat een werkelijk leerarrangement vrij is.

== Leerbox ==
Een [[Leertaal/Leerbox|leerbox]] biedt middelen, ruimte en herkenbare mogelijkheden om zelfstandig te beginnen. Het verminderen van onnodige externe sturing is een ontwerpintentie. Het hoeft vrijwillige hulp, sociaal leren of samenwerking met anderen niet uit te sluiten.

== Inhoudelijke regels ==
Een regelbibliotheek kan helpen passende mogelijkheden te vinden. De aanname dat meer vrijheid tot een betere afstemming en leerimpact leidt, moet per situatie worden onderzocht. Techniek ondersteunt het kiezen; zij neemt de persoonlijke keuze niet ongemerkt over.


== Leercontext ==
Een '''leercontext''' is de betekenisvolle situatie waarin een leeractie plaatsvindt. Naast de fysieke of digitale omgeving horen ook relaties, rollen, middelen en afspraken erbij. Een context kan uitnodigen tot leren zonder de reactie van de lerende voor te schrijven.

=== Aantrekkelijkheid ===
Een mogelijk model beschrijft aantrekkelijkheid langs vijf dimensies. De namen van bekende plekken dienen als herkenbare beelden voor kenmerken. Een werkelijke omgeving wordt als combinatie beschreven.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Dimensie !! Kernbeelden !! Betekenis
|-
| Afstemming || Arena, Winkel, Niemandsland, Club || Aansluiting bij respectievelijk Veroveraar, Verwerver, Verkenner en Volger.
|-
| Veiligheid || Thuis → Speeltuin → Broedplaats → Wildernis || Van geborgenheid naar experimenteren met steun en zelfstandigheid met weinig vangnet.
|-
| Interactie || Grot → Cockpit → Stamtafel → Forum || Alleen, als duo, in een kleine groep of in een grotere gemeenschap samen handelen.
|-
| Funfactor || Laboratorium → Studio → Museum → Festival || Van nadruk op functie naar nadruk op vermaak en beleving.
|-
| Beloning || Casino → Markt → Werkplaats → Atelier || Van incidentele externe score naar handel, vakmanschap en duurzame, meer intrinsieke waarde.
|}

=== Afstemming ===
De [[Leertaal/Typen#Leeractor|actorprofielen]] zijn situatieafhankelijk. De Arena verbeeldt uitdaging en doorbraak, de Winkel verkrijgen en opbrengst, de Club aansluiting bij anderen en Niemandsland terrein dat voor deze lerende onbekend is. Niemandsland betekent hier niet noodzakelijk gevaar. Onbekend terrein kan veilig zijn en een bekende wildernis kan bedreigend blijven.

Afstemming is geen rangorde van laag naar hoog. Een rijke omgeving kan verschillende voorkeuren tegelijk aanspreken. Het model kiest geen aparte contextnaam voor de Verlater; niet-deelnemen moet wel beschreven kunnen worden.

=== Veiligheid ===
Thuis verbeeldt vertrouwdheid. Speeltuin voegt beschermd experiment toe. Broedplaats biedt ruimte voor eigen werk met onderlinge steun. Wildernis verbeeldt meer zelfstandigheid en minder vangnet. Deze beelden sluiten aan bij het onderscheid tussen comfort, ontwikkelruimte en overvraging.

De reeks beschrijft ervaren uitdaging en steun, niet een algemene toestemming voor onveiligheid. De verhouding tussen zelfstandigheid en een integer, fysiek en sociaal veilig leerkader moet worden uitgewerkt. Eenzelfde situatie kan voor verschillende personen verschillend uitpakken. Zie ook [[Zelf leren/Zelfzorg|zelfzorg]].

=== Interactie ===
Grot verbeeldt individueel werken. Cockpit staat voor gerichte samenwerking van twee mensen. Stamtafel duidt op wederzijdse uitwisseling binnen een kleine groep. Forum staat voor een veel grotere groep met werkelijk contact of gezamenlijke activiteit.

Alleen samen op één plek zijn bewijst geen samenwerking. Omgekeerd vereist [[Vrij leren|vrij leren]] geen individuele afzondering: ook een zelfgekozen netwerk of collectief kan passen. Een vrijwillige afspraak is iets anders dan verplicht groepswerk.

=== Funfactor ===
Laboratorium verbeeldt in deze indeling de nadruk op functionaliteit. Studio voegt ruimte voor spel en experiment toe. Museum combineert serieuze inhoud met beleving. Festival legt de nadruk op vermaak. Een echt laboratorium kan uiteraard plezier geven; de namen beschrijven modelbetekenissen, geen vaste eigenschappen van alle plaatsen.

Meer vermaak is niet altijd aantrekkelijker. De verhouding tussen ervaren nut en [[Leerpret|leerplezier]] is persoonlijk. De context beschrijft het aanbod, terwijl de actor de beleving ervaart. Zie ook [[Leerattractie/Attractie|leerattracties]] en [[Leerbroedplaats|leerbroedplaatsen]].

=== Beloning ===
Casino verbeeldt een incidentele extrinsieke score. Markt voegt handelen en inzicht toe aan opbrengstgerichtheid. Werkplaats richt zich op vakmanschap. Atelier benadrukt creëren en meer duurzame persoonlijke ontwikkeling.

De indeling verbindt twee contrasten: incidenteel tegenover duurzaam en extrinsiek tegenover intrinsiek. Die zijn niet noodzakelijk hetzelfde. Bij toetsing moet worden onderzocht of één dimensie beide voldoende onderscheidt. Het concrete beloningsaanbod blijft een eigenschap van het [[Leertaal/Leerbox#Leerobject|object]] onder bepaalde voorwaarden.

=== Combinaties en grenzen ===
Een drukwerkplaats kan tegelijk het experiment van een Speeltuin, de interactie van een Stamtafel en het vakmanschap van een Werkplaats bieden. Relatieve gewichten kunnen de verhouding binnen een dimensie beschrijven. Gewichten uit verschillende dimensies zijn niet automatisch vergelijkbaar.

Het model neemt aan dat de dimensies voldoende onafhankelijk kunnen variëren en samen relevante verschillen weergeven. Onafhankelijkheid en volledigheid volgen niet uit de gekozen namen en vragen [[Leertaal/Testen|onderzoek]]. Fysiek en digitaal kunnen realisatiekenmerken zijn. Vrij en onvrij vormen binnen een taal voor vrij leren geen vrij mengbare contextvarianten.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>04h2la08wmo46n02xh7pfvazm7dc30q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Definitie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46611</id>
    <revision>
      <id>432171</id>
      <parentid>424879</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Definitie]] hernoemd naar [[Leertaal/Definitie]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2434" sha1="ceppj2pnavaajxdd5gwcmrg2k0q1py2" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
== Definitie ==
De onderwijstaal '''Freell''' maakt gebruik van specifieke trefwoorden en typen om de structuur van het leren vast te leggen.

=== Trefwoorden ===
* '''DEFINE''': Wordt gebruikt om syntaxisregels of eigenschappen van typen (ACTION, ACTOR, RESOURCE, LANGUAGE, MEDIUM) in te stellen.
* '''CREATE''': Wordt gebruikt om de creatie van een entiteit te initialiseren.
* '''REFERENCE''': Wordt gebruikt om een bestaande entiteit of extern element te identificeren of ernaar te verwijzen.
* '''AS''': Wordt gebruikt om een specifieke waarde, beschrijving of kenmerk toe te wijzen aan een entiteit of relatie.
* '''FROM''': Specificeert de oorsprong of bron-actor in een actie of relatie.
* '''TO''': Geeft de doel-actor of de bestemming aan in een actie of relatie.
* '''BY''': Wordt gebruikt om de uitgevoerde acties op te sommen of om een methode of aanpak te specificeren.
* '''WITH''': Duidt de middelen of instrumenten aan die in een actie of proces worden gebruikt.
* '''IN''': Geeft de taal of het formaat aan waarin een actie, communicatie of proces wordt uitgevoerd.
* '''ON''': Specificeert het medium of platform waar een actie plaatsvindt of waar een bron zich bevindt.

=== Typen ===
* '''ACTION''': Een specifieke taak of operatie, meestal met actoren en mogelijk het manipuleren van bronnen.
* '''ACTOR''': Een entiteit die acties uitvoert; dit kan een AI, gebruiker, systeemcomponent, etc. zijn.
* '''RESOURCE''': Een item of entiteit die wordt gebruikt of beïnvloed door acties, inclusief documenten, gegevens, etc.
* '''LANGUAGE''': Een gedefinieerde set communicatieregels of stijl gebruikt in interacties.
* '''MEDIUM''': Het platform of middel waarlangs communicatie of interactie plaatsvindt.

=== Syntaxis Voorbeelden ===
De syntaxis van Freell is ontworpen om leesbaar en logisch te zijn:

; Actie creëren
&lt;pre&gt;
Identifier [: STRING waarde]
[FROM ACTOR ActorIdentifier1 [, ActorIdentifier2, ...]]
[TO ACTOR DoelActorIdentifier1 [, DoelActorIdentifier2, ...]]
[BY ACTION ActieIdentifier1 [, ActieIdentifier2, ...]]
[WITH RESOURCE BronIdentifier1 [, BronIdentifier2, ...]]
&lt;/pre&gt;

; Actor creëren
&lt;pre&gt;
Identifier: STRING waarde
&lt;/pre&gt;

; Bron creëren
&lt;pre&gt;
Identifier [: STRING waarde]
[BY ACTION ActieIdentifier1 [, ActieIdentifier2, ...]]
[WITH RESOURCE BronIdentifier1 [, BronIdentifier2, ...]]
[IN LANGUAGE TaalIdentifier1]
[ON MEDIUM MediumIdentifier1]
&lt;/pre&gt;

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>ceppj2pnavaajxdd5gwcmrg2k0q1py2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432234</id>
      <parentid>432171</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5057" sha1="04tk9w6tskl6rd1hnbt8k6dh0oofyno" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een '''leertaal''' is hier een domeinspecifieke taal om leerprocessen, leerkenmerken en hun samenhang expliciet te beschrijven. Binnen het in dit boek besproken model richt zij zich op [[Vrij leren|vrij leren]]. Het woord ''taal'' betreft afspraken over vorm en betekenis; het gebruik ervan bewijst geen leerwerking.

== Kernbegrippen ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Begrip !! Betekenis in het beschreven model
|-
| [[Leertaal/Typen#Leeractor|Leeractor]] || Degene over wiens leren een uitspraak wordt gedaan.
|-
| [[Leertaal/Leren#Leeractie|Leeractie]] || Een benoemde wijze van handelen of verwerken door de lerende.
|-
| [[Leertaal/Leerbox#Leerobject|Leerobject]] || Datgene waarmee of waarop de handeling betrekking heeft.
|-
| [[Leertaal/Vrijheid#Leercontext|Leercontext]] || De situatie waarin de handeling betekenis krijgt.
|-
| [[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|Leeruitspraak]] || Een beschrijving die de vier onderdelen verbindt.
|-
| [[Leertaal/Declaratief|Leerdeclaratie]] || Een benoemde definitie van een beschrijving of combinatie.
|-
| [[Leertaal/Toepassing#Leerproces|Leerproces]] || Een bewering over de samenhang tussen resultaat, actuele impact en doel.
|}

== Vorm en betekenis ==
De grammatica bepaalt welke constructies kunnen worden geschreven. Typen onderscheiden soorten beschrijvingen. Semantiek legt de betekenis vast. Inhoudelijke voorwaarden beschrijven welke interpretaties binnen het gekozen vrijheidskader passen. Een naam kan bijvoorbeeld naar een actor verwijzen; een typecontrole moet voorkomen dat die naam per ongeluk als context wordt gebruikt.

== Algemene schrijfvariant ==
Een leertaal kan ook een meer algemene declaratievorm hanteren met Engelstalige trefwoorden. Een illustratief vocabulaire is:
* '''DEFINE''': een definitie of type-eigenschap beschrijven.
* '''CREATE''': een entiteit benoemen of initialiseren.
* '''REFERENCE''': verwijzen naar een bestaande entiteit of extern element.
* '''AS''': een waarde of kenmerk toekennen.
* '''FROM''' en '''TO''': oorsprong en bestemming aangeven.
* '''BY''': betrokken handelingen benoemen.
* '''WITH''': een middel of object verbinden.
* '''IN''': taal, formaat of context aangeven, afhankelijk van de gekozen variant.
* '''ON''': een medium of platform verbinden.

Bijpassende algemene typen kunnen ACTION, ACTOR, RESOURCE, LANGUAGE en MEDIUM heten. Dit is een alternatieve notatie, geen extra verplicht vocabulaire bovenop het vierdelige kernmodel. Een taalversie moet vastleggen hoe deze begrippen op elkaar aansluiten en wat ieder verbindingswoord betekent.

Een vereenvoudigd voorbeeld is:
&lt;pre&gt;
REFERENCE pers AS RESOURCE
REFERENCE maker AS ACTOR
CREATE onderzoek
FROM ACTOR maker
BY ACTION Onderzoeken
WITH RESOURCE pers
&lt;/pre&gt;
De exacte grammatica van namen, teksten, lijsten en getallen moet worden gespecificeerd voordat deze notatie uitvoerbaar is. Zie [[Leertaal/Voorbeeld|voorbeelden]] en [[Leertaal/Typen|typen]].


== Leeruitspraak ==
Een '''leeruitspraak''' verbindt vier onderdelen:

: '''Een leeractor doet een leeractie met een leerobject in een leercontext.'''

Bijvoorbeeld:
: Een maker reflecteert op de werking van een drukpers in een drukwerkplaats.

De [[Leertaal/Typen#Leeractor|leeractor]] is degene vanuit wiens leren de situatie wordt beschreven. [[Leertaal/Leren#Leeractie|Reflecteren]] benoemt de handeling. De [[Leertaal/Leerbox#Leerobject|drukpers]] is het object. De [[Leertaal/Vrijheid#Leercontext|drukwerkplaats]] omvat de omstandigheden, relaties en mogelijkheden die betekenis geven aan de handeling.

=== Uitspraak en gebeurtenis ===
Een uitspraak is een beschrijving of bewering. Dezelfde inhoudelijke beschrijving kan terugkomen in een [[Leertaal/Toepassing#Leerproces|leerresultaat, leerimpact of leerdoel]]. De toepassing bepaalt of ermee wordt bedoeld dat iets is uitgevoerd, nu duurzaam kan worden uitgevoerd of in de toekomst wordt nagestreefd.

Een losse leeruitspraak hoeft geen echte persoonsnaam of absoluut tijdstip te bevatten. Een externe registratie kan later vastleggen wie een handeling uitvoerde, wanneer die plaatsvond en waarop een beoordeling berust. De taalbeschrijving en de onderbouwing van een werkelijk geval blijven daardoor onderscheiden.

=== Naam en hergebruik ===
Een uitspraak kan een unieke naam krijgen, zoals &lt;code&gt;reflectie_pers&lt;/code&gt;. Andere beschrijvingen verwijzen naar die naam. Het hergebruik van een naam bewijst geen verband tussen uitgevoerd hebben en duurzaam kunnen. Iedere toepassing vraagt haar eigen onderbouwing.

=== Interpretatie ===
Bij [[Leren leren/Bewust|bewust leren]] kan de lerende zelf beschrijven wat een ervaring betekent. Bij minder zichtbare of [[Onbewust leren|onbewuste]] processen zijn waarnemingen vaak onvolledig. Een ontbrekende toelichting betekent niet automatisch dat er niet is geleerd. Omgekeerd bewijst zichtbare activiteit geen innerlijke verandering.

Een beschrijving maakt de aannamen bespreekbaar: welke handeling wordt als leren geïnterpreteerd, welke context is relevant en welke aanwijzingen zijn beschikbaar?

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>04tk9w6tskl6rd1hnbt8k6dh0oofyno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Typen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46612</id>
    <revision>
      <id>432191</id>
      <parentid>424880</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Typen]] hernoemd naar [[Leertaal/Typen]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3688" sha1="er3vwf60vyfo9dedz9tcn1tovu1ty5i" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
== Typen ==
Freell categoriseert de leerervaring in verschillende typen, van de meest vrije tot de meest gestructureerde vorm.

=== Gebruik ===
Wanneer een leerder zijn eigen leerproces ontwerpt, spreken we van een '''leerarchitectuur'''.
Er is sprake van een '''onderwijsarchitectuur''' wanneer iemand anders het leerproces van de leerder ontwerpt.
In dat geval begint de declaratie altijd met het kiezen van het type van het wortelobject (root object) waaraan de leertakken en leerbladeren zijn verbonden.
Deze keuze wordt afgedwongen bij de onderwijsarchitect om hem uit te nodigen zorgvuldig na te denken over de mate van vrijheid die aan de leerder wordt verleend.

De mate van vrijheid bepaalt het type van het wortelobject.
Dit betekent niet dat minder vrije typen niet gebruikt kunnen worden als onderdeel van dat wortelobject.
Het vertelt Freell vooral hoe de takken en bladeren moeten worden geïnterpreteerd op basis van het type van het wortelobject.

=== Onderwijsarchitectuur ===
Binnen een onderwijsarchitectuur onderscheiden we de volgende typen:

* '''Actor''': Wanneer een derde partij de leerervaring begint te ontwerpen, zoals een leraar of onderwijsontwerper, wordt de vrijheid van de leerder verminderd. We noemen deze externe beïnvloeder een &quot;Onderwijsarchitect&quot;.
* '''Portfolio''': Wanneer van de leerder wordt verwacht dat hij laat zien wat hij heeft geleerd, komen we op het gebied van het portfolio. Dit type vereist validatie door een externe partij, maar staat de leerder nog steeds toe om vrij te verkennen.
* '''Action (Actie)''': Naarmate we meer resultaatgericht onderwijs krijgen, identificeert Freell 'Actie' als het volgende niveau. Hierbij moet de leerder concrete acties of gedragingen laten zien om aan te tonen dat er geleerd is.
* '''Unit (Eenheid)''': Als de ontwerper het leerproces organiseert of verdeelt in eenheden (zoals schooljaren of cursussen), beperkt dit de vrijheid van de leerder verder.
* '''Prerequisite (Voorkennis)''': Vaak stelt een onderwijsorganisatie eisen aan de beginkenmerken van de leerder om deel te mogen nemen aan een bepaalde eenheid.
* '''Resource (Bron)''': In de context van vrij leren dient het type 'Bron' als suggestie, hulp of hint die leerders kunnen raadplegen voor ondersteuning.
* '''Method (Methode)''': Het laatste type voordat we het leren niet langer als vrij kunnen bestempelen is de 'Methode'. Dit komt in beeld wanneer er specifieke methodieken zijn die de leerder geacht wordt te volgen (bijv. Montessori of Ondernemend Leren).

=== Leerarchitectuur ===
In een leerarchitectuur is het hebben van een wortelobject optioneel.
De leerder heeft immers de ultieme vrijheid om zijn eigen leerpad te ontwerpen.
Hier is de vrijheid op zijn hoogtepunt omdat de leerder de volledige controle heeft, waardoor de achterwaartse afhankelijkheden die vaak nodig zijn bij het ontwerpen van onderwijs voor iemand anders, worden geëlimineerd.

=== Achterwaartse Afhankelijkheden ===
Elk type in een Freell-onderwijsarchitectuur activeert de noodzaak voor andere typen.
Dit is een logische progressie:
# '''Method''': Het kiezen van een methode leidt tot specifieke overtuigingen of eisen ('''Prerequisite''').
# '''Prerequisite''': Voorkennis impliceert een organisatorische eenheid waar deze relevant is ('''Unit''').
# '''Unit''': Een eenheid impliceert dat acties op een bepaalde manier zijn georganiseerd ('''Action''').
# '''Action''': Acties moeten waarneembaar zijn om waarde te hebben in een onderwijscontext, wat leidt tot het tonen ervan ('''Portfolio''').
# '''Portfolio''': Het tonen van acties impliceert de aanwezigheid van een publiek of beoordelaar ('''Actor''').

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>er3vwf60vyfo9dedz9tcn1tovu1ty5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432244</id>
      <parentid>432191</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5417" sha1="t0o13cgtbrk0ksr47a7i6tcneiax4aw" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een type geeft aan wat voor soort beschrijving of element wordt bedoeld. Typen helpen een [[Leertaal/Interpreter|interpreter]] ongeldige combinaties te herkennen. Een actienaam, objectnaam en contextnaam zijn niet onderling uitwisselbaar.

== Kernmodel ==
De vier elementtypen zijn [[Leertaal/Typen#Leeractor|actor]], [[Leertaal/Leren#Leeractie|actie]], [[Leertaal/Leerbox#Leerobject|object]] en [[Leertaal/Vrijheid#Leercontext|context]]. Daarboven bestaan leeruitspraken, bundels en processen. Binnen ieder elementtype kan een beperkte basiswoordenschat samengestelde beschrijvingen mogelijk maken.

== Leerarchitectuur en onderwijsarchitectuur ==
Wanneer een lerende het eigen leren beschrijft of ontwerpt, kan van een ''leerarchitectuur'' worden gesproken. Wanneer iemand mogelijkheden voor het leren van anderen ontwerpt, betreft het een [[Onderwijsarchitect|onderwijsarchitectuur]]. De aanwezigheid van een ontwerper maakt een aanbod niet automatisch onvrij; de feitelijke zeggenschap van de lerende blijft bepalend.

== Alternatieve indeling van onderwijsstructuren ==
Een ander model beschrijft een onderwijsarrangement als een wortelobject met onderliggende takken en bladeren. Het worteltype kan het karakter van de structuur aangeven:
* '''Actor''': er is een begeleider, ontwerper of andere betrokkene met een rol in het arrangement.
* '''Portfolio''': uitvoering en onderbouwing worden zichtbaar gemaakt voor een publiek of beoordelaar.
* '''Action''': handelingen worden expliciet beschreven.
* '''Unit''': het aanbod is ingedeeld in eenheden, zoals cursussen of perioden.
* '''Prerequisite''': er worden beginkenmerken of voorkennis verondersteld.
* '''Resource''': bronnen en hulpmiddelen zijn beschikbaar.
* '''Method''': een bepaalde werkwijze vormt het organiserende beginsel.

Dit zijn kenmerken van een onderwijsstructuur, geen automatisch bewezen rangorde van vrijheid. Een vrijwillig gekozen methode kan anders functioneren dan een verplichte methode. Een portfolio kan de lerende dienen of juist een externe verantwoordingsplicht opleggen.

== Afhankelijkheden ==
Binnen zo'n model kan men onderzoeken of een methode voorwaarden veronderstelt, voorwaarden bij een eenheid horen, een eenheid handelingen organiseert en handelingen in een portfolio zichtbaar worden voor een beoordelaar. Die keten is een te toetsen aanname, geen noodzakelijke eigenschap van ieder leerproces. Een bron hoeft bijvoorbeeld niet alleen via een vooraf bepaalde cursus toegankelijk te zijn.

In een eigen leerarchitectuur kan een centraal wortelobject optioneel zijn. De keuze voor een boom, netwerk of reeks hangt af van wat beschreven moet worden. Het vierdelige kernmodel en deze alternatieve onderwijsindeling vragen een expliciete vertaling wanneer ze samen worden gebruikt.


== Leeractor ==
Een '''leeractor''' is degene over wiens leren een uitspraak wordt gedaan. Het beschreven profiel omvat leerkenmerken en een toestand binnen een bepaalde situatie. Het is geen volledige persoonsbeschrijving of diagnose.

=== Profielen ===
Een mogelijke typering onderscheidt vijf rollen:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Typering !! Nadruk
|-
| Verkenner || Onbekend terrein, variatie en ontdekking.
|-
| Volger || Houvast, meebewegen en aansluiting bij een route of groep.
|-
| Verwerver || Resultaat, opbrengst en efficiëntie.
|-
| Veroveraar || Weerstand, uitdaging en doorbraak.
|-
| Verlater || Niet of niet meer deelnemen aan het beschouwde leerproces.
|}

Een profiel kan meerdere typeringen combineren. De aanname is dat zulke combinaties verschillen in leervoorkeuren beschrijfbaar maken. Of deze indeling voldoende dekkend is, vraagt toetsing. Zij vervangt geen individueel gesprek of onderzoek naar het werkelijke leren.

De vier actieve rollen kunnen worden bekeken vanuit twee contrasten: opbrengst tegenover ervaring en gemak tegenover uitdaging. De Verwerver zoekt dan opbrengst met gemak, de Veroveraar opbrengst via uitdaging, de Volger ervaring met houvast en de Verkenner ervaring via ontdekking. De Verlater vraagt een afzonderlijke interpretatie: niet-deelnemen is niet vanzelf een geringe hoeveelheid van een actieve rol.

=== Situatieafhankelijk ===
Een actor kan in een wedstrijd graag grenzen verleggen en tijdens een informeel gesprek vooral meebewegen. Een [[Leerstijl|voorkeur]] wordt daarom niet als onveranderlijke eigenschap behandeld. Het profiel verwijst naar de beschreven [[Leertaal/Vrijheid#Leercontext|context]]. Omgeving en rol kunnen elkaar beïnvloeden.

=== Toestand ===
Naast typering kunnen drie ervaren kenmerken worden beschreven:
* '''Leernut''': de ervaren of verwachte zin en waarde van het leren.
* '''Leeruitdaging''': de ervaren of gezochte moeilijkheid en het overwinnen van weerstand.
* '''Leerplezier''': persoonlijk of sociaal plezier tijdens het leren.

Deze kenmerken sluiten aan bij [[Leerpret|leerpret]]. Een aantrekkelijke omgeving kan ertoe uitnodigen, maar bepaalt de ervaring niet volledig. Voor een meetwaarde zijn een schaal, een waarnemingswijze en een toepassingscontext nodig. Een voorbeeldgetal is geen vastgestelde psychologische maat.

=== Anonimiteit ===
Een actor kan met een profielnaam worden aangeduid. Echte identiteit en gevoelige gegevens kunnen buiten de taal blijven. Een eventuele koppeling met een [[Leertaal/Portfolio|portfolio]] vraagt afzonderlijke afspraken over regie, toestemming en gebruik van gegevens.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>t0o13cgtbrk0ksr47a7i6tcneiax4aw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Declaratief</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46613</id>
    <revision>
      <id>432169</id>
      <parentid>424881</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Declaratief]] hernoemd naar [[Leertaal/Declaratief]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2300" sha1="n4oee7wo8mzggs27cur8m56cnyym6h3" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
== Declaratief ==
Bij de ontwikkeling van een eigen taal voor leerprocessen zijn de voordelen van declaratief programmeren essentieel.

=== Beknoptheid ===
Een opmerkelijk voordeel van dit paradigma is de beknoptheid die het in de code brengt, mits de interpreter of engine bedreven is in het optimaal interpreteren van de declaraties.
Deze beknoptheid is bijzonder gunstig bij het maken van een domeinspecifieke taal (DSL), omdat het een meer intuïtieve en leesbare verwoording van de domeinlogica biedt.

In tegenstelling tot Objectgeoriënteerd Programmeren (OOP), dat vaak ingewikkelde relaties en interacties tussen objecten met zich meebrengt, houdt de declaratieve aanpak de code overzichtelijk.
OOP kan, indien niet nauwgezet beheerd, leiden tot 'spaghetti-code' — een verwarde en moeilijk te volgen codebase.

=== Resultaatgericht ===
Gezien de missie van '''Freell''' is de adoptie van declaratief programmeren een harmonieuze keuze.
Het belichaamt eenvoud, elimineert onnodige franje en stelt gebruikers in staat om het leren met gemak te beschrijven.
Deze rechtstreekse benadering stelt gebruikers in staat om zich te concentreren op het formuleren van wat ze willen bereiken op het gebied van leren, waarbij het 'hoe' aan de interpreter wordt overgelaten.

=== Effectiviteit ===
De intelligente interpreter van '''Freell''' vertaalt deze declaraties vervolgens naar tastbare outputs, zoals bouwstenen voor [[leergame]]s, xAPI-opslag, Moodle-cursussen of API-responses.
Dit proces legt de nadruk op het faciliteren van vrij leren.
Het doel is om het ontwerpproces van leren te stroomlijnen en het intuïtief, effectief en gebruikersgericht te maken, wat perfect aansluit bij het ethos van onbelemmerd leren.

=== De Rol van OOP ===
Hoewel de Freell-taal declaratief is voor de eenvoud van de gebruiker, profiteert de onderliggende interpreter van een [[Onderwijsvorm/Objectgeoriënteerd onderwijs|objectgeoriënteerde architectuur]].
Deze OOP-basis in de interpreter maakt een gestructureerde aanpak mogelijk voor het afhandelen van de diverse en potentieel complexe vertalingen naar verschillende outputs.
Inkapseling, overerving en polymorfisme bieden een robuust raamwerk om de verschillende vertaalmodules efficiënt te beheren en uit te breiden.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>n4oee7wo8mzggs27cur8m56cnyym6h3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432233</id>
      <parentid>432169</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2758" sha1="at7as32u18y5oq10wifbxvoff1kxy3i" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een '''declaratieve leertaal''' beschrijft eigenschappen, relaties en bedoelingen zonder iedere uitvoeringsstap vast te leggen. De [[Leertaal/Inleiding#Architectuur|architectuur]] onderscheidt daarbij de technische verwerking van een beschrijving en de zelfgekozen route van de lerende.

== Leerdeclaratie ==
Een leerdeclaratie geeft een unieke naam aan een beschrijving. Actoren, acties, objecten, contexten, uitspraken en bundels kunnen zo herbruikbaar worden gemaakt. Een eigen actienaam krijgt betekenis door haar relatie tot de [[Leertaal/Leren#Leeractie|basisacties]], niet alleen doordat zij bekend klinkt.

== Gewogen samenstelling ==
Een mogelijke notatie gebruikt gehele relatieve gewichten:
&lt;pre&gt;
actie oplossen = 3 * Onderzoeken + 1 * Gebruiken
actor maker = 3 * Verkenner + 1 * Verwerver
object pers = 2 * Weerstandsobject + 1 * Succesobject
&lt;/pre&gt;
Deze schrijfwijze illustreert het principe en is geen vastgestelde grammatica. Drie delen tegenover één deel geven een verhouding aan. De schrijver hoeft geen percentages te laten optellen tot honderd. Bij niet-negatieve gewichten met een positieve som kan de verwerking ieder gewicht delen door de som. Het eerste voorbeeld wordt dan driekwart Onderzoeken en een kwart Gebruiken.

Gewichten betekenen niet vanzelf tijdsduur, herhalingsaantal, kans of gemeten bekwaamheid. Ontbrekende informatie is niet automatisch nul.

== Uitsluiting en negatieve gewichten ==
Een taalvariant kan ook negatieve termen toelaten, bijvoorbeeld om een betekenis expliciet uit te sluiten. Een uitsluiting is echter niet hetzelfde als een negatief mengaandeel. Bij een som nul kan niet door de som worden gedeeld. De betekenis van negatieve termen, conflictregels en normalisatie moet daarom afzonderlijk worden vastgelegd.

== Compositie en verwijzingen ==
Een combinatie kan naar andere declaraties verwijzen, mits uiteindelijk duidelijk is op welke basisbegrippen zij berust. Naamruimten, versies, cyclische verwijzingen en het overschrijven van betekenissen vragen expliciete regels. Compositie is niet automatisch overerving.

== Beknoptheid en uitvoering ==
Een declaratieve beschrijving kan beknopt blijven doordat de verwerking terugkerende taken afhandelt. De leesbaarheid hangt af van de gekozen begrippen en uitleg. Het technische ''hoe'' kan door een interpreter worden geregeld; het persoonlijke ''hoe'' van het leren blijft bij de actor.

Declaratief programmeren en objectgeoriënteerd programmeren sluiten elkaar niet uit. Een interpreter kan objectgeoriënteerd zijn opgebouwd en inkapseling, overerving of polymorfisme gebruiken. Ook andere implementaties zijn mogelijk. De keuze van softwarearchitectuur volgt niet noodzakelijk uit de schrijfwijze van de taal.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>at7as32u18y5oq10wifbxvoff1kxy3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Prompting</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46614</id>
    <revision>
      <id>432185</id>
      <parentid>424882</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Prompting]] hernoemd naar [[Leertaal/Prompting]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1901" sha1="me05z30nz3o6clpqawwon4igqspngub" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
== Prompting ==
'''Freell''' is een programmeertaal met een syntaxis die lijkt op een 'prompt'. Dit is een bewuste keuze voor de architectuur van het leren.

=== Waarom Prompt-achtige Syntaxis? ===

==== 1. Eenvoud en Abstractie ====
'''Freell''' streeft ernaar de taal declaratief te houden, waarbij de meeste complexiteit wordt geabstraheerd.
Dit zorgt ervoor dat de gebruiker zich alleen hoeft te concentreren op wat hij wil bereiken, en niet op hoe hij dat moet bereiken.

==== 2. Helderheid en Ondubbelzinnigheid ====
Een van de uitdagingen in onderwijsontwerp is de vaagheid die vaak aanwezig is in onderwijstaal.
Een goed gedefinieerde, strikte taal elimineert dit probleem, waardoor het gemakkelijker wordt om onderwijsontwerpen te begrijpen en te implementeren zonder misverstanden.

==== 3. AI-vriendelijk ====
De prompt-achtige syntaxis is niet alleen leesbaar voor mensen, maar ook gemakkelijk interpreteerbaar door AI.
Dit maakt het eenvoudiger om AI-ondersteuning op te nemen in het ontwerpproces, omdat de AI de ontwerpstatements kan begrijpen, leren en zelfs corrigeren.

==== 4. Gebruikerservaring ====
De interactie op basis van prompts maakt de gebruikerservaring intuïtief.
Het is zo ontworpen dat zowel onderwijsexperts als AI het kunnen begrijpen, wat het ontwerpproces efficiënter maakt.

=== Hoe werkt het? ===
Tijdens de interactie begint '''Freell''' de gebruiker te begeleiden met vragen zoals: &quot;Geef een naam voor de onderwijsarchitectuur.&quot;
Deze aanpak maakt de taal zelfverklarend en leidt de gebruiker door het ontwerpproces.

=== Toekomstige Richting ===
Het doel is om AI verder te integreren, zodat deze de Freell-taal niet alleen begrijpt, maar ook leert door middel van 'transfer learning'.
Dit zal de AI in staat stellen proactiever te assisteren bij het ontwerp, wat de efficiëntie en gebruikerservaring verder zal verbeteren.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>me05z30nz3o6clpqawwon4igqspngub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432241</id>
      <parentid>432185</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1932" sha1="s8apl3c3giofjjnzayf042cdsa9q19t" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een leertaal kan een schrijfwijze gebruiken die op korte instructies of prompts lijkt. Het doel is een beschrijving die mensen kunnen lezen en software volgens vaste afspraken kan verwerken. Een promptachtige vorm is geen garantie dat een taalmodel de inhoud correct begrijpt.

== Leesbaarheid ==
Een beknopte formulering kan de aandacht richten op de betekenis. [[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|Leeruitspraken]] bieden bijvoorbeeld de herkenbare structuur actor, actie, object en context. Bij [[Leertaal/Declaratief|declaraties]] maken namen en verhoudingen hergebruik mogelijk. Een hulpmiddel kan vragen stellen om ontbrekende onderdelen te verduidelijken.

== Precizie ==
Gewone woorden kunnen verschillende interpretaties oproepen. Een formele taal beperkt dat door definities, typen en betekenisregels. Een toegankelijke uitleg en een formele schrijfwijze kunnen naast elkaar bestaan. Een heldere uitkomst kunnen lezen is iets anders dan zelfstandig correcte code kunnen schrijven.

== Dialoog ==
Een toepassing kan beginnen met vragen als: wat wil de lerende kunnen, wat is al onderbouwd, welke handelingen en contexten zijn relevant? De gebruiker kan een interpretatie corrigeren. Een terugmelding van de [[Leertaal/Interpreter|interpreter]] kan helpen bij een ongeldige verwijzing of een onvolledige beschrijving.

== Taalmodellen ==
Een taalmodel kan ondersteunen bij [[Leertaal/Conversie|omzetting]] tussen gewone taal en formele beschrijvingen. De formele verwerking kan daarvan onafhankelijk blijven. Een interface mag bovendien een antwoord van het model niet presenteren als bewezen uitspraak over het leren.

Bij blijvende verbetering van een model, bijvoorbeeld door verdere training of transferleren, zijn beoordeelde voorbeelden en afzonderlijke validatie nodig. Correcties in een dialoog zijn niet automatisch blijvende training. Zie [[Leertaal/Leren|leren met taalmodellen]].

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>s8apl3c3giofjjnzayf042cdsa9q19t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Interpreter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46615</id>
    <revision>
      <id>432175</id>
      <parentid>424883</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Interpreter]] hernoemd naar [[Leertaal/Interpreter]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1645" sha1="oni97t1038ubkrf78p3cli80224b2wo" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
== Interpreter ==
Om de doelstellingen van helderheid, ontwikkelbaarheid en testbaarheid te bereiken, is er gekozen voor het bouwen van een interpreter voor '''Freell'''.

=== Interactief ===
Deze interpreter vertaalt niet alleen de declaratieve Freell-taal naar actiegerichte outputs, maar biedt de gebruiker ook inzichtelijke uitleg over hoe de vertalingen tot stand komen.
Deze interactieve functie is bedoeld om gebruikers te betrekken bij het begrijpen en leren over architecturen voor vrij leren.

=== Technologie (C#) ===
Gezien de toekomstige integratie met de ontwikkeling van leergames in Unity, is C# gekozen als programmeertaal voor de interpreter.
Hierbij wordt gebruikgemaakt van de Irony .NET Compiler Construction Kit vanwege de eenvoud en geschiktheid voor dit project.

=== Modulair ===
Irony helpt bij het definiëren van de grammatica van Freell en het construeren van een interpreter met een modulaire structuur.
Deze modulaire opbouw is cruciaal om ervoor te zorgen dat verschillende delen van de codebase onafhankelijk van elkaar kunnen worden ontwikkeld, getest en bijgewerkt.

=== Test-Driven Development (TDD) ===
Er wordt een Test-Driven Development (TDD) aanpak gehanteerd om de robuustheid en correctheid van de interpreter vanaf het begin te waarborgen.
Voorbeelddialogen en onderwijsarchitecturen dienen als uitgangspunt voor het ontwikkelen van testcases.
Deze tests sturen het ontwikkelproces aan en zorgen ervoor dat de interpreter niet alleen aan de functionele eisen voldoet, maar ook dient als leermiddel voor gebruikers die de wereld van vrije leerarchitecturen verkennen.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>oni97t1038ubkrf78p3cli80224b2wo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432236</id>
      <parentid>432175</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2280" sha1="hggv9nzfyu8vd1tdu4j6z7mf55z2b1i" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een '''interpreter''' verwerkt beschrijvingen volgens de afspraken van een leertaal. Een parser herkent eerst de bouw van de tekst. Daarna kunnen typecontroles, betekenisregels en expliciet vastgelegde voorwaarden worden toegepast.

== Controle ==
Een verwerking kan onderscheid maken tussen:
* een vormfout, zoals een ontbrekend onderdeel;
* een onbekende naam of actie;
* een verkeerd type, zoals een object waar een context wordt verwacht;
* een expliciete betekenisstrijdigheid;
* onvoldoende opgegeven onderbouwing;
* voldoen aan de afgesproken controles met de beschikbare gegevens.

De laatste uitkomst bewijst niet dat een werkelijk persoon iets duurzaam heeft geleerd. De [[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|uitspraak]] en haar onderbouwing blijven te beoordelen.

== Deterministische verwerking ==
Bij een deterministische interpreter geeft dezelfde volledige invoer binnen dezelfde taal- en regelversie dezelfde uitvoer. Daarvoor moeten ook gebruikte contextgegevens en bibliotheken vastliggen. Een taalmodel kan buiten deze verwerking helpen tekst aan te leveren, maar hoeft geen onderdeel te zijn van de interpreter zelf.

== Uitleg en verrijking ==
Een technische foutmelding kan uitleggen waarom een beschrijving onjuist is. Een aanvullende inhoudelijke laag kan passende mogelijkheden voorstellen, bijvoorbeeld op basis van [[Leerpret|leerpret]] of contextafstemming. Zo'n advies is een beargumenteerde verwachting, geen automatisch oordeel over de lerende. Een additieve benadering bouwt voort op aanwezige mogelijkheden.

== Implementatie ==
De taal kan onafhankelijk van één softwarestack worden beschreven. Een mogelijke implementatie gebruikt C# en een grammatica-raamwerk zoals Irony, bijvoorbeeld bij een toepassing in een game-engine. Andere talen en raamwerken zijn eveneens mogelijk. Een modulaire opbouw kan grammatica, naamresolutie, typecontrole, inhoudelijke regels en uitvoer gescheiden houden.

== Ontwikkeling en toetsen ==
Voorbeelden, tegenvoorbeelden en verwachte foutmeldingen kunnen als testgevallen dienen. Bij testgestuurde ontwikkeling worden deze verwachtingen vooraf vastgelegd. [[Leertaal/Testen|Testen]] onderzoekt zowel de verwerking als de grenzen van wat uit een beschrijving kan worden afgeleid.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>hggv9nzfyu8vd1tdu4j6z7mf55z2b1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Testen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46616</id>
    <revision>
      <id>432187</id>
      <parentid>424884</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Testen]] hernoemd naar [[Leertaal/Testen]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1925" sha1="r9mk6r50hzlbthu5ei7uw7z8usx6kep" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
De validatie van '''Freell''' rust op drie cruciale assen: Turing-volledigheid, conversie naar erkende onderwijsstandaarden en praktische toepasbaarheid in open leeromgevingen (ELO's).

== Turing-volledigheid ==
Er wordt een formele toets uitgevoerd om de Turing-volledigheid vast te stellen.
Hiermee wordt aangetoond dat Freell in staat is om complexe computationele logica te omvatten, vergelijkbaar met een Turing-machine, maar dan binnen het domein van het leren.

== Standaardconversie ==
Er worden conversiemodules ontwikkeld om de '''Freell'''-syntaxis te vertalen naar formaten die worden voorgeschreven door:
* '''Experience API (xAPI)'''
* '''cmi5 specificatie'''
* '''Sharable Content Object Reference Model (SCORM)'''

De nauwkeurigheid en integriteit van het conversieproces worden strikt gecontroleerd aan de hand van vooraf gedefinieerde benchmarks.

== Praktische Toepasbaarheid ==
'''Freell''' wordt ingezet om cursussen te ontwerpen binnen open ELO-omgevingen zoals Moodle.
Gebruikersacceptatietests meten de tevredenheid en effectiviteit vanuit het perspectief van de eindgebruiker.
Tegelijkertijd wordt het correcte gebruik van prompts door AI beoordeeld door middel van gespecificeerde tests.

== AI-interactietests ==
De interactie tussen '''Freell''' en AI wordt grondig onderzocht om er zeker van te zijn dat leerprompts nauwkeurig worden uitgevoerd.
We zetten kunstmatige intelligentie in om verschillende vormen van leer- of onderwijsbeschrijvingen naar '''Freell''' te vertalen, en deze vervolgens weer te reconstrueren vanuit de '''Freell'''-definities.
Dit dient om te controleren of de essentie van het leren behouden blijft.

Deze veelzijdige testaanpak biedt een uitgebreid validatiekader.
Het zorgt ervoor dat Freell niet alleen voldoet aan theoretische computationele principes, maar ook naadloos integreert met bestaande onderwijsstandaarden en platforms.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>r9mk6r50hzlbthu5ei7uw7z8usx6kep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432242</id>
      <parentid>432187</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2723" sha1="g73yx096vek2kof4dpneuglphds4ifb" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Het toetsen van een leertaal omvat verschillende vragen. Correcte softwareverwerking, begrijpelijkheid, beschrijfbaarheid en werkelijk leren zijn afzonderlijke onderwerpen.

== Dekking en consistentie ==
Representatieve situaties laten zien of de taal voldoende uitdrukkingsmogelijkheden heeft. Naast geslaagde voorbeelden zijn tegenvoorbeelden nodig: een beloning die als bekwaamheid wordt gelezen, opgelegde belangstelling, een groepsprestatie die aan ieder lid wordt toegeschreven of een context die niet bij een actorprofiel past.

De vijf [[Leertaal/Vrijheid#Leercontext|contextdimensies]] en de [[Leertaal/Leren#Leeractie|actiehiërarchieën]] zijn modelaannamen. Hun onafhankelijkheid, volledigheid en afhankelijkheden moeten worden onderzocht. Een rangnummer of gewicht levert geen empirisch bewijs.

== Verschillende soorten geldigheid ==
* '''Vorm''': voldoet de tekst aan de grammatica?
* '''Betekenis''': zijn namen, typen en relaties consistent?
* '''Vrijheidsvoorwaarden''': passen de opgegeven voorwaarden bij het gekozen model van [[Vrij leren|vrij leren]]?
* '''Onderbouwing''': waarop berust een uitspraak over uitvoering of bekwaamheid?
* '''Praktijk''': begrijpt de lerende het aanbod en ondersteunt het werkelijk leren?

Een toets kan gegevens missen. ''Onbekend'' mag niet automatisch als ''onwaar'' of ''afwezig'' worden verwerkt. Zie ook [[Leren leren/Toetsing|toetsing van leren]].

== Turing-volledigheid ==
Turing-volledigheid gaat over de mogelijkheid om algemene berekeningen uit te drukken. Dat is een andere vraag dan of alle relevante situaties van vrij leren beschrijfbaar zijn. Een leertaal hoeft niet Turing-volledig te zijn om bruikbaar te zijn. Omgekeerd bewijst Turing-volledigheid geen pedagogische dekking of vrijheid.

== Conversie en toepassingen ==
Een conversie naar xAPI, cmi5, SCORM of een leerplatform moet toetsen of de oorspronkelijke betekenis behouden blijft. Een registratieformaat hoeft niet dezelfde onderscheidingen te ondersteunen als de leertaal. Verlies van betekenis moet expliciet worden gemaakt. [[Leertaal/Conversie|Conversie]] kan daarom niet uitsluitend op technisch geldige uitvoer worden beoordeeld.

== Taalmodellen en gebruikers ==
Bij automatische omzetting kunnen de bronbeschrijving en een terugvertaalde beschrijving worden vergeleken. Controles op grammatica en logica helpen, maar een inhoudelijk plausibele misinterpretatie kan daarmee nog steeds onopgemerkt blijven. Mensen moeten daarom de bedoelde actor, handeling, context en claim kunnen beoordelen.

Praktijkonderzoek kan begrijpelijkheid, bruikbaarheid en leerimpact onderzoeken. Gebruiksgemak of tevredenheid bewijst op zichzelf geen duurzame bekwaamheid.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>g73yx096vek2kof4dpneuglphds4ifb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Conversie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46617</id>
    <revision>
      <id>432167</id>
      <parentid>424886</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Conversie]] hernoemd naar [[Leertaal/Conversie]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1911" sha1="9n4b0ovjxzwedjjgm9unkdmfa2q4rhx" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een krachtige manier om '''Freell''' te gebruiken is door het automatiseren van de conversie van beschrijvingen van leerarchitecturen naar '''Freell'''-statements.

=== Hoe het werkt ===
Het conversieproces wordt gefaciliteerd door een AI, die de verstrekte onderwijsbeschrijving interpreteert en vertaalt naar de '''Freell'''-taal.

# '''Gebruikersinvoer''': De gebruiker voert een bestaand onderwijsontwerp in. Dit kan een document zijn, zoals &quot;Geavanceerde Data-analyse&quot;, of een andere tekstuele beschrijving.
# '''AI-interpretatie''': De AI scant het document en probeert de kerncomponenten te abstraheren om deze naar Freell-statements te vertalen.
# '''Interactie''': De AI gaat een 'dialoog' aan met de Freell-interpreter en dient de geabstraheerde statements in voor validatie of verdere begeleiding.
# '''Iteratieve Verfijning''': Freell beoordeelt elk statement en geeft indien nodig feedback of correcties. De AI gebruikt deze feedback om zijn begrip te verfijnen en nauwkeurigere statements te genereren.
# '''Voltooiing''': Dit proces gaat door totdat het gehele ontwerp succesvol is vertaald naar geldige Freell-statements.

=== Voordelen ===
* '''Efficiëntie''': Het automatiseert het tijdrovende proces van handmatige vertaling, wat tijd en moeite bespaart.
* '''Nauwkeurigheid''': De iteratieve feedbackloop met de '''Freell'''-interpreter zorgt ervoor dat de uiteindelijke output strikt voldoet aan de syntaxis en semantiek van de taal, waardoor fouten tot een minimum worden beperkt.
* '''Gebruiksvriendelijk''': Deze functie maakt het gemakkelijker voor mensen die niet bekend zijn met '''Freell''' om de taal te gebruiken, omdat ze kunnen beginnen met een formaat waar ze vertrouwd mee zijn.
* '''AI-leren''': Dit proces dient als een vorm van training voor de AI, waardoor deze zijn begrip van zowel onderwijsontwerpen als de Freell-taal kan verbeteren.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>9n4b0ovjxzwedjjgm9unkdmfa2q4rhx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432232</id>
      <parentid>432167</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2169" sha1="acl7gwj8aynvxjqwoqjl7gfhb7kx4xt" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een leertaal kan worden gebruikt om bestaande beschrijvingen van leren explicieter te maken. Conversie houdt in dat een tekst, ontwerp of gegevensstructuur wordt omgezet naar een afgesproken taalvorm. Het doel is behoud van betekenis, niet alleen een technisch geldige uitkomst.

== Van beschrijving naar leeruitspraken ==
Een mogelijke werkwijze is:
# Verzamel de concrete handelingen, objecten en omstandigheden.
# Beschrijf de betrokken [[Leertaal/Typen#Leeractor|actorprofielen]].
# Verbind handelingen met [[Leertaal/Leren#Leeractie|leeracties]], eventueel als gewogen combinatie.
# Formuleer de [[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|leeruitspraken]].
# Onderscheid [[Leertaal/Toepassing#Leerproces|uitvoering, actuele bekwaamheid en doel]].
# Noteer de aannamen en ontbrekende onderbouwing.

== Ondersteuning door een taalmodel ==
Een taalmodel kan een eerste omzetting maken. Een [[Leertaal/Interpreter|interpreter]] kan vervolgens ongeldige taalvormen, namen of expliciete tegenstrijdigheden terugmelden. De omzetting kan iteratief worden verbeterd. Een geldige uitkomst bewijst niet dat het taalmodel de bron correct heeft geïnterpreteerd; menselijke controle blijft een afzonderlijke stap.

Een feedbacklus tijdens een gesprek is bovendien niet automatisch training van het model. Voor blijvende aanpassing zijn een afzonderlijke leerprocedure en beoordeelde gegevens nodig. Zie [[Leertaal/Leren|taalmodellen en leren]].

== Naar andere formaten ==
Een toepassing kan beschrijvingen omzetten naar bouwstenen voor [[Learngames|leergames]], een cursusomgeving, een API-antwoord of registratie in xAPI, cmi5 en SCORM. De mogelijkheden hangen af van het doelplatform. De leertaal beschrijft het leren; de toepassing moet de daadwerkelijke werking realiseren.

== Behoud van vrijheid ==
Bij conversie moet zichtbaar blijven of iets een mogelijkheid, verwachting of verplichting is. Een vrijwillige route mag niet ongemerkt een verplichte reeks schermen worden. Een gewenste bekwaamheid mag niet als reeds aangetoond resultaat worden opgeslagen. Conversie vraagt daarom [[Leertaal/Testen|betekeniscontroles]] naast formaatcontroles.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>acl7gwj8aynvxjqwoqjl7gfhb7kx4xt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Toepassing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46618</id>
    <revision>
      <id>432189</id>
      <parentid>424888</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Toepassing]] hernoemd naar [[Leertaal/Toepassing]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1529" sha1="5sczg5xumoo4e0rgh3zjrhpb3txyr89" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
De onderwijstaal '''Freell''' kent diverse toepassingsgebieden binnen het moderne onderwijslandschap.

== Conversie ==
'''Freell''' kan bestaande onderwijsontwerpen analyseren op hun mate van vrijheid.
Door deze ontwerpen om te zetten in '''Freell'''-code kan worden onderzocht welke elementen kunnen worden weggelaten of omgezet in suggesties zonder dat dit de effectiviteit vermindert.
Dit is een krachtig hulpmiddel voor onderwijsvernieuwers.

== Turing-volledigheid ==
Freell is &quot;Turing-volledig&quot; binnen het specifieke domein van &quot;[[vrij leren]]&quot;.
Dit houdt in dat de taal elk denkbaar onderwijsmodel kan beschrijven dat als &quot;[[vrij leren]]&quot; kwalificeert.
Hoewel '''Freell''' niet alle mogelijke leersystemen kan modelleren, kan het deze modellen wel altijd transformeren naar een variant voor vrij leren.

== Expertregels ==
De antwoorden van '''Freell''' in de prompting-taal hebben dezelfde syntaxis als de &quot;expertregels&quot;.
Dit maakt het mogelijk om de taal te integreren in besluitvormingssystemen die gebaseerd zijn op expertkennis.

== Leerarchitectuur ==
Het gebruik van AI om de leerder te &quot;leren kennen&quot; en suggesties te doen op basis van '''Freell'''-richtlijnen, opent de weg naar gepersonaliseerd leren op een schaal die voorheen onhaalbaar was.

== Onderwijsarchitecten ==
'''Freell''' dient ook als een trainingsinstrument voor aanstaande [[onderwijsarchitect]]en.
Door de taal te leren, worden ze tegelijkertijd getraind in de principes van effectief en vrij onderwijsontwerp.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>5sczg5xumoo4e0rgh3zjrhpb3txyr89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432243</id>
      <parentid>432189</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5847" sha1="df11h3ralznzocrcpsdyq8bcf02go1u" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een leertaal kan worden gebruikt om situaties van leren te beschrijven, vergelijken en bespreken. De toepassingsmogelijkheden hangen af van de gekozen grammatica, regelbibliotheek en beschikbare software.

== Leerarchitecturen ==
Een lerende kan het eigen leren beschrijven vanuit wat al kan, wat is geprobeerd en wat wordt nagestreefd. Een [[Onderwijsarchitect|onderwijsarchitect]] kan mogelijkheden voor anderen inrichten en de verwachte samenhang expliciet maken. Een procesbeschrijving blijft een bewering die de lerende kan beoordelen.

== Rijke omgevingen ==
In een museum, werkplaats, [[Leerbroedplaats|broedplaats]] of [[Leerparadijs|leerparadijs]] kunnen objecten uitnodigen tot onderzoek, handelen en ontmoeting. De taal kan verschillen in [[Leertaal/Vrijheid#Leercontext|afstemming, veiligheid, interactie, funfactor en beloning]] beschrijven. Een werkelijk museum krijgt daarmee niet automatisch het contextprofiel ''Museum''; dat woord benoemt binnen het model slechts een bepaald belevingskarakter.

== Spellen en simulaties ==
Bij [[Speels leren|speels leren]] kan een wereldhandeling een combinatie van leeracties worden genoemd. Een inkoopformulier invullen kan bijvoorbeeld Gebruiken omvatten. De typering Onderzoeken vraagt aanvullende aanwijzingen dat de lerende iets uitzoekt. Spelsucces bewijst niet automatisch [[Leertaal/Toepassing#Leerproces|leerimpact]] of transfer buiten het spel.

== Inhoudelijke regels ==
Een inhoudelijke regelbibliotheek kan een geval vergelijken met aannamen over leren. Een toepassing kan bijvoorbeeld onderzoeken of een aangeboden context bij een situatieafhankelijk actorprofiel past. Dezelfde formele taal kan door verschillende bibliotheken worden gebruikt. Advies en formele taalcontrole zijn verschillende functies.

== Communicatie en portfolio ==
Beschrijvingen kunnen helpen om aannamen te bespreken en voorbeelden te delen. Ze kunnen ook aansluiten op een [[Leertaal/Portfolio|portfolio]], zonder dat persoonlijke gegevens of exacte tijdstempels verplicht in de taalkern staan.

== Grenzen ==
Domeindekking is de vraag of relevante leersituaties beschrijfbaar zijn. Zij volgt niet uit Turing-volledigheid en betekent evenmin dat ieder onderwijsmodel automatisch in vrij leren kan worden veranderd. Zowel de beschrijving als het aanbod en de werkelijke keuzevrijheid vragen beoordeling.


== Leerproces ==
Een '''leerproces''' kan worden beschreven als een toetsbare bewering over de samenhang tussen wat een lerende heeft gedaan, nu duurzaam kan en wil kunnen. Dezelfde [[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|leeruitspraken]] worden daarbij in drie betekenissen gebruikt.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Begrip !! Tijdsperspectief !! Vraag
|-
| Leerresultaat || Verleden || Wat is gedaan?
|-
| Leerimpact || Heden || Wat kan de lerende nu duurzaam?
|-
| Leerdoel || Toekomst || Wat wil de lerende kunnen?
|}

=== Resultaat ===
Een resultaat beschrijft een uitgevoerde handeling. Een maker heeft bijvoorbeeld een drukfout onderzocht en afwegingen toegelicht. Een externe registratie kan het moment, de omstandigheden en de grond voor deze uitspraak bewaren. Een uitgevoerde handeling blijft een resultaat, ook als de actor die later niet meer kan uitvoeren.

=== Impact ===
Impact is de onderbouwde duurzame bekwaamheid op het beschouwde moment. Herhaald toepassen, opnieuw handelen na verloop van tijd of gebruik in passende variaties kan aanwijzingen bieden. ''Duurzaam'' betekent niet ''voor altijd''. Een ontbrekende beoordeling betekent niet automatisch dat de bekwaamheid ontbreekt.

Een resultaat wordt niet vanzelf impact. Een score, aanwezigheid of afgeronde opdracht bewijst geen blijvende verandering. Ook transfer naar een andere situatie vraagt onderbouwing: iets kunnen met een modelpers is niet hetzelfde als zelfstandig met iedere drukpers kunnen werken.

=== Doel ===
Een doel is beoogde impact. De lerende wil bijvoorbeeld ook andere drukfouten kunnen onderzoeken. ''Drie opdrachten maken'' benoemt een uitvoering; ''een badge behalen'' een beloning. Beide kunnen bij een route horen, maar zijn nog geen precieze beschrijving van de gewenste bekwaamheid. Zie [[Leren leren/Doel|leerdoelen]] en [[Zelf leren/Zelfkeuze|zelfkeuze]].

=== Samenhang ===
Een procesbewering kan worden gelezen als:
: Gegeven de huidige bekwaamheid wordt verwacht dat bepaalde ervaringen bijdragen aan een gewenste nieuwe bekwaamheid.

De verwachting vraagt argumenten en kan worden getoetst en herzien. Een ontwerper kan toekomstige ervaringen als mogelijke geschiedenis beschrijven. Zolang de uitvoering nog niet heeft plaatsgevonden, mogen die ervaringen niet als werkelijk geboekte resultaten worden geregistreerd.

=== Volgorde ===
Een bundel kan een relatieve volgorde aangeven:
&lt;pre&gt;
onderzoek_pers -&gt; gebruik_instelling -&gt; reflectie_afdruk
&lt;/pre&gt;
De pijl betekent volgorde in de beschrijving. Zij betekent geen vermenigvuldiging, groter-dan-relatie of bewijs van causaliteit. Een beschreven route schrijft de lerende niet automatisch voor hoe te handelen. Een reeks kan bovendien worden onderbroken door activiteiten die buiten de bundel vallen.

Voor verschillende actoren kunnen afzonderlijke reeksen worden beschreven. Of gezamenlijke gebeurtenissen, synchronisatie of gedeeltelijke ordening nodig zijn, hangt af van de taalvariant. Uit de keuze voor een volgordelijke notatie volgt geen algemene psychologische uitspraak dat parallel handelen onmogelijk is.

=== Tijd, identiteit en onderbouwing ===
De taal legt de betekenis van verleden, heden en toekomst vast. Exacte tijdstempels, echte identiteit en bewijsstukken kunnen in een afzonderlijk [[Leertaal/Portfolio|portfolio]] of registratiesysteem worden opgeslagen, gekoppeld aan de namen van uitspraken. Zo blijft een ontwerpbeschrijving onderscheiden van de administratie van werkelijke gebeurtenissen.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>df11h3ralznzocrcpsdyq8bcf02go1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Voorbeeld</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46619</id>
    <revision>
      <id>432193</id>
      <parentid>424890</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Voorbeeld]] hernoemd naar [[Leertaal/Voorbeeld]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1445" sha1="0i9p5qskj262q2b49u6449rs4gf2ddi" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Hieronder volgen enkele voorbeelden van hoe de syntaxis van '''Freell''' in de praktijk wordt gebruikt voor het definiëren van regels en architecturen.

== Expertregel ==
Het is verplicht om declaraties van expertregels te beginnen met de naam van de regel.
Bijvoorbeeld:
&lt;pre&gt;
This expert rule is called The Feynman Technique.
&lt;/pre&gt;

== Onderwijsarchitectuur ==
Bij het ontwerpen van een leerproces voor iemand anders ([[Onderwijsarchitect|onderwijsarchitectuur]]) is het verplicht om te beginnen met:
&lt;pre&gt;
This education architecture is called Codeniacs.
&lt;/pre&gt;

Vervolgens moet de ontwerper de mate van vrijheid aangeven door het wortelobject (root object) te definiëren.
Dit dwingt de ontwerper om na te denken over de structuur:
&lt;pre&gt;
The root is [a/an] type called Name.
&lt;/pre&gt;

=== Voorbeelden van Root-definities ===
* '''Leraar als basis''':
&lt;pre&gt;
The root is an actor called Teacher.
&lt;/pre&gt;
* '''Portfolio als basis''':
&lt;pre&gt;
The root is a portfolio called Showcase.
&lt;/pre&gt;
* '''Actie als basis''':
&lt;pre&gt;
The root is an action called Skill.
&lt;/pre&gt;
* '''Cursus als basis''':
&lt;pre&gt;
The root is a unit called Course.
&lt;/pre&gt;
* '''Voorkennis als basis''':
&lt;pre&gt;
The root is a prerequisite called Recognition of prior learning.
&lt;/pre&gt;
* '''Bron als basis''':
&lt;pre&gt;
The root is a resource called Book.
&lt;/pre&gt;
* '''Methode als basis''':
&lt;pre&gt;
The root is a methode called Entrepreneurial_learning.
&lt;/pre&gt;

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>0i9p5qskj262q2b49u6449rs4gf2ddi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432245</id>
      <parentid>432193</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2945" sha1="r7tp5q083yd6yv687gr3zj9m3rxznap" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
De onderstaande voorbeelden laten zien hoe een leertaal kan worden gelezen. De notaties zijn illustratief; een volledige grammatica moet onder meer naamgeving, typen, getallen, verwijzingen en conflicten specificeren.

== Drukwerkplaats ==
Een lerende wil zelfstandig drukfouten leren onderzoeken. De omgeving biedt een pers, materiaal, voorbeelden en vrijwillige hulp. De pers kan uitnodigen tot beginnen, weerstand bieden en een geslaagde afdruk mogelijk maken.

Een [[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|uitspraak]] kan luiden:
: Een maker onderzoekt een afdruk met de drukpers in de drukwerkplaats.

== Declaraties ==
&lt;pre&gt;
actor makerprofiel = 3 * Verkenner + 1 * Verwerver
actie oplossen = 3 * Onderzoeken + 1 * Gebruiken
object persblok = 2 * Weerstandsobject + 1 * Succesobject
uitspraak onderzoek = makerprofiel doet oplossen met persblok in drukcontext
&lt;/pre&gt;
De gewichten beschrijven verhoudingen, geen minuten of objectief gemeten bekwaamheid. De precieze [[Leertaal/Vrijheid#Leercontext|context]] moet eveneens worden gedeclareerd, bijvoorbeeld met kenmerken van Speeltuin, Stamtafel en Werkplaats.

== Drie betekenissen ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Beschrijving !! Betekenis
|-
| De maker heeft de oorzaak van een drukfout onderzocht. || Leerresultaat: een uitvoering.
|-
| De maker kan zulke oorzaken bij herhaalde toepassing zelfstandig onderzoeken. || Leerimpact: een te onderbouwen duurzame bekwaamheid.
|-
| De maker wil ook andere typen drukfouten onderzoeken. || Leerdoel: gewenste bekwaamheid.
|}

Een tentoonstellingsmogelijkheid is [[Leertaal/Leerbox#Leerobject|leeropbrengst]]. Zij bewijst niet dat de drie bovenstaande claims waar zijn. Een volgende ervaring kan worden aangeboden als verwachte bijdrage aan het doel. De lerende kan die route zelf beoordelen.

== Volgorde ==
&lt;pre&gt;
onderzoek_afdruk -&gt; gebruik_instelling -&gt; reflectie_keuze
&lt;/pre&gt;
De pijlen ordenen de beschrijving. De volgorde is geen automatische oorzaak-gevolgverklaring en geen verplicht voorschrift.

== Alternatieve Engelse schrijfwijze ==
Een taalvariant kan benoemde onderwijsstructuren gebruiken:
&lt;pre&gt;
This expert rule is called Terugvertellen.
This education architecture is called Leeromgeving.
The root is a resource called Bronnenverzameling.
&lt;/pre&gt;
Een wortel kan ook als actor, portfolio, action, unit, prerequisite of method worden getypeerd. Dat zijn mogelijkheden uit een [[Leertaal/Typen|alternatieve structuurindeling]], niet automatisch verplichte onderdelen van een leeruitspraak. De naam van een regel zegt nog niet welke voorwaarden gelden of dat de regel werkzaam is.

== Tegenvoorbeelden ==
Een ingeleverd formulier bewijst geen reflectie. Een teamprestatie bewijst geen gelijke individuele bekwaamheid. Een badge is geen impactmeting. Een technisch geldige beschrijving maakt een opgelegde keuze niet vrijwillig. Zulke gevallen maken zichtbaar welke controles en inhoudelijke aannamen nodig zijn.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>r7tp5q083yd6yv687gr3zj9m3rxznap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Leren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46620</id>
    <revision>
      <id>432179</id>
      <parentid>424891</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Leren]] hernoemd naar [[Leertaal/Leren]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1903" sha1="7ggfwtgdowhhd4xam7xnaotgpp3lc4i" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Freell maakt gebruik van bestaande Large Language Models (LLM's) om menselijke taal naar '''Freell''' te vertalen, maar voegt daar een cruciale extra laag aan toe.

== LLM's ==
'''Freell''' benut de kracht van bestaande LLM's vanwege hun efficiëntie in taalverwerking.
Deze modellen zijn al getraind in meerdere talen, wat hen zeer effectief maakt voor de doeleinden van '''Freell'''.

== De Freell Interpreter ==
In tegenstelling tot traditionele LLM's bevat Freell een interpreter die taalfouten kan identificeren en markeren.
Dit garandeert dat vertalingen door het LLM naar Freell nauwkeurig en betrouwbaar zijn.

== Feedbackloop ==
De interpreter speelt een cruciale rol in het leerproces van de AI:
* Wanneer de AI menselijke taal naar '''Freell''' vertaalt, beoordeelt de interpreter de vertaling.
* Bij onnauwkeurigheden wordt deze feedback teruggekoppeld naar de AI.
* Dit proces vindt plaats op grote datasets, waardoor de AI continu zijn nauwkeurigheid in het vertalen naar '''Freell''' verbetert.

== Expertregels ==
Wanneer een communicatie in '''Freell''' resulteert in een actie die door de gebruiker als effectief wordt beschouwd, wordt deze gecodeerd als een hard-coded expertregel binnen '''Freell'''.
Dit zorgt ervoor dat succesvolle acties consistent worden herhaald in vergelijkbare toekomstige scenario's.
De toevoeging van deze regels bouwt een groeiende database op van betrouwbare acties, waardoor de afhankelijkheid van de interpretatieve vermogens van de AI voor elk individueel geval afneemt.

== Promptingtaal ==
Het ontwerp van '''Freell''' is erop gericht een ondubbelzinnige promptingtaal voor de AI te zijn.
Deze helderheid zorgt ervoor dat instructies die door de AI worden verwerkt, eenduidig zijn.
Hoe duidelijker de structuur van '''Freell''', hoe effectiever het kan dienen als brug tussen menselijke taal en AI-gestuurde acties.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>7ggfwtgdowhhd4xam7xnaotgpp3lc4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432238</id>
      <parentid>432179</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8102" sha1="lcv03lj916yt5iffw5u452xbgqlduix" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een taalmodel kan helpen gewone beschrijvingen naar een leertaal om te zetten. Dit is een mogelijke toepassing van taaltechnologie. Er moet onderscheid blijven tussen het leren van de mens, de formele verwerking van de beschrijving en een eventuele leerprocedure van het model.

== Omzetting ==
Een model kan actor, actie, object en context uit een tekst proberen af te leiden. De uitkomst blijft een interpretatie. Een [[Leertaal/Interpreter|interpreter]] kan controleren of de formulering aan vastgelegde regels voldoet. Een syntactisch geldig antwoord kan inhoudelijk nog steeds onjuist zijn.

== Feedbacklus ==
Een toepassing kan een foutmelding teruggeven en het model een nieuwe beschrijving laten maken. Dat is iteratieve correctie binnen de toepassing. Blijvende training van modelparameters is een afzonderlijk proces. Daarvoor zijn geschikte gegevens, leerdoelen en controles nodig.

== Inhoudelijke regels ==
Een succesvolle ervaring kan aanleiding geven om een inhoudelijke regel te onderzoeken. Eén als effectief ervaren actie is niet voldoende om een algemeen geldige expertregel af te leiden. Er moet worden vastgesteld voor wie, onder welke omstandigheden en met welke onderbouwing een verwachting geldt. Zie [[Leertaal/Logica#Grondslagen|grondslagen]] en [[Leertaal/Testen|toetsing]].

Een regelbibliotheek kan expliciet geformuleerde verwachtingen bewaren. Zij kan deterministisch worden toegepast zonder dat iedere verwerking opnieuw een taalmodel nodig heeft. De taal en de inhoudelijke bibliotheek blijven afzonderlijke onderdelen.

== Menselijk leren ==
De lerende kan een beschrijving gebruiken om [[Leren leren|het eigen leren]] te begrijpen en bij te sturen. Metacognitie betreft onder meer beseffen, reflecteren en reguleren. Een nauwkeuriger beschrijving kan dit ondersteunen, maar is geen bewijs dat een bepaalde bekwaamheid duurzaam is ontstaan. Zie [[Leertaal/Leren#Leeractie|leeracties]] en [[Leertaal/Toepassing#Leerproces|leerprocessen]].


== Leeractie ==
Een '''leeractie''' benoemt wat een lerende doet om te verwerken, begrijpen, oefenen, veranderen of het eigen leren te sturen. Een wereldhandeling, zoals inkopen of een brug bouwen, kan meerdere leeracties bevatten. De indeling hieronder is een mogelijk vocabulaire voor een [[Leertaal/Inleiding#Architectuur|leertaal]]. De betekenissen en niveauverhoudingen zijn modelaannamen, geen universele classificatie van alle leren.

=== Vijf dimensies ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Niveau !! Cognitief !! Affectief !! Sociaal !! Motorisch !! Metacognitief
|-
| 1 || Herinneren || Focussen || Benaderen || Bewegen || Ervaren
|-
| 2 || Begrijpen || Interesseren || Overleggen || Modelleren || Beseffen
|-
| 3 || Gebruiken || Waarderen || Verbinden || Automatiseren || Reflecteren
|-
| 4 || Onderzoeken || Sympathiseren || Participeren || Demonstreren || Reguleren
|-
| 5 || Integreren || Verinnerlijken || Versmelten || Excelleren || Creëren
|}

De cognitieve dimensie betreft het denken, de affectieve dimensie aandacht en waardering, de sociale dimensie het handelen met anderen en de motorische dimensie lichamelijke uitvoering. De metacognitieve dimensie gaat over het ervaren, begrijpen en sturen van het eigen leren. Zie ook [[Leren leren|leren leren]] en [[Leren leren/Opbrengst|leeropbrengsten en leerdoelen]].

=== Betekenissen ===
==== Cognitief ====
* '''Herinneren''': eerder beschikbare kennis uit het geheugen terughalen.
* '''Begrijpen''': samenhang doorzien en kunnen uitleggen of laten zien.
* '''Gebruiken''': kennis en vaardigheden inzetten in een concrete situatie.
* '''Onderzoeken''': vragen, onderdelen, oorzaken en verwachtingen verkennen en toetsen; zie [[Onderzoekend leren|onderzoekend leren]].
* '''Integreren''': onderzochte inzichten tot een samenhangend geheel verbinden.

==== Affectief ====
* '''Focussen''': aandacht richten of terugbrengen naar iets relevants.
* '''Interesseren''': zelf belangstelling ontwikkelen en vanuit die belangstelling willen handelen.
* '''Waarderen''': ervaren en kenbaar maken waarom iets waardevol is.
* '''Sympathiseren''': betrokkenheid ontwikkelen bij een ander of diens perspectief. Het precieze onderscheid met inleven moet in een toepassing expliciet zijn.
* '''Verinnerlijken''': een waarde zo eigen maken dat zij het handelen mede richting geeft.

==== Sociaal ====
* '''Benaderen''': toenadering zoeken tot een ander.
* '''Overleggen''': perspectieven en mogelijke afspraken uitwisselen.
* '''Verbinden''': een wederzijdse relatie opbouwen die verder gaat dan een los contact.
* '''Participeren''': bijdragen aan gezamenlijke activiteit.
* '''Versmelten''': als deelnemer opgaan in een team met gedeelde verantwoordelijkheid, met behoud van de mogelijkheid tot eigen instemming.

Overleg betekent niet automatisch dat een afspraak is gemaakt. Een gezamenlijk product bewijst evenmin dat alle deelnemers dezelfde individuele bekwaamheid bezitten.

==== Motorisch ====
* '''Bewegen''': lichamelijk handelen en een beweging verkennen.
* '''Modelleren''': een uitvoering leren kennen en zelf uitvoeren aan de hand van een model; zie [[Model leren|model leren]].
* '''Automatiseren''': een uitvoering zo oefenen dat minder bewuste deelsturing nodig is.
* '''Demonstreren''': een vaardigheid zichtbaar of ervaarbaar maken als voorbeeld voor anderen.
* '''Excelleren''': een vaardigheid op een nader omschreven hoog niveau uitvoeren. Een eigen stijl kan daarbij relevant zijn, maar bewijst op zichzelf geen kwaliteit.

De precieze criteria hangen af van het object, de situatie en de mogelijkheden van de lerende. Een langzaam gegeven demonstratie hoeft bijvoorbeeld nog geen geautomatiseerde uitvoering te zijn.

==== Metacognitief ====
* '''Ervaren''': een gebeurtenis of innerlijk proces meemaken, zonder dat bewuste bijsturing nodig is.
* '''Beseffen''': bewust worden van wat er in de eigen ervaring of het eigen handelen gebeurt.
* '''Reflecteren''': terug- en vooruitkijken vanuit een perspectief, met aandacht voor eigen beleving, afwegingen en betekenis.
* '''Reguleren''': op grond daarvan aandacht, handelen, emoties of aanpak bijstellen; zie [[Zelf leren/Zelfregie|zelfregie]].
* '''Creëren''': ruimte maken voor een nieuw inzicht of een nieuwe mogelijkheid. Binnen deze metacognitieve interpretatie gaat het mede om het omgaan met innerlijke belemmeringen. Zie ook [[Ontwerpend leren|ontwerpend leren]].

Creëren kan ook het maken van een product betekenen. Welke betekenis binnen een metacognitieve indeling wordt bedoeld, moet daarom expliciet worden vastgesteld. De hoogste plaats ervan is een aanname die niet uit de naam volgt.

=== Niveau en bewijs ===
Een cumulatief profiel neemt aan dat een hoger niveau voorgaande componenten veronderstelt. Dat is iets anders dan bewijs dat een actor alle lagere niveaus heeft doorlopen of blijvend beheerst. Vooral bij sociale en motorische handelingen zijn tegenvoorbeelden denkbaar. De gekozen afhankelijkheden moeten daarom per toepassing worden gedefinieerd en [[Leertaal/Testen|getoetst]].

Een reflectie kan bijvoorbeeld ervaring, analyse en eigen beleving vereisen. Een beschrijving die een analyseverwijzing mist kan onvolledig zijn. De interpreter mag die analyse niet verzinnen, geen extra gebeurtenissen registreren en geen extra leertijd afleiden uit de benodigde componenten. Vrijwillige zelfrapportage kan informatie leveren, maar is geen automatisch gemeten innerlijke toestand.

=== Samengestelde acties ===
Een [[Leertaal/Declaratief|declaratie]] kan een eigen actienaam definiëren met relatieve gehele gewichten. Zo kan ''oplossen'' worden beschreven als drie delen Onderzoeken en één deel Gebruiken. De schrijver legt vast welke leerbetekenis wordt bedoeld; de taal ontdekt die betekenis niet zelfstandig uit een wereldhandeling.

De basiswoorden zijn bij voorkeur enkelvoudige, onscheidbare werkwoorden. Passie, motivatie en nieuwsgierigheid zijn drijfveren en worden niet zonder meer extra actietypen. Een profiel is geen verplicht leerritme: [[Vrij leren|vrij leren]] vraagt ruimte om een route, hulp of sociale deelname zelf te kiezen.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>lcv03lj916yt5iffw5u452xbgqlduix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Logica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46621</id>
    <revision>
      <id>432181</id>
      <parentid>424892</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Logica]] hernoemd naar [[Leertaal/Logica]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1895" sha1="0rjp1gmmsuafedt4q4dvicxma8qt9p6" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Hoe strikter en complexer '''Freell''' is, des te meer vrijheid is er in het leren.

== Logica ==
In de wereld van kunstmatige intelligentie biedt het trainen van een AI in een taal als '''Freell''' een interessante parallel met het aanleren van het omzetten van verhalen in wiskundige formules.
Deze benadering zorgt ervoor dat narratieven, die vaak openstaan voor verschillende interpretaties, worden getransformeerd in universeel begrijpelijke formaten.

Stel je '''Freell''' voor als een geavanceerd taalkader, rijk aan syntaxis en logische formuleringen.
De complexiteit ervan stelt het in staat om genuanceerde verhalen te vertalen naar nauwkeurige, wiskundige representaties.
De kern ligt in de inherente logica van '''Freell''', die dient als een robuuste controle voor de nauwkeurigheid van de AI.
Eventuele afwijkingen in de output van de AI worden onmiddellijk gemarkeerd als syntactische of logische fouten.

== Complexiteit ==
Een paradoxaal maar cruciaal aspect voor AI-veiligheid is dat de sleutel tot een veilig en betrouwbaar systeem ligt in de uitgebreide ontwikkeling van de expertregels en logica van '''Freell'''.

Door het raamwerk van '''Freell''' gedetailleerd te ontwerpen met een breed scala aan logische structuren, creëren we een uitgebreide regelset.
Deze dient als een vangrail voor de AI en stuurt de interpretaties en vertalingen binnen goed gedefinieerde en logische grenzen.
De complexiteit is hier geen hindernis, maar juist een fundamenteel onderdeel voor veiligheid.
Het zorgt ervoor dat de vertalingen van de AI niet alleen nauwkeurig zijn, maar ook consistent met de bedoelde betekenis van het oorspronkelijke verhaal.

Deze strategie versterkt de betrouwbaarheid van de AI: hoe dieper en verfijnder de regels, des te meer de AI wordt bijgesteld in zijn training om menselijke taal correct naar '''Freell''' te vertalen.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>0rjp1gmmsuafedt4q4dvicxma8qt9p6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432239</id>
      <parentid>432181</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8374" sha1="3ksu2z9hu92gry5e8h5xwm76qxdavvu" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een formele leertaal legt relaties en betekenissen expliciet vast. De aanname is dat dit helpt om ambiguïteit en tegenstrijdigheden te herkennen. Meer formele complexiteit maakt een leeromgeving echter niet vanzelf vrijer of effectiever.

== Drie niveaus ==
# '''Vorm''': de beschrijving volgt de grammatica.
# '''Interne betekenis''': typen, verwijzingen en opgegeven voorwaarden zijn consistent.
# '''Werkelijkheid''': de beschreven gebeurtenissen en leerverwachtingen zijn voldoende onderbouwd.

Een [[Leertaal/Interpreter|interpreter]] kan de eerste twee niveaus ondersteunen voor zover de afspraken geformaliseerd zijn. Het derde vraagt gegevens, interpretatie en eventueel onderzoek. Een onjuiste interpretatie kan grammaticaal geldig zijn.

== Onderbouwing van regels ==
De [[Leertaal/Logica#Grondslagen|grondslagen]] kunnen als netwerk worden beschreven: regels sluiten aan op uitgewerkte deelonderwerpen, die op hun beurt met uitgangspunten zijn verbonden. Een regel kan meerdere gronden hebben. Een ontbrekende aanname kan niet worden hersteld door alleen de software correct te laten werken.

== Afhankelijkheden ==
Uit een onderbouwde hogere actieclaim kunnen benodigde componenten volgen. Als reflectie analyse en ervaring veronderstelt, moet duidelijk zijn waarop die componenten berusten. De verwerking mag ze niet verzinnen of als afzonderlijk uitgevoerde gebeurtenissen registreren. Een logisch vereiste is geen bewijs van historische uitvoering.

== Taalmodellen ==
Bij het omzetten van gewone tekst naar een formele taal kan logica als controle helpen. Een verhaal is echter niet automatisch volledig in formules om te zetten. Betekenisverlies en plausibele misinterpretaties blijven mogelijk. Zie [[Leertaal/Conversie|conversie]] en [[Leertaal/Testen|toetsing]].

== Onzekerheid ==
Een taal kan onderscheid maken tussen gewenst, verwacht, waargenomen, onderbouwd en onbekend. Deze statussen mogen niet door een naam, gewicht of score stilzwijgend gelijk worden gemaakt. Een consistente theorie is bovendien geen bewijs dat haar aannamen over leren juist zijn.


== Grondslagen ==
Een leertaal berust op begripskeuzes en aannamen over het leren dat zij wil beschrijven. Het expliciteren van die aannamen maakt zichtbaar waarom een taalconstructie of regel bestaat. Het onderstaande redeneermodel kan worden gebruikt bij het ontwerpen en beoordelen van een taal voor [[Vrij leren|vrij leren]].

=== Van begrip naar regel ===
* '''Definities''' leggen vast wat begrippen binnen het model betekenen.
* '''Axioma's''' zijn gekozen uitgangspunten die binnen dat model worden aangenomen.
* '''Theorema's''' zijn uitspraken die met de uitgangspunten worden verbonden.
* '''Lemma's''' werken een deelonderwerp uit met voorwaarden, voorbeelden en tegenvoorbeelden.
* '''Taalregels''' maken een deel van die afspraken controleerbaar.

De woorden ''theorema'' en ''lemma'' worden hier als ontwerpstructuur gebruikt. Anders dan bij een wiskundig bewijs zijn aanvullende aannamen en empirische toetsing vaak nodig. Een logisch consistente regel bewijst geen leerwerking in de werkelijkheid.

=== Mogelijke uitgangspunten ===
Een model voor vrij leren kan aannemen dat:
# duurzame leerimpact het inhoudelijke doel vormt;
# autonomie en variatie de leerimpact moeten dienen;
# een veilig en integer leerkader nodig is;
# de leertaal die uitgangspunten expliciet beschrijfbaar maakt;
# betekenisvolle contexten bij de beschrijving horen.

De onderlinge verhouding vraagt aandacht. Vrijheid is niet automatisch onbeperkte ruimte zonder houvast. Een gekozen uitdaging rechtvaardigt evenmin automatisch fysieke, sociale of psychologische onveiligheid. Formalisering is een eis aan de taalbeschrijving, geen voorwaarde waaronder mensen buiten die taal pas zouden kunnen leren.

=== Ontwerpconsequenties ===
De uitgangspunten kunnen worden uitgewerkt in de volgende samenhangende onderwerpen:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Onderwerp !! Te onderzoeken ontwerpgedachte
|-
| Operationalisatie || Actor, actie, object en context maken leren beschrijfbaar.
|-
| Evenwicht || Uitdaging sluit aan op wat de lerende aankan.
|-
| Contextualisatie || De situatie maakt zichtbaar waarop impact betrekking heeft.
|-
| Autonomie || Richting, tempo en evaluatie blijven zoveel mogelijk bij de lerende.
|-
| Veiligheid || Fouten kunnen worden onderzocht binnen beschermende randvoorwaarden.
|-
| Spel || [[Speels leren|Spel en uitdaging]] kunnen betrokkenheid ondersteunen.
|-
| Regulering || Feedback en zelfgekozen hulp kunnen bijsturing ondersteunen.
|-
| Eenduidigheid || Definities en betekenisregels verminderen interpretatieverschillen.
|-
| Modelleren || [[Model leren|Waarnemen en nadoen]] zijn beschikbare routes.
|-
| Diversiteit || Verschillende routes kunnen passen bij persoon en situatie.
|-
| Ondernemen || [[Ondernemend leren|Initiatief en toepassing]] kunnen nieuwe kennis of waarde opleveren.
|-
| Ontwerpen || [[Ontwerpend leren|Bedenken, maken en veranderen]] kunnen begrip ondersteunen.
|-
| Onderzoeken || Eigen vragen en het toetsen van verwachtingen kunnen tot inzicht leiden.
|-
| Doen || Handelen omvat ook mentale verwerking.
|-
| Erkenning || Sociale waardering kan motiveren en kan ook druk veroorzaken.
|-
| Meting || Waarnemingen moeten bruikbare terugkoppeling kunnen geven.
|-
| Transformatie || Impact betreft duurzame verandering; organisaties kunnen daarvoor anders moeten werken.
|-
| Ondersteuning || Tijdelijke hulp en herbruikbare middelen kunnen lerenden en aanbieders ondersteunen.
|-
| Consensus || Gedeelde taal vraagt expliciete afstemming over betekenissen.
|-
| Delen || Beschrijvingen en praktijkvoorbeelden moeten begrijpelijk kunnen worden hergebruikt.
|-
| Begrenzing || Keuzeruimte en uitdaging moeten overvraging helpen voorkomen.
|-
| Validatie || Uitwerkingen worden getoetst aan hun uitgangspunten en verantwoordelijkheden.
|-
| Evolutie || Ervaring kan tot bijstelling leiden, met behoud van herkenbare taalversies.
|}

=== Uitgewerkte deelonderwerpen ===
Voor een regelbibliotheek kunnen onder meer de volgende deelonderwerpen worden uitgewerkt:
* [[Leren leren/Doel|leerdoelformulering]], vrijheidsgraden, consensusvalidatie en zelfbepaling;
* passende ontwikkelruimte, tijdelijke ondersteuning en constructieve omgang met fouten;
* onderzoekende vragen, handelingsgericht maken en formatieve terugkoppeling;
* [[Zelf leren/Zelfconstructie|gedeelde betekenisverlening]], deelbare kennisproducten en contextuele transfer;
* keuzeruimte in gedrag, beoordeling door medebeoordelaars en persoonlijke mogelijkheden;
* aanpassing door ervaring, sociale samenwerking en wederkerigheid;
* leren van modellen en [[Onderzoekend leren|nieuwsgierige exploratie]];
* erkenning en reputatie, [[Zelf leren/Zelfzorg|balans en zelfregulatie]];
* [[Verhalend leren|verhalende betekenisgeving]] en speelse experimenteerruimte.

Titels als biologische dispositie, adaptieve plasticiteit, homeostase of zone van naaste ontwikkeling verwijzen naar bredere theoretische onderwerpen. Een verwijzing naar een boek of een overeenkomstige term bewijst nog geen volledig uitgewerkt mechanisme. Ook zijn fysische vrijheidsgraden niet zonder meer een maat voor menselijke keuzevrijheid.

=== Opbouw van een uitwerking ===
Een bruikbare uitwerking bevat de bewering, betrokken uitgangspunten, aanvullende aannamen, voorbeelden, tegenvoorbeelden, toetsbare voorwaarden, bronnen en een versie. Een mogelijk voorbeeld is een reflectieaanbod dat kan worden aangenomen, overgeslagen en later opnieuw opgezocht. Een reflectievraag met puntenaftrek bij weigering voldoet niet aan dezelfde vrijwilligheidsaanname.

=== Taal en inhoudelijke kennis ===
De stabiele structuur van een leertaal hoeft niet samen te vallen met alle regels over goed leren. Verschillende inhoudelijke bibliotheken kunnen eenzelfde taal gebruiken. De minimale vrijheidsvoorwaarden horen bij de gekozen betekenis van de taal; meer specifieke verwachtingen over motivatie, ondersteuning of leerwerking blijven afzonderlijk te onderzoeken.

Bij taalbeheer is onderscheid mogelijk tussen stabiele uitgangspunten, zorgvuldig gewijzigde begrippen, inhoudelijke uitwerkingen en doorlopende technische verbeteringen. Bevoegdheden en besluitvorming moeten expliciet zijn. Technische validatie vervangt geen inhoudelijke beoordeling of [[Leertaal/Testen|empirische toetsing]].

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>3ksu2z9hu92gry5e8h5xwm76qxdavvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Portfolio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46622</id>
    <revision>
      <id>432183</id>
      <parentid>424893</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Portfolio]] hernoemd naar [[Leertaal/Portfolio]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1387" sha1="3g5fe71yj85l8x1mwa05752rcqdvxep" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
In '''Freell''' is de benadering van het bijhouden en onderbouwen van een leerportfolio fundamenteel anders dan bij traditionele methoden.

== Boekhouder ==
In dit systeem is de leerder niet langer persoonlijk verantwoordelijk voor het onderhouden van zijn portfolio.
In plaats daarvan wordt deze taak overgenomen door AI-technologieën via 'learning analytics'.
De AI functioneert als een soort 'boekhouder' en 'belangenbehartiger' van de leerder.
Het slaat informatie over het leerproces op, analyseert deze en gebruikt de analyse om te valideren dat bepaalde acties zijn uitgevoerd.
Hiermee worden specifieke competenties aangetoond zonder dat de leerder hier zelf administratieve handelingen voor hoeft te verrichten.

== Verantwoordelijkheid ==
Het cruciale onderscheid in '''Freell''' is de verschuiving van de verantwoordelijkheid voor portfolio-onderhoud van de mens naar de machine.
Deze benadering kan worden gezien als een educatief doel op zich: de integratie van AI in het leerproces.

Wanneer externe partijen echter expliciet eisen dat leerders zelf hun portfolio bijhouden en onderbouwen, verschuift het systeem van een ''leerarchitectuur'' naar een ''[[Onderwijsarchitect|onderwijsarchitectuur]]''.
Deze verschuiving impliceert een meer traditionele aanpak waarbij de leerder direct betrokken is bij het proces van portfoliomanagement.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>3g5fe71yj85l8x1mwa05752rcqdvxep</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432240</id>
      <parentid>432183</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1831" sha1="9dpdhrt80efvetcjaxk53y9csssm3r4" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een leerportfolio verzamelt aanwijzingen over ervaringen, producten en bekwaamheden. Een leertaal kan zulke gegevens inhoudelijk beschrijven zonder zelf alle persoonlijke registratie over te nemen.

== Beschrijving en registratie ==
Een [[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|leeruitspraak]] krijgt een naam. Een externe registratie kan daaraan werk, waarnemingen, tijdstippen, omstandigheden en een beoordeling koppelen. De beschrijving hoeft geen echte persoonsidentiteit te bevatten. Zie [[Leertaal/Toepassing#Leerproces|leerresultaat, leerimpact en leerdoel]].

== Administratieve ondersteuning ==
Software kan als een boekhouder helpen gegevens te verzamelen en ordenen. Een taalmodel of analysetoepassing kan daarbij suggesties doen. Dat neemt niet automatisch de regie van de lerende over en bewijst geen competentie. Een geregistreerde uitvoering en een onderbouwde duurzame bekwaamheid blijven verschillend.

== Onderbouwing ==
Herhaald toepassen, handelen na verloop van tijd, relevante variatie, een product of een toelichting kan aanwijzingen geven. Welke aanwijzingen voldoende zijn hangt af van de claim. Een score of badge bewijst geen innerlijke verandering. Een uitblijvende beoordeling bewijst niet dat een bekwaamheid ontbreekt.

== Regie en publiek ==
Bij [[Zelf leren/Zelfregie|zelfregie]] kan de lerende kiezen welke gegevens worden verzameld en gedeeld. Verplicht zelf administreren voor een externe beoordelaar is een andere situatie dan vrijwillige ondersteuning bij eigen leren. Afspraken over toestemming, inzage, hergebruik en correctie horen daarom bij de toepassing.

Een portfolio kan zowel leren ondersteunen als verantwoording dienen. Dat onderscheid moet herkenbaar zijn in de beschrijving, zodat beoordeling niet ongemerkt de plaats van de eigen leerdoelen inneemt.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>9dpdhrt80efvetcjaxk53y9csssm3r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leertaal/Leerbox</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46623</id>
    <revision>
      <id>432177</id>
      <parentid>424895</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Leerbox]] hernoemd naar [[Leertaal/Leerbox]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>424895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1864" sha1="kpfnskstyn7sz8dcuhg5cvgoufyfiys" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een '''Leerbox''' is de fysieke of digitale omgeving waarin vrij leren optimaal kan plaatsvinden.
Het concept van de Leerbox is essentieel voor Freell, omdat de taal in feite dient om de inhoud en de logica van zo'n box te beschrijven.

== Kenmerken ==
Om de zuiverheid van het leerproces en de meting daarvan (leerpret) te garanderen, moet een Leerbox aan in ieder geval drie belangrijke voorwaarden voldoen:
* '''Self-explaining (Zelfverklarend)''': De omgeving en de objecten erin moeten voor de leerder direct begrijpelijk zijn zonder externe instructie.
* '''Self-starting (Zelfstartend)''': De leerder kan zonder hulp van buitenaf aan het proces beginnen.
* '''Pro-active (Proactief)''': De omgeving nodigt uit tot actie en interactie.

== Isolatie ==
Een cruciaal aspect van de Leerbox is dat alle menselijke verstoringen en externe sturing &quot;buiten de box&quot; worden geplaatst.
In een ideale setting is er geen leraar of begeleider nodig die de flow onderbreekt.
Dit minimaliseert factoren die de autonomie van de leerder kunnen beïnvloeden, waardoor een zuivere observatie van het leergedrag mogelijk wordt.
Voorbeelden van dergelijke omgevingen zijn het Melkwegpad in Westerbork of de interactieve opstellingen in Museum De Proefkolonie.

== Freell ==
'''Freell''' fungeert als de taal die de &quot;Instrumented Leerbox&quot; aanstuurt.
Terwijl de Leerbox de fysieke of virtuele ruimte biedt, definieert Freell de declaratieve regels:
* '''Wat''' zijn de beschikbare bronnen (Resources)?
* '''Welke''' acties (Actions) zijn mogelijk?
* '''Hoe''' worden interacties vertaald naar leerresultaten of portfolio-items?

Door het gebruik van '''Freell''' wordt de Leerbox een intelligente omgeving die de leerder proactief ondersteunt bij het overwinnen van barrières (overcoming barriers), zonder de vrijheid van het &quot;hoe&quot; in te perken.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>kpfnskstyn7sz8dcuhg5cvgoufyfiys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432237</id>
      <parentid>432177</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:36:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Leertaal: algemene begrippen en samenhang uitgewerkt; verwijzingen en terminologie bijgewerkt</comment>
      <origin>432237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5298" sha1="aketuta2waxe9hgdzqmojcpugvj6e7i" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een '''leerbox''' is een afgebakende fysieke of digitale omgeving waarin mogelijkheden voor leren zijn ingericht. In een leertaal kan zij worden beschreven als een [[Leertaal/Vrijheid#Leercontext|context]] met [[Leertaal/Leerbox#Leerobject|objecten]], ook wel een box met blokken genoemd.

== Kenmerken ==
Een mogelijke ontwerpbenadering gebruikt drie kenmerken:
* '''Zelfverklarend''': de mogelijkheden zijn zo ingericht dat de lerende begrijpt wat kan worden geprobeerd.
* '''Zelfstartend''': beginnen is mogelijk zonder eerst verplichte externe instructie te doorlopen.
* '''Uitnodigend''': de omgeving maakt handelen, onderzoeken of ontmoeten aantrekkelijk.

Deze kenmerken zijn ontwerpdoelen. Of een omgeving ze voor een bepaalde gebruiker werkelijk heeft, moet worden onderzocht. Een leerbox hoeft bovendien niet voor iedere lerende dezelfde vorm te hebben. Zie [[Leerattractie|leerattracties]], [[Leerpret|leerpret]] en [[Leerbroedplaats|leerbroedplaatsen]].

== Grenzen en ondersteuning ==
Het verminderen van verstoringen kan helpen ruimte te maken voor het eigen leren. Dat betekent niet dat iedere menselijke invloed buiten de omgeving moet blijven. Een vrijwillig gekozen begeleider of medespeler kan juist een waardevol onderdeel zijn. Een box biedt bescherming en overzicht zonder de eigen route onnodig dicht te zetten.

Een natuurroute, een interactieve museumopstelling of een werkplaats kan als voorbeeld dienen. De plaats op zichzelf bewijst geen vrijheid: ook toegankelijkheid, instemming, middelen en afspraken tellen mee.

== Inhoud en logica ==
De taal kan beschrijven welke objecten en bronnen beschikbaar zijn, welke leeracties ermee in verband worden gebracht en onder welke voorwaarden een object een beloning biedt. Zij beschrijft ook hoe resultaten, actuele bekwaamheid en doelen worden verbonden. Exacte gebeurtenissen kunnen afzonderlijk worden geregistreerd.

== Technische realisatie ==
Een [[Onderwijsplatform|platform]] kan tekst, media, metadata en interactieve logica in een uitwisselbaar formaat combineren. De technische invulling is niet identiek aan de pedagogische betekenis van de box. Een contract maakt duidelijk welke leerkenmerken een toepassing beschikbaar stelt, onafhankelijk van de programmeertaal waarmee de omgeving is gebouwd.


== Leerobject ==
Een '''leerobject''' is datgene waarmee of waarop een leeractie betrekking heeft. Het kan een fysiek voorwerp, digitaal middel, bron, vraag of gesprekspartner zijn. In een modulaire beschrijving kan het object ook een ''blok'' worden genoemd. De functie ontstaat binnen de interactie; dezelfde drukpers kan verschillende leerhandelingen ondersteunen.

=== Functies ===
Een mogelijke typering onderscheidt vier functies:
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Objecttype !! Functie !! Voorbeeld
|-
| Zelfstarterobject || Nodigt uit om uit zichzelf te beginnen en maakt mogelijk nut herkenbaar. || Een uitnodigende opstelling die zonder verplichte instructie kan worden geprobeerd.
|-
| Weerstandsobject || Biedt een te onderzoeken uitdaging of hindernis. || Een drukfout waarvan de oorzaak kan worden gezocht.
|-
| Succesobject || Maakt afronding of een prestatie herkenbaar. || Een passende afdruk of afgerond werkstuk.
|-
| Gewoon object || Draagt een handeling zonder aparte start-, weerstand- of succesfunctie. || Materiaal, een formulier of gereedschap.
|}

Een object kan functies combineren. De kleuren blauw, rood, groen en zwart kunnen respectievelijk als visuele aanduiding worden gebruikt; de betekenis mag niet alleen van kleurherkenning afhangen.

Routes, ingangen, zijpaden, hulpmiddelen en houvast zijn eveneens relevante kenmerken van een [[Leertaal/Leerbox|leerbox]]. Te veel vooraf ervaren weerstand kan tot vermijden of verlaten leiden. Of een herkenbare afronding de leerervaring ondersteunt, is een inhoudelijke aanname die niet tot een verplicht eindritueel hoeft te worden gemaakt. Zie ook [[Leerattractie|leerattracties]] en [[Speels leren|speels leren]].

=== Leeropbrengst ===
In dit model betekent '''leeropbrengst''' het externe beloningsaanbod dat verbonden is met het gebruik van een object. Dat aanbod kan afhankelijk zijn van actie en context. Een drukpers kan bijvoorbeeld de mogelijkheid bieden een geslaagde afdruk tentoon te stellen. Een spel kan punten of een badge aanbieden.

Een aanbod is nog geen ontvangen beloning. Een ontvangen beloning bewijst evenmin dat een duurzame bekwaamheid is ontstaan. Het onderscheid met [[Leertaal/Toepassing#Leerproces|leerresultaat en leerimpact]] blijft daarom nodig. Buiten dit model kan ''leeropbrengst'' ook persoonlijk ervaren waarde betekenen; zie [[Leren leren/Opbrengst|de bespreking van leeropbrengst]]. De gebruikte betekenis moet steeds herkenbaar zijn.

=== Technisch contract ===
De concrete werking van een object kan buiten de leertaal worden gebouwd. Via een contract geeft de toepassing aan welke kenmerken, handelingen en beloningsvoorwaarden beschikbaar zijn. De leertaal beschrijft die eigenschappen zonder de hele werking van het apparaat of spel na te bouwen.

Een andere persoon kan vanuit één interactie als leerobject worden beschreven en vanuit diens eigen leren als [[Leertaal/Typen#Leeractor|actor]]. Het perspectief moet duidelijk blijven; de ene rol vervangt de andere niet.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>aketuta2waxe9hgdzqmojcpugvj6e7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstechnoloog/Platform</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46624</id>
    <revision>
      <id>432209</id>
      <parentid>424933</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2676" sha1="p6g0nltsvmtyx4x0zdwc6bsr32xpfg0" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een [[Onderwijsplatform|Onderwijsplatform]] is het geheel van technologische voorzieningen die het leerproces, de communicatie en de organisatie van het leren ondersteunen. In de traditionele onderwijskunde staat dit bekend als de '''Elektronische Leeromgeving (ELO)'''. Waar de ELO zich vaak beperkte tot een afgeschermde omgeving voor content-distributie, fungeert een modern platform als het 'besturingssysteem' voor onderwijs, waarbij de [[Leertaal/Vrijheid|vrijheid]] van de leerder centraal staat.

== Definitie en Functie ==
Een ELO is een technische voorziening die de interactie faciliteert tussen:
* '''Het leerproces''': De presentatie van de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]], opdrachten en feedback.
* '''Communicatie''': Interactie tussen leerders en coaches (synchroon en asynchroon).
* '''Organisatie''': Het beheer van leerwegen, inschrijvingen en resultaten.

== Architectuur ==
De onderwijstechnoloog ontwerpt het platform als een gelaagd systeem:
# '''Infrastructuur''': De serveromgeving (zie ook [[Hosting]]).
# '''Data-laag''': De opslag van [[Leertaal/Leerbox|leerboxen]] en leerlinggegevens (LRS).
# '''Logica-laag''': De verwerking van regels, vaak aangedreven door [[Onderwijswiki/Lua|Lua]] scripts binnen [[Onderwijswiki/Scribunto|Scribunto]].
# '''Presentatie-laag''': De [[Onderwijswiki/View|View]] die de gebruikerservaring bepaalt.

== Functionele Componenten ==
Een volwaardig platform biedt gereedschappen voor:
* '''Interactie''': Berichten, chat, fora, wiki's en blogs.
* '''Administratie''': Leerlingvolgsysteem (LVS), kalenders en jaarplannen.
* '''Evaluatie''': Toetsen, portfolio's en remediëring.

== Overzicht van Systemen ==
De technoloog kiest het systeem dat het beste aansluit bij de [[Leertaal|leertaal]]:
* '''Open Source''': 
** [[Moodle]]: Zeer krachtig en uitbreidbaar via plugins.
** MediaWiki: Ideaal voor collaboratieve kennisopbouw en interactieve modules (via Scribunto).
** Sakai: Geschikt voor grote academische instellingen.
* '''Commerciële Systemen''':
** Smartschool: Veelgebruikt in het basis- en secundair onderwijs in Vlaanderen.
** Blackboard / Canvas: Wereldwijde standaarden in het hoger onderwijs.
** Fronter / TeleTOP: Klassieke systemen die de basis legden voor moderne ELO's.

== Integratie en Interoperabiliteit ==
Een modern platform maakt gebruik van standaarden om vendor lock-in te voorkomen:
* '''LTI (Learning Tools Interoperability)''': Voor naadloze integratie van externe tools.
* '''xAPI''': Voor het vastleggen van leerervaringen buiten het platform.
* '''[[Onderwijswiki/Interface|Interface]]''': Een veilige API voor interactie tussen verschillende systemen.

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>p6g0nltsvmtyx4x0zdwc6bsr32xpfg0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstechnoloog/Leertaal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46625</id>
    <revision>
      <id>432210</id>
      <parentid>424927</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstechnoloog/Onderwijstaal]] hernoemd naar [[Onderwijstechnoloog/Leertaal]]</comment>
      <origin>424927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1725" sha1="rkmu7dbdxo0taog6oe2hv98xdrebf6k" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een onderwijstechnoloog is niet slechts een ICT-beheerder; hij of zij is de vertaler van pedagogisch ontwerp naar technische realiteit. Om dit effectief te kunnen doen, is kennis van de [[Onderwijstaal/Onderwijstaal|Onderwijstaal]] essentieel.

== Realisatie ==
In de serie [[Onderwijstaal|Onderwijstaal]] wordt beschreven '''wat''' er nodig is voor een krachtige leeromgeving. De onderwijstechnoloog beantwoordt de vraag '''hoe''' dit platform technisch wordt gerealiseerd. 
* '''[[Onderwijstaal/Vrijheid|Vrijheid]]''': Hoe bouwen we een systeem dat flexibel genoeg is voor individuele leerpaden?
* '''[[Onderwijstaal/Conversie|Conversie]]''': Hoe zetten we bestaande data om naar een formaat dat de [[Onderwijstaal/Leerbox|Leerbox]] begrijpt?
* '''[[Onderwijstaal/Toepassing|Toepassing]]''': Welke API's zijn nodig om de leermiddelen te ontsluiten?

== Freell ==
'''Freell''' is de taal die wordt gebruikt om het leren te beschrijven. Voor de onderwijstechnoloog betekent dit:
* '''Parsers bouwen''': Het kunnen inlezen van Freell-definities om de [[Onderwijstaal/Leerbox|Leerbox]]-structuur te genereren.
* '''Data-integriteit''': Controleren of de pedagogische regels correct worden vertaald naar database-schema's.
* '''Automatisering''': Gebruik van [[Onderwijswiki/Scribunto|Scribunto]] om dynamische content te genereren op basis van Freell-parameters.

== Architectuur ==
De technoloog gebruikt de [[Onderwijswiki/Architectuur|Architectuur]] van de onderwijswiki om bouwstenen te creëren die herbruikbaar zijn. Hierdoor wordt het platform meer dan een verzameling bestanden; het wordt een levend systeem dat meegroeit met de behoeften van de [[Onderwijsplatform/Leerder|leerder]].

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>rkmu7dbdxo0taog6oe2hv98xdrebf6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432250</id>
      <parentid>432210</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Verwijzingen en benaming bijgewerkt naar Leertaal</comment>
      <origin>432250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1665" sha1="i2kiezu8ujdkl0fwt47x07m2wse7p09" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
Een onderwijstechnoloog is niet slechts een ICT-beheerder; hij of zij is de vertaler van pedagogisch ontwerp naar technische realiteit. Om dit effectief te kunnen doen, is kennis van de [[Leertaal|leertaal]] essentieel.

== Realisatie ==
In de serie [[Leertaal|Leertaal]] wordt beschreven '''wat''' er nodig is voor een krachtige leeromgeving. De onderwijstechnoloog beantwoordt de vraag '''hoe''' dit platform technisch wordt gerealiseerd. 
* '''[[Leertaal/Vrijheid|Vrijheid]]''': Hoe bouwen we een systeem dat flexibel genoeg is voor individuele leerpaden?
* '''[[Leertaal/Conversie|Conversie]]''': Hoe zetten we bestaande data om naar een formaat dat de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]] begrijpt?
* '''[[Leertaal/Toepassing|Toepassing]]''': Welke API's zijn nodig om de leermiddelen te ontsluiten?

== Leertaal ==
Een [[Leertaal|leertaal]] kan worden gebruikt om het leren te beschrijven. Voor de onderwijstechnoloog betekent dit:
* '''Parsers bouwen''': Het kunnen inlezen van taaldefinities om de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]]-structuur te genereren.
* '''Data-integriteit''': Controleren of de pedagogische regels correct worden vertaald naar database-schema's.
* '''Automatisering''': Gebruik van [[Onderwijswiki/Scribunto|Scribunto]] om dynamische content te genereren op basis van taalparameters.

== Architectuur ==
De technoloog gebruikt de [[Onderwijswiki/Architectuur|Architectuur]] van de onderwijswiki om bouwstenen te creëren die herbruikbaar zijn. Hierdoor wordt het platform meer dan een verzameling bestanden; het wordt een levend systeem dat meegroeit met de behoeften van de [[Onderwijsplatform/Leerder|leerder]].

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>i2kiezu8ujdkl0fwt47x07m2wse7p09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstechnoloog/Leerbox</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46626</id>
    <revision>
      <id>432249</id>
      <parentid>424928</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>Verwijzingen en benaming bijgewerkt naar Leertaal</comment>
      <origin>432249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1786" sha1="gaphjj28pjoo5lmcojfasmp4s917hyx" xml:space="preserve">{{Opmaak}}
De [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]] is de atomaire eenheid van het [[Onderwijsplatform|Onderwijsplatform]]. Voor de onderwijstechnoloog is de Leerbox een container die content, metadata en logica combineert.

== Structuur ==
Technisch gezien wordt een Leerbox gedefinieerd door:
* '''Inhoud''': De eigenlijke tekst of media, gestructureerd in [[Onderwijswiki/Wikitext|Wikitext]] of HTML.
* '''Metadata''': Gegevens over niveau, vakgebied en leerdoelen, vaak opgeslagen via [[Onderwijswiki/Model|Model]]-submodules.
* '''Logica''': Interactieve elementen die worden aangestuurd door [[Onderwijswiki/Lua|Lua]] via [[Onderwijswiki/Scribunto|Scribunto]].

== Beheer ==
De onderwijstechnoloog beheert de levenscyclus van een Leerbox:
# '''Creatie''': Ontwerpen van templates die de input van onderwijsontwikkelaars omzetten naar het juiste formaat.
# '''Opslag''': Zorgen voor een schaalbare database-architectuur waarin miljoenen leerboxen efficiënt doorzocht kunnen worden.
# '''Verspreiding''': Het ontsluiten van leerboxen via de [[Onderwijswiki/Interface|Interface]] naar verschillende [[Onderwijswiki/View|Views]] (browser, app, print).

== Interoperabiliteit ==
Om de [[Leertaal/Vrijheid|vrijheid]] van de leerder te garanderen, moet de Leerbox uitwisselbaar zijn. De technoloog implementeert standaarden zoals:
* '''xAPI''': Om de interactie met een Leerbox vast te leggen in een LRS.
* '''LTI''': Om een Leerbox te kunnen embedden in externe systemen zoals Moodle of Canvas.

== Onderwijstechnoloog ==
De onderwijstechnoloog bewaakt de technische kwaliteit van de [[Leertaal/Leerbox|Leerbox]]. Dit omvat laadsnelheid (performance), [[Toegankelijkheid|toegankelijkheid]] en de correcte werking van de onderliggende [[Onderwijswiki/Library|libraries]].

{{Opmaak | Voettekst}}</text>
      <sha1>gaphjj28pjoo5lmcojfasmp4s917hyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Inleiding</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46775</id>
    <revision>
      <id>432282</id>
      <parentid>431771</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67206" sha1="i59p2t6qmjjfmvbi13htr8l3mcgedlo" xml:space="preserve">{ {Wiu2}}
= &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt; '''HEDENDAAGSE SPANNINGEN IN HISTORISCH PERSPECTIEF &amp; EVOLUTIES IN HET VEILIGHEIDSDENKEN'''&lt;/span&gt; =
[[Bestand:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|thumb|300px|''Historia'' (Allegorie van geschiedenis), Nikolaos Gyzis, 1892. '''Geschiedenis''' is de vakdiscipline die de chronologische ordening van gebeurtenissen bestudeert, gebaseerd op een kritisch onderzoek van bronnen om inzicht te krijgen in het verleden, het heden en de toekomst.]]

[[Bestand:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|thumb|300px|'''1607_ VERDEDIGEN MET BUSKRUIT''' Aanwijzing 12 voor het hanteren van het musket. Veiligheid en welzijn zijn aan evolutie onderhevig doorheen de tijd.]]

{{Citaat|'''Details zijn oneindig veel belangrijker.'''|Sir A. Conan Doyle, ''The adventures of Sherlock Holmes''}}

{{Citaat|'''De scherpste kritiek is een bewijs van belangstelling.'''|Marc Callewaert''}}

{{Citaat|'''Time keeps on slippin', slippin', slippin' into the future (...) I want to fly like an eagle to the sea (...) 'till I'm free. Oh, Lord, through the revolution, feed the babies who don't have enough to eat. Shoe the children with no shoes on their feet. House the people livin' in the street. Oh, oh, there's a solution.'''|Steve Miller Band, 1976.}}

{{Citaat|'''Reizen is een verplaatsing in de tijd. In sommige stadsdelen van Peking is het 2040, in Tbilisi 1955 en in Charleroi is het naar mijn gevoel 1979. Sommige plaatsen worden sneller ouder, andere juist jonger en snellen hun tijd voorbij.'''|Pascal Verbeken, 2014.}}

{{Citaat|''' ♣ Geschiedenis is niet alleen een onderwerp, ze is een methode. Mijn methode is de doden laten spreken. Ik perste hun woorden tussen deze bladzijden, als bloemen om hun schoonheid of als insecten om hun afzichtelijkheid. Het werk van de historicus is niet dat van de criticus of de moralist; het is het werk van de speurder en de verhalenverteller, de filosoof en de wetenschapper, de hoeder van verhalen, de waarzegger en de zegger van de waarheid.'''|Jill Lepore}}

{{Citaat|'''Het loskomen van de eigen gedachtenkaders, het inpassen van de menselijke soort in zijn geschiedenis en in zijn ontwikkelende culturele patronen zijn onontbeerlijk om een volledig en genuanceerd beeld van de werkelijkheid te kunnen hanteren. Het is een slechte evolutie dat deze vakken in de opleiding van hulpverleners een steeds kleinere plaats innemen, en zijsprongetjes, versieringen haast worden, terwijl het een basis vormt voor ons denken over ons bestaan en de wereld. (...) Zonder filosofische grond blijven onze gedachten ongerichte flarden tekst zonder samenhang.'''|Dirk De Wachter}}

[[Bestand:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg|thumb|300px|'''1793_ MOORD EN DOODSLAG''' De dode Marat met in zijn hand de brief van zijn moordenares, Charlotte Corday. De schilder en politicus Jacques-Louis David was een van de laatsten die hem levend zag.]]

[[Bestand:Théodore Géricault - Le Radeau de la Méduse.jpg|thumb||300px|'''1816_ DRENKELINGEN''' Dit schilderij verwijst naar de schipbreuk van het Franse fregat Méduse in 1816 op de Atlantische Oceaan. De ramp, de dood van 140 mensen en de verhalen van de overlevenden kregen veel belangstelling. Het bracht de Franse regering in diskrediet: de bekwaamheid van de kapitein en de  reddingsoperatie flopten. Drijvend op de Romantiek (schilderkunst) schilderde Géricault de gebeurtenis.]]

[[Bestand:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg|thumb|300px|'''1830_ OPRICHTING BURGERWACHT''' In 1830 richten burgers spontaan milities op om de orde te handhaven, plunderingen te verhinderen of om op te trekken tegen Nederland. Het Voorlopig Bewind erkende hen als de burgerwacht. Ze was georganiseerd op gemeentelijk niveau en samengesteld uit burgers tussen 21 en 50 jaar, vooral jonge vrijgezellen. De standaarddienst bestond in het wacht optrekken en patrouilles uitvoeren voor de beveiliging van personen, het behoud van eigendommen en het handhaven van de openbare orde.]]

[[Bestand:poucet10.jpg|thumb|300px|'''1862_ DE ZANDMAN''' Angst is iets wat ouders hun kinderen aanleren en over meerdere generaties doorgeven. Zo schrijft E.T.A. Hoffman: 'De zandman is een boosaardige kerel, die komt de kinderen opzoeken als ze niet naar bed willen en dan werpt hij met beide handen tegelijk zand in hun oogjes zodat die bloederige uit hun hoofd springen. Hij gooit die dan in een zak en neemt ze mee naar de halvemaan als aas voor zijn kleintjes: die zitten daar in het nest en hebben kromme snavels, precies als uilen, en daarmee pikken ze de oogjes van ondeugende mensenkinderen op.' Hierna nam het beeld van de wrede zandman op afgrijselijke wijze, steeds vaster, gestalte aan voor mijn ogen. Zodra hij 's avonds de trap opkloste begon ik van louter angst  en ontsteltenis te sidderen. Moeder kon dan niet veel meer uit met krijgen dan: &quot;de zandman, de zandman!&quot; De laatste halve eeuw bestond er [https://www.youtube.com/watch?v=VNUgsbKisp8 een ander beeld van de zandman].]]

[[Bestand:Slave_Market-Atlanta_Georgia_1864.jpg|thumb|300px|'''1864_ HET SLAVENHUIS''' Slavenwinkel en veilinghuis in Atlanta, Georgia, net voor de afschaffing van de slavernij. ♠ Luister hier naar [https://podcasts.apple.com/be/podcast/112-hoe-vrij-was-the-land-of-the-free-de-lange-19de-eeuw-deel-5a/id1509692709?i=1000715687227 Geschiedenis voor herbeginners] over die slavernij.]]

[[Bestand:Gatling_gun.jpg|thumb|300px|'''1862_ HET MACHINEGEWEER''' Een van de allereerste, zoals gebruikt tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog. ♠ Luister hier naar [https://podcasts.apple.com/be/podcast/113-hoe-verenigd-waren-the-united-states-de-lange/id1509692709?i=1000717020067 Geschiedenis voor herbeginners] over die burgeroorlog.]]

Beste studenten Maatschappelijke Veiligheid,

Beste studenten Sociaal werk,

De cursus bestaat uit negen lesblokken van twee uur en een historische wandeling. De wandeling neemt een dag in beslag en vraagt twee uur voorbereiding.

Lesopnames uit de coronadagen, met een ♥ aangeduid, begeleiden de cursus als een hart onder de riem. Wie naar de les komt, hoeft ze niet te bekijken, tenzij je een herhaling wil. Het koekjessymbool ♦ verwijst naar presentaties die de lessen begeleiden. Smullen! Door de cursus loopt een rode draad die je snel ontdekt. Die passages krijgen een klavertje: ♣. Als je erin slaagt om het klaversymbool uit te leggen, dan ben je mee. Wie het schoppensymbool ♠ ziet, komt bij uitbreidingsmateriaal. Dit behoort niet tot de bevraging, het helpt wel kaderen. Schop (!) het gerust weg.

'''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=WxjY9T1D36U LESOPNAME B. WYDOOGHE GEEFT EEN INLEIDING OP DIT VAK (27 Min.).]'''

'''♠ [https://www.vives.be/nl/juan-luis-vives WELKOM OP VIVES. WHO THE FUCK IS VIVES?]'''

'''♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken-2022-inleiding DE POWERPOINT DIE BIJ DE INLEIDING HOORT (44 Dia's.).]'''

= '''HOE BRENG IK DIT TOT EEN GOED EINDE?''' =
== Welkom op Wikibooks ==
{{Citaat|'''Don't know much about history'''

'''Don't know much about biology'''

'''Don' know much about the science book'''

'''Don't know much about the French I took [...]'''

'''Don't know much about geography [...]'''

'''Don't know much about algebra [...]'''

'''But I do know one and one is two 

'''And if this one could be with you What a wonderful world this would be...'''|

Sam Cooke, 1958: Wonderful World}}

Sam Cooke stierf vroeg. [https://www.youtube.com/watch?v=R4GLAKEjU4w Dit nummer] maakte hem onvergetelijk. Hij overleed in 1964 in hotel Haciënda in Los Angeles nadat Bertha Franklin, de hotelmanager hem neerschoot. Het lijstje neergeschoten bekende mensen houdt niet op. Vul het gerust aan: Abraham Lincoln, J.F. Kennedy, Martin Luther King, John Lennon... 

Ik gebruik Toledo niet. Wikibooks heeft een prettige interface. Tip: start met de teksten die ik hier aanbied. Alles staat er in, concentreer je op de samenhang. Dat is de hoofdzaak, de korte uitleg bij de jaartallen zijn bijzaak. Bijkomend zoekwerk is onnodig en alle examenvragen zijn gekend, ze zijn onderaan elk deel terug te vinden. 
* De code S is voor de Sociaal werkers; 
* De code V is voor de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid 

== Tijdsinvestering ==
Qua tijdsinvestering is dit een cursus die honderd uur vraagt om die tot een goed einde te brengen, lestijd en wandeling inbegrepen. 

== Inhoud en leerdoelen ==
;Inhoud

De cursus bestaat uit tien delen: deze inleiding/handleiding, acht hoofdstukken en een besluit. Het [[Welzijn en veiligheid/Deel 1|eerste hoofdstuk]] is thematisch met de vraag: wat is (het belang van) geschiedenis? De volgende hoofdstukken zijn chronologisch opgebouwd rond macht, te beginnen met de tijd van de nederzettingen en waarom conflicten en oorlogen bestaan ([[Welzijn en veiligheid/Deel 2|deel 2]]) en de opkomst en de ondergang van het Romeinse Rijk ([[Welzijn en veiligheid/Deel 3|deel 3]]). [[Welzijn en veiligheid/Deel 4|Deel 4]] focust op de Middeleeuwen en de Europese feodaliteit waarbij de continenten een vrij geïsoleerd bestaan leiden. Op de Noormannen, de Kruistochten en de Zijderoutes na zijn er weinig intercontinentale bewegingen. Dit verandert in ([[Welzijn en veiligheid/Deel 5a|deel 5a]]), in de zestiende eeuw als Spanje en Portugal opklimmen tot de machtigste landen ter wereld. In de zeventiende eeuw verschuift de macht tijdens en na de Tachtigjarige oorlog. Spanje gaat verschillende keren failliet en Holland kent zijn de Gouden Eeuw, het is de eeuw van Rembrandt van Rijn en de Verenigde Oostindische Compagnie. In de Hortus Botanicus van Amsterdam ontwikkelt men de koffieboon, en men schenkt ze cadeau aan Lodewijk XIV. Het lijkt een symbolische machtsoverdracht: Frankrijk zal zich in de tweede helft van de zeventiende eeuw tot wereldmacht opwerken: ([[Welzijn en veiligheid/Deel 5b|deel 5b]]). In de achttiende eeuw heeft Frankrijk de wereld in zijn macht met het grootste landleger ter wereld, maar het voelt al snel de Engelse adem. Deel 6 focust op de Revoluties in de late achttiende en in de negentiende eeuw: de Franse Revolutie, de Belgische Revolutie en de Industriële Revolutie. Op het vlak van de wereldmacht is Engeland aan de beurt. De kolonisatie gaat gepaard met de Industriële Revolutie. België profiteert erg snel mee van de industiËle wind dankzij Congo als wingewest. Vanaf het Fin de Siècle kondigt de Eerste Wereldoorlog zich aan. Na Spanje, Portugal, Holland, Frankrijk, na Engeland en België lijkt het erop dat de twintigste eeuw Duits zal zijn. Dat is tot twee keer geprobeerd. Het lukte niet, noch in 1914, noch in 1939. De 20ste eeuw is gedomineerd door Amerika en de USSR. Europa speelde zijn kolonies en zijn wereldmacht kwijt. De cursus eindigt met een futuristische terugblik met de vraag; waar komt het machtscentrum van de 21ste eeuw te liggen? 

;Leerdoelen

Deze cursus heeft vier basisdoelstellingen. Lees ze door, ze helpen je focus bij het studeren. De student 1. leert kritisch kijken; 2. maakt een referentiekader met tijd, chronologie en oorzaak-gevolg redeneringen; 3. ontdekt hoe het welzijns- en veiligheidswerk ontstaat en evolueert en 4. vormt een toekomstvisie. Uitbreidingsdoelen zijn:

1. Inzicht verwerven in de ontwikkeling van het welzijns- en veiligheidsdenken. De student begrijpt hoe het denken over welzijn, veiligheid en onveiligheid doorheen de tijd evolueert en welke maatschappelijke noden deze evoluties bepalen. 

2. Herkennen van paradigma’s. De student kan uitleggen hoe tijdsperiodes – van de sedentatie tot de 21e eeuw – andere veiligheidsproblemen en veiligheidsconcepten hanteren, en welke paradigma’s daarbij horen.

3. Analyseren van de context. De student begrijpt hoe sociale, economische, politieke, militaire en culturele factoren het veiligheids- en welzijnsdenken vormen en kan deze contexten duiden. 

4. Relativeren. De student leert dat veel begrippen, basismodellen en theorieën binnen welzijn en veiligheid relatief en tijdsgebonden zijn, en ontwikkelt het vermogen om deze beoordelen.

5. Kritisch omgaan met historische parallellen. De student kan parallellen trekken tussen historische en hedendaagse veiligheids- en welzijnsvraagstukken en begrijpt hoe inzichten uit het verleden kunnen bijdragen aan hedendaagse uitdagingen.

6. Situeren van veiligheidsvraagstukken in de maatschappij: De student kent de plaats van dit vak binnen de opleiding, kan de verworven inzichten toepassen op micro-, meso- en macroniveau. De student weet de opleiding te situeren in een maatschappelijke context.

Elk hoofdstuk overspant een tijdszone en gaat steeds sneller. Deel twee heeft het over een tijdsbestek van 2,5 miljoen jaar dat de prehistorie heet, deel drie, de oudheid focust op een periode van ongeveer 5.000 jaar. De Middeleeuwen in het vierde deel beslaan zo'n duizend jaar, deel vijf, de Renaissance en de Verlichting nog driehonderd. De industriële negentiende eeuw: honderd jaar. Deel zeven (het Fin de Siècle en de rampzalige Eerste Wereldoorlog) is een periode van dertig jaar. Het interbellum en de tweede wereldoorlog komt op 25 jaar en daarna is het decennium na decennium: de zilveren jaren vijftig, de gouden jaren zestig, de crisis van de jaren zeventig, het einde van de koude oorlog eind jaren tachtig. En vanaf de jaren negentig gaat het van jaar tot jaar.

== Rode draad: van Eden tot heden ♣ ==
{{Citaat|'''♣ Misschien kunnen tuinen, beter dan de rede uitdrukking verlenen aan het ideaal dat de mens, gevangen in het keurslijf van zijn materiële leefomstandigheden, bezielt. Een tuin is een stuk natuur dat door de mens zo wordt bewerkt, dat het aan zijn droom van een beter leven gaat beantwoorden. Om deze droom in werkelijkheid om te zetten, probeert hij de planten aan zich te onderwerpen, zowel degene waarmee hij zich voedt, als degenen die geen andere verdienste hebben dan hun schoonheid.'''|G. Marçais, 1957&amp;nbsp;&lt;ref&gt;G. MARCAIS. ''Les jardins de l'Islam''. In: ''Mélanges d'histoire et d'archéologie de l'Occident musulman, I''. Algiers, 1957, p. 233-234.&lt;/ref&gt;}}

[[Bestand:Gerit_komrij_676.jpg|thumb|300px|Gerrit Komrij legde in de Huyzingalezing van 1991 een relatie tussen de microkosmos en de macrokosmos. Het grote weerspiegelt zich in het kleine, de tuin als metafoor voor de samenleving.]]

♣ Doorheen de cursus loopt de rode draad van de tuingeschiedenis. Oppervlakkig gezien is een ''tuin'' getemde ''natuur'' op een begrensd land dat gewassen in ''cultuur'' brengt. De horticultuur of de studie van het kweken van bollen, bloemen en bomen, het zorgen voor zaden van groenten en fruit in al zijn biologische, kunstzinnige en historische uitingen is echter meer dan het resultaat van een tuinontwerper. Een tuin kan utilitair zijn, een groentetuin, een wetenschappelijke Hortus botanicus of een decoratieve siertuin. Wie dieper graaft, merkt dat de tuin een middel is om de mens in zijn samenleving te begrijpen. Sterker zelfs: ze weerspiegelen de geschiedenis van de mens. Deze cursus onderzoekt de relatie tussen tuinarchitectuur enerzijds en de historische achtergrond, de maatschappelijke context waarin die tuin gecreëerd wordt anderzijds. We zijn niet origineel. Gerrit Komrij (1991), Pierre Bonnechere &amp; Odile De Bruyn (1998) en René De Hert verkenden dit domein in hun teksten 'Over de noodzaak van tuinieren', 'Het bezielde landschap' en 'Tuinen van Eden'. Zo leggen deze auteurs relaties tussen de uitwijzing uit het aards paradijs en de nomadische mens, het magisch denken in de Middeleeuwen en de symbolische tuinelementen, tussen de renaissancetuin en de drukpers, tussen de veroveringsdrang van Lodewijk XIV en de Franse tuin, relaties tussen de romantiek, de democratie en de landschapstuin, tussen de opkomst van de horticultuur en de vroege industriële revolutie, tussen de Victoriaanse burgertuin en de triomfgedachte van industriebaronnen, tussen de hedendaagse informatiesamenleving en de digitale tuinrage. Dit is zo omdat elk tijdperk, elke opdrachtgever en elke ontwerper zijn stempel achterlaat. Toch is er een verschil met een schilderij of een ander kunstwerk. Een tuin is, zoals het Charter van Firenze het in 1981 bepaalde, 'een levend monument.' Levend erfgoed als het ware.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het idee om erfgoed te beschermen is in België nog geen twee eeuwen oud en gaat terug op de oprichting van de Koninklijke Commissie voor Monumenten in 1835. Groene ruimten zijn veel later aan deze notie toegevoegd.&lt;/ref&gt; Omdat de tuin meer dan andere expressievormen onderhevig is aan licht, klimaat en bodemgesteldheid is hij onophoudelijk in evolutie, een eeuwig onafgewerkt kunstwerk met elk beeld als momentopname.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DONATIENNE DE SEJOURNET. ''Parken en tuinen van Brussel.'' Snoeck, Kortrijk, 2013, p. 7.&lt;/ref&gt; Een tuin komt pas jaren na zijn aanleg tot volle schoonheid en impliceert daardoor een toekomstprojectie, een passioneel vooruitdenken en geloof. Dat maakt van de tuin tot de voorbode van een alles omvattend, conceptueel monument: de staat.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 259-260.&lt;/ref&gt;

== Gouden tip ==
Wie dit liever op papier studeert kan een '''printvriendelijke versie''' downloaden en uitprinten via een hulpmiddel in de zijbalk. Vergeet niet ELK deel uit te printen.

== Jaartallen ==
[[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|300px|Voor de bachelors en graduaten geen klassikaal examen dit keer, maar een mondeling examen. Eén op één. Vertel eens een verhaal.]]

In deze cursus komen veel jaartallen voor. Dit is niet om te martelen. Wie een gebeurtenis of een personage in de tijd kan situeren (voor, na, omstreeks) dan is dat voldoende. Deze 25 data zijn parate kennis: 0, 313, 476, 1302, 1450, 1492, 1500, 1517, 1566, 1648, 1650, 1789, 1815, 1848, 1890, 1914, 1919, 1933, 1939, 1945, 1958, 1968/9, 1972, 1989, 2001. De periodisering van de cursusdelen is uiteraard te kennen.

Deze cursus gebruikt VC en NC vaak niet. Als het om het verre verleden gaat, dan toont de cursus hoeveel jaar het van nu geleden is (20.000 jaar terug, betekent 18.000 VC). Wie leest 'Van 365 tot 229' weet dat dit voor Christus is. Van 229 tot 365 is na Christus. Let op de eeuwen en wees daar niet nonchalant in. De negentiende eeuw start in 1801 en eindigt in 1900. De eerste eeuw VC loopt van 100 tot 1 en (het jaar nul bestaat niet, net zoals dag nul of maand nul niet bestaat, in tegenstelling tot de temperatuurmeting met nul als ijkpunt dat de overgang van ijs naar water of omgekeerd aangeeft. Honderd stapjes verder gaat het water over naar damp - het kookpunt. Evenmin is tijd te vergelijken met het meten van snelheid. Mochten we de geschiedenis zien als een wagen die voor- of achteruit rijdt, zou dit willen zeggen dat de geschiedenis kan stilstaan. Los van deze filosofische beschouwing, is de reden voor het ontbreken van het jaar nul niet ver te zoeken: de Romeinen die deze kalender invoeren, kenden in hun rekenkunde het cijfer nul niet. Vandaar. Meer hoef je er niet achter te zoeken. Vier eeuwen na de dood van Jezus stelt het Romeinse rijk zijn chronometers bij en vervangen ze het begin van hun jaartelling van de mythische stichting van Rome naar Jezus' geschatte geboortedatum.

== Mondeling examen ==
Het examen is voor AO een schriftelijk, gesloten-boek, met ruime voorbereidingstijd. Voor de dagstudent gaat het om een mondeling examen. De student krijgt vier vragen uit een batterij. A. staat voor Algemeen, B. staat voor een Betoog of een verhaal en C. staat voor Complex of inzicht. D staat voor Documentaire foto's. Na elk hoofdstuk zijn de examenopgaven opgenomen, geen verrassingen. Je zal nog code's zien bij de vragen: S zijn vragen voor Sociaal Werkers, V voor studenten Maatschappelijke veiligheid. Staat er geen code, dan gelden de vragen voor beide groepen.

;A-Vragen
De eerste vraag peilt naar encyclopedische kennis over personen en data, begrippen en definities. A-vragen staan voor Algemeen, encyclopedisch, kort en bondig: 6 punten.

;B-Vragen
Aan de hand van de tweede vraag toon je dat je in staat bent om een coherent betoog op te bouwen over een eenvoudig probleem. Deze B-vragen peilen naar samenhang, verhaal, oorzaak en gevolg-redeneringen. Je bouwt een verhaal over een kort, samenhangend geheel uit de cursus: 7 punten.

;C-Vragen
Het examen bouwt verder op inzicht. Hier bewijs je inzicht te hebben in historische periodes en leg je verbanden met andere delen van de cursus of met andere cursussen. C-vragen zijn Complex, leggen verbanden tussen diverse delen en tonen inzicht: 7 punten.

;D-Vragen
Het examen rondt af met Documentaire vragen: foto's die je probeert te benoemen. Je krijgt een reeks van tien foto's te zien. Per foto kan je een punt verdienen door het opnoemen van: periode, plaats, personage, auteur, plaats in de cursus enzovoort... grijp aan wat je kent. 6 punten in totaal.

;Eindscore
De eindscore is 20. Na het optellen van de punten, brengt de docent de slechts beantwoorde vraag niet in rekening.

;Inschrijven voor het examen

Voor de eerste en tweede zittijd kan je inschrijven als de tijd rijp is. Dat is ongeveer rond de laatste les of bij aanvang van de zomervakantie. Een mail brengt je op de hoogte als de inschrijvingslijsten opengaan.

== Test je historische kennis ==
;We beginnen met een test met acht vragen. Ze gaan over de inleidende les en over algemene kennis. De student kan internet gebruiken bij het beantwoorden.

'''1. Het studiegebied Sociaal Agogisch Werk... vaak wordt vergeten wat Agogisch betekent. Wat is de meest juiste definitie van Agogisch?'''

# de menswetenschap over van het begeleiden en gedragsverandering.
# de menswetenschap die zich inlaat met de opvoeding van kinderen.
# de wetenschap die sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis inzichtelijk combineert.
# de wetenschap die inzichten uit sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis combineert om tot het begeleiden, gedragsverandering en veranderingsprocessen te komen.

'''2. Wanneer, in welk jaar ging jullie opleiding (BASW/BAO/BATP/BAMV) van start?'''

# 1948
# 1969
# 2001
# 2004
# 2009

'''3. Plaats deze uitvindingen in chronologische volgorde, van oud tot jong en noteer voluit. Ze zorgden voor veiligheid en welzijn.'''

# De lens-bril
# Buskruit
# Het schrift (het schrijven als handeling)
# Kunstmaan (een satelliet
# Pijl en boog
# Machinegeweer
# De avonturen van Sherlock Holmes
# De vuurbeheersing (vuurdomesticatie)
# Het wiel

'''4. Wie zijn deze snorremensen?'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg
File:Nietzsche1882.jpg
File:Charles_Darwin_01.jpg
File:Leopold2-.jpg
File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg
File:Sigmund_freud_um_1905.jpg
&lt;/gallery&gt;

'''5. Zorg ervoor dat deze tabel klopt. Je herschikt alle kolommen, ook de eerste.'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Een koning, !!een daad, !!een geboorte !! en dood.
|-
| Filip || Congo || 1790 || 1983
|-
| Erasme Louis Surlet de Chokier || Belgische revolutie || 1769 || 1839
|-
| Leopold III|| Klimaatmars || 1901 || nog in leven
|-
| Albert I|| Abortuswet || 1930 || 1934
|-
| Albert II|| België 1831 || 1903 || 1993
|-
| Leopold II|| Collaboratie || 1875 || nog in leven
|-
| Boudewijn || Regent ad interim || 1934 || 1909
|-
| Leopold I|| Eerste Wereldoorlog || 1835 || 1983
|-
| Prins Karel|| Delphine Boël || 1960 || 1865
|}

Wellicht zegt de naam Surlet de Chokier je niets. Hij is het eerste Belgische staatshoofd - eerder een zwak leider die zich vooral op avondlijke diners laat opmerken en 's morgens gasten ontvangt met de slaapmuts op het hoofd.

'''6. Over wie hebben we het hier?'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg
File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg
File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg
File:LumumbaBrussel1960.jpg
File:Sam_Cooke_2.jpg
File:Marvin Gaye 1966.jpg
&lt;/gallery&gt;

'''7. Nu de dames...'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Anuna_De_Wever.jpg
File:Monroe_1953_publicity.jpg
File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png
File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg
File:Aretha_Franklin.png
&lt;/gallery&gt;

'''8. Formuleer een antwoord op deze quote...'''

{{Citaat|'''Ik zou u willen uitnodigen om terug te denken aan uw jeugd. Kies een periode uit waar u levendige herinneringen aan hebt, niet alleen aan uzelf en uw ouders, maar ook aan de wereld waarin u toen opgroeide. En maak nu in uw hoofd een lijst van alles wat er sindsdien veranderd is. (...) Zo kan ik me een leven zonder het internet niet meer voorstellen. Toch was ik al 21, toen ik voor het eerste een website bezocht.'''|Tom Naegels, 2021.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;TOM NAEGELS. ''Nieuw België. Een migratiegeschiedenis'', Lannoo, Tielt, 2021, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

== Oplossingen ==
'''1. Wat is de meest juiste definitie van Agogisch?'''
De wetenschap die inzichten uit sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis combineert om tot begeleiden, gedragsverandering en veranderingsprocessen te komen.

'''2. De opleiding SW ging in 1948 van start, de opleiding BaTP en BaO startten eind jaren zestig en MV ging in 2004 van start.'''

'''3. In volgorde...'''

[[Bestand:E38_p36.jpg|thumb|300px|Pijlen uit Zuid-Amerika, collectie uit 1834 van Jean Baptiste Debret.]]

[[Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|thumb|300px|Buskruit]]

[[Bestand:Jan_van_Eyck_069.jpg|thumb|300px|Een vroege bril op Jan van Eycks, Madonna met kanunnik Joris van der Paele.]]

[[Bestand:Nederland hoort de kunstmaan Weeknummer 57-42 - Open Beelden - 22876.ogv|thumb|(50px|Bioscoopjournaal uit 1957 over de Spoetnik 1, de eerste satelliet. Het belang ervan is in die dagen niet te onderschatten. De avonturen van de ruimtehond Laika en de verwezenlijkingen van Joeri Gagarin leken er op te wijzen dat de USSR de Space Race aan het winnen was. Vanaf de jaren zeventig kunnen satellieten inzoomen tot op een klinknagel. Tijdens de koude oorlog en de wereld vol spionageagenten kan dit tellen.]]
* De menselijke vuurbeheersing: 1 miljoen jaar tot 400.000 jaar geleden
  '''Betekenis:''' Met de vuurbeheersing onderscheidt de mens zich definitief van de dieren. Prometheus steelt het vuur bij de Griekse goden en schonk het aan de mensen, om een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus, geassocieerd met techniek en voorgesteld als de leraar-uitvinder, brengt mensen respect bij en leert hen vooruit kijken: zijn naam is 'de vooruitdenkende'. Oppergod Zeus straft Prometheus met de 'wrekende gerechtigheid' en kluistert hem aan de Kaukasus waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. Dit moest eeuwig duren maar Herakles bevrijdt hem. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Voorwaarden zijn 1. fysiek rechtop lopen, want men moet de handen vrij hebben om vuur te dragen en 2. planning zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn legio. De belangrijkste? Vuur brengt mensen samen en brengt een leerproces op gang: vuur is sociaal, militair, economisch en cultureel.
* Pijl en boog: 35.000 jaar geleden
  '''Betekenis:''' De jacht wordt veiliger, later wordt dit een gevechtswapen. In de prehistorie zijn er sporen van pijl en boog op elk continent, behalve Australië. De Egyptenaren, Grieken en Romeinen beklemtonen het belang van de schutters bij grote menigten. Griekse goden en helden, Apollo en Odysseus zijn vaak afgebeeld met hun boog, een symbool van aanzien.
* Het wiel: 5.500 jaar geleden
  '''Betekenis:''' Het wiel laat toe om voorwerpen en mensen te verplaatsen en is net als pijl en boog een uitvinding. Vuur en elektriciteit zijn geen uitvindingen maar ontdekkingen. 
* Het schrift: 5.000 jaar geleden
  '''Betekenis:''' De mens geeft kennis door aan het nageslacht en dankzij het wiel ook op lange afstand. Door het schrift hoeft de mens zich niet langer te betrouwen op zijn geheugen om kennis door te geven of te verplaatsen. Met het schrift doet de geschiedenis haar intrede. Oude schriftloze culturen worden niet door historici, maar door archeologen bestudeerd. De tegenwoordige schriftloze culturen worden door antropologen bestudeerd.
* Buskruit: 1.000 jaar geleden
  '''Betekenis:''' Aanvankelijk weinig aanvallende capaciteit wegens te log om te hanteren, maar defensief een groot voordeel.
* De lens-bril: 700 jaar geleden
  '''Betekenis:''' Kennis verzamelen, het lezen en observeren is niet langer het privilege van jonge mensen. Eén van de eerste brillen is te zien op een schilderij van Jan van Eyck, de Madonna met kanunnik Joris van der Paele.
* Machinegeweer: sinds 1862
  '''Betekenis:''' Krijgsheren moeten wennen aan dit nieuwe wapen. Tot en met de Eerste Wereldoorlog zullen stormlopen duidelijk maken, niet meer van de tijd te zijn. Sir Douglas Haig zal er de spotnaam de slachter van de Somme aan danken.
* Sherlock Holmes: eind 19de eeuw
  '''Betekenis:''' Arthur Conan Doyle is niet de grondlegger van het genre moordmysteries, Edgar Allan Poe is hem voor. Veel fictieve detectives imiteren Holmes' logische methoden waarbij hij vanuit het kleine, het grote verhaal destilleert: Agatha Christie deed het met Hercule Poirot, er zijn Columbo, Dick Tracy, Batman...
* Kunstmaan: sinds 1957
  '''Betekenis:''' Satellietcommunicatie en spionage. Satellietcamera's kunnen vanaf de jaren zeventig inzoomen tot op een klinknagel.

'''4. Wie zijn deze mensen?'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg|Jozef Stalin
File:Nietzsche1882.jpg|Friedrich Nietzsche
File:Charles_Darwin_01.jpg|Charles Darwin
File:Leopold2-.jpg|Leopold II
File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg|Karl Marx
File:Sigmund_freud_um_1905.jpg|Sigmund Freud
&lt;/gallery&gt;

'''5. Het koningshuis'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Surletdechokier.jpg|Erasme Louis Surlet de Chokier (1769–1839) was als regent het eerste staatshoofd van België.
File:NICAISE_Leopold_ANV.jpg|Leopold I van België (1790-1865) en België 1831.
File:Leopold_ii_garter_knight.jpg|Leopold II van België (1835-1909) en Congo. 
File:Albert_I_Koning_der_Belgen.jpg|Albert I van België (1873-1934) en de Eerste Wereldoorlog. 
File:Leopold_III_van_België_(1934).jpg|Leopold III van België (1901-1983) en de [[collaboratie]]. 
File:Karel_van_België_Charles_de_Belgique_Karl_von_Belgien.jpg|Prins Karel (1903-1983) als regent ad interim.
File:Baudouin_of_Belgium_1969.jpg|Boudewijn (1930-1993) en de [[Abortuswet]].
Bestand:Albert_II,_King_of_Belgium.jpg|Albert II en Delphine Boël
File:Koning_Filip_van_België.jpg|Filip van België (1960-....) en de klimaatmars]].
&lt;/gallery&gt;

'''6. Over wie hebben we het hier?'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg|Martin Luther King met [https://www.youtube.com/watch?v=3vDWWy4CMhE I have a dream].
File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg|Bob Marley met [https://www.youtube.com/watch?v=kOFu6b3w6c0 Redemption Song].
File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg|Nelson Mandela en [https://www.youtube.com/watch?v=AgcTvoWjZJU hoe hij bekend raakte].
File:LumumbaBrussel1960.jpg|Patrice Lumumba, vermoord in 1961. [https://www.youtube.com/watch?v=DGdf7wX-E7g Wie heeft dit op zijn geweten?]
File:Sam_Cooke_2.jpg|Sam Cooke, wist weinig van geschiedenis, maar wist [https://wwwyoutube.com/watch?v=wEBlaMOmKV4 dat de verandering kwam].
File:Marvin Gaye 1966.jpg|Marvin Gaye woonde een tijd in Oostende en is in 1984 door zijn vader doodgeschoten.
&lt;/gallery&gt;

'''7. Nog mensen...'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Anuna_De_Wever.jpg|Anuna De Wever
File:Monroe_1953_publicity.jpg|Marilyn Monroe
File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png|Marlene Dietrich
File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg|Jeanne d'Arc
File:Aretha_Franklin.png|Aretha Franklin en [https://www.youtube.com/watch?v=TDyiREoBw0o een klein gebedje].
&lt;/gallery&gt;

'''8. Uw hersenspinsel...'''

Die je formulier in op het einde van de les. De docent zal met plezier lezen wat in jouw leven zo bepalend is geweest.

== Wandelen: historiek fysiek ==
[[Bestand:Kortrijk_in_het_Stedeboeck_(Novum_Ac_Magnum_Theatrum_Urbium_Belgicae)_-_Amsterdam,_J._Blaeu,_1649.jpg|thumb|300px|Wandelen in historisch Kortrijk. Deze kaart komt uit het Stedeboeck (Novum Ac Magnum Theatrum Urbium Belgicae), uitgegeven in Amsterdam door Johannes Blaeu in 1649]].

[[Bestand:Oostende voor 1862.JPG|300px|thumb|Een kaart of een plattegrond maakt niet altijd duidelijk hoe een omwalde stad er in werkelijkheid uitziet. Deze afbeelding toont de stadsomwalling van Oostende voor 1862.]]

Om de leerdoelen te bereiken, is er een fysiek luik. Kortrijk is een historische stad, ouder dan Brugge. Je valt er over de geschiedenis en in veel van mijn lessen duikt de stad op als historisch 'schoolvoorbeeld'. In de komende weken of maanden ga je op stadsverkenning. We noemen het een observatie-oefening. 
* Na de eerste les neem je tijd om groepen te maken vier tot zes studenten. Neem bijvoorbeeld je Sova-groep en deel die door twee of vorm een groepje met de mensen uit je eigen regio...
* Bekijk [https://www.google.com/maps/d/edit?mid=1stA7t8QwzcvtmZQuyzo9F1XUnlqX3Nqj&amp;usp=sharing de Kortrijkse wandelroute op deze kaart].
* Bij elke locatie is een symbool.
** Een rode ster: belangrijke info (19 locaties);
** Een geel huis: een museum (5 plaatsen);
** Een blauwe wandelaar: wegwijzer met extra info (26 plekken);
** Een paarse camera: kijk naar een beeldfragment;
** Een paarse trompet: luister naar audio;
** Een groen mes met vork: lunchen is mogelijk;
** Een groen glas: iets drinken;
** Een groen fototoestel: stadszicht, fotograferen!
* To do voor de tweede lesweek: Verdeel onder elkaar de 19 sterren, de 5 musea en de 26 route-aanduidingen en schrijf (enkel de locaties, niet de inhoud) dit uit in een document en breng het mee tijdens de tweede les. Elke student maakt een voorbereiding om de rest van de groep van uitleg te voorzien over de gekozen sterren, musea en wegaanduidingen. De werklast in een groep met vier studenten is dus ongeveer zo: elke student neemt vier sterren voor zijn rekening, één museum met een korte uitleg en vijf wegwijzers. Als student in een groep van vier ben je dus tien keer aan het woord. Reken op een voorbereidingstijd van ruim twee uur. Lees niet af, zorg voor een spiekbriefje.

Voor de wandeling reken je een dag: acht uur, met een aperitief, een middagmaal en een afscheidsdrankje inbegrepen. Je vertrekt om 9.30 (bij het historisch stadhuis, onder leiding van B.W.) en omstreeks 16.30 uur eindig je. Wie met de auto komt, parkeert het best op de parking onder het Schouwburgplein. Als de agenda het niet toelaat doe je de wandeling in twee keer: dan heb je twee keer drie uur nodig, eten en aperitief- sla je over. Wie de wandeling vroeg in het academiejaar maakt, ontdekt al snel leuke, studentikoze plekken (daar is aandacht voor) en leert een ander Kortrijk kennen dan wat er zich op 't Hoge afspeelt. In de lessen die volgen, zal je dan veel herkennen. Kies je ervoor om de wandeling in december te doen, dan herken je op je tocht veel cursusmateriaal. Een zin die ons naadloos naar de cursus zelf leidt...

Graduaatstudenten doen een kleinere tocht die ongeveer een halve dag inneemt. Graduaten verdelen deze punten onder elkaar: 0, 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 15, 16, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 35, 57 en 58.

Veel succes met deze cursus en de wandeling.

'''Benedict Wydooghe'''

PS. Wie werkelijk in de knoop ligt met vragen kan mij altijd mailen. Doorgaans beantwoord ik je vraag dan met een telefoontje. Deze combinatie werkt snel.

='''INLEIDING: HET VERHAAL OF DE VERTELLER?'''=
[[Bestand:Adolf_Friedrich_Erdmann_von_Menzel_021.jpg|thumb|300px|'''1875_ ARBEIDSVEILIGHEID''' Werk in de staal walserij. Dit realistisch schilderij van Adolph Menzel uit 1875 is een een allereerste weergave in de Duitse kunst van een industrieel thema.]]

[[Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg|thumb|300px|'''1912_ VEILIGHEID &amp; TOERISME''' Kranten plaatsten direct na de ramp met de Titanic in 1912 onjuiste aantallen van slachtoffers. Tot de officiële bekendmaking circuleerden er veel geruchten. Tot op heden blijft crisiscommunicatie tot misverstanden leiden.]]

[[Bestand:Gabrielle_Petit.jpg|thumb|300px|'''1916_ GABRIELLE PETIT''' Geschiedenis is (nog) vaak een mannenzaak. Doorgaans schrijven mannen geschiedenis en de hoofdacteurs in hun verhalen zijn eveneens mannen. Het allereerste monument voor een vrouw in België kwam er pas na de Eerste Wereldoorlog. Intussen hadden Godfried van Bouillon (standbeeld in Brussel), Ambiorix (standbeeld in Tongeren), Jacob Van Artevelde (standbeeld 1863 in Gent), Jan Breydel en Pieter De Coninck (standbeeld in Brugge) al lang hun standbeeld. Deze verzetsheldin en spionne uit de Eerste Wereldoorlog kent na haar opsluiting in de gevangenis van Sint-Gilles en haar dood voor een Duits vuurpeloton een nationale cultus. David Van Reybrouck en Sophie de Schaepdrijver schreven er een boek over.]]

[[Bestand:V-2victimAntwerp1944.jpg|thumb|300px|'''1944_ ANTWERPEN INLEEFOEFENING I''' Kinderen spelen FIFA. In een keuken bereidt een moeder het middagmaal voor. Het zijn dagelijkse dingen tot het vensterraam aan de straatkant uit elkaar spat, schijnbaar zonder reden. Muren daveren, de vloer trilt. Aardedonker wordt het, nabij is er vuurwerk en een sluimerende geeloranje gloed. Mensen bevolken in schimmen de anders meestal lege straat. In de donkere nevel lijkt de zon eerder op de maan. Ze zorgt voor lichtstrepen tussen de roetwolken door. Sommige schimmen zijn gewond. Ze stropelen in willekeurige richtingen, weg van het centrum, naar het centrum. Bij de buurman links en in het huis schuin over het plein duikelen ze kelders in. Niet via de weggeblazen voordeur, maar langs een keldergat. Diezelgeur? Kerozine? Het vuur is hoorbaar, paniek is voelbaar. Zwarte en grijze rookpluimen naderen en geen mens weet niet waarom. Rook duwt kruitdampen voor zich uit. Ze prikkelen de neus en die van de kinderen. Je raakt je oriëntatie kwijt. Je raakt je kinderen kwijt. In het duister gaan honden en wolven op elkaar lijken. Je denkt aan het Italiaanse spreekwoord. Helmen! Brandweermannen. Heggen en hekkens, verkeersborden en bomen die je elke morgen passeert, op weg naar de school van de kinderen, helpen je niet langer te oriënteren in deze stoffige duisternis. De dagelijkse klanken zijn vervangen door geschreeuw, sirenes en knetterwerk. Je voet schopt tegen een smeulende teenslipper vol bloed. De geur van verbrande leren schoenen was je nooit eerder opgevallen. De voet steekt nog in de schoen. Op de marktstraat is de crèche verwoest, sommige kinderen bleven intact. Anderen worden dichtgenaaid met koperdraad. Je ruikt zweet, warm zweet, oud-warm zweet, angstzweet. Je ziet het en je ruikt het, de geur van muren die schudden. In de school verpulvert een knetterende brand boeken en banken vol schriften en rapporten. Het plein bij het station is vernield, nu is het station aan de beurt: neerzakkend metselwerk verpulvert tot gruis. Op het plein liggen verse lijken, gehalveerde mensen smeulen. Het alarmsysteem weet van geen ophouden. Een jongeman holt door bloedplassen als waren het waterpartijen na een regenbui. Nu het terug licht wordt, nauwelijks een uur na de eerste inslag, merk je dat het vocht op je broekspijpen niet opdroogt maar stolt. Een militair voertuig staat in lichterlaaie. Officieren wandelen voorbij aan een jong, smeulend lichaam, een jongen die dagelijks aan je voordeur passeerde, op weg naar de bakkerij, om er in de rij te staan voor een oorlogsbrood. Katachtigen peuzelen aan zijn lichaam, op zoek naar de restjes van de barbecue. Je jaagt de dieren weg. België is bevrijd maar niet van de Duitse kwelling af: V2-raketten teisteren het strategisch gelegen [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. Militairen stappen voorbij alsof dit een dagdagelijks tafereel is. Een onbekende fotograaf van het Amerikaanse leger neemt deze foto op 27 november 1944 op een Antwerps strategisch kruispunt, een aanvoerlijn naar Nederland. De ergste oorlogsramp moet Antwerpen nog overkomen, een fenomenaal dodelijke bominslag op eerste dag van het Ardennenoffensief. Op 16 december vuren de Duitsers om 15.17 uur uit het Nederlandse Hellendoorn een V2 af die minuten later op Cinema-Rex valt. Het publiek is in de ban van een western over Buffalo Bill: The Plainsman. In het gebouw zijn ongeveer duizend mensen aanwezig. Hitler verneemt het nieuws op 17 december. Censuur houdt de doeltreffendheid van het wapen geheim. Een week lang ruimen mensen steen en spitten ze om de lijken van onder het puin te halen. Een gevonden lijk brengen ze naar de Zoo, waar ze in de grote zaal op identificatie wachten. 567 mensen overleven de inslag niet. De gemeenteraad sluit alle publieke plaatsen en maximaal vijftig mensen kunnen tegelijk samenkomen. In 1946 beslist Antwerpen het complex volgens de originele plannen her op te bouwen, deze keer met een schuilkelder. Tegenwoordig herdenkt een tegel bij de zijingang van de UGC op de Keyserlei de V2-slachtoffers.]]

[[Bestand:Nagasakibomb.jpg|thumb|300px|De Amerikanen bombardeerden op 6 augustus de Japanse havenstad Hiroshima en op 9 augustus Nagasaki. Daarna capituleerde het Keizerrijk. In tegenstelling tot wat velen denken, stopten de Amerikanen de bom niet om Tokio tot de overgave te dwingen. Ze deden het om indruk te maken op de Russen.]]

[[Bestand:Chernobylreactor_1.jpg|thumb|300px|In ''Humo'' spreekt weerman Armand Pien over wat gebeurt op 2 mei in 1986. Het is de zwartste dag in zijn leven. ‘Voor ons bestaat er niet het minste gevaar’ vertelt hij de kijker. En daarna lopen gegevens binnen, metingen worden bewerkt en de natuurlijke radioactiviteit afgetrokken. Pien gelooft zijn ogen niet. De directeur van het KMI stuurt telegrammen naar premier Martens. 'Hoe kun je op basis van verkeerde informatie maatregelen treffen' vraagt hij zich later af?]]

[[Bestand:DAWN_street_theatre.jpg|thumb|300px|'''2015_ MENSENRECHTEN''' Wat hebben welzijn en veiligheid iets te maken met mensenrechten? Alles. Hebben mensenrechten iets te maken met het definiëren van criminaliteit? Met goed en kwaad? Met recht of onrecht?]]

[[Bestand:Het klimaat heeft geen politieke kleur, 27.01.2019 (cropped).jpg|thumb|300px|'''2019_ KLIMAATSWIJZIGINGEN''' Heeft het klimaat een politieke kleur? (27 januari 2019)]]

{{Citaat|'''Verhalen vormen een krachtige aanpassing in dienst van het overleven omdat ze ons niet alleen in staat stellen om terug te reizen in onze herinnering, maar het ons ook mogelijk maken om in gedachten verschillende toekomstscenario's door te nemen zonder daar veel tijd en energie aan kwijt te zijn. Ze fungeren als gedachte-experimenten, exercities in een virtuele wereld, die ons in staat stellen om allerlei moeilijke of gevaarlijke mogelijkheden uit te proberen en de resultaten daarvan te onthouden. Intuïtief doen we dit voortdurend: we kunnen ons de route naar twee verschillende waterbronnen voorstellen, en op basis daarvan inschatten welke de beste keuze is, zonder dat we die beide tochten eerste zelf hoeven te maken. (...) Verhalen werken als een culturele geheugenbank omdat een narratief een 'contextuele infrastructuur' biedt die ons helpt om feitelijke informatie te begrijpen, te organiseren, met anderen te delen en te onthouden. Informatie in verhaalvorm is veel beter te onthouden -tweeëntwintig keer beter zelfs, heeft onderzoek uitgewezen- omdat tijdens het luisteren naar een verhaal verschillende delen van de hersenen worden geactiveerd. Een droge opsomming activeert alleen de taal verwerkende delen van de hersenen (de gebieden van Broca en Wernicke, waar betekenis aan woorden wordt toegekend). Als dezelfde informatie echter in verhaalvorm wordt overgebracht, worden ook de voor het verhaal relevante hersengebieden geactiveerd: als het verhaal over rennen of springen gaat, licht de motorische schors op, maar als het over iemands satijnen blouse gaat, wordt het sensorische deel van de hersenen geactiveerd. Onze hersenen reageren alsof we het verhaal zelf beleven. Zo kan een verteller emoties, gedachten en ideeën in de geest van zijn toehoorders implanteren en hun het gevoel bezorgen dat ze de beschreven gebreutenissen zelf meemaken. Sterker nog, hersenscans hebben uitgewezen dat de hersenen van de verteller en de luisteraars tijdens het vertellen letterlijk synchroon gaan lopen - neurologen beschrijven dit als een 'neurale koppeling tussen spreker en luisteraar.'''|Gaia Vince&amp;nbsp;&lt;ref&gt;''Vuur, taal, schoonheid, tijd.'', p. 110-111.&lt;/ref&gt;}}

{{Citaat|'''Chauvinisme is een vorm van onwetendheid.'''|Samuel Jean Pozzi}}

{{Citaat|'''Wie het verleden controleert, controleert het heden.'''|George Orwell}}

{{Citaat|'''De geschiedenis zal gunstig over me oordelen, want ik ga ze zelf schrijven.'''|Winston Churchill}}

Om de hedendaagse spanningen en de evolutie van de welzijns- en veiligheidsdiensten en hun pardigmatische denken in kaart te brengen, is deze tijdsband handig. De maatschappelijke ontwikkelingen inzake veiligheid en welzijn (of het ontbreken ervan) gaan hand in hand. Het verband tussen welzijn en veiligheid wordt in deze cursus geleidelijk aan duidelijk: het zijn twee handen op één buik. Het wordingsproces van het sociaal werk, haar methodes zijn één kant van de grootschalige kapitalistische medaille die zich kenmerkt door globalisering, industrialisering en verstedelijking. De andere kant van die socialisatiemedaille omvat de oprichting van een staatsleger, een politiemacht, de komst van wapenarsenalen nabij volkswijken, religieuze dienstverlening (zoals het Leger des Heils) en het openbaar onderwijs. Of, met andere woorden: repressie en veiligheid enerzijds en hulpverlening en welzijn zijn met elkaar verstrengeld.

== Wat is veiligheid? Wat is welzijn? ==
Bestaan er echt slechte mensen? Vast wel. Bestaan er echt slechte mensen die nooit tot hun slechtheid zouden komen mits een goede omkadering? Bestaan er echt slechte mensen die ondanks een goede omkadering toch al hun slechtheid botvieren? Bestaan er echt goede mensen? Vast wel. Bestaan er echt goede mensen die nooit tot hun goedheid komen door een foute omkadering? Bestaan er echt goede mensen die ondanks een foute omkadering toch het goede blijven nastreven? Vertrekt – zoals het cliché het wil – de politiemens vanuit een fundamenteel wantrouwen in de mensheid? Is de flik ervan overtuigd dat de crimineel of de arme zelf de oorzaak is van zijn situatie? En vertrekt -zoals het cliché het wil – de sociaal werker vanuit een fundamenteel vertrouwen in de mens? Is die ervan overtuigd dat de arme of de crimineel slechts een product is van zijn omgeving of zijn omkadering?  

De opleiding {{Wp|Maatschappelijke veiligheid (opleiding)|Maatschappelijke Veiligheid}} - een unieke opleiding in België - bestaat in 2024 twintig jaar en is de jongste telg van vier opleidingen in het sociaal agogisch werk. Studenten uit Limburg, Brabant en Antwerpen reizen tot in {{Wp|Kortrijk}} om te studeren. De opleiding maatschappelijke veiligheid vindt zijn oorsprong in de de Zwarte zondagen eind jaren negentig en de aanslagen op 11 september 2001. De opleiding maatschappelijk werk vindt haar oorsprong in de bombardementen op Kortrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog. De eerste studenten begonnen hun opleiding in september 1948. Beide opleidingen zijn sindsdien alleen maar in relevantie toegenomen. In die dagen begon voor veel docenten op de sociale academie - die toen Ipsoc heette - een zoektocht naar een definitie die veiligheid met welzijn verbindt. Dat verband bleek eeuwenoud. Veel geschiedschrijvers heeft het veiligheidswerk echter niet. Het welzijnswerk evenmin. In de welzijns- en veiligheidsliteratuur zijn doorgaan slechts korte historische beschouwingen te vinden, men moet het thema onder andere trefwoorden zoeken: ziekte, hongersnood, oorlog, terrorisme, de werkvloer, verkeer, radicalisering, cybercrime, rechtvaardigheid, samenleven,... Het welzijns- en veiligheidsdenken eenzijdig koppelen aan de actualiteit en het niet in verband brengen met het verleden, resulteert in wat Herbert Marcuse de één-dimensionele benadering noemt. De focus op het pragmatische heden, de actualiteit en de waan van de dag zijn disproportioneel in vergelijking met de factoren die het 'nu' bepalen. Het is een onderdrukking van de geschiedenis die tot kortademige en kortzichtige analyses leidt, die bovendien geen toekomstperspectieven voor deze jobs zichtbaar maken. Anders gezegd: niemand begint het heden met een blanke lei. Wie perspectieven wil schetsen, kijkt naar het ontstaan en de ontwikkeling van de welzijns- en veiligheidsproblemen. Anders is elke strategie op drijfzand gebouwd. 

== Wat is (r)evolutie? ==
Evoluties hebben te maken met een geleidelijke verandering over een lange termijn. Voorbeelden zijn de evolutietheorie van Charles Darwin of de evolutie van de mens. Het begrip staat tegenover 'revolutie', een radicale, vaak onverwachte verandering op korte termijn zoals de Glorious Revolution, de Amerikaanse Revolutie, de Franse Revolutie, de Belgische revolutie en de Industriële Revolutie. De begrippen zijn niet objectief. Sommige historici spreken over revolutie, anderen hebben het over een omwenteling, Zo kwam er aan de Glorious Revolution in Engeland (1688) geen bloedvergieten aan te pas en de industrialisatie voltrok zich in een toch wel erg lange negentiende eeuw, van pakweg 1770 tot 1919). Het zelfde geldt voor het begrip Belgische omwenteling. Evolutie en revolutie zijn veranderingen die zich afspelen doorheen de 'tijd' en afhankelijk van het standpunt van de latere observator of de tijdgenoot creëert de invulling van het begrip een ander effect. 

== Wat is tijd? ==
[[Bestand:Oostende.bloemenuurwerk(01).jpg|thumb|300px|♣ Bloemenuurwerk in Oostende. Wat is tijd? Een tuinmetafoor?]]

Geen begrip is ons meer vertrouwd dan de tijd, geen begrip is tegelijk zo ongrijpbaar, een vierde dimensie als het ware, na breedte, lengte en hoogte. De tijdsbeleving is onderhevig aan de tijd; onze grootouders beleefden de tijd anders dan wij. Romeinse burgers en nomadische stammen hebben weinig gemeenschappelijk wat betreft hun tijdsindeling en vandaag zien we dat mensen tijd anders beleven. Vergelijk de dakloze, de boer, de machinist, de arbeider, de schoolmeester, de hoer, de bankbediende... Allen hebben ze andere agenda's, een andere nachtrust, een andere tijdsbeleving. Nu is tijd niet alleen subjectief, we proberen die te objectiveren met meetinstrumenten zoals klokken en kalenders die de precisie vergroten. Tijd is iets wat we meten en het leven beheerst. Dat gaat terug op de religieuze discipline van de Benedictijnen. Benedictus van Nursia benadrukt dat monniken al-''tijd'' bezig zijn: acht uur werken, acht uur bidden en acht uur slapen. Vooral het 'werken' is eigenaardig in een tijd waarin religieuzen vrijgesteld zijn van arbeid. Tijd is een Godsgeschenk. Begin veertiende eeuw werkt Richard van Wallingford in de Benedictijnenabdij in Saint Albans tien jaar aan het eerste mechanische uurwerk. Het was drie meter breed, diep en hoog. De tijd en de stand van de hemellichamen zijn er af te lezen. Vergeet tenslotte niet dat 'tijd' een economische en militaire functie heeft. Het overstromen van de Nijl had een ritmisch, herhalend patroon. Wie de overstromingen kan voorspellen, manipuleert de vruchtbaarheid van het land en heeft macht. Militair gezien is het maken van afspraken van belang. De klokken gelijk zetten om een gezamenlijke aanval in te zetten, kan het verschil betekenen in winst of verlies.

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=MFxLGbqEKfc Beeldfragment Universiteit van Vlaanderen: Kan tijd kapot?]'''

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=_gYtfzgcRbQ Beeldfragment Universiteit van Vlaanderen: Waarom kan ik geen teletijdmachine kopen?]'''

== Zoektocht ==
Ik begon de zoektocht naar tijd, welzijn en veiligheid bij mezelf. De welzijns- en veiligheidsdefinitie moest nuttig zijn want definities zijn er bij de vleet. Iets waar studenten een boodschap aan hebben. Geen wollig noch hoogdravend gedoe. Die zoektocht beginnen, is iets wat de student ''ook'' kan. Stel jezelf de vraag: wat betekent veiligheid of welzijn voor mezelf (micro), voor mijn omgeving (meso), de wereld (macro)? Omdat ik in een relatief veilige omgeving vol welzijn opgroeide, leefde en functioneerde, kon ik me nauwelijks iets bij de begrippen onwelzijn of onveiligheid voorstellen. De begrippen waren evidenties en in de kranten waren ze geen issue. Ik liep mijn pampers in doeken die mijn moeder uitwaste, dat was in 1972, ik kende rekenblaadjes gedrukt op een stenselmachine in de jaren tachtig en ik las de Vlaamse Filmpjes. 

Die verdwenen tijd is schitterend bezongen door...
* Fixkes in [https://www.youtube.com/watch?v=jyJ6BmkS694 kvraagetaan]
* Het Zesde Metaal in [https://www.youtube.com/watch?v=SWRm6FnUv6E]
* Wim Sonneveld met [https://www.youtube.com/watch?v=nmCILS_ungQ]

Een veilige tijd vol welzijn. Herkennen studenten zich in die tijd? Hopelijk, niettemin, denk ik van niet. De huidige student groeide op in een wereld waarin de Twin Towers van de kaart zijn geveegd. Is die veiligheid en dat welzijn van daarvoor verdwenen? [https://www.universiteitvanvlaanderen.be/podcasts/waarom-denken-zoveel-mensen-dat-vroeger-alles-beter-was/ Waarom denken mensen dat vroeger alles beter was?]

== Wat veranderde de laatste 30 jaar? ==
Het geborgen kerngezin (vroeger hadden ouders veel kinderen, nu hebben kinderen veel ouders), het veilig verkeer op de weg en melk rechtstreeks van een koe zijn verdwenen. Desalniettemin zullen de achttienjarigen in deze schoolbanken erkennen, op te groeien in een veilig nest. De meesten onder ons bereikten Europa niet als drenkeling of klimaatvluchteling, of zoals op het historische schilderij 'Het vlot van de Medusa. Moord en doodslag - zie het schilderij met de moord op Jean-Paul_Marat - zijn voor de meesten een realiteit die zich beperkt tot een game, de televisie of de krant. En oorlog is een ver land zowel voor de student als voor de docent. Hoeveel oorlogen kan je opnoemen? Test even je kennis en klik dan hier voor de controle. Wie kent de slag bij Crécy? De Slag bij Poitiers uit het jaar 732? Wie kan er een musket bedienen?

Toen ik in 1972 ter wereld kwam kende Europa een kwarteeuw (dat is niet eens de leeftijd van de meeste studenten) vrede. Toen ik werkelijk besefte wat die vrede betekende, waren we al ruim veertig jaar verder. Nu, in 2027 is het bijna negentig jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog begon. Natuurlijk valt er veel te lezen over die verloren tijd via secundaire bronnen. De historicus zoekt de mensen die deze tijd meemaakten of de documenten die in deze dagen gemaakt zijn, primaire bronnen. De historische wetenschap spreekt ook over tertiaire bronnen. Dan gaat het om naslagwerken: woordenboeken, encyclopedieën, atlassen... en uiteraard deze Wikibooks.

== Roekeloos ==
Tijdens mijn eerste studiejaar, ergens eind jaren zeventig nam ik voor het eerst mijn eigen roekeloosheid onder de loep. Het moet in 1978 geweest zijn dat ik met mijn eerste communiefiets de kerkheuvel in Lichtervelde afbolde, over kop ging en met mijn neus op een borduur terecht kwam. Mijn communiefoto's zijn er de subtiele getuige van: een dubbele lip en een boksersneus. En toen het helemaal zomer werd (niet te verwarren met [https://www.youtube.com/watch?v=QH5pfMESzSg die zomer] van Rob de Nijs uit 1977), was ik zo enthousiast bij het oversteken van de straat - een juf deed teken dat alles ''veilig'' was en we mochten oversteken - dat ik rende alsof het de honderd meter betrof. Ik keek niet uit en de juf stond met haar rug naar een aankomende auto. Die negeerde haar signaal, reed zo door de rang, schepte me op en ik rolde over de motorkap. Mijn broek werd warm nat en ik bolde het af, alsof het mijn schuld was. Later hoorde ik dat de chauffeur gedronken had. En dat ik geluk had. Voor een kind van zes is de definitie van veiligheid simpel: het is de afwezigheid van onveilige situaties. Het was een kolonel van het Belgisch leger die het me vertelde, in... 2018; '''de afwezigheid van onveiligheid''', dat is veiligheid. Bij de studenten viel de mond open. Zo simpel is een definitie. 

== Onveiligheid en onwelzijn zijn een ver land ==
Is er dan geen definitie nodig om het woord onveiligheid te begrijpen? Het woord 'veiligheid' was als dusdanig jarenlang nauwelijks een begrip in de krant of op het journaal. Sla een krant uit de jaren tachtig open en het woord zal nauwelijks opduiken. Veiligheid werd aldus niet benoemd, niet omdat onveiligheid uitzonderlijk was, maar omdat journalisten de onveiligheid concretiseerden: ontelbare hongersnoden, ziektes, klimaat- en milieuproblemen, geestelijke gezondheid, middelengebruik, verkeer, infrastructuur, extremisme, mensenhandel, oorlog (teveel om op te noemen), criminaliteit, moord en doodslag, het op de vlucht zijn, dakloosheid... Bovendien was onveiligheid iets uit een ver verleden, een geschiedenisles of een ver van onze bed show: deviantie voor Brussel, maffia voor New York, een oorlog in Vietnam...  Tegenwoordig wordt het woord veiligheid te pas en te onpas in de mond genomen. 

== Of toch niet? ==
Over echte onveiligheid, het echte 'onwelzijn' lag in die jaren een taboe: over aanrandingen, vrouwonvriendelijkheid, over de Aids-epidemie werd niet gesproken. Over een andere kwestie werd des te meer gesproken: de Koude Oorlog. Natuurlijk lagen de Russen op de loer, natuurlijk bouwden Amerikanen en Sovjets een kernarsenaal aan nucleair materiaal op, natuurlijk waren er spionnen. De media en de filmindustrie namen het graag op en verdienden er pakken poen aan: de angstcultuur. Wat is veiligheid? Zo te zien volstaat mijn eenvoudige definitie van de afwezigheid van onveiligheid niet.

Tijdens een bezoek aan een tentoonstelling in 2019 in het Museum van de Misdaad, lees ik volgende passage.

{{Citaat|De goederen die de politie in het verleden in beslag nam, kennen we vandaag niet meer of zijn niet meer verboden. De misdaad evolueert, de normen van onze samenleving veranderen en de wetgever past het strafwetboek daaraan aan. Dat beïnvloedt ook de taken van de politie.|Museum van de misdaad, Gent.}}

De taxsplaat aan de fiets is verdwenen, van gelijke rechtspraak voor volwassenen en kinderen is geen sprake meer, pornografie kan inmiddels en voor de uiterst gevaarlijke en illegale vruchtafdrijvingen in achterkamertjes zijn er alternatieven gekomen. Andere dingen zijn echter even strafbaar als vroeger: vals geld en valse uurwerken, valse taksplaten aan de auto, namaak, schriftvervalsing, vals goud, vuurwapens zonder vergunning, kansspelen, kettingbrieven, clandestiene weddenschappen... 

== Spoken zien ==
Blijkbaar zijn welzijn en veiligheid een 'objectief' en 'subjectief' verhaal. Een abortus in een vuil achterkamertje, is wel degelijk onveilig noch bevorderend voor het welzijn: dat is objectief aantoonbaar. De moord op de student Sanda Dia (20-jarige) in december 2018 overleed na een ontgroening bracht het thema van klassenjustitie opnieuw ter sprake. Welzijn en veiligheid zijn dus perceptie en beïnvloeding. Wie aan spoken denkt zal spoken zien. Daar gaat deze cursus over. Waarom en wanneer zien mensen in het verleden 'veiligheidsspoken'? Die spoken van (on)veiligheid eindigden vaak in maatschappelijke rampen: de holocaust, de Heksenjacht, de slavernij of recenter: Semira Adamu, de pijnlijke interventie van het Bijzonder Bijstandsteam, bijgenaamd de Bottinekes die de dood van Jonathan Jacob op hun geweten hebben. Voor dit soort onveiligheid bestaan andere woorden: onrecht, tegenslag, een asociaal systeem.

== Veel agogische scenario's ==
Onveiligheid en 'onwelzijn' kunnen veel scenario's aannemen. Daarom is de cursus tegelijk de zoektocht naar de angsten van de mens. Historische en antropologische, psychologische en sociologische inzichten leren ons de werking van individuen en groepen, instituties en maatschappijen kennen. Het gaat over regels en rechten, culturen en mentaliteiten, normen en waarden, feiten en meningen... en hoe die veranderen. Kortom: Agogisch werk.

Waarom is het plots zo complex? Net omdat het uit elkaar rafelen van de werkelijkheid tot het politieke en het ideologische, het sociologische en het sociale, het economische, het psychologische en het culturele de werkelijkheid geweld aandoet.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Vgl. DIEDERIKS H.A. NOORDAM D.J. QUISPEL G.C. &amp; VRIES P.H.H. ''Van agrarische samenleving naar verzorgingsstaat.  De modernisering van West-Europa sinds de vijftiende eeuw'', Wolters – Noordhoff, Groningen, 1987, p. 24.&lt;/ref&gt;

= '''EXAMENVRAGEN''' =
We begonnen deze inleiding met een quote, laten we ze met een quote eindigen, met een quote van een historicus.

{{Citaat|'''Wie zijn wij? Koppig, impliciet soms, stelt de historicus steeds weer deze algemene vraag, die ook hemzelf betreft. Want onderzoek naar het verleden mag zich niet beperken tot het verzamelen van feiten uit een lang vervlogen tijd, die dan vervolgens eerbiedig in een denkbeeldig museum voor statische herinneringen worden bijgezet. Het is een middel om de tegenwoordige tijd beter te begrijpen, of zou dat in ieder geval moeten zijn. Vooral als het onderzoek zich richt op de fundamenten van onze eigen samenleving.'''|[https://fr.wikipedia.org/wiki/Robert_Muchembled Robert Muchembled]&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ROBERT MUCHEMBLED. ''De uitvinding van de moderne mens. Collectief gedrag, zeden, gewoonten en gevoelswereld van de middeleeuwen tot de Franse Revolutie'', Amsterdam, Contact, 1991, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

== A-Vragen ==
(S&amp;V).Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: 11 september 2001, abortuswet, Albert I, Amerikaanse Burgeroorlog, Anuna De Wever, bril, Boudewijn, burgerwacht, Charles Darwin, Charlotte Corday, collaboratie, Delphine Boël, Gabrielle Petit, Jean-Paul Marat, Jozef Stalin, klimaatmars, koning Filip, Koude Oorlog, Leopold I, Leopold II, Leopold III, machinegeweer, Marilyn Monroe, musket, paradigma, pijl en boog, primaire bron, prins Karel, Rob de Nijs, Sam Cooke, het schrift, satelliet, secundaire bron, Sherlock Holmes, vuurdomesticatie, het wiel. 

== B-Vragen ==
* V.Leg uit: Wat is veiligheid? Wat betekent veiligheid voor mezelf (micro), voor mijn omgeving (meso), de wereld (macro)? Leg uit wat bedoeld wordt met deze niveau’s? 
* V.Onveiligheid kan een taboe zijn. Ken je voorbeelden? 
* S&amp;V.Waarom mag onderzoek naar het verleden zich niet beperken tot het verzamelen van feiten uit een lang vervlogen tijd?
* S&amp;V.Hoe ziet de inhoudstafel van de cursus er uit?
* V.De opleiding Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid is de jongste opleiding in het studiegebied Sociaal Agogisch Werk. Wanneer ging de opleiding van start en wat kan je erover vertellen? Waarom hoort de opleiding thuis in een sociaal agogisch studiegebied? Wat is de definitie van Agogisch?
* S.De opleiding Bachelor in het Maatschappelijk werk is de oudste opleiding in het studiegebied Sociaal Agogisch Werk. Wanneer ging de opleiding van start en wat kan je erover vertellen? Verwijs hierbij naar Kortrijk voor en tijdens WOII en aar Wet Vandervelde. Wat is de definitie van Agogisch?
* V.Leg uit, wat is het belang van pijl en boog, de bril, het vuur, het buskruit. Wat weet je over 'de Drogenbroodroute'?

== C-Vragen ==
* S&amp;V.Leg uit: Veiligheid en sociaal werk zijn aan evolutie onderhevig doorheen de tijd.
* S&amp;V.Wat bedoelt Benedict Wydooghe met de ondertitel van deze cursus 'Ergens tussen waarheid, leugen en herinnering'?

== D-Vragen ==
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:V-2victimAntwerp1944.jpg
File:Slave_Market-Atlanta_Georgia_1864.jpg
Bestand:Gerit_komrij_676.jpg
File:Sigmund_freud_um_1905.jpg
File:Sam_Cooke_2.jpg
File:poucet10.jpg
File:Nietzsche1882.jpg
File:NICAISE_Leopold_ANV.jpg
File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg
File:Nagasakibomb.jpg
File:Monroe_1953_publicity.jpg
File:Marvin Gaye 1966.jpg
File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg
File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png
File:LumumbaBrussel1960.jpg
File:Leopold_III_van_België_(1934).jpg
File:Leopold_ii_garter_knight.jpg 
File:Koning_Filip_van_België.jpg
File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg
File:Karel_van_België_Charles_de_Belgique_Karl_von_Belgien.jpg
File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg
File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg
File:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg
File:Gatling_gun.jpg
File:Gabrielle_Petit.jpg
File:DAWN_street_theatre.jpg
File:Charles_Darwin_01.jpg
File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg
File:Brigitte_Bardot_-_1962.jpg
File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg
File:Baudouin_of_Belgium_1969.jpg
File:Aretha_Franklin.png
File:Anuna_De_Wever.jpg
File:Albert_I_Koning_der_Belgen.jpg
File:Adolf_Friedrich_Erdmann_von_Menzel_021.jpg
File:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg
Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg
Bestand:Théodore Géricault - Le Radeau de la Méduse.jpg
Bestand:Surletdechokier.jpg
Bestand:Nederland hoort de kunstmaan Weeknummer 57-42 - Open Beelden - 22876.ogv
Bestand:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg
&lt;/gallery&gt;

= '''VERDER MET DE CURSUS''' =
{{Citaat|Omdat het niet altijd wennen moet. Omdat er
:altijd iets mag overblijven, altijd iets dat niet
:gevat wil worden door het oog (van de naald).
:Omdat wij, oude kruimels op de godvergeten rok
:van het universum, elkaar schots en scheef
:bij de leuning van de versleten beeldspraak
:van verre, verre bruggen over water, terug
:moeten vinden als schimmen van elkaar...
|Uit: Paul Rigolle, ''Wat te doen als op een dag zelfs Instant poetry de wereld niet meer redden kan.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uit: Blogbericht &quot;Paars&quot;. In: blog ''Arcadim in arcadië'', 5 augustus 2006.'''
&lt;/ref&gt;}}

'''HOOFDSTUK I: [[Welzijn en veiligheid/Deel 1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]'''

'''HOOFDSTUK II: [[Welzijn en veiligheid/Deel 2|Van nomade tot nederzetting]]'''

'''HOOFDSTUK III: [[Welzijn en veiligheid/Deel 3|Oudheid en Romeinen]]'''

'''HOOFDSTUK IV: [[Welzijn en veiligheid/Deel 4|Middeleeuwen]]'''

'''HOOFDSTUK V: 1500-1800'''
* '''Deel 1. [[Welzijn en veiligheid/Deel 5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]'''
* '''Deel 2. [[Welzijn en veiligheid/Deel 5b|Verlichting]]'''

'''HOOFDSTUK VI: 1789-1890'''
* '''Deel 1. [[Welzijn en veiligheid/Deel 6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]]
* '''Deel 2. [[Welzijn en veiligheid/Deel 6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]]
* '''Deel 3. [[Welzijn en veiligheid/Deel 6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]]

'''HOOFDSTUK VII: 1890-1918'''
* '''Deel 1. [[Welzijn en veiligheid/Deel 7a|Fin de siècle, 1890-1914]]'''
* '''Deel 2. [[Welzijn en veiligheid/Deel 7b|Wereldbrand, 1914-1918]]'''

'''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022'''
* '''Deel 1. [[Welzijn en veiligheid/Deel 8a|Het interbellum, 1919-1939]]'''
* '''Deel 2. [[Welzijn en veiligheid/Deel 8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]'''
* '''Deel 3. [[Welzijn en veiligheid/Deel 8c|Koude oorlog, 1945-1989]]'''
* '''Deel 4. [[Welzijn en veiligheid/Deel 8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]'''

'''HOOFDSTUK IX (Besluit): [[Welzijn en veiligheid/Deel 9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]'''

= '''BRONNEN''' =
{{Sub}}</text>
      <sha1>i59p2t6qmjjfmvbi13htr8l3mcgedlo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432283</id>
      <parentid>432282</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67205" sha1="o0c5sb6ydmq15efk5rjimpjz2hn4vkk" xml:space="preserve">{{Wiu2}}
= &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt; '''HEDENDAAGSE SPANNINGEN IN HISTORISCH PERSPECTIEF &amp; EVOLUTIES IN HET VEILIGHEIDSDENKEN'''&lt;/span&gt; =
[[Bestand:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|thumb|300px|''Historia'' (Allegorie van geschiedenis), Nikolaos Gyzis, 1892. '''Geschiedenis''' is de vakdiscipline die de chronologische ordening van gebeurtenissen bestudeert, gebaseerd op een kritisch onderzoek van bronnen om inzicht te krijgen in het verleden, het heden en de toekomst.]]

[[Bestand:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|thumb|300px|'''1607_ VERDEDIGEN MET BUSKRUIT''' Aanwijzing 12 voor het hanteren van het musket. Veiligheid en welzijn zijn aan evolutie onderhevig doorheen de tijd.]]

{{Citaat|'''Details zijn oneindig veel belangrijker.'''|Sir A. Conan Doyle, ''The adventures of Sherlock Holmes''}}

{{Citaat|'''De scherpste kritiek is een bewijs van belangstelling.'''|Marc Callewaert''}}

{{Citaat|'''Time keeps on slippin', slippin', slippin' into the future (...) I want to fly like an eagle to the sea (...) 'till I'm free. Oh, Lord, through the revolution, feed the babies who don't have enough to eat. Shoe the children with no shoes on their feet. House the people livin' in the street. Oh, oh, there's a solution.'''|Steve Miller Band, 1976.}}

{{Citaat|'''Reizen is een verplaatsing in de tijd. In sommige stadsdelen van Peking is het 2040, in Tbilisi 1955 en in Charleroi is het naar mijn gevoel 1979. Sommige plaatsen worden sneller ouder, andere juist jonger en snellen hun tijd voorbij.'''|Pascal Verbeken, 2014.}}

{{Citaat|''' ♣ Geschiedenis is niet alleen een onderwerp, ze is een methode. Mijn methode is de doden laten spreken. Ik perste hun woorden tussen deze bladzijden, als bloemen om hun schoonheid of als insecten om hun afzichtelijkheid. Het werk van de historicus is niet dat van de criticus of de moralist; het is het werk van de speurder en de verhalenverteller, de filosoof en de wetenschapper, de hoeder van verhalen, de waarzegger en de zegger van de waarheid.'''|Jill Lepore}}

{{Citaat|'''Het loskomen van de eigen gedachtenkaders, het inpassen van de menselijke soort in zijn geschiedenis en in zijn ontwikkelende culturele patronen zijn onontbeerlijk om een volledig en genuanceerd beeld van de werkelijkheid te kunnen hanteren. Het is een slechte evolutie dat deze vakken in de opleiding van hulpverleners een steeds kleinere plaats innemen, en zijsprongetjes, versieringen haast worden, terwijl het een basis vormt voor ons denken over ons bestaan en de wereld. (...) Zonder filosofische grond blijven onze gedachten ongerichte flarden tekst zonder samenhang.'''|Dirk De Wachter}}

[[Bestand:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg|thumb|300px|'''1793_ MOORD EN DOODSLAG''' De dode Marat met in zijn hand de brief van zijn moordenares, Charlotte Corday. De schilder en politicus Jacques-Louis David was een van de laatsten die hem levend zag.]]

[[Bestand:Théodore Géricault - Le Radeau de la Méduse.jpg|thumb||300px|'''1816_ DRENKELINGEN''' Dit schilderij verwijst naar de schipbreuk van het Franse fregat Méduse in 1816 op de Atlantische Oceaan. De ramp, de dood van 140 mensen en de verhalen van de overlevenden kregen veel belangstelling. Het bracht de Franse regering in diskrediet: de bekwaamheid van de kapitein en de  reddingsoperatie flopten. Drijvend op de Romantiek (schilderkunst) schilderde Géricault de gebeurtenis.]]

[[Bestand:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg|thumb|300px|'''1830_ OPRICHTING BURGERWACHT''' In 1830 richten burgers spontaan milities op om de orde te handhaven, plunderingen te verhinderen of om op te trekken tegen Nederland. Het Voorlopig Bewind erkende hen als de burgerwacht. Ze was georganiseerd op gemeentelijk niveau en samengesteld uit burgers tussen 21 en 50 jaar, vooral jonge vrijgezellen. De standaarddienst bestond in het wacht optrekken en patrouilles uitvoeren voor de beveiliging van personen, het behoud van eigendommen en het handhaven van de openbare orde.]]

[[Bestand:poucet10.jpg|thumb|300px|'''1862_ DE ZANDMAN''' Angst is iets wat ouders hun kinderen aanleren en over meerdere generaties doorgeven. Zo schrijft E.T.A. Hoffman: 'De zandman is een boosaardige kerel, die komt de kinderen opzoeken als ze niet naar bed willen en dan werpt hij met beide handen tegelijk zand in hun oogjes zodat die bloederige uit hun hoofd springen. Hij gooit die dan in een zak en neemt ze mee naar de halvemaan als aas voor zijn kleintjes: die zitten daar in het nest en hebben kromme snavels, precies als uilen, en daarmee pikken ze de oogjes van ondeugende mensenkinderen op.' Hierna nam het beeld van de wrede zandman op afgrijselijke wijze, steeds vaster, gestalte aan voor mijn ogen. Zodra hij 's avonds de trap opkloste begon ik van louter angst  en ontsteltenis te sidderen. Moeder kon dan niet veel meer uit met krijgen dan: &quot;de zandman, de zandman!&quot; De laatste halve eeuw bestond er [https://www.youtube.com/watch?v=VNUgsbKisp8 een ander beeld van de zandman].]]

[[Bestand:Slave_Market-Atlanta_Georgia_1864.jpg|thumb|300px|'''1864_ HET SLAVENHUIS''' Slavenwinkel en veilinghuis in Atlanta, Georgia, net voor de afschaffing van de slavernij. ♠ Luister hier naar [https://podcasts.apple.com/be/podcast/112-hoe-vrij-was-the-land-of-the-free-de-lange-19de-eeuw-deel-5a/id1509692709?i=1000715687227 Geschiedenis voor herbeginners] over die slavernij.]]

[[Bestand:Gatling_gun.jpg|thumb|300px|'''1862_ HET MACHINEGEWEER''' Een van de allereerste, zoals gebruikt tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog. ♠ Luister hier naar [https://podcasts.apple.com/be/podcast/113-hoe-verenigd-waren-the-united-states-de-lange/id1509692709?i=1000717020067 Geschiedenis voor herbeginners] over die burgeroorlog.]]

Beste studenten Maatschappelijke Veiligheid,

Beste studenten Sociaal werk,

De cursus bestaat uit negen lesblokken van twee uur en een historische wandeling. De wandeling neemt een dag in beslag en vraagt twee uur voorbereiding.

Lesopnames uit de coronadagen, met een ♥ aangeduid, begeleiden de cursus als een hart onder de riem. Wie naar de les komt, hoeft ze niet te bekijken, tenzij je een herhaling wil. Het koekjessymbool ♦ verwijst naar presentaties die de lessen begeleiden. Smullen! Door de cursus loopt een rode draad die je snel ontdekt. Die passages krijgen een klavertje: ♣. Als je erin slaagt om het klaversymbool uit te leggen, dan ben je mee. Wie het schoppensymbool ♠ ziet, komt bij uitbreidingsmateriaal. Dit behoort niet tot de bevraging, het helpt wel kaderen. Schop (!) het gerust weg.

'''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=WxjY9T1D36U LESOPNAME B. WYDOOGHE GEEFT EEN INLEIDING OP DIT VAK (27 Min.).]'''

'''♠ [https://www.vives.be/nl/juan-luis-vives WELKOM OP VIVES. WHO THE FUCK IS VIVES?]'''

'''♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken-2022-inleiding DE POWERPOINT DIE BIJ DE INLEIDING HOORT (44 Dia's.).]'''

= '''HOE BRENG IK DIT TOT EEN GOED EINDE?''' =
== Welkom op Wikibooks ==
{{Citaat|'''Don't know much about history'''

'''Don't know much about biology'''

'''Don' know much about the science book'''

'''Don't know much about the French I took [...]'''

'''Don't know much about geography [...]'''

'''Don't know much about algebra [...]'''

'''But I do know one and one is two 

'''And if this one could be with you What a wonderful world this would be...'''|

Sam Cooke, 1958: Wonderful World}}

Sam Cooke stierf vroeg. [https://www.youtube.com/watch?v=R4GLAKEjU4w Dit nummer] maakte hem onvergetelijk. Hij overleed in 1964 in hotel Haciënda in Los Angeles nadat Bertha Franklin, de hotelmanager hem neerschoot. Het lijstje neergeschoten bekende mensen houdt niet op. Vul het gerust aan: Abraham Lincoln, J.F. Kennedy, Martin Luther King, John Lennon... 

Ik gebruik Toledo niet. Wikibooks heeft een prettige interface. Tip: start met de teksten die ik hier aanbied. Alles staat er in, concentreer je op de samenhang. Dat is de hoofdzaak, de korte uitleg bij de jaartallen zijn bijzaak. Bijkomend zoekwerk is onnodig en alle examenvragen zijn gekend, ze zijn onderaan elk deel terug te vinden. 
* De code S is voor de Sociaal werkers; 
* De code V is voor de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid 

== Tijdsinvestering ==
Qua tijdsinvestering is dit een cursus die honderd uur vraagt om die tot een goed einde te brengen, lestijd en wandeling inbegrepen. 

== Inhoud en leerdoelen ==
;Inhoud

De cursus bestaat uit tien delen: deze inleiding/handleiding, acht hoofdstukken en een besluit. Het [[Welzijn en veiligheid/Deel 1|eerste hoofdstuk]] is thematisch met de vraag: wat is (het belang van) geschiedenis? De volgende hoofdstukken zijn chronologisch opgebouwd rond macht, te beginnen met de tijd van de nederzettingen en waarom conflicten en oorlogen bestaan ([[Welzijn en veiligheid/Deel 2|deel 2]]) en de opkomst en de ondergang van het Romeinse Rijk ([[Welzijn en veiligheid/Deel 3|deel 3]]). [[Welzijn en veiligheid/Deel 4|Deel 4]] focust op de Middeleeuwen en de Europese feodaliteit waarbij de continenten een vrij geïsoleerd bestaan leiden. Op de Noormannen, de Kruistochten en de Zijderoutes na zijn er weinig intercontinentale bewegingen. Dit verandert in ([[Welzijn en veiligheid/Deel 5a|deel 5a]]), in de zestiende eeuw als Spanje en Portugal opklimmen tot de machtigste landen ter wereld. In de zeventiende eeuw verschuift de macht tijdens en na de Tachtigjarige oorlog. Spanje gaat verschillende keren failliet en Holland kent zijn de Gouden Eeuw, het is de eeuw van Rembrandt van Rijn en de Verenigde Oostindische Compagnie. In de Hortus Botanicus van Amsterdam ontwikkelt men de koffieboon, en men schenkt ze cadeau aan Lodewijk XIV. Het lijkt een symbolische machtsoverdracht: Frankrijk zal zich in de tweede helft van de zeventiende eeuw tot wereldmacht opwerken: ([[Welzijn en veiligheid/Deel 5b|deel 5b]]). In de achttiende eeuw heeft Frankrijk de wereld in zijn macht met het grootste landleger ter wereld, maar het voelt al snel de Engelse adem. Deel 6 focust op de Revoluties in de late achttiende en in de negentiende eeuw: de Franse Revolutie, de Belgische Revolutie en de Industriële Revolutie. Op het vlak van de wereldmacht is Engeland aan de beurt. De kolonisatie gaat gepaard met de Industriële Revolutie. België profiteert erg snel mee van de industiËle wind dankzij Congo als wingewest. Vanaf het Fin de Siècle kondigt de Eerste Wereldoorlog zich aan. Na Spanje, Portugal, Holland, Frankrijk, na Engeland en België lijkt het erop dat de twintigste eeuw Duits zal zijn. Dat is tot twee keer geprobeerd. Het lukte niet, noch in 1914, noch in 1939. De 20ste eeuw is gedomineerd door Amerika en de USSR. Europa speelde zijn kolonies en zijn wereldmacht kwijt. De cursus eindigt met een futuristische terugblik met de vraag; waar komt het machtscentrum van de 21ste eeuw te liggen? 

;Leerdoelen

Deze cursus heeft vier basisdoelstellingen. Lees ze door, ze helpen je focus bij het studeren. De student 1. leert kritisch kijken; 2. maakt een referentiekader met tijd, chronologie en oorzaak-gevolg redeneringen; 3. ontdekt hoe het welzijns- en veiligheidswerk ontstaat en evolueert en 4. vormt een toekomstvisie. Uitbreidingsdoelen zijn:

1. Inzicht verwerven in de ontwikkeling van het welzijns- en veiligheidsdenken. De student begrijpt hoe het denken over welzijn, veiligheid en onveiligheid doorheen de tijd evolueert en welke maatschappelijke noden deze evoluties bepalen. 

2. Herkennen van paradigma’s. De student kan uitleggen hoe tijdsperiodes – van de sedentatie tot de 21e eeuw – andere veiligheidsproblemen en veiligheidsconcepten hanteren, en welke paradigma’s daarbij horen.

3. Analyseren van de context. De student begrijpt hoe sociale, economische, politieke, militaire en culturele factoren het veiligheids- en welzijnsdenken vormen en kan deze contexten duiden. 

4. Relativeren. De student leert dat veel begrippen, basismodellen en theorieën binnen welzijn en veiligheid relatief en tijdsgebonden zijn, en ontwikkelt het vermogen om deze beoordelen.

5. Kritisch omgaan met historische parallellen. De student kan parallellen trekken tussen historische en hedendaagse veiligheids- en welzijnsvraagstukken en begrijpt hoe inzichten uit het verleden kunnen bijdragen aan hedendaagse uitdagingen.

6. Situeren van veiligheidsvraagstukken in de maatschappij: De student kent de plaats van dit vak binnen de opleiding, kan de verworven inzichten toepassen op micro-, meso- en macroniveau. De student weet de opleiding te situeren in een maatschappelijke context.

Elk hoofdstuk overspant een tijdszone en gaat steeds sneller. Deel twee heeft het over een tijdsbestek van 2,5 miljoen jaar dat de prehistorie heet, deel drie, de oudheid focust op een periode van ongeveer 5.000 jaar. De Middeleeuwen in het vierde deel beslaan zo'n duizend jaar, deel vijf, de Renaissance en de Verlichting nog driehonderd. De industriële negentiende eeuw: honderd jaar. Deel zeven (het Fin de Siècle en de rampzalige Eerste Wereldoorlog) is een periode van dertig jaar. Het interbellum en de tweede wereldoorlog komt op 25 jaar en daarna is het decennium na decennium: de zilveren jaren vijftig, de gouden jaren zestig, de crisis van de jaren zeventig, het einde van de koude oorlog eind jaren tachtig. En vanaf de jaren negentig gaat het van jaar tot jaar.

== Rode draad: van Eden tot heden ♣ ==
{{Citaat|'''♣ Misschien kunnen tuinen, beter dan de rede uitdrukking verlenen aan het ideaal dat de mens, gevangen in het keurslijf van zijn materiële leefomstandigheden, bezielt. Een tuin is een stuk natuur dat door de mens zo wordt bewerkt, dat het aan zijn droom van een beter leven gaat beantwoorden. Om deze droom in werkelijkheid om te zetten, probeert hij de planten aan zich te onderwerpen, zowel degene waarmee hij zich voedt, als degenen die geen andere verdienste hebben dan hun schoonheid.'''|G. Marçais, 1957&amp;nbsp;&lt;ref&gt;G. MARCAIS. ''Les jardins de l'Islam''. In: ''Mélanges d'histoire et d'archéologie de l'Occident musulman, I''. Algiers, 1957, p. 233-234.&lt;/ref&gt;}}

[[Bestand:Gerit_komrij_676.jpg|thumb|300px|Gerrit Komrij legde in de Huyzingalezing van 1991 een relatie tussen de microkosmos en de macrokosmos. Het grote weerspiegelt zich in het kleine, de tuin als metafoor voor de samenleving.]]

♣ Doorheen de cursus loopt de rode draad van de tuingeschiedenis. Oppervlakkig gezien is een ''tuin'' getemde ''natuur'' op een begrensd land dat gewassen in ''cultuur'' brengt. De horticultuur of de studie van het kweken van bollen, bloemen en bomen, het zorgen voor zaden van groenten en fruit in al zijn biologische, kunstzinnige en historische uitingen is echter meer dan het resultaat van een tuinontwerper. Een tuin kan utilitair zijn, een groentetuin, een wetenschappelijke Hortus botanicus of een decoratieve siertuin. Wie dieper graaft, merkt dat de tuin een middel is om de mens in zijn samenleving te begrijpen. Sterker zelfs: ze weerspiegelen de geschiedenis van de mens. Deze cursus onderzoekt de relatie tussen tuinarchitectuur enerzijds en de historische achtergrond, de maatschappelijke context waarin die tuin gecreëerd wordt anderzijds. We zijn niet origineel. Gerrit Komrij (1991), Pierre Bonnechere &amp; Odile De Bruyn (1998) en René De Hert verkenden dit domein in hun teksten 'Over de noodzaak van tuinieren', 'Het bezielde landschap' en 'Tuinen van Eden'. Zo leggen deze auteurs relaties tussen de uitwijzing uit het aards paradijs en de nomadische mens, het magisch denken in de Middeleeuwen en de symbolische tuinelementen, tussen de renaissancetuin en de drukpers, tussen de veroveringsdrang van Lodewijk XIV en de Franse tuin, relaties tussen de romantiek, de democratie en de landschapstuin, tussen de opkomst van de horticultuur en de vroege industriële revolutie, tussen de Victoriaanse burgertuin en de triomfgedachte van industriebaronnen, tussen de hedendaagse informatiesamenleving en de digitale tuinrage. Dit is zo omdat elk tijdperk, elke opdrachtgever en elke ontwerper zijn stempel achterlaat. Toch is er een verschil met een schilderij of een ander kunstwerk. Een tuin is, zoals het Charter van Firenze het in 1981 bepaalde, 'een levend monument.' Levend erfgoed als het ware.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het idee om erfgoed te beschermen is in België nog geen twee eeuwen oud en gaat terug op de oprichting van de Koninklijke Commissie voor Monumenten in 1835. Groene ruimten zijn veel later aan deze notie toegevoegd.&lt;/ref&gt; Omdat de tuin meer dan andere expressievormen onderhevig is aan licht, klimaat en bodemgesteldheid is hij onophoudelijk in evolutie, een eeuwig onafgewerkt kunstwerk met elk beeld als momentopname.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DONATIENNE DE SEJOURNET. ''Parken en tuinen van Brussel.'' Snoeck, Kortrijk, 2013, p. 7.&lt;/ref&gt; Een tuin komt pas jaren na zijn aanleg tot volle schoonheid en impliceert daardoor een toekomstprojectie, een passioneel vooruitdenken en geloof. Dat maakt van de tuin tot de voorbode van een alles omvattend, conceptueel monument: de staat.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GAIA VINCE, vertaald door Rogier van Kappel. ''Vuur, taal, schoonheid, tijd. Hoe culturele evolutie de mens heeft gevormd,'' Atlas Contact, Antwerpen, 2020, p. 259-260.&lt;/ref&gt;

== Gouden tip ==
Wie dit liever op papier studeert kan een '''printvriendelijke versie''' downloaden en uitprinten via een hulpmiddel in de zijbalk. Vergeet niet ELK deel uit te printen.

== Jaartallen ==
[[Bestand:Modelklas.jpg|thumb|300px|Voor de bachelors en graduaten geen klassikaal examen dit keer, maar een mondeling examen. Eén op één. Vertel eens een verhaal.]]

In deze cursus komen veel jaartallen voor. Dit is niet om te martelen. Wie een gebeurtenis of een personage in de tijd kan situeren (voor, na, omstreeks) dan is dat voldoende. Deze 25 data zijn parate kennis: 0, 313, 476, 1302, 1450, 1492, 1500, 1517, 1566, 1648, 1650, 1789, 1815, 1848, 1890, 1914, 1919, 1933, 1939, 1945, 1958, 1968/9, 1972, 1989, 2001. De periodisering van de cursusdelen is uiteraard te kennen.

Deze cursus gebruikt VC en NC vaak niet. Als het om het verre verleden gaat, dan toont de cursus hoeveel jaar het van nu geleden is (20.000 jaar terug, betekent 18.000 VC). Wie leest 'Van 365 tot 229' weet dat dit voor Christus is. Van 229 tot 365 is na Christus. Let op de eeuwen en wees daar niet nonchalant in. De negentiende eeuw start in 1801 en eindigt in 1900. De eerste eeuw VC loopt van 100 tot 1 en (het jaar nul bestaat niet, net zoals dag nul of maand nul niet bestaat, in tegenstelling tot de temperatuurmeting met nul als ijkpunt dat de overgang van ijs naar water of omgekeerd aangeeft. Honderd stapjes verder gaat het water over naar damp - het kookpunt. Evenmin is tijd te vergelijken met het meten van snelheid. Mochten we de geschiedenis zien als een wagen die voor- of achteruit rijdt, zou dit willen zeggen dat de geschiedenis kan stilstaan. Los van deze filosofische beschouwing, is de reden voor het ontbreken van het jaar nul niet ver te zoeken: de Romeinen die deze kalender invoeren, kenden in hun rekenkunde het cijfer nul niet. Vandaar. Meer hoef je er niet achter te zoeken. Vier eeuwen na de dood van Jezus stelt het Romeinse rijk zijn chronometers bij en vervangen ze het begin van hun jaartelling van de mythische stichting van Rome naar Jezus' geschatte geboortedatum.

== Mondeling examen ==
Het examen is voor AO een schriftelijk, gesloten-boek, met ruime voorbereidingstijd. Voor de dagstudent gaat het om een mondeling examen. De student krijgt vier vragen uit een batterij. A. staat voor Algemeen, B. staat voor een Betoog of een verhaal en C. staat voor Complex of inzicht. D staat voor Documentaire foto's. Na elk hoofdstuk zijn de examenopgaven opgenomen, geen verrassingen. Je zal nog code's zien bij de vragen: S zijn vragen voor Sociaal Werkers, V voor studenten Maatschappelijke veiligheid. Staat er geen code, dan gelden de vragen voor beide groepen.

;A-Vragen
De eerste vraag peilt naar encyclopedische kennis over personen en data, begrippen en definities. A-vragen staan voor Algemeen, encyclopedisch, kort en bondig: 6 punten.

;B-Vragen
Aan de hand van de tweede vraag toon je dat je in staat bent om een coherent betoog op te bouwen over een eenvoudig probleem. Deze B-vragen peilen naar samenhang, verhaal, oorzaak en gevolg-redeneringen. Je bouwt een verhaal over een kort, samenhangend geheel uit de cursus: 7 punten.

;C-Vragen
Het examen bouwt verder op inzicht. Hier bewijs je inzicht te hebben in historische periodes en leg je verbanden met andere delen van de cursus of met andere cursussen. C-vragen zijn Complex, leggen verbanden tussen diverse delen en tonen inzicht: 7 punten.

;D-Vragen
Het examen rondt af met Documentaire vragen: foto's die je probeert te benoemen. Je krijgt een reeks van tien foto's te zien. Per foto kan je een punt verdienen door het opnoemen van: periode, plaats, personage, auteur, plaats in de cursus enzovoort... grijp aan wat je kent. 6 punten in totaal.

;Eindscore
De eindscore is 20. Na het optellen van de punten, brengt de docent de slechts beantwoorde vraag niet in rekening.

;Inschrijven voor het examen

Voor de eerste en tweede zittijd kan je inschrijven als de tijd rijp is. Dat is ongeveer rond de laatste les of bij aanvang van de zomervakantie. Een mail brengt je op de hoogte als de inschrijvingslijsten opengaan.

== Test je historische kennis ==
;We beginnen met een test met acht vragen. Ze gaan over de inleidende les en over algemene kennis. De student kan internet gebruiken bij het beantwoorden.

'''1. Het studiegebied Sociaal Agogisch Werk... vaak wordt vergeten wat Agogisch betekent. Wat is de meest juiste definitie van Agogisch?'''

# de menswetenschap over van het begeleiden en gedragsverandering.
# de menswetenschap die zich inlaat met de opvoeding van kinderen.
# de wetenschap die sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis inzichtelijk combineert.
# de wetenschap die inzichten uit sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis combineert om tot het begeleiden, gedragsverandering en veranderingsprocessen te komen.

'''2. Wanneer, in welk jaar ging jullie opleiding (BASW/BAO/BATP/BAMV) van start?'''

# 1948
# 1969
# 2001
# 2004
# 2009

'''3. Plaats deze uitvindingen in chronologische volgorde, van oud tot jong en noteer voluit. Ze zorgden voor veiligheid en welzijn.'''

# De lens-bril
# Buskruit
# Het schrift (het schrijven als handeling)
# Kunstmaan (een satelliet
# Pijl en boog
# Machinegeweer
# De avonturen van Sherlock Holmes
# De vuurbeheersing (vuurdomesticatie)
# Het wiel

'''4. Wie zijn deze snorremensen?'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg
File:Nietzsche1882.jpg
File:Charles_Darwin_01.jpg
File:Leopold2-.jpg
File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg
File:Sigmund_freud_um_1905.jpg
&lt;/gallery&gt;

'''5. Zorg ervoor dat deze tabel klopt. Je herschikt alle kolommen, ook de eerste.'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Een koning, !!een daad, !!een geboorte !! en dood.
|-
| Filip || Congo || 1790 || 1983
|-
| Erasme Louis Surlet de Chokier || Belgische revolutie || 1769 || 1839
|-
| Leopold III|| Klimaatmars || 1901 || nog in leven
|-
| Albert I|| Abortuswet || 1930 || 1934
|-
| Albert II|| België 1831 || 1903 || 1993
|-
| Leopold II|| Collaboratie || 1875 || nog in leven
|-
| Boudewijn || Regent ad interim || 1934 || 1909
|-
| Leopold I|| Eerste Wereldoorlog || 1835 || 1983
|-
| Prins Karel|| Delphine Boël || 1960 || 1865
|}

Wellicht zegt de naam Surlet de Chokier je niets. Hij is het eerste Belgische staatshoofd - eerder een zwak leider die zich vooral op avondlijke diners laat opmerken en 's morgens gasten ontvangt met de slaapmuts op het hoofd.

'''6. Over wie hebben we het hier?'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg
File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg
File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg
File:LumumbaBrussel1960.jpg
File:Sam_Cooke_2.jpg
File:Marvin Gaye 1966.jpg
&lt;/gallery&gt;

'''7. Nu de dames...'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Anuna_De_Wever.jpg
File:Monroe_1953_publicity.jpg
File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png
File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg
File:Aretha_Franklin.png
&lt;/gallery&gt;

'''8. Formuleer een antwoord op deze quote...'''

{{Citaat|'''Ik zou u willen uitnodigen om terug te denken aan uw jeugd. Kies een periode uit waar u levendige herinneringen aan hebt, niet alleen aan uzelf en uw ouders, maar ook aan de wereld waarin u toen opgroeide. En maak nu in uw hoofd een lijst van alles wat er sindsdien veranderd is. (...) Zo kan ik me een leven zonder het internet niet meer voorstellen. Toch was ik al 21, toen ik voor het eerste een website bezocht.'''|Tom Naegels, 2021.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;TOM NAEGELS. ''Nieuw België. Een migratiegeschiedenis'', Lannoo, Tielt, 2021, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

== Oplossingen ==
'''1. Wat is de meest juiste definitie van Agogisch?'''
De wetenschap die inzichten uit sociologie en psychologie, filosofie en geschiedenis combineert om tot begeleiden, gedragsverandering en veranderingsprocessen te komen.

'''2. De opleiding SW ging in 1948 van start, de opleiding BaTP en BaO startten eind jaren zestig en MV ging in 2004 van start.'''

'''3. In volgorde...'''

[[Bestand:E38_p36.jpg|thumb|300px|Pijlen uit Zuid-Amerika, collectie uit 1834 van Jean Baptiste Debret.]]

[[Bestand:Mōko_Shūrai_Ekotoba.jpg|thumb|300px|Buskruit]]

[[Bestand:Jan_van_Eyck_069.jpg|thumb|300px|Een vroege bril op Jan van Eycks, Madonna met kanunnik Joris van der Paele.]]

[[Bestand:Nederland hoort de kunstmaan Weeknummer 57-42 - Open Beelden - 22876.ogv|thumb|(50px|Bioscoopjournaal uit 1957 over de Spoetnik 1, de eerste satelliet. Het belang ervan is in die dagen niet te onderschatten. De avonturen van de ruimtehond Laika en de verwezenlijkingen van Joeri Gagarin leken er op te wijzen dat de USSR de Space Race aan het winnen was. Vanaf de jaren zeventig kunnen satellieten inzoomen tot op een klinknagel. Tijdens de koude oorlog en de wereld vol spionageagenten kan dit tellen.]]
* De menselijke vuurbeheersing: 1 miljoen jaar tot 400.000 jaar geleden
  '''Betekenis:''' Met de vuurbeheersing onderscheidt de mens zich definitief van de dieren. Prometheus steelt het vuur bij de Griekse goden en schonk het aan de mensen, om een technische beschaving te ontwikkelen. Prometheus, geassocieerd met techniek en voorgesteld als de leraar-uitvinder, brengt mensen respect bij en leert hen vooruit kijken: zijn naam is 'de vooruitdenkende'. Oppergod Zeus straft Prometheus met de 'wrekende gerechtigheid' en kluistert hem aan de Kaukasus waar een adelaar elke dag zijn lever eet. 's Nacht groeit de lever aan. Dit moest eeuwig duren maar Herakles bevrijdt hem. De vuurdomesticatie kent een lange voorgeschiedenis. Voorwaarden zijn 1. fysiek rechtop lopen, want men moet de handen vrij hebben om vuur te dragen en 2. planning zodat er altijd brandstof is. De gevolgen van de vuurdomesticatie zijn legio. De belangrijkste? Vuur brengt mensen samen en brengt een leerproces op gang: vuur is sociaal, militair, economisch en cultureel.
* Pijl en boog: 35.000 jaar geleden
  '''Betekenis:''' De jacht wordt veiliger, later wordt dit een gevechtswapen. In de prehistorie zijn er sporen van pijl en boog op elk continent, behalve Australië. De Egyptenaren, Grieken en Romeinen beklemtonen het belang van de schutters bij grote menigten. Griekse goden en helden, Apollo en Odysseus zijn vaak afgebeeld met hun boog, een symbool van aanzien.
* Het wiel: 5.500 jaar geleden
  '''Betekenis:''' Het wiel laat toe om voorwerpen en mensen te verplaatsen en is net als pijl en boog een uitvinding. Vuur en elektriciteit zijn geen uitvindingen maar ontdekkingen. 
* Het schrift: 5.000 jaar geleden
  '''Betekenis:''' De mens geeft kennis door aan het nageslacht en dankzij het wiel ook op lange afstand. Door het schrift hoeft de mens zich niet langer te betrouwen op zijn geheugen om kennis door te geven of te verplaatsen. Met het schrift doet de geschiedenis haar intrede. Oude schriftloze culturen worden niet door historici, maar door archeologen bestudeerd. De tegenwoordige schriftloze culturen worden door antropologen bestudeerd.
* Buskruit: 1.000 jaar geleden
  '''Betekenis:''' Aanvankelijk weinig aanvallende capaciteit wegens te log om te hanteren, maar defensief een groot voordeel.
* De lens-bril: 700 jaar geleden
  '''Betekenis:''' Kennis verzamelen, het lezen en observeren is niet langer het privilege van jonge mensen. Eén van de eerste brillen is te zien op een schilderij van Jan van Eyck, de Madonna met kanunnik Joris van der Paele.
* Machinegeweer: sinds 1862
  '''Betekenis:''' Krijgsheren moeten wennen aan dit nieuwe wapen. Tot en met de Eerste Wereldoorlog zullen stormlopen duidelijk maken, niet meer van de tijd te zijn. Sir Douglas Haig zal er de spotnaam de slachter van de Somme aan danken.
* Sherlock Holmes: eind 19de eeuw
  '''Betekenis:''' Arthur Conan Doyle is niet de grondlegger van het genre moordmysteries, Edgar Allan Poe is hem voor. Veel fictieve detectives imiteren Holmes' logische methoden waarbij hij vanuit het kleine, het grote verhaal destilleert: Agatha Christie deed het met Hercule Poirot, er zijn Columbo, Dick Tracy, Batman...
* Kunstmaan: sinds 1957
  '''Betekenis:''' Satellietcommunicatie en spionage. Satellietcamera's kunnen vanaf de jaren zeventig inzoomen tot op een klinknagel.

'''4. Wie zijn deze mensen?'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg|Jozef Stalin
File:Nietzsche1882.jpg|Friedrich Nietzsche
File:Charles_Darwin_01.jpg|Charles Darwin
File:Leopold2-.jpg|Leopold II
File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg|Karl Marx
File:Sigmund_freud_um_1905.jpg|Sigmund Freud
&lt;/gallery&gt;

'''5. Het koningshuis'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Bestand:Surletdechokier.jpg|Erasme Louis Surlet de Chokier (1769–1839) was als regent het eerste staatshoofd van België.
File:NICAISE_Leopold_ANV.jpg|Leopold I van België (1790-1865) en België 1831.
File:Leopold_ii_garter_knight.jpg|Leopold II van België (1835-1909) en Congo. 
File:Albert_I_Koning_der_Belgen.jpg|Albert I van België (1873-1934) en de Eerste Wereldoorlog. 
File:Leopold_III_van_België_(1934).jpg|Leopold III van België (1901-1983) en de [[collaboratie]]. 
File:Karel_van_België_Charles_de_Belgique_Karl_von_Belgien.jpg|Prins Karel (1903-1983) als regent ad interim.
File:Baudouin_of_Belgium_1969.jpg|Boudewijn (1930-1993) en de [[Abortuswet]].
Bestand:Albert_II,_King_of_Belgium.jpg|Albert II en Delphine Boël
File:Koning_Filip_van_België.jpg|Filip van België (1960-....) en de klimaatmars]].
&lt;/gallery&gt;

'''6. Over wie hebben we het hier?'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg|Martin Luther King met [https://www.youtube.com/watch?v=3vDWWy4CMhE I have a dream].
File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg|Bob Marley met [https://www.youtube.com/watch?v=kOFu6b3w6c0 Redemption Song].
File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg|Nelson Mandela en [https://www.youtube.com/watch?v=AgcTvoWjZJU hoe hij bekend raakte].
File:LumumbaBrussel1960.jpg|Patrice Lumumba, vermoord in 1961. [https://www.youtube.com/watch?v=DGdf7wX-E7g Wie heeft dit op zijn geweten?]
File:Sam_Cooke_2.jpg|Sam Cooke, wist weinig van geschiedenis, maar wist [https://wwwyoutube.com/watch?v=wEBlaMOmKV4 dat de verandering kwam].
File:Marvin Gaye 1966.jpg|Marvin Gaye woonde een tijd in Oostende en is in 1984 door zijn vader doodgeschoten.
&lt;/gallery&gt;

'''7. Nog mensen...'''

&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:Anuna_De_Wever.jpg|Anuna De Wever
File:Monroe_1953_publicity.jpg|Marilyn Monroe
File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png|Marlene Dietrich
File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg|Jeanne d'Arc
File:Aretha_Franklin.png|Aretha Franklin en [https://www.youtube.com/watch?v=TDyiREoBw0o een klein gebedje].
&lt;/gallery&gt;

'''8. Uw hersenspinsel...'''

Die je formulier in op het einde van de les. De docent zal met plezier lezen wat in jouw leven zo bepalend is geweest.

== Wandelen: historiek fysiek ==
[[Bestand:Kortrijk_in_het_Stedeboeck_(Novum_Ac_Magnum_Theatrum_Urbium_Belgicae)_-_Amsterdam,_J._Blaeu,_1649.jpg|thumb|300px|Wandelen in historisch Kortrijk. Deze kaart komt uit het Stedeboeck (Novum Ac Magnum Theatrum Urbium Belgicae), uitgegeven in Amsterdam door Johannes Blaeu in 1649]].

[[Bestand:Oostende voor 1862.JPG|300px|thumb|Een kaart of een plattegrond maakt niet altijd duidelijk hoe een omwalde stad er in werkelijkheid uitziet. Deze afbeelding toont de stadsomwalling van Oostende voor 1862.]]

Om de leerdoelen te bereiken, is er een fysiek luik. Kortrijk is een historische stad, ouder dan Brugge. Je valt er over de geschiedenis en in veel van mijn lessen duikt de stad op als historisch 'schoolvoorbeeld'. In de komende weken of maanden ga je op stadsverkenning. We noemen het een observatie-oefening. 
* Na de eerste les neem je tijd om groepen te maken vier tot zes studenten. Neem bijvoorbeeld je Sova-groep en deel die door twee of vorm een groepje met de mensen uit je eigen regio...
* Bekijk [https://www.google.com/maps/d/edit?mid=1stA7t8QwzcvtmZQuyzo9F1XUnlqX3Nqj&amp;usp=sharing de Kortrijkse wandelroute op deze kaart].
* Bij elke locatie is een symbool.
** Een rode ster: belangrijke info (19 locaties);
** Een geel huis: een museum (5 plaatsen);
** Een blauwe wandelaar: wegwijzer met extra info (26 plekken);
** Een paarse camera: kijk naar een beeldfragment;
** Een paarse trompet: luister naar audio;
** Een groen mes met vork: lunchen is mogelijk;
** Een groen glas: iets drinken;
** Een groen fototoestel: stadszicht, fotograferen!
* To do voor de tweede lesweek: Verdeel onder elkaar de 19 sterren, de 5 musea en de 26 route-aanduidingen en schrijf (enkel de locaties, niet de inhoud) dit uit in een document en breng het mee tijdens de tweede les. Elke student maakt een voorbereiding om de rest van de groep van uitleg te voorzien over de gekozen sterren, musea en wegaanduidingen. De werklast in een groep met vier studenten is dus ongeveer zo: elke student neemt vier sterren voor zijn rekening, één museum met een korte uitleg en vijf wegwijzers. Als student in een groep van vier ben je dus tien keer aan het woord. Reken op een voorbereidingstijd van ruim twee uur. Lees niet af, zorg voor een spiekbriefje.

Voor de wandeling reken je een dag: acht uur, met een aperitief, een middagmaal en een afscheidsdrankje inbegrepen. Je vertrekt om 9.30 (bij het historisch stadhuis, onder leiding van B.W.) en omstreeks 16.30 uur eindig je. Wie met de auto komt, parkeert het best op de parking onder het Schouwburgplein. Als de agenda het niet toelaat doe je de wandeling in twee keer: dan heb je twee keer drie uur nodig, eten en aperitief- sla je over. Wie de wandeling vroeg in het academiejaar maakt, ontdekt al snel leuke, studentikoze plekken (daar is aandacht voor) en leert een ander Kortrijk kennen dan wat er zich op 't Hoge afspeelt. In de lessen die volgen, zal je dan veel herkennen. Kies je ervoor om de wandeling in december te doen, dan herken je op je tocht veel cursusmateriaal. Een zin die ons naadloos naar de cursus zelf leidt...

Graduaatstudenten doen een kleinere tocht die ongeveer een halve dag inneemt. Graduaten verdelen deze punten onder elkaar: 0, 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 15, 16, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 35, 57 en 58.

Veel succes met deze cursus en de wandeling.

'''Benedict Wydooghe'''

PS. Wie werkelijk in de knoop ligt met vragen kan mij altijd mailen. Doorgaans beantwoord ik je vraag dan met een telefoontje. Deze combinatie werkt snel.

='''INLEIDING: HET VERHAAL OF DE VERTELLER?'''=
[[Bestand:Adolf_Friedrich_Erdmann_von_Menzel_021.jpg|thumb|300px|'''1875_ ARBEIDSVEILIGHEID''' Werk in de staal walserij. Dit realistisch schilderij van Adolph Menzel uit 1875 is een een allereerste weergave in de Duitse kunst van een industrieel thema.]]

[[Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg|thumb|300px|'''1912_ VEILIGHEID &amp; TOERISME''' Kranten plaatsten direct na de ramp met de Titanic in 1912 onjuiste aantallen van slachtoffers. Tot de officiële bekendmaking circuleerden er veel geruchten. Tot op heden blijft crisiscommunicatie tot misverstanden leiden.]]

[[Bestand:Gabrielle_Petit.jpg|thumb|300px|'''1916_ GABRIELLE PETIT''' Geschiedenis is (nog) vaak een mannenzaak. Doorgaans schrijven mannen geschiedenis en de hoofdacteurs in hun verhalen zijn eveneens mannen. Het allereerste monument voor een vrouw in België kwam er pas na de Eerste Wereldoorlog. Intussen hadden Godfried van Bouillon (standbeeld in Brussel), Ambiorix (standbeeld in Tongeren), Jacob Van Artevelde (standbeeld 1863 in Gent), Jan Breydel en Pieter De Coninck (standbeeld in Brugge) al lang hun standbeeld. Deze verzetsheldin en spionne uit de Eerste Wereldoorlog kent na haar opsluiting in de gevangenis van Sint-Gilles en haar dood voor een Duits vuurpeloton een nationale cultus. David Van Reybrouck en Sophie de Schaepdrijver schreven er een boek over.]]

[[Bestand:V-2victimAntwerp1944.jpg|thumb|300px|'''1944_ ANTWERPEN INLEEFOEFENING I''' Kinderen spelen FIFA. In een keuken bereidt een moeder het middagmaal voor. Het zijn dagelijkse dingen tot het vensterraam aan de straatkant uit elkaar spat, schijnbaar zonder reden. Muren daveren, de vloer trilt. Aardedonker wordt het, nabij is er vuurwerk en een sluimerende geeloranje gloed. Mensen bevolken in schimmen de anders meestal lege straat. In de donkere nevel lijkt de zon eerder op de maan. Ze zorgt voor lichtstrepen tussen de roetwolken door. Sommige schimmen zijn gewond. Ze stropelen in willekeurige richtingen, weg van het centrum, naar het centrum. Bij de buurman links en in het huis schuin over het plein duikelen ze kelders in. Niet via de weggeblazen voordeur, maar langs een keldergat. Diezelgeur? Kerozine? Het vuur is hoorbaar, paniek is voelbaar. Zwarte en grijze rookpluimen naderen en geen mens weet niet waarom. Rook duwt kruitdampen voor zich uit. Ze prikkelen de neus en die van de kinderen. Je raakt je oriëntatie kwijt. Je raakt je kinderen kwijt. In het duister gaan honden en wolven op elkaar lijken. Je denkt aan het Italiaanse spreekwoord. Helmen! Brandweermannen. Heggen en hekkens, verkeersborden en bomen die je elke morgen passeert, op weg naar de school van de kinderen, helpen je niet langer te oriënteren in deze stoffige duisternis. De dagelijkse klanken zijn vervangen door geschreeuw, sirenes en knetterwerk. Je voet schopt tegen een smeulende teenslipper vol bloed. De geur van verbrande leren schoenen was je nooit eerder opgevallen. De voet steekt nog in de schoen. Op de marktstraat is de crèche verwoest, sommige kinderen bleven intact. Anderen worden dichtgenaaid met koperdraad. Je ruikt zweet, warm zweet, oud-warm zweet, angstzweet. Je ziet het en je ruikt het, de geur van muren die schudden. In de school verpulvert een knetterende brand boeken en banken vol schriften en rapporten. Het plein bij het station is vernield, nu is het station aan de beurt: neerzakkend metselwerk verpulvert tot gruis. Op het plein liggen verse lijken, gehalveerde mensen smeulen. Het alarmsysteem weet van geen ophouden. Een jongeman holt door bloedplassen als waren het waterpartijen na een regenbui. Nu het terug licht wordt, nauwelijks een uur na de eerste inslag, merk je dat het vocht op je broekspijpen niet opdroogt maar stolt. Een militair voertuig staat in lichterlaaie. Officieren wandelen voorbij aan een jong, smeulend lichaam, een jongen die dagelijks aan je voordeur passeerde, op weg naar de bakkerij, om er in de rij te staan voor een oorlogsbrood. Katachtigen peuzelen aan zijn lichaam, op zoek naar de restjes van de barbecue. Je jaagt de dieren weg. België is bevrijd maar niet van de Duitse kwelling af: V2-raketten teisteren het strategisch gelegen [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. Militairen stappen voorbij alsof dit een dagdagelijks tafereel is. Een onbekende fotograaf van het Amerikaanse leger neemt deze foto op 27 november 1944 op een Antwerps strategisch kruispunt, een aanvoerlijn naar Nederland. De ergste oorlogsramp moet Antwerpen nog overkomen, een fenomenaal dodelijke bominslag op eerste dag van het Ardennenoffensief. Op 16 december vuren de Duitsers om 15.17 uur uit het Nederlandse Hellendoorn een V2 af die minuten later op Cinema-Rex valt. Het publiek is in de ban van een western over Buffalo Bill: The Plainsman. In het gebouw zijn ongeveer duizend mensen aanwezig. Hitler verneemt het nieuws op 17 december. Censuur houdt de doeltreffendheid van het wapen geheim. Een week lang ruimen mensen steen en spitten ze om de lijken van onder het puin te halen. Een gevonden lijk brengen ze naar de Zoo, waar ze in de grote zaal op identificatie wachten. 567 mensen overleven de inslag niet. De gemeenteraad sluit alle publieke plaatsen en maximaal vijftig mensen kunnen tegelijk samenkomen. In 1946 beslist Antwerpen het complex volgens de originele plannen her op te bouwen, deze keer met een schuilkelder. Tegenwoordig herdenkt een tegel bij de zijingang van de UGC op de Keyserlei de V2-slachtoffers.]]

[[Bestand:Nagasakibomb.jpg|thumb|300px|De Amerikanen bombardeerden op 6 augustus de Japanse havenstad Hiroshima en op 9 augustus Nagasaki. Daarna capituleerde het Keizerrijk. In tegenstelling tot wat velen denken, stopten de Amerikanen de bom niet om Tokio tot de overgave te dwingen. Ze deden het om indruk te maken op de Russen.]]

[[Bestand:Chernobylreactor_1.jpg|thumb|300px|In ''Humo'' spreekt weerman Armand Pien over wat gebeurt op 2 mei in 1986. Het is de zwartste dag in zijn leven. ‘Voor ons bestaat er niet het minste gevaar’ vertelt hij de kijker. En daarna lopen gegevens binnen, metingen worden bewerkt en de natuurlijke radioactiviteit afgetrokken. Pien gelooft zijn ogen niet. De directeur van het KMI stuurt telegrammen naar premier Martens. 'Hoe kun je op basis van verkeerde informatie maatregelen treffen' vraagt hij zich later af?]]

[[Bestand:DAWN_street_theatre.jpg|thumb|300px|'''2015_ MENSENRECHTEN''' Wat hebben welzijn en veiligheid iets te maken met mensenrechten? Alles. Hebben mensenrechten iets te maken met het definiëren van criminaliteit? Met goed en kwaad? Met recht of onrecht?]]

[[Bestand:Het klimaat heeft geen politieke kleur, 27.01.2019 (cropped).jpg|thumb|300px|'''2019_ KLIMAATSWIJZIGINGEN''' Heeft het klimaat een politieke kleur? (27 januari 2019)]]

{{Citaat|'''Verhalen vormen een krachtige aanpassing in dienst van het overleven omdat ze ons niet alleen in staat stellen om terug te reizen in onze herinnering, maar het ons ook mogelijk maken om in gedachten verschillende toekomstscenario's door te nemen zonder daar veel tijd en energie aan kwijt te zijn. Ze fungeren als gedachte-experimenten, exercities in een virtuele wereld, die ons in staat stellen om allerlei moeilijke of gevaarlijke mogelijkheden uit te proberen en de resultaten daarvan te onthouden. Intuïtief doen we dit voortdurend: we kunnen ons de route naar twee verschillende waterbronnen voorstellen, en op basis daarvan inschatten welke de beste keuze is, zonder dat we die beide tochten eerste zelf hoeven te maken. (...) Verhalen werken als een culturele geheugenbank omdat een narratief een 'contextuele infrastructuur' biedt die ons helpt om feitelijke informatie te begrijpen, te organiseren, met anderen te delen en te onthouden. Informatie in verhaalvorm is veel beter te onthouden -tweeëntwintig keer beter zelfs, heeft onderzoek uitgewezen- omdat tijdens het luisteren naar een verhaal verschillende delen van de hersenen worden geactiveerd. Een droge opsomming activeert alleen de taal verwerkende delen van de hersenen (de gebieden van Broca en Wernicke, waar betekenis aan woorden wordt toegekend). Als dezelfde informatie echter in verhaalvorm wordt overgebracht, worden ook de voor het verhaal relevante hersengebieden geactiveerd: als het verhaal over rennen of springen gaat, licht de motorische schors op, maar als het over iemands satijnen blouse gaat, wordt het sensorische deel van de hersenen geactiveerd. Onze hersenen reageren alsof we het verhaal zelf beleven. Zo kan een verteller emoties, gedachten en ideeën in de geest van zijn toehoorders implanteren en hun het gevoel bezorgen dat ze de beschreven gebreutenissen zelf meemaken. Sterker nog, hersenscans hebben uitgewezen dat de hersenen van de verteller en de luisteraars tijdens het vertellen letterlijk synchroon gaan lopen - neurologen beschrijven dit als een 'neurale koppeling tussen spreker en luisteraar.'''|Gaia Vince&amp;nbsp;&lt;ref&gt;''Vuur, taal, schoonheid, tijd.'', p. 110-111.&lt;/ref&gt;}}

{{Citaat|'''Chauvinisme is een vorm van onwetendheid.'''|Samuel Jean Pozzi}}

{{Citaat|'''Wie het verleden controleert, controleert het heden.'''|George Orwell}}

{{Citaat|'''De geschiedenis zal gunstig over me oordelen, want ik ga ze zelf schrijven.'''|Winston Churchill}}

Om de hedendaagse spanningen en de evolutie van de welzijns- en veiligheidsdiensten en hun pardigmatische denken in kaart te brengen, is deze tijdsband handig. De maatschappelijke ontwikkelingen inzake veiligheid en welzijn (of het ontbreken ervan) gaan hand in hand. Het verband tussen welzijn en veiligheid wordt in deze cursus geleidelijk aan duidelijk: het zijn twee handen op één buik. Het wordingsproces van het sociaal werk, haar methodes zijn één kant van de grootschalige kapitalistische medaille die zich kenmerkt door globalisering, industrialisering en verstedelijking. De andere kant van die socialisatiemedaille omvat de oprichting van een staatsleger, een politiemacht, de komst van wapenarsenalen nabij volkswijken, religieuze dienstverlening (zoals het Leger des Heils) en het openbaar onderwijs. Of, met andere woorden: repressie en veiligheid enerzijds en hulpverlening en welzijn zijn met elkaar verstrengeld.

== Wat is veiligheid? Wat is welzijn? ==
Bestaan er echt slechte mensen? Vast wel. Bestaan er echt slechte mensen die nooit tot hun slechtheid zouden komen mits een goede omkadering? Bestaan er echt slechte mensen die ondanks een goede omkadering toch al hun slechtheid botvieren? Bestaan er echt goede mensen? Vast wel. Bestaan er echt goede mensen die nooit tot hun goedheid komen door een foute omkadering? Bestaan er echt goede mensen die ondanks een foute omkadering toch het goede blijven nastreven? Vertrekt – zoals het cliché het wil – de politiemens vanuit een fundamenteel wantrouwen in de mensheid? Is de flik ervan overtuigd dat de crimineel of de arme zelf de oorzaak is van zijn situatie? En vertrekt -zoals het cliché het wil – de sociaal werker vanuit een fundamenteel vertrouwen in de mens? Is die ervan overtuigd dat de arme of de crimineel slechts een product is van zijn omgeving of zijn omkadering?  

De opleiding {{Wp|Maatschappelijke veiligheid (opleiding)|Maatschappelijke Veiligheid}} - een unieke opleiding in België - bestaat in 2024 twintig jaar en is de jongste telg van vier opleidingen in het sociaal agogisch werk. Studenten uit Limburg, Brabant en Antwerpen reizen tot in {{Wp|Kortrijk}} om te studeren. De opleiding maatschappelijke veiligheid vindt zijn oorsprong in de de Zwarte zondagen eind jaren negentig en de aanslagen op 11 september 2001. De opleiding maatschappelijk werk vindt haar oorsprong in de bombardementen op Kortrijk tijdens de Tweede Wereldoorlog. De eerste studenten begonnen hun opleiding in september 1948. Beide opleidingen zijn sindsdien alleen maar in relevantie toegenomen. In die dagen begon voor veel docenten op de sociale academie - die toen Ipsoc heette - een zoektocht naar een definitie die veiligheid met welzijn verbindt. Dat verband bleek eeuwenoud. Veel geschiedschrijvers heeft het veiligheidswerk echter niet. Het welzijnswerk evenmin. In de welzijns- en veiligheidsliteratuur zijn doorgaan slechts korte historische beschouwingen te vinden, men moet het thema onder andere trefwoorden zoeken: ziekte, hongersnood, oorlog, terrorisme, de werkvloer, verkeer, radicalisering, cybercrime, rechtvaardigheid, samenleven,... Het welzijns- en veiligheidsdenken eenzijdig koppelen aan de actualiteit en het niet in verband brengen met het verleden, resulteert in wat Herbert Marcuse de één-dimensionele benadering noemt. De focus op het pragmatische heden, de actualiteit en de waan van de dag zijn disproportioneel in vergelijking met de factoren die het 'nu' bepalen. Het is een onderdrukking van de geschiedenis die tot kortademige en kortzichtige analyses leidt, die bovendien geen toekomstperspectieven voor deze jobs zichtbaar maken. Anders gezegd: niemand begint het heden met een blanke lei. Wie perspectieven wil schetsen, kijkt naar het ontstaan en de ontwikkeling van de welzijns- en veiligheidsproblemen. Anders is elke strategie op drijfzand gebouwd. 

== Wat is (r)evolutie? ==
Evoluties hebben te maken met een geleidelijke verandering over een lange termijn. Voorbeelden zijn de evolutietheorie van Charles Darwin of de evolutie van de mens. Het begrip staat tegenover 'revolutie', een radicale, vaak onverwachte verandering op korte termijn zoals de Glorious Revolution, de Amerikaanse Revolutie, de Franse Revolutie, de Belgische revolutie en de Industriële Revolutie. De begrippen zijn niet objectief. Sommige historici spreken over revolutie, anderen hebben het over een omwenteling, Zo kwam er aan de Glorious Revolution in Engeland (1688) geen bloedvergieten aan te pas en de industrialisatie voltrok zich in een toch wel erg lange negentiende eeuw, van pakweg 1770 tot 1919). Het zelfde geldt voor het begrip Belgische omwenteling. Evolutie en revolutie zijn veranderingen die zich afspelen doorheen de 'tijd' en afhankelijk van het standpunt van de latere observator of de tijdgenoot creëert de invulling van het begrip een ander effect. 

== Wat is tijd? ==
[[Bestand:Oostende.bloemenuurwerk(01).jpg|thumb|300px|♣ Bloemenuurwerk in Oostende. Wat is tijd? Een tuinmetafoor?]]

Geen begrip is ons meer vertrouwd dan de tijd, geen begrip is tegelijk zo ongrijpbaar, een vierde dimensie als het ware, na breedte, lengte en hoogte. De tijdsbeleving is onderhevig aan de tijd; onze grootouders beleefden de tijd anders dan wij. Romeinse burgers en nomadische stammen hebben weinig gemeenschappelijk wat betreft hun tijdsindeling en vandaag zien we dat mensen tijd anders beleven. Vergelijk de dakloze, de boer, de machinist, de arbeider, de schoolmeester, de hoer, de bankbediende... Allen hebben ze andere agenda's, een andere nachtrust, een andere tijdsbeleving. Nu is tijd niet alleen subjectief, we proberen die te objectiveren met meetinstrumenten zoals klokken en kalenders die de precisie vergroten. Tijd is iets wat we meten en het leven beheerst. Dat gaat terug op de religieuze discipline van de Benedictijnen. Benedictus van Nursia benadrukt dat monniken al-''tijd'' bezig zijn: acht uur werken, acht uur bidden en acht uur slapen. Vooral het 'werken' is eigenaardig in een tijd waarin religieuzen vrijgesteld zijn van arbeid. Tijd is een Godsgeschenk. Begin veertiende eeuw werkt Richard van Wallingford in de Benedictijnenabdij in Saint Albans tien jaar aan het eerste mechanische uurwerk. Het was drie meter breed, diep en hoog. De tijd en de stand van de hemellichamen zijn er af te lezen. Vergeet tenslotte niet dat 'tijd' een economische en militaire functie heeft. Het overstromen van de Nijl had een ritmisch, herhalend patroon. Wie de overstromingen kan voorspellen, manipuleert de vruchtbaarheid van het land en heeft macht. Militair gezien is het maken van afspraken van belang. De klokken gelijk zetten om een gezamenlijke aanval in te zetten, kan het verschil betekenen in winst of verlies.

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=MFxLGbqEKfc Beeldfragment Universiteit van Vlaanderen: Kan tijd kapot?]'''

♠ '''[https://www.youtube.com/watch?v=_gYtfzgcRbQ Beeldfragment Universiteit van Vlaanderen: Waarom kan ik geen teletijdmachine kopen?]'''

== Zoektocht ==
Ik begon de zoektocht naar tijd, welzijn en veiligheid bij mezelf. De welzijns- en veiligheidsdefinitie moest nuttig zijn want definities zijn er bij de vleet. Iets waar studenten een boodschap aan hebben. Geen wollig noch hoogdravend gedoe. Die zoektocht beginnen, is iets wat de student ''ook'' kan. Stel jezelf de vraag: wat betekent veiligheid of welzijn voor mezelf (micro), voor mijn omgeving (meso), de wereld (macro)? Omdat ik in een relatief veilige omgeving vol welzijn opgroeide, leefde en functioneerde, kon ik me nauwelijks iets bij de begrippen onwelzijn of onveiligheid voorstellen. De begrippen waren evidenties en in de kranten waren ze geen issue. Ik liep mijn pampers in doeken die mijn moeder uitwaste, dat was in 1972, ik kende rekenblaadjes gedrukt op een stenselmachine in de jaren tachtig en ik las de Vlaamse Filmpjes. 

Die verdwenen tijd is schitterend bezongen door...
* Fixkes in [https://www.youtube.com/watch?v=jyJ6BmkS694 kvraagetaan]
* Het Zesde Metaal in [https://www.youtube.com/watch?v=SWRm6FnUv6E]
* Wim Sonneveld met [https://www.youtube.com/watch?v=nmCILS_ungQ]

Een veilige tijd vol welzijn. Herkennen studenten zich in die tijd? Hopelijk, niettemin, denk ik van niet. De huidige student groeide op in een wereld waarin de Twin Towers van de kaart zijn geveegd. Is die veiligheid en dat welzijn van daarvoor verdwenen? [https://www.universiteitvanvlaanderen.be/podcasts/waarom-denken-zoveel-mensen-dat-vroeger-alles-beter-was/ Waarom denken mensen dat vroeger alles beter was?]

== Wat veranderde de laatste 30 jaar? ==
Het geborgen kerngezin (vroeger hadden ouders veel kinderen, nu hebben kinderen veel ouders), het veilig verkeer op de weg en melk rechtstreeks van een koe zijn verdwenen. Desalniettemin zullen de achttienjarigen in deze schoolbanken erkennen, op te groeien in een veilig nest. De meesten onder ons bereikten Europa niet als drenkeling of klimaatvluchteling, of zoals op het historische schilderij 'Het vlot van de Medusa. Moord en doodslag - zie het schilderij met de moord op Jean-Paul_Marat - zijn voor de meesten een realiteit die zich beperkt tot een game, de televisie of de krant. En oorlog is een ver land zowel voor de student als voor de docent. Hoeveel oorlogen kan je opnoemen? Test even je kennis en klik dan hier voor de controle. Wie kent de slag bij Crécy? De Slag bij Poitiers uit het jaar 732? Wie kan er een musket bedienen?

Toen ik in 1972 ter wereld kwam kende Europa een kwarteeuw (dat is niet eens de leeftijd van de meeste studenten) vrede. Toen ik werkelijk besefte wat die vrede betekende, waren we al ruim veertig jaar verder. Nu, in 2027 is het bijna negentig jaar geleden dat de Tweede Wereldoorlog begon. Natuurlijk valt er veel te lezen over die verloren tijd via secundaire bronnen. De historicus zoekt de mensen die deze tijd meemaakten of de documenten die in deze dagen gemaakt zijn, primaire bronnen. De historische wetenschap spreekt ook over tertiaire bronnen. Dan gaat het om naslagwerken: woordenboeken, encyclopedieën, atlassen... en uiteraard deze Wikibooks.

== Roekeloos ==
Tijdens mijn eerste studiejaar, ergens eind jaren zeventig nam ik voor het eerst mijn eigen roekeloosheid onder de loep. Het moet in 1978 geweest zijn dat ik met mijn eerste communiefiets de kerkheuvel in Lichtervelde afbolde, over kop ging en met mijn neus op een borduur terecht kwam. Mijn communiefoto's zijn er de subtiele getuige van: een dubbele lip en een boksersneus. En toen het helemaal zomer werd (niet te verwarren met [https://www.youtube.com/watch?v=QH5pfMESzSg die zomer] van Rob de Nijs uit 1977), was ik zo enthousiast bij het oversteken van de straat - een juf deed teken dat alles ''veilig'' was en we mochten oversteken - dat ik rende alsof het de honderd meter betrof. Ik keek niet uit en de juf stond met haar rug naar een aankomende auto. Die negeerde haar signaal, reed zo door de rang, schepte me op en ik rolde over de motorkap. Mijn broek werd warm nat en ik bolde het af, alsof het mijn schuld was. Later hoorde ik dat de chauffeur gedronken had. En dat ik geluk had. Voor een kind van zes is de definitie van veiligheid simpel: het is de afwezigheid van onveilige situaties. Het was een kolonel van het Belgisch leger die het me vertelde, in... 2018; '''de afwezigheid van onveiligheid''', dat is veiligheid. Bij de studenten viel de mond open. Zo simpel is een definitie. 

== Onveiligheid en onwelzijn zijn een ver land ==
Is er dan geen definitie nodig om het woord onveiligheid te begrijpen? Het woord 'veiligheid' was als dusdanig jarenlang nauwelijks een begrip in de krant of op het journaal. Sla een krant uit de jaren tachtig open en het woord zal nauwelijks opduiken. Veiligheid werd aldus niet benoemd, niet omdat onveiligheid uitzonderlijk was, maar omdat journalisten de onveiligheid concretiseerden: ontelbare hongersnoden, ziektes, klimaat- en milieuproblemen, geestelijke gezondheid, middelengebruik, verkeer, infrastructuur, extremisme, mensenhandel, oorlog (teveel om op te noemen), criminaliteit, moord en doodslag, het op de vlucht zijn, dakloosheid... Bovendien was onveiligheid iets uit een ver verleden, een geschiedenisles of een ver van onze bed show: deviantie voor Brussel, maffia voor New York, een oorlog in Vietnam...  Tegenwoordig wordt het woord veiligheid te pas en te onpas in de mond genomen. 

== Of toch niet? ==
Over echte onveiligheid, het echte 'onwelzijn' lag in die jaren een taboe: over aanrandingen, vrouwonvriendelijkheid, over de Aids-epidemie werd niet gesproken. Over een andere kwestie werd des te meer gesproken: de Koude Oorlog. Natuurlijk lagen de Russen op de loer, natuurlijk bouwden Amerikanen en Sovjets een kernarsenaal aan nucleair materiaal op, natuurlijk waren er spionnen. De media en de filmindustrie namen het graag op en verdienden er pakken poen aan: de angstcultuur. Wat is veiligheid? Zo te zien volstaat mijn eenvoudige definitie van de afwezigheid van onveiligheid niet.

Tijdens een bezoek aan een tentoonstelling in 2019 in het Museum van de Misdaad, lees ik volgende passage.

{{Citaat|De goederen die de politie in het verleden in beslag nam, kennen we vandaag niet meer of zijn niet meer verboden. De misdaad evolueert, de normen van onze samenleving veranderen en de wetgever past het strafwetboek daaraan aan. Dat beïnvloedt ook de taken van de politie.|Museum van de misdaad, Gent.}}

De taxsplaat aan de fiets is verdwenen, van gelijke rechtspraak voor volwassenen en kinderen is geen sprake meer, pornografie kan inmiddels en voor de uiterst gevaarlijke en illegale vruchtafdrijvingen in achterkamertjes zijn er alternatieven gekomen. Andere dingen zijn echter even strafbaar als vroeger: vals geld en valse uurwerken, valse taksplaten aan de auto, namaak, schriftvervalsing, vals goud, vuurwapens zonder vergunning, kansspelen, kettingbrieven, clandestiene weddenschappen... 

== Spoken zien ==
Blijkbaar zijn welzijn en veiligheid een 'objectief' en 'subjectief' verhaal. Een abortus in een vuil achterkamertje, is wel degelijk onveilig noch bevorderend voor het welzijn: dat is objectief aantoonbaar. De moord op de student Sanda Dia (20-jarige) in december 2018 overleed na een ontgroening bracht het thema van klassenjustitie opnieuw ter sprake. Welzijn en veiligheid zijn dus perceptie en beïnvloeding. Wie aan spoken denkt zal spoken zien. Daar gaat deze cursus over. Waarom en wanneer zien mensen in het verleden 'veiligheidsspoken'? Die spoken van (on)veiligheid eindigden vaak in maatschappelijke rampen: de holocaust, de Heksenjacht, de slavernij of recenter: Semira Adamu, de pijnlijke interventie van het Bijzonder Bijstandsteam, bijgenaamd de Bottinekes die de dood van Jonathan Jacob op hun geweten hebben. Voor dit soort onveiligheid bestaan andere woorden: onrecht, tegenslag, een asociaal systeem.

== Veel agogische scenario's ==
Onveiligheid en 'onwelzijn' kunnen veel scenario's aannemen. Daarom is de cursus tegelijk de zoektocht naar de angsten van de mens. Historische en antropologische, psychologische en sociologische inzichten leren ons de werking van individuen en groepen, instituties en maatschappijen kennen. Het gaat over regels en rechten, culturen en mentaliteiten, normen en waarden, feiten en meningen... en hoe die veranderen. Kortom: Agogisch werk.

Waarom is het plots zo complex? Net omdat het uit elkaar rafelen van de werkelijkheid tot het politieke en het ideologische, het sociologische en het sociale, het economische, het psychologische en het culturele de werkelijkheid geweld aandoet.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Vgl. DIEDERIKS H.A. NOORDAM D.J. QUISPEL G.C. &amp; VRIES P.H.H. ''Van agrarische samenleving naar verzorgingsstaat.  De modernisering van West-Europa sinds de vijftiende eeuw'', Wolters – Noordhoff, Groningen, 1987, p. 24.&lt;/ref&gt;

= '''EXAMENVRAGEN''' =
We begonnen deze inleiding met een quote, laten we ze met een quote eindigen, met een quote van een historicus.

{{Citaat|'''Wie zijn wij? Koppig, impliciet soms, stelt de historicus steeds weer deze algemene vraag, die ook hemzelf betreft. Want onderzoek naar het verleden mag zich niet beperken tot het verzamelen van feiten uit een lang vervlogen tijd, die dan vervolgens eerbiedig in een denkbeeldig museum voor statische herinneringen worden bijgezet. Het is een middel om de tegenwoordige tijd beter te begrijpen, of zou dat in ieder geval moeten zijn. Vooral als het onderzoek zich richt op de fundamenten van onze eigen samenleving.'''|[https://fr.wikipedia.org/wiki/Robert_Muchembled Robert Muchembled]&amp;nbsp;&lt;ref&gt;ROBERT MUCHEMBLED. ''De uitvinding van de moderne mens. Collectief gedrag, zeden, gewoonten en gevoelswereld van de middeleeuwen tot de Franse Revolutie'', Amsterdam, Contact, 1991, p. 9.&lt;/ref&gt;}}

== A-Vragen ==
(S&amp;V).Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: 11 september 2001, abortuswet, Albert I, Amerikaanse Burgeroorlog, Anuna De Wever, bril, Boudewijn, burgerwacht, Charles Darwin, Charlotte Corday, collaboratie, Delphine Boël, Gabrielle Petit, Jean-Paul Marat, Jozef Stalin, klimaatmars, koning Filip, Koude Oorlog, Leopold I, Leopold II, Leopold III, machinegeweer, Marilyn Monroe, musket, paradigma, pijl en boog, primaire bron, prins Karel, Rob de Nijs, Sam Cooke, het schrift, satelliet, secundaire bron, Sherlock Holmes, vuurdomesticatie, het wiel. 

== B-Vragen ==
* V.Leg uit: Wat is veiligheid? Wat betekent veiligheid voor mezelf (micro), voor mijn omgeving (meso), de wereld (macro)? Leg uit wat bedoeld wordt met deze niveau’s? 
* V.Onveiligheid kan een taboe zijn. Ken je voorbeelden? 
* S&amp;V.Waarom mag onderzoek naar het verleden zich niet beperken tot het verzamelen van feiten uit een lang vervlogen tijd?
* S&amp;V.Hoe ziet de inhoudstafel van de cursus er uit?
* V.De opleiding Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid is de jongste opleiding in het studiegebied Sociaal Agogisch Werk. Wanneer ging de opleiding van start en wat kan je erover vertellen? Waarom hoort de opleiding thuis in een sociaal agogisch studiegebied? Wat is de definitie van Agogisch?
* S.De opleiding Bachelor in het Maatschappelijk werk is de oudste opleiding in het studiegebied Sociaal Agogisch Werk. Wanneer ging de opleiding van start en wat kan je erover vertellen? Verwijs hierbij naar Kortrijk voor en tijdens WOII en aar Wet Vandervelde. Wat is de definitie van Agogisch?
* V.Leg uit, wat is het belang van pijl en boog, de bril, het vuur, het buskruit. Wat weet je over 'de Drogenbroodroute'?

== C-Vragen ==
* S&amp;V.Leg uit: Veiligheid en sociaal werk zijn aan evolutie onderhevig doorheen de tijd.
* S&amp;V.Wat bedoelt Benedict Wydooghe met de ondertitel van deze cursus 'Ergens tussen waarheid, leugen en herinnering'?

== D-Vragen ==
&lt;gallery widths=&quot;155&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
File:V-2victimAntwerp1944.jpg
File:Slave_Market-Atlanta_Georgia_1864.jpg
Bestand:Gerit_komrij_676.jpg
File:Sigmund_freud_um_1905.jpg
File:Sam_Cooke_2.jpg
File:poucet10.jpg
File:Nietzsche1882.jpg
File:NICAISE_Leopold_ANV.jpg
File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg
File:Nagasakibomb.jpg
File:Monroe_1953_publicity.jpg
File:Marvin Gaye 1966.jpg
File:Martin_Luther_King_Jr_NYWTS.jpg
File:Marlene_Dietrich_in_No_Highway_(1951)_(Cropped).png
File:LumumbaBrussel1960.jpg
File:Leopold_III_van_België_(1934).jpg
File:Leopold_ii_garter_knight.jpg 
File:Koning_Filip_van_België.jpg
File:Karl Marx photo from a book by Lenin.jpg
File:Karel_van_België_Charles_de_Belgique_Karl_von_Belgien.jpg
File:JStalin_Secretary_general_CCCP_1942.jpg
File:Joan_of_Arc_miniature_graded.jpg
File:Jacques-Louis_David_-_De_moord_op_Marat_-_MSK_Brussel_25-02-2011_13-11-35.jpg
File:Gatling_gun.jpg
File:Gabrielle_Petit.jpg
File:DAWN_street_theatre.jpg
File:Charles_Darwin_01.jpg
File:Bruxelles_à_travers_les_âges_(1884)_(14576755848).jpg
File:Brigitte_Bardot_-_1962.jpg
File:Bob Marley Grona Lund 1977.jpg
File:Baudouin_of_Belgium_1969.jpg
File:Aretha_Franklin.png
File:Anuna_De_Wever.jpg
File:Albert_I_Koning_der_Belgen.jpg
File:Adolf_Friedrich_Erdmann_von_Menzel_021.jpg
File:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg
Bestand:Titanic-New_York_Herald_front_page.jpeg
Bestand:Théodore Géricault - Le Radeau de la Méduse.jpg
Bestand:Surletdechokier.jpg
Bestand:Nederland hoort de kunstmaan Weeknummer 57-42 - Open Beelden - 22876.ogv
Bestand:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg
&lt;/gallery&gt;

= '''VERDER MET DE CURSUS''' =
{{Citaat|Omdat het niet altijd wennen moet. Omdat er
:altijd iets mag overblijven, altijd iets dat niet
:gevat wil worden door het oog (van de naald).
:Omdat wij, oude kruimels op de godvergeten rok
:van het universum, elkaar schots en scheef
:bij de leuning van de versleten beeldspraak
:van verre, verre bruggen over water, terug
:moeten vinden als schimmen van elkaar...
|Uit: Paul Rigolle, ''Wat te doen als op een dag zelfs Instant poetry de wereld niet meer redden kan.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uit: Blogbericht &quot;Paars&quot;. In: blog ''Arcadim in arcadië'', 5 augustus 2006.'''
&lt;/ref&gt;}}

'''HOOFDSTUK I: [[Welzijn en veiligheid/Deel 1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]'''

'''HOOFDSTUK II: [[Welzijn en veiligheid/Deel 2|Van nomade tot nederzetting]]'''

'''HOOFDSTUK III: [[Welzijn en veiligheid/Deel 3|Oudheid en Romeinen]]'''

'''HOOFDSTUK IV: [[Welzijn en veiligheid/Deel 4|Middeleeuwen]]'''

'''HOOFDSTUK V: 1500-1800'''
* '''Deel 1. [[Welzijn en veiligheid/Deel 5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]'''
* '''Deel 2. [[Welzijn en veiligheid/Deel 5b|Verlichting]]'''

'''HOOFDSTUK VI: 1789-1890'''
* '''Deel 1. [[Welzijn en veiligheid/Deel 6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]]
* '''Deel 2. [[Welzijn en veiligheid/Deel 6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]]
* '''Deel 3. [[Welzijn en veiligheid/Deel 6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]]

'''HOOFDSTUK VII: 1890-1918'''
* '''Deel 1. [[Welzijn en veiligheid/Deel 7a|Fin de siècle, 1890-1914]]'''
* '''Deel 2. [[Welzijn en veiligheid/Deel 7b|Wereldbrand, 1914-1918]]'''

'''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022'''
* '''Deel 1. [[Welzijn en veiligheid/Deel 8a|Het interbellum, 1919-1939]]'''
* '''Deel 2. [[Welzijn en veiligheid/Deel 8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]'''
* '''Deel 3. [[Welzijn en veiligheid/Deel 8c|Koude oorlog, 1945-1989]]'''
* '''Deel 4. [[Welzijn en veiligheid/Deel 8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]'''

'''HOOFDSTUK IX (Besluit): [[Welzijn en veiligheid/Deel 9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]'''

= '''BRONNEN''' =
{{Sub}}</text>
      <sha1>o0c5sb6ydmq15efk5rjimpjz2hn4vkk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel 1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46776</id>
    <revision>
      <id>432284</id>
      <parentid>431806</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107414" sha1="h4uhn41hskhwhz6eljnawyj1r5hv4q9" xml:space="preserve">{ {Wiu2}}
[[Bestand:TheMatrixAnimated.gif|thumb|300px]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL 1. HISTORISCHE MODELLEN, BESEF EN DENKRICHTINGEN''' &lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;WAT IS GESCHIEDENIS EIGENLIJK?&lt;/span&gt;

[[Bestand:Down_the_Rabbit_Hole.png|thumb|300px|♣ '''TUINTIP'''  Down the rabbit-hole?  Op een zomerdag luistert Alice Liddell aan de oever van een meer naar haar oudere zus die een saai boek voorleest. Alices verveling verdwijnt als er een pratend konijn passeert. Het is gehaast en houdt de tijd op zijn horloge (de geschiedenis?) in de gaten en springt in een hol. Alice volgt en valt de dieperik in. Een deurtje verbergt een prachttuin, een flesje met het opschrift &quot;drink mij&quot; maakt haar klein genoeg om de deur door te kunnen. Spring in het gat en deze geschiedenistuin en laat je verwonderen zoals Alice. The Matrix kaapte als film het idee van Alice en stelt de vraag of de wereld een illusie is? Plato deed iets vergelijkbaars met de allegorie van de grot. De Matrix visualiseert René Descartes' stelling: 'Ik denk, dus ik ben' en is mee geïnspireerd door de cyberpunk van William Gibson.]]

[[Bestand:Hoe ontdek je nepnieuws (How To Spot Fake News).jpg|thumb|300px|Infographic ''Hoe ontdek je nepnieuws'', uitgegeven door de International Federation of Library Associations and Institutions.]]

{{Citaat|'''Veel vitale cycli van ons lichaam kennen een periodiek verloop: de hartslag, de ademhaling, de afwisseling tussen slapen en waken. Contoleren of ze regelmatig zijn vindt bijna altijd onbewust plaats, maar zelfs de geringste verstoring is voldoende om plotseling de alarmbellen te doen rinkelen. (...) In tegenstelling tot de traditionele zintuigen, hebben wij geen orgaan voor tijdszin.'''|Guido Tonelli}}

{{Citaat|'''Niet lachen, noch huilen, maar begrijpen.'''|Ludo De Witte}}

{{Citaat|'''De geschiedschrijver is een wandelend anachronisme, een ontheemd persoon, die de technieken van vandaag gebruikt om te proberen dingen te weten over gisteren die gisteren zelf niet eens wist. Hij moet waarachtigheid nastreven, hij dient te luisteren naar de woorden die het verleden spreekt, maar hij moet communiceren in een taal die het heden begrijpt.'''|Hilary Mantel}}

{{Citaat|'''Wie wetenschap onderwijst moet ophouden met leerlingen de pap in de mond te geven en hen de mogelijkheid bieden 'het pure plezier van begrip te ontdekken.' Wie cursussen eenvoudigweg doceert, laat de studenten zitten met 'onderontwikkelde intellectuele vaardigheden en weinig besef van de invloed die wetenschap op hun leven heeft'.'''|Amerikaanse Vereniging voor de Vooruitgang van Wetenschap, de uitgever van Science}}
.

{{Citaat|'''De vraag is of u dat kunt, woorden zoveel verschillende betekenissen geven.'''|Alice in Wonderland}}

{{Citaat|'''De vraag is wie de baas is - punt uit'''|Wiggel Waggel}}

{{Citaat|'''Deze tijd vraagt om optimisme. Pessimisme bewaren we voor slechtere tijden.'''|Jean-Claude Servais&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: NAOMI KLEIN, (vertaald door Jan Willem Reitsma en Pon Ruiter). ''Nee is niet genoeg.'' De Geus, Amsterdam, 2017, p. 275.&lt;/ref&gt;}}

{{Citaat|'''Wetenschap is niet hapklaar en eenduidig. In de coronacrisis zag je vaak twee kampen tegenover elkaar staan die elk het eigen gelijk claimden op basis van één of andere studie. Dat is ook des mensen. We denken allemaal dat we heel kritisch onze standpunten innemen, maar dat is natuurlijk niet zo. We zijn kuddebeesten. Vaak nemen we een standpunt in omdat dat het standpunt is van de groep waar we toe behoren. En dan gaan we achteraf feiten zoeken die die intuïtie bevestigen. Er is zo'n mooi beeld - ik weet niet meer van wie het komt - dat we de feiten gebruiken zoals een dronkaard een lantaarnpaal gebruikt: niet om ons te verlichten, maar als steunpilaar. Ons brein is helemaal niet zo rationeel als we denken. (...) Wie gelooft dat wetenschappers deel van een corrupte elite uitmaken, heeft daar natuurlijk weinig aan. Daar begint het dus mee. Als je zegt aan kritisch denken te doen, maar de wetenschap niet vertrouwt... Tja, dan kun je dus niet kritisch denken. Het paradoxale is net dat die mensen van zichzelf denken dat ze zéér kritisch zijn, en dat de anderen als schapen met de kudde meelopen. Kritisch zijn betekent niet alleen dat je moet durven te denken, maar ook dat je moet durven te vertrouwen - in de wetenschap meer bepaald. Ook wetenschappers kunnen er wel eens naast zitten, maar gemiddeld genomen zijn zij veel betrouwbaardere bronnen dan de algoritmes van You Tube.'''|Patrick Loobuyck&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PATRICK LOOBUYCK. In: ''De Morgen.'' Vrij zijn is niet: doen wat je wilt. 20 augustus 2021.&lt;/ref&gt;}}

{{Citaat|'''Zelfcensuur, aldus, George Orwell, heeft twee nefaste gevolgen. Ze heeft een kwantitatief effect: als voldoende mensen zichzelf censureren, kom je in een samenleving waar politieke censuur regeert. Daar heb je geen bestraffende overheid voor nodig. Mensen staan zelf op de rem, omdat ze sociale uitsluiting (of erger) vrezen. Zelfcensuur heeft een kwalitatief effect: als je je ideeën voor anderen moet verzwijgen, begin je tegen jezelf te liegen. Dat is wat zijn romanfiguren overkomt: ze zijn het contact met het eigen denken kwijt. Daarom is vrijheid van spreken belangrijk: ze bevat de vrijheid om te denken.'''|Tinneke Beeckman}}

{{Citaat|'''Als je geen perverse of persoonlijke agenda hebt, begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep.'''|Mike Leigh}}

{{Citaat|'''Historici hebben een maatschappelijke rol te vervullen. We moeten ons dus niet opsluiten in onze ivoren toren. [...] In het verleden hebben we te veel gedacht dat we documentaires, tentoonstellingen en computerspelletjes moesten maken. We moeten nu weer kiezen voor fundamenteel historisch onderzoek, dat teruggaat naar de bron. Dat is onze corebusiness; wetenschappelijk onderzoek, op basis van onze eigen onderzoeksagenda, tegen de stroom in van de politiek corecte moraliserende boodschap. Zonder onderzoek geen debat en zonder debat geen herinnering. Je kunt de stappen daarin niet overslaan, anders eindig je met lege herdenkingen.'''|Nico Wouters&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC REYNEBEAU. ''Historici moeten hun eigen agenda heroveren.'' In: ''De Standaard'', 11.05.2019, p. 40 &amp; 41.&lt;/ref&gt;}}

'''♥ Klik hier voor [https://www.youtube.com/watch?v=MrmGliMP0bc LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE GESCHIEDENIS ALS ACTIVE CONSTRUCTIE, OBJECTIVITEIT EN VERVALSINGEN].'''

'''♥ Klik hier voor [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken de PowerPoint die bij deze lessen hoort].'''

= '''DRIE TEKSTEN DIE VAN WAL STEKEN''' =
== ''De eeuwige terugkeer der dingen'' van Milan Kundera ==
&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(Eigen bewerking)&lt;/span&gt;

[[Bestand:Milan Kundera redux.jpg|thumb|300px|Milan Kundera (1929-2023) is een Tsjechisch humoristisch, cynisch en melancholisch schrijver met filosofische thema's. Een van zijn bekendste werken is ''De ondraaglijke lichtheid van het bestaan''. Philip Kaufman verfilmde het onder de titel ''The Unbearable Lightness of Being''.]]

[https://www.youtube.com/watch?v=AniUgwUn6oo ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN HET BESTAAN'', 5 MINUTEN.''']

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;De eeuwige terugkeer der dingen is een raadsel en Nietzsche
bracht er andere filosofen mee in verlegenheid: de gedachte dat alles zich eens
herhaalt zoals we het reeds beleefden, en dat die herhaling eindeloos
zou zijn! Wat is de betekenis van deze dwaze mythe?
De mythe negeert dat een voor altijd verdwenen, nooit meer 
terugkerend leven op een schaduw lijkt, gewichtloos is,
bij voorbaat dood is, en al was het huiveringwekkend, prachtig of verheven, de
huiver; de pracht of die verhevenheid zijn van geen betekenis. We hoeven ze
niet voor kennisgeving aan te nemen, evenmin als een oorlog tussen twee
Afrikaanse staten in de veertiende eeuw, die het gezicht van de wereld niet had
veranderd, ondanks het in onbeschrijflijk lijden creperen van
driehonderdduizend negers.
Verandert er dan iets aan die oorlog van twee Afrikaanse staten in de veertiende
eeuw wanneer die zich ontelbaar herhaalt in de eeuwige terugkeer?
Er verandert wel iets; de oorlog wordt een omhoog stekend blok dat blijft, en de
stupiditeit ervan zou onherstelbaar zijn.
Als de Franse Revolutie zich eeuwig zou herhalen, zou de Franse
geschiedschrijving minder trots zijn op Robespierre. Maar omdat ze spreekt
over iets dat nooit meer terugkomt, zijn de bloedige jaren veranderd in louter
woorden, theorieën en discussies, ze zijn lichter geworden dan veren, ze jagen
geen schrik aan. Er is een eindeloos verschil tussen de Robespierre die slechts
één maal in de geschiedenis voorkomt en een Robespierre die eeuwig terug zou
keren om de koppen van de Fransen te laten rollen.
Laten we zeggen dat de gedachte van de eeuwige terugkeer een zeker
perspectief betekent waarin de dingen zich anders vertonen dan we die kennen:
ze vertonen zich zonder de verzachtende omstandigheid van hun voorbijgaande
aard. Deze verzachtende omstandigheid weerhoudt ons namelijk een oordeel uit
te spreken. Hoe kun je iets dat voorbijgaat veroordelen? Het avondrood van de
ondergang kleurt alles met de bekoring van de nostalgie; ook de guillotine.
Onlangs heb ik mezelf betrapt op een ongelooflijk gevoel: ik bladerde in een
boek over Hitler en voelde bij enkele foto's ontroering. Ze herinnerden me aan
mijn kinderjaren; die vielen in de oorlog; sommige leden van mijn familie
kwamen om in Hitlers concentratiekampen; maar wat was hun dood tegenover
het feit dat de foto's van Hitler me herinnerden aan de voorbije tijd van mijn
leven, een tijd die niet meer terugkeert?
Deze verzoening met Hitler verraadt de diepe morele perversiteit, verbonden
met een wereld die in wezen gebaseerd is op het niet bestaan van de terugkeer,
want in die wereld is alles bij voorbaat vergeven en dus ook alles cynisch
toegestaan.
Zou elke seconde van ons leven zich oneindig herhalen, dan zijn we
vastgenageld aan de eeuwigheid zoals Jezus Christus aan het kruis. Dat is een
verschrikkelijk vooruitzicht. In de wereld van de eeuwige terugkeer rust op
elke handeling het gewicht van een ondraaglijke verantwoordelijkheid. Daarom
noemde Nietzsche de idee van de eeuwige terugkeer de zwaarste last (das
schwerste Gewicht).&lt;/span&gt;|Milan Kundera}}

== ''Reis naar het einde van de nacht'' van Louis-Ferdinand Céline&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LOUIS FERDINAND CELINE, vertaald door E.Y. Kummer. ''Reis naar het einde van de nacht.'' Van Oorschot, 2016 (naar de uitgave van 1932), p. 74-77.&lt;/ref&gt; ==
[[Bestand:L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg|thumb|300px|Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) is samen met Marcel Proust één van de meest vertaalde Franse auteurs uit de twintigste eeuw. Zijn literaire werk combineert nihilisme en pacifisme, in een humoristisch-ironische stijl. Céline is controversieel omdat hij tussen 1937 en 1941 antisemitische werken publiceert.]]

[https://www.youtube.com/watch?v=4OC6LKybZs8 ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''REIS NAAR HET EINDE VAN DE NACHT'', 6 MINUTEN.''']

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;Och  man! Ik verzeker je dat deze wereld
er uitsluitend op uit is om iedereen te verneuken! 
Jij bent jong. Ik hoop dat deze paar
minuten vol wijsheid je jaren zullen bijblijven! Luister goed
naar me, kerel; als ze 't hebben over: 'Het medelijden met het
lot, met de omstandigheden van de arme mieter...', laten dan
deze woorden, die in vurige letters boven alle moordende
schijnheiligheid van onze maatschappij schitteren, een uiterst
belangrijk teken aan de wand voor je zijn, waar je niet meer zo
maar aan voorbij mag gaan zonder het belang ervan in te zien.
Hoor, ik zeg jullie, arme donders, altijd de lul in 't leven, geslagen, uitgeperst,
eeuwig en altijd zwetend, ik waarschuw jullie dat als de groten van deze aarde
interesse voor jullie beginnen te krijgen, dan is 't omdat ze op het slagveld
gehakt van jullie willen maken... Dat is het teken... 't Kan niet missen... 't Begint
met liefde voor het volk. Lodewijk XIV die trok zich tenminste geen zak van
het brave volk aan, vergeet dat niet. Lodewijk XV ook niet. Hij veegde er z'n
gat mee af. Natuurlijk was het leven in die tijd niet prettig, het leven van de
arme sloeber is nooit prettig geweest, maar ze werden niet zo hardnekkig en
verbeten om zeep geholpen als nu door onze tirannen. De kleine man, zeg ik je,
wordt alleen met rust gelaten als hij wordt veracht door de groten,
die uitsluitend uit eigenbelang of sadisme aan het volk kunnen denken... De filosofen
mag ik je daar nog op attent maken nu we 't er toch over hebben, diè zijn ermee
begonnen het brave volk van alles wijs te maken... Het volk dat alleen zijn
catechismus kende! Ze zouden 't wel opvoeden, beweerden ze... Nou! Ze
hadden heel wat waarheden te onthullen! Prachtige! Frisse! Schitterende! Je
duizelde ervan! Zo is 't! begon het brave volk te zeggen, zo is 't precies! Zo is 't
helemaal! Daar gaan we allemaal voor sterven! 't Volk wil alleen maar sterven!
Zo zijn de mensen nu eenmaal. 'Leve Diderot!' hebben ze gebruld en toen
'Bravo Voltaire!'. Dat zijn nog 's filosofen! En ook nog leve Carnot, die zo mooi
overwinningen in elkaar kon knutselen! En leve iedereen! Dat zijn tenminste
knapen die 't brave volk niet in onwetendheid en bijgeloof laten verrekken! Zij
wijzen 't de weg naar de vrijheid! Ze maken 't zelfstandig! En ze hebben niet
stilgezeten! Iedereen moet eerst de krant kunnen lezen! Dat is onze redding!
Godverdomme! En snel! Geen analfabeten meer! Die kunnen we niet meer
gebruiken! Alleen maar burgersoldaten! Die stemmen! Die lezen! En die
vechten! En die marcheren! En kushandjes werpen! In dat tempo werd 't brave
volk gauw goed rijp. Het enthousiasme over 't afwerpen van 't juk moet toch
ergens goed voor zijn, waar of niet? Danton stond niet voor Jan Lul zo mooi te
praten. Met wat gebrul, dat zo raak was dat je 't nu nog hoort, had hij in een
handomdraai 't brave volk gemobiliseerd! En dat betekende 't eerste vertrek van
de eerste bataljons geëmancipeerde bezetenen! De eerste stemmende en
vlagdronken klootzakken die Dumouriez met zich meevoerde om zich te laten
doorzeven in Vlaanderen! Dumouriez zelf, die te laat aan dit ongekend nieuw
idealistische spelletje had deelgenomen, had achteraf toch maar liever poen, hij
deserteerde. 't Was onze laatste huurling... Soldaatje spelen voor niets, dat was
wat nieuws... Zo nieuw dat Goethe, al was hij dan Goethe, z'n ogen uitwreef
toen hij in Valmy kwam. Bij het zien van die haveloze vurige cohorten die zich
spontaan kwamen laten afslachten door de koning van Pruisen voor de
verdediging van de gloednieuwe vaderlandslievende fictie, kreeg Goethe het
gevoel dat hij nog heel wat te leren had. 'Van nu af aan, galmde hij schitterend,
helemaal in overeenstemming met z'n talent, begint een nieuw tijdperk!' En
hoe! Daar het systeem uitstekend werkte, ging men daarna helden in serie
afleveren, die hoe langer hoe minder kostten omdat het systeem steeds beter
werd. Iedereen heeft zich er wel bij bevonden. Bismarck, de beide Napoleons,
Barrès wolk, door de Hervorming al aan flarden gerukt en al lang gecondenseerd tot
episcopale spaarpotten. Vroeger was het mode, als je fanatiek was, te roepen:
'Leve Jezus! Op de brandstapel met de ketters!' Maar ja, er waren niet zoveel
ketters en 't waren vrijwilligers... Terwijl we nu zo ver zijn dat onafzienbare
horden zich geroepen voelen om mee te doen als er geschreeuwd wordt: 'Aan de
galg met alle lammelingen! Met alle slappe tinussen! Met de onnozele lezers!
Met miljoenen tegelijk, hoofden rechts!' De kerels die niemand aan flarden
wilden schieten, niemand om zeep willen helpen, die stinkende pacifisten, die
moeten we in hun kladden grijpen en vierendelen! We zullen ze duizend gore
doden laten sterven! En om ze manieren bij te brengen halen we eerst hun
darmen uit hun lijf, hun ogen uit hun kassen en de jaren uit hun stinkend
kwijlerig leven! Kreperen moeten ze bij legioenen en nog eens bij legioenen, in
de pan gehakt worden, leegbloeden, stikken in gifgassen, en dat alles om het
vaderland dierbaarder, vrolijker en lieflijker te maken! En als er nog tuig bij is
dat deze sublieme dingen niet wil begrijpen, moeten ze zich maar onmiddellijk
laten begraven met de anderen, nee, toch maar niet samen met ze, maar
helemaal aan het eind van het kerkhof, onder een onterend grafschrift voor
lafaards zonder idealen, want deze schoften hebben hun grandioos recht
verloren op een stukje schaduw van het monument dat bij aanbesteding door de
gemeente op het middenpad is opgericht voor de fatsoenlijke doden, en ook
hebben ze het recht verloren iets op te vangen van de echo van de minister, die
zondag weer bij de prefect komt pissen om na het middageten bewogen z'n
smoel open te doen boven de graven...&lt;/span&gt;|Louis-Ferdinand Céline}}

== ''Inhaaloefening'' door Gerrit Komrij ==
[[Bestand:Gerrit_Komrij_(1981).jpg|thumb|right|300px|Gerrit Komrij (1944–2012) was een homo-dichter, schrijver, vertaler, criticus, polemist en toneelschrijver uit Nederland met een voorkeur voor Portugal. Hij was van 2000 tot 2004 de Dichter des Vaderlands. Hij stond bekend om zijn virtuoze en kleurrijke taalgebruik en was een gevreesd polemist.]]

[[Bestand:Anne Morelli.jpg|thumb|right|300px|Anne Morelli (1948) is doctor in de geschiedenis en doceert aan de ULB en interesseert zich in de Italiaanse immigratie.]]

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;We zijn genoeg vernederd en bespot

Door halfgeleerden met hun boekenwijsheid

En met hun regelrechte lijn naar God,

Terwijl ze ons verwezen naar de ijstijd.  

We zijn genoeg voor achterlijk versleten.  

Kom vriend, de revolutie start vandaag.  

We zijn met attributen ruim bemeten.  

Dood Galilei met een motorzaag,

Trakteer Voltaire op elektroshocks,

Erasmus op een overdosis speed.  

Maak Bacon, Nietzsche, Swift weer orthodox

Door laster, centrifuge, turboprop,

En wat de Heer betreft: kruisig hem niet,

Maar plak een gele sticker op zijn kop.&lt;/span&gt;|Gerrit Komrij}}

[https://www.youtube.com/watch?v=VL0CZEiEz9g&amp;t=3s '''♠ BEKIJK HIER EEN PROFETISCHE Gerrit Komrij.'''] 

= '''WAT IS GESCHIEDENIS?''' =
[[Bestand:Berlin_Universität_um_1900.jpg|thumb|300px|De Universiteit van Berlijn (foto uit 1900) was de eerste universiteit die - met Hegel - de geschiedfilosofie in haar aanbod opnam. Geschiedfilosofie houdt zich bezig de betekenis van de geschiedenis, analyseert de geschiedschrijving en speculeert over mogelijke teleologische principes zoals: is er een ontwerp, een doel, een richting? Ironisch genoeg vond hier in 1933 de boekenverbranding plaats, tot groot, ironisch ongenoegen van Bertolt Brecht die zijn werk niet op de lijst der afvalligen zag staan. Een Duist bibliothecaris legde in de jaren voorafgaand aan 1933 een lijst aan met boeken die het Nazi-regime niet ondersteunden, het gaat om auteurs die tegenwoordig elke cursus op de hogeschool of de universiteit sieren: Karl Marx, Frederich Nietsche, Sigmund Freud... De universiteitsgebouwen worden compleet verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog, de geallieerde bombardementen laten niets overeind. Tegenwoordig lijkt het plein weer op het oude, althans wat de fascade betreft. Het parkje is nu een plein met een ondergrondse, lege boekenkast.]]

[[Bestand:Hegel_portrait_by_Schlesinger_1831.jpg|thumb|300px|Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) doceert filosofische colleges over geschiedenis aan de Universiteit van Berlijn. Die monden uit in het postuum gepubliceerde ''Vorlesungen über die Philosophie der Weltgeschichte''. Hij beschouwt de wereldgeschiedenis als een rationeel, op vooruitgang gericht proces, geleid door de 'Wereldgeest'. Tijdens zijn professoraat in Berlijn reviseert hij de tekst zonder ophouden. De publicatie verschijnt in 1837, zes jaar na zijn dood.]]

Wat is veiligheids- en welzijnsgeschiedenis? Die vraag is niet makkelijk. Niet toevallig heeft geschiedenis twee betekenissen. 'Het is zowel een wetenschappelijke discipline als het onderzoeksobject van die discipline.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC REYNEBEAU. ''Het had gekund (maar misschien ook niet).'' In: ''De Standaard'', 21.09.2015, p. D10.&lt;/ref&gt; Met andere woorden: de geschiedenis schrijft geschiedenis over de evolutie van de wereld en over zichzelf: over de discipline, over de historicus en zijn voorkeuren en over haar eindeloze beperkingen om tot definitieve inzichten te komen. Wat is geschiedenis, is het best te beantwoorden door de geschiedenis te bekijken als een ‘actieve constructie’. '''Actief''' wil zeggen: hier deed iemand zijn best voor, zijn ''leen'' achter gelegd, gewerkt. '''Constructie''' wil zeggen: iets is gemaakt. Een architect bouwt een bouwwerk, een historicus schrijft een verhaal,  een narratieve constructie die soms meer op kunst lijkt dan op wetenschap. In het beste geval op basis van feiten, in het slechtste geval op basis van verzinsels of hallucinaties. Etymologisch gaat het woord terug op 'historie', afkomstig van het Griekse ιστορία en herkenbaar in het Engelse history/story. Geschiedenis en verhaal zijn een dansend duo.

Schoolbank-kinderen en veel mensen beschouwen 'de geschiedenis' als iets 'passief'. Ze slaan aan het blokken nadat een juf, een meester of een deskundige in hun klasje over het verleden kwam vertellen. Voeling is er weinig. Omdat die leerkracht of die pastoor het hen inlepelde als een 'objectieve realiteit', namen ze het voor waar aan. Geschiedenis is er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! Wat hier problematisch aan is, is het feit dat de woorden ''actief'' en ''passief'' diametraal tegenover elkaar staan net zoals de begrippen objectief en subjectief. De 'actieve constructie' is een vraag die op filosofisch vlak tot tien vragen leidt:

'''1.''' Wanneer begint de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken?

 
'''2.''' Wie maakt de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken?

'''3.''' Waarom bestaat/maakt hij of zij geschiedenis? Met andere woorden: wat is de reden waarom we over iets spreken? Wat is de reden waarom we onze lessen vullen met bepaalde inhouden? Wat is de reden waarom boekhandels elk jaar weer duizenden boeken verkopen?

'''4.''' Hoe maakt ''men'' de geschiedenis van het veiligheids- en welzijnsdenken? Wat doet een historicus in het archief? Hoeveel begrijpt hij werkelijk van het Middelnederlandse handschrift dat voor hem ligt? Hoe interpreteert de historicus de dementerende dame die hij 's morgens telkens weer gaat interviewen? 

'''5.''' Wat is het doel van het historisch proces? Of, anders gezegd: wat wil men/ik/deze groep bereiken?

'''6.''' Welke richting kunnen we ontwarren in de loop van de geschiedenis en de veiligheid en het welzijn? Ofwel: gaat het vooruit of achteruit? Is de klim moeilijk of glijden we van een leien dak?

'''7.''' Wat is de motor van de geschiedenis? Of: welke drijfveren zorgen voor verandering? Is het de economie? De politiek? De klimaat wijziging? De...

'''8.''' Is er hier sprake van een betrouwbare geschiedenis of gaat het om fake news? Of, met andere woorden: zien wij de wereld zoals hij is of werken er allerlei filters op ons in?

'''9.''' Is geschiedenis een wetenschap of is geschiedenis propaganda, indoctrinatie of brainwashing, is geschiedenis objectief, zoals dat de andere wetenschappen dat beweren? En wat is dat dan, objectiviteit?

'''10.''' Kon de geschiedenis anders lopen? Stel dat Hitler sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog. Of, stel dat hij op 8 oktober 1908 slaagde voor zijn ingangsexamen aan de kunstacademie in Wenen, zoals Eric-Emmanuel Schmitt uitwerkt in zijn roman ''La part de l'autre'' uit 2001. Wie zal het zeggen?

== Tijdsgeest ==
[[Afbeelding:Glass-of-water.jpg|thumb|300px|Half vol of half leeg? Optimisme of pessimisme?]]

[[Bestand:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|thumb|300px|Frans Hals (1582-1666) schildert René Descartes (1596-1650).]]

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Renaissance|1450 -&gt;&gt; Humanisme|1500 -&gt;&gt; Verlichting |1650 -&gt;&gt; Glorious Revolution|1688 -&gt;&gt; Franse Revolutie|1789 -&gt;&gt; Take off Industriële Revolutie|1800 -&gt;&gt; Belgische Revolutie|1830 -&gt;&gt; Liberalisme|1830 -&gt;&gt; Socialisme|1848 -&gt;&gt; Rerum Novarum|1891 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Fin de siècle|1890 -&gt;&gt; Eerste Wereldoorlog|1914  -&gt;&gt; 11 november 1918|1918 -&gt;&gt; Beurskrach|1929 -&gt;&gt; Machtergreifung|1933  -&gt;&gt; Verdrag van München|1938  -&gt;&gt; Tweede Wereldoorlog|1940-1945 &gt;&gt;&gt;'''

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; 1950|Zilveren jaren '50  -&gt;&gt; 1960|Gouden jaren '60 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Oliecrisis|1972 -&gt;&gt; Aids|1979 -&gt;&gt; Kernramp Tsjernobyl|1986 -&gt;&gt; Herald of Free Enterprise|1987 &gt;&gt;&gt;'''

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Val Berlijnse Muur|1989  -&gt;&gt; Het einde van de geschiedenis en de laatste mens|1992 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Nine eleven|2001 -&gt;&gt;  Klimaatvluchtelingen|2014 -&gt;&gt; Klimaatmarsen|2019 -&gt;&gt; Coronacrisis |2020-2023 -&gt;&gt; Russische inval Oekraïne|2022 -&gt;&gt; Oorlog Israël / Hamas|2023 &gt;&gt;&gt; '''

== Waar halen optimisten hun mosterd? ==
'''1754''': Met de ontdekkingsreizen en de daarmee gepaard gaande veroveringen in Amerika, China of Perzië duiken in Europa steeds meer verhalen op van kolonisten die inheemse volken, hun gebruiken en hun politieke organisatie beschrijven. Voltaire en John Locke lezen de bestseller van pater Gabriel Sagart die bij het Wendatvolk verbleef, Jean Jacques Rousseau was vertrouwd met missie- en reisverslagen uit de Grote Meren en indiaanse bronnen en Gottfried Wilhelm Leibniz zocht inspiratie in China.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 38-51.&lt;/ref&gt; René Descartes leert filosoferen door de Mexicaan Antonio Rubio (1548-1615) en ontdekt bij de antikoloniale Quechua-schrijver Felipe Guaman Poma de Ayala (ca. 1535-1616) het 'ego cogito'. Het cartesiaanse denken brengt een paradigmawissel op diverse vlakken. 1. Een binair denken in of-of relaties komt in de plaats van een en-en alternatief denken. Dit dualisme onderscheidt mens en natuur, lichaam (res extensa) en geest (res cogitans) als afzonderlijke werkelijkheden. 2. Er komt de voorkeur om denken over de zaken in plaats van over de verhoudingen ertussen. 3. De wetenschap gaat de natuur domineren. De natuur is niet langer een levend, bezield geheel, maar een machine die volgens wetmatigheden functioneert. Natuurverschijnselen zijn te verklaren door observatie, meting en wiskunde. 4. De Westerling reconstrueert de wereld en brengt ze onder zijn controle, alsof hij god is. Daartoe neemt hij 'afstand' van de dingen met het perspectief, de kaart, de globe, de microscoop of de telescoop. De afstand stelt hem in staat om te klasseren, te meten, te catalogiseren en te veroveren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RAJ PATEL &amp; JASON W. MOORE, vertaald door Huub Stegeman. ''Een geschiedenis van de wereld in zeven goedkope zaken. Een gids voor kapitalisme, natuur en de toekomst van de planeet,'' Boom, Amsterdam, 2019, p. 65-68.&lt;/ref&gt; Dit soort kennismakingen tonen dat de samenleving niet ‘ongelijk’ hoeft te zijn en begrippen zoals vrijheid en gelijkheid, de natuurtoestand en het natuurrecht sijpelen het oude continent binnen. De normen van het absolutisme en de gedragsregels in Versailles installeerden in het zeventiende en achttiende-eeuwse Frankrijk een pikordecultuur die elk aspect van het dagelijkse leven domineert met onder- en bovenschikkingsrituelen. Het ontgaat de filosofen niet dat deze maatschappij anders in te richten is en om dit te onderzoeken schrijft de Académie des Sciences, Art et Belles-Lettres van Dijon een prijsvraag uit die het beste essay zoekt dat ‘de oorsprong van de ongelijkheid’ beschrijft en de vraag beantwoordt of het natuurrecht dit al dan niet rechtvaardigt. 

 
'''1755''': Jean Jacques Rousseau wint de wedstrijd en publiceert zijn ‘Vertoog over de ongelijkheid’ waarin hij poneert dat de jager-verzamelaar egalitair en in kinderlijke onschuld leven. De landbouwrevolutie, de verstedelijking en de staat beëindigden deze beschaafde oertoestand en bracht de mens behalve literatuur, filosofie en wetenschap ook de bureaucratie, staande legers, het patriarchaat en massamoord. In tegenstelling tot de visie van Thomas Hobbes ontwikkelt de maatschappij zich van goed naar slecht. Rousseau’s idealisme of optimisme geniet de voorkeur van het linkse politieke kamp en is in te vullen door een terugkeer naar de natuurtoestand. De hypothese van Rousseau is op niets gestoeld, hij was niet in staat om het verleden van 10.000 vroeger te onderzoeken. Nomadische groepen zijn niet per definitie egalitair, landbouwsamenlevingen hoeven zich niet per definitie te kenmerken door hiërarchie en privébezit en de eerste steden kenden weinig klassentegenstellingen, autoritaire heersers of krijgers. Toch duikt de hypothese vaak in de literatuur op.

Het optimisme wortelt in de idee dat de maatschappij maakbaar is. Die maakbaarheidsidee gaat terug op de Renaissance, de Verlichting en de Industriële negentiende eeuw. De Verlichting is mogelijk de belangrijkste van het trio: ze gaat een stap verder dan het magische, het symbolische en het occulte denken dat de Renaissance en het Humanisme genegen zijn. In de Verlichting ontspruit de kiem van de Industriële Revolutie. De Verlichting was niet zomaar 'filosofietje'. Het is een denken dat de totale samenleving wil veranderen en vertrekt vanuit de idee dat mensen elkaar 'aansteken'. De verlichtingsfilosofen geloven dat hun ideeën anderen 'verlichten'. Kennis komt iedereen ten goede. René Descartes hecht belang aan techniek en zou zich in onze eeuw, de 21ste, thuis voelen. Zijn ''Discours de la methode uit 1637 ligt aan de basis van de ''Encyclopédie die een eeuw later, in 1751 verschijnt. Beide werken focussen op arbeid en werktuigen, ambachtslui en werkplekken. Diderot schetst gereedschap en machines en breekt het eeuwenoude kennismonopolie van de ambachten. In de jaren zestig en zeventig van de eeuw ontwikkelt James Watt ‘zijn’ stoommachine en twee decennia later, in 1791, stimuleren het decreet d'Allarde en de Wet le Chapelier (genoemd naar de Bretoense en Jakobijnse advocaat Isaac Le Chapelier) de ondernemingsvrijheid. Het beginsel is nobel: 'Iedereen is vrij om de handel, het beroep, de kunst of het ambacht uit te oefenen dat hem goed dunkt.' Tegelijk schaffen deze verordeningen de ambachten met hun kennisoverdracht van vader op zoon af. Arbeidsstructuren zoals coalities, corporaties, ambachten en gilden die eeuwen de toegang tot een beroep belemmerden, verdwijnen. Tegelijk verdwijnt de sociale bescherming. Vakbonden en staken komen in het strafwetboek. Deze wet, de encyclopedie en de stoommachine begeleiden de rouwstoet van de ambachtslui naar het kerkhof en verwelkomen de fabriek en de machine. België schaft de Wet Le Chapelier af op 25 mei 1867. Tot die dag 'camoufleren' arbeidersorganisaties en vakbonden zich als ziekenfondsen, spaarkassen in herbergen of ‘onschuldige’ verenigingen. 
Tijdens de zeventiende en de achttiende eeuw groeit het idee van de wetmatigheden in de natuur én in de samenleving. De gedachte dat het menselijk gedrag te berekenen - mechanisch - is kan de wereld verbeteren. De theïstische, de bovennatuurlijke, middeleeuwse God die willekeurig ingrijpt - om te belonen en te bestraffen - ruimt plaats voor de deïstische God. Deze God is de schepper van alles, een mekanieker die zijn schepping zo inricht, dat ze zonder zijn bemoeienis draait. De ultieme metafoor omschrijft God als klokkenbouwer. Dit denken manifesteert zich in het vroeg liberaal economisch denken. In Frankrijk komt dit tot uiting in de fysiocratie van François Quesnay (1694-1774). Grondbezit en berekend individualisme liggen er aan de basis van rijkdom, succes en bestaansmiddelen. In Engeland leidt het tot de klassieke economie van Adam Smith die het onberekenbare natuurrecht en de goddelijke ordening (de onzichtbare hand) centraal stelt: arbeid als successleutel. Zo zijn beide economische systemen een reactie op het zero-sum game (wat de ene partij wint, verliest de andere), van het mercantilisme dat van de 16e tot 18e eeuw dominant was en welvaart haalt uit het edelmetaal, geroofd in de nieuwe wereld. Weinig van de onderstaande verlichtingsfilosofen maken de Franse Revolutie mee (op de drie laatste na).
.

'''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=wQcEjBPYXi8 LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE VERLICHTING (28 min.).]'''

 .
 '''1.''' René Descartes (1596-1650) en het rationalisme, logica en onderzoek in tegenstelling tot het elitaire (enkel de elite is in staat om te leren), het esoterisme, de alchemie, het symbolische en het magisch denken. '''[https://www.youtube.com/watch?v=CAjWUrwvxs4 FILM, 8.48 min.]'''
 .
 '''2.''' De onstuitbare honger naar feiten en kennis van de encyclopedisten Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) en Denis Diderot (1713-1784) en hun nieuwe bijbel: l'encyclopedie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=5WafMMlNSb8 FILM 2.49 min.]'''
 .
 '''3.''' John Locke (1632-1704) en het empirisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=bZiWZJgJT7I FILM, 9.14 min.]'''
 .
 '''4.''' Isaac Newton (1623-1723) en het oorzakelijk denken '''[https://www.youtube.com/watch?v=s2YZN2L700Q FILM, 53.38 min.]'''
 .
 '''5.''' Montesqieu (1689-1755) en de scheiding der machten '''[https://www.youtube.com/watch?v=gExrynQC4IU FILM, 4.22 min.]'''
 .
 '''6.''' Voltaire (1694-1778) en het recht op vrije meningsuiting en het deïsme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=LAzKGkTIKpg&amp;list=PLkeO6Zg_ybk5ZE25Ub8W24yQAgPDEjrEh&amp;index=6&amp;t=29s FILM 12.15 min.]'''
 . 
 '''7.''' Jean Jacques Rousseau (1712-1778) over de opvoeding en zijn ''Emile, of Over de opvoeding''. '''[https://www.youtube.com/watch?v=81KfDXTTtXE FILM 7.46 min.]'''
 .
 '''8.''' Jeremy Bentham (1748-1832) over het grootste geluk voor iedereen in een panoptische infrastructuur. '''[https://www.youtube.com/watch?v=Myal-NSlIGA FILM 4.01 min.]'''
 .
 '''9.''' Adam Smith (1723-1790) zet de verlichtingsideeën om in een economische theorie en lanceert in zijn ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' de 'Onzichtbare hand|de onzichtbare hand'. '''[https://www.youtube.com/watch?v=ejJRhn53X2M FILM 6.43 min.]'''
 .
 '''10'''. Immanuel Kant (1724-1804) maakt een synthese van het bovenstaande in zijn &quot;Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?&quot; in 1784 als antwoord op een prijsvraag. Daarin zegt hij: 'Verlichting is het loskomen van de mens uit zijn onmondigheid en de durf om zich van zijn eigen verstand te bedienen zonder de ander. '''[https://www.youtube.com/watch?v=nsgAsw4XGvU FILM 8.12 min.]'''

;Hoofdpersonages van het absolutisme en de verlichting

&lt;gallery&gt;
File:Descartes_Discours_de_la_Methode.jpg|0. '''Voorpagina van Discours de la Méthode uit 1637.'''
File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|1. '''René Descartes (1596-1650).'''
File:Jean_Le_Rond_d%27Alembert,_by_French_school.jpg|2. '''Jean le Rond d'Alembert (1717-1783).'''
File:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|3. '''Denis Diderot (1713-1784).''' 
File:Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|4. '''Eerste bladzijde van l'Encyclopedie.'''
File:John_Locke.jpg|5. '''John Locke (1632–1704).''' 
File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|6. '''Isaac Newton (1643–1727).''' 
File:Montesquieu_1.png|7. '''Montesquieu (1689–1755).'''
File:Immanuel_Kant_(painted_portrait).jpg|8. '''Immanuel Kant (1724-1804).''' 
File:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|9. '''Voltaire (1694–1778).'''
File:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|10. '''Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).''' 
File:Social_contract_rousseau_page.jpg|11. '''Het maatschappelijk verdrag.'''
File:EmileTitle.jpeg|12. '''Emile, of Over de opvoeding.'''
File:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|13. '''Madame de Pompadour, minnares van Lodewijk XV streed tegen de censuur van l'Encyclopédie. Op haar tafel staat deel IV.'''
File:James_Watt_by_Henry_Howard.jpg|14. '''James Watt (1736–1819), uitvinder van de stoommachine.''' 
File:François_Quesnay.jpg|15. François Quesnay.
File:Smith_-_Inquiry_into_the_nature_and_causes_of_the_wealth_of_nations,_1922_-_5231847.tif|16. '''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'''.
File:AdamSmith.jpg|17. '''Adam Smith.'''
File:Louis_XIV_of_France.jpg|18. '''Lodewijk XIV.'''
File:Koning_Louis_XV;_Hyacinthe_Rigaud.jpg|19. '''Lodewijk XV.'''
File:Ludvig_XVI_av_Frankrike_porträtterad_av_AF_Callet.jpg|20. '''Lodewijk XVI.'''
File:Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg|21. '''Marie Antoinette van Oostenrijk.'''
File:Women%27s_March_on_Versailles01.jpg|22. '''Vrouwen op de weg naar Versailles. Brood, geen taart!'''
File:Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg|23. '''Vrijheid, gelijkheid en broederschap.'''
File:LouisXVIExecutionBig.jpg|24. '''Onthoofding van Lodewijk XVI op de Place de la Révolution, nu Place de la Concorde.'''
File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|25. '''Jacques-Louis David tekent Marie Antoinette op weg naar het schavot.'''
File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg|26. '''Executie van Marie Antoinette.'''
File:Robespierre.jpg|27. '''Maximilien de Robespierre (1758-1794).'''
File:Gros_-_First_Consul_Bonaparte_(Detail).png|28. '''Napoleon Bonaparte (1769-1821).'''
&lt;/gallery&gt;

== Waar halen pessimisten inspiratie? ==
[[Bestand: Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg|thumb|300px|Het Fin de Siecle is een decadente periode tussen 1890 en 1914. Twee kernwoorden  - schoonheid en de dood in het vooruitzicht - duiken overal op, zoals in dit symbolische schilderij van Leon Spilliaert. Zijn 'Absintvrouw' uit 1907 toont het thema: jonge mooie vrouw is op het einde van haar leven, het leven is als een scheut absint (let op de arm) weggevloeid. De kleuren zijn al in de rouw: donkerblauw, zwart en paars.]]

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb||300px|Oswald Spengler]]

[https://www.youtube.com/watch?v=qPRn-XRLM_c '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: DE PESSIMISTEN (30 Min.)'''].

1651: Thomas Hobbes - geboren in 1588, bij de aanval van de Spaanse Armada op Engeland waarbij zijn moeder ongekende angsten kende - betoogt in zijn boek ''Leviathan'' dat de oertoestand van de mens eenzaam, arm, wreed en kort is. Iedereen vecht er tegen iedereen. Mensen zijn vals en egoïstisch, cynisch en berekend. Met deze theologische vraag komt Hobbes tot deze probleemstelling: is de mens van nature goed of slecht? Goed en kwaad zijn begrippen die de mens, net zoals God, maakt om te vergelijken. Dieren kennen de kunst van het vergelijken niet in die mate als een mens. Hobbes is ondanks zijn lijfspreuk 'Fear and I were twins' optimistisch gesteld: de staat - een begrip dat zich in de tijd van Hobbes ontwikkelt - levert de instrumenten die de honger naar macht, roem en bezit in toom houden. Op dit moment geeft de rechterzijde van het politieke spectrum de voorkeur aan dit model: ze noemen het realisme. Anderen noemen het pessimisme of wantrouwen. Hobbes' en zijn volgelingen laten het verhaal over het ontstaan van de mens van het slechte naar het goede evolueren in tegenstelling tot Rousseau's volgelingen. Die zien de menselijke evolutie van goed naar slecht met de gedachte vroeger was alles beter. Beiden zijn in dit opzicht lineaire denkers: de geschiedenis voltrekt zich volgens een lijn, een glijbaan die je kan opklimmen (met veel moeite, maar als je de top bereikt, dan ben je er!) of kan afglijden (met veel plezier en gemak, om op te geven). Deze evoluties contastereren met de circulaire denkers zoals de Duitse cultuurhistoricus Oswald Spengler (1880-1936), de vader van het cultuurpessimisme. Zijn voornaamste werk ''De ondergang van het Avondland'' schopt het tot een bestseller dankzij Elisabeth Förster-Nietzsche, de zus van Friedrich Nietzsche. Het boek toont een cyclische cultuurgenese die de ontwikkeling van samenlevingen vergelijkt met het ritme van het mensenleven of dat van de seizoenen. Een mens: geboren, groei, volwassenheid, bejaard, sterft. Dagen (24 uur), maanden (de verwijzing naar de maancyclus) en seizoenen (vormen samen een jaar en herhalen zich dan) doen iets gelijkaardigs. In de lente ontluikt nieuw leven, de zomerse bloei zorgt voor nakomelingen (zaad), een herfstige oude dag tot de winter (de dood) intreedt. Diverse wereldbeschavingen bewijzen Spenglers theorie: De Babylonische, de Egyptische, de Chinese, de Indische, de Indiaans-Mexicaanse, de Grieks-Romeinse en de Arabische, de Joodse en de Byzantijnse beschaving. Het boek en de theorie zijn een tegenreactie op het verlichtingsdenken dat een maakbaar Europa voor ogen ziet. Spencer voorspelt dat die rationele maatschappelijke structuur een einde kent. Kort voor zijn dood schrijft hij dat het Duitse rijk snel zal ophouden te bestaan.  

1884: De grilligheid en de ambivalentie van de negentiende eeuw dwingen kunstenaars, intellectuelen en politici op het einde van de eeuw tot een reflectie over de voorbije en aan gang zijnde industrialisatie. In Engeland publiceert Arnold Toynbee in 1884 zijn ''Lectures on the Industrial Revolution'' waarin hij de industrie als oorzaak aanduidt voor het '''morele verval''' van de arbeidersklasse. De technische en wetenschappelijke successen van de mechanisatie leiden tot het failliet van de traditionele ambachten en loodst vrouw en kind naar de fabriek waar ze nauwelijks weten welk product ze maken.

Op het einde van de eeuw is de tussentijdse balans niet florissant: de onmacht van de prille democratie (de juridische en sociale bevrijding van het individu blijkt – voorlopig - een illusie), het koloniaal beheer, de kapitalistische klassenjustitie, het elitaire stemrecht dat de gegoede klassen bevoordeelt, het lijden van het proletariaat… al deze pijnpunten brengen mensen sociaal en psychologisch in de war. Beloofde de Industriële Revolutie dan geen rijkdom en overvloed? Beloofde de onstuitbare techniek dan geen wereldwijd transport en een internationale economie? Ging het oneindige aantal uitvindingen niet afrekenen met armoede, hongersnood, epidemieën, kindersterfte en achterlijkheid? De negentiende eeuw heeft een Januskop: het succesverhaal van stoom, infrastructuur en amusement botst met sceptische en pessimistische stemmen vol wantrouwen. Niet iedereen begroet de vooruitgang met gejuich. 

De psychiater Sigmund Freud, de filosoof Nietzsche, schrijvers zoals Emile Zola en Oscar Wilde, kunstenaars zoals Leon Spilliaert zijn er de gezichten van. Hun cultuurkritiek focust op het beest in de mens. Is de mens te beschaven? Achter het menselijke gezicht huizen de onderdrukte driften van Eros en Thanatos, de hysterie en de angst voor het anale. Het idee dat God dood is, duikt op bij Nietzsche en de evolutieleer van Charles Darwin botst met de Bijbel. Gods dood stelt de begrippen waarheid en cultuur en vooruitgang, modernisering en maatschappij in vraag. Die begrippen blijken geen product van het rationalisme en de Verlichting, maar een complot van tirannieke, gewelddadige machtsmensen: een roedel roofdieren, een ras veroveraars die de dwalende massa in hun klauwen houdt. De enige optie is de schoonheid van het sterven. Enkel de esthetica van de dood rest, nu de maatschappij een terminale patiënt blijkt. Het komt tot uiting in het decadente, de luxueuze overbeschaving vol estheticisme, escapisme en het uiterlijke vertoon van het dandyisme (denk tegenwoordig aan Pim Fortuyn, Thierry Baudet, Theo Hiddema, Dries Vanlangenhove), vol nihilisme (sociale mobiliteit is een idioot idee), misogynie (vrouwonvriendelijkheid vanuit het gevoel dat vrouwen vuil en neerslachtig zijn) en a-politieke gedrag (democratie leidt nergens toe). Deze opvallend geklede intellectuelen hebben de vileine commentaar klaar voor hun rivalen. Ze voelen zich tegelijk -hoe paradoxaal ook- verloren in hun eigen tijd en superieur tegelijk, ze zijn verheven en provoceren met dubbelzinnigheden, verwijzen graag naar de oudheid (vroeger was het beter) en gebruiken ironie. 

Het Fin de Siecle of het einde van een tijdperk - ook de Belle époque genoemd (denk aan het impressionisme, de Jugendstil, de cinematografie) - loopt van pakweg 1890 tot het einde der tijden: het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het zijn narcisten: ‘Een dandy leeft en slaapt voor zijn spiegel’ noteert Charles Baudelaire. Toch is het narcisme niet te herleiden tot het individu, het omvat een hele cultuur (Christopher Lasch in 1978: ''The Culture of Narcissism'') en een narcistische cultuur legt de lat hoog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Mia Doornaert laat de Belle époque beginnen in 1870 en eindigen met de Tweede Wereldoorlog. Zo zie je dat er op de historische periodes marge kan zitten. Lees ook: JAN VAN HEEMST. ''Tussen gen en globe. Europese Cultuurgeschiedenis'', Ad. Donker, Rotterdam, 2012, p. 340 ev. Dat negatieve geluid van Arnold Toynbee uit het einde van de negentiende eeuw, contrasteert met de visie van T.S. Ashton die aan de vooravond van de zilveren jaren vijftig die hij publiceert in ''The Industrial Revolution, 1760-1830''. In dat boek uit 1948 benadrukt Ashton het positieve en de verworvenheden van de negentiende eeuw. Vgl. DE KOCK CATHERINE &amp; DE VUGT GEERTJAN. ''Waarom zijn er zoveel rechtse dandy’s?'' In: ''De Standaard'', 2 april 2019, p. D11.&lt;/ref&gt; 
. 

== Dialectiek ==
Het dialectisch denken of het denken in tegenstellingen haalt [https://www.youtube.com/watch?v=fSQgCy_iIcc&amp;t=173s Karl Marx] bij [https://www.youtube.com/watch?v=H5JGE3lhuNo Georg Wilhelm Friedrich Hegel]. 

;Voorbeeld 1:
Paul Ricouer ziet drie fasen in het lezen van de bijbel:
* These: als een ‘fantastisch boek’: naïef gelezen als een sprookje tijdens een miraculeuze kindertijd (story)
* Anti-these: Een ‘historisch boek’: de kritische lezing (history) met historische personages
* Synthese: Een ‘levensboek’: als antwoord op zinvragen over de toekomst, het nu en vroeger, hier en elders (transhistory)

;Niet dat er altijd een synthese komt...
* These: De Katholieke Middeleeuwen met de klemtoon op beelden
* Anti-these: De reformatie met de klemtoon op woorden
* Anti-anti-these: De contrareformatie en de barok
* Anti-anti-anti-these: het classisisme

;Voorbeeld 2:
* These: Het absolutisme van Lodewijk XIV
* Anti-these: De Verlichting en haar romantisch optimisme
* Synthese: De Franse Revolutie-idee (vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid) met gewelddadige leiders zoals Robespierre en Napoleon

;Voorbeeld 3:
* These: De Franse Revolutie
* Anti-these: De {{Wp|Restauratie (Frankrijk)|Restauratie}}
* Synthese: Het {{Wp|positivisme}} van {{Wp|Auguste Comte}}

;Voorbeeld 4:
* These: Het optimisme van de Industriële Revolutie
* Anti-these: Het pessimisme en het determinisme van het Fin de Siècle, het impressionisme
* Synthese: de dialectiek van Marx

;Voorbeeld 5:
* These: het kleuterkind met een goddelijke adoratie voor zijn vader
* Anti-these: de puber waarbij de vader een loser is
* Synthese: de jongvolwassene met een realistisch ouderbeeld

;Voorbeeld 6:
In de kunstgeschiedenis zijn er talloze voorbeelden van tegenstellingen die elkaar opvolgen: 
* Realisme en Impressionisme: Realisme is een kunststroming die zich richt op het weergeven van de werkelijkheid, terwijl Impressionisme  indrukken vastlegt.
* Barok en Rococo: Barok is een kunststroming die zich kenmerkt door dramatische effecten, terwijl Rococo zich kenmerkt door lichtere, meer decoratieve elementen.
* Kubisme en Futurisme: Kubisme staat voor geometrische vormen, het Futurisme zoekt beweging en snelheid.
* Romantiek en Realisme: Romantiek richt zich op emotie en verbeelding, het Realisme wil de werkelijkheid tonen zoals die is.
* Surrealisme en Dadaïsme: Surrealisme zoekt naar het onderbewuste, het Dadaïsme daagt de conventionele kunst uit.
* In de kunstgeschiedenis is er sprake van synthese wanneer twee tegenstellingen worden samengevoegd tot een nieuwe stijl. Een voorbeeld hiervan is het Postmodernisme, dat elementen van verschillende stijlen combineert.

== De Ist-familie telt (te) veel leden ==
[[Bestand:David Van Reybrouck.jpg|thumb|300px|David Van Reybrouck ziet kenmerken van het 21ste-eeuwse populisme in het socialisme uit de negentiende eeuw. Hij schrijft één lange redenering met als conclusie dat er in de kennismaatschappij aandacht nodig is voor laaggeschoolden. Dat komt de democratie alleen maar ten goede. Tien jaar na zijn lange redenering, in 2019, komt er het initiatief voor een Jezuïetenschool in Molenbeek en kan Van Reybrouck een experiment aangaan in de Duitstalige gemeenschap.]]

[[Bestand:Jose_Ortega_y_Gasset.jpg|thumb|300px|Jose Ortega y Gasset, geen optimist. Ortega is kritisch over de massa die hij definieert als gelijk ieder ander. De massamens is onbescheiden, zonder zelfkritiek en respectloos voor autoriteit en staat tegenover de elite. Ortega roept de aristocratie op om de leiding te nemen bij cultureel verval.]]

Aan de uitersten van het spectrum staan de optimist en de pessimist. Een ander spectrum is te vormen tussen de realist en de idealist. Tussenin liggen vele interpretaties van de geschiedenis. Belangrijk is de betrouwbaarheid van wat men beweert. Hoe kan je dit nagaan? Dat gebeurt via twee strategieën: mediawijsheid en historische kritiek. Iedereen gaat aan de slag met de werkelijkheid en maakt er iets van op zijn eigen originele wijze. Waakzaamheid blijft geboden.

;1. De optimist
* Is zonder meer optimistisch wat de toekomst betreft. Technologie zal ons redden, de wereld kent alleen maar vooruitgang. Een mooie passage uit Milan Kundera's '''Ondragelijke lichtheid van het bestaan''' illustreert dit optimisme. Verder is Kundera geen typische optimist.

;2. De pessimist
* Doemdenkers zoals: Louis-Ferdinand Céline, Oswald Spengler, José Ortega y Gasset, Johan Huizinga.

;3. De Marxist en de communist
* Van Karl Marx tot Raoul Hedebouw.

;4. De populist
* Vertaalt de historische boodschappen in eenvoudige termen en gebruikt zijn verhaal voor een eigen gewin. Dictators neigen naar dit type. 

{{Citaat|'''Hij (de populist) weet wat het volk wil, en dat moet volstaan. Daardoor duldt hij geen tegenspraak, daardoor  heeft hij een gloeiende hekel aan het debat. Het parlement, de grondwet, de gebruikelijke democratische procedures zijn voor hem eerder hindernissen dan politieke verworvenheden. In die betekenis is populisme in wezen antidemocratisch en antiparlementair; sommigen spreken zelfs van 'proto-totalitair'. Dit duistere populisme miskent het wezen van de democratie.'''|David Van Reybrouck}}

;5. De cartoonist
* Een standup comediën die van alles een grap maakt, mensen een spiegel voorhoudt door middel van een grap. Niet altijd in dank afgenomen. Denk aan de Bataclan en Charlie Hebdo.

;6. De relativist
* Relativeert alles kapot. Problemen bestaan nauwelijks.

;7. De structuralist
* De structuren bepalen het denken. Individueel maakt een mens nauwelijks keuzes.

;8. De kapitalist
* Denkt alleen maar in economische modellen: leiders zijn managers, winners en een probleem los je op met een businesmodel. 

;9. De journalist en de columnist
* Stefan Zweig en Joseph Roth

;10. De illusionist
* Goochelaars en charlatans die aan de slag gaan met de werkelijkheid

;11. De hyperbolist
* Vergroot alles uit, overdrijft

;12. De realist
* 'tja. Die hebben we nog niet gevonden :-)

;13. De polemist
* Slaagt er in om partijen die hetzelfde nastreven in ruzie te steken. Zelf komt hij er ongezien mee weg. Een spreekwoord kenmerkt hem: 'Twee honden willen een been, de derde komt er mee heen.'

;14. De hedonis, de narcist, de egoïst en de Trumpist
* Aarzelt niet om publiekelijk te liegen en benoemt alles wat hem of haar tegen de haren instrijkt [[fake news]]
* Denkt alleen aan zichzelf en gaat daarvoor over lijken?
* Houdt van zelfverheerlijking. 

;15. De perfectionist
* Streeft perfectie na ten koste van alles.

;16. De encyclopedist
* Verzamelt kennis, zoveel mogelijk objectieve kennis om op basis van deze 'ratio' gedegen beslissingen te kunnen nemen.

;17. De anarchist, de andersglobalist en de activist
* Is te zien op manifestaties en betogingen. Roept en staat op de barricaden.
* Stelt het systeem in vraag, doorgaans op een speelse, ongevaarlijke manier.

;18. De negationist
* Negeert toekomstige problemen (klimaatopwarming), of negeert wat er in het verleden gebeurde (holocaust). In sommige samenlevingen is negationisme strafbaar.

;19. De ecologist
* Ziet ecologie als een religie.

;20. De royalist
* Is koningsgezind.

;21. De propagandist en de evangelist
* Tracht aanhangers te vinden voor zijn gedachtengoed via de publieke opinie, vaak is de info eenzijdig of verzonnen.
* Loopt over van bekeringsdrang.

;22. De sadist
* Houdt ervan om zijn tegenstanders te pijnigen. 

;23. De nationalist
* Nationalisme is een ideologie die de staat als historische eenheid ziet. Soms gaat dit gepaard met idee van exceptionalisme om de eigen identiteit af te grenzen tegenover anderen. 

;24. De separatist
* Separatisme streeft naar de terugtrekking uit een bestaande staat en het oprichten van een eigen.

;25. De futurist
* Probeert te voorspellen hoe de toekomst er zal uitzien.

;26. De simplist
* Stelt alles te eenvoudig voor.

;27. De idealist

;Aan de toog

'''VRAAG''': Moet ik al deze typetjes kennen?
'''ANTWOORD''': Uiteraard niet.

'''VRAAG''': Waarom voer je ze hier dan ten tonele?

'''ANTWOORD''': Omdat politieke debatten of monologen tegenwoordig vaak beginnen met het definiëren van de tegenstander, in plaats van het positioneren van het eigen zelf. Voor wie de debatten van op afstand volgt, klinkt dit abstract, maar een voorbeeld maak veel duidelijk. Als Wouter Beke (CD&amp;V) in 'De Zevende Dag opdaagt (3.02.2019) en onmiddellijk zegt hoe NVA en GROEN denken over de vraag die hij krijgt voorgeschoteld, getuigt dit van[framing, iets wat doorgaans de media wordt verweten. Het is een techniek van stereotypering waar de democratie niet bij gebaat is. 

'''VRAAG''': Een beetje zoals Anuna De Wever niet weet of ze een man of een vrouw is?

'''ANTWOORD''': Inderdaad, je hoeft de wereld niet in categorieën op te delen. Anuna zegt: Als ik weet en ervan overtuigd ben dat ik mezelf ben - ik ben Anuna - dan volstaat dat. Niemand hoeft mij te definiëren.

'''VRAAG''': Maar hoe weet je dan met wie/wat je te doen hebt? Zo is er toch geen duidelijkheid meer? 

'''ANTWOORD''': Waarom zou dat moeten? Waarom wil je duidelijkheid?

'''VRAAG''': Ik ben eigenlijk op zoek naar de waarheid. Dat lijkt me een beter begrip.

'''ANTWOORD''': Zou de geschiedenis de waarheid kunnen brengen? Is waarheid geen begrip waar priesters of andere religieus geïnspireerde mensen van houden? Geschiedenis is een wetenschap en die houdt zich bezig met 'betrouwbaarheid' van informatie. Hoe dat in elkaar zit, leg ik je hieronder uit. 

== Schema ==
[[Bestand:Karl_Marx_001.jpg|thumb|350px|Karl Marx ontwikkelt zijn geschiedenisvisie volgens de dialectiek van zijn voorloper Hegel: these, antithese en synthese. Weber is evenzeer 'dief' en ontleent de begrippen aan Fichte die ze op zijn beurt stal bij Kant. Hegel streeft naar een totaalconcept van wetenschap en godsdienst, esthetica en filosofie en bekijkt de werkelijkheid als een proces van tegenstellingen, geen statisch zijn en drukt dit uit met 'aufheben' wat optillen, afschaffen en bewaren betekent. These, antithese en synthese?]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Visies op geschiedenis !! Pessimisme !! Optimisme !! Dialectiek
|-
| '''Wie maakt ze?''' || Louis-Ferdinand Céline|L.F. Céline || Milan Kundera|M. Kundera || Karl Marx
|-
| '''Richting''' || Circulair || Lineair || Spiraal
|-
| '''Resultaat''' || Doemdenken || Vooruitgangsdenken || Determinisme
|-
| '''Gevolgen''' || Ironie, cynisme|| Vrijheid, verantwoordelijkheid || Strijd
|-
| '''Doel''' || Doelloos || Groei || Klasseloze staat
|-
| '''Motor''' || Domheid || Verlichting || Economie &amp; het middenveld
|}

== Objectiviteit? ==
;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Grey square optical illusion.PNG|thumb|Vierkant A heeft precies dezelfde grijskleur als vierkant B ([[:Bestand:Same_color_illusion_proof2.png|bewijs]])
Bestand:Grid illusion.svg|thumb|Flikkerend rooster. Het lijkt of er zwarte vlekken verschijnen
Bestand:Gradient-optical-illusion.svg|thumb|De grijze balk heeft overal dezelfde kleur
Bestand:Tribar.png|thumb|De [[Penrose-driehoek|driehoek van Penrose]]. Een driedimensionale figuur die niet kan bestaan
Bestand:Onm_kubus2.png|Onmogelijke kubus
Bestand:Impossible staircase.svg|Oneindige trap
File:Blivet.png|[[Blivet]]
&lt;/gallery&gt;

= '''GESCHIEDENIS ALS CONSTRUCTIE''' =
[[Bestand:Kortrijk-Groeningemonument.jpg|thumb|right|300px|Kortrijk, Groeningemonument uit 1906 (beeldhouwer Godfried Devreese). In Vlaams-nationalistische kring symboliseert deze slag de taalstrijd. De Vlaamse Gemeenschap riep in 1973 11 juli als feestdag van Vlaanderen uit.]]

Geschiedschrijving is, net als het nieuws, onderhevig aan trends. Het is niet zo dat de ‘geschiedenis’ het verleden objectief in beeld brengt. Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Zo is het resultaat van hun denkwerk verschillend. 'Al zolang ze bestaat, heeft de geschiedschrijving een ingewikkelde band met de politieke macht' schrijft Anne Morelli in haar boek ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië.'' Jacques R. Pauwels heeft het iets recenter over ''De grote mythen van de moderne geschiedenis.'' Hij steekt van wal met 'Mythen zijn geen leugens' maar fantasieverhalen met een kern van waarheid. Mythes bevatten 'een kern van historische werkelijkheid maar dienen niet om die werkelijkheid uit de doeken te doen. Ze streven ernaar mensen te socialiseren, hen met de stand van zaken in hun maatschappij tevreden te stellen of minstens te verzoenen, ook - en vooral - wanneer er eigenlijk goede redenen bestaan om ontevreden te zijn met de status quo en verandering te willen, eventueel zelfs radicale, revolutionaire verandering.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. De grote mythen van de moderne geschiedenis. Epo, Berchem, 2019, p. 7-8.&lt;/ref&gt;

== Geschiedenis en macht ==
Het lijkt op wat Morelli schrijft: 'Vanaf de oudheid heeft de historicus de machtshebbers bezongen, hun veroveringen gelegitimeerd, vanuit het verleden hun identiteit bepaald en hun voorouderlijke deugden verheerlijkt. De historicus gaf de natie zijn wortels. Te vaak vergeten we dat de historicus buiten zijn onderzoek kan. De historicus is een kind van zijn tijd, heeft zijn aandachtspunten en zijn blinde vlekken, zijn sympathieën, banden en kent de dingen waar hij beter niets over schrijft. De historicus is soms een militant of een machtsdienaar. Zo ‘maakt’ hij -bewust of onbewust - het verleden. Dé voorbeelden vinden we in de 19de eeuw, toen de romantiek naar de ziel van het volk zocht, ter onderscheid met anderen. Historici zochten de ziel en vonden ze in het verleden vol 'feiten' die, met de nodige rangschikking en interpretatie, voor deze identiteit zorgden. Deze 'mythen' toonden dat bodem en ras in een ver verleden al onze identiteit vormden.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MORELLI ANNE (Ed.). ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië''. Epo, Berchem, 1996, pp. 7-21.&lt;/ref&gt; 

=== Anne Morelli ===
Het boek van Anne Morelli ''Les Grands Mythes de l’histoire de Belgique, de Flandre et de Wallonie'' verkocht als een zoet broodje. In enkel weken tijd gingen 10.000 exemplaren over de toonbank en lokte het boek historische en politieke reacties uit. Het magazine ''Front National de Belgique'' beschuldigde het boek ervan de fierheid van de Natie aan te tasten en de goede naam van de Belgen te besmeuren: 'Het maakt ons verleden en onze nationale helden met de grond gelijk en volgens de auteurs kan alleen een imbeciel of een idioot trots zijn op onze geschiedenis.' Extreem rechts gebruikte de argumenten in haar pamfletten. 

=== Kortrijk 1302-1902 ===
Jo Tollebeek en Tom Verschaffel ontmaskeren in de ''Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging'' de mythe van de veldslag op 11 juli 1302 waarin een leger van Vlaamse ambachtslui het Franse ridderleger op de Groeningekouter verslaan. 'Deze veldslag kaderde in het verzet van (een gedeelte van) Vlaanderen tegen de veroveringsdrang van het Frankrijk van Filips de Schone' schrijven ze. Vanaf het midden van de negentiende eeuw komt de benaming Guldensporenslag in zwang, door de publicatie van Hendrik Conscienses ''De Leeuw van Vlaanderen'' en doet de naam denken aan een romantische tijd vol heroïsche vrijheidsdrang tegen een reeks vreemde onderdrukkers: de Romeinen en Caesar, de Fransen (1302), de Spanjaarden (de Geuzen en de Tachtigjarige Oorlog), de Oostenrijkers (Jan de Lichte) en de Nederlanders. Conscience is niet de eerste die 1302 onder de aandacht brengt; toch is het zijn ''Leeuw van Vlaenderen'' die zich vanaf 1838 in het Vlaamse bewustzijn nestelt, zonder dat die in tegenspraak is met de vaderlandsliefde voor België. Naarmate de Vlaamse Beweging evolueert, verschuift de betekenis van de Guldensporenslag.

=== Vier keer feest ===
De symbolenstrijd bereikt een hoogtepunt in Kortrijk in 1902, bij de zeshonderdste verjaardag. De voorbereidingen beginnen in 1891 en Guido Gezelle schaart zich achter het initiatief. Omwille van ideologische twisten onder de organisatoren komen er uiteindelijk vier feesten: op 13 juli organiseert de Vlaamsche Volksraad een eerste manifestatie; diezelfde dag betoogt het liberale Vaderlandsch Comiteit; op 17 augustus volgt het feest van de katholieken; en nog eens veertien dagen later trekken de socialisten -met tweetalige slogans (&quot;De strijd van Kortrijk was een strijd tegen de rijken&quot;)- door de Kortrijkse straten. Door de strubbelingen raakt het standbeeld voor de Groeningekouter niet tijdig klaar; het zou in 1906 worden onthuld. De cultus van 1302 is sedert 1973 officieel: 11 juli is de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap.

== Ideologie ==
Vertrekkend van dit soort ideeën verspreidden schoolboeken in het verleden een patriottische geschiedenis en het nationaal gevoel. Ook al kende België weinig geschiedenis-catechismussen, toch herhaalden schoolboeken generatie na generatie clichés en stereotypen die tonen dat België ten tijde van Jules Caesar een identiteit bezat. De historicus Eric Hobsbawm beschreef de geschiedenisvervalsers en stelt dat 'geschiedenis de grondstof is voor nationalistische, etnische of fundamentalistische ideologieën, zoals de papaver dat is voor de heroïneverslaafde.' 

=== I. Nationalisme ===
[[Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|300px|'''732_TECHNOLOGIE MAAKT HET VERSCHIL''' Carl von Steuben, of is het Charles Auguste Steuben? (1788–1856) schildert in 1837 de Slag bij Poitiers uit het jaar 732 in een Romantische versie. De slag is bekend omdat de stijgbeugel de doorslag geeft. Frankische ruiters ondervinden dat ze vast in het zadel zitten om hun bijlen en tweesnijdende zwaarden rond te zwaaien, zonder evenwichtsverlies. Haaksperen drukken de Moorse schilden weg zonder dat ze van hun paard vallen. Het schilderij hangt in Versailles. De stijgbeugel was niet nieuw, de Hunnen gebruikten die eerder. Voor de Brit Edward Creasy is deze slag één van de vijftien belangrijkste uit de wereldgeschiedenis. Hij beschreef dat in zijn boek ''The Fifteen Decisive Battles of the World'' uit 1851. Klopt het dat aldus Bart de Wever - dixit Europajournalist Paul Goossens - hier de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis begint met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam?  Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.&lt;/ref&gt;]] 

Als het aan Bart De Wever ligt, begint de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam, verslagen in 732 bij Potiers. Europajournalist Paul Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd. Niet het Verdrag van Rome, wel de slag van Potiers in 732 zou, volgens De Wever, die in deze een doorslagje van die van radicaal-rechts is, het echte begin van een verenigd Europa zijn. Volgens die canon moeten Robert Schuman en Jean Monnet als fouding fathers de plaats ruimen voor de Frankische krijgsheer Karel Martel, bastaardzoon van Pepijn van Herstal en cultfiguur van extreemrechts. Tegelijkertijd wordt het concentratiekamp Auschwitz tot een Pools provinciestadje gedegradeerd en krijgt de Europese eenwording een een radicaal andere inspiratiebron. De Europese burgeroorlog (WOII) en de Holocaust verdwijnen op de achtergrond, de islamitische andere wordt nu de raison d'etre van de eenheid. Een verleden van kruistochten en de reconquista's wordt weer actueel. Daarmee ligt de Europese identiteit in de voor Vlaamse nationalisten vertrouwde antagonistische bedding. Als het Vlaamse wij een smoel kreeg, is het omdat het zich tegen de Belgische &quot;vijand&quot; kon afzetten. &quot;Het is een onmiskenbaar feit&quot; schrijft De Wever, &quot;dat een externe vijand een zeer tastbare en doorslaggevende rol kan spelen in identiteitsvormingsprocessen.&quot; In zijn recept voor Europa zit het er allemaal in: meer Potiers en de promotie van de politieke islam tot uitverkoren Europese vijand' en een minder prominente aanwezigheid van de Holocaust.
'Is dat een radicaal-rechts verhaal?' vraagt Goossens zich af. 'Ongetwijfeld, maar niet voor De Wever. Voor hem is de Koran geen license to kill en is er geen sprake van botsende beschavingen, wel van een conflict over het voortbestaan van de moderniteit. Het zal de radicalen een zorg zijn. Hun memes en vlaggen zijn immuun voor subtiel denken. Voor De Wever daarentegen draait het allemaal rond de moderniteit. Daarom de noodzaak van een leidcultuur met de verlichting als kompas. Dat klinkt mooi, maar het valt op dat het conservatieve orkest de verlichting pas begint af te stoffen als de moslim in de buurt is. Als het over ongelijkheid, mensen in nood op de Middellandse Zee en de inspiratie van de Europese Unie gaat, stopt die muziek. De Wever houdt niet van half werk. Omdat een identitaire beweging niet zonder vijand kan, heeft hij er meteen twee in de aanbieding: de politieke islam dus en de ‘postmodernisten en cultuurrelativisten’. Dat nihilistische volkje sleurde Europa in een spiraal van identitaire zelfdestructie, cultiveerde de zelfschaamte en hypothekeert een groot verhaal over een mythisch verleden. Pas als met die binnenlandse vijand is afgerekend, kan de externe vijand worden aangepakt en ontstaat er ruimte voor Europese trots en kan met een luid ‘Europa is van ons’ het afscheid van Auschwitz afgekondigd worden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.&lt;/ref&gt; 

=== II. Media en propaganda ===
[[Bestand:Honoré_de_Balzac_(1842)_Detail.jpg|thumb|right|300px|Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'?]]

==== Media indoctrinatie ====
Voor ideologieën is het verleden essentieel en wie er geen heeft, kan het uitvinden. Jacques Pauwels voegt een tweede ideologie toe. Hij stelt dat het triestig is gesteld met het historisch besef (lees: de kritische geest) en dat de media, veel meer dan het onderwijs ons doordringt van een eindeloze reeks mythes. Mythes zijn geen leugens, maar fantastische verhalen met een kern van waarheid. Naast het onderwijs kwamen het internet, de tv en de film en de sociale media. Die voegden - in het beste geval - een kennislaag aan het (ideologische) geschiedenisonderricht toe, in het meest barre geval namen ze de onderwijs-rol gewoon over of schelden sociale media er over heen. Waarom zijn die media zo ijverig bezig om ons de geschiedenis te leren kennen? Essentieel om dit te begrijpen, is dat die media heel vaak privé-eigendom zijn van superrijken. Noam Chomsky maakte die analyse al eerder. En dat er een verband bestaat tussen de media en hun eigenaars wordt doorgaans niet vermeld. Als media ter sprake komen, dan worden die vaak opgevoerd als de waakhond van de democratie, niet als propagandakanalen van multinationals en holdings. Dat deze één procent-elite (die negentig procent van alle rijkdom in haar zakken heeft) niet graag in de belangstelling staat, spreekt voor zich. Daarom zwijgen historische films over de steun die Hitler genoot van Duitse en Amerikaanse (jawel!) industriëlen en bankiers. Net omdat die één procent bang is voor een objectieve kijk, controleert ze de verhalen die ze de wereld instuurt en welke niet. Dit soort selectiviteit zien we bijvoorbeeld bij de betekenis die documentaires geven aan de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Echter, meer dan om Tokyo op de knieën te dwingen, waren de honderdduizenden slachtoffers bedoeld om Moskou te intimideren. Daarom is onze kennis over de Tweede Wereldoorlog ook een Hollywoodproduct waarbij D-day belangrijker is dan wat er in Stalingrad gebeurde. Het zijn de bevoorrechten en de winnaars en niet de underdog of de slachtoffers die de geschiedenis maken. Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'? Ongetwijfeld. En daar is de één-procent-elite zich van bewust. Daarom leidt hun entertainment de aandacht af van waar het werkelijk om draait, namelijk dat rijken rijker worden en armen armer worden. Hun media slagen erin om de kapitalistische kritiek te fnuiken door bijvoorbeeld te eenzijdig te focussen op Hitler als grote schuldenaar van wat er tussen 1939 en 1945 gebeurde en niet op wie centen verdiende aan de oorlog, de wapenhandelaars, de wapenindustrie, Hugo Boss die de kledijlijn voor de Nazi's uitdacht of Bekaert uit Zwevegem (die na de oorlog de Sociale Hogeschool, het latere Ipsoc, ruimsubsidiërde) die de prikkeldraad voor de kampen leverde. Het kapitalisme heeft een vooral verborgen geschiedenis die nauwelijks onder de aandacht komt en verbergt hoe rijken rijker worden. Wie dit wil begrijpen of minstens wil analyseren kan bij de kritische geschiedschrijving terecht.

==== Propaganda ====
In de twintigste eeuw onderzoeken communicatiewetenschappers de mediabeïnvloeding door middel van gedragsonderzoek, diepte- en waarnemingspsychologie, marketing en de metafoortheorie, taal en machtsmechanismen. In 1937, kort na de machtsovername van Hitler in Duitsland (1933) formuleert het Amerikaanse Institute for Propaganda hoe propaganda werkt.

1.	'''Plain Folks Appeal''': gebruik realistische situaties die iedereen herkent, wees betrokken op volkse thema's;

2.	'''Bandwagon Appeal''': als iedereen achter dezelfde kar loopt, moet de boodschap die de kar verspreidt wel juist zijn. Als iedereen in de rij staat voor een ijsje, zijn ze per definitie lekker. We kennen voorbeelden van zelfstandigen die in die optiek de kunstmatige klant creëren;

3.	'''Misleading Numbers''': gebruik desnoods misleidende cijfers, nuanceer harde feiten;

4.	'''Transfer''': gebruik vlaggen, wapenschilden, titels, uniformen, symbolen… iedereen herkent ze;

5.	'''Celebrity''': verwijs naar beroemdheden, namen en autoriteiten, uit het heden en het verleden, prijs de 'comming man' als het voorbeeld voor de toekomst. Deze leider zal ons redden;

6.	'''Glittering Generalities''': grootsprakerige algemeenheden zorgen voor positieve connotaties;

7.	'''Stereotyping''': scheldgedrag herleidt tegenstanders tot karikaturen, maak er een cliché van;

8.	'''Call to Action''': Roep op tot actie zodat mensen niet langer hun schouders ophalen maar zich inzetten en gewaardeerd voelen;

9.	'''Card-Stacking''': schik de kaarten op een andere wijze, bepaal de volgorde van de presentatie. Hou kaarten achter de hand en speel ze uit indien nodig of hou kaarten achter en verzwijg. 

=== III. Veiligheid en angstcultuur ===
[[Bestand:Chernobyl_Hotel_with_reactor_in_background.jpg|thumb|right|300px|De kernramp van Tsjernobyl maakte Ulrich Becks publicatie uit 1986 over de risicosamenleving tot een bestseller in Duitsland.]]

Een derde ideologie focust op wat René Munnik in zijn boek 'Geweldig' de 'veiligheidsideologie' noemt. Zijn er objectieve redenen om aan te nemen dat onze werkelijkheid zo onveilig is? Of zijn we gewoon gevoeliger voor onveiligheid? Ulrich Beck spreekt in 1986 over 'Risikogesellschaft'. 

Zijn boek ''Risikogesellschaft: Auf dem Weg in eine andere Moderne'' (Risicomaatschappij: op weg naar een andere moderniteit) kreeg door de kernramp van Tsjernobyl de status van bestseller en is snel in het Engels vertaald. Het begrip wijst er ''niet'' op dat onze tijd gevaarlijker is dan vroeger. Gezien de levensverwachting, de technologie en de welvaart leven we veiliger dan ooit: ziektes en hongersnoden, natuurrampen en epidemie lieten we achter ons. Met de risicosamenleving wijst Beck op: 

1. de risico's (kernrampen, klimaatsverandering) zijn veroorzaakt door de neveneffecten van onze hoogtechnologische en welvarende, onze moderne en verlichte samenleving (die alles beheersbaar zou houden).

2. risico's, zowel reëel en vermeend nodigen uit tot een angstcultuur via propaganda, ideologie of als ultieme utopische preventie waarbij alles onder controle te houden is.

3. de risico's zijn er om te blijven. Wie nog geboren moet worden kan last krijgen.

4. de risico's zijn niet lokaal, maar wereldwijd.

5. de risico's treffen alle klassen, elk ras, alle leeftijden en sekses.

6. de risico's zijn onzichtbaar. Alleen deskundigen merken ze op.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 7-11.&lt;/ref&gt; 

=== IV. Complottheorieën ===
Complottheorieën halen hun sterkte omdat ze gebaseerd zijn op selectief en speculatief bronnengebruik en hun wantrouwen tegenover wetenschappelijke kennis. Een complottheorie vertrekt van de overtuiging dat verborgen groepen met kwade bedoelingen gebeurtenissen sturen. Kenmerkend is: een verborgen elite; controle; toeval bestaat niet; wantrouwen in officiële verklaringen; het tegenbewijs is deel van het complot. De vraag draait vaak rond de vraag: &quot;Wie heeft macht?&quot; en &quot;Waarom gebeuren dingen?&quot; Complottheorieën bieden eenvoudige antwoorden op complexe processen. Juist omdat zoveel vragen onbeantwoord blijven, ontstaan talloze theorieën. Miljoenen mensen dat de maanlanding van 1969 in een studio is opgenomen. Voorbeelden zijn gecreëerd rond De bende van Nijvel (1982-1985) en hun link met extreemrechtse netwerken, de staatsveiligheid, het NAVO-netwerk Gladio en politieke elites. De aanslagen van 11 september 2001 behoren tot de meest besproken complotthema's. Veel theorieën stellen dat de Amerikaanse overheid betrokken was en dat de Twin Towers gecontroleerd zijn opgeblazen. Recenter zijn de theorieën rond QAnon, de Great Reset, vaccinatiecomplotten, omvolkingstheorieën, de klimaatontkenning...

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags
Bestand:Paardenhangertje_van_Gwijde_van_Namen_Kortrijk_1302__9-01-2010_14-22-14.JPG|Paardenhangertje van Gwijde van Namen
File:Battle_of_Courtrai2.jpg|De Guldensporenslag, tot de negentiende eeuw vergeten, daarna vanonder het stof. Met een doel.
File:Nicaise de Keyser04.jpg|Voorstudie van de slag door Nicaise de Keyser.
File:Guido_Gezelle.jpg|Guido Gezelle (1830-1899)
File:Hendrik_Conscience.jpg|Hendrik Conscience (1812–1883)
File:Leeuwvanvlaenderen.gif|De Leeuw van Vlaanderen verscheen in 1838
File:Groeningepoort.jpg|Groeningepoort in Kortrijk
File:Kortrijk_Groeningeabdij_museum.JPG|Museum Kortrijk 1302
&lt;/gallery&gt;

== Morele paniek en fake news ==
[[Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg|thumb|right|300px|De heksenprocessen van Salem in Amerika begonnen in 1692 en resulteerden in minstens 24 ter dood veroordelingen. Beschuldigingen ten aanzien van vooraanstaanden stopten de processen en deden de morele paniek verdwijnen.]]

[[Bestand:Deep_throat_PD_poster_(restored).png|thumb|right|300px|In deze film is de vrouwelijke seksualiteit het thema. Er zijn eindeloze processen gevoerd over de film. In 23 Amerikaanse staten is die verboden, in het Verenigd Koninkrijk is hij illigaal tot het jaar 2000. Nederland was toleranter. De film draaide uitsluitend voor meerderjarigen in bioscopen met minder dan vijftig zetels.]]

Fake news kan leiden tot morele paniek. Morele paniek is een buitenproportionele, vijandige en gemediatiseerde reactie op een situatie of technologie, een persoon of groep, die waarden en normen lijken te bedreigen. Het begrip verklaart maatschappelijke angstreacties die niet in verhouding staan tot de ernst, het risico, de schade of de dreiging. Morele paniek is een sleutelbegrip uit de sociologie en criminologie en zou voor het eerst gebruikt zijn door Marshall McLuhan in 1964. Jock Young introduceerde het in 1971 in de criminologie en de socioloog Stanley Cohen gaf het begrip bekendheid in zijn klassieker ''Folk Devils en Moral Panics'' uit 1973. Daarin beschrijft hij de jeugdbendes, de ‘Mods’ en de ‘Rockers’.

[[Bestand:Waarom geloof jij fake news.webm|thumb|300px|Waarom geloof jij fake news? - Universiteit van Vlaanderen]]

=== Fasen ===
Morele paniek is gefaseerd en begint met een stereotiepe en overdreven voorstelling van een gebeurtenis. Daarna wordt die geassocieerd met soortgelijke gevallen en gepresenteerd als symptomatisch voor een maatschappelijk probleem. Vervolgens wakkeren doemscenario’s de angst aan en escaleert het tot er justitiële, politionele of juridische maatregelen komen. Soms ebt de paniek na een tijd weg, soms duurt de golf zo lang dat het zelfbeeld van de samenleving verandert. Voor de samenleving maakt het weinig uit of de oorzaak wel of geen hersenschim is en geldt het Thomas-theorema: ''als mensen situaties als werkelijk definiëren, zijn zij werkelijk in hun gevolgen''. Niet de situatie zelf, de perceptie geeft de doorslag.

=== Voorbeelden? Legio! ===
* Satanisch ritueel misbruik.
* De heksenjacht in Vlaanderen (met hoogtepunten tussen 1590-1610) en de processen zoals die in Salem.
* De gevolgen van masturbatie.
* De paniek en massahysterie die in 1938 ontstond bij het hoorspel ''The War of the Worlds'' van het Amerikaanse radioprogramma Mercury Theatre on the Air. Luister hier: [https://sounds.mercurytheatre.info/mercury/381030.mp3 War of the Worlds].
* De zorgen over genetisch gemanipuleerde voeding.
* De invloed van televisiegeweld of in games zoals in Canis Canem Edit en de GTA-reeks.
* Imitatiegedrag van jongeren bij het zien van pornografie zoals in de film ''Deep Throat''.
* In de zomer van 1984 rapporteerden kranten na een dodelijke vechtpartij op het strand van Egmond in Nederland over het ‘kustgeweld’, de ‘geweldsgolven’ en ‘-explosies’, ‘uitbarstingen’ en ‘epidemieën van geweld’, alsof het natuurverschijnselen waren. De paniek kreeg ook de politie, justitie, de horeca en het lokale bestuur in zijn greep en ebde na enige tijd weg. 
* De mediareactie en die van de overheden na de aanslagen op 11 september 2001 en de terroristische aanslagen in Madrid van 11 maart 2004 en de terroristische aanslagen in Londen van 7 juli 2005. In hun representatie van ‘het’ terrorisme dragen overheid en media bij tot paniek omdat ze onnodig angst zaaien door burgers vertrouwd te maken met dreigingen. Dit simplisme brengt de moeizame interetnische verhoudingen onder spanning en leidt de aandacht af van oorlog of genocide.
* De negentiende-eeuwse angst om levend begraven te worden, leidde in 1868 tot het patent op de lijkkist met een ladder voor een uitvinder uit New Jersey.
* In het Engelse Middlesbrough worden in 1987 121 kinderen uit hun huizen geplaatst na misbruik. Artsen gebruikten de techniek 'reflex anale oprekking' waarbij ze de billen uit elkaar schuiven en de anus bestuderen. Later bleek de techniek onwetenschappelijk en met de meeste kinderen was niets aan de hand.
* De angst voor de atoombom tijdens de koude oorlog.
* De angst voor ongrijpbare vijanden zoals al-Qaeda, fijnstof, dioxine, zendmasen...

= '''BETROUWBAAR''' =
[[Bestand:Van_Olden_Barneveldt_Verhoeven_1619.gif|thumb|right|300px|Abraham Verhoeven, een prille 'gazettier' besloot zijn artikels in de Antwerpse krant de ''Nieuwe Tijdinghen'' met het zinnetje &quot;Oft waer is, sal den tydt leeren.' De auteur waarschuwt zo zijn lezers in de vroege zeventiende eeuw voor te hoog gespannen verwachtingen inzake de betrouwbaarheid van zijn schrijfsel. Het bericht is nog relevant. De illustratie vertelt het 'Verhael hoe ende in wat manieren den heere Johan Van Olden-Barneveldt, Advocaet van Hollandt ende den Vrieslant/ is Onthalst gheworden smaendachs voor noen den xiij Mey Anno Duisent zes hondert neghen-thien; T'hantwerpen/By Abraham Verhoeven/op de Lombaerde Veste/inde gulde Sonne, 1619.']]

{{Citaat|'''Door de fragmentarisering van alle kennis is de beleidsvorming er natuurlijk eenvoudiger op geworden. De hooggespecialiseerde takken van moderne wetenschap zijn zo ondoorzichtig geworden dat de mensen die daarin werkzaam zijn, noodgedwongen tot hun dertigste of langer door moeten studeren tot ze kunnen toetreden tot de nieuwe geestelijkheid. Een lange leertijd hebben ze allemaal, maar dat betekent nog niet dat ze het altijd eens zijn over de beste aanpak. De SARS-CoV-2-pandemie heeft duidelijk gemaakt dat de onenigheid onder experts zich zelfs kan uitstrekken tot schijnbaar simpele beslissingen, zoals over het gebruik van een mondkapje. Eind maart 2020 (de pandemie was drie maanden oud) adviseerde de Wereldgezondheidsorganisatie daar nog tegen, tenzij een persoon was besmet, en pas begin juni werd dat advies bijgesteld. Hoe kunnen mensen zonder specialistische kennis daarin partij kiezen of wijs worden uit debatten die vaak eindigen met het intrekken of ontmantelen van claims die daarvoor nog alles bepalend waren?'''|Vaclav Smil}}

Wat de betrouwbaarheid van deze encyclopedie betreft, daar gaan we even klassikaal door. We nemen een schrijfstok of een griffel en een schrijfplank, lei genaamd. We noteren drie vragen, het antwoord erop hoor je in de les.
* Ten eerste: Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt?
* Ten tweede: Wat is betrouwbaarheid?
* Ten derde: Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Peilen is een term uit de scheepvaart, peilingen doe je steeds opnieuw, want je positie verandert constant.

[https://www.youtube.com/watch?v=hA2p8EqvLLI '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: WAT IS BETROUWBAARHEID? (20 Min.)''']

[https://www.youtube.com/watch?v=Xs0K4ApWl4g '''♣ LUISTER HIER NAAR DE GROOTSTE MISLEIDING UIT DE TWINTIGSTE EEUW'''.]

== Weet je dat…? Tuurlijk wel. ==
* Je in naam van iemand anders kan SMS'en?
*  Fototrucage mensen mooier maakt? Of lelijker, als het moet… Vrijwel elke foto in de krant of op internet is bewerkt! Kijk eerst naar [https://www.youtube.com/watch?v=iYhCn0jf46U dit filmpje van Dove] of naar deze ontmaskering.
* Er berichten gemaakt worden om journalisten een loer te draaien. Dergelijke berichten worden canards genoemd. Ze verschillen soms nauwelijks van stadslegendes.
* Goed ogende websites valse informatie doorspelen?
* Journalisten opzettelijk foute berichten de wereld insturen? Kijk op het impulscentrum naar (minstens) een van deze reportages. 1. Orson Welles War of the Worlds (Canvas Days that shook the World); 2. Bye bye Belgium (RTBF).
* Een verkeerd bijschrift bij een prima foto snel geplaatst is?
* De zetduivel vaker toeslaat dan gedacht?
* Sommige mensen wel heel goed gelovig zijn. Klik hier en bel en sms één jaar gratis. In tien dagen tijd tekenden 7200 jongeren in op dit aanbod.
* Een fout gespelde naam? Een foutief jaartal? Een verkeerde leeftijd of woonplaats? Tja, iedereen maakt fouten, niet?

Voor je info gebruikt, evalueer je die. “Ik heb de pest aan informatie, je kunt je eigen vooroordelen niet meer vertrouwen” schrijft Jan Blokker ergens. Het citaat is in een mum van tijd gevonden, geknipt en geplakt in dit document. De referentie is uiteraard vergeten. Informatie wordt altijd gemaakt. Woordvoerders, journalisten, fotografen, redacteurs… één voor één maken zij nieuws of geschiedenis. Toch wordt die menselijke oorsprong snel vergeten. Niet alleen de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid maar elke discipline evalueert informatie. Uiteraard vereist de doorlichting kennis van zaken, maar niettemin bestaan er “typevragen” die ongeacht het onderwerp  gelijk zijn. Zo dient de informatie controleerbaar, nauwkeurig, volledig, redelijk en eerlijk, relevant en actueel te zijn, er dient structuur, overzichtelijkheid en een lay-out te zijn. Voor je aan de controle begint ga je de bedoeling van de makers na. Wat is de aard van je bron?

 * Informatief?
 * Persoonlijk?
 * Commercieel?
 * Opiniërend?

{|
|[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg|thumb|300px|Revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, kort voor de arrestatie door de Russische geheime dienst. In het midden zit Vladimir Lenin.]]
|[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897 - Altered.jpg|thumb|560px|Dezelfde revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, nadat Alexander Maltsjenko in 1930 bij Jozef Stalin in ongenade viel, werd hij verwijderd.]]
|}

== Controleerbaar ==
[[Bestand:CBC_journalists_in_Montreal.jpg|thumb|rigth|300px|Van informatie die een redactionele controle onderging stijgt de betrouwbaarheid. Hier de redactie van de Canadian Broadcasting Corporation in Montreal (Canada) in 1944.]]
 
Betrouwbare info is controleerbaar. Van moeilijk te controleren info daalt de betrouwbaarheid. Anonieme info is onbetrouwbaar. Een cartoon uit The NewYorker toont twee honden voor een monitor, waarvan de ene zegt: ‘Op internet weet niemand dat je een hond bent.’ Een goede site bevat net als een boek de naam van de maker en zijn functie, de naam van de organisatie, een contactadres, een redactieteam, het doel van de organisatie en een datering. Het controleren begint dus met de vraag naar de auteur. Dit maakt een mail mogelijk of een extra controle via Google. Zoek uit wat de expertise van de auteur is, door zijn opleiding, werkomgeving of andere documenten te vinden. Verder kan de maker de controleerbaarheid vergemakkelijken door zijn tekst te onderbouwen met linken, een bibliografie of voetnoten. Eindigen sites op .ac.be of .edu, .org of .gov zijn het universiteiten, organisaties en staatsinstellingen. Trianguleren is het vergelijken van de informatie met minstens twee andere [relevante] bronnen. Twee is noodzakelijk, want op internet wordt veel overgenomen. Als meerdere webpagina’s hetzelfde zeggen over een onderwerp, werkt dit geruststellend. Maar let op, dit kan vals zijn. Wil je meer zekerheid, dan is het nodig om ofwel de site goed te bestuderen, te vergelijken of de commentaren op verwijspagina’s te lezen. Bij tegenstrijdige informatie is het belangrijk te weten welke auteur het meeste autoriteit heeft. Laat in je studie niet na om te wijzen op botsende visies en tegenstrijdige ideeën. Dit helpt bij het ontwikkelen van je eigen mening.

== Nauwkeurig en volledig ==
Als je evalueert op nauwkeurigheid ga je na in welke mate er slordigheden of onnauwkeurigheden voorkomen. Verkeerd taalgebruik en tikfouten tonen aan dat de auteur weinig aandacht schenkt aan de inhoud. Let op voor vage omschrijvingen zoals “men beweert dat er veel wordt…” Dit zijn teksten die lucht verkopen. Op internet verschijnt regelmatig onvolledige info. Andere info is bewust onvolledig en werkt als smaakmaker of zet aan tot kopen, sommige bronnen behandelen het onderwerp oppervlakkig of wekken de indruk het onderwerp volledig te dekken, maar stellen na consultatie teleur.

== Redelijk ==
Objectiviteit bestaat niet. De ‘werkelijkheid’ in taal gieten is ontzettend moeilijk: gewild of ongewild, steeds kijk je door filters van voorkennis, afkomst, behoeften, verwachtingen… Wat je ziet is cultureel bepaald. De discussie subjectief en objectief is hier aan de orde. Daarom is het onredelijk een auteur te vragen objectief te zijn. Verwacht van de auteur dat hij afstand doet van vooringenomenheid, een redelijke argumentatie gebruikt en eventueel uiteenlopende visies poneert. Vraag je af welk belang de auteur bij het onderwerp heeft. Zo rapporteert Greenpeace anders over een olietanker dan de eigenaar. Hoe redelijk is de informatie? Worden de ingenomen standpunten geëxpliciteerd? Wordt de website gesponsord? Hoe evenwichtig worden tegengestelde standpunten gepresenteerd? Is de term 'subsidieslurpers' een alitererende metafoor die wat suggereert of een objectief begrip?

 FEITEN ≠ TAAL

 REALITEIT ≠ JE MENING
  
 FEITEN ≠ JE MENING ≠ TAAL

In hoeverre weerspiegelen gedachten realiteit? En, in welke mate zijn we in staat om de realiteit die we feiten noemen, te beschrijven?

== Eerlijk ==
[[Bestand:Pinocchio_1940.jpg|thumb|right|300px|Eerlijke info staat tegenover leugenachtige info en die is niet altijd even makkelijk te herkennen als bij Pinocchio.]] 

Eerlijkheid is het (on)bewust manipuleren, verdraaien of verzwijgen. Worden de standpunten eerlijk gepresenteerd? Neemt de auteur een standpunt in? Is de partijdigheid acceptabel? Wordt dat standpunt gepresenteerd als een mening of als een feit? Eerlijkheid gebiedt dat feiten als feiten voorgesteld worden en meningen als meningen.

;Feiten

Een feit is aanvaard omdat dit bleek uit onderzoek of omdat het aanvaard is. In het alledaags taalgebruik is een feit “zeker” en kan het geobserveerd worden. Als het feit een tijd bestaat, is dit een situatie of een structuur. Als het om een verandering van structuur gaat, is dit een proces [industrialisatie, emancipatie]. Een kortstondig proces is een gebeurtenis. Zoek voor onderstaande 'feiten' voorbeelden.
* Object (voorwerp), bv:
* Plaats (ligging), bv:
* Gebeurtenis (kwestie), bv:
* Structuur (situatie of toestand), bv:
* Proces (evolutie) bv:

;Meningen

Over een mening kan je discussiëren. Een mening is een waardeoordeel of vooroordeel, een voorkeur en verwachting, een veronderstelling of een stelling. De nuances zijn subtiel. Een waardeoordeel berust op een interpretatie die je aanvaardt maar niet met feiten te ontzenuwen is, omdat de feiten verschillend worden uitgelegd. Bij een vooroordeel is men zich niet bewust van het waardeoordeel. Een veronderstelling en een stelling liggen dicht bij elkaar, net als een voorkeuren en verwachtingen. Een veronderstelling berust op een indruk of interpretatie, een stelling wordt gevolgd door een argumentatie en gaat vooraf aan een redenering [want, immers, daaruit volgt]. Een voorkeur leidt je aandacht [af]. Bij een voorkeur kan je kiezen, bij een verwachting [hoop] hoeft het object niet eens aanwezig te zijn.
* Vooroordeel (een ongecontroleerde mening), bv:
* Waardeoordeel (interpretatie), bv:
* Stelling (positie), bv:
* Veronderstelling (hypothese), bv:
* Voorkeur (neiging), bv:
* Verwachting (hoop), bv:

Laat extreem positieve en extreem negatieve meningen voor wat ze zijn. Soms laten journalisten hun mening in de tekst klinken zoals in dit citaat. “De scheiding der machten werd pas in de zeventiende eeuw geproclameerd door John Locke.” Het woordje ''pas'' zorgt dat een feit als mening voorgesteld wordt. Ook het omgekeerde is mogelijk, zoals deze uitspraak: “Een vondelingenschuif is moreel verwerpelijk en een welvaartsstaat onwaardig.” Dit is een mening die als feit wordt omschreven. Beter zou zijn “Ik vind een…” Het is een kwestie van academische training. Veel moeilijker is om als lezer feiten te herkennen die als mening zijn omschreven of om meningen te herkennen die als feit zijn omschreven.

== Wetenschappelijk of populariserend? ==
* Kijk naar [https://www.youtube.com/watch?v=9r8GNYi5K-Y deze (Belgische) reportage] en [https://www.youtube.com/watch?v=CMne7lqobT8 deze (Nederlandse) reportage] waarbij Bart Van Loo zijn boek De Bourgondiërs voorstelt. Er komt kritiek op zijn aanpak: Bart van Loo zou de geschiedenis te eenzijdig voorstellen. [https://www.youtube.com/watch?v=7gOlTlqY41s Kijk hier.]

== Fictie versus non-fictie ==
[[Bestand:Orson_Welles_1937.jpg|thumb|300px|Orson Welles liet in 1938 de wereld weten wat er kan foutlopen als men te goedgelovig is en onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt of als men fictie met non-fictie gaat verwarren.]]

[[Bestand:Posta_Romana_-_1959_-_Laika_120_B.jpg|thumb|300px|Laika, de eerste hond in de ruimte. Hoeveel dieren gingen haar voor? Laika keerde nooit terug, dat wordt weinig gezegd. Laika ging niet als eerste dier de ruimte in, wel als eerste dier in een baan om de aarde. Voor haar waren er al dieren in de ruimte. In 1947 stuurden de VS. fruitvliegen mee op een raketvlucht. In 1948 en 1949 volgen de apen Albert I en Albert II. De Sovjet-Unie lanceerde vanaf 1951 honden op suborbitale vluchten. Dezik en Tsygan bereikten de ruimte en keren levend terug. Op 3 november 1957 is Laika, een zwerfhond uit Moskou, gelanceerd aan boord van Sputnik 2. De Sovjets wisten vooraf at er geen mogelijkheid was om haar terug te brengen. Jarenlang vertelde de Sovjetregering dat Laika dagen overleefde en daarna humaan euthanaseerde toen de zuurstof opraakte. Het verhaal bleek onwaar. In 2002 maakten Russische wetenschappers bekend wat er gebeurde. Kort na de lancering werkte het koelsysteem van de capsule niet goed. De temperatuur in de cabine liep op en Laika stierf na vijf tot zeven uur, door oververhitting en stress. De Sputnik bleef maanden rond de aarde cirkelen en op 14 april 1958 keerde de satelliet ongecontroleerd terug in de atmosfeer en verbrandde. Laika's resten gingen verloren.]]

Als Fictie en non-fictie zich met elkaar gaan vermengen wordt het voor de kijker, luisteraar of lezer wel moeilijk om het waarheidsgehalte of de betrouwbaarheid te peilen. De VPRO documentaire van 52 min. Kijk aandachtig naar het bedrog der bedriegenis. Trek er een uurtje voor uit en lees vooral niet verder, anders is de fun er af.

Wat je zag is ''Opération Lune'' die probeert aan te tonen dat we erg gevoelig zijn voor misleiding door te stellen dat Stanley Kubrick de eerste stappen op de maan in een studio filmde. Deze regisseur kennen we van Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, 2001: A Space Odyssey (uit 1968), A Clockwork Orange, Barry Lyndon, The Shining, Full Metal Jacket en Eyes Wide Shut. Deze regisseur heeft uiteraard niets met de maanlanding van doen, hij is postuum opgevoerd als regisseur van de allerbelangrijkste film ter wereld. ''Opération Lune'' is geen documentaire maar een 'mocumentaire'. Ze wil de kijker te misleiden. Waarom? Puur om aan te tonen dat mensen te of erg goedgelovig zijn. Tot op welk punt ben jij meegegaan in dit verhaal?

Het woord Mocumentaire komt uit de combinatie van documentaire (feiten en waarheidsgetrouwe rapportage) en de M van Movie (fictie) en 'to moc', iemand op het verkeerde been zetten. Pas op het einde is het duidelijk dat het om een grap gaat. Sommige studenten kijken de film vol (on)geloof uit, anderen zijn al vanaf de helft kritisch... Hoe gealarmeerd was jij?

;Kijken
* [https://www.youtube.com/watch?v=EqHg8YSJWRk Operation Lune] BEELDFRAGEMENT debat met William Karel, regisseur van de mocumentaire.

;De hoofdpersonages
&lt;gallery&gt;
A11v 1092338.ogg|Armstrong stapt als eerste mens op de Maan (tv)
File:Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg|'''Joeri Gagarin (1934–1968) was geen lang leven beschoren.'''
File:Aldrin_Apollo_11.jpg|'''Buzz Aldrin, Apollo 11, gefotografeerd door Neil Armstrong'''
File:Ap11-s69-31740.jpg|'''Bemanning Apollo 11'''
File:Kennedy_vonbraun_19may63_02.jpg|'''Wernher von Braun met John F. Kennedy gekend als J.F.K.'''
File:Dornberger-Axster-von_Braun_(jha).jpg|'''Von Braun bij de overgave.'''
File:V1_Soest.JPG|'''V1-rakket.'''
File:V-2-Nederlands.jpg|'''V2-raket)'''
File:First photo from space.jpg|'''In 1946 neemt een V2 de eerste foto's uit de ruimte.'''
File:Project_Paperclip_Team_at_Fort_Bliss.jpg|'''Operatie Paperclip: Von Braun ging niet alleen naar de V.S.'''
&lt;/gallery&gt;

== Relevant en actueel ==
Relevant wil zeggen betrekking hebben op je onderwerp. Wanneer is de info gepubliceerd? Wanneer is de site gemaakt en voor het laatst aangepast? Hoe actueel zijn de links? 

== Lay out ==
Een aantrekkelijke lay-out en een overzichtelijke navigatie bewijzen aandacht voor de paginaontwikkeling. Doorgaans wijst dit erop dat er aan de inhoud is gewerkt. Maar de redenering is niet absoluut. Het kan dat een grafisch talent een fijne inhoudloze pagina maakt, of dat vorsers geen grafisch verstand hebben. 'De inhoud is belangrijker dan de vorm' klinkt het argument dan. Maar toch. Schreeuwerige pagina’s duiden op informatietekort, op een vingeroefening of verdoezelen de onkunde van de maker. Vragen over de esthetica helpen bij de evaluatie.

;Stel vragen zoals: 
* Hoe verzorgd zijn de tekst en de afbeeldingen? 
* Worden er compositieprincipes gevolgd? 
* Is het ontwerp complex? Oogverblindend? 
* Is de tekst leesvriendelijk?
* Is de structuur overzichtelijk? 
* Is de lay-out of de interface duidelijk?

== Informatie in tijden van oorlog ==
{{Citaat|'''In oorlogstijd is de waarheid het eerste slachtoffer.'''|Boake Carter, journalist, 1900-1944.}}

{{Citaat|'''Voltaire heeft het ons geleerd: we moeten systematisch aan alles twijfelen.'''|Anne Morelli}}

Tijdens oorlogen of andere conflicten tussen twee groepen duiken tien principes die de propagandamachine ondersteunen. Anne Morelli somt ze op.

# 'Wij willen geen oorlog.'
# Alleen de vijand treft schuld, die heeft om oorlog gevraagd.
# Dit is geen oorlog tegen de mensen, maar tegen de leider van de tegenpartij.
# Het doel is nobel, zeker geen materieel gewin.
# De vijand begaat wreedheden. Als wij schade berokkenen is dat per ongeluk.
# De vijand gebruikt illegale wapens.
# Onze verlies is beperkt, die van de vijand groot.
# Kunstenaars en intellectuele steunen de zaak.
# De oorlog heeft een heilig karakter.
# Wie de propaganda in twijfel trekt, is een verrader.

= '''PINOKKIOTEST''' =
De Pinokkiotest is een checklist die je helpt inschatten hoe (on)betrouwbaar sommige info is. Je kan de test vinden op [https://sadan.wdfiles.com/local--files/5-evalueren/PINOKKIOTEST.pdf deze vragenlijst]. De test is vergelijkbaar met de [https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/mediatheek/downloads/craap-scoreformulier-nl.pdf CRAAP]-test die in het vak informatievaardigheden ter sprake komt. 

= '''EXAMENVRAGEN''' =
== A-Vragen ==
(S&amp;V)Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: Apollo (god), Nietzsche, Herbert George Wells, Howard Koch, Orson Welles, Jozef Stalin, Koude Oorlog, kunstmaan, The War of the Worlds, Milan Kundera, De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, Louis-Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht, Voyage au bout de la nuit, Anne Morelli, De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, Guido Gezelle, Hendrik Conscience, Kortrijk 1302, De Leeuw van Vlaenderen (1838), Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Charles Darwin (1809-1882), Robespierre, Karl Marx, René Descartes, Opération Lune, J.F. Kennedy, Werhner von Braun, Joeri Gagarin, Richard Nixon, Houston (Texas), Cape Canaveral (Florida), Mocumentaire, Stanley Kubrick, 21 juli 1969, Neil Armstrong, Apollo 11, Apolloprogramma, Operatie paperclip.

== B-Vragen ==
* S&amp;V.In de geschiedenis kunnen we verschillende denkrichtingen onderscheiden. Zo kunnen we het model van de &quot;eeuwige terugkeer&quot; tegenover het &quot;verlichtingsmodel&quot; plaatsen. Illustreer dit op het niveau van het denken over geschiedenis, het resultaat, het doel, de richting, de motor en de gevolgen van dit denken. Geef bij beide richtingen één of meerdere vertegenwoordigers.
* S&amp;V.&quot;De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om...&quot; 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren?  
* S&amp;V.Leg uit en toon aan met voorbeelden: &quot;Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen op een bepaalde manier te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Objectiviteit is niet mogelijk.&quot;  
* Wat kun je vertellen over Karl Marx en het dialectisch principe?
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Milan Kundera, 2. Louis-Ferdinand Céline, 3. Anne Morelli, 4. Hendrik Conscience, 5. Immanuel Kant, 6. Christus.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Diderot en D'Alembert, 2. Charles Darwin, 3. J.F. Kennedy, 4. Orson Welles, 5. Copernicus, 6. Plato.
* S&amp;VPlaats in chronologisch volgorde en wat weet je over... 1. Karl Marx, 2. Apollo 11, 3. H.G. Wells schrijft The War of the Worlds, 4. Voltaire 5. Orson Welles maakt een radioprogramma met de naam War of the Worlds, 6. Franse Revolutie.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Apolloprogramma, 2. John Locke, 3. Neil Armstrong zet eerste stappen op de maan, 4. Robespierre, 5. Nietzsche, 6. Scheiding Oost- en West-Romeinse rijk.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 3. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. Opération Lune (mocumentaire), 5. Werhner von Braun, 6. Guldensporenslag.

 
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Joeri Gagarin overlijdt, 2. Het Colosseum wordt gebouwd, 3. Richard Nixon wordt president, 4. Tweede Wereldoorlog, 5. Stanley Kubrick maakt zijn laatste film, 6. De eerste Kruistocht. 
* S&amp;V.Wat is betrouwbaarheid? Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt?
* S&amp;V.Leg uit, waarom is de Spoetnik 1, de eerste satelliet zo belangrijk. Situeer ze in de tijd. Betrek woorden zoals Koude oorlog, Gagarin, Expo '58, Kennedy en Space Race in je antwoord.

== C-Vragen ==
* S&amp;V.Kundera: &quot;De idee van de eeuwige terugkeer der dingen is raadselachtig en Nietzsche heeft er andere filosofen mee in verlegenheid gebracht: te denken dat alles zich eens zou herhalen zoals we het al beleefd hebben, en dat ook die herhaling eindeloos zou doorgaan.&quot; Wat wil deze &quot;dwaze&quot; mythe van de eeuwige terugkeer der dingen zeggen? Valt het je ook wel eens voor - hetgeen voor Kundera het geval is - dat je &quot;ontroering voelt bij het bekijken van foto's van Hitler?&quot; Wat is het gevolg dat Kundera uit een dergelijk merkwaardige ervaring trekt? Wat denk je daar zelf over?

 
* S&amp;V.L.F. Céline: &quot;De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken...&quot; Waar heeft Céline het over in bovenstaande citaat, genomen uit Reis naar het einde van de nacht? Geef een persoonlijke kritiek.
* S&amp;V.De media gebruiken verschillende technieken om de kijker te doen geloven dat hun boodschap 'waar' is.  Welke technieken haal je uit deze film die het realiteitsgehalte van de boodschap verhogen?  En, waar gaan de filmmakers door het lint.  Of, met andere woorden, waar kan je in de film merken dat het hier om een 'vervalsing' van de realiteit gaat?
* S&amp;V.Wat is betrouwbaarheid, waarom is betrouwbare info zo belangrijk en hoe kan je achterhalen of informatie betrouwbaar is?
* S&amp;V.Leg uit: De meesten beschouwen 'geschiedenis' als iets 'passief'. Geschiedenis was er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! 
* S&amp;V.Leg uit: De 'actieve constructie' van de geschiedenis is een vraag die op filosofisch vlak tot tien verschillende vragen leidt. Gebruik Hegel en de universiteit van Berlijn in je antwoord.
* S&amp;V.Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Waarom spreken we van peilen?

== D-Vragen ==
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;360&quot;&gt;
Bestand:TheMatrixAnimated.gif
Down the Rabbit Hole.png
Milan Kundera redux.jpg
L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg
Gerrit Komrij (1981).jpg
Anne Morelli.jpg
Bestand:Hegel portrait by Schlesinger 1831.jpg
Descartes Discours de la Methode.jpg
Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg
Jean Le Rond d'Alembert, by French school.jpg
Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg
Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg
John Locke.jpg
GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
Montesquieu 1.png
Immanuel Kant (painted portrait).jpg
Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg
Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg
Social contract rousseau page.jpg
EmileTitle.jpeg
Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg
James Watt by Henry Howard.jpg
François Quesnay.jpg
Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif
AdamSmith.jpg
Louis XIV of France.jpg
Koning Louis XV; Hyacinthe Rigaud.jpg
Ludvig XVI av Frankrike porträtterad av AF Callet.jpg
Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg
Women's March on Versailles01.jpg
Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg
LouisXVIExecutionBig.jpg
Jacques-Louis David - Marie Antoinette on the Way to the Guillotine.jpg
Exécution de Marie Antoinette le 16 octobre 1793.jpg
Robespierre.jpg
Gros - First Consul Bonaparte (Detail).png
Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg
Bestand:David Van Reybrouck.jpg
Bestand:Jose Ortega y Gasset.jpg
Karl Marx 001.jpg
Kortrijk-Groeningemonument.jpg
Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png
Bestand:Honoré de Balzac (1842) Detail.jpg
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG
Battle of Courtrai2.jpg
Nicaise de Keyser04.jpg
Guido Gezelle.jpg
Hendrik Conscience.jpg
Leeuwvanvlaenderen.gif
Groeningepoort.jpg
Kortrijk Groeningeabdij museum.JPG
Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg
Bestand:Deep throat PD poster (restored).png
Bestand:Van Olden Barneveldt Verhoeven 1619.gif
Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg
Bestand:Pinocchio 1940.jpg
Orson Welles 1937.jpg
A11v 1092338.ogg
Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg
Aldrin Apollo 11.jpg
Ap11-s69-31740.jpg
Kennedy vonbraun 19may63 02.jpg
Dornberger-Axster-von Braun (jha).jpg
V1 Soest.JPG
V-2-Nederlands.jpg
First photo from space.jpg
Project Paperclip Team at Fort Bliss.jpg
Bestand:Posta Romana - 1959 - Laika 120 B.jpg
&lt;/gallery&gt;

= '''BIBLIOGRAFISCHE NOTEN''' =
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>h4uhn41hskhwhz6eljnawyj1r5hv4q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432285</id>
      <parentid>432284</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107397" sha1="iuz1h2b8gutwvkwtwa45slya6xp0paf" xml:space="preserve">{{Wiu2}}
[[Bestand:TheMatrixAnimated.gif|thumb|300px]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL 1. HISTORISCHE MODELLEN, BESEF EN DENKRICHTINGEN''' &lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;WAT IS GESCHIEDENIS EIGENLIJK?&lt;/span&gt;

[[Bestand:Down_the_Rabbit_Hole.png|thumb|300px|♣ '''TUINTIP'''  Down the rabbit-hole?  Op een zomerdag luistert Alice Liddell aan de oever van een meer naar haar oudere zus die een saai boek voorleest. Alices verveling verdwijnt als er een pratend konijn passeert. Het is gehaast en houdt de tijd op zijn horloge (de geschiedenis?) in de gaten en springt in een hol. Alice volgt en valt de dieperik in. Een deurtje verbergt een prachttuin, een flesje met het opschrift &quot;drink mij&quot; maakt haar klein genoeg om de deur door te kunnen. Spring in het gat en deze geschiedenistuin en laat je verwonderen zoals Alice. The Matrix kaapte als film het idee van Alice en stelt de vraag of de wereld een illusie is? Plato deed iets vergelijkbaars met de allegorie van de grot. De Matrix visualiseert René Descartes' stelling: 'Ik denk, dus ik ben' en is mee geïnspireerd door de cyberpunk van William Gibson.]]

[[Bestand:Hoe ontdek je nepnieuws (How To Spot Fake News).jpg|thumb|300px|Infographic ''Hoe ontdek je nepnieuws'', uitgegeven door de International Federation of Library Associations and Institutions.]]

{{Citaat|'''Veel vitale cycli van ons lichaam kennen een periodiek verloop: de hartslag, de ademhaling, de afwisseling tussen slapen en waken. Contoleren of ze regelmatig zijn vindt bijna altijd onbewust plaats, maar zelfs de geringste verstoring is voldoende om plotseling de alarmbellen te doen rinkelen. (...) In tegenstelling tot de traditionele zintuigen, hebben wij geen orgaan voor tijdszin.'''|Guido Tonelli}}

{{Citaat|'''Niet lachen, noch huilen, maar begrijpen.'''|Ludo De Witte}}

{{Citaat|'''De geschiedschrijver is een wandelend anachronisme, een ontheemd persoon, die de technieken van vandaag gebruikt om te proberen dingen te weten over gisteren die gisteren zelf niet eens wist. Hij moet waarachtigheid nastreven, hij dient te luisteren naar de woorden die het verleden spreekt, maar hij moet communiceren in een taal die het heden begrijpt.'''|Hilary Mantel}}

{{Citaat|'''Wie wetenschap onderwijst moet ophouden met leerlingen de pap in de mond te geven en hen de mogelijkheid bieden 'het pure plezier van begrip te ontdekken.' Wie cursussen eenvoudigweg doceert, laat de studenten zitten met 'onderontwikkelde intellectuele vaardigheden en weinig besef van de invloed die wetenschap op hun leven heeft'.'''|Amerikaanse Vereniging voor de Vooruitgang van Wetenschap, de uitgever van Science}}

{{Citaat|'''De vraag is of u dat kunt, woorden zoveel verschillende betekenissen geven.'''|Alice in Wonderland}}

{{Citaat|'''De vraag is wie de baas is - punt uit'''|Wiggel Waggel}}

{{Citaat|'''Deze tijd vraagt om optimisme. Pessimisme bewaren we voor slechtere tijden.'''|Jean-Claude Servais&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: NAOMI KLEIN, (vertaald door Jan Willem Reitsma en Pon Ruiter). ''Nee is niet genoeg.'' De Geus, Amsterdam, 2017, p. 275.&lt;/ref&gt;}}

{{Citaat|'''Wetenschap is niet hapklaar en eenduidig. In de coronacrisis zag je vaak twee kampen tegenover elkaar staan die elk het eigen gelijk claimden op basis van één of andere studie. Dat is ook des mensen. We denken allemaal dat we heel kritisch onze standpunten innemen, maar dat is natuurlijk niet zo. We zijn kuddebeesten. Vaak nemen we een standpunt in omdat dat het standpunt is van de groep waar we toe behoren. En dan gaan we achteraf feiten zoeken die die intuïtie bevestigen. Er is zo'n mooi beeld - ik weet niet meer van wie het komt - dat we de feiten gebruiken zoals een dronkaard een lantaarnpaal gebruikt: niet om ons te verlichten, maar als steunpilaar. Ons brein is helemaal niet zo rationeel als we denken. (...) Wie gelooft dat wetenschappers deel van een corrupte elite uitmaken, heeft daar natuurlijk weinig aan. Daar begint het dus mee. Als je zegt aan kritisch denken te doen, maar de wetenschap niet vertrouwt... Tja, dan kun je dus niet kritisch denken. Het paradoxale is net dat die mensen van zichzelf denken dat ze zéér kritisch zijn, en dat de anderen als schapen met de kudde meelopen. Kritisch zijn betekent niet alleen dat je moet durven te denken, maar ook dat je moet durven te vertrouwen - in de wetenschap meer bepaald. Ook wetenschappers kunnen er wel eens naast zitten, maar gemiddeld genomen zijn zij veel betrouwbaardere bronnen dan de algoritmes van You Tube.'''|Patrick Loobuyck&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PATRICK LOOBUYCK. In: ''De Morgen.'' Vrij zijn is niet: doen wat je wilt. 20 augustus 2021.&lt;/ref&gt;}}

{{Citaat|'''Zelfcensuur, aldus, George Orwell, heeft twee nefaste gevolgen. Ze heeft een kwantitatief effect: als voldoende mensen zichzelf censureren, kom je in een samenleving waar politieke censuur regeert. Daar heb je geen bestraffende overheid voor nodig. Mensen staan zelf op de rem, omdat ze sociale uitsluiting (of erger) vrezen. Zelfcensuur heeft een kwalitatief effect: als je je ideeën voor anderen moet verzwijgen, begin je tegen jezelf te liegen. Dat is wat zijn romanfiguren overkomt: ze zijn het contact met het eigen denken kwijt. Daarom is vrijheid van spreken belangrijk: ze bevat de vrijheid om te denken.'''|Tinneke Beeckman}}

{{Citaat|'''Als je geen perverse of persoonlijke agenda hebt, begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep.'''|Mike Leigh}}

{{Citaat|'''Historici hebben een maatschappelijke rol te vervullen. We moeten ons dus niet opsluiten in onze ivoren toren. [...] In het verleden hebben we te veel gedacht dat we documentaires, tentoonstellingen en computerspelletjes moesten maken. We moeten nu weer kiezen voor fundamenteel historisch onderzoek, dat teruggaat naar de bron. Dat is onze corebusiness; wetenschappelijk onderzoek, op basis van onze eigen onderzoeksagenda, tegen de stroom in van de politiek corecte moraliserende boodschap. Zonder onderzoek geen debat en zonder debat geen herinnering. Je kunt de stappen daarin niet overslaan, anders eindig je met lege herdenkingen.'''|Nico Wouters&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC REYNEBEAU. ''Historici moeten hun eigen agenda heroveren.'' In: ''De Standaard'', 11.05.2019, p. 40 &amp; 41.&lt;/ref&gt;}}

'''♥ Klik hier voor [https://www.youtube.com/watch?v=MrmGliMP0bc LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE GESCHIEDENIS ALS ACTIVE CONSTRUCTIE, OBJECTIVITEIT EN VERVALSINGEN].'''

'''♥ Klik hier voor [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken de PowerPoint die bij deze lessen hoort].'''

= '''DRIE TEKSTEN DIE VAN WAL STEKEN''' =
== ''De eeuwige terugkeer der dingen'' van Milan Kundera ==
&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(Eigen bewerking)&lt;/span&gt;

[[Bestand:Milan Kundera redux.jpg|thumb|300px|Milan Kundera (1929-2023) is een Tsjechisch humoristisch, cynisch en melancholisch schrijver met filosofische thema's. Een van zijn bekendste werken is ''De ondraaglijke lichtheid van het bestaan''. Philip Kaufman verfilmde het onder de titel ''The Unbearable Lightness of Being''.]]

[https://www.youtube.com/watch?v=AniUgwUn6oo ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN HET BESTAAN'', 5 MINUTEN.''']

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;De eeuwige terugkeer der dingen is een raadsel en Nietzsche
bracht er andere filosofen mee in verlegenheid: de gedachte dat alles zich eens
herhaalt zoals we het reeds beleefden, en dat die herhaling eindeloos
zou zijn! Wat is de betekenis van deze dwaze mythe?
De mythe negeert dat een voor altijd verdwenen, nooit meer 
terugkerend leven op een schaduw lijkt, gewichtloos is,
bij voorbaat dood is, en al was het huiveringwekkend, prachtig of verheven, de
huiver; de pracht of die verhevenheid zijn van geen betekenis. We hoeven ze
niet voor kennisgeving aan te nemen, evenmin als een oorlog tussen twee
Afrikaanse staten in de veertiende eeuw, die het gezicht van de wereld niet had
veranderd, ondanks het in onbeschrijflijk lijden creperen van
driehonderdduizend negers.
Verandert er dan iets aan die oorlog van twee Afrikaanse staten in de veertiende
eeuw wanneer die zich ontelbaar herhaalt in de eeuwige terugkeer?
Er verandert wel iets; de oorlog wordt een omhoog stekend blok dat blijft, en de
stupiditeit ervan zou onherstelbaar zijn.
Als de Franse Revolutie zich eeuwig zou herhalen, zou de Franse
geschiedschrijving minder trots zijn op Robespierre. Maar omdat ze spreekt
over iets dat nooit meer terugkomt, zijn de bloedige jaren veranderd in louter
woorden, theorieën en discussies, ze zijn lichter geworden dan veren, ze jagen
geen schrik aan. Er is een eindeloos verschil tussen de Robespierre die slechts
één maal in de geschiedenis voorkomt en een Robespierre die eeuwig terug zou
keren om de koppen van de Fransen te laten rollen.
Laten we zeggen dat de gedachte van de eeuwige terugkeer een zeker
perspectief betekent waarin de dingen zich anders vertonen dan we die kennen:
ze vertonen zich zonder de verzachtende omstandigheid van hun voorbijgaande
aard. Deze verzachtende omstandigheid weerhoudt ons namelijk een oordeel uit
te spreken. Hoe kun je iets dat voorbijgaat veroordelen? Het avondrood van de
ondergang kleurt alles met de bekoring van de nostalgie; ook de guillotine.
Onlangs heb ik mezelf betrapt op een ongelooflijk gevoel: ik bladerde in een
boek over Hitler en voelde bij enkele foto's ontroering. Ze herinnerden me aan
mijn kinderjaren; die vielen in de oorlog; sommige leden van mijn familie
kwamen om in Hitlers concentratiekampen; maar wat was hun dood tegenover
het feit dat de foto's van Hitler me herinnerden aan de voorbije tijd van mijn
leven, een tijd die niet meer terugkeert?
Deze verzoening met Hitler verraadt de diepe morele perversiteit, verbonden
met een wereld die in wezen gebaseerd is op het niet bestaan van de terugkeer,
want in die wereld is alles bij voorbaat vergeven en dus ook alles cynisch
toegestaan.
Zou elke seconde van ons leven zich oneindig herhalen, dan zijn we
vastgenageld aan de eeuwigheid zoals Jezus Christus aan het kruis. Dat is een
verschrikkelijk vooruitzicht. In de wereld van de eeuwige terugkeer rust op
elke handeling het gewicht van een ondraaglijke verantwoordelijkheid. Daarom
noemde Nietzsche de idee van de eeuwige terugkeer de zwaarste last (das
schwerste Gewicht).&lt;/span&gt;|Milan Kundera}}

== ''Reis naar het einde van de nacht'' van Louis-Ferdinand Céline&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LOUIS FERDINAND CELINE, vertaald door E.Y. Kummer. ''Reis naar het einde van de nacht.'' Van Oorschot, 2016 (naar de uitgave van 1932), p. 74-77.&lt;/ref&gt; ==
[[Bestand:L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg|thumb|300px|Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) is samen met Marcel Proust één van de meest vertaalde Franse auteurs uit de twintigste eeuw. Zijn literaire werk combineert nihilisme en pacifisme, in een humoristisch-ironische stijl. Céline is controversieel omdat hij tussen 1937 en 1941 antisemitische werken publiceert.]]

[https://www.youtube.com/watch?v=4OC6LKybZs8 ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''REIS NAAR HET EINDE VAN DE NACHT'', 6 MINUTEN.''']

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;Och  man! Ik verzeker je dat deze wereld
er uitsluitend op uit is om iedereen te verneuken! 
Jij bent jong. Ik hoop dat deze paar
minuten vol wijsheid je jaren zullen bijblijven! Luister goed
naar me, kerel; als ze 't hebben over: 'Het medelijden met het
lot, met de omstandigheden van de arme mieter...', laten dan
deze woorden, die in vurige letters boven alle moordende
schijnheiligheid van onze maatschappij schitteren, een uiterst
belangrijk teken aan de wand voor je zijn, waar je niet meer zo
maar aan voorbij mag gaan zonder het belang ervan in te zien.
Hoor, ik zeg jullie, arme donders, altijd de lul in 't leven, geslagen, uitgeperst,
eeuwig en altijd zwetend, ik waarschuw jullie dat als de groten van deze aarde
interesse voor jullie beginnen te krijgen, dan is 't omdat ze op het slagveld
gehakt van jullie willen maken... Dat is het teken... 't Kan niet missen... 't Begint
met liefde voor het volk. Lodewijk XIV die trok zich tenminste geen zak van
het brave volk aan, vergeet dat niet. Lodewijk XV ook niet. Hij veegde er z'n
gat mee af. Natuurlijk was het leven in die tijd niet prettig, het leven van de
arme sloeber is nooit prettig geweest, maar ze werden niet zo hardnekkig en
verbeten om zeep geholpen als nu door onze tirannen. De kleine man, zeg ik je,
wordt alleen met rust gelaten als hij wordt veracht door de groten,
die uitsluitend uit eigenbelang of sadisme aan het volk kunnen denken... De filosofen
mag ik je daar nog op attent maken nu we 't er toch over hebben, diè zijn ermee
begonnen het brave volk van alles wijs te maken... Het volk dat alleen zijn
catechismus kende! Ze zouden 't wel opvoeden, beweerden ze... Nou! Ze
hadden heel wat waarheden te onthullen! Prachtige! Frisse! Schitterende! Je
duizelde ervan! Zo is 't! begon het brave volk te zeggen, zo is 't precies! Zo is 't
helemaal! Daar gaan we allemaal voor sterven! 't Volk wil alleen maar sterven!
Zo zijn de mensen nu eenmaal. 'Leve Diderot!' hebben ze gebruld en toen
'Bravo Voltaire!'. Dat zijn nog 's filosofen! En ook nog leve Carnot, die zo mooi
overwinningen in elkaar kon knutselen! En leve iedereen! Dat zijn tenminste
knapen die 't brave volk niet in onwetendheid en bijgeloof laten verrekken! Zij
wijzen 't de weg naar de vrijheid! Ze maken 't zelfstandig! En ze hebben niet
stilgezeten! Iedereen moet eerst de krant kunnen lezen! Dat is onze redding!
Godverdomme! En snel! Geen analfabeten meer! Die kunnen we niet meer
gebruiken! Alleen maar burgersoldaten! Die stemmen! Die lezen! En die
vechten! En die marcheren! En kushandjes werpen! In dat tempo werd 't brave
volk gauw goed rijp. Het enthousiasme over 't afwerpen van 't juk moet toch
ergens goed voor zijn, waar of niet? Danton stond niet voor Jan Lul zo mooi te
praten. Met wat gebrul, dat zo raak was dat je 't nu nog hoort, had hij in een
handomdraai 't brave volk gemobiliseerd! En dat betekende 't eerste vertrek van
de eerste bataljons geëmancipeerde bezetenen! De eerste stemmende en
vlagdronken klootzakken die Dumouriez met zich meevoerde om zich te laten
doorzeven in Vlaanderen! Dumouriez zelf, die te laat aan dit ongekend nieuw
idealistische spelletje had deelgenomen, had achteraf toch maar liever poen, hij
deserteerde. 't Was onze laatste huurling... Soldaatje spelen voor niets, dat was
wat nieuws... Zo nieuw dat Goethe, al was hij dan Goethe, z'n ogen uitwreef
toen hij in Valmy kwam. Bij het zien van die haveloze vurige cohorten die zich
spontaan kwamen laten afslachten door de koning van Pruisen voor de
verdediging van de gloednieuwe vaderlandslievende fictie, kreeg Goethe het
gevoel dat hij nog heel wat te leren had. 'Van nu af aan, galmde hij schitterend,
helemaal in overeenstemming met z'n talent, begint een nieuw tijdperk!' En
hoe! Daar het systeem uitstekend werkte, ging men daarna helden in serie
afleveren, die hoe langer hoe minder kostten omdat het systeem steeds beter
werd. Iedereen heeft zich er wel bij bevonden. Bismarck, de beide Napoleons,
Barrès wolk, door de Hervorming al aan flarden gerukt en al lang gecondenseerd tot
episcopale spaarpotten. Vroeger was het mode, als je fanatiek was, te roepen:
'Leve Jezus! Op de brandstapel met de ketters!' Maar ja, er waren niet zoveel
ketters en 't waren vrijwilligers... Terwijl we nu zo ver zijn dat onafzienbare
horden zich geroepen voelen om mee te doen als er geschreeuwd wordt: 'Aan de
galg met alle lammelingen! Met alle slappe tinussen! Met de onnozele lezers!
Met miljoenen tegelijk, hoofden rechts!' De kerels die niemand aan flarden
wilden schieten, niemand om zeep willen helpen, die stinkende pacifisten, die
moeten we in hun kladden grijpen en vierendelen! We zullen ze duizend gore
doden laten sterven! En om ze manieren bij te brengen halen we eerst hun
darmen uit hun lijf, hun ogen uit hun kassen en de jaren uit hun stinkend
kwijlerig leven! Kreperen moeten ze bij legioenen en nog eens bij legioenen, in
de pan gehakt worden, leegbloeden, stikken in gifgassen, en dat alles om het
vaderland dierbaarder, vrolijker en lieflijker te maken! En als er nog tuig bij is
dat deze sublieme dingen niet wil begrijpen, moeten ze zich maar onmiddellijk
laten begraven met de anderen, nee, toch maar niet samen met ze, maar
helemaal aan het eind van het kerkhof, onder een onterend grafschrift voor
lafaards zonder idealen, want deze schoften hebben hun grandioos recht
verloren op een stukje schaduw van het monument dat bij aanbesteding door de
gemeente op het middenpad is opgericht voor de fatsoenlijke doden, en ook
hebben ze het recht verloren iets op te vangen van de echo van de minister, die
zondag weer bij de prefect komt pissen om na het middageten bewogen z'n
smoel open te doen boven de graven...&lt;/span&gt;|Louis-Ferdinand Céline}}

== ''Inhaaloefening'' door Gerrit Komrij ==
[[Bestand:Gerrit_Komrij_(1981).jpg|thumb|right|300px|Gerrit Komrij (1944–2012) was een homo-dichter, schrijver, vertaler, criticus, polemist en toneelschrijver uit Nederland met een voorkeur voor Portugal. Hij was van 2000 tot 2004 de Dichter des Vaderlands. Hij stond bekend om zijn virtuoze en kleurrijke taalgebruik en was een gevreesd polemist.]]

[[Bestand:Anne Morelli.jpg|thumb|right|300px|Anne Morelli (1948) is doctor in de geschiedenis en doceert aan de ULB en interesseert zich in de Italiaanse immigratie.]]

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;We zijn genoeg vernederd en bespot

Door halfgeleerden met hun boekenwijsheid

En met hun regelrechte lijn naar God,

Terwijl ze ons verwezen naar de ijstijd.  

We zijn genoeg voor achterlijk versleten.  

Kom vriend, de revolutie start vandaag.  

We zijn met attributen ruim bemeten.  

Dood Galilei met een motorzaag,

Trakteer Voltaire op elektroshocks,

Erasmus op een overdosis speed.  

Maak Bacon, Nietzsche, Swift weer orthodox

Door laster, centrifuge, turboprop,

En wat de Heer betreft: kruisig hem niet,

Maar plak een gele sticker op zijn kop.&lt;/span&gt;|Gerrit Komrij}}

[https://www.youtube.com/watch?v=VL0CZEiEz9g&amp;t=3s '''♠ BEKIJK HIER EEN PROFETISCHE Gerrit Komrij.'''] 

= '''WAT IS GESCHIEDENIS?''' =
[[Bestand:Berlin_Universität_um_1900.jpg|thumb|300px|De Universiteit van Berlijn (foto uit 1900) was de eerste universiteit die - met Hegel - de geschiedfilosofie in haar aanbod opnam. Geschiedfilosofie houdt zich bezig de betekenis van de geschiedenis, analyseert de geschiedschrijving en speculeert over mogelijke teleologische principes zoals: is er een ontwerp, een doel, een richting? Ironisch genoeg vond hier in 1933 de boekenverbranding plaats, tot groot, ironisch ongenoegen van Bertolt Brecht die zijn werk niet op de lijst der afvalligen zag staan. Een Duist bibliothecaris legde in de jaren voorafgaand aan 1933 een lijst aan met boeken die het Nazi-regime niet ondersteunden, het gaat om auteurs die tegenwoordig elke cursus op de hogeschool of de universiteit sieren: Karl Marx, Frederich Nietsche, Sigmund Freud... De universiteitsgebouwen worden compleet verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog, de geallieerde bombardementen laten niets overeind. Tegenwoordig lijkt het plein weer op het oude, althans wat de fascade betreft. Het parkje is nu een plein met een ondergrondse, lege boekenkast.]]

[[Bestand:Hegel_portrait_by_Schlesinger_1831.jpg|thumb|300px|Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) doceert filosofische colleges over geschiedenis aan de Universiteit van Berlijn. Die monden uit in het postuum gepubliceerde ''Vorlesungen über die Philosophie der Weltgeschichte''. Hij beschouwt de wereldgeschiedenis als een rationeel, op vooruitgang gericht proces, geleid door de 'Wereldgeest'. Tijdens zijn professoraat in Berlijn reviseert hij de tekst zonder ophouden. De publicatie verschijnt in 1837, zes jaar na zijn dood.]]

Wat is veiligheids- en welzijnsgeschiedenis? Die vraag is niet makkelijk. Niet toevallig heeft geschiedenis twee betekenissen. 'Het is zowel een wetenschappelijke discipline als het onderzoeksobject van die discipline.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC REYNEBEAU. ''Het had gekund (maar misschien ook niet).'' In: ''De Standaard'', 21.09.2015, p. D10.&lt;/ref&gt; Met andere woorden: de geschiedenis schrijft geschiedenis over de evolutie van de wereld en over zichzelf: over de discipline, over de historicus en zijn voorkeuren en over haar eindeloze beperkingen om tot definitieve inzichten te komen. Wat is geschiedenis, is het best te beantwoorden door de geschiedenis te bekijken als een ‘actieve constructie’. '''Actief''' wil zeggen: hier deed iemand zijn best voor, zijn ''leen'' achter gelegd, gewerkt. '''Constructie''' wil zeggen: iets is gemaakt. Een architect bouwt een bouwwerk, een historicus schrijft een verhaal,  een narratieve constructie die soms meer op kunst lijkt dan op wetenschap. In het beste geval op basis van feiten, in het slechtste geval op basis van verzinsels of hallucinaties. Etymologisch gaat het woord terug op 'historie', afkomstig van het Griekse ιστορία en herkenbaar in het Engelse history/story. Geschiedenis en verhaal zijn een dansend duo.

Schoolbank-kinderen en veel mensen beschouwen 'de geschiedenis' als iets 'passief'. Ze slaan aan het blokken nadat een juf, een meester of een deskundige in hun klasje over het verleden kwam vertellen. Voeling is er weinig. Omdat die leerkracht of die pastoor het hen inlepelde als een 'objectieve realiteit', namen ze het voor waar aan. Geschiedenis is er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! Wat hier problematisch aan is, is het feit dat de woorden ''actief'' en ''passief'' diametraal tegenover elkaar staan net zoals de begrippen objectief en subjectief. De 'actieve constructie' is een vraag die op filosofisch vlak tot tien vragen leidt:

'''1.''' Wanneer begint de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken?

'''2.''' Wie maakt de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken?

'''3.''' Waarom bestaat/maakt hij of zij geschiedenis? Met andere woorden: wat is de reden waarom we over iets spreken? Wat is de reden waarom we onze lessen vullen met bepaalde inhouden? Wat is de reden waarom boekhandels elk jaar weer duizenden boeken verkopen?

'''4.''' Hoe maakt ''men'' de geschiedenis van het veiligheids- en welzijnsdenken? Wat doet een historicus in het archief? Hoeveel begrijpt hij werkelijk van het Middelnederlandse handschrift dat voor hem ligt? Hoe interpreteert de historicus de dementerende dame die hij 's morgens telkens weer gaat interviewen? 

'''5.''' Wat is het doel van het historisch proces? Of, anders gezegd: wat wil men/ik/deze groep bereiken?

'''6.''' Welke richting kunnen we ontwarren in de loop van de geschiedenis en de veiligheid en het welzijn? Ofwel: gaat het vooruit of achteruit? Is de klim moeilijk of glijden we van een leien dak?

'''7.''' Wat is de motor van de geschiedenis? Of: welke drijfveren zorgen voor verandering? Is het de economie? De politiek? De klimaat wijziging? De...

'''8.''' Is er hier sprake van een betrouwbare geschiedenis of gaat het om fake news? Of, met andere woorden: zien wij de wereld zoals hij is of werken er allerlei filters op ons in?

'''9.''' Is geschiedenis een wetenschap of is geschiedenis propaganda, indoctrinatie of brainwashing, is geschiedenis objectief, zoals dat de andere wetenschappen dat beweren? En wat is dat dan, objectiviteit?

'''10.''' Kon de geschiedenis anders lopen? Stel dat Hitler sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog. Of, stel dat hij op 8 oktober 1908 slaagde voor zijn ingangsexamen aan de kunstacademie in Wenen, zoals Eric-Emmanuel Schmitt uitwerkt in zijn roman ''La part de l'autre'' uit 2001. Wie zal het zeggen?

== Tijdsgeest ==
[[Afbeelding:Glass-of-water.jpg|thumb|300px|Half vol of half leeg? Optimisme of pessimisme?]]

[[Bestand:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|thumb|300px|Frans Hals (1582-1666) schildert René Descartes (1596-1650).]]

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Renaissance|1450 -&gt;&gt; Humanisme|1500 -&gt;&gt; Verlichting |1650 -&gt;&gt; Glorious Revolution|1688 -&gt;&gt; Franse Revolutie|1789 -&gt;&gt; Take off Industriële Revolutie|1800 -&gt;&gt; Belgische Revolutie|1830 -&gt;&gt; Liberalisme|1830 -&gt;&gt; Socialisme|1848 -&gt;&gt; Rerum Novarum|1891 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Fin de siècle|1890 -&gt;&gt; Eerste Wereldoorlog|1914  -&gt;&gt; 11 november 1918|1918 -&gt;&gt; Beurskrach|1929 -&gt;&gt; Machtergreifung|1933  -&gt;&gt; Verdrag van München|1938  -&gt;&gt; Tweede Wereldoorlog|1940-1945 &gt;&gt;&gt;'''

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; 1950|Zilveren jaren '50  -&gt;&gt; 1960|Gouden jaren '60 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Oliecrisis|1972 -&gt;&gt; Aids|1979 -&gt;&gt; Kernramp Tsjernobyl|1986 -&gt;&gt; Herald of Free Enterprise|1987 &gt;&gt;&gt;'''

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Val Berlijnse Muur|1989  -&gt;&gt; Het einde van de geschiedenis en de laatste mens|1992 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Nine eleven|2001 -&gt;&gt;  Klimaatvluchtelingen|2014 -&gt;&gt; Klimaatmarsen|2019 -&gt;&gt; Coronacrisis |2020-2023 -&gt;&gt; Russische inval Oekraïne|2022 -&gt;&gt; Oorlog Israël / Hamas|2023 &gt;&gt;&gt; '''

== Waar halen optimisten hun mosterd? ==
'''1754''': Met de ontdekkingsreizen en de daarmee gepaard gaande veroveringen in Amerika, China of Perzië duiken in Europa steeds meer verhalen op van kolonisten die inheemse volken, hun gebruiken en hun politieke organisatie beschrijven. Voltaire en John Locke lezen de bestseller van pater Gabriel Sagart die bij het Wendatvolk verbleef, Jean Jacques Rousseau was vertrouwd met missie- en reisverslagen uit de Grote Meren en indiaanse bronnen en Gottfried Wilhelm Leibniz zocht inspiratie in China.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 38-51.&lt;/ref&gt; René Descartes leert filosoferen door de Mexicaan Antonio Rubio (1548-1615) en ontdekt bij de antikoloniale Quechua-schrijver Felipe Guaman Poma de Ayala (ca. 1535-1616) het 'ego cogito'. Het cartesiaanse denken brengt een paradigmawissel op diverse vlakken. 1. Een binair denken in of-of relaties komt in de plaats van een en-en alternatief denken. Dit dualisme onderscheidt mens en natuur, lichaam (res extensa) en geest (res cogitans) als afzonderlijke werkelijkheden. 2. Er komt de voorkeur om denken over de zaken in plaats van over de verhoudingen ertussen. 3. De wetenschap gaat de natuur domineren. De natuur is niet langer een levend, bezield geheel, maar een machine die volgens wetmatigheden functioneert. Natuurverschijnselen zijn te verklaren door observatie, meting en wiskunde. 4. De Westerling reconstrueert de wereld en brengt ze onder zijn controle, alsof hij god is. Daartoe neemt hij 'afstand' van de dingen met het perspectief, de kaart, de globe, de microscoop of de telescoop. De afstand stelt hem in staat om te klasseren, te meten, te catalogiseren en te veroveren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RAJ PATEL &amp; JASON W. MOORE, vertaald door Huub Stegeman. ''Een geschiedenis van de wereld in zeven goedkope zaken. Een gids voor kapitalisme, natuur en de toekomst van de planeet,'' Boom, Amsterdam, 2019, p. 65-68.&lt;/ref&gt; Dit soort kennismakingen tonen dat de samenleving niet ‘ongelijk’ hoeft te zijn en begrippen zoals vrijheid en gelijkheid, de natuurtoestand en het natuurrecht sijpelen het oude continent binnen. De normen van het absolutisme en de gedragsregels in Versailles installeerden in het zeventiende en achttiende-eeuwse Frankrijk een pikordecultuur die elk aspect van het dagelijkse leven domineert met onder- en bovenschikkingsrituelen. Het ontgaat de filosofen niet dat deze maatschappij anders in te richten is en om dit te onderzoeken schrijft de Académie des Sciences, Art et Belles-Lettres van Dijon een prijsvraag uit die het beste essay zoekt dat ‘de oorsprong van de ongelijkheid’ beschrijft en de vraag beantwoordt of het natuurrecht dit al dan niet rechtvaardigt. 

'''1755''': Jean Jacques Rousseau wint de wedstrijd en publiceert zijn ‘Vertoog over de ongelijkheid’ waarin hij poneert dat de jager-verzamelaar egalitair en in kinderlijke onschuld leven. De landbouwrevolutie, de verstedelijking en de staat beëindigden deze beschaafde oertoestand en bracht de mens behalve literatuur, filosofie en wetenschap ook de bureaucratie, staande legers, het patriarchaat en massamoord. In tegenstelling tot de visie van Thomas Hobbes ontwikkelt de maatschappij zich van goed naar slecht. Rousseau’s idealisme of optimisme geniet de voorkeur van het linkse politieke kamp en is in te vullen door een terugkeer naar de natuurtoestand. De hypothese van Rousseau is op niets gestoeld, hij was niet in staat om het verleden van 10.000 vroeger te onderzoeken. Nomadische groepen zijn niet per definitie egalitair, landbouwsamenlevingen hoeven zich niet per definitie te kenmerken door hiërarchie en privébezit en de eerste steden kenden weinig klassentegenstellingen, autoritaire heersers of krijgers. Toch duikt de hypothese vaak in de literatuur op.

Het optimisme wortelt in de idee dat de maatschappij maakbaar is. Die maakbaarheidsidee gaat terug op de Renaissance, de Verlichting en de Industriële negentiende eeuw. De Verlichting is mogelijk de belangrijkste van het trio: ze gaat een stap verder dan het magische, het symbolische en het occulte denken dat de Renaissance en het Humanisme genegen zijn. In de Verlichting ontspruit de kiem van de Industriële Revolutie. De Verlichting was niet zomaar 'filosofietje'. Het is een denken dat de totale samenleving wil veranderen en vertrekt vanuit de idee dat mensen elkaar 'aansteken'. De verlichtingsfilosofen geloven dat hun ideeën anderen 'verlichten'. Kennis komt iedereen ten goede. René Descartes hecht belang aan techniek en zou zich in onze eeuw, de 21ste, thuis voelen. Zijn ''Discours de la methode uit 1637 ligt aan de basis van de ''Encyclopédie die een eeuw later, in 1751 verschijnt. Beide werken focussen op arbeid en werktuigen, ambachtslui en werkplekken. Diderot schetst gereedschap en machines en breekt het eeuwenoude kennismonopolie van de ambachten. In de jaren zestig en zeventig van de eeuw ontwikkelt James Watt ‘zijn’ stoommachine en twee decennia later, in 1791, stimuleren het decreet d'Allarde en de Wet le Chapelier (genoemd naar de Bretoense en Jakobijnse advocaat Isaac Le Chapelier) de ondernemingsvrijheid. Het beginsel is nobel: 'Iedereen is vrij om de handel, het beroep, de kunst of het ambacht uit te oefenen dat hem goed dunkt.' Tegelijk schaffen deze verordeningen de ambachten met hun kennisoverdracht van vader op zoon af. Arbeidsstructuren zoals coalities, corporaties, ambachten en gilden die eeuwen de toegang tot een beroep belemmerden, verdwijnen. Tegelijk verdwijnt de sociale bescherming. Vakbonden en staken komen in het strafwetboek. Deze wet, de encyclopedie en de stoommachine begeleiden de rouwstoet van de ambachtslui naar het kerkhof en verwelkomen de fabriek en de machine. België schaft de Wet Le Chapelier af op 25 mei 1867. Tot die dag 'camoufleren' arbeidersorganisaties en vakbonden zich als ziekenfondsen, spaarkassen in herbergen of ‘onschuldige’ verenigingen. 
Tijdens de zeventiende en de achttiende eeuw groeit het idee van de wetmatigheden in de natuur én in de samenleving. De gedachte dat het menselijk gedrag te berekenen - mechanisch - is kan de wereld verbeteren. De theïstische, de bovennatuurlijke, middeleeuwse God die willekeurig ingrijpt - om te belonen en te bestraffen - ruimt plaats voor de deïstische God. Deze God is de schepper van alles, een mekanieker die zijn schepping zo inricht, dat ze zonder zijn bemoeienis draait. De ultieme metafoor omschrijft God als klokkenbouwer. Dit denken manifesteert zich in het vroeg liberaal economisch denken. In Frankrijk komt dit tot uiting in de fysiocratie van François Quesnay (1694-1774). Grondbezit en berekend individualisme liggen er aan de basis van rijkdom, succes en bestaansmiddelen. In Engeland leidt het tot de klassieke economie van Adam Smith die het onberekenbare natuurrecht en de goddelijke ordening (de onzichtbare hand) centraal stelt: arbeid als successleutel. Zo zijn beide economische systemen een reactie op het zero-sum game (wat de ene partij wint, verliest de andere), van het mercantilisme dat van de 16e tot 18e eeuw dominant was en welvaart haalt uit het edelmetaal, geroofd in de nieuwe wereld. Weinig van de onderstaande verlichtingsfilosofen maken de Franse Revolutie mee (op de drie laatste na).

'''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=wQcEjBPYXi8 LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE VERLICHTING (28 min.).]'''

 .
 '''1.''' René Descartes (1596-1650) en het rationalisme, logica en onderzoek in tegenstelling tot het elitaire (enkel de elite is in staat om te leren), het esoterisme, de alchemie, het symbolische en het magisch denken. '''[https://www.youtube.com/watch?v=CAjWUrwvxs4 FILM, 8.48 min.]'''
 .
 '''2.''' De onstuitbare honger naar feiten en kennis van de encyclopedisten Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) en Denis Diderot (1713-1784) en hun nieuwe bijbel: l'encyclopedie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=5WafMMlNSb8 FILM 2.49 min.]'''
 .
 '''3.''' John Locke (1632-1704) en het empirisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=bZiWZJgJT7I FILM, 9.14 min.]'''
 .
 '''4.''' Isaac Newton (1623-1723) en het oorzakelijk denken '''[https://www.youtube.com/watch?v=s2YZN2L700Q FILM, 53.38 min.]'''
 .
 '''5.''' Montesqieu (1689-1755) en de scheiding der machten '''[https://www.youtube.com/watch?v=gExrynQC4IU FILM, 4.22 min.]'''
 .
 '''6.''' Voltaire (1694-1778) en het recht op vrije meningsuiting en het deïsme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=LAzKGkTIKpg&amp;list=PLkeO6Zg_ybk5ZE25Ub8W24yQAgPDEjrEh&amp;index=6&amp;t=29s FILM 12.15 min.]'''
 . 
 '''7.''' Jean Jacques Rousseau (1712-1778) over de opvoeding en zijn ''Emile, of Over de opvoeding''. '''[https://www.youtube.com/watch?v=81KfDXTTtXE FILM 7.46 min.]'''
 .
 '''8.''' Jeremy Bentham (1748-1832) over het grootste geluk voor iedereen in een panoptische infrastructuur. '''[https://www.youtube.com/watch?v=Myal-NSlIGA FILM 4.01 min.]'''
 .
 '''9.''' Adam Smith (1723-1790) zet de verlichtingsideeën om in een economische theorie en lanceert in zijn ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' de 'Onzichtbare hand|de onzichtbare hand'. '''[https://www.youtube.com/watch?v=ejJRhn53X2M FILM 6.43 min.]'''
 .
 '''10'''. Immanuel Kant (1724-1804) maakt een synthese van het bovenstaande in zijn &quot;Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?&quot; in 1784 als antwoord op een prijsvraag. Daarin zegt hij: 'Verlichting is het loskomen van de mens uit zijn onmondigheid en de durf om zich van zijn eigen verstand te bedienen zonder de ander. '''[https://www.youtube.com/watch?v=nsgAsw4XGvU FILM 8.12 min.]'''

;Hoofdpersonages van het absolutisme en de verlichting

&lt;gallery&gt;
File:Descartes_Discours_de_la_Methode.jpg|0. '''Voorpagina van Discours de la Méthode uit 1637.'''
File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|1. '''René Descartes (1596-1650).'''
File:Jean_Le_Rond_d%27Alembert,_by_French_school.jpg|2. '''Jean le Rond d'Alembert (1717-1783).'''
File:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|3. '''Denis Diderot (1713-1784).''' 
File:Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|4. '''Eerste bladzijde van l'Encyclopedie.'''
File:John_Locke.jpg|5. '''John Locke (1632–1704).''' 
File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|6. '''Isaac Newton (1643–1727).''' 
File:Montesquieu_1.png|7. '''Montesquieu (1689–1755).'''
File:Immanuel_Kant_(painted_portrait).jpg|8. '''Immanuel Kant (1724-1804).''' 
File:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|9. '''Voltaire (1694–1778).'''
File:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|10. '''Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).''' 
File:Social_contract_rousseau_page.jpg|11. '''Het maatschappelijk verdrag.'''
File:EmileTitle.jpeg|12. '''Emile, of Over de opvoeding.'''
File:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|13. '''Madame de Pompadour, minnares van Lodewijk XV streed tegen de censuur van l'Encyclopédie. Op haar tafel staat deel IV.'''
File:James_Watt_by_Henry_Howard.jpg|14. '''James Watt (1736–1819), uitvinder van de stoommachine.''' 
File:François_Quesnay.jpg|15. François Quesnay.
File:Smith_-_Inquiry_into_the_nature_and_causes_of_the_wealth_of_nations,_1922_-_5231847.tif|16. '''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'''.
File:AdamSmith.jpg|17. '''Adam Smith.'''
File:Louis_XIV_of_France.jpg|18. '''Lodewijk XIV.'''
File:Koning_Louis_XV;_Hyacinthe_Rigaud.jpg|19. '''Lodewijk XV.'''
File:Ludvig_XVI_av_Frankrike_porträtterad_av_AF_Callet.jpg|20. '''Lodewijk XVI.'''
File:Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg|21. '''Marie Antoinette van Oostenrijk.'''
File:Women%27s_March_on_Versailles01.jpg|22. '''Vrouwen op de weg naar Versailles. Brood, geen taart!'''
File:Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg|23. '''Vrijheid, gelijkheid en broederschap.'''
File:LouisXVIExecutionBig.jpg|24. '''Onthoofding van Lodewijk XVI op de Place de la Révolution, nu Place de la Concorde.'''
File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|25. '''Jacques-Louis David tekent Marie Antoinette op weg naar het schavot.'''
File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg|26. '''Executie van Marie Antoinette.'''
File:Robespierre.jpg|27. '''Maximilien de Robespierre (1758-1794).'''
File:Gros_-_First_Consul_Bonaparte_(Detail).png|28. '''Napoleon Bonaparte (1769-1821).'''
&lt;/gallery&gt;

== Waar halen pessimisten inspiratie? ==
[[Bestand: Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg|thumb|300px|Het Fin de Siecle is een decadente periode tussen 1890 en 1914. Twee kernwoorden  - schoonheid en de dood in het vooruitzicht - duiken overal op, zoals in dit symbolische schilderij van Leon Spilliaert. Zijn 'Absintvrouw' uit 1907 toont het thema: jonge mooie vrouw is op het einde van haar leven, het leven is als een scheut absint (let op de arm) weggevloeid. De kleuren zijn al in de rouw: donkerblauw, zwart en paars.]]

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb||300px|Oswald Spengler]]

[https://www.youtube.com/watch?v=qPRn-XRLM_c '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: DE PESSIMISTEN (30 Min.)'''].

1651: Thomas Hobbes - geboren in 1588, bij de aanval van de Spaanse Armada op Engeland waarbij zijn moeder ongekende angsten kende - betoogt in zijn boek ''Leviathan'' dat de oertoestand van de mens eenzaam, arm, wreed en kort is. Iedereen vecht er tegen iedereen. Mensen zijn vals en egoïstisch, cynisch en berekend. Met deze theologische vraag komt Hobbes tot deze probleemstelling: is de mens van nature goed of slecht? Goed en kwaad zijn begrippen die de mens, net zoals God, maakt om te vergelijken. Dieren kennen de kunst van het vergelijken niet in die mate als een mens. Hobbes is ondanks zijn lijfspreuk 'Fear and I were twins' optimistisch gesteld: de staat - een begrip dat zich in de tijd van Hobbes ontwikkelt - levert de instrumenten die de honger naar macht, roem en bezit in toom houden. Op dit moment geeft de rechterzijde van het politieke spectrum de voorkeur aan dit model: ze noemen het realisme. Anderen noemen het pessimisme of wantrouwen. Hobbes' en zijn volgelingen laten het verhaal over het ontstaan van de mens van het slechte naar het goede evolueren in tegenstelling tot Rousseau's volgelingen. Die zien de menselijke evolutie van goed naar slecht met de gedachte vroeger was alles beter. Beiden zijn in dit opzicht lineaire denkers: de geschiedenis voltrekt zich volgens een lijn, een glijbaan die je kan opklimmen (met veel moeite, maar als je de top bereikt, dan ben je er!) of kan afglijden (met veel plezier en gemak, om op te geven). Deze evoluties contastereren met de circulaire denkers zoals de Duitse cultuurhistoricus Oswald Spengler (1880-1936), de vader van het cultuurpessimisme. Zijn voornaamste werk ''De ondergang van het Avondland'' schopt het tot een bestseller dankzij Elisabeth Förster-Nietzsche, de zus van Friedrich Nietzsche. Het boek toont een cyclische cultuurgenese die de ontwikkeling van samenlevingen vergelijkt met het ritme van het mensenleven of dat van de seizoenen. Een mens: geboren, groei, volwassenheid, bejaard, sterft. Dagen (24 uur), maanden (de verwijzing naar de maancyclus) en seizoenen (vormen samen een jaar en herhalen zich dan) doen iets gelijkaardigs. In de lente ontluikt nieuw leven, de zomerse bloei zorgt voor nakomelingen (zaad), een herfstige oude dag tot de winter (de dood) intreedt. Diverse wereldbeschavingen bewijzen Spenglers theorie: De Babylonische, de Egyptische, de Chinese, de Indische, de Indiaans-Mexicaanse, de Grieks-Romeinse en de Arabische, de Joodse en de Byzantijnse beschaving. Het boek en de theorie zijn een tegenreactie op het verlichtingsdenken dat een maakbaar Europa voor ogen ziet. Spencer voorspelt dat die rationele maatschappelijke structuur een einde kent. Kort voor zijn dood schrijft hij dat het Duitse rijk snel zal ophouden te bestaan.  

1884: De grilligheid en de ambivalentie van de negentiende eeuw dwingen kunstenaars, intellectuelen en politici op het einde van de eeuw tot een reflectie over de voorbije en aan gang zijnde industrialisatie. In Engeland publiceert Arnold Toynbee in 1884 zijn ''Lectures on the Industrial Revolution'' waarin hij de industrie als oorzaak aanduidt voor het '''morele verval''' van de arbeidersklasse. De technische en wetenschappelijke successen van de mechanisatie leiden tot het failliet van de traditionele ambachten en loodst vrouw en kind naar de fabriek waar ze nauwelijks weten welk product ze maken.

Op het einde van de eeuw is de tussentijdse balans niet florissant: de onmacht van de prille democratie (de juridische en sociale bevrijding van het individu blijkt – voorlopig - een illusie), het koloniaal beheer, de kapitalistische klassenjustitie, het elitaire stemrecht dat de gegoede klassen bevoordeelt, het lijden van het proletariaat… al deze pijnpunten brengen mensen sociaal en psychologisch in de war. Beloofde de Industriële Revolutie dan geen rijkdom en overvloed? Beloofde de onstuitbare techniek dan geen wereldwijd transport en een internationale economie? Ging het oneindige aantal uitvindingen niet afrekenen met armoede, hongersnood, epidemieën, kindersterfte en achterlijkheid? De negentiende eeuw heeft een Januskop: het succesverhaal van stoom, infrastructuur en amusement botst met sceptische en pessimistische stemmen vol wantrouwen. Niet iedereen begroet de vooruitgang met gejuich. 

De psychiater Sigmund Freud, de filosoof Nietzsche, schrijvers zoals Emile Zola en Oscar Wilde, kunstenaars zoals Leon Spilliaert zijn er de gezichten van. Hun cultuurkritiek focust op het beest in de mens. Is de mens te beschaven? Achter het menselijke gezicht huizen de onderdrukte driften van Eros en Thanatos, de hysterie en de angst voor het anale. Het idee dat God dood is, duikt op bij Nietzsche en de evolutieleer van Charles Darwin botst met de Bijbel. Gods dood stelt de begrippen waarheid en cultuur en vooruitgang, modernisering en maatschappij in vraag. Die begrippen blijken geen product van het rationalisme en de Verlichting, maar een complot van tirannieke, gewelddadige machtsmensen: een roedel roofdieren, een ras veroveraars die de dwalende massa in hun klauwen houdt. De enige optie is de schoonheid van het sterven. Enkel de esthetica van de dood rest, nu de maatschappij een terminale patiënt blijkt. Het komt tot uiting in het decadente, de luxueuze overbeschaving vol estheticisme, escapisme en het uiterlijke vertoon van het dandyisme (denk tegenwoordig aan Pim Fortuyn, Thierry Baudet, Theo Hiddema, Dries Vanlangenhove), vol nihilisme (sociale mobiliteit is een idioot idee), misogynie (vrouwonvriendelijkheid vanuit het gevoel dat vrouwen vuil en neerslachtig zijn) en a-politieke gedrag (democratie leidt nergens toe). Deze opvallend geklede intellectuelen hebben de vileine commentaar klaar voor hun rivalen. Ze voelen zich tegelijk -hoe paradoxaal ook- verloren in hun eigen tijd en superieur tegelijk, ze zijn verheven en provoceren met dubbelzinnigheden, verwijzen graag naar de oudheid (vroeger was het beter) en gebruiken ironie. 

Het Fin de Siecle of het einde van een tijdperk - ook de Belle époque genoemd (denk aan het impressionisme, de Jugendstil, de cinematografie) - loopt van pakweg 1890 tot het einde der tijden: het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het zijn narcisten: ‘Een dandy leeft en slaapt voor zijn spiegel’ noteert Charles Baudelaire. Toch is het narcisme niet te herleiden tot het individu, het omvat een hele cultuur (Christopher Lasch in 1978: ''The Culture of Narcissism'') en een narcistische cultuur legt de lat hoog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Mia Doornaert laat de Belle époque beginnen in 1870 en eindigen met de Tweede Wereldoorlog. Zo zie je dat er op de historische periodes marge kan zitten. Lees ook: JAN VAN HEEMST. ''Tussen gen en globe. Europese Cultuurgeschiedenis'', Ad. Donker, Rotterdam, 2012, p. 340 ev. Dat negatieve geluid van Arnold Toynbee uit het einde van de negentiende eeuw, contrasteert met de visie van T.S. Ashton die aan de vooravond van de zilveren jaren vijftig die hij publiceert in ''The Industrial Revolution, 1760-1830''. In dat boek uit 1948 benadrukt Ashton het positieve en de verworvenheden van de negentiende eeuw. Vgl. DE KOCK CATHERINE &amp; DE VUGT GEERTJAN. ''Waarom zijn er zoveel rechtse dandy’s?'' In: ''De Standaard'', 2 april 2019, p. D11.&lt;/ref&gt; 
. 

== Dialectiek ==
Het dialectisch denken of het denken in tegenstellingen haalt [https://www.youtube.com/watch?v=fSQgCy_iIcc&amp;t=173s Karl Marx] bij [https://www.youtube.com/watch?v=H5JGE3lhuNo Georg Wilhelm Friedrich Hegel]. 

;Voorbeeld 1:
Paul Ricouer ziet drie fasen in het lezen van de bijbel:
* These: als een ‘fantastisch boek’: naïef gelezen als een sprookje tijdens een miraculeuze kindertijd (story)
* Anti-these: Een ‘historisch boek’: de kritische lezing (history) met historische personages
* Synthese: Een ‘levensboek’: als antwoord op zinvragen over de toekomst, het nu en vroeger, hier en elders (transhistory)

;Niet dat er altijd een synthese komt...
* These: De Katholieke Middeleeuwen met de klemtoon op beelden
* Anti-these: De reformatie met de klemtoon op woorden
* Anti-anti-these: De contrareformatie en de barok
* Anti-anti-anti-these: het classisisme

;Voorbeeld 2:
* These: Het absolutisme van Lodewijk XIV
* Anti-these: De Verlichting en haar romantisch optimisme
* Synthese: De Franse Revolutie-idee (vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid) met gewelddadige leiders zoals Robespierre en Napoleon

;Voorbeeld 3:
* These: De Franse Revolutie
* Anti-these: De {{Wp|Restauratie (Frankrijk)|Restauratie}}
* Synthese: Het {{Wp|positivisme}} van {{Wp|Auguste Comte}}

;Voorbeeld 4:
* These: Het optimisme van de Industriële Revolutie
* Anti-these: Het pessimisme en het determinisme van het Fin de Siècle, het impressionisme
* Synthese: de dialectiek van Marx

;Voorbeeld 5:
* These: het kleuterkind met een goddelijke adoratie voor zijn vader
* Anti-these: de puber waarbij de vader een loser is
* Synthese: de jongvolwassene met een realistisch ouderbeeld

;Voorbeeld 6:
In de kunstgeschiedenis zijn er talloze voorbeelden van tegenstellingen die elkaar opvolgen: 
* Realisme en Impressionisme: Realisme is een kunststroming die zich richt op het weergeven van de werkelijkheid, terwijl Impressionisme  indrukken vastlegt.
* Barok en Rococo: Barok is een kunststroming die zich kenmerkt door dramatische effecten, terwijl Rococo zich kenmerkt door lichtere, meer decoratieve elementen.
* Kubisme en Futurisme: Kubisme staat voor geometrische vormen, het Futurisme zoekt beweging en snelheid.
* Romantiek en Realisme: Romantiek richt zich op emotie en verbeelding, het Realisme wil de werkelijkheid tonen zoals die is.
* Surrealisme en Dadaïsme: Surrealisme zoekt naar het onderbewuste, het Dadaïsme daagt de conventionele kunst uit.
* In de kunstgeschiedenis is er sprake van synthese wanneer twee tegenstellingen worden samengevoegd tot een nieuwe stijl. Een voorbeeld hiervan is het Postmodernisme, dat elementen van verschillende stijlen combineert.

== De Ist-familie telt (te) veel leden ==
[[Bestand:David Van Reybrouck.jpg|thumb|300px|David Van Reybrouck ziet kenmerken van het 21ste-eeuwse populisme in het socialisme uit de negentiende eeuw. Hij schrijft één lange redenering met als conclusie dat er in de kennismaatschappij aandacht nodig is voor laaggeschoolden. Dat komt de democratie alleen maar ten goede. Tien jaar na zijn lange redenering, in 2019, komt er het initiatief voor een Jezuïetenschool in Molenbeek en kan Van Reybrouck een experiment aangaan in de Duitstalige gemeenschap.]]

[[Bestand:Jose_Ortega_y_Gasset.jpg|thumb|300px|Jose Ortega y Gasset, geen optimist. Ortega is kritisch over de massa die hij definieert als gelijk ieder ander. De massamens is onbescheiden, zonder zelfkritiek en respectloos voor autoriteit en staat tegenover de elite. Ortega roept de aristocratie op om de leiding te nemen bij cultureel verval.]]

Aan de uitersten van het spectrum staan de optimist en de pessimist. Een ander spectrum is te vormen tussen de realist en de idealist. Tussenin liggen vele interpretaties van de geschiedenis. Belangrijk is de betrouwbaarheid van wat men beweert. Hoe kan je dit nagaan? Dat gebeurt via twee strategieën: mediawijsheid en historische kritiek. Iedereen gaat aan de slag met de werkelijkheid en maakt er iets van op zijn eigen originele wijze. Waakzaamheid blijft geboden.

;1. De optimist
* Is zonder meer optimistisch wat de toekomst betreft. Technologie zal ons redden, de wereld kent alleen maar vooruitgang. Een mooie passage uit Milan Kundera's '''Ondragelijke lichtheid van het bestaan''' illustreert dit optimisme. Verder is Kundera geen typische optimist.

;2. De pessimist
* Doemdenkers zoals: Louis-Ferdinand Céline, Oswald Spengler, José Ortega y Gasset, Johan Huizinga.

;3. De Marxist en de communist
* Van Karl Marx tot Raoul Hedebouw.

;4. De populist
* Vertaalt de historische boodschappen in eenvoudige termen en gebruikt zijn verhaal voor een eigen gewin. Dictators neigen naar dit type. 

{{Citaat|'''Hij (de populist) weet wat het volk wil, en dat moet volstaan. Daardoor duldt hij geen tegenspraak, daardoor  heeft hij een gloeiende hekel aan het debat. Het parlement, de grondwet, de gebruikelijke democratische procedures zijn voor hem eerder hindernissen dan politieke verworvenheden. In die betekenis is populisme in wezen antidemocratisch en antiparlementair; sommigen spreken zelfs van 'proto-totalitair'. Dit duistere populisme miskent het wezen van de democratie.'''|David Van Reybrouck}}

;5. De cartoonist
* Een standup comediën die van alles een grap maakt, mensen een spiegel voorhoudt door middel van een grap. Niet altijd in dank afgenomen. Denk aan de Bataclan en Charlie Hebdo.

;6. De relativist
* Relativeert alles kapot. Problemen bestaan nauwelijks.

;7. De structuralist
* De structuren bepalen het denken. Individueel maakt een mens nauwelijks keuzes.

;8. De kapitalist
* Denkt alleen maar in economische modellen: leiders zijn managers, winners en een probleem los je op met een businesmodel. 

;9. De journalist en de columnist
* Stefan Zweig en Joseph Roth

;10. De illusionist
* Goochelaars en charlatans die aan de slag gaan met de werkelijkheid

;11. De hyperbolist
* Vergroot alles uit, overdrijft

;12. De realist
* 'tja. Die hebben we nog niet gevonden :-)

;13. De polemist
* Slaagt er in om partijen die hetzelfde nastreven in ruzie te steken. Zelf komt hij er ongezien mee weg. Een spreekwoord kenmerkt hem: 'Twee honden willen een been, de derde komt er mee heen.'

;14. De hedonis, de narcist, de egoïst en de Trumpist
* Aarzelt niet om publiekelijk te liegen en benoemt alles wat hem of haar tegen de haren instrijkt [[fake news]]
* Denkt alleen aan zichzelf en gaat daarvoor over lijken?
* Houdt van zelfverheerlijking. 

;15. De perfectionist
* Streeft perfectie na ten koste van alles.

;16. De encyclopedist
* Verzamelt kennis, zoveel mogelijk objectieve kennis om op basis van deze 'ratio' gedegen beslissingen te kunnen nemen.

;17. De anarchist, de andersglobalist en de activist
* Is te zien op manifestaties en betogingen. Roept en staat op de barricaden.
* Stelt het systeem in vraag, doorgaans op een speelse, ongevaarlijke manier.

;18. De negationist
* Negeert toekomstige problemen (klimaatopwarming), of negeert wat er in het verleden gebeurde (holocaust). In sommige samenlevingen is negationisme strafbaar.

;19. De ecologist
* Ziet ecologie als een religie.

;20. De royalist
* Is koningsgezind.

;21. De propagandist en de evangelist
* Tracht aanhangers te vinden voor zijn gedachtengoed via de publieke opinie, vaak is de info eenzijdig of verzonnen.
* Loopt over van bekeringsdrang.

;22. De sadist
* Houdt ervan om zijn tegenstanders te pijnigen. 

;23. De nationalist
* Nationalisme is een ideologie die de staat als historische eenheid ziet. Soms gaat dit gepaard met idee van exceptionalisme om de eigen identiteit af te grenzen tegenover anderen. 

;24. De separatist
* Separatisme streeft naar de terugtrekking uit een bestaande staat en het oprichten van een eigen.

;25. De futurist
* Probeert te voorspellen hoe de toekomst er zal uitzien.

;26. De simplist
* Stelt alles te eenvoudig voor.

;27. De idealist

;Aan de toog

'''VRAAG''': Moet ik al deze typetjes kennen?
'''ANTWOORD''': Uiteraard niet.

'''VRAAG''': Waarom voer je ze hier dan ten tonele?

'''ANTWOORD''': Omdat politieke debatten of monologen tegenwoordig vaak beginnen met het definiëren van de tegenstander, in plaats van het positioneren van het eigen zelf. Voor wie de debatten van op afstand volgt, klinkt dit abstract, maar een voorbeeld maak veel duidelijk. Als Wouter Beke (CD&amp;V) in 'De Zevende Dag opdaagt (3.02.2019) en onmiddellijk zegt hoe NVA en GROEN denken over de vraag die hij krijgt voorgeschoteld, getuigt dit van[framing, iets wat doorgaans de media wordt verweten. Het is een techniek van stereotypering waar de democratie niet bij gebaat is. 

'''VRAAG''': Een beetje zoals Anuna De Wever niet weet of ze een man of een vrouw is?

'''ANTWOORD''': Inderdaad, je hoeft de wereld niet in categorieën op te delen. Anuna zegt: Als ik weet en ervan overtuigd ben dat ik mezelf ben - ik ben Anuna - dan volstaat dat. Niemand hoeft mij te definiëren.

'''VRAAG''': Maar hoe weet je dan met wie/wat je te doen hebt? Zo is er toch geen duidelijkheid meer? 

'''ANTWOORD''': Waarom zou dat moeten? Waarom wil je duidelijkheid?

'''VRAAG''': Ik ben eigenlijk op zoek naar de waarheid. Dat lijkt me een beter begrip.

'''ANTWOORD''': Zou de geschiedenis de waarheid kunnen brengen? Is waarheid geen begrip waar priesters of andere religieus geïnspireerde mensen van houden? Geschiedenis is een wetenschap en die houdt zich bezig met 'betrouwbaarheid' van informatie. Hoe dat in elkaar zit, leg ik je hieronder uit. 

== Schema ==
[[Bestand:Karl_Marx_001.jpg|thumb|350px|Karl Marx ontwikkelt zijn geschiedenisvisie volgens de dialectiek van zijn voorloper Hegel: these, antithese en synthese. Weber is evenzeer 'dief' en ontleent de begrippen aan Fichte die ze op zijn beurt stal bij Kant. Hegel streeft naar een totaalconcept van wetenschap en godsdienst, esthetica en filosofie en bekijkt de werkelijkheid als een proces van tegenstellingen, geen statisch zijn en drukt dit uit met 'aufheben' wat optillen, afschaffen en bewaren betekent. These, antithese en synthese?]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Visies op geschiedenis !! Pessimisme !! Optimisme !! Dialectiek
|-
| '''Wie maakt ze?''' || Louis-Ferdinand Céline|L.F. Céline || Milan Kundera|M. Kundera || Karl Marx
|-
| '''Richting''' || Circulair || Lineair || Spiraal
|-
| '''Resultaat''' || Doemdenken || Vooruitgangsdenken || Determinisme
|-
| '''Gevolgen''' || Ironie, cynisme|| Vrijheid, verantwoordelijkheid || Strijd
|-
| '''Doel''' || Doelloos || Groei || Klasseloze staat
|-
| '''Motor''' || Domheid || Verlichting || Economie &amp; het middenveld
|}

== Objectiviteit? ==
;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Grey square optical illusion.PNG|thumb|Vierkant A heeft precies dezelfde grijskleur als vierkant B ([[:Bestand:Same_color_illusion_proof2.png|bewijs]])
Bestand:Grid illusion.svg|thumb|Flikkerend rooster. Het lijkt of er zwarte vlekken verschijnen
Bestand:Gradient-optical-illusion.svg|thumb|De grijze balk heeft overal dezelfde kleur
Bestand:Tribar.png|thumb|De [[Penrose-driehoek|driehoek van Penrose]]. Een driedimensionale figuur die niet kan bestaan
Bestand:Onm_kubus2.png|Onmogelijke kubus
Bestand:Impossible staircase.svg|Oneindige trap
File:Blivet.png|[[Blivet]]
&lt;/gallery&gt;

= '''GESCHIEDENIS ALS CONSTRUCTIE''' =
[[Bestand:Kortrijk-Groeningemonument.jpg|thumb|right|300px|Kortrijk, Groeningemonument uit 1906 (beeldhouwer Godfried Devreese). In Vlaams-nationalistische kring symboliseert deze slag de taalstrijd. De Vlaamse Gemeenschap riep in 1973 11 juli als feestdag van Vlaanderen uit.]]

Geschiedschrijving is, net als het nieuws, onderhevig aan trends. Het is niet zo dat de ‘geschiedenis’ het verleden objectief in beeld brengt. Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Zo is het resultaat van hun denkwerk verschillend. 'Al zolang ze bestaat, heeft de geschiedschrijving een ingewikkelde band met de politieke macht' schrijft Anne Morelli in haar boek ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië.'' Jacques R. Pauwels heeft het iets recenter over ''De grote mythen van de moderne geschiedenis.'' Hij steekt van wal met 'Mythen zijn geen leugens' maar fantasieverhalen met een kern van waarheid. Mythes bevatten 'een kern van historische werkelijkheid maar dienen niet om die werkelijkheid uit de doeken te doen. Ze streven ernaar mensen te socialiseren, hen met de stand van zaken in hun maatschappij tevreden te stellen of minstens te verzoenen, ook - en vooral - wanneer er eigenlijk goede redenen bestaan om ontevreden te zijn met de status quo en verandering te willen, eventueel zelfs radicale, revolutionaire verandering.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. De grote mythen van de moderne geschiedenis. Epo, Berchem, 2019, p. 7-8.&lt;/ref&gt;

== Geschiedenis en macht ==
Het lijkt op wat Morelli schrijft: 'Vanaf de oudheid heeft de historicus de machtshebbers bezongen, hun veroveringen gelegitimeerd, vanuit het verleden hun identiteit bepaald en hun voorouderlijke deugden verheerlijkt. De historicus gaf de natie zijn wortels. Te vaak vergeten we dat de historicus buiten zijn onderzoek kan. De historicus is een kind van zijn tijd, heeft zijn aandachtspunten en zijn blinde vlekken, zijn sympathieën, banden en kent de dingen waar hij beter niets over schrijft. De historicus is soms een militant of een machtsdienaar. Zo ‘maakt’ hij -bewust of onbewust - het verleden. Dé voorbeelden vinden we in de 19de eeuw, toen de romantiek naar de ziel van het volk zocht, ter onderscheid met anderen. Historici zochten de ziel en vonden ze in het verleden vol 'feiten' die, met de nodige rangschikking en interpretatie, voor deze identiteit zorgden. Deze 'mythen' toonden dat bodem en ras in een ver verleden al onze identiteit vormden.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MORELLI ANNE (Ed.). ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië''. Epo, Berchem, 1996, pp. 7-21.&lt;/ref&gt; 

=== Anne Morelli ===
Het boek van Anne Morelli ''Les Grands Mythes de l’histoire de Belgique, de Flandre et de Wallonie'' verkocht als een zoet broodje. In enkel weken tijd gingen 10.000 exemplaren over de toonbank en lokte het boek historische en politieke reacties uit. Het magazine ''Front National de Belgique'' beschuldigde het boek ervan de fierheid van de Natie aan te tasten en de goede naam van de Belgen te besmeuren: 'Het maakt ons verleden en onze nationale helden met de grond gelijk en volgens de auteurs kan alleen een imbeciel of een idioot trots zijn op onze geschiedenis.' Extreem rechts gebruikte de argumenten in haar pamfletten. 

=== Kortrijk 1302-1902 ===
Jo Tollebeek en Tom Verschaffel ontmaskeren in de ''Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging'' de mythe van de veldslag op 11 juli 1302 waarin een leger van Vlaamse ambachtslui het Franse ridderleger op de Groeningekouter verslaan. 'Deze veldslag kaderde in het verzet van (een gedeelte van) Vlaanderen tegen de veroveringsdrang van het Frankrijk van Filips de Schone' schrijven ze. Vanaf het midden van de negentiende eeuw komt de benaming Guldensporenslag in zwang, door de publicatie van Hendrik Conscienses ''De Leeuw van Vlaanderen'' en doet de naam denken aan een romantische tijd vol heroïsche vrijheidsdrang tegen een reeks vreemde onderdrukkers: de Romeinen en Caesar, de Fransen (1302), de Spanjaarden (de Geuzen en de Tachtigjarige Oorlog), de Oostenrijkers (Jan de Lichte) en de Nederlanders. Conscience is niet de eerste die 1302 onder de aandacht brengt; toch is het zijn ''Leeuw van Vlaenderen'' die zich vanaf 1838 in het Vlaamse bewustzijn nestelt, zonder dat die in tegenspraak is met de vaderlandsliefde voor België. Naarmate de Vlaamse Beweging evolueert, verschuift de betekenis van de Guldensporenslag.

=== Vier keer feest ===
De symbolenstrijd bereikt een hoogtepunt in Kortrijk in 1902, bij de zeshonderdste verjaardag. De voorbereidingen beginnen in 1891 en Guido Gezelle schaart zich achter het initiatief. Omwille van ideologische twisten onder de organisatoren komen er uiteindelijk vier feesten: op 13 juli organiseert de Vlaamsche Volksraad een eerste manifestatie; diezelfde dag betoogt het liberale Vaderlandsch Comiteit; op 17 augustus volgt het feest van de katholieken; en nog eens veertien dagen later trekken de socialisten -met tweetalige slogans (&quot;De strijd van Kortrijk was een strijd tegen de rijken&quot;)- door de Kortrijkse straten. Door de strubbelingen raakt het standbeeld voor de Groeningekouter niet tijdig klaar; het zou in 1906 worden onthuld. De cultus van 1302 is sedert 1973 officieel: 11 juli is de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap.

== Ideologie ==
Vertrekkend van dit soort ideeën verspreidden schoolboeken in het verleden een patriottische geschiedenis en het nationaal gevoel. Ook al kende België weinig geschiedenis-catechismussen, toch herhaalden schoolboeken generatie na generatie clichés en stereotypen die tonen dat België ten tijde van Jules Caesar een identiteit bezat. De historicus Eric Hobsbawm beschreef de geschiedenisvervalsers en stelt dat 'geschiedenis de grondstof is voor nationalistische, etnische of fundamentalistische ideologieën, zoals de papaver dat is voor de heroïneverslaafde.' 

=== I. Nationalisme ===
[[Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|300px|'''732_TECHNOLOGIE MAAKT HET VERSCHIL''' Carl von Steuben, of is het Charles Auguste Steuben? (1788–1856) schildert in 1837 de Slag bij Poitiers uit het jaar 732 in een Romantische versie. De slag is bekend omdat de stijgbeugel de doorslag geeft. Frankische ruiters ondervinden dat ze vast in het zadel zitten om hun bijlen en tweesnijdende zwaarden rond te zwaaien, zonder evenwichtsverlies. Haaksperen drukken de Moorse schilden weg zonder dat ze van hun paard vallen. Het schilderij hangt in Versailles. De stijgbeugel was niet nieuw, de Hunnen gebruikten die eerder. Voor de Brit Edward Creasy is deze slag één van de vijftien belangrijkste uit de wereldgeschiedenis. Hij beschreef dat in zijn boek ''The Fifteen Decisive Battles of the World'' uit 1851. Klopt het dat aldus Bart de Wever - dixit Europajournalist Paul Goossens - hier de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis begint met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam?  Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.&lt;/ref&gt;]] 

Als het aan Bart De Wever ligt, begint de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam, verslagen in 732 bij Potiers. Europajournalist Paul Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd. Niet het Verdrag van Rome, wel de slag van Potiers in 732 zou, volgens De Wever, die in deze een doorslagje van die van radicaal-rechts is, het echte begin van een verenigd Europa zijn. Volgens die canon moeten Robert Schuman en Jean Monnet als fouding fathers de plaats ruimen voor de Frankische krijgsheer Karel Martel, bastaardzoon van Pepijn van Herstal en cultfiguur van extreemrechts. Tegelijkertijd wordt het concentratiekamp Auschwitz tot een Pools provinciestadje gedegradeerd en krijgt de Europese eenwording een een radicaal andere inspiratiebron. De Europese burgeroorlog (WOII) en de Holocaust verdwijnen op de achtergrond, de islamitische andere wordt nu de raison d'etre van de eenheid. Een verleden van kruistochten en de reconquista's wordt weer actueel. Daarmee ligt de Europese identiteit in de voor Vlaamse nationalisten vertrouwde antagonistische bedding. Als het Vlaamse wij een smoel kreeg, is het omdat het zich tegen de Belgische &quot;vijand&quot; kon afzetten. &quot;Het is een onmiskenbaar feit&quot; schrijft De Wever, &quot;dat een externe vijand een zeer tastbare en doorslaggevende rol kan spelen in identiteitsvormingsprocessen.&quot; In zijn recept voor Europa zit het er allemaal in: meer Potiers en de promotie van de politieke islam tot uitverkoren Europese vijand' en een minder prominente aanwezigheid van de Holocaust.
'Is dat een radicaal-rechts verhaal?' vraagt Goossens zich af. 'Ongetwijfeld, maar niet voor De Wever. Voor hem is de Koran geen license to kill en is er geen sprake van botsende beschavingen, wel van een conflict over het voortbestaan van de moderniteit. Het zal de radicalen een zorg zijn. Hun memes en vlaggen zijn immuun voor subtiel denken. Voor De Wever daarentegen draait het allemaal rond de moderniteit. Daarom de noodzaak van een leidcultuur met de verlichting als kompas. Dat klinkt mooi, maar het valt op dat het conservatieve orkest de verlichting pas begint af te stoffen als de moslim in de buurt is. Als het over ongelijkheid, mensen in nood op de Middellandse Zee en de inspiratie van de Europese Unie gaat, stopt die muziek. De Wever houdt niet van half werk. Omdat een identitaire beweging niet zonder vijand kan, heeft hij er meteen twee in de aanbieding: de politieke islam dus en de ‘postmodernisten en cultuurrelativisten’. Dat nihilistische volkje sleurde Europa in een spiraal van identitaire zelfdestructie, cultiveerde de zelfschaamte en hypothekeert een groot verhaal over een mythisch verleden. Pas als met die binnenlandse vijand is afgerekend, kan de externe vijand worden aangepakt en ontstaat er ruimte voor Europese trots en kan met een luid ‘Europa is van ons’ het afscheid van Auschwitz afgekondigd worden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.&lt;/ref&gt; 

=== II. Media en propaganda ===
[[Bestand:Honoré_de_Balzac_(1842)_Detail.jpg|thumb|right|300px|Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'?]]

==== Media indoctrinatie ====
Voor ideologieën is het verleden essentieel en wie er geen heeft, kan het uitvinden. Jacques Pauwels voegt een tweede ideologie toe. Hij stelt dat het triestig is gesteld met het historisch besef (lees: de kritische geest) en dat de media, veel meer dan het onderwijs ons doordringt van een eindeloze reeks mythes. Mythes zijn geen leugens, maar fantastische verhalen met een kern van waarheid. Naast het onderwijs kwamen het internet, de tv en de film en de sociale media. Die voegden - in het beste geval - een kennislaag aan het (ideologische) geschiedenisonderricht toe, in het meest barre geval namen ze de onderwijs-rol gewoon over of schelden sociale media er over heen. Waarom zijn die media zo ijverig bezig om ons de geschiedenis te leren kennen? Essentieel om dit te begrijpen, is dat die media heel vaak privé-eigendom zijn van superrijken. Noam Chomsky maakte die analyse al eerder. En dat er een verband bestaat tussen de media en hun eigenaars wordt doorgaans niet vermeld. Als media ter sprake komen, dan worden die vaak opgevoerd als de waakhond van de democratie, niet als propagandakanalen van multinationals en holdings. Dat deze één procent-elite (die negentig procent van alle rijkdom in haar zakken heeft) niet graag in de belangstelling staat, spreekt voor zich. Daarom zwijgen historische films over de steun die Hitler genoot van Duitse en Amerikaanse (jawel!) industriëlen en bankiers. Net omdat die één procent bang is voor een objectieve kijk, controleert ze de verhalen die ze de wereld instuurt en welke niet. Dit soort selectiviteit zien we bijvoorbeeld bij de betekenis die documentaires geven aan de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Echter, meer dan om Tokyo op de knieën te dwingen, waren de honderdduizenden slachtoffers bedoeld om Moskou te intimideren. Daarom is onze kennis over de Tweede Wereldoorlog ook een Hollywoodproduct waarbij D-day belangrijker is dan wat er in Stalingrad gebeurde. Het zijn de bevoorrechten en de winnaars en niet de underdog of de slachtoffers die de geschiedenis maken. Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'? Ongetwijfeld. En daar is de één-procent-elite zich van bewust. Daarom leidt hun entertainment de aandacht af van waar het werkelijk om draait, namelijk dat rijken rijker worden en armen armer worden. Hun media slagen erin om de kapitalistische kritiek te fnuiken door bijvoorbeeld te eenzijdig te focussen op Hitler als grote schuldenaar van wat er tussen 1939 en 1945 gebeurde en niet op wie centen verdiende aan de oorlog, de wapenhandelaars, de wapenindustrie, Hugo Boss die de kledijlijn voor de Nazi's uitdacht of Bekaert uit Zwevegem (die na de oorlog de Sociale Hogeschool, het latere Ipsoc, ruimsubsidiërde) die de prikkeldraad voor de kampen leverde. Het kapitalisme heeft een vooral verborgen geschiedenis die nauwelijks onder de aandacht komt en verbergt hoe rijken rijker worden. Wie dit wil begrijpen of minstens wil analyseren kan bij de kritische geschiedschrijving terecht.

==== Propaganda ====
In de twintigste eeuw onderzoeken communicatiewetenschappers de mediabeïnvloeding door middel van gedragsonderzoek, diepte- en waarnemingspsychologie, marketing en de metafoortheorie, taal en machtsmechanismen. In 1937, kort na de machtsovername van Hitler in Duitsland (1933) formuleert het Amerikaanse Institute for Propaganda hoe propaganda werkt.

1.	'''Plain Folks Appeal''': gebruik realistische situaties die iedereen herkent, wees betrokken op volkse thema's;

2.	'''Bandwagon Appeal''': als iedereen achter dezelfde kar loopt, moet de boodschap die de kar verspreidt wel juist zijn. Als iedereen in de rij staat voor een ijsje, zijn ze per definitie lekker. We kennen voorbeelden van zelfstandigen die in die optiek de kunstmatige klant creëren;

3.	'''Misleading Numbers''': gebruik desnoods misleidende cijfers, nuanceer harde feiten;

4.	'''Transfer''': gebruik vlaggen, wapenschilden, titels, uniformen, symbolen… iedereen herkent ze;

5.	'''Celebrity''': verwijs naar beroemdheden, namen en autoriteiten, uit het heden en het verleden, prijs de 'comming man' als het voorbeeld voor de toekomst. Deze leider zal ons redden;

6.	'''Glittering Generalities''': grootsprakerige algemeenheden zorgen voor positieve connotaties;

7.	'''Stereotyping''': scheldgedrag herleidt tegenstanders tot karikaturen, maak er een cliché van;

8.	'''Call to Action''': Roep op tot actie zodat mensen niet langer hun schouders ophalen maar zich inzetten en gewaardeerd voelen;

9.	'''Card-Stacking''': schik de kaarten op een andere wijze, bepaal de volgorde van de presentatie. Hou kaarten achter de hand en speel ze uit indien nodig of hou kaarten achter en verzwijg. 

=== III. Veiligheid en angstcultuur ===
[[Bestand:Chernobyl_Hotel_with_reactor_in_background.jpg|thumb|right|300px|De kernramp van Tsjernobyl maakte Ulrich Becks publicatie uit 1986 over de risicosamenleving tot een bestseller in Duitsland.]]

Een derde ideologie focust op wat René Munnik in zijn boek 'Geweldig' de 'veiligheidsideologie' noemt. Zijn er objectieve redenen om aan te nemen dat onze werkelijkheid zo onveilig is? Of zijn we gewoon gevoeliger voor onveiligheid? Ulrich Beck spreekt in 1986 over 'Risikogesellschaft'. 

Zijn boek ''Risikogesellschaft: Auf dem Weg in eine andere Moderne'' (Risicomaatschappij: op weg naar een andere moderniteit) kreeg door de kernramp van Tsjernobyl de status van bestseller en is snel in het Engels vertaald. Het begrip wijst er ''niet'' op dat onze tijd gevaarlijker is dan vroeger. Gezien de levensverwachting, de technologie en de welvaart leven we veiliger dan ooit: ziektes en hongersnoden, natuurrampen en epidemie lieten we achter ons. Met de risicosamenleving wijst Beck op: 

1. de risico's (kernrampen, klimaatsverandering) zijn veroorzaakt door de neveneffecten van onze hoogtechnologische en welvarende, onze moderne en verlichte samenleving (die alles beheersbaar zou houden).

2. risico's, zowel reëel en vermeend nodigen uit tot een angstcultuur via propaganda, ideologie of als ultieme utopische preventie waarbij alles onder controle te houden is.

3. de risico's zijn er om te blijven. Wie nog geboren moet worden kan last krijgen.

4. de risico's zijn niet lokaal, maar wereldwijd.

5. de risico's treffen alle klassen, elk ras, alle leeftijden en sekses.

6. de risico's zijn onzichtbaar. Alleen deskundigen merken ze op.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 7-11.&lt;/ref&gt; 

=== IV. Complottheorieën ===
Complottheorieën halen hun sterkte omdat ze gebaseerd zijn op selectief en speculatief bronnengebruik en hun wantrouwen tegenover wetenschappelijke kennis. Een complottheorie vertrekt van de overtuiging dat verborgen groepen met kwade bedoelingen gebeurtenissen sturen. Kenmerkend is: een verborgen elite; controle; toeval bestaat niet; wantrouwen in officiële verklaringen; het tegenbewijs is deel van het complot. De vraag draait vaak rond de vraag: &quot;Wie heeft macht?&quot; en &quot;Waarom gebeuren dingen?&quot; Complottheorieën bieden eenvoudige antwoorden op complexe processen. Juist omdat zoveel vragen onbeantwoord blijven, ontstaan talloze theorieën. Miljoenen mensen dat de maanlanding van 1969 in een studio is opgenomen. Voorbeelden zijn gecreëerd rond De bende van Nijvel (1982-1985) en hun link met extreemrechtse netwerken, de staatsveiligheid, het NAVO-netwerk Gladio en politieke elites. De aanslagen van 11 september 2001 behoren tot de meest besproken complotthema's. Veel theorieën stellen dat de Amerikaanse overheid betrokken was en dat de Twin Towers gecontroleerd zijn opgeblazen. Recenter zijn de theorieën rond QAnon, de Great Reset, vaccinatiecomplotten, omvolkingstheorieën, de klimaatontkenning...

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags
Bestand:Paardenhangertje_van_Gwijde_van_Namen_Kortrijk_1302__9-01-2010_14-22-14.JPG|Paardenhangertje van Gwijde van Namen
File:Battle_of_Courtrai2.jpg|De Guldensporenslag, tot de negentiende eeuw vergeten, daarna vanonder het stof. Met een doel.
File:Nicaise de Keyser04.jpg|Voorstudie van de slag door Nicaise de Keyser.
File:Guido_Gezelle.jpg|Guido Gezelle (1830-1899)
File:Hendrik_Conscience.jpg|Hendrik Conscience (1812–1883)
File:Leeuwvanvlaenderen.gif|De Leeuw van Vlaanderen verscheen in 1838
File:Groeningepoort.jpg|Groeningepoort in Kortrijk
File:Kortrijk_Groeningeabdij_museum.JPG|Museum Kortrijk 1302
&lt;/gallery&gt;

== Morele paniek en fake news ==
[[Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg|thumb|right|300px|De heksenprocessen van Salem in Amerika begonnen in 1692 en resulteerden in minstens 24 ter dood veroordelingen. Beschuldigingen ten aanzien van vooraanstaanden stopten de processen en deden de morele paniek verdwijnen.]]

[[Bestand:Deep_throat_PD_poster_(restored).png|thumb|right|300px|In deze film is de vrouwelijke seksualiteit het thema. Er zijn eindeloze processen gevoerd over de film. In 23 Amerikaanse staten is die verboden, in het Verenigd Koninkrijk is hij illigaal tot het jaar 2000. Nederland was toleranter. De film draaide uitsluitend voor meerderjarigen in bioscopen met minder dan vijftig zetels.]]

Fake news kan leiden tot morele paniek. Morele paniek is een buitenproportionele, vijandige en gemediatiseerde reactie op een situatie of technologie, een persoon of groep, die waarden en normen lijken te bedreigen. Het begrip verklaart maatschappelijke angstreacties die niet in verhouding staan tot de ernst, het risico, de schade of de dreiging. Morele paniek is een sleutelbegrip uit de sociologie en criminologie en zou voor het eerst gebruikt zijn door Marshall McLuhan in 1964. Jock Young introduceerde het in 1971 in de criminologie en de socioloog Stanley Cohen gaf het begrip bekendheid in zijn klassieker ''Folk Devils en Moral Panics'' uit 1973. Daarin beschrijft hij de jeugdbendes, de ‘Mods’ en de ‘Rockers’.

[[Bestand:Waarom geloof jij fake news.webm|thumb|300px|Waarom geloof jij fake news? - Universiteit van Vlaanderen]]

=== Fasen ===
Morele paniek is gefaseerd en begint met een stereotiepe en overdreven voorstelling van een gebeurtenis. Daarna wordt die geassocieerd met soortgelijke gevallen en gepresenteerd als symptomatisch voor een maatschappelijk probleem. Vervolgens wakkeren doemscenario’s de angst aan en escaleert het tot er justitiële, politionele of juridische maatregelen komen. Soms ebt de paniek na een tijd weg, soms duurt de golf zo lang dat het zelfbeeld van de samenleving verandert. Voor de samenleving maakt het weinig uit of de oorzaak wel of geen hersenschim is en geldt het Thomas-theorema: ''als mensen situaties als werkelijk definiëren, zijn zij werkelijk in hun gevolgen''. Niet de situatie zelf, de perceptie geeft de doorslag.

=== Voorbeelden? Legio! ===
* Satanisch ritueel misbruik.
* De heksenjacht in Vlaanderen (met hoogtepunten tussen 1590-1610) en de processen zoals die in Salem.
* De gevolgen van masturbatie.
* De paniek en massahysterie die in 1938 ontstond bij het hoorspel ''The War of the Worlds'' van het Amerikaanse radioprogramma Mercury Theatre on the Air. Luister hier: [https://sounds.mercurytheatre.info/mercury/381030.mp3 War of the Worlds].
* De zorgen over genetisch gemanipuleerde voeding.
* De invloed van televisiegeweld of in games zoals in Canis Canem Edit en de GTA-reeks.
* Imitatiegedrag van jongeren bij het zien van pornografie zoals in de film ''Deep Throat''.
* In de zomer van 1984 rapporteerden kranten na een dodelijke vechtpartij op het strand van Egmond in Nederland over het ‘kustgeweld’, de ‘geweldsgolven’ en ‘-explosies’, ‘uitbarstingen’ en ‘epidemieën van geweld’, alsof het natuurverschijnselen waren. De paniek kreeg ook de politie, justitie, de horeca en het lokale bestuur in zijn greep en ebde na enige tijd weg. 
* De mediareactie en die van de overheden na de aanslagen op 11 september 2001 en de terroristische aanslagen in Madrid van 11 maart 2004 en de terroristische aanslagen in Londen van 7 juli 2005. In hun representatie van ‘het’ terrorisme dragen overheid en media bij tot paniek omdat ze onnodig angst zaaien door burgers vertrouwd te maken met dreigingen. Dit simplisme brengt de moeizame interetnische verhoudingen onder spanning en leidt de aandacht af van oorlog of genocide.
* De negentiende-eeuwse angst om levend begraven te worden, leidde in 1868 tot het patent op de lijkkist met een ladder voor een uitvinder uit New Jersey.
* In het Engelse Middlesbrough worden in 1987 121 kinderen uit hun huizen geplaatst na misbruik. Artsen gebruikten de techniek 'reflex anale oprekking' waarbij ze de billen uit elkaar schuiven en de anus bestuderen. Later bleek de techniek onwetenschappelijk en met de meeste kinderen was niets aan de hand.
* De angst voor de atoombom tijdens de koude oorlog.
* De angst voor ongrijpbare vijanden zoals al-Qaeda, fijnstof, dioxine, zendmasen...

= '''BETROUWBAAR''' =
[[Bestand:Van_Olden_Barneveldt_Verhoeven_1619.gif|thumb|right|300px|Abraham Verhoeven, een prille 'gazettier' besloot zijn artikels in de Antwerpse krant de ''Nieuwe Tijdinghen'' met het zinnetje &quot;Oft waer is, sal den tydt leeren.' De auteur waarschuwt zo zijn lezers in de vroege zeventiende eeuw voor te hoog gespannen verwachtingen inzake de betrouwbaarheid van zijn schrijfsel. Het bericht is nog relevant. De illustratie vertelt het 'Verhael hoe ende in wat manieren den heere Johan Van Olden-Barneveldt, Advocaet van Hollandt ende den Vrieslant/ is Onthalst gheworden smaendachs voor noen den xiij Mey Anno Duisent zes hondert neghen-thien; T'hantwerpen/By Abraham Verhoeven/op de Lombaerde Veste/inde gulde Sonne, 1619.']]

{{Citaat|'''Door de fragmentarisering van alle kennis is de beleidsvorming er natuurlijk eenvoudiger op geworden. De hooggespecialiseerde takken van moderne wetenschap zijn zo ondoorzichtig geworden dat de mensen die daarin werkzaam zijn, noodgedwongen tot hun dertigste of langer door moeten studeren tot ze kunnen toetreden tot de nieuwe geestelijkheid. Een lange leertijd hebben ze allemaal, maar dat betekent nog niet dat ze het altijd eens zijn over de beste aanpak. De SARS-CoV-2-pandemie heeft duidelijk gemaakt dat de onenigheid onder experts zich zelfs kan uitstrekken tot schijnbaar simpele beslissingen, zoals over het gebruik van een mondkapje. Eind maart 2020 (de pandemie was drie maanden oud) adviseerde de Wereldgezondheidsorganisatie daar nog tegen, tenzij een persoon was besmet, en pas begin juni werd dat advies bijgesteld. Hoe kunnen mensen zonder specialistische kennis daarin partij kiezen of wijs worden uit debatten die vaak eindigen met het intrekken of ontmantelen van claims die daarvoor nog alles bepalend waren?'''|Vaclav Smil}}

Wat de betrouwbaarheid van deze encyclopedie betreft, daar gaan we even klassikaal door. We nemen een schrijfstok of een griffel en een schrijfplank, lei genaamd. We noteren drie vragen, het antwoord erop hoor je in de les.
* Ten eerste: Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt?
* Ten tweede: Wat is betrouwbaarheid?
* Ten derde: Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Peilen is een term uit de scheepvaart, peilingen doe je steeds opnieuw, want je positie verandert constant.

[https://www.youtube.com/watch?v=hA2p8EqvLLI '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: WAT IS BETROUWBAARHEID? (20 Min.)''']

[https://www.youtube.com/watch?v=Xs0K4ApWl4g '''♣ LUISTER HIER NAAR DE GROOTSTE MISLEIDING UIT DE TWINTIGSTE EEUW'''.]

== Weet je dat…? Tuurlijk wel. ==
* Je in naam van iemand anders kan SMS'en?
*  Fototrucage mensen mooier maakt? Of lelijker, als het moet… Vrijwel elke foto in de krant of op internet is bewerkt! Kijk eerst naar [https://www.youtube.com/watch?v=iYhCn0jf46U dit filmpje van Dove] of naar deze ontmaskering.
* Er berichten gemaakt worden om journalisten een loer te draaien. Dergelijke berichten worden canards genoemd. Ze verschillen soms nauwelijks van stadslegendes.
* Goed ogende websites valse informatie doorspelen?
* Journalisten opzettelijk foute berichten de wereld insturen? Kijk op het impulscentrum naar (minstens) een van deze reportages. 1. Orson Welles War of the Worlds (Canvas Days that shook the World); 2. Bye bye Belgium (RTBF).
* Een verkeerd bijschrift bij een prima foto snel geplaatst is?
* De zetduivel vaker toeslaat dan gedacht?
* Sommige mensen wel heel goed gelovig zijn. Klik hier en bel en sms één jaar gratis. In tien dagen tijd tekenden 7200 jongeren in op dit aanbod.
* Een fout gespelde naam? Een foutief jaartal? Een verkeerde leeftijd of woonplaats? Tja, iedereen maakt fouten, niet?

Voor je info gebruikt, evalueer je die. “Ik heb de pest aan informatie, je kunt je eigen vooroordelen niet meer vertrouwen” schrijft Jan Blokker ergens. Het citaat is in een mum van tijd gevonden, geknipt en geplakt in dit document. De referentie is uiteraard vergeten. Informatie wordt altijd gemaakt. Woordvoerders, journalisten, fotografen, redacteurs… één voor één maken zij nieuws of geschiedenis. Toch wordt die menselijke oorsprong snel vergeten. Niet alleen de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid maar elke discipline evalueert informatie. Uiteraard vereist de doorlichting kennis van zaken, maar niettemin bestaan er “typevragen” die ongeacht het onderwerp  gelijk zijn. Zo dient de informatie controleerbaar, nauwkeurig, volledig, redelijk en eerlijk, relevant en actueel te zijn, er dient structuur, overzichtelijkheid en een lay-out te zijn. Voor je aan de controle begint ga je de bedoeling van de makers na. Wat is de aard van je bron?

 * Informatief?
 * Persoonlijk?
 * Commercieel?
 * Opiniërend?

{|
|[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg|thumb|300px|Revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, kort voor de arrestatie door de Russische geheime dienst. In het midden zit Vladimir Lenin.]]
|[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897 - Altered.jpg|thumb|560px|Dezelfde revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, nadat Alexander Maltsjenko in 1930 bij Jozef Stalin in ongenade viel, werd hij verwijderd.]]
|}

== Controleerbaar ==
[[Bestand:CBC_journalists_in_Montreal.jpg|thumb|rigth|300px|Van informatie die een redactionele controle onderging stijgt de betrouwbaarheid. Hier de redactie van de Canadian Broadcasting Corporation in Montreal (Canada) in 1944.]]
Betrouwbare info is controleerbaar. Van moeilijk te controleren info daalt de betrouwbaarheid. Anonieme info is onbetrouwbaar. Een cartoon uit The NewYorker toont twee honden voor een monitor, waarvan de ene zegt: ‘Op internet weet niemand dat je een hond bent.’ Een goede site bevat net als een boek de naam van de maker en zijn functie, de naam van de organisatie, een contactadres, een redactieteam, het doel van de organisatie en een datering. Het controleren begint dus met de vraag naar de auteur. Dit maakt een mail mogelijk of een extra controle via Google. Zoek uit wat de expertise van de auteur is, door zijn opleiding, werkomgeving of andere documenten te vinden. Verder kan de maker de controleerbaarheid vergemakkelijken door zijn tekst te onderbouwen met linken, een bibliografie of voetnoten. Eindigen sites op .ac.be of .edu, .org of .gov zijn het universiteiten, organisaties en staatsinstellingen. Trianguleren is het vergelijken van de informatie met minstens twee andere [relevante] bronnen. Twee is noodzakelijk, want op internet wordt veel overgenomen. Als meerdere webpagina’s hetzelfde zeggen over een onderwerp, werkt dit geruststellend. Maar let op, dit kan vals zijn. Wil je meer zekerheid, dan is het nodig om ofwel de site goed te bestuderen, te vergelijken of de commentaren op verwijspagina’s te lezen. Bij tegenstrijdige informatie is het belangrijk te weten welke auteur het meeste autoriteit heeft. Laat in je studie niet na om te wijzen op botsende visies en tegenstrijdige ideeën. Dit helpt bij het ontwikkelen van je eigen mening.

== Nauwkeurig en volledig ==
Als je evalueert op nauwkeurigheid ga je na in welke mate er slordigheden of onnauwkeurigheden voorkomen. Verkeerd taalgebruik en tikfouten tonen aan dat de auteur weinig aandacht schenkt aan de inhoud. Let op voor vage omschrijvingen zoals “men beweert dat er veel wordt…” Dit zijn teksten die lucht verkopen. Op internet verschijnt regelmatig onvolledige info. Andere info is bewust onvolledig en werkt als smaakmaker of zet aan tot kopen, sommige bronnen behandelen het onderwerp oppervlakkig of wekken de indruk het onderwerp volledig te dekken, maar stellen na consultatie teleur.

== Redelijk ==
Objectiviteit bestaat niet. De ‘werkelijkheid’ in taal gieten is ontzettend moeilijk: gewild of ongewild, steeds kijk je door filters van voorkennis, afkomst, behoeften, verwachtingen… Wat je ziet is cultureel bepaald. De discussie subjectief en objectief is hier aan de orde. Daarom is het onredelijk een auteur te vragen objectief te zijn. Verwacht van de auteur dat hij afstand doet van vooringenomenheid, een redelijke argumentatie gebruikt en eventueel uiteenlopende visies poneert. Vraag je af welk belang de auteur bij het onderwerp heeft. Zo rapporteert Greenpeace anders over een olietanker dan de eigenaar. Hoe redelijk is de informatie? Worden de ingenomen standpunten geëxpliciteerd? Wordt de website gesponsord? Hoe evenwichtig worden tegengestelde standpunten gepresenteerd? Is de term 'subsidieslurpers' een alitererende metafoor die wat suggereert of een objectief begrip?

 FEITEN ≠ TAAL

 REALITEIT ≠ JE MENING
  
 FEITEN ≠ JE MENING ≠ TAAL

In hoeverre weerspiegelen gedachten realiteit? En, in welke mate zijn we in staat om de realiteit die we feiten noemen, te beschrijven?

== Eerlijk ==
[[Bestand:Pinocchio_1940.jpg|thumb|right|300px|Eerlijke info staat tegenover leugenachtige info en die is niet altijd even makkelijk te herkennen als bij Pinocchio.]] 

Eerlijkheid is het (on)bewust manipuleren, verdraaien of verzwijgen. Worden de standpunten eerlijk gepresenteerd? Neemt de auteur een standpunt in? Is de partijdigheid acceptabel? Wordt dat standpunt gepresenteerd als een mening of als een feit? Eerlijkheid gebiedt dat feiten als feiten voorgesteld worden en meningen als meningen.

;Feiten

Een feit is aanvaard omdat dit bleek uit onderzoek of omdat het aanvaard is. In het alledaags taalgebruik is een feit “zeker” en kan het geobserveerd worden. Als het feit een tijd bestaat, is dit een situatie of een structuur. Als het om een verandering van structuur gaat, is dit een proces [industrialisatie, emancipatie]. Een kortstondig proces is een gebeurtenis. Zoek voor onderstaande 'feiten' voorbeelden.
* Object (voorwerp), bv:
* Plaats (ligging), bv:
* Gebeurtenis (kwestie), bv:
* Structuur (situatie of toestand), bv:
* Proces (evolutie) bv:

;Meningen

Over een mening kan je discussiëren. Een mening is een waardeoordeel of vooroordeel, een voorkeur en verwachting, een veronderstelling of een stelling. De nuances zijn subtiel. Een waardeoordeel berust op een interpretatie die je aanvaardt maar niet met feiten te ontzenuwen is, omdat de feiten verschillend worden uitgelegd. Bij een vooroordeel is men zich niet bewust van het waardeoordeel. Een veronderstelling en een stelling liggen dicht bij elkaar, net als een voorkeuren en verwachtingen. Een veronderstelling berust op een indruk of interpretatie, een stelling wordt gevolgd door een argumentatie en gaat vooraf aan een redenering [want, immers, daaruit volgt]. Een voorkeur leidt je aandacht [af]. Bij een voorkeur kan je kiezen, bij een verwachting [hoop] hoeft het object niet eens aanwezig te zijn.
* Vooroordeel (een ongecontroleerde mening), bv:
* Waardeoordeel (interpretatie), bv:
* Stelling (positie), bv:
* Veronderstelling (hypothese), bv:
* Voorkeur (neiging), bv:
* Verwachting (hoop), bv:

Laat extreem positieve en extreem negatieve meningen voor wat ze zijn. Soms laten journalisten hun mening in de tekst klinken zoals in dit citaat. “De scheiding der machten werd pas in de zeventiende eeuw geproclameerd door John Locke.” Het woordje ''pas'' zorgt dat een feit als mening voorgesteld wordt. Ook het omgekeerde is mogelijk, zoals deze uitspraak: “Een vondelingenschuif is moreel verwerpelijk en een welvaartsstaat onwaardig.” Dit is een mening die als feit wordt omschreven. Beter zou zijn “Ik vind een…” Het is een kwestie van academische training. Veel moeilijker is om als lezer feiten te herkennen die als mening zijn omschreven of om meningen te herkennen die als feit zijn omschreven.

== Wetenschappelijk of populariserend? ==
* Kijk naar [https://www.youtube.com/watch?v=9r8GNYi5K-Y deze (Belgische) reportage] en [https://www.youtube.com/watch?v=CMne7lqobT8 deze (Nederlandse) reportage] waarbij Bart Van Loo zijn boek De Bourgondiërs voorstelt. Er komt kritiek op zijn aanpak: Bart van Loo zou de geschiedenis te eenzijdig voorstellen. [https://www.youtube.com/watch?v=7gOlTlqY41s Kijk hier.]

== Fictie versus non-fictie ==
[[Bestand:Orson_Welles_1937.jpg|thumb|300px|Orson Welles liet in 1938 de wereld weten wat er kan foutlopen als men te goedgelovig is en onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt of als men fictie met non-fictie gaat verwarren.]]

[[Bestand:Posta_Romana_-_1959_-_Laika_120_B.jpg|thumb|300px|Laika, de eerste hond in de ruimte. Hoeveel dieren gingen haar voor? Laika keerde nooit terug, dat wordt weinig gezegd. Laika ging niet als eerste dier de ruimte in, wel als eerste dier in een baan om de aarde. Voor haar waren er al dieren in de ruimte. In 1947 stuurden de VS. fruitvliegen mee op een raketvlucht. In 1948 en 1949 volgen de apen Albert I en Albert II. De Sovjet-Unie lanceerde vanaf 1951 honden op suborbitale vluchten. Dezik en Tsygan bereikten de ruimte en keren levend terug. Op 3 november 1957 is Laika, een zwerfhond uit Moskou, gelanceerd aan boord van Sputnik 2. De Sovjets wisten vooraf at er geen mogelijkheid was om haar terug te brengen. Jarenlang vertelde de Sovjetregering dat Laika dagen overleefde en daarna humaan euthanaseerde toen de zuurstof opraakte. Het verhaal bleek onwaar. In 2002 maakten Russische wetenschappers bekend wat er gebeurde. Kort na de lancering werkte het koelsysteem van de capsule niet goed. De temperatuur in de cabine liep op en Laika stierf na vijf tot zeven uur, door oververhitting en stress. De Sputnik bleef maanden rond de aarde cirkelen en op 14 april 1958 keerde de satelliet ongecontroleerd terug in de atmosfeer en verbrandde. Laika's resten gingen verloren.]]

Als Fictie en non-fictie zich met elkaar gaan vermengen wordt het voor de kijker, luisteraar of lezer wel moeilijk om het waarheidsgehalte of de betrouwbaarheid te peilen. De VPRO documentaire van 52 min. Kijk aandachtig naar het bedrog der bedriegenis. Trek er een uurtje voor uit en lees vooral niet verder, anders is de fun er af.

Wat je zag is ''Opération Lune'' die probeert aan te tonen dat we erg gevoelig zijn voor misleiding door te stellen dat Stanley Kubrick de eerste stappen op de maan in een studio filmde. Deze regisseur kennen we van Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, 2001: A Space Odyssey (uit 1968), A Clockwork Orange, Barry Lyndon, The Shining, Full Metal Jacket en Eyes Wide Shut. Deze regisseur heeft uiteraard niets met de maanlanding van doen, hij is postuum opgevoerd als regisseur van de allerbelangrijkste film ter wereld. ''Opération Lune'' is geen documentaire maar een 'mocumentaire'. Ze wil de kijker te misleiden. Waarom? Puur om aan te tonen dat mensen te of erg goedgelovig zijn. Tot op welk punt ben jij meegegaan in dit verhaal?

Het woord Mocumentaire komt uit de combinatie van documentaire (feiten en waarheidsgetrouwe rapportage) en de M van Movie (fictie) en 'to moc', iemand op het verkeerde been zetten. Pas op het einde is het duidelijk dat het om een grap gaat. Sommige studenten kijken de film vol (on)geloof uit, anderen zijn al vanaf de helft kritisch... Hoe gealarmeerd was jij?

;Kijken
* [https://www.youtube.com/watch?v=EqHg8YSJWRk Operation Lune] BEELDFRAGEMENT debat met William Karel, regisseur van de mocumentaire.

;De hoofdpersonages
&lt;gallery&gt;
A11v 1092338.ogg|Armstrong stapt als eerste mens op de Maan (tv)
File:Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg|'''Joeri Gagarin (1934–1968) was geen lang leven beschoren.'''
File:Aldrin_Apollo_11.jpg|'''Buzz Aldrin, Apollo 11, gefotografeerd door Neil Armstrong'''
File:Ap11-s69-31740.jpg|'''Bemanning Apollo 11'''
File:Kennedy_vonbraun_19may63_02.jpg|'''Wernher von Braun met John F. Kennedy gekend als J.F.K.'''
File:Dornberger-Axster-von_Braun_(jha).jpg|'''Von Braun bij de overgave.'''
File:V1_Soest.JPG|'''V1-rakket.'''
File:V-2-Nederlands.jpg|'''V2-raket)'''
File:First photo from space.jpg|'''In 1946 neemt een V2 de eerste foto's uit de ruimte.'''
File:Project_Paperclip_Team_at_Fort_Bliss.jpg|'''Operatie Paperclip: Von Braun ging niet alleen naar de V.S.'''
&lt;/gallery&gt;

== Relevant en actueel ==
Relevant wil zeggen betrekking hebben op je onderwerp. Wanneer is de info gepubliceerd? Wanneer is de site gemaakt en voor het laatst aangepast? Hoe actueel zijn de links? 

== Lay out ==
Een aantrekkelijke lay-out en een overzichtelijke navigatie bewijzen aandacht voor de paginaontwikkeling. Doorgaans wijst dit erop dat er aan de inhoud is gewerkt. Maar de redenering is niet absoluut. Het kan dat een grafisch talent een fijne inhoudloze pagina maakt, of dat vorsers geen grafisch verstand hebben. 'De inhoud is belangrijker dan de vorm' klinkt het argument dan. Maar toch. Schreeuwerige pagina’s duiden op informatietekort, op een vingeroefening of verdoezelen de onkunde van de maker. Vragen over de esthetica helpen bij de evaluatie.

;Stel vragen zoals: 
* Hoe verzorgd zijn de tekst en de afbeeldingen? 
* Worden er compositieprincipes gevolgd? 
* Is het ontwerp complex? Oogverblindend? 
* Is de tekst leesvriendelijk?
* Is de structuur overzichtelijk? 
* Is de lay-out of de interface duidelijk?

== Informatie in tijden van oorlog ==
{{Citaat|'''In oorlogstijd is de waarheid het eerste slachtoffer.'''|Boake Carter, journalist, 1900-1944.}}

{{Citaat|'''Voltaire heeft het ons geleerd: we moeten systematisch aan alles twijfelen.'''|Anne Morelli}}

Tijdens oorlogen of andere conflicten tussen twee groepen duiken tien principes die de propagandamachine ondersteunen. Anne Morelli somt ze op.

# 'Wij willen geen oorlog.'
# Alleen de vijand treft schuld, die heeft om oorlog gevraagd.
# Dit is geen oorlog tegen de mensen, maar tegen de leider van de tegenpartij.
# Het doel is nobel, zeker geen materieel gewin.
# De vijand begaat wreedheden. Als wij schade berokkenen is dat per ongeluk.
# De vijand gebruikt illegale wapens.
# Onze verlies is beperkt, die van de vijand groot.
# Kunstenaars en intellectuele steunen de zaak.
# De oorlog heeft een heilig karakter.
# Wie de propaganda in twijfel trekt, is een verrader.

= '''PINOKKIOTEST''' =
De Pinokkiotest is een checklist die je helpt inschatten hoe (on)betrouwbaar sommige info is. Je kan de test vinden op [https://sadan.wdfiles.com/local--files/5-evalueren/PINOKKIOTEST.pdf deze vragenlijst]. De test is vergelijkbaar met de [https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/mediatheek/downloads/craap-scoreformulier-nl.pdf CRAAP]-test die in het vak informatievaardigheden ter sprake komt. 

= '''EXAMENVRAGEN''' =
== A-Vragen ==
(S&amp;V)Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: Apollo (god), Nietzsche, Herbert George Wells, Howard Koch, Orson Welles, Jozef Stalin, Koude Oorlog, kunstmaan, The War of the Worlds, Milan Kundera, De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, Louis-Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht, Voyage au bout de la nuit, Anne Morelli, De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, Guido Gezelle, Hendrik Conscience, Kortrijk 1302, De Leeuw van Vlaenderen (1838), Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Charles Darwin (1809-1882), Robespierre, Karl Marx, René Descartes, Opération Lune, J.F. Kennedy, Werhner von Braun, Joeri Gagarin, Richard Nixon, Houston (Texas), Cape Canaveral (Florida), Mocumentaire, Stanley Kubrick, 21 juli 1969, Neil Armstrong, Apollo 11, Apolloprogramma, Operatie paperclip.

== B-Vragen ==
* S&amp;V.In de geschiedenis kunnen we verschillende denkrichtingen onderscheiden. Zo kunnen we het model van de &quot;eeuwige terugkeer&quot; tegenover het &quot;verlichtingsmodel&quot; plaatsen. Illustreer dit op het niveau van het denken over geschiedenis, het resultaat, het doel, de richting, de motor en de gevolgen van dit denken. Geef bij beide richtingen één of meerdere vertegenwoordigers.
* S&amp;V.&quot;De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om...&quot; 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren?  
* S&amp;V.Leg uit en toon aan met voorbeelden: &quot;Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen op een bepaalde manier te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Objectiviteit is niet mogelijk.&quot;  
* Wat kun je vertellen over Karl Marx en het dialectisch principe?
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Milan Kundera, 2. Louis-Ferdinand Céline, 3. Anne Morelli, 4. Hendrik Conscience, 5. Immanuel Kant, 6. Christus.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Diderot en D'Alembert, 2. Charles Darwin, 3. J.F. Kennedy, 4. Orson Welles, 5. Copernicus, 6. Plato.
* S&amp;VPlaats in chronologisch volgorde en wat weet je over... 1. Karl Marx, 2. Apollo 11, 3. H.G. Wells schrijft The War of the Worlds, 4. Voltaire 5. Orson Welles maakt een radioprogramma met de naam War of the Worlds, 6. Franse Revolutie.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Apolloprogramma, 2. John Locke, 3. Neil Armstrong zet eerste stappen op de maan, 4. Robespierre, 5. Nietzsche, 6. Scheiding Oost- en West-Romeinse rijk.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 3. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. Opération Lune (mocumentaire), 5. Werhner von Braun, 6. Guldensporenslag.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Joeri Gagarin overlijdt, 2. Het Colosseum wordt gebouwd, 3. Richard Nixon wordt president, 4. Tweede Wereldoorlog, 5. Stanley Kubrick maakt zijn laatste film, 6. De eerste Kruistocht. 
* S&amp;V.Wat is betrouwbaarheid? Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt?
* S&amp;V.Leg uit, waarom is de Spoetnik 1, de eerste satelliet zo belangrijk. Situeer ze in de tijd. Betrek woorden zoals Koude oorlog, Gagarin, Expo '58, Kennedy en Space Race in je antwoord.

== C-Vragen ==
* S&amp;V.Kundera: &quot;De idee van de eeuwige terugkeer der dingen is raadselachtig en Nietzsche heeft er andere filosofen mee in verlegenheid gebracht: te denken dat alles zich eens zou herhalen zoals we het al beleefd hebben, en dat ook die herhaling eindeloos zou doorgaan.&quot; Wat wil deze &quot;dwaze&quot; mythe van de eeuwige terugkeer der dingen zeggen? Valt het je ook wel eens voor - hetgeen voor Kundera het geval is - dat je &quot;ontroering voelt bij het bekijken van foto's van Hitler?&quot; Wat is het gevolg dat Kundera uit een dergelijk merkwaardige ervaring trekt? Wat denk je daar zelf over?
* S&amp;V.L.F. Céline: &quot;De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken...&quot; Waar heeft Céline het over in bovenstaande citaat, genomen uit Reis naar het einde van de nacht? Geef een persoonlijke kritiek.
* S&amp;V.De media gebruiken verschillende technieken om de kijker te doen geloven dat hun boodschap 'waar' is.  Welke technieken haal je uit deze film die het realiteitsgehalte van de boodschap verhogen?  En, waar gaan de filmmakers door het lint.  Of, met andere woorden, waar kan je in de film merken dat het hier om een 'vervalsing' van de realiteit gaat?
* S&amp;V.Wat is betrouwbaarheid, waarom is betrouwbare info zo belangrijk en hoe kan je achterhalen of informatie betrouwbaar is?
* S&amp;V.Leg uit: De meesten beschouwen 'geschiedenis' als iets 'passief'. Geschiedenis was er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! 
* S&amp;V.Leg uit: De 'actieve constructie' van de geschiedenis is een vraag die op filosofisch vlak tot tien verschillende vragen leidt. Gebruik Hegel en de universiteit van Berlijn in je antwoord.
* S&amp;V.Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Waarom spreken we van peilen?

== D-Vragen ==
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;360&quot;&gt;
Bestand:TheMatrixAnimated.gif
Down the Rabbit Hole.png
Milan Kundera redux.jpg
L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg
Gerrit Komrij (1981).jpg
Anne Morelli.jpg
Bestand:Hegel portrait by Schlesinger 1831.jpg
Descartes Discours de la Methode.jpg
Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg
Jean Le Rond d'Alembert, by French school.jpg
Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg
Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg
John Locke.jpg
GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
Montesquieu 1.png
Immanuel Kant (painted portrait).jpg
Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg
Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg
Social contract rousseau page.jpg
EmileTitle.jpeg
Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg
James Watt by Henry Howard.jpg
François Quesnay.jpg
Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif
AdamSmith.jpg
Louis XIV of France.jpg
Koning Louis XV; Hyacinthe Rigaud.jpg
Ludvig XVI av Frankrike porträtterad av AF Callet.jpg
Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg
Women's March on Versailles01.jpg
Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg
LouisXVIExecutionBig.jpg
Jacques-Louis David - Marie Antoinette on the Way to the Guillotine.jpg
Exécution de Marie Antoinette le 16 octobre 1793.jpg
Robespierre.jpg
Gros - First Consul Bonaparte (Detail).png
Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg
Bestand:David Van Reybrouck.jpg
Bestand:Jose Ortega y Gasset.jpg
Karl Marx 001.jpg
Kortrijk-Groeningemonument.jpg
Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png
Bestand:Honoré de Balzac (1842) Detail.jpg
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG
Battle of Courtrai2.jpg
Nicaise de Keyser04.jpg
Guido Gezelle.jpg
Hendrik Conscience.jpg
Leeuwvanvlaenderen.gif
Groeningepoort.jpg
Kortrijk Groeningeabdij museum.JPG
Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg
Bestand:Deep throat PD poster (restored).png
Bestand:Van Olden Barneveldt Verhoeven 1619.gif
Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg
Bestand:Pinocchio 1940.jpg
Orson Welles 1937.jpg
A11v 1092338.ogg
Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg
Aldrin Apollo 11.jpg
Ap11-s69-31740.jpg
Kennedy vonbraun 19may63 02.jpg
Dornberger-Axster-von Braun (jha).jpg
V1 Soest.JPG
V-2-Nederlands.jpg
First photo from space.jpg
Project Paperclip Team at Fort Bliss.jpg
Bestand:Posta Romana - 1959 - Laika 120 B.jpg
&lt;/gallery&gt;

= '''BIBLIOGRAFISCHE NOTEN''' =
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>iuz1h2b8gutwvkwtwa45slya6xp0paf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432288</id>
      <parentid>432285</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:41:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>550px -&gt; 300px</comment>
      <origin>432288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107371" sha1="575es43ye7kq6kjaz59f0911hgtj129" xml:space="preserve">{ {Wiu2}}
[[Bestand:TheMatrixAnimated.gif|thumb|300px]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL 1. HISTORISCHE MODELLEN, BESEF EN DENKRICHTINGEN''' &lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;WAT IS GESCHIEDENIS EIGENLIJK?&lt;/span&gt;

[[Bestand:Down_the_Rabbit_Hole.png|thumb|300px|♣ '''TUINTIP'''  Down the rabbit-hole?  Op een zomerdag luistert Alice Liddell aan de oever van een meer naar haar oudere zus die een saai boek voorleest. Alices verveling verdwijnt als er een pratend konijn passeert. Het is gehaast en houdt de tijd op zijn horloge (de geschiedenis?) in de gaten en springt in een hol. Alice volgt en valt de dieperik in. Een deurtje verbergt een prachttuin, een flesje met het opschrift &quot;drink mij&quot; maakt haar klein genoeg om de deur door te kunnen. Spring in het gat en deze geschiedenistuin en laat je verwonderen zoals Alice. The Matrix kaapte als film het idee van Alice en stelt de vraag of de wereld een illusie is? Plato deed iets vergelijkbaars met de allegorie van de grot. De Matrix visualiseert René Descartes' stelling: 'Ik denk, dus ik ben' en is mee geïnspireerd door de cyberpunk van William Gibson.]]

[[Bestand:Hoe ontdek je nepnieuws (How To Spot Fake News).jpg|thumb|300px|Infographic ''Hoe ontdek je nepnieuws'', uitgegeven door de International Federation of Library Associations and Institutions.]]

{{Citaat|'''Veel vitale cycli van ons lichaam kennen een periodiek verloop: de hartslag, de ademhaling, de afwisseling tussen slapen en waken. Contoleren of ze regelmatig zijn vindt bijna altijd onbewust plaats, maar zelfs de geringste verstoring is voldoende om plotseling de alarmbellen te doen rinkelen. (...) In tegenstelling tot de traditionele zintuigen, hebben wij geen orgaan voor tijdszin.'''|Guido Tonelli}}

{{Citaat|'''Niet lachen, noch huilen, maar begrijpen.'''|Ludo De Witte}}

{{Citaat|'''De geschiedschrijver is een wandelend anachronisme, een ontheemd persoon, die de technieken van vandaag gebruikt om te proberen dingen te weten over gisteren die gisteren zelf niet eens wist. Hij moet waarachtigheid nastreven, hij dient te luisteren naar de woorden die het verleden spreekt, maar hij moet communiceren in een taal die het heden begrijpt.'''|Hilary Mantel}}

{{Citaat|'''Wie wetenschap onderwijst moet ophouden met leerlingen de pap in de mond te geven en hen de mogelijkheid bieden 'het pure plezier van begrip te ontdekken.' Wie cursussen eenvoudigweg doceert, laat de studenten zitten met 'onderontwikkelde intellectuele vaardigheden en weinig besef van de invloed die wetenschap op hun leven heeft'.'''|Amerikaanse Vereniging voor de Vooruitgang van Wetenschap, de uitgever van Science}}

{{Citaat|'''De vraag is of u dat kunt, woorden zoveel verschillende betekenissen geven.'''|Alice in Wonderland}}

{{Citaat|'''De vraag is wie de baas is - punt uit'''|Wiggel Waggel}}

{{Citaat|'''Deze tijd vraagt om optimisme. Pessimisme bewaren we voor slechtere tijden.'''|Jean-Claude Servais&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: NAOMI KLEIN, (vertaald door Jan Willem Reitsma en Pon Ruiter). ''Nee is niet genoeg.'' De Geus, Amsterdam, 2017, p. 275.&lt;/ref&gt;}}

{{Citaat|'''Wetenschap is niet hapklaar en eenduidig. In de coronacrisis zag je vaak twee kampen tegenover elkaar staan die elk het eigen gelijk claimden op basis van één of andere studie. Dat is ook des mensen. We denken allemaal dat we heel kritisch onze standpunten innemen, maar dat is natuurlijk niet zo. We zijn kuddebeesten. Vaak nemen we een standpunt in omdat dat het standpunt is van de groep waar we toe behoren. En dan gaan we achteraf feiten zoeken die die intuïtie bevestigen. Er is zo'n mooi beeld - ik weet niet meer van wie het komt - dat we de feiten gebruiken zoals een dronkaard een lantaarnpaal gebruikt: niet om ons te verlichten, maar als steunpilaar. Ons brein is helemaal niet zo rationeel als we denken. (...) Wie gelooft dat wetenschappers deel van een corrupte elite uitmaken, heeft daar natuurlijk weinig aan. Daar begint het dus mee. Als je zegt aan kritisch denken te doen, maar de wetenschap niet vertrouwt... Tja, dan kun je dus niet kritisch denken. Het paradoxale is net dat die mensen van zichzelf denken dat ze zéér kritisch zijn, en dat de anderen als schapen met de kudde meelopen. Kritisch zijn betekent niet alleen dat je moet durven te denken, maar ook dat je moet durven te vertrouwen - in de wetenschap meer bepaald. Ook wetenschappers kunnen er wel eens naast zitten, maar gemiddeld genomen zijn zij veel betrouwbaardere bronnen dan de algoritmes van You Tube.'''|Patrick Loobuyck&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PATRICK LOOBUYCK. In: ''De Morgen.'' Vrij zijn is niet: doen wat je wilt. 20 augustus 2021.&lt;/ref&gt;}}

{{Citaat|'''Zelfcensuur, aldus, George Orwell, heeft twee nefaste gevolgen. Ze heeft een kwantitatief effect: als voldoende mensen zichzelf censureren, kom je in een samenleving waar politieke censuur regeert. Daar heb je geen bestraffende overheid voor nodig. Mensen staan zelf op de rem, omdat ze sociale uitsluiting (of erger) vrezen. Zelfcensuur heeft een kwalitatief effect: als je je ideeën voor anderen moet verzwijgen, begin je tegen jezelf te liegen. Dat is wat zijn romanfiguren overkomt: ze zijn het contact met het eigen denken kwijt. Daarom is vrijheid van spreken belangrijk: ze bevat de vrijheid om te denken.'''|Tinneke Beeckman}}

{{Citaat|'''Als je geen perverse of persoonlijke agenda hebt, begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep.'''|Mike Leigh}}

{{Citaat|'''Historici hebben een maatschappelijke rol te vervullen. We moeten ons dus niet opsluiten in onze ivoren toren. [...] In het verleden hebben we te veel gedacht dat we documentaires, tentoonstellingen en computerspelletjes moesten maken. We moeten nu weer kiezen voor fundamenteel historisch onderzoek, dat teruggaat naar de bron. Dat is onze corebusiness; wetenschappelijk onderzoek, op basis van onze eigen onderzoeksagenda, tegen de stroom in van de politiek corecte moraliserende boodschap. Zonder onderzoek geen debat en zonder debat geen herinnering. Je kunt de stappen daarin niet overslaan, anders eindig je met lege herdenkingen.'''|Nico Wouters&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC REYNEBEAU. ''Historici moeten hun eigen agenda heroveren.'' In: ''De Standaard'', 11.05.2019, p. 40 &amp; 41.&lt;/ref&gt;}}

'''♥ Klik hier voor [https://www.youtube.com/watch?v=MrmGliMP0bc LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE GESCHIEDENIS ALS ACTIVE CONSTRUCTIE, OBJECTIVITEIT EN VERVALSINGEN].'''

'''♥ Klik hier voor [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken de PowerPoint die bij deze lessen hoort].'''

= '''DRIE TEKSTEN DIE VAN WAL STEKEN''' =
== ''De eeuwige terugkeer der dingen'' van Milan Kundera ==
&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(Eigen bewerking)&lt;/span&gt;

[[Bestand:Milan Kundera redux.jpg|thumb|300px|Milan Kundera (1929-2023) is een Tsjechisch humoristisch, cynisch en melancholisch schrijver met filosofische thema's. Een van zijn bekendste werken is ''De ondraaglijke lichtheid van het bestaan''. Philip Kaufman verfilmde het onder de titel ''The Unbearable Lightness of Being''.]]

[https://www.youtube.com/watch?v=AniUgwUn6oo ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN HET BESTAAN'', 5 MINUTEN.''']

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;De eeuwige terugkeer der dingen is een raadsel en Nietzsche
bracht er andere filosofen mee in verlegenheid: de gedachte dat alles zich eens
herhaalt zoals we het reeds beleefden, en dat die herhaling eindeloos
zou zijn! Wat is de betekenis van deze dwaze mythe?
De mythe negeert dat een voor altijd verdwenen, nooit meer 
terugkerend leven op een schaduw lijkt, gewichtloos is,
bij voorbaat dood is, en al was het huiveringwekkend, prachtig of verheven, de
huiver; de pracht of die verhevenheid zijn van geen betekenis. We hoeven ze
niet voor kennisgeving aan te nemen, evenmin als een oorlog tussen twee
Afrikaanse staten in de veertiende eeuw, die het gezicht van de wereld niet had
veranderd, ondanks het in onbeschrijflijk lijden creperen van
driehonderdduizend negers.
Verandert er dan iets aan die oorlog van twee Afrikaanse staten in de veertiende
eeuw wanneer die zich ontelbaar herhaalt in de eeuwige terugkeer?
Er verandert wel iets; de oorlog wordt een omhoog stekend blok dat blijft, en de
stupiditeit ervan zou onherstelbaar zijn.
Als de Franse Revolutie zich eeuwig zou herhalen, zou de Franse
geschiedschrijving minder trots zijn op Robespierre. Maar omdat ze spreekt
over iets dat nooit meer terugkomt, zijn de bloedige jaren veranderd in louter
woorden, theorieën en discussies, ze zijn lichter geworden dan veren, ze jagen
geen schrik aan. Er is een eindeloos verschil tussen de Robespierre die slechts
één maal in de geschiedenis voorkomt en een Robespierre die eeuwig terug zou
keren om de koppen van de Fransen te laten rollen.
Laten we zeggen dat de gedachte van de eeuwige terugkeer een zeker
perspectief betekent waarin de dingen zich anders vertonen dan we die kennen:
ze vertonen zich zonder de verzachtende omstandigheid van hun voorbijgaande
aard. Deze verzachtende omstandigheid weerhoudt ons namelijk een oordeel uit
te spreken. Hoe kun je iets dat voorbijgaat veroordelen? Het avondrood van de
ondergang kleurt alles met de bekoring van de nostalgie; ook de guillotine.
Onlangs heb ik mezelf betrapt op een ongelooflijk gevoel: ik bladerde in een
boek over Hitler en voelde bij enkele foto's ontroering. Ze herinnerden me aan
mijn kinderjaren; die vielen in de oorlog; sommige leden van mijn familie
kwamen om in Hitlers concentratiekampen; maar wat was hun dood tegenover
het feit dat de foto's van Hitler me herinnerden aan de voorbije tijd van mijn
leven, een tijd die niet meer terugkeert?
Deze verzoening met Hitler verraadt de diepe morele perversiteit, verbonden
met een wereld die in wezen gebaseerd is op het niet bestaan van de terugkeer,
want in die wereld is alles bij voorbaat vergeven en dus ook alles cynisch
toegestaan.
Zou elke seconde van ons leven zich oneindig herhalen, dan zijn we
vastgenageld aan de eeuwigheid zoals Jezus Christus aan het kruis. Dat is een
verschrikkelijk vooruitzicht. In de wereld van de eeuwige terugkeer rust op
elke handeling het gewicht van een ondraaglijke verantwoordelijkheid. Daarom
noemde Nietzsche de idee van de eeuwige terugkeer de zwaarste last (das
schwerste Gewicht).&lt;/span&gt;|Milan Kundera}}

== ''Reis naar het einde van de nacht'' van Louis-Ferdinand Céline&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LOUIS FERDINAND CELINE, vertaald door E.Y. Kummer. ''Reis naar het einde van de nacht.'' Van Oorschot, 2016 (naar de uitgave van 1932), p. 74-77.&lt;/ref&gt; ==
[[Bestand:L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg|thumb|300px|Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) is samen met Marcel Proust één van de meest vertaalde Franse auteurs uit de twintigste eeuw. Zijn literaire werk combineert nihilisme en pacifisme, in een humoristisch-ironische stijl. Céline is controversieel omdat hij tussen 1937 en 1941 antisemitische werken publiceert.]]

[https://www.youtube.com/watch?v=4OC6LKybZs8 ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''REIS NAAR HET EINDE VAN DE NACHT'', 6 MINUTEN.''']

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;Och  man! Ik verzeker je dat deze wereld
er uitsluitend op uit is om iedereen te verneuken! 
Jij bent jong. Ik hoop dat deze paar
minuten vol wijsheid je jaren zullen bijblijven! Luister goed
naar me, kerel; als ze 't hebben over: 'Het medelijden met het
lot, met de omstandigheden van de arme mieter...', laten dan
deze woorden, die in vurige letters boven alle moordende
schijnheiligheid van onze maatschappij schitteren, een uiterst
belangrijk teken aan de wand voor je zijn, waar je niet meer zo
maar aan voorbij mag gaan zonder het belang ervan in te zien.
Hoor, ik zeg jullie, arme donders, altijd de lul in 't leven, geslagen, uitgeperst,
eeuwig en altijd zwetend, ik waarschuw jullie dat als de groten van deze aarde
interesse voor jullie beginnen te krijgen, dan is 't omdat ze op het slagveld
gehakt van jullie willen maken... Dat is het teken... 't Kan niet missen... 't Begint
met liefde voor het volk. Lodewijk XIV die trok zich tenminste geen zak van
het brave volk aan, vergeet dat niet. Lodewijk XV ook niet. Hij veegde er z'n
gat mee af. Natuurlijk was het leven in die tijd niet prettig, het leven van de
arme sloeber is nooit prettig geweest, maar ze werden niet zo hardnekkig en
verbeten om zeep geholpen als nu door onze tirannen. De kleine man, zeg ik je,
wordt alleen met rust gelaten als hij wordt veracht door de groten,
die uitsluitend uit eigenbelang of sadisme aan het volk kunnen denken... De filosofen
mag ik je daar nog op attent maken nu we 't er toch over hebben, diè zijn ermee
begonnen het brave volk van alles wijs te maken... Het volk dat alleen zijn
catechismus kende! Ze zouden 't wel opvoeden, beweerden ze... Nou! Ze
hadden heel wat waarheden te onthullen! Prachtige! Frisse! Schitterende! Je
duizelde ervan! Zo is 't! begon het brave volk te zeggen, zo is 't precies! Zo is 't
helemaal! Daar gaan we allemaal voor sterven! 't Volk wil alleen maar sterven!
Zo zijn de mensen nu eenmaal. 'Leve Diderot!' hebben ze gebruld en toen
'Bravo Voltaire!'. Dat zijn nog 's filosofen! En ook nog leve Carnot, die zo mooi
overwinningen in elkaar kon knutselen! En leve iedereen! Dat zijn tenminste
knapen die 't brave volk niet in onwetendheid en bijgeloof laten verrekken! Zij
wijzen 't de weg naar de vrijheid! Ze maken 't zelfstandig! En ze hebben niet
stilgezeten! Iedereen moet eerst de krant kunnen lezen! Dat is onze redding!
Godverdomme! En snel! Geen analfabeten meer! Die kunnen we niet meer
gebruiken! Alleen maar burgersoldaten! Die stemmen! Die lezen! En die
vechten! En die marcheren! En kushandjes werpen! In dat tempo werd 't brave
volk gauw goed rijp. Het enthousiasme over 't afwerpen van 't juk moet toch
ergens goed voor zijn, waar of niet? Danton stond niet voor Jan Lul zo mooi te
praten. Met wat gebrul, dat zo raak was dat je 't nu nog hoort, had hij in een
handomdraai 't brave volk gemobiliseerd! En dat betekende 't eerste vertrek van
de eerste bataljons geëmancipeerde bezetenen! De eerste stemmende en
vlagdronken klootzakken die Dumouriez met zich meevoerde om zich te laten
doorzeven in Vlaanderen! Dumouriez zelf, die te laat aan dit ongekend nieuw
idealistische spelletje had deelgenomen, had achteraf toch maar liever poen, hij
deserteerde. 't Was onze laatste huurling... Soldaatje spelen voor niets, dat was
wat nieuws... Zo nieuw dat Goethe, al was hij dan Goethe, z'n ogen uitwreef
toen hij in Valmy kwam. Bij het zien van die haveloze vurige cohorten die zich
spontaan kwamen laten afslachten door de koning van Pruisen voor de
verdediging van de gloednieuwe vaderlandslievende fictie, kreeg Goethe het
gevoel dat hij nog heel wat te leren had. 'Van nu af aan, galmde hij schitterend,
helemaal in overeenstemming met z'n talent, begint een nieuw tijdperk!' En
hoe! Daar het systeem uitstekend werkte, ging men daarna helden in serie
afleveren, die hoe langer hoe minder kostten omdat het systeem steeds beter
werd. Iedereen heeft zich er wel bij bevonden. Bismarck, de beide Napoleons,
Barrès wolk, door de Hervorming al aan flarden gerukt en al lang gecondenseerd tot
episcopale spaarpotten. Vroeger was het mode, als je fanatiek was, te roepen:
'Leve Jezus! Op de brandstapel met de ketters!' Maar ja, er waren niet zoveel
ketters en 't waren vrijwilligers... Terwijl we nu zo ver zijn dat onafzienbare
horden zich geroepen voelen om mee te doen als er geschreeuwd wordt: 'Aan de
galg met alle lammelingen! Met alle slappe tinussen! Met de onnozele lezers!
Met miljoenen tegelijk, hoofden rechts!' De kerels die niemand aan flarden
wilden schieten, niemand om zeep willen helpen, die stinkende pacifisten, die
moeten we in hun kladden grijpen en vierendelen! We zullen ze duizend gore
doden laten sterven! En om ze manieren bij te brengen halen we eerst hun
darmen uit hun lijf, hun ogen uit hun kassen en de jaren uit hun stinkend
kwijlerig leven! Kreperen moeten ze bij legioenen en nog eens bij legioenen, in
de pan gehakt worden, leegbloeden, stikken in gifgassen, en dat alles om het
vaderland dierbaarder, vrolijker en lieflijker te maken! En als er nog tuig bij is
dat deze sublieme dingen niet wil begrijpen, moeten ze zich maar onmiddellijk
laten begraven met de anderen, nee, toch maar niet samen met ze, maar
helemaal aan het eind van het kerkhof, onder een onterend grafschrift voor
lafaards zonder idealen, want deze schoften hebben hun grandioos recht
verloren op een stukje schaduw van het monument dat bij aanbesteding door de
gemeente op het middenpad is opgericht voor de fatsoenlijke doden, en ook
hebben ze het recht verloren iets op te vangen van de echo van de minister, die
zondag weer bij de prefect komt pissen om na het middageten bewogen z'n
smoel open te doen boven de graven...&lt;/span&gt;|Louis-Ferdinand Céline}}

== ''Inhaaloefening'' door Gerrit Komrij ==
[[Bestand:Gerrit_Komrij_(1981).jpg|thumb|right|300px|Gerrit Komrij (1944–2012) was een homo-dichter, schrijver, vertaler, criticus, polemist en toneelschrijver uit Nederland met een voorkeur voor Portugal. Hij was van 2000 tot 2004 de Dichter des Vaderlands. Hij stond bekend om zijn virtuoze en kleurrijke taalgebruik en was een gevreesd polemist.]]

[[Bestand:Anne Morelli.jpg|thumb|right|300px|Anne Morelli (1948) is doctor in de geschiedenis en doceert aan de ULB en interesseert zich in de Italiaanse immigratie.]]

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;We zijn genoeg vernederd en bespot

Door halfgeleerden met hun boekenwijsheid

En met hun regelrechte lijn naar God,

Terwijl ze ons verwezen naar de ijstijd.  

We zijn genoeg voor achterlijk versleten.  

Kom vriend, de revolutie start vandaag.  

We zijn met attributen ruim bemeten.  

Dood Galilei met een motorzaag,

Trakteer Voltaire op elektroshocks,

Erasmus op een overdosis speed.  

Maak Bacon, Nietzsche, Swift weer orthodox

Door laster, centrifuge, turboprop,

En wat de Heer betreft: kruisig hem niet,

Maar plak een gele sticker op zijn kop.&lt;/span&gt;|Gerrit Komrij}}

[https://www.youtube.com/watch?v=VL0CZEiEz9g&amp;t=3s '''♠ BEKIJK HIER EEN PROFETISCHE Gerrit Komrij.'''] 

= '''WAT IS GESCHIEDENIS?''' =
[[Bestand:Berlin_Universität_um_1900.jpg|thumb|300px|De Universiteit van Berlijn (foto uit 1900) was de eerste universiteit die - met Hegel - de geschiedfilosofie in haar aanbod opnam. Geschiedfilosofie houdt zich bezig de betekenis van de geschiedenis, analyseert de geschiedschrijving en speculeert over mogelijke teleologische principes zoals: is er een ontwerp, een doel, een richting? Ironisch genoeg vond hier in 1933 de boekenverbranding plaats, tot groot, ironisch ongenoegen van Bertolt Brecht die zijn werk niet op de lijst der afvalligen zag staan. Een Duist bibliothecaris legde in de jaren voorafgaand aan 1933 een lijst aan met boeken die het Nazi-regime niet ondersteunden, het gaat om auteurs die tegenwoordig elke cursus op de hogeschool of de universiteit sieren: Karl Marx, Frederich Nietsche, Sigmund Freud... De universiteitsgebouwen worden compleet verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog, de geallieerde bombardementen laten niets overeind. Tegenwoordig lijkt het plein weer op het oude, althans wat de fascade betreft. Het parkje is nu een plein met een ondergrondse, lege boekenkast.]]

[[Bestand:Hegel_portrait_by_Schlesinger_1831.jpg|thumb|300px|Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) doceert filosofische colleges over geschiedenis aan de Universiteit van Berlijn. Die monden uit in het postuum gepubliceerde ''Vorlesungen über die Philosophie der Weltgeschichte''. Hij beschouwt de wereldgeschiedenis als een rationeel, op vooruitgang gericht proces, geleid door de 'Wereldgeest'. Tijdens zijn professoraat in Berlijn reviseert hij de tekst zonder ophouden. De publicatie verschijnt in 1837, zes jaar na zijn dood.]]

Wat is veiligheids- en welzijnsgeschiedenis? Die vraag is niet makkelijk. Niet toevallig heeft geschiedenis twee betekenissen. 'Het is zowel een wetenschappelijke discipline als het onderzoeksobject van die discipline.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC REYNEBEAU. ''Het had gekund (maar misschien ook niet).'' In: ''De Standaard'', 21.09.2015, p. D10.&lt;/ref&gt; Met andere woorden: de geschiedenis schrijft geschiedenis over de evolutie van de wereld en over zichzelf: over de discipline, over de historicus en zijn voorkeuren en over haar eindeloze beperkingen om tot definitieve inzichten te komen. Wat is geschiedenis, is het best te beantwoorden door de geschiedenis te bekijken als een ‘actieve constructie’. '''Actief''' wil zeggen: hier deed iemand zijn best voor, zijn ''leen'' achter gelegd, gewerkt. '''Constructie''' wil zeggen: iets is gemaakt. Een architect bouwt een bouwwerk, een historicus schrijft een verhaal,  een narratieve constructie die soms meer op kunst lijkt dan op wetenschap. In het beste geval op basis van feiten, in het slechtste geval op basis van verzinsels of hallucinaties. Etymologisch gaat het woord terug op 'historie', afkomstig van het Griekse ιστορία en herkenbaar in het Engelse history/story. Geschiedenis en verhaal zijn een dansend duo.

Schoolbank-kinderen en veel mensen beschouwen 'de geschiedenis' als iets 'passief'. Ze slaan aan het blokken nadat een juf, een meester of een deskundige in hun klasje over het verleden kwam vertellen. Voeling is er weinig. Omdat die leerkracht of die pastoor het hen inlepelde als een 'objectieve realiteit', namen ze het voor waar aan. Geschiedenis is er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! Wat hier problematisch aan is, is het feit dat de woorden ''actief'' en ''passief'' diametraal tegenover elkaar staan net zoals de begrippen objectief en subjectief. De 'actieve constructie' is een vraag die op filosofisch vlak tot tien vragen leidt:

'''1.''' Wanneer begint de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken?

'''2.''' Wie maakt de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken?

'''3.''' Waarom bestaat/maakt hij of zij geschiedenis? Met andere woorden: wat is de reden waarom we over iets spreken? Wat is de reden waarom we onze lessen vullen met bepaalde inhouden? Wat is de reden waarom boekhandels elk jaar weer duizenden boeken verkopen?

'''4.''' Hoe maakt ''men'' de geschiedenis van het veiligheids- en welzijnsdenken? Wat doet een historicus in het archief? Hoeveel begrijpt hij werkelijk van het Middelnederlandse handschrift dat voor hem ligt? Hoe interpreteert de historicus de dementerende dame die hij 's morgens telkens weer gaat interviewen? 

'''5.''' Wat is het doel van het historisch proces? Of, anders gezegd: wat wil men/ik/deze groep bereiken?

'''6.''' Welke richting kunnen we ontwarren in de loop van de geschiedenis en de veiligheid en het welzijn? Ofwel: gaat het vooruit of achteruit? Is de klim moeilijk of glijden we van een leien dak?

'''7.''' Wat is de motor van de geschiedenis? Of: welke drijfveren zorgen voor verandering? Is het de economie? De politiek? De klimaat wijziging? De...

'''8.''' Is er hier sprake van een betrouwbare geschiedenis of gaat het om fake news? Of, met andere woorden: zien wij de wereld zoals hij is of werken er allerlei filters op ons in?

'''9.''' Is geschiedenis een wetenschap of is geschiedenis propaganda, indoctrinatie of brainwashing, is geschiedenis objectief, zoals dat de andere wetenschappen dat beweren? En wat is dat dan, objectiviteit?

'''10.''' Kon de geschiedenis anders lopen? Stel dat Hitler sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog. Of, stel dat hij op 8 oktober 1908 slaagde voor zijn ingangsexamen aan de kunstacademie in Wenen, zoals Eric-Emmanuel Schmitt uitwerkt in zijn roman ''La part de l'autre'' uit 2001. Wie zal het zeggen?

== Tijdsgeest ==
[[Afbeelding:Glass-of-water.jpg|thumb|300px|Half vol of half leeg? Optimisme of pessimisme?]]

[[Bestand:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|thumb|300px|Frans Hals (1582-1666) schildert René Descartes (1596-1650).]]

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Renaissance|1450 -&gt;&gt; Humanisme|1500 -&gt;&gt; Verlichting |1650 -&gt;&gt; Glorious Revolution|1688 -&gt;&gt; Franse Revolutie|1789 -&gt;&gt; Take off Industriële Revolutie|1800 -&gt;&gt; Belgische Revolutie|1830 -&gt;&gt; Liberalisme|1830 -&gt;&gt; Socialisme|1848 -&gt;&gt; Rerum Novarum|1891 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Fin de siècle|1890 -&gt;&gt; Eerste Wereldoorlog|1914  -&gt;&gt; 11 november 1918|1918 -&gt;&gt; Beurskrach|1929 -&gt;&gt; Machtergreifung|1933  -&gt;&gt; Verdrag van München|1938  -&gt;&gt; Tweede Wereldoorlog|1940-1945 &gt;&gt;&gt;'''

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; 1950|Zilveren jaren '50  -&gt;&gt; 1960|Gouden jaren '60 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Oliecrisis|1972 -&gt;&gt; Aids|1979 -&gt;&gt; Kernramp Tsjernobyl|1986 -&gt;&gt; Herald of Free Enterprise|1987 &gt;&gt;&gt;'''

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Val Berlijnse Muur|1989  -&gt;&gt; Het einde van de geschiedenis en de laatste mens|1992 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Nine eleven|2001 -&gt;&gt;  Klimaatvluchtelingen|2014 -&gt;&gt; Klimaatmarsen|2019 -&gt;&gt; Coronacrisis |2020-2023 -&gt;&gt; Russische inval Oekraïne|2022 -&gt;&gt; Oorlog Israël / Hamas|2023 &gt;&gt;&gt; '''

== Waar halen optimisten hun mosterd? ==
'''1754''': Met de ontdekkingsreizen en de daarmee gepaard gaande veroveringen in Amerika, China of Perzië duiken in Europa steeds meer verhalen op van kolonisten die inheemse volken, hun gebruiken en hun politieke organisatie beschrijven. Voltaire en John Locke lezen de bestseller van pater Gabriel Sagart die bij het Wendatvolk verbleef, Jean Jacques Rousseau was vertrouwd met missie- en reisverslagen uit de Grote Meren en indiaanse bronnen en Gottfried Wilhelm Leibniz zocht inspiratie in China.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 38-51.&lt;/ref&gt; René Descartes leert filosoferen door de Mexicaan Antonio Rubio (1548-1615) en ontdekt bij de antikoloniale Quechua-schrijver Felipe Guaman Poma de Ayala (ca. 1535-1616) het 'ego cogito'. Het cartesiaanse denken brengt een paradigmawissel op diverse vlakken. 1. Een binair denken in of-of relaties komt in de plaats van een en-en alternatief denken. Dit dualisme onderscheidt mens en natuur, lichaam (res extensa) en geest (res cogitans) als afzonderlijke werkelijkheden. 2. Er komt de voorkeur om denken over de zaken in plaats van over de verhoudingen ertussen. 3. De wetenschap gaat de natuur domineren. De natuur is niet langer een levend, bezield geheel, maar een machine die volgens wetmatigheden functioneert. Natuurverschijnselen zijn te verklaren door observatie, meting en wiskunde. 4. De Westerling reconstrueert de wereld en brengt ze onder zijn controle, alsof hij god is. Daartoe neemt hij 'afstand' van de dingen met het perspectief, de kaart, de globe, de microscoop of de telescoop. De afstand stelt hem in staat om te klasseren, te meten, te catalogiseren en te veroveren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RAJ PATEL &amp; JASON W. MOORE, vertaald door Huub Stegeman. ''Een geschiedenis van de wereld in zeven goedkope zaken. Een gids voor kapitalisme, natuur en de toekomst van de planeet,'' Boom, Amsterdam, 2019, p. 65-68.&lt;/ref&gt; Dit soort kennismakingen tonen dat de samenleving niet ‘ongelijk’ hoeft te zijn en begrippen zoals vrijheid en gelijkheid, de natuurtoestand en het natuurrecht sijpelen het oude continent binnen. De normen van het absolutisme en de gedragsregels in Versailles installeerden in het zeventiende en achttiende-eeuwse Frankrijk een pikordecultuur die elk aspect van het dagelijkse leven domineert met onder- en bovenschikkingsrituelen. Het ontgaat de filosofen niet dat deze maatschappij anders in te richten is en om dit te onderzoeken schrijft de Académie des Sciences, Art et Belles-Lettres van Dijon een prijsvraag uit die het beste essay zoekt dat ‘de oorsprong van de ongelijkheid’ beschrijft en de vraag beantwoordt of het natuurrecht dit al dan niet rechtvaardigt. 

'''1755''': Jean Jacques Rousseau wint de wedstrijd en publiceert zijn ‘Vertoog over de ongelijkheid’ waarin hij poneert dat de jager-verzamelaar egalitair en in kinderlijke onschuld leven. De landbouwrevolutie, de verstedelijking en de staat beëindigden deze beschaafde oertoestand en bracht de mens behalve literatuur, filosofie en wetenschap ook de bureaucratie, staande legers, het patriarchaat en massamoord. In tegenstelling tot de visie van Thomas Hobbes ontwikkelt de maatschappij zich van goed naar slecht. Rousseau’s idealisme of optimisme geniet de voorkeur van het linkse politieke kamp en is in te vullen door een terugkeer naar de natuurtoestand. De hypothese van Rousseau is op niets gestoeld, hij was niet in staat om het verleden van 10.000 vroeger te onderzoeken. Nomadische groepen zijn niet per definitie egalitair, landbouwsamenlevingen hoeven zich niet per definitie te kenmerken door hiërarchie en privébezit en de eerste steden kenden weinig klassentegenstellingen, autoritaire heersers of krijgers. Toch duikt de hypothese vaak in de literatuur op.

Het optimisme wortelt in de idee dat de maatschappij maakbaar is. Die maakbaarheidsidee gaat terug op de Renaissance, de Verlichting en de Industriële negentiende eeuw. De Verlichting is mogelijk de belangrijkste van het trio: ze gaat een stap verder dan het magische, het symbolische en het occulte denken dat de Renaissance en het Humanisme genegen zijn. In de Verlichting ontspruit de kiem van de Industriële Revolutie. De Verlichting was niet zomaar 'filosofietje'. Het is een denken dat de totale samenleving wil veranderen en vertrekt vanuit de idee dat mensen elkaar 'aansteken'. De verlichtingsfilosofen geloven dat hun ideeën anderen 'verlichten'. Kennis komt iedereen ten goede. René Descartes hecht belang aan techniek en zou zich in onze eeuw, de 21ste, thuis voelen. Zijn ''Discours de la methode uit 1637 ligt aan de basis van de ''Encyclopédie die een eeuw later, in 1751 verschijnt. Beide werken focussen op arbeid en werktuigen, ambachtslui en werkplekken. Diderot schetst gereedschap en machines en breekt het eeuwenoude kennismonopolie van de ambachten. In de jaren zestig en zeventig van de eeuw ontwikkelt James Watt ‘zijn’ stoommachine en twee decennia later, in 1791, stimuleren het decreet d'Allarde en de Wet le Chapelier (genoemd naar de Bretoense en Jakobijnse advocaat Isaac Le Chapelier) de ondernemingsvrijheid. Het beginsel is nobel: 'Iedereen is vrij om de handel, het beroep, de kunst of het ambacht uit te oefenen dat hem goed dunkt.' Tegelijk schaffen deze verordeningen de ambachten met hun kennisoverdracht van vader op zoon af. Arbeidsstructuren zoals coalities, corporaties, ambachten en gilden die eeuwen de toegang tot een beroep belemmerden, verdwijnen. Tegelijk verdwijnt de sociale bescherming. Vakbonden en staken komen in het strafwetboek. Deze wet, de encyclopedie en de stoommachine begeleiden de rouwstoet van de ambachtslui naar het kerkhof en verwelkomen de fabriek en de machine. België schaft de Wet Le Chapelier af op 25 mei 1867. Tot die dag 'camoufleren' arbeidersorganisaties en vakbonden zich als ziekenfondsen, spaarkassen in herbergen of ‘onschuldige’ verenigingen. 
Tijdens de zeventiende en de achttiende eeuw groeit het idee van de wetmatigheden in de natuur én in de samenleving. De gedachte dat het menselijk gedrag te berekenen - mechanisch - is kan de wereld verbeteren. De theïstische, de bovennatuurlijke, middeleeuwse God die willekeurig ingrijpt - om te belonen en te bestraffen - ruimt plaats voor de deïstische God. Deze God is de schepper van alles, een mekanieker die zijn schepping zo inricht, dat ze zonder zijn bemoeienis draait. De ultieme metafoor omschrijft God als klokkenbouwer. Dit denken manifesteert zich in het vroeg liberaal economisch denken. In Frankrijk komt dit tot uiting in de fysiocratie van François Quesnay (1694-1774). Grondbezit en berekend individualisme liggen er aan de basis van rijkdom, succes en bestaansmiddelen. In Engeland leidt het tot de klassieke economie van Adam Smith die het onberekenbare natuurrecht en de goddelijke ordening (de onzichtbare hand) centraal stelt: arbeid als successleutel. Zo zijn beide economische systemen een reactie op het zero-sum game (wat de ene partij wint, verliest de andere), van het mercantilisme dat van de 16e tot 18e eeuw dominant was en welvaart haalt uit het edelmetaal, geroofd in de nieuwe wereld. Weinig van de onderstaande verlichtingsfilosofen maken de Franse Revolutie mee (op de drie laatste na).

'''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=wQcEjBPYXi8 LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE VERLICHTING (28 min.).]'''

 '''1.''' René Descartes (1596-1650) en het rationalisme, logica en onderzoek in tegenstelling tot het elitaire (enkel de elite is in staat om te leren), het esoterisme, de alchemie, het symbolische en het magisch denken. '''[https://www.youtube.com/watch?v=CAjWUrwvxs4 FILM, 8.48 min.]'''

 '''2.''' De onstuitbare honger naar feiten en kennis van de encyclopedisten Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) en Denis Diderot (1713-1784) en hun nieuwe bijbel: l'encyclopedie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=5WafMMlNSb8 FILM 2.49 min.]'''

 '''3.''' John Locke (1632-1704) en het empirisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=bZiWZJgJT7I FILM, 9.14 min.]'''

 '''4.''' Isaac Newton (1623-1723) en het oorzakelijk denken '''[https://www.youtube.com/watch?v=s2YZN2L700Q FILM, 53.38 min.]'''

 '''5.''' Montesqieu (1689-1755) en de scheiding der machten '''[https://www.youtube.com/watch?v=gExrynQC4IU FILM, 4.22 min.]'''

 '''6.''' Voltaire (1694-1778) en het recht op vrije meningsuiting en het deïsme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=LAzKGkTIKpg&amp;list=PLkeO6Zg_ybk5ZE25Ub8W24yQAgPDEjrEh&amp;index=6&amp;t=29s FILM 12.15 min.]'''

 '''7.''' Jean Jacques Rousseau (1712-1778) over de opvoeding en zijn ''Emile, of Over de opvoeding''. '''[https://www.youtube.com/watch?v=81KfDXTTtXE FILM 7.46 min.]'''

 '''8.''' Jeremy Bentham (1748-1832) over het grootste geluk voor iedereen in een panoptische infrastructuur. '''[https://www.youtube.com/watch?v=Myal-NSlIGA FILM 4.01 min.]'''

 '''9.''' Adam Smith (1723-1790) zet de verlichtingsideeën om in een economische theorie en lanceert in zijn ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' de 'Onzichtbare hand|de onzichtbare hand'. '''[https://www.youtube.com/watch?v=ejJRhn53X2M FILM 6.43 min.]'''

 '''10'''. Immanuel Kant (1724-1804) maakt een synthese van het bovenstaande in zijn &quot;Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?&quot; in 1784 als antwoord op een prijsvraag. Daarin zegt hij: 'Verlichting is het loskomen van de mens uit zijn onmondigheid en de durf om zich van zijn eigen verstand te bedienen zonder de ander. '''[https://www.youtube.com/watch?v=nsgAsw4XGvU FILM 8.12 min.]'''

;Hoofdpersonages van het absolutisme en de verlichting

&lt;gallery&gt;
File:Descartes_Discours_de_la_Methode.jpg|0. '''Voorpagina van Discours de la Méthode uit 1637.'''
File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|1. '''René Descartes (1596-1650).'''
File:Jean_Le_Rond_d%27Alembert,_by_French_school.jpg|2. '''Jean le Rond d'Alembert (1717-1783).'''
File:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|3. '''Denis Diderot (1713-1784).''' 
File:Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|4. '''Eerste bladzijde van l'Encyclopedie.'''
File:John_Locke.jpg|5. '''John Locke (1632–1704).''' 
File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|6. '''Isaac Newton (1643–1727).''' 
File:Montesquieu_1.png|7. '''Montesquieu (1689–1755).'''
File:Immanuel_Kant_(painted_portrait).jpg|8. '''Immanuel Kant (1724-1804).''' 
File:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|9. '''Voltaire (1694–1778).'''
File:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|10. '''Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).''' 
File:Social_contract_rousseau_page.jpg|11. '''Het maatschappelijk verdrag.'''
File:EmileTitle.jpeg|12. '''Emile, of Over de opvoeding.'''
File:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|13. '''Madame de Pompadour, minnares van Lodewijk XV streed tegen de censuur van l'Encyclopédie. Op haar tafel staat deel IV.'''
File:James_Watt_by_Henry_Howard.jpg|14. '''James Watt (1736–1819), uitvinder van de stoommachine.''' 
File:François_Quesnay.jpg|15. François Quesnay.
File:Smith_-_Inquiry_into_the_nature_and_causes_of_the_wealth_of_nations,_1922_-_5231847.tif|16. '''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'''.
File:AdamSmith.jpg|17. '''Adam Smith.'''
File:Louis_XIV_of_France.jpg|18. '''Lodewijk XIV.'''
File:Koning_Louis_XV;_Hyacinthe_Rigaud.jpg|19. '''Lodewijk XV.'''
File:Ludvig_XVI_av_Frankrike_porträtterad_av_AF_Callet.jpg|20. '''Lodewijk XVI.'''
File:Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg|21. '''Marie Antoinette van Oostenrijk.'''
File:Women%27s_March_on_Versailles01.jpg|22. '''Vrouwen op de weg naar Versailles. Brood, geen taart!'''
File:Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg|23. '''Vrijheid, gelijkheid en broederschap.'''
File:LouisXVIExecutionBig.jpg|24. '''Onthoofding van Lodewijk XVI op de Place de la Révolution, nu Place de la Concorde.'''
File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|25. '''Jacques-Louis David tekent Marie Antoinette op weg naar het schavot.'''
File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg|26. '''Executie van Marie Antoinette.'''
File:Robespierre.jpg|27. '''Maximilien de Robespierre (1758-1794).'''
File:Gros_-_First_Consul_Bonaparte_(Detail).png|28. '''Napoleon Bonaparte (1769-1821).'''
&lt;/gallery&gt;

== Waar halen pessimisten inspiratie? ==
[[Bestand: Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg|thumb|300px|Het Fin de Siecle is een decadente periode tussen 1890 en 1914. Twee kernwoorden  - schoonheid en de dood in het vooruitzicht - duiken overal op, zoals in dit symbolische schilderij van Leon Spilliaert. Zijn 'Absintvrouw' uit 1907 toont het thema: jonge mooie vrouw is op het einde van haar leven, het leven is als een scheut absint (let op de arm) weggevloeid. De kleuren zijn al in de rouw: donkerblauw, zwart en paars.]]

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb||300px|Oswald Spengler]]

[https://www.youtube.com/watch?v=qPRn-XRLM_c '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: DE PESSIMISTEN (30 Min.)'''].

1651: Thomas Hobbes - geboren in 1588, bij de aanval van de Spaanse Armada op Engeland waarbij zijn moeder ongekende angsten kende - betoogt in zijn boek ''Leviathan'' dat de oertoestand van de mens eenzaam, arm, wreed en kort is. Iedereen vecht er tegen iedereen. Mensen zijn vals en egoïstisch, cynisch en berekend. Met deze theologische vraag komt Hobbes tot deze probleemstelling: is de mens van nature goed of slecht? Goed en kwaad zijn begrippen die de mens, net zoals God, maakt om te vergelijken. Dieren kennen de kunst van het vergelijken niet in die mate als een mens. Hobbes is ondanks zijn lijfspreuk 'Fear and I were twins' optimistisch gesteld: de staat - een begrip dat zich in de tijd van Hobbes ontwikkelt - levert de instrumenten die de honger naar macht, roem en bezit in toom houden. Op dit moment geeft de rechterzijde van het politieke spectrum de voorkeur aan dit model: ze noemen het realisme. Anderen noemen het pessimisme of wantrouwen. Hobbes' en zijn volgelingen laten het verhaal over het ontstaan van de mens van het slechte naar het goede evolueren in tegenstelling tot Rousseau's volgelingen. Die zien de menselijke evolutie van goed naar slecht met de gedachte vroeger was alles beter. Beiden zijn in dit opzicht lineaire denkers: de geschiedenis voltrekt zich volgens een lijn, een glijbaan die je kan opklimmen (met veel moeite, maar als je de top bereikt, dan ben je er!) of kan afglijden (met veel plezier en gemak, om op te geven). Deze evoluties contastereren met de circulaire denkers zoals de Duitse cultuurhistoricus Oswald Spengler (1880-1936), de vader van het cultuurpessimisme. Zijn voornaamste werk ''De ondergang van het Avondland'' schopt het tot een bestseller dankzij Elisabeth Förster-Nietzsche, de zus van Friedrich Nietzsche. Het boek toont een cyclische cultuurgenese die de ontwikkeling van samenlevingen vergelijkt met het ritme van het mensenleven of dat van de seizoenen. Een mens: geboren, groei, volwassenheid, bejaard, sterft. Dagen (24 uur), maanden (de verwijzing naar de maancyclus) en seizoenen (vormen samen een jaar en herhalen zich dan) doen iets gelijkaardigs. In de lente ontluikt nieuw leven, de zomerse bloei zorgt voor nakomelingen (zaad), een herfstige oude dag tot de winter (de dood) intreedt. Diverse wereldbeschavingen bewijzen Spenglers theorie: De Babylonische, de Egyptische, de Chinese, de Indische, de Indiaans-Mexicaanse, de Grieks-Romeinse en de Arabische, de Joodse en de Byzantijnse beschaving. Het boek en de theorie zijn een tegenreactie op het verlichtingsdenken dat een maakbaar Europa voor ogen ziet. Spencer voorspelt dat die rationele maatschappelijke structuur een einde kent. Kort voor zijn dood schrijft hij dat het Duitse rijk snel zal ophouden te bestaan.  

1884: De grilligheid en de ambivalentie van de negentiende eeuw dwingen kunstenaars, intellectuelen en politici op het einde van de eeuw tot een reflectie over de voorbije en aan gang zijnde industrialisatie. In Engeland publiceert Arnold Toynbee in 1884 zijn ''Lectures on the Industrial Revolution'' waarin hij de industrie als oorzaak aanduidt voor het '''morele verval''' van de arbeidersklasse. De technische en wetenschappelijke successen van de mechanisatie leiden tot het failliet van de traditionele ambachten en loodst vrouw en kind naar de fabriek waar ze nauwelijks weten welk product ze maken.

Op het einde van de eeuw is de tussentijdse balans niet florissant: de onmacht van de prille democratie (de juridische en sociale bevrijding van het individu blijkt – voorlopig - een illusie), het koloniaal beheer, de kapitalistische klassenjustitie, het elitaire stemrecht dat de gegoede klassen bevoordeelt, het lijden van het proletariaat… al deze pijnpunten brengen mensen sociaal en psychologisch in de war. Beloofde de Industriële Revolutie dan geen rijkdom en overvloed? Beloofde de onstuitbare techniek dan geen wereldwijd transport en een internationale economie? Ging het oneindige aantal uitvindingen niet afrekenen met armoede, hongersnood, epidemieën, kindersterfte en achterlijkheid? De negentiende eeuw heeft een Januskop: het succesverhaal van stoom, infrastructuur en amusement botst met sceptische en pessimistische stemmen vol wantrouwen. Niet iedereen begroet de vooruitgang met gejuich. 

De psychiater Sigmund Freud, de filosoof Nietzsche, schrijvers zoals Emile Zola en Oscar Wilde, kunstenaars zoals Leon Spilliaert zijn er de gezichten van. Hun cultuurkritiek focust op het beest in de mens. Is de mens te beschaven? Achter het menselijke gezicht huizen de onderdrukte driften van Eros en Thanatos, de hysterie en de angst voor het anale. Het idee dat God dood is, duikt op bij Nietzsche en de evolutieleer van Charles Darwin botst met de Bijbel. Gods dood stelt de begrippen waarheid en cultuur en vooruitgang, modernisering en maatschappij in vraag. Die begrippen blijken geen product van het rationalisme en de Verlichting, maar een complot van tirannieke, gewelddadige machtsmensen: een roedel roofdieren, een ras veroveraars die de dwalende massa in hun klauwen houdt. De enige optie is de schoonheid van het sterven. Enkel de esthetica van de dood rest, nu de maatschappij een terminale patiënt blijkt. Het komt tot uiting in het decadente, de luxueuze overbeschaving vol estheticisme, escapisme en het uiterlijke vertoon van het dandyisme (denk tegenwoordig aan Pim Fortuyn, Thierry Baudet, Theo Hiddema, Dries Vanlangenhove), vol nihilisme (sociale mobiliteit is een idioot idee), misogynie (vrouwonvriendelijkheid vanuit het gevoel dat vrouwen vuil en neerslachtig zijn) en a-politieke gedrag (democratie leidt nergens toe). Deze opvallend geklede intellectuelen hebben de vileine commentaar klaar voor hun rivalen. Ze voelen zich tegelijk -hoe paradoxaal ook- verloren in hun eigen tijd en superieur tegelijk, ze zijn verheven en provoceren met dubbelzinnigheden, verwijzen graag naar de oudheid (vroeger was het beter) en gebruiken ironie. 

Het Fin de Siecle of het einde van een tijdperk - ook de Belle époque genoemd (denk aan het impressionisme, de Jugendstil, de cinematografie) - loopt van pakweg 1890 tot het einde der tijden: het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het zijn narcisten: ‘Een dandy leeft en slaapt voor zijn spiegel’ noteert Charles Baudelaire. Toch is het narcisme niet te herleiden tot het individu, het omvat een hele cultuur (Christopher Lasch in 1978: ''The Culture of Narcissism'') en een narcistische cultuur legt de lat hoog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Mia Doornaert laat de Belle époque beginnen in 1870 en eindigen met de Tweede Wereldoorlog. Zo zie je dat er op de historische periodes marge kan zitten. Lees ook: JAN VAN HEEMST. ''Tussen gen en globe. Europese Cultuurgeschiedenis'', Ad. Donker, Rotterdam, 2012, p. 340 ev. Dat negatieve geluid van Arnold Toynbee uit het einde van de negentiende eeuw, contrasteert met de visie van T.S. Ashton die aan de vooravond van de zilveren jaren vijftig die hij publiceert in ''The Industrial Revolution, 1760-1830''. In dat boek uit 1948 benadrukt Ashton het positieve en de verworvenheden van de negentiende eeuw. Vgl. DE KOCK CATHERINE &amp; DE VUGT GEERTJAN. ''Waarom zijn er zoveel rechtse dandy’s?'' In: ''De Standaard'', 2 april 2019, p. D11.&lt;/ref&gt; 

== Dialectiek ==
Het dialectisch denken of het denken in tegenstellingen haalt [https://www.youtube.com/watch?v=fSQgCy_iIcc&amp;t=173s Karl Marx] bij [https://www.youtube.com/watch?v=H5JGE3lhuNo Georg Wilhelm Friedrich Hegel]. 

;Voorbeeld 1:
Paul Ricouer ziet drie fasen in het lezen van de bijbel:
* These: als een ‘fantastisch boek’: naïef gelezen als een sprookje tijdens een miraculeuze kindertijd (story)
* Anti-these: Een ‘historisch boek’: de kritische lezing (history) met historische personages
* Synthese: Een ‘levensboek’: als antwoord op zinvragen over de toekomst, het nu en vroeger, hier en elders (transhistory)

;Niet dat er altijd een synthese komt...
* These: De Katholieke Middeleeuwen met de klemtoon op beelden
* Anti-these: De reformatie met de klemtoon op woorden
* Anti-anti-these: De contrareformatie en de barok
* Anti-anti-anti-these: het classisisme

;Voorbeeld 2:
* These: Het absolutisme van Lodewijk XIV
* Anti-these: De Verlichting en haar romantisch optimisme
* Synthese: De Franse Revolutie-idee (vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid) met gewelddadige leiders zoals Robespierre en Napoleon

;Voorbeeld 3:
* These: De Franse Revolutie
* Anti-these: De {{Wp|Restauratie (Frankrijk)|Restauratie}}
* Synthese: Het {{Wp|positivisme}} van {{Wp|Auguste Comte}}

;Voorbeeld 4:
* These: Het optimisme van de Industriële Revolutie
* Anti-these: Het pessimisme en het determinisme van het Fin de Siècle, het impressionisme
* Synthese: de dialectiek van Marx

;Voorbeeld 5:
* These: het kleuterkind met een goddelijke adoratie voor zijn vader
* Anti-these: de puber waarbij de vader een loser is
* Synthese: de jongvolwassene met een realistisch ouderbeeld

;Voorbeeld 6:
In de kunstgeschiedenis zijn er talloze voorbeelden van tegenstellingen die elkaar opvolgen: 
* Realisme en Impressionisme: Realisme is een kunststroming die zich richt op het weergeven van de werkelijkheid, terwijl Impressionisme  indrukken vastlegt.
* Barok en Rococo: Barok is een kunststroming die zich kenmerkt door dramatische effecten, terwijl Rococo zich kenmerkt door lichtere, meer decoratieve elementen.
* Kubisme en Futurisme: Kubisme staat voor geometrische vormen, het Futurisme zoekt beweging en snelheid.
* Romantiek en Realisme: Romantiek richt zich op emotie en verbeelding, het Realisme wil de werkelijkheid tonen zoals die is.
* Surrealisme en Dadaïsme: Surrealisme zoekt naar het onderbewuste, het Dadaïsme daagt de conventionele kunst uit.
* In de kunstgeschiedenis is er sprake van synthese wanneer twee tegenstellingen worden samengevoegd tot een nieuwe stijl. Een voorbeeld hiervan is het Postmodernisme, dat elementen van verschillende stijlen combineert.

== De Ist-familie telt (te) veel leden ==
[[Bestand:David Van Reybrouck.jpg|thumb|300px|David Van Reybrouck ziet kenmerken van het 21ste-eeuwse populisme in het socialisme uit de negentiende eeuw. Hij schrijft één lange redenering met als conclusie dat er in de kennismaatschappij aandacht nodig is voor laaggeschoolden. Dat komt de democratie alleen maar ten goede. Tien jaar na zijn lange redenering, in 2019, komt er het initiatief voor een Jezuïetenschool in Molenbeek en kan Van Reybrouck een experiment aangaan in de Duitstalige gemeenschap.]]

[[Bestand:Jose_Ortega_y_Gasset.jpg|thumb|300px|Jose Ortega y Gasset, geen optimist. Ortega is kritisch over de massa die hij definieert als gelijk ieder ander. De massamens is onbescheiden, zonder zelfkritiek en respectloos voor autoriteit en staat tegenover de elite. Ortega roept de aristocratie op om de leiding te nemen bij cultureel verval.]]

Aan de uitersten van het spectrum staan de optimist en de pessimist. Een ander spectrum is te vormen tussen de realist en de idealist. Tussenin liggen vele interpretaties van de geschiedenis. Belangrijk is de betrouwbaarheid van wat men beweert. Hoe kan je dit nagaan? Dat gebeurt via twee strategieën: mediawijsheid en historische kritiek. Iedereen gaat aan de slag met de werkelijkheid en maakt er iets van op zijn eigen originele wijze. Waakzaamheid blijft geboden.

;1. De optimist
* Is zonder meer optimistisch wat de toekomst betreft. Technologie zal ons redden, de wereld kent alleen maar vooruitgang. Een mooie passage uit Milan Kundera's '''Ondragelijke lichtheid van het bestaan''' illustreert dit optimisme. Verder is Kundera geen typische optimist.

;2. De pessimist
* Doemdenkers zoals: Louis-Ferdinand Céline, Oswald Spengler, José Ortega y Gasset, Johan Huizinga.

;3. De Marxist en de communist
* Van Karl Marx tot Raoul Hedebouw.

;4. De populist
* Vertaalt de historische boodschappen in eenvoudige termen en gebruikt zijn verhaal voor een eigen gewin. Dictators neigen naar dit type. 

{{Citaat|'''Hij (de populist) weet wat het volk wil, en dat moet volstaan. Daardoor duldt hij geen tegenspraak, daardoor  heeft hij een gloeiende hekel aan het debat. Het parlement, de grondwet, de gebruikelijke democratische procedures zijn voor hem eerder hindernissen dan politieke verworvenheden. In die betekenis is populisme in wezen antidemocratisch en antiparlementair; sommigen spreken zelfs van 'proto-totalitair'. Dit duistere populisme miskent het wezen van de democratie.'''|David Van Reybrouck}}

;5. De cartoonist
* Een standup comediën die van alles een grap maakt, mensen een spiegel voorhoudt door middel van een grap. Niet altijd in dank afgenomen. Denk aan de Bataclan en Charlie Hebdo.

;6. De relativist
* Relativeert alles kapot. Problemen bestaan nauwelijks.

;7. De structuralist
* De structuren bepalen het denken. Individueel maakt een mens nauwelijks keuzes.

;8. De kapitalist
* Denkt alleen maar in economische modellen: leiders zijn managers, winners en een probleem los je op met een businesmodel. 

;9. De journalist en de columnist
* Stefan Zweig en Joseph Roth

;10. De illusionist
* Goochelaars en charlatans die aan de slag gaan met de werkelijkheid

;11. De hyperbolist
* Vergroot alles uit, overdrijft

;12. De realist
* 'tja. Die hebben we nog niet gevonden :-)

;13. De polemist
* Slaagt er in om partijen die hetzelfde nastreven in ruzie te steken. Zelf komt hij er ongezien mee weg. Een spreekwoord kenmerkt hem: 'Twee honden willen een been, de derde komt er mee heen.'

;14. De hedonis, de narcist, de egoïst en de Trumpist
* Aarzelt niet om publiekelijk te liegen en benoemt alles wat hem of haar tegen de haren instrijkt [[fake news]]
* Denkt alleen aan zichzelf en gaat daarvoor over lijken?
* Houdt van zelfverheerlijking. 

;15. De perfectionist
* Streeft perfectie na ten koste van alles.

;16. De encyclopedist
* Verzamelt kennis, zoveel mogelijk objectieve kennis om op basis van deze 'ratio' gedegen beslissingen te kunnen nemen.

;17. De anarchist, de andersglobalist en de activist
* Is te zien op manifestaties en betogingen. Roept en staat op de barricaden.
* Stelt het systeem in vraag, doorgaans op een speelse, ongevaarlijke manier.

;18. De negationist
* Negeert toekomstige problemen (klimaatopwarming), of negeert wat er in het verleden gebeurde (holocaust). In sommige samenlevingen is negationisme strafbaar.

;19. De ecologist
* Ziet ecologie als een religie.

;20. De royalist
* Is koningsgezind.

;21. De propagandist en de evangelist
* Tracht aanhangers te vinden voor zijn gedachtengoed via de publieke opinie, vaak is de info eenzijdig of verzonnen.
* Loopt over van bekeringsdrang.

;22. De sadist
* Houdt ervan om zijn tegenstanders te pijnigen. 

;23. De nationalist
* Nationalisme is een ideologie die de staat als historische eenheid ziet. Soms gaat dit gepaard met idee van exceptionalisme om de eigen identiteit af te grenzen tegenover anderen. 

;24. De separatist
* Separatisme streeft naar de terugtrekking uit een bestaande staat en het oprichten van een eigen.

;25. De futurist
* Probeert te voorspellen hoe de toekomst er zal uitzien.

;26. De simplist
* Stelt alles te eenvoudig voor.

;27. De idealist

;Aan de toog

'''VRAAG''': Moet ik al deze typetjes kennen?
'''ANTWOORD''': Uiteraard niet.

'''VRAAG''': Waarom voer je ze hier dan ten tonele?

'''ANTWOORD''': Omdat politieke debatten of monologen tegenwoordig vaak beginnen met het definiëren van de tegenstander, in plaats van het positioneren van het eigen zelf. Voor wie de debatten van op afstand volgt, klinkt dit abstract, maar een voorbeeld maak veel duidelijk. Als Wouter Beke (CD&amp;V) in 'De Zevende Dag opdaagt (3.02.2019) en onmiddellijk zegt hoe NVA en GROEN denken over de vraag die hij krijgt voorgeschoteld, getuigt dit van[framing, iets wat doorgaans de media wordt verweten. Het is een techniek van stereotypering waar de democratie niet bij gebaat is. 

'''VRAAG''': Een beetje zoals Anuna De Wever niet weet of ze een man of een vrouw is?

'''ANTWOORD''': Inderdaad, je hoeft de wereld niet in categorieën op te delen. Anuna zegt: Als ik weet en ervan overtuigd ben dat ik mezelf ben - ik ben Anuna - dan volstaat dat. Niemand hoeft mij te definiëren.

'''VRAAG''': Maar hoe weet je dan met wie/wat je te doen hebt? Zo is er toch geen duidelijkheid meer? 

'''ANTWOORD''': Waarom zou dat moeten? Waarom wil je duidelijkheid?

'''VRAAG''': Ik ben eigenlijk op zoek naar de waarheid. Dat lijkt me een beter begrip.

'''ANTWOORD''': Zou de geschiedenis de waarheid kunnen brengen? Is waarheid geen begrip waar priesters of andere religieus geïnspireerde mensen van houden? Geschiedenis is een wetenschap en die houdt zich bezig met 'betrouwbaarheid' van informatie. Hoe dat in elkaar zit, leg ik je hieronder uit. 

== Schema ==
[[Bestand:Karl_Marx_001.jpg|thumb|350px|Karl Marx ontwikkelt zijn geschiedenisvisie volgens de dialectiek van zijn voorloper Hegel: these, antithese en synthese. Weber is evenzeer 'dief' en ontleent de begrippen aan Fichte die ze op zijn beurt stal bij Kant. Hegel streeft naar een totaalconcept van wetenschap en godsdienst, esthetica en filosofie en bekijkt de werkelijkheid als een proces van tegenstellingen, geen statisch zijn en drukt dit uit met 'aufheben' wat optillen, afschaffen en bewaren betekent. These, antithese en synthese?]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Visies op geschiedenis !! Pessimisme !! Optimisme !! Dialectiek
|-
| '''Wie maakt ze?''' || Louis-Ferdinand Céline|L.F. Céline || Milan Kundera|M. Kundera || Karl Marx
|-
| '''Richting''' || Circulair || Lineair || Spiraal
|-
| '''Resultaat''' || Doemdenken || Vooruitgangsdenken || Determinisme
|-
| '''Gevolgen''' || Ironie, cynisme|| Vrijheid, verantwoordelijkheid || Strijd
|-
| '''Doel''' || Doelloos || Groei || Klasseloze staat
|-
| '''Motor''' || Domheid || Verlichting || Economie &amp; het middenveld
|}

== Objectiviteit? ==
;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Grey square optical illusion.PNG|thumb|Vierkant A heeft precies dezelfde grijskleur als vierkant B ([[:Bestand:Same_color_illusion_proof2.png|bewijs]])
Bestand:Grid illusion.svg|thumb|Flikkerend rooster. Het lijkt of er zwarte vlekken verschijnen
Bestand:Gradient-optical-illusion.svg|thumb|De grijze balk heeft overal dezelfde kleur
Bestand:Tribar.png|thumb|De [[Penrose-driehoek|driehoek van Penrose]]. Een driedimensionale figuur die niet kan bestaan
Bestand:Onm_kubus2.png|Onmogelijke kubus
Bestand:Impossible staircase.svg|Oneindige trap
File:Blivet.png|[[Blivet]]
&lt;/gallery&gt;

= '''GESCHIEDENIS ALS CONSTRUCTIE''' =
[[Bestand:Kortrijk-Groeningemonument.jpg|thumb|right|300px|Kortrijk, Groeningemonument uit 1906 (beeldhouwer Godfried Devreese). In Vlaams-nationalistische kring symboliseert deze slag de taalstrijd. De Vlaamse Gemeenschap riep in 1973 11 juli als feestdag van Vlaanderen uit.]]

Geschiedschrijving is, net als het nieuws, onderhevig aan trends. Het is niet zo dat de ‘geschiedenis’ het verleden objectief in beeld brengt. Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Zo is het resultaat van hun denkwerk verschillend. 'Al zolang ze bestaat, heeft de geschiedschrijving een ingewikkelde band met de politieke macht' schrijft Anne Morelli in haar boek ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië.'' Jacques R. Pauwels heeft het iets recenter over ''De grote mythen van de moderne geschiedenis.'' Hij steekt van wal met 'Mythen zijn geen leugens' maar fantasieverhalen met een kern van waarheid. Mythes bevatten 'een kern van historische werkelijkheid maar dienen niet om die werkelijkheid uit de doeken te doen. Ze streven ernaar mensen te socialiseren, hen met de stand van zaken in hun maatschappij tevreden te stellen of minstens te verzoenen, ook - en vooral - wanneer er eigenlijk goede redenen bestaan om ontevreden te zijn met de status quo en verandering te willen, eventueel zelfs radicale, revolutionaire verandering.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. De grote mythen van de moderne geschiedenis. Epo, Berchem, 2019, p. 7-8.&lt;/ref&gt;

== Geschiedenis en macht ==
Het lijkt op wat Morelli schrijft: 'Vanaf de oudheid heeft de historicus de machtshebbers bezongen, hun veroveringen gelegitimeerd, vanuit het verleden hun identiteit bepaald en hun voorouderlijke deugden verheerlijkt. De historicus gaf de natie zijn wortels. Te vaak vergeten we dat de historicus buiten zijn onderzoek kan. De historicus is een kind van zijn tijd, heeft zijn aandachtspunten en zijn blinde vlekken, zijn sympathieën, banden en kent de dingen waar hij beter niets over schrijft. De historicus is soms een militant of een machtsdienaar. Zo ‘maakt’ hij -bewust of onbewust - het verleden. Dé voorbeelden vinden we in de 19de eeuw, toen de romantiek naar de ziel van het volk zocht, ter onderscheid met anderen. Historici zochten de ziel en vonden ze in het verleden vol 'feiten' die, met de nodige rangschikking en interpretatie, voor deze identiteit zorgden. Deze 'mythen' toonden dat bodem en ras in een ver verleden al onze identiteit vormden.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MORELLI ANNE (Ed.). ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië''. Epo, Berchem, 1996, pp. 7-21.&lt;/ref&gt; 

=== Anne Morelli ===
Het boek van Anne Morelli ''Les Grands Mythes de l’histoire de Belgique, de Flandre et de Wallonie'' verkocht als een zoet broodje. In enkel weken tijd gingen 10.000 exemplaren over de toonbank en lokte het boek historische en politieke reacties uit. Het magazine ''Front National de Belgique'' beschuldigde het boek ervan de fierheid van de Natie aan te tasten en de goede naam van de Belgen te besmeuren: 'Het maakt ons verleden en onze nationale helden met de grond gelijk en volgens de auteurs kan alleen een imbeciel of een idioot trots zijn op onze geschiedenis.' Extreem rechts gebruikte de argumenten in haar pamfletten. 

=== Kortrijk 1302-1902 ===
Jo Tollebeek en Tom Verschaffel ontmaskeren in de ''Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging'' de mythe van de veldslag op 11 juli 1302 waarin een leger van Vlaamse ambachtslui het Franse ridderleger op de Groeningekouter verslaan. 'Deze veldslag kaderde in het verzet van (een gedeelte van) Vlaanderen tegen de veroveringsdrang van het Frankrijk van Filips de Schone' schrijven ze. Vanaf het midden van de negentiende eeuw komt de benaming Guldensporenslag in zwang, door de publicatie van Hendrik Conscienses ''De Leeuw van Vlaanderen'' en doet de naam denken aan een romantische tijd vol heroïsche vrijheidsdrang tegen een reeks vreemde onderdrukkers: de Romeinen en Caesar, de Fransen (1302), de Spanjaarden (de Geuzen en de Tachtigjarige Oorlog), de Oostenrijkers (Jan de Lichte) en de Nederlanders. Conscience is niet de eerste die 1302 onder de aandacht brengt; toch is het zijn ''Leeuw van Vlaenderen'' die zich vanaf 1838 in het Vlaamse bewustzijn nestelt, zonder dat die in tegenspraak is met de vaderlandsliefde voor België. Naarmate de Vlaamse Beweging evolueert, verschuift de betekenis van de Guldensporenslag.

=== Vier keer feest ===
De symbolenstrijd bereikt een hoogtepunt in Kortrijk in 1902, bij de zeshonderdste verjaardag. De voorbereidingen beginnen in 1891 en Guido Gezelle schaart zich achter het initiatief. Omwille van ideologische twisten onder de organisatoren komen er uiteindelijk vier feesten: op 13 juli organiseert de Vlaamsche Volksraad een eerste manifestatie; diezelfde dag betoogt het liberale Vaderlandsch Comiteit; op 17 augustus volgt het feest van de katholieken; en nog eens veertien dagen later trekken de socialisten -met tweetalige slogans (&quot;De strijd van Kortrijk was een strijd tegen de rijken&quot;)- door de Kortrijkse straten. Door de strubbelingen raakt het standbeeld voor de Groeningekouter niet tijdig klaar; het zou in 1906 worden onthuld. De cultus van 1302 is sedert 1973 officieel: 11 juli is de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap.

== Ideologie ==
Vertrekkend van dit soort ideeën verspreidden schoolboeken in het verleden een patriottische geschiedenis en het nationaal gevoel. Ook al kende België weinig geschiedenis-catechismussen, toch herhaalden schoolboeken generatie na generatie clichés en stereotypen die tonen dat België ten tijde van Jules Caesar een identiteit bezat. De historicus Eric Hobsbawm beschreef de geschiedenisvervalsers en stelt dat 'geschiedenis de grondstof is voor nationalistische, etnische of fundamentalistische ideologieën, zoals de papaver dat is voor de heroïneverslaafde.' 

=== I. Nationalisme ===
[[Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|300px|'''732_TECHNOLOGIE MAAKT HET VERSCHIL''' Carl von Steuben, of is het Charles Auguste Steuben? (1788–1856) schildert in 1837 de Slag bij Poitiers uit het jaar 732 in een Romantische versie. De slag is bekend omdat de stijgbeugel de doorslag geeft. Frankische ruiters ondervinden dat ze vast in het zadel zitten om hun bijlen en tweesnijdende zwaarden rond te zwaaien, zonder evenwichtsverlies. Haaksperen drukken de Moorse schilden weg zonder dat ze van hun paard vallen. Het schilderij hangt in Versailles. De stijgbeugel was niet nieuw, de Hunnen gebruikten die eerder. Voor de Brit Edward Creasy is deze slag één van de vijftien belangrijkste uit de wereldgeschiedenis. Hij beschreef dat in zijn boek ''The Fifteen Decisive Battles of the World'' uit 1851. Klopt het dat aldus Bart de Wever - dixit Europajournalist Paul Goossens - hier de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis begint met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam?  Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.&lt;/ref&gt;]] 

Als het aan Bart De Wever ligt, begint de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam, verslagen in 732 bij Potiers. Europajournalist Paul Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd. Niet het Verdrag van Rome, wel de slag van Potiers in 732 zou, volgens De Wever, die in deze een doorslagje van die van radicaal-rechts is, het echte begin van een verenigd Europa zijn. Volgens die canon moeten Robert Schuman en Jean Monnet als fouding fathers de plaats ruimen voor de Frankische krijgsheer Karel Martel, bastaardzoon van Pepijn van Herstal en cultfiguur van extreemrechts. Tegelijkertijd wordt het concentratiekamp Auschwitz tot een Pools provinciestadje gedegradeerd en krijgt de Europese eenwording een een radicaal andere inspiratiebron. De Europese burgeroorlog (WOII) en de Holocaust verdwijnen op de achtergrond, de islamitische andere wordt nu de raison d'etre van de eenheid. Een verleden van kruistochten en de reconquista's wordt weer actueel. Daarmee ligt de Europese identiteit in de voor Vlaamse nationalisten vertrouwde antagonistische bedding. Als het Vlaamse wij een smoel kreeg, is het omdat het zich tegen de Belgische &quot;vijand&quot; kon afzetten. &quot;Het is een onmiskenbaar feit&quot; schrijft De Wever, &quot;dat een externe vijand een zeer tastbare en doorslaggevende rol kan spelen in identiteitsvormingsprocessen.&quot; In zijn recept voor Europa zit het er allemaal in: meer Potiers en de promotie van de politieke islam tot uitverkoren Europese vijand' en een minder prominente aanwezigheid van de Holocaust.
'Is dat een radicaal-rechts verhaal?' vraagt Goossens zich af. 'Ongetwijfeld, maar niet voor De Wever. Voor hem is de Koran geen license to kill en is er geen sprake van botsende beschavingen, wel van een conflict over het voortbestaan van de moderniteit. Het zal de radicalen een zorg zijn. Hun memes en vlaggen zijn immuun voor subtiel denken. Voor De Wever daarentegen draait het allemaal rond de moderniteit. Daarom de noodzaak van een leidcultuur met de verlichting als kompas. Dat klinkt mooi, maar het valt op dat het conservatieve orkest de verlichting pas begint af te stoffen als de moslim in de buurt is. Als het over ongelijkheid, mensen in nood op de Middellandse Zee en de inspiratie van de Europese Unie gaat, stopt die muziek. De Wever houdt niet van half werk. Omdat een identitaire beweging niet zonder vijand kan, heeft hij er meteen twee in de aanbieding: de politieke islam dus en de ‘postmodernisten en cultuurrelativisten’. Dat nihilistische volkje sleurde Europa in een spiraal van identitaire zelfdestructie, cultiveerde de zelfschaamte en hypothekeert een groot verhaal over een mythisch verleden. Pas als met die binnenlandse vijand is afgerekend, kan de externe vijand worden aangepakt en ontstaat er ruimte voor Europese trots en kan met een luid ‘Europa is van ons’ het afscheid van Auschwitz afgekondigd worden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.&lt;/ref&gt; 

=== II. Media en propaganda ===
[[Bestand:Honoré_de_Balzac_(1842)_Detail.jpg|thumb|right|300px|Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'?]]

==== Media indoctrinatie ====
Voor ideologieën is het verleden essentieel en wie er geen heeft, kan het uitvinden. Jacques Pauwels voegt een tweede ideologie toe. Hij stelt dat het triestig is gesteld met het historisch besef (lees: de kritische geest) en dat de media, veel meer dan het onderwijs ons doordringt van een eindeloze reeks mythes. Mythes zijn geen leugens, maar fantastische verhalen met een kern van waarheid. Naast het onderwijs kwamen het internet, de tv en de film en de sociale media. Die voegden - in het beste geval - een kennislaag aan het (ideologische) geschiedenisonderricht toe, in het meest barre geval namen ze de onderwijs-rol gewoon over of schelden sociale media er over heen. Waarom zijn die media zo ijverig bezig om ons de geschiedenis te leren kennen? Essentieel om dit te begrijpen, is dat die media heel vaak privé-eigendom zijn van superrijken. Noam Chomsky maakte die analyse al eerder. En dat er een verband bestaat tussen de media en hun eigenaars wordt doorgaans niet vermeld. Als media ter sprake komen, dan worden die vaak opgevoerd als de waakhond van de democratie, niet als propagandakanalen van multinationals en holdings. Dat deze één procent-elite (die negentig procent van alle rijkdom in haar zakken heeft) niet graag in de belangstelling staat, spreekt voor zich. Daarom zwijgen historische films over de steun die Hitler genoot van Duitse en Amerikaanse (jawel!) industriëlen en bankiers. Net omdat die één procent bang is voor een objectieve kijk, controleert ze de verhalen die ze de wereld instuurt en welke niet. Dit soort selectiviteit zien we bijvoorbeeld bij de betekenis die documentaires geven aan de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Echter, meer dan om Tokyo op de knieën te dwingen, waren de honderdduizenden slachtoffers bedoeld om Moskou te intimideren. Daarom is onze kennis over de Tweede Wereldoorlog ook een Hollywoodproduct waarbij D-day belangrijker is dan wat er in Stalingrad gebeurde. Het zijn de bevoorrechten en de winnaars en niet de underdog of de slachtoffers die de geschiedenis maken. Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'? Ongetwijfeld. En daar is de één-procent-elite zich van bewust. Daarom leidt hun entertainment de aandacht af van waar het werkelijk om draait, namelijk dat rijken rijker worden en armen armer worden. Hun media slagen erin om de kapitalistische kritiek te fnuiken door bijvoorbeeld te eenzijdig te focussen op Hitler als grote schuldenaar van wat er tussen 1939 en 1945 gebeurde en niet op wie centen verdiende aan de oorlog, de wapenhandelaars, de wapenindustrie, Hugo Boss die de kledijlijn voor de Nazi's uitdacht of Bekaert uit Zwevegem (die na de oorlog de Sociale Hogeschool, het latere Ipsoc, ruimsubsidiërde) die de prikkeldraad voor de kampen leverde. Het kapitalisme heeft een vooral verborgen geschiedenis die nauwelijks onder de aandacht komt en verbergt hoe rijken rijker worden. Wie dit wil begrijpen of minstens wil analyseren kan bij de kritische geschiedschrijving terecht.

==== Propaganda ====
In de twintigste eeuw onderzoeken communicatiewetenschappers de mediabeïnvloeding door middel van gedragsonderzoek, diepte- en waarnemingspsychologie, marketing en de metafoortheorie, taal en machtsmechanismen. In 1937, kort na de machtsovername van Hitler in Duitsland (1933) formuleert het Amerikaanse Institute for Propaganda hoe propaganda werkt.

1.	'''Plain Folks Appeal''': gebruik realistische situaties die iedereen herkent, wees betrokken op volkse thema's;

2.	'''Bandwagon Appeal''': als iedereen achter dezelfde kar loopt, moet de boodschap die de kar verspreidt wel juist zijn. Als iedereen in de rij staat voor een ijsje, zijn ze per definitie lekker. We kennen voorbeelden van zelfstandigen die in die optiek de kunstmatige klant creëren;

3.	'''Misleading Numbers''': gebruik desnoods misleidende cijfers, nuanceer harde feiten;

4.	'''Transfer''': gebruik vlaggen, wapenschilden, titels, uniformen, symbolen… iedereen herkent ze;

5.	'''Celebrity''': verwijs naar beroemdheden, namen en autoriteiten, uit het heden en het verleden, prijs de 'comming man' als het voorbeeld voor de toekomst. Deze leider zal ons redden;

6.	'''Glittering Generalities''': grootsprakerige algemeenheden zorgen voor positieve connotaties;

7.	'''Stereotyping''': scheldgedrag herleidt tegenstanders tot karikaturen, maak er een cliché van;

8.	'''Call to Action''': Roep op tot actie zodat mensen niet langer hun schouders ophalen maar zich inzetten en gewaardeerd voelen;

9.	'''Card-Stacking''': schik de kaarten op een andere wijze, bepaal de volgorde van de presentatie. Hou kaarten achter de hand en speel ze uit indien nodig of hou kaarten achter en verzwijg. 

=== III. Veiligheid en angstcultuur ===
[[Bestand:Chernobyl_Hotel_with_reactor_in_background.jpg|thumb|right|300px|De kernramp van Tsjernobyl maakte Ulrich Becks publicatie uit 1986 over de risicosamenleving tot een bestseller in Duitsland.]]

Een derde ideologie focust op wat René Munnik in zijn boek 'Geweldig' de 'veiligheidsideologie' noemt. Zijn er objectieve redenen om aan te nemen dat onze werkelijkheid zo onveilig is? Of zijn we gewoon gevoeliger voor onveiligheid? Ulrich Beck spreekt in 1986 over 'Risikogesellschaft'. 

Zijn boek ''Risikogesellschaft: Auf dem Weg in eine andere Moderne'' (Risicomaatschappij: op weg naar een andere moderniteit) kreeg door de kernramp van Tsjernobyl de status van bestseller en is snel in het Engels vertaald. Het begrip wijst er ''niet'' op dat onze tijd gevaarlijker is dan vroeger. Gezien de levensverwachting, de technologie en de welvaart leven we veiliger dan ooit: ziektes en hongersnoden, natuurrampen en epidemie lieten we achter ons. Met de risicosamenleving wijst Beck op: 

1. de risico's (kernrampen, klimaatsverandering) zijn veroorzaakt door de neveneffecten van onze hoogtechnologische en welvarende, onze moderne en verlichte samenleving (die alles beheersbaar zou houden).

2. risico's, zowel reëel en vermeend nodigen uit tot een angstcultuur via propaganda, ideologie of als ultieme utopische preventie waarbij alles onder controle te houden is.

3. de risico's zijn er om te blijven. Wie nog geboren moet worden kan last krijgen.

4. de risico's zijn niet lokaal, maar wereldwijd.

5. de risico's treffen alle klassen, elk ras, alle leeftijden en sekses.

6. de risico's zijn onzichtbaar. Alleen deskundigen merken ze op.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 7-11.&lt;/ref&gt; 

=== IV. Complottheorieën ===
Complottheorieën halen hun sterkte omdat ze gebaseerd zijn op selectief en speculatief bronnengebruik en hun wantrouwen tegenover wetenschappelijke kennis. Een complottheorie vertrekt van de overtuiging dat verborgen groepen met kwade bedoelingen gebeurtenissen sturen. Kenmerkend is: een verborgen elite; controle; toeval bestaat niet; wantrouwen in officiële verklaringen; het tegenbewijs is deel van het complot. De vraag draait vaak rond de vraag: &quot;Wie heeft macht?&quot; en &quot;Waarom gebeuren dingen?&quot; Complottheorieën bieden eenvoudige antwoorden op complexe processen. Juist omdat zoveel vragen onbeantwoord blijven, ontstaan talloze theorieën. Miljoenen mensen dat de maanlanding van 1969 in een studio is opgenomen. Voorbeelden zijn gecreëerd rond De bende van Nijvel (1982-1985) en hun link met extreemrechtse netwerken, de staatsveiligheid, het NAVO-netwerk Gladio en politieke elites. De aanslagen van 11 september 2001 behoren tot de meest besproken complotthema's. Veel theorieën stellen dat de Amerikaanse overheid betrokken was en dat de Twin Towers gecontroleerd zijn opgeblazen. Recenter zijn de theorieën rond QAnon, de Great Reset, vaccinatiecomplotten, omvolkingstheorieën, de klimaatontkenning...

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags
Bestand:Paardenhangertje_van_Gwijde_van_Namen_Kortrijk_1302__9-01-2010_14-22-14.JPG|Paardenhangertje van Gwijde van Namen
File:Battle_of_Courtrai2.jpg|De Guldensporenslag, tot de negentiende eeuw vergeten, daarna vanonder het stof. Met een doel.
File:Nicaise de Keyser04.jpg|Voorstudie van de slag door Nicaise de Keyser.
File:Guido_Gezelle.jpg|Guido Gezelle (1830-1899)
File:Hendrik_Conscience.jpg|Hendrik Conscience (1812–1883)
File:Leeuwvanvlaenderen.gif|De Leeuw van Vlaanderen verscheen in 1838
File:Groeningepoort.jpg|Groeningepoort in Kortrijk
File:Kortrijk_Groeningeabdij_museum.JPG|Museum Kortrijk 1302
&lt;/gallery&gt;

== Morele paniek en fake news ==
[[Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg|thumb|right|300px|De heksenprocessen van Salem in Amerika begonnen in 1692 en resulteerden in minstens 24 ter dood veroordelingen. Beschuldigingen ten aanzien van vooraanstaanden stopten de processen en deden de morele paniek verdwijnen.]]

[[Bestand:Deep_throat_PD_poster_(restored).png|thumb|right|300px|In deze film is de vrouwelijke seksualiteit het thema. Er zijn eindeloze processen gevoerd over de film. In 23 Amerikaanse staten is die verboden, in het Verenigd Koninkrijk is hij illigaal tot het jaar 2000. Nederland was toleranter. De film draaide uitsluitend voor meerderjarigen in bioscopen met minder dan vijftig zetels.]]

Fake news kan leiden tot morele paniek. Morele paniek is een buitenproportionele, vijandige en gemediatiseerde reactie op een situatie of technologie, een persoon of groep, die waarden en normen lijken te bedreigen. Het begrip verklaart maatschappelijke angstreacties die niet in verhouding staan tot de ernst, het risico, de schade of de dreiging. Morele paniek is een sleutelbegrip uit de sociologie en criminologie en zou voor het eerst gebruikt zijn door Marshall McLuhan in 1964. Jock Young introduceerde het in 1971 in de criminologie en de socioloog Stanley Cohen gaf het begrip bekendheid in zijn klassieker ''Folk Devils en Moral Panics'' uit 1973. Daarin beschrijft hij de jeugdbendes, de ‘Mods’ en de ‘Rockers’.

[[Bestand:Waarom geloof jij fake news.webm|thumb|300px|Waarom geloof jij fake news? - Universiteit van Vlaanderen]]

=== Fasen ===
Morele paniek is gefaseerd en begint met een stereotiepe en overdreven voorstelling van een gebeurtenis. Daarna wordt die geassocieerd met soortgelijke gevallen en gepresenteerd als symptomatisch voor een maatschappelijk probleem. Vervolgens wakkeren doemscenario’s de angst aan en escaleert het tot er justitiële, politionele of juridische maatregelen komen. Soms ebt de paniek na een tijd weg, soms duurt de golf zo lang dat het zelfbeeld van de samenleving verandert. Voor de samenleving maakt het weinig uit of de oorzaak wel of geen hersenschim is en geldt het Thomas-theorema: ''als mensen situaties als werkelijk definiëren, zijn zij werkelijk in hun gevolgen''. Niet de situatie zelf, de perceptie geeft de doorslag.

=== Voorbeelden? Legio! ===
* Satanisch ritueel misbruik.
* De heksenjacht in Vlaanderen (met hoogtepunten tussen 1590-1610) en de processen zoals die in Salem.
* De gevolgen van masturbatie.
* De paniek en massahysterie die in 1938 ontstond bij het hoorspel ''The War of the Worlds'' van het Amerikaanse radioprogramma Mercury Theatre on the Air. Luister hier: [https://sounds.mercurytheatre.info/mercury/381030.mp3 War of the Worlds].
* De zorgen over genetisch gemanipuleerde voeding.
* De invloed van televisiegeweld of in games zoals in Canis Canem Edit en de GTA-reeks.
* Imitatiegedrag van jongeren bij het zien van pornografie zoals in de film ''Deep Throat''.
* In de zomer van 1984 rapporteerden kranten na een dodelijke vechtpartij op het strand van Egmond in Nederland over het ‘kustgeweld’, de ‘geweldsgolven’ en ‘-explosies’, ‘uitbarstingen’ en ‘epidemieën van geweld’, alsof het natuurverschijnselen waren. De paniek kreeg ook de politie, justitie, de horeca en het lokale bestuur in zijn greep en ebde na enige tijd weg. 
* De mediareactie en die van de overheden na de aanslagen op 11 september 2001 en de terroristische aanslagen in Madrid van 11 maart 2004 en de terroristische aanslagen in Londen van 7 juli 2005. In hun representatie van ‘het’ terrorisme dragen overheid en media bij tot paniek omdat ze onnodig angst zaaien door burgers vertrouwd te maken met dreigingen. Dit simplisme brengt de moeizame interetnische verhoudingen onder spanning en leidt de aandacht af van oorlog of genocide.
* De negentiende-eeuwse angst om levend begraven te worden, leidde in 1868 tot het patent op de lijkkist met een ladder voor een uitvinder uit New Jersey.
* In het Engelse Middlesbrough worden in 1987 121 kinderen uit hun huizen geplaatst na misbruik. Artsen gebruikten de techniek 'reflex anale oprekking' waarbij ze de billen uit elkaar schuiven en de anus bestuderen. Later bleek de techniek onwetenschappelijk en met de meeste kinderen was niets aan de hand.
* De angst voor de atoombom tijdens de koude oorlog.
* De angst voor ongrijpbare vijanden zoals al-Qaeda, fijnstof, dioxine, zendmasen...

= '''BETROUWBAAR''' =
[[Bestand:Van_Olden_Barneveldt_Verhoeven_1619.gif|thumb|right|300px|Abraham Verhoeven, een prille 'gazettier' besloot zijn artikels in de Antwerpse krant de ''Nieuwe Tijdinghen'' met het zinnetje &quot;Oft waer is, sal den tydt leeren.' De auteur waarschuwt zo zijn lezers in de vroege zeventiende eeuw voor te hoog gespannen verwachtingen inzake de betrouwbaarheid van zijn schrijfsel. Het bericht is nog relevant. De illustratie vertelt het 'Verhael hoe ende in wat manieren den heere Johan Van Olden-Barneveldt, Advocaet van Hollandt ende den Vrieslant/ is Onthalst gheworden smaendachs voor noen den xiij Mey Anno Duisent zes hondert neghen-thien; T'hantwerpen/By Abraham Verhoeven/op de Lombaerde Veste/inde gulde Sonne, 1619.']]

{{Citaat|'''Door de fragmentarisering van alle kennis is de beleidsvorming er natuurlijk eenvoudiger op geworden. De hooggespecialiseerde takken van moderne wetenschap zijn zo ondoorzichtig geworden dat de mensen die daarin werkzaam zijn, noodgedwongen tot hun dertigste of langer door moeten studeren tot ze kunnen toetreden tot de nieuwe geestelijkheid. Een lange leertijd hebben ze allemaal, maar dat betekent nog niet dat ze het altijd eens zijn over de beste aanpak. De SARS-CoV-2-pandemie heeft duidelijk gemaakt dat de onenigheid onder experts zich zelfs kan uitstrekken tot schijnbaar simpele beslissingen, zoals over het gebruik van een mondkapje. Eind maart 2020 (de pandemie was drie maanden oud) adviseerde de Wereldgezondheidsorganisatie daar nog tegen, tenzij een persoon was besmet, en pas begin juni werd dat advies bijgesteld. Hoe kunnen mensen zonder specialistische kennis daarin partij kiezen of wijs worden uit debatten die vaak eindigen met het intrekken of ontmantelen van claims die daarvoor nog alles bepalend waren?'''|Vaclav Smil}}

Wat de betrouwbaarheid van deze encyclopedie betreft, daar gaan we even klassikaal door. We nemen een schrijfstok of een griffel en een schrijfplank, lei genaamd. We noteren drie vragen, het antwoord erop hoor je in de les.
* Ten eerste: Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt?
* Ten tweede: Wat is betrouwbaarheid?
* Ten derde: Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Peilen is een term uit de scheepvaart, peilingen doe je steeds opnieuw, want je positie verandert constant.

[https://www.youtube.com/watch?v=hA2p8EqvLLI '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: WAT IS BETROUWBAARHEID? (20 Min.)''']

[https://www.youtube.com/watch?v=Xs0K4ApWl4g '''♣ LUISTER HIER NAAR DE GROOTSTE MISLEIDING UIT DE TWINTIGSTE EEUW'''.]

== Weet je dat…? Tuurlijk wel. ==
* Je in naam van iemand anders kan SMS'en?
*  Fototrucage mensen mooier maakt? Of lelijker, als het moet… Vrijwel elke foto in de krant of op internet is bewerkt! Kijk eerst naar [https://www.youtube.com/watch?v=iYhCn0jf46U dit filmpje van Dove] of naar deze ontmaskering.
* Er berichten gemaakt worden om journalisten een loer te draaien. Dergelijke berichten worden canards genoemd. Ze verschillen soms nauwelijks van stadslegendes.
* Goed ogende websites valse informatie doorspelen?
* Journalisten opzettelijk foute berichten de wereld insturen? Kijk op het impulscentrum naar (minstens) een van deze reportages. 1. Orson Welles War of the Worlds (Canvas Days that shook the World); 2. Bye bye Belgium (RTBF).
* Een verkeerd bijschrift bij een prima foto snel geplaatst is?
* De zetduivel vaker toeslaat dan gedacht?
* Sommige mensen wel heel goed gelovig zijn. Klik hier en bel en sms één jaar gratis. In tien dagen tijd tekenden 7200 jongeren in op dit aanbod.
* Een fout gespelde naam? Een foutief jaartal? Een verkeerde leeftijd of woonplaats? Tja, iedereen maakt fouten, niet?

Voor je info gebruikt, evalueer je die. “Ik heb de pest aan informatie, je kunt je eigen vooroordelen niet meer vertrouwen” schrijft Jan Blokker ergens. Het citaat is in een mum van tijd gevonden, geknipt en geplakt in dit document. De referentie is uiteraard vergeten. Informatie wordt altijd gemaakt. Woordvoerders, journalisten, fotografen, redacteurs… één voor één maken zij nieuws of geschiedenis. Toch wordt die menselijke oorsprong snel vergeten. Niet alleen de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid maar elke discipline evalueert informatie. Uiteraard vereist de doorlichting kennis van zaken, maar niettemin bestaan er “typevragen” die ongeacht het onderwerp  gelijk zijn. Zo dient de informatie controleerbaar, nauwkeurig, volledig, redelijk en eerlijk, relevant en actueel te zijn, er dient structuur, overzichtelijkheid en een lay-out te zijn. Voor je aan de controle begint ga je de bedoeling van de makers na. Wat is de aard van je bron?

 * Informatief?
 * Persoonlijk?
 * Commercieel?
 * Opiniërend?

{|
|[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg|thumb|300px|Revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, kort voor de arrestatie door de Russische geheime dienst. In het midden zit Vladimir Lenin.]]
|[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897 - Altered.jpg|thumb|560px|Dezelfde revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, nadat Alexander Maltsjenko in 1930 bij Jozef Stalin in ongenade viel, werd hij verwijderd.]]
|}

== Controleerbaar ==
[[Bestand:CBC_journalists_in_Montreal.jpg|thumb|rigth|300px|Van informatie die een redactionele controle onderging stijgt de betrouwbaarheid. Hier de redactie van de Canadian Broadcasting Corporation in Montreal (Canada) in 1944.]]
Betrouwbare info is controleerbaar. Van moeilijk te controleren info daalt de betrouwbaarheid. Anonieme info is onbetrouwbaar. Een cartoon uit The NewYorker toont twee honden voor een monitor, waarvan de ene zegt: ‘Op internet weet niemand dat je een hond bent.’ Een goede site bevat net als een boek de naam van de maker en zijn functie, de naam van de organisatie, een contactadres, een redactieteam, het doel van de organisatie en een datering. Het controleren begint dus met de vraag naar de auteur. Dit maakt een mail mogelijk of een extra controle via Google. Zoek uit wat de expertise van de auteur is, door zijn opleiding, werkomgeving of andere documenten te vinden. Verder kan de maker de controleerbaarheid vergemakkelijken door zijn tekst te onderbouwen met linken, een bibliografie of voetnoten. Eindigen sites op .ac.be of .edu, .org of .gov zijn het universiteiten, organisaties en staatsinstellingen. Trianguleren is het vergelijken van de informatie met minstens twee andere [relevante] bronnen. Twee is noodzakelijk, want op internet wordt veel overgenomen. Als meerdere webpagina’s hetzelfde zeggen over een onderwerp, werkt dit geruststellend. Maar let op, dit kan vals zijn. Wil je meer zekerheid, dan is het nodig om ofwel de site goed te bestuderen, te vergelijken of de commentaren op verwijspagina’s te lezen. Bij tegenstrijdige informatie is het belangrijk te weten welke auteur het meeste autoriteit heeft. Laat in je studie niet na om te wijzen op botsende visies en tegenstrijdige ideeën. Dit helpt bij het ontwikkelen van je eigen mening.

== Nauwkeurig en volledig ==
Als je evalueert op nauwkeurigheid ga je na in welke mate er slordigheden of onnauwkeurigheden voorkomen. Verkeerd taalgebruik en tikfouten tonen aan dat de auteur weinig aandacht schenkt aan de inhoud. Let op voor vage omschrijvingen zoals “men beweert dat er veel wordt…” Dit zijn teksten die lucht verkopen. Op internet verschijnt regelmatig onvolledige info. Andere info is bewust onvolledig en werkt als smaakmaker of zet aan tot kopen, sommige bronnen behandelen het onderwerp oppervlakkig of wekken de indruk het onderwerp volledig te dekken, maar stellen na consultatie teleur.

== Redelijk ==
Objectiviteit bestaat niet. De ‘werkelijkheid’ in taal gieten is ontzettend moeilijk: gewild of ongewild, steeds kijk je door filters van voorkennis, afkomst, behoeften, verwachtingen… Wat je ziet is cultureel bepaald. De discussie subjectief en objectief is hier aan de orde. Daarom is het onredelijk een auteur te vragen objectief te zijn. Verwacht van de auteur dat hij afstand doet van vooringenomenheid, een redelijke argumentatie gebruikt en eventueel uiteenlopende visies poneert. Vraag je af welk belang de auteur bij het onderwerp heeft. Zo rapporteert Greenpeace anders over een olietanker dan de eigenaar. Hoe redelijk is de informatie? Worden de ingenomen standpunten geëxpliciteerd? Wordt de website gesponsord? Hoe evenwichtig worden tegengestelde standpunten gepresenteerd? Is de term 'subsidieslurpers' een alitererende metafoor die wat suggereert of een objectief begrip?

 FEITEN ≠ TAAL

 REALITEIT ≠ JE MENING

 FEITEN ≠ JE MENING ≠ TAAL

In hoeverre weerspiegelen gedachten realiteit? En, in welke mate zijn we in staat om de realiteit die we feiten noemen, te beschrijven?

== Eerlijk ==
[[Bestand:Pinocchio_1940.jpg|thumb|right|300px|Eerlijke info staat tegenover leugenachtige info en die is niet altijd even makkelijk te herkennen als bij Pinocchio.]] 

Eerlijkheid is het (on)bewust manipuleren, verdraaien of verzwijgen. Worden de standpunten eerlijk gepresenteerd? Neemt de auteur een standpunt in? Is de partijdigheid acceptabel? Wordt dat standpunt gepresenteerd als een mening of als een feit? Eerlijkheid gebiedt dat feiten als feiten voorgesteld worden en meningen als meningen.

;Feiten

Een feit is aanvaard omdat dit bleek uit onderzoek of omdat het aanvaard is. In het alledaags taalgebruik is een feit “zeker” en kan het geobserveerd worden. Als het feit een tijd bestaat, is dit een situatie of een structuur. Als het om een verandering van structuur gaat, is dit een proces [industrialisatie, emancipatie]. Een kortstondig proces is een gebeurtenis. Zoek voor onderstaande 'feiten' voorbeelden.
* Object (voorwerp), bv:
* Plaats (ligging), bv:
* Gebeurtenis (kwestie), bv:
* Structuur (situatie of toestand), bv:
* Proces (evolutie) bv:

;Meningen

Over een mening kan je discussiëren. Een mening is een waardeoordeel of vooroordeel, een voorkeur en verwachting, een veronderstelling of een stelling. De nuances zijn subtiel. Een waardeoordeel berust op een interpretatie die je aanvaardt maar niet met feiten te ontzenuwen is, omdat de feiten verschillend worden uitgelegd. Bij een vooroordeel is men zich niet bewust van het waardeoordeel. Een veronderstelling en een stelling liggen dicht bij elkaar, net als een voorkeuren en verwachtingen. Een veronderstelling berust op een indruk of interpretatie, een stelling wordt gevolgd door een argumentatie en gaat vooraf aan een redenering [want, immers, daaruit volgt]. Een voorkeur leidt je aandacht [af]. Bij een voorkeur kan je kiezen, bij een verwachting [hoop] hoeft het object niet eens aanwezig te zijn.
* Vooroordeel (een ongecontroleerde mening), bv:
* Waardeoordeel (interpretatie), bv:
* Stelling (positie), bv:
* Veronderstelling (hypothese), bv:
* Voorkeur (neiging), bv:
* Verwachting (hoop), bv:

Laat extreem positieve en extreem negatieve meningen voor wat ze zijn. Soms laten journalisten hun mening in de tekst klinken zoals in dit citaat. “De scheiding der machten werd pas in de zeventiende eeuw geproclameerd door John Locke.” Het woordje ''pas'' zorgt dat een feit als mening voorgesteld wordt. Ook het omgekeerde is mogelijk, zoals deze uitspraak: “Een vondelingenschuif is moreel verwerpelijk en een welvaartsstaat onwaardig.” Dit is een mening die als feit wordt omschreven. Beter zou zijn “Ik vind een…” Het is een kwestie van academische training. Veel moeilijker is om als lezer feiten te herkennen die als mening zijn omschreven of om meningen te herkennen die als feit zijn omschreven.

== Wetenschappelijk of populariserend? ==
* Kijk naar [https://www.youtube.com/watch?v=9r8GNYi5K-Y deze (Belgische) reportage] en [https://www.youtube.com/watch?v=CMne7lqobT8 deze (Nederlandse) reportage] waarbij Bart Van Loo zijn boek De Bourgondiërs voorstelt. Er komt kritiek op zijn aanpak: Bart van Loo zou de geschiedenis te eenzijdig voorstellen. [https://www.youtube.com/watch?v=7gOlTlqY41s Kijk hier.]

== Fictie versus non-fictie ==
[[Bestand:Orson_Welles_1937.jpg|thumb|300px|Orson Welles liet in 1938 de wereld weten wat er kan foutlopen als men te goedgelovig is en onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt of als men fictie met non-fictie gaat verwarren.]]

[[Bestand:Posta_Romana_-_1959_-_Laika_120_B.jpg|thumb|300px|Laika, de eerste hond in de ruimte. Hoeveel dieren gingen haar voor? Laika keerde nooit terug, dat wordt weinig gezegd. Laika ging niet als eerste dier de ruimte in, wel als eerste dier in een baan om de aarde. Voor haar waren er al dieren in de ruimte. In 1947 stuurden de VS. fruitvliegen mee op een raketvlucht. In 1948 en 1949 volgen de apen Albert I en Albert II. De Sovjet-Unie lanceerde vanaf 1951 honden op suborbitale vluchten. Dezik en Tsygan bereikten de ruimte en keren levend terug. Op 3 november 1957 is Laika, een zwerfhond uit Moskou, gelanceerd aan boord van Sputnik 2. De Sovjets wisten vooraf at er geen mogelijkheid was om haar terug te brengen. Jarenlang vertelde de Sovjetregering dat Laika dagen overleefde en daarna humaan euthanaseerde toen de zuurstof opraakte. Het verhaal bleek onwaar. In 2002 maakten Russische wetenschappers bekend wat er gebeurde. Kort na de lancering werkte het koelsysteem van de capsule niet goed. De temperatuur in de cabine liep op en Laika stierf na vijf tot zeven uur, door oververhitting en stress. De Sputnik bleef maanden rond de aarde cirkelen en op 14 april 1958 keerde de satelliet ongecontroleerd terug in de atmosfeer en verbrandde. Laika's resten gingen verloren.]]

Als Fictie en non-fictie zich met elkaar gaan vermengen wordt het voor de kijker, luisteraar of lezer wel moeilijk om het waarheidsgehalte of de betrouwbaarheid te peilen. De VPRO documentaire van 52 min. Kijk aandachtig naar het bedrog der bedriegenis. Trek er een uurtje voor uit en lees vooral niet verder, anders is de fun er af.

Wat je zag is ''Opération Lune'' die probeert aan te tonen dat we erg gevoelig zijn voor misleiding door te stellen dat Stanley Kubrick de eerste stappen op de maan in een studio filmde. Deze regisseur kennen we van Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, 2001: A Space Odyssey (uit 1968), A Clockwork Orange, Barry Lyndon, The Shining, Full Metal Jacket en Eyes Wide Shut. Deze regisseur heeft uiteraard niets met de maanlanding van doen, hij is postuum opgevoerd als regisseur van de allerbelangrijkste film ter wereld. ''Opération Lune'' is geen documentaire maar een 'mocumentaire'. Ze wil de kijker te misleiden. Waarom? Puur om aan te tonen dat mensen te of erg goedgelovig zijn. Tot op welk punt ben jij meegegaan in dit verhaal?

Het woord Mocumentaire komt uit de combinatie van documentaire (feiten en waarheidsgetrouwe rapportage) en de M van Movie (fictie) en 'to moc', iemand op het verkeerde been zetten. Pas op het einde is het duidelijk dat het om een grap gaat. Sommige studenten kijken de film vol (on)geloof uit, anderen zijn al vanaf de helft kritisch... Hoe gealarmeerd was jij?

;Kijken
* [https://www.youtube.com/watch?v=EqHg8YSJWRk Operation Lune] BEELDFRAGEMENT debat met William Karel, regisseur van de mocumentaire.

;De hoofdpersonages
&lt;gallery&gt;
A11v 1092338.ogg|Armstrong stapt als eerste mens op de Maan (tv)
File:Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg|'''Joeri Gagarin (1934–1968) was geen lang leven beschoren.'''
File:Aldrin_Apollo_11.jpg|'''Buzz Aldrin, Apollo 11, gefotografeerd door Neil Armstrong'''
File:Ap11-s69-31740.jpg|'''Bemanning Apollo 11'''
File:Kennedy_vonbraun_19may63_02.jpg|'''Wernher von Braun met John F. Kennedy gekend als J.F.K.'''
File:Dornberger-Axster-von_Braun_(jha).jpg|'''Von Braun bij de overgave.'''
File:V1_Soest.JPG|'''V1-rakket.'''
File:V-2-Nederlands.jpg|'''V2-raket)'''
File:First photo from space.jpg|'''In 1946 neemt een V2 de eerste foto's uit de ruimte.'''
File:Project_Paperclip_Team_at_Fort_Bliss.jpg|'''Operatie Paperclip: Von Braun ging niet alleen naar de V.S.'''
&lt;/gallery&gt;

== Relevant en actueel ==
Relevant wil zeggen betrekking hebben op je onderwerp. Wanneer is de info gepubliceerd? Wanneer is de site gemaakt en voor het laatst aangepast? Hoe actueel zijn de links? 

== Lay out ==
Een aantrekkelijke lay-out en een overzichtelijke navigatie bewijzen aandacht voor de paginaontwikkeling. Doorgaans wijst dit erop dat er aan de inhoud is gewerkt. Maar de redenering is niet absoluut. Het kan dat een grafisch talent een fijne inhoudloze pagina maakt, of dat vorsers geen grafisch verstand hebben. 'De inhoud is belangrijker dan de vorm' klinkt het argument dan. Maar toch. Schreeuwerige pagina’s duiden op informatietekort, op een vingeroefening of verdoezelen de onkunde van de maker. Vragen over de esthetica helpen bij de evaluatie.

;Stel vragen zoals: 
* Hoe verzorgd zijn de tekst en de afbeeldingen? 
* Worden er compositieprincipes gevolgd? 
* Is het ontwerp complex? Oogverblindend? 
* Is de tekst leesvriendelijk?
* Is de structuur overzichtelijk? 
* Is de lay-out of de interface duidelijk?

== Informatie in tijden van oorlog ==
{{Citaat|'''In oorlogstijd is de waarheid het eerste slachtoffer.'''|Boake Carter, journalist, 1900-1944.}}

{{Citaat|'''Voltaire heeft het ons geleerd: we moeten systematisch aan alles twijfelen.'''|Anne Morelli}}

Tijdens oorlogen of andere conflicten tussen twee groepen duiken tien principes die de propagandamachine ondersteunen. Anne Morelli somt ze op.

# 'Wij willen geen oorlog.'
# Alleen de vijand treft schuld, die heeft om oorlog gevraagd.
# Dit is geen oorlog tegen de mensen, maar tegen de leider van de tegenpartij.
# Het doel is nobel, zeker geen materieel gewin.
# De vijand begaat wreedheden. Als wij schade berokkenen is dat per ongeluk.
# De vijand gebruikt illegale wapens.
# Onze verlies is beperkt, die van de vijand groot.
# Kunstenaars en intellectuele steunen de zaak.
# De oorlog heeft een heilig karakter.
# Wie de propaganda in twijfel trekt, is een verrader.

= '''PINOKKIOTEST''' =
De Pinokkiotest is een checklist die je helpt inschatten hoe (on)betrouwbaar sommige info is. Je kan de test vinden op [https://sadan.wdfiles.com/local--files/5-evalueren/PINOKKIOTEST.pdf deze vragenlijst]. De test is vergelijkbaar met de [https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/mediatheek/downloads/craap-scoreformulier-nl.pdf CRAAP]-test die in het vak informatievaardigheden ter sprake komt. 

= '''EXAMENVRAGEN''' =
== A-Vragen ==
(S&amp;V)Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: Apollo (god), Nietzsche, Herbert George Wells, Howard Koch, Orson Welles, Jozef Stalin, Koude Oorlog, kunstmaan, The War of the Worlds, Milan Kundera, De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, Louis-Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht, Voyage au bout de la nuit, Anne Morelli, De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, Guido Gezelle, Hendrik Conscience, Kortrijk 1302, De Leeuw van Vlaenderen (1838), Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Charles Darwin (1809-1882), Robespierre, Karl Marx, René Descartes, Opération Lune, J.F. Kennedy, Werhner von Braun, Joeri Gagarin, Richard Nixon, Houston (Texas), Cape Canaveral (Florida), Mocumentaire, Stanley Kubrick, 21 juli 1969, Neil Armstrong, Apollo 11, Apolloprogramma, Operatie paperclip.

== B-Vragen ==
* S&amp;V.In de geschiedenis kunnen we verschillende denkrichtingen onderscheiden. Zo kunnen we het model van de &quot;eeuwige terugkeer&quot; tegenover het &quot;verlichtingsmodel&quot; plaatsen. Illustreer dit op het niveau van het denken over geschiedenis, het resultaat, het doel, de richting, de motor en de gevolgen van dit denken. Geef bij beide richtingen één of meerdere vertegenwoordigers.
* S&amp;V.&quot;De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om...&quot; 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren?  
* S&amp;V.Leg uit en toon aan met voorbeelden: &quot;Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen op een bepaalde manier te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Objectiviteit is niet mogelijk.&quot;  
* Wat kun je vertellen over Karl Marx en het dialectisch principe?
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Milan Kundera, 2. Louis-Ferdinand Céline, 3. Anne Morelli, 4. Hendrik Conscience, 5. Immanuel Kant, 6. Christus.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Diderot en D'Alembert, 2. Charles Darwin, 3. J.F. Kennedy, 4. Orson Welles, 5. Copernicus, 6. Plato.
* S&amp;VPlaats in chronologisch volgorde en wat weet je over... 1. Karl Marx, 2. Apollo 11, 3. H.G. Wells schrijft The War of the Worlds, 4. Voltaire 5. Orson Welles maakt een radioprogramma met de naam War of the Worlds, 6. Franse Revolutie.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Apolloprogramma, 2. John Locke, 3. Neil Armstrong zet eerste stappen op de maan, 4. Robespierre, 5. Nietzsche, 6. Scheiding Oost- en West-Romeinse rijk.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 3. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. Opération Lune (mocumentaire), 5. Werhner von Braun, 6. Guldensporenslag.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Joeri Gagarin overlijdt, 2. Het Colosseum wordt gebouwd, 3. Richard Nixon wordt president, 4. Tweede Wereldoorlog, 5. Stanley Kubrick maakt zijn laatste film, 6. De eerste Kruistocht. 
* S&amp;V.Wat is betrouwbaarheid? Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt?
* S&amp;V.Leg uit, waarom is de Spoetnik 1, de eerste satelliet zo belangrijk. Situeer ze in de tijd. Betrek woorden zoals Koude oorlog, Gagarin, Expo '58, Kennedy en Space Race in je antwoord.

== C-Vragen ==
* S&amp;V.Kundera: &quot;De idee van de eeuwige terugkeer der dingen is raadselachtig en Nietzsche heeft er andere filosofen mee in verlegenheid gebracht: te denken dat alles zich eens zou herhalen zoals we het al beleefd hebben, en dat ook die herhaling eindeloos zou doorgaan.&quot; Wat wil deze &quot;dwaze&quot; mythe van de eeuwige terugkeer der dingen zeggen? Valt het je ook wel eens voor - hetgeen voor Kundera het geval is - dat je &quot;ontroering voelt bij het bekijken van foto's van Hitler?&quot; Wat is het gevolg dat Kundera uit een dergelijk merkwaardige ervaring trekt? Wat denk je daar zelf over?
* S&amp;V.L.F. Céline: &quot;De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken...&quot; Waar heeft Céline het over in bovenstaande citaat, genomen uit Reis naar het einde van de nacht? Geef een persoonlijke kritiek.
* S&amp;V.De media gebruiken verschillende technieken om de kijker te doen geloven dat hun boodschap 'waar' is.  Welke technieken haal je uit deze film die het realiteitsgehalte van de boodschap verhogen?  En, waar gaan de filmmakers door het lint.  Of, met andere woorden, waar kan je in de film merken dat het hier om een 'vervalsing' van de realiteit gaat?
* S&amp;V.Wat is betrouwbaarheid, waarom is betrouwbare info zo belangrijk en hoe kan je achterhalen of informatie betrouwbaar is?
* S&amp;V.Leg uit: De meesten beschouwen 'geschiedenis' als iets 'passief'. Geschiedenis was er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! 
* S&amp;V.Leg uit: De 'actieve constructie' van de geschiedenis is een vraag die op filosofisch vlak tot tien verschillende vragen leidt. Gebruik Hegel en de universiteit van Berlijn in je antwoord.
* S&amp;V.Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Waarom spreken we van peilen?

== D-Vragen ==
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;360&quot;&gt;
Bestand:TheMatrixAnimated.gif
Down the Rabbit Hole.png
Milan Kundera redux.jpg
L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg
Gerrit Komrij (1981).jpg
Anne Morelli.jpg
Bestand:Hegel portrait by Schlesinger 1831.jpg
Descartes Discours de la Methode.jpg
Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg
Jean Le Rond d'Alembert, by French school.jpg
Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg
Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg
John Locke.jpg
GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
Montesquieu 1.png
Immanuel Kant (painted portrait).jpg
Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg
Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg
Social contract rousseau page.jpg
EmileTitle.jpeg
Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg
James Watt by Henry Howard.jpg
François Quesnay.jpg
Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif
AdamSmith.jpg
Louis XIV of France.jpg
Koning Louis XV; Hyacinthe Rigaud.jpg
Ludvig XVI av Frankrike porträtterad av AF Callet.jpg
Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg
Women's March on Versailles01.jpg
Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg
LouisXVIExecutionBig.jpg
Jacques-Louis David - Marie Antoinette on the Way to the Guillotine.jpg
Exécution de Marie Antoinette le 16 octobre 1793.jpg
Robespierre.jpg
Gros - First Consul Bonaparte (Detail).png
Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg
Bestand:David Van Reybrouck.jpg
Bestand:Jose Ortega y Gasset.jpg
Karl Marx 001.jpg
Kortrijk-Groeningemonument.jpg
Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png
Bestand:Honoré de Balzac (1842) Detail.jpg
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG
Battle of Courtrai2.jpg
Nicaise de Keyser04.jpg
Guido Gezelle.jpg
Hendrik Conscience.jpg
Leeuwvanvlaenderen.gif
Groeningepoort.jpg
Kortrijk Groeningeabdij museum.JPG
Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg
Bestand:Deep throat PD poster (restored).png
Bestand:Van Olden Barneveldt Verhoeven 1619.gif
Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg
Bestand:Pinocchio 1940.jpg
Orson Welles 1937.jpg
A11v 1092338.ogg
Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg
Aldrin Apollo 11.jpg
Ap11-s69-31740.jpg
Kennedy vonbraun 19may63 02.jpg
Dornberger-Axster-von Braun (jha).jpg
V1 Soest.JPG
V-2-Nederlands.jpg
First photo from space.jpg
Project Paperclip Team at Fort Bliss.jpg
Bestand:Posta Romana - 1959 - Laika 120 B.jpg
&lt;/gallery&gt;

= '''BIBLIOGRAFISCHE NOTEN''' =
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>575es43ye7kq6kjaz59f0911hgtj129</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432289</id>
      <parentid>432288</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T23:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107370" sha1="bkkokudwnnxkrfnv23zjf6cs8cmko9g" xml:space="preserve">{{Wiu2}}
[[Bestand:TheMatrixAnimated.gif|thumb|300px]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL 1. HISTORISCHE MODELLEN, BESEF EN DENKRICHTINGEN''' &lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;WAT IS GESCHIEDENIS EIGENLIJK?&lt;/span&gt;

[[Bestand:Down_the_Rabbit_Hole.png|thumb|300px|♣ '''TUINTIP'''  Down the rabbit-hole?  Op een zomerdag luistert Alice Liddell aan de oever van een meer naar haar oudere zus die een saai boek voorleest. Alices verveling verdwijnt als er een pratend konijn passeert. Het is gehaast en houdt de tijd op zijn horloge (de geschiedenis?) in de gaten en springt in een hol. Alice volgt en valt de dieperik in. Een deurtje verbergt een prachttuin, een flesje met het opschrift &quot;drink mij&quot; maakt haar klein genoeg om de deur door te kunnen. Spring in het gat en deze geschiedenistuin en laat je verwonderen zoals Alice. The Matrix kaapte als film het idee van Alice en stelt de vraag of de wereld een illusie is? Plato deed iets vergelijkbaars met de allegorie van de grot. De Matrix visualiseert René Descartes' stelling: 'Ik denk, dus ik ben' en is mee geïnspireerd door de cyberpunk van William Gibson.]]

[[Bestand:Hoe ontdek je nepnieuws (How To Spot Fake News).jpg|thumb|300px|Infographic ''Hoe ontdek je nepnieuws'', uitgegeven door de International Federation of Library Associations and Institutions.]]

{{Citaat|'''Veel vitale cycli van ons lichaam kennen een periodiek verloop: de hartslag, de ademhaling, de afwisseling tussen slapen en waken. Contoleren of ze regelmatig zijn vindt bijna altijd onbewust plaats, maar zelfs de geringste verstoring is voldoende om plotseling de alarmbellen te doen rinkelen. (...) In tegenstelling tot de traditionele zintuigen, hebben wij geen orgaan voor tijdszin.'''|Guido Tonelli}}

{{Citaat|'''Niet lachen, noch huilen, maar begrijpen.'''|Ludo De Witte}}

{{Citaat|'''De geschiedschrijver is een wandelend anachronisme, een ontheemd persoon, die de technieken van vandaag gebruikt om te proberen dingen te weten over gisteren die gisteren zelf niet eens wist. Hij moet waarachtigheid nastreven, hij dient te luisteren naar de woorden die het verleden spreekt, maar hij moet communiceren in een taal die het heden begrijpt.'''|Hilary Mantel}}

{{Citaat|'''Wie wetenschap onderwijst moet ophouden met leerlingen de pap in de mond te geven en hen de mogelijkheid bieden 'het pure plezier van begrip te ontdekken.' Wie cursussen eenvoudigweg doceert, laat de studenten zitten met 'onderontwikkelde intellectuele vaardigheden en weinig besef van de invloed die wetenschap op hun leven heeft'.'''|Amerikaanse Vereniging voor de Vooruitgang van Wetenschap, de uitgever van Science}}

{{Citaat|'''De vraag is of u dat kunt, woorden zoveel verschillende betekenissen geven.'''|Alice in Wonderland}}

{{Citaat|'''De vraag is wie de baas is - punt uit'''|Wiggel Waggel}}

{{Citaat|'''Deze tijd vraagt om optimisme. Pessimisme bewaren we voor slechtere tijden.'''|Jean-Claude Servais&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: NAOMI KLEIN, (vertaald door Jan Willem Reitsma en Pon Ruiter). ''Nee is niet genoeg.'' De Geus, Amsterdam, 2017, p. 275.&lt;/ref&gt;}}

{{Citaat|'''Wetenschap is niet hapklaar en eenduidig. In de coronacrisis zag je vaak twee kampen tegenover elkaar staan die elk het eigen gelijk claimden op basis van één of andere studie. Dat is ook des mensen. We denken allemaal dat we heel kritisch onze standpunten innemen, maar dat is natuurlijk niet zo. We zijn kuddebeesten. Vaak nemen we een standpunt in omdat dat het standpunt is van de groep waar we toe behoren. En dan gaan we achteraf feiten zoeken die die intuïtie bevestigen. Er is zo'n mooi beeld - ik weet niet meer van wie het komt - dat we de feiten gebruiken zoals een dronkaard een lantaarnpaal gebruikt: niet om ons te verlichten, maar als steunpilaar. Ons brein is helemaal niet zo rationeel als we denken. (...) Wie gelooft dat wetenschappers deel van een corrupte elite uitmaken, heeft daar natuurlijk weinig aan. Daar begint het dus mee. Als je zegt aan kritisch denken te doen, maar de wetenschap niet vertrouwt... Tja, dan kun je dus niet kritisch denken. Het paradoxale is net dat die mensen van zichzelf denken dat ze zéér kritisch zijn, en dat de anderen als schapen met de kudde meelopen. Kritisch zijn betekent niet alleen dat je moet durven te denken, maar ook dat je moet durven te vertrouwen - in de wetenschap meer bepaald. Ook wetenschappers kunnen er wel eens naast zitten, maar gemiddeld genomen zijn zij veel betrouwbaardere bronnen dan de algoritmes van You Tube.'''|Patrick Loobuyck&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PATRICK LOOBUYCK. In: ''De Morgen.'' Vrij zijn is niet: doen wat je wilt. 20 augustus 2021.&lt;/ref&gt;}}

{{Citaat|'''Zelfcensuur, aldus, George Orwell, heeft twee nefaste gevolgen. Ze heeft een kwantitatief effect: als voldoende mensen zichzelf censureren, kom je in een samenleving waar politieke censuur regeert. Daar heb je geen bestraffende overheid voor nodig. Mensen staan zelf op de rem, omdat ze sociale uitsluiting (of erger) vrezen. Zelfcensuur heeft een kwalitatief effect: als je je ideeën voor anderen moet verzwijgen, begin je tegen jezelf te liegen. Dat is wat zijn romanfiguren overkomt: ze zijn het contact met het eigen denken kwijt. Daarom is vrijheid van spreken belangrijk: ze bevat de vrijheid om te denken.'''|Tinneke Beeckman}}

{{Citaat|'''Als je geen perverse of persoonlijke agenda hebt, begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep.'''|Mike Leigh}}

{{Citaat|'''Historici hebben een maatschappelijke rol te vervullen. We moeten ons dus niet opsluiten in onze ivoren toren. [...] In het verleden hebben we te veel gedacht dat we documentaires, tentoonstellingen en computerspelletjes moesten maken. We moeten nu weer kiezen voor fundamenteel historisch onderzoek, dat teruggaat naar de bron. Dat is onze corebusiness; wetenschappelijk onderzoek, op basis van onze eigen onderzoeksagenda, tegen de stroom in van de politiek corecte moraliserende boodschap. Zonder onderzoek geen debat en zonder debat geen herinnering. Je kunt de stappen daarin niet overslaan, anders eindig je met lege herdenkingen.'''|Nico Wouters&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC REYNEBEAU. ''Historici moeten hun eigen agenda heroveren.'' In: ''De Standaard'', 11.05.2019, p. 40 &amp; 41.&lt;/ref&gt;}}

'''♥ Klik hier voor [https://www.youtube.com/watch?v=MrmGliMP0bc LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE GESCHIEDENIS ALS ACTIVE CONSTRUCTIE, OBJECTIVITEIT EN VERVALSINGEN].'''

'''♥ Klik hier voor [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/evoluties-in-het-welzijns-en-veiligheidsdenken de PowerPoint die bij deze lessen hoort].'''

= '''DRIE TEKSTEN DIE VAN WAL STEKEN''' =
== ''De eeuwige terugkeer der dingen'' van Milan Kundera ==
&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(Eigen bewerking)&lt;/span&gt;

[[Bestand:Milan Kundera redux.jpg|thumb|300px|Milan Kundera (1929-2023) is een Tsjechisch humoristisch, cynisch en melancholisch schrijver met filosofische thema's. Een van zijn bekendste werken is ''De ondraaglijke lichtheid van het bestaan''. Philip Kaufman verfilmde het onder de titel ''The Unbearable Lightness of Being''.]]

[https://www.youtube.com/watch?v=AniUgwUn6oo ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''DE ONDRAAGLIJKE LICHTHEID VAN HET BESTAAN'', 5 MINUTEN.''']

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;De eeuwige terugkeer der dingen is een raadsel en Nietzsche
bracht er andere filosofen mee in verlegenheid: de gedachte dat alles zich eens
herhaalt zoals we het reeds beleefden, en dat die herhaling eindeloos
zou zijn! Wat is de betekenis van deze dwaze mythe?
De mythe negeert dat een voor altijd verdwenen, nooit meer 
terugkerend leven op een schaduw lijkt, gewichtloos is,
bij voorbaat dood is, en al was het huiveringwekkend, prachtig of verheven, de
huiver; de pracht of die verhevenheid zijn van geen betekenis. We hoeven ze
niet voor kennisgeving aan te nemen, evenmin als een oorlog tussen twee
Afrikaanse staten in de veertiende eeuw, die het gezicht van de wereld niet had
veranderd, ondanks het in onbeschrijflijk lijden creperen van
driehonderdduizend negers.
Verandert er dan iets aan die oorlog van twee Afrikaanse staten in de veertiende
eeuw wanneer die zich ontelbaar herhaalt in de eeuwige terugkeer?
Er verandert wel iets; de oorlog wordt een omhoog stekend blok dat blijft, en de
stupiditeit ervan zou onherstelbaar zijn.
Als de Franse Revolutie zich eeuwig zou herhalen, zou de Franse
geschiedschrijving minder trots zijn op Robespierre. Maar omdat ze spreekt
over iets dat nooit meer terugkomt, zijn de bloedige jaren veranderd in louter
woorden, theorieën en discussies, ze zijn lichter geworden dan veren, ze jagen
geen schrik aan. Er is een eindeloos verschil tussen de Robespierre die slechts
één maal in de geschiedenis voorkomt en een Robespierre die eeuwig terug zou
keren om de koppen van de Fransen te laten rollen.
Laten we zeggen dat de gedachte van de eeuwige terugkeer een zeker
perspectief betekent waarin de dingen zich anders vertonen dan we die kennen:
ze vertonen zich zonder de verzachtende omstandigheid van hun voorbijgaande
aard. Deze verzachtende omstandigheid weerhoudt ons namelijk een oordeel uit
te spreken. Hoe kun je iets dat voorbijgaat veroordelen? Het avondrood van de
ondergang kleurt alles met de bekoring van de nostalgie; ook de guillotine.
Onlangs heb ik mezelf betrapt op een ongelooflijk gevoel: ik bladerde in een
boek over Hitler en voelde bij enkele foto's ontroering. Ze herinnerden me aan
mijn kinderjaren; die vielen in de oorlog; sommige leden van mijn familie
kwamen om in Hitlers concentratiekampen; maar wat was hun dood tegenover
het feit dat de foto's van Hitler me herinnerden aan de voorbije tijd van mijn
leven, een tijd die niet meer terugkeert?
Deze verzoening met Hitler verraadt de diepe morele perversiteit, verbonden
met een wereld die in wezen gebaseerd is op het niet bestaan van de terugkeer,
want in die wereld is alles bij voorbaat vergeven en dus ook alles cynisch
toegestaan.
Zou elke seconde van ons leven zich oneindig herhalen, dan zijn we
vastgenageld aan de eeuwigheid zoals Jezus Christus aan het kruis. Dat is een
verschrikkelijk vooruitzicht. In de wereld van de eeuwige terugkeer rust op
elke handeling het gewicht van een ondraaglijke verantwoordelijkheid. Daarom
noemde Nietzsche de idee van de eeuwige terugkeer de zwaarste last (das
schwerste Gewicht).&lt;/span&gt;|Milan Kundera}}

== ''Reis naar het einde van de nacht'' van Louis-Ferdinand Céline&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LOUIS FERDINAND CELINE, vertaald door E.Y. Kummer. ''Reis naar het einde van de nacht.'' Van Oorschot, 2016 (naar de uitgave van 1932), p. 74-77.&lt;/ref&gt; ==
[[Bestand:L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg|thumb|300px|Louis-Ferdinand Céline (1894-1961) is samen met Marcel Proust één van de meest vertaalde Franse auteurs uit de twintigste eeuw. Zijn literaire werk combineert nihilisme en pacifisme, in een humoristisch-ironische stijl. Céline is controversieel omdat hij tussen 1937 en 1941 antisemitische werken publiceert.]]

[https://www.youtube.com/watch?v=4OC6LKybZs8 ♥ '''BENEDICT WYDOOGHE LEEST VOOR UIT ''REIS NAAR HET EINDE VAN DE NACHT'', 6 MINUTEN.''']

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;Och  man! Ik verzeker je dat deze wereld
er uitsluitend op uit is om iedereen te verneuken! 
Jij bent jong. Ik hoop dat deze paar
minuten vol wijsheid je jaren zullen bijblijven! Luister goed
naar me, kerel; als ze 't hebben over: 'Het medelijden met het
lot, met de omstandigheden van de arme mieter...', laten dan
deze woorden, die in vurige letters boven alle moordende
schijnheiligheid van onze maatschappij schitteren, een uiterst
belangrijk teken aan de wand voor je zijn, waar je niet meer zo
maar aan voorbij mag gaan zonder het belang ervan in te zien.
Hoor, ik zeg jullie, arme donders, altijd de lul in 't leven, geslagen, uitgeperst,
eeuwig en altijd zwetend, ik waarschuw jullie dat als de groten van deze aarde
interesse voor jullie beginnen te krijgen, dan is 't omdat ze op het slagveld
gehakt van jullie willen maken... Dat is het teken... 't Kan niet missen... 't Begint
met liefde voor het volk. Lodewijk XIV die trok zich tenminste geen zak van
het brave volk aan, vergeet dat niet. Lodewijk XV ook niet. Hij veegde er z'n
gat mee af. Natuurlijk was het leven in die tijd niet prettig, het leven van de
arme sloeber is nooit prettig geweest, maar ze werden niet zo hardnekkig en
verbeten om zeep geholpen als nu door onze tirannen. De kleine man, zeg ik je,
wordt alleen met rust gelaten als hij wordt veracht door de groten,
die uitsluitend uit eigenbelang of sadisme aan het volk kunnen denken... De filosofen
mag ik je daar nog op attent maken nu we 't er toch over hebben, diè zijn ermee
begonnen het brave volk van alles wijs te maken... Het volk dat alleen zijn
catechismus kende! Ze zouden 't wel opvoeden, beweerden ze... Nou! Ze
hadden heel wat waarheden te onthullen! Prachtige! Frisse! Schitterende! Je
duizelde ervan! Zo is 't! begon het brave volk te zeggen, zo is 't precies! Zo is 't
helemaal! Daar gaan we allemaal voor sterven! 't Volk wil alleen maar sterven!
Zo zijn de mensen nu eenmaal. 'Leve Diderot!' hebben ze gebruld en toen
'Bravo Voltaire!'. Dat zijn nog 's filosofen! En ook nog leve Carnot, die zo mooi
overwinningen in elkaar kon knutselen! En leve iedereen! Dat zijn tenminste
knapen die 't brave volk niet in onwetendheid en bijgeloof laten verrekken! Zij
wijzen 't de weg naar de vrijheid! Ze maken 't zelfstandig! En ze hebben niet
stilgezeten! Iedereen moet eerst de krant kunnen lezen! Dat is onze redding!
Godverdomme! En snel! Geen analfabeten meer! Die kunnen we niet meer
gebruiken! Alleen maar burgersoldaten! Die stemmen! Die lezen! En die
vechten! En die marcheren! En kushandjes werpen! In dat tempo werd 't brave
volk gauw goed rijp. Het enthousiasme over 't afwerpen van 't juk moet toch
ergens goed voor zijn, waar of niet? Danton stond niet voor Jan Lul zo mooi te
praten. Met wat gebrul, dat zo raak was dat je 't nu nog hoort, had hij in een
handomdraai 't brave volk gemobiliseerd! En dat betekende 't eerste vertrek van
de eerste bataljons geëmancipeerde bezetenen! De eerste stemmende en
vlagdronken klootzakken die Dumouriez met zich meevoerde om zich te laten
doorzeven in Vlaanderen! Dumouriez zelf, die te laat aan dit ongekend nieuw
idealistische spelletje had deelgenomen, had achteraf toch maar liever poen, hij
deserteerde. 't Was onze laatste huurling... Soldaatje spelen voor niets, dat was
wat nieuws... Zo nieuw dat Goethe, al was hij dan Goethe, z'n ogen uitwreef
toen hij in Valmy kwam. Bij het zien van die haveloze vurige cohorten die zich
spontaan kwamen laten afslachten door de koning van Pruisen voor de
verdediging van de gloednieuwe vaderlandslievende fictie, kreeg Goethe het
gevoel dat hij nog heel wat te leren had. 'Van nu af aan, galmde hij schitterend,
helemaal in overeenstemming met z'n talent, begint een nieuw tijdperk!' En
hoe! Daar het systeem uitstekend werkte, ging men daarna helden in serie
afleveren, die hoe langer hoe minder kostten omdat het systeem steeds beter
werd. Iedereen heeft zich er wel bij bevonden. Bismarck, de beide Napoleons,
Barrès wolk, door de Hervorming al aan flarden gerukt en al lang gecondenseerd tot
episcopale spaarpotten. Vroeger was het mode, als je fanatiek was, te roepen:
'Leve Jezus! Op de brandstapel met de ketters!' Maar ja, er waren niet zoveel
ketters en 't waren vrijwilligers... Terwijl we nu zo ver zijn dat onafzienbare
horden zich geroepen voelen om mee te doen als er geschreeuwd wordt: 'Aan de
galg met alle lammelingen! Met alle slappe tinussen! Met de onnozele lezers!
Met miljoenen tegelijk, hoofden rechts!' De kerels die niemand aan flarden
wilden schieten, niemand om zeep willen helpen, die stinkende pacifisten, die
moeten we in hun kladden grijpen en vierendelen! We zullen ze duizend gore
doden laten sterven! En om ze manieren bij te brengen halen we eerst hun
darmen uit hun lijf, hun ogen uit hun kassen en de jaren uit hun stinkend
kwijlerig leven! Kreperen moeten ze bij legioenen en nog eens bij legioenen, in
de pan gehakt worden, leegbloeden, stikken in gifgassen, en dat alles om het
vaderland dierbaarder, vrolijker en lieflijker te maken! En als er nog tuig bij is
dat deze sublieme dingen niet wil begrijpen, moeten ze zich maar onmiddellijk
laten begraven met de anderen, nee, toch maar niet samen met ze, maar
helemaal aan het eind van het kerkhof, onder een onterend grafschrift voor
lafaards zonder idealen, want deze schoften hebben hun grandioos recht
verloren op een stukje schaduw van het monument dat bij aanbesteding door de
gemeente op het middenpad is opgericht voor de fatsoenlijke doden, en ook
hebben ze het recht verloren iets op te vangen van de echo van de minister, die
zondag weer bij de prefect komt pissen om na het middageten bewogen z'n
smoel open te doen boven de graven...&lt;/span&gt;|Louis-Ferdinand Céline}}

== ''Inhaaloefening'' door Gerrit Komrij ==
[[Bestand:Gerrit_Komrij_(1981).jpg|thumb|right|300px|Gerrit Komrij (1944–2012) was een homo-dichter, schrijver, vertaler, criticus, polemist en toneelschrijver uit Nederland met een voorkeur voor Portugal. Hij was van 2000 tot 2004 de Dichter des Vaderlands. Hij stond bekend om zijn virtuoze en kleurrijke taalgebruik en was een gevreesd polemist.]]

[[Bestand:Anne Morelli.jpg|thumb|right|300px|Anne Morelli (1948) is doctor in de geschiedenis en doceert aan de ULB en interesseert zich in de Italiaanse immigratie.]]

{{Citaat|&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;We zijn genoeg vernederd en bespot

Door halfgeleerden met hun boekenwijsheid

En met hun regelrechte lijn naar God,

Terwijl ze ons verwezen naar de ijstijd.  

We zijn genoeg voor achterlijk versleten.  

Kom vriend, de revolutie start vandaag.  

We zijn met attributen ruim bemeten.  

Dood Galilei met een motorzaag,

Trakteer Voltaire op elektroshocks,

Erasmus op een overdosis speed.  

Maak Bacon, Nietzsche, Swift weer orthodox

Door laster, centrifuge, turboprop,

En wat de Heer betreft: kruisig hem niet,

Maar plak een gele sticker op zijn kop.&lt;/span&gt;|Gerrit Komrij}}

[https://www.youtube.com/watch?v=VL0CZEiEz9g&amp;t=3s '''♠ BEKIJK HIER EEN PROFETISCHE Gerrit Komrij.'''] 

= '''WAT IS GESCHIEDENIS?''' =
[[Bestand:Berlin_Universität_um_1900.jpg|thumb|300px|De Universiteit van Berlijn (foto uit 1900) was de eerste universiteit die - met Hegel - de geschiedfilosofie in haar aanbod opnam. Geschiedfilosofie houdt zich bezig de betekenis van de geschiedenis, analyseert de geschiedschrijving en speculeert over mogelijke teleologische principes zoals: is er een ontwerp, een doel, een richting? Ironisch genoeg vond hier in 1933 de boekenverbranding plaats, tot groot, ironisch ongenoegen van Bertolt Brecht die zijn werk niet op de lijst der afvalligen zag staan. Een Duist bibliothecaris legde in de jaren voorafgaand aan 1933 een lijst aan met boeken die het Nazi-regime niet ondersteunden, het gaat om auteurs die tegenwoordig elke cursus op de hogeschool of de universiteit sieren: Karl Marx, Frederich Nietsche, Sigmund Freud... De universiteitsgebouwen worden compleet verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog, de geallieerde bombardementen laten niets overeind. Tegenwoordig lijkt het plein weer op het oude, althans wat de fascade betreft. Het parkje is nu een plein met een ondergrondse, lege boekenkast.]]

[[Bestand:Hegel_portrait_by_Schlesinger_1831.jpg|thumb|300px|Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) doceert filosofische colleges over geschiedenis aan de Universiteit van Berlijn. Die monden uit in het postuum gepubliceerde ''Vorlesungen über die Philosophie der Weltgeschichte''. Hij beschouwt de wereldgeschiedenis als een rationeel, op vooruitgang gericht proces, geleid door de 'Wereldgeest'. Tijdens zijn professoraat in Berlijn reviseert hij de tekst zonder ophouden. De publicatie verschijnt in 1837, zes jaar na zijn dood.]]

Wat is veiligheids- en welzijnsgeschiedenis? Die vraag is niet makkelijk. Niet toevallig heeft geschiedenis twee betekenissen. 'Het is zowel een wetenschappelijke discipline als het onderzoeksobject van die discipline.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARC REYNEBEAU. ''Het had gekund (maar misschien ook niet).'' In: ''De Standaard'', 21.09.2015, p. D10.&lt;/ref&gt; Met andere woorden: de geschiedenis schrijft geschiedenis over de evolutie van de wereld en over zichzelf: over de discipline, over de historicus en zijn voorkeuren en over haar eindeloze beperkingen om tot definitieve inzichten te komen. Wat is geschiedenis, is het best te beantwoorden door de geschiedenis te bekijken als een ‘actieve constructie’. '''Actief''' wil zeggen: hier deed iemand zijn best voor, zijn ''leen'' achter gelegd, gewerkt. '''Constructie''' wil zeggen: iets is gemaakt. Een architect bouwt een bouwwerk, een historicus schrijft een verhaal,  een narratieve constructie die soms meer op kunst lijkt dan op wetenschap. In het beste geval op basis van feiten, in het slechtste geval op basis van verzinsels of hallucinaties. Etymologisch gaat het woord terug op 'historie', afkomstig van het Griekse ιστορία en herkenbaar in het Engelse history/story. Geschiedenis en verhaal zijn een dansend duo.

Schoolbank-kinderen en veel mensen beschouwen 'de geschiedenis' als iets 'passief'. Ze slaan aan het blokken nadat een juf, een meester of een deskundige in hun klasje over het verleden kwam vertellen. Voeling is er weinig. Omdat die leerkracht of die pastoor het hen inlepelde als een 'objectieve realiteit', namen ze het voor waar aan. Geschiedenis is er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! Wat hier problematisch aan is, is het feit dat de woorden ''actief'' en ''passief'' diametraal tegenover elkaar staan net zoals de begrippen objectief en subjectief. De 'actieve constructie' is een vraag die op filosofisch vlak tot tien vragen leidt:

'''1.''' Wanneer begint de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken?

'''2.''' Wie maakt de geschiedenis van het veiligheidsdenken of van het welzijnsdenken?

'''3.''' Waarom bestaat/maakt hij of zij geschiedenis? Met andere woorden: wat is de reden waarom we over iets spreken? Wat is de reden waarom we onze lessen vullen met bepaalde inhouden? Wat is de reden waarom boekhandels elk jaar weer duizenden boeken verkopen?

'''4.''' Hoe maakt ''men'' de geschiedenis van het veiligheids- en welzijnsdenken? Wat doet een historicus in het archief? Hoeveel begrijpt hij werkelijk van het Middelnederlandse handschrift dat voor hem ligt? Hoe interpreteert de historicus de dementerende dame die hij 's morgens telkens weer gaat interviewen? 

'''5.''' Wat is het doel van het historisch proces? Of, anders gezegd: wat wil men/ik/deze groep bereiken?

'''6.''' Welke richting kunnen we ontwarren in de loop van de geschiedenis en de veiligheid en het welzijn? Ofwel: gaat het vooruit of achteruit? Is de klim moeilijk of glijden we van een leien dak?

'''7.''' Wat is de motor van de geschiedenis? Of: welke drijfveren zorgen voor verandering? Is het de economie? De politiek? De klimaat wijziging? De...

'''8.''' Is er hier sprake van een betrouwbare geschiedenis of gaat het om fake news? Of, met andere woorden: zien wij de wereld zoals hij is of werken er allerlei filters op ons in?

'''9.''' Is geschiedenis een wetenschap of is geschiedenis propaganda, indoctrinatie of brainwashing, is geschiedenis objectief, zoals dat de andere wetenschappen dat beweren? En wat is dat dan, objectiviteit?

'''10.''' Kon de geschiedenis anders lopen? Stel dat Hitler sneuvelde tijdens de Eerste Wereldoorlog. Of, stel dat hij op 8 oktober 1908 slaagde voor zijn ingangsexamen aan de kunstacademie in Wenen, zoals Eric-Emmanuel Schmitt uitwerkt in zijn roman ''La part de l'autre'' uit 2001. Wie zal het zeggen?

== Tijdsgeest ==
[[Afbeelding:Glass-of-water.jpg|thumb|300px|Half vol of half leeg? Optimisme of pessimisme?]]

[[Bestand:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|thumb|300px|Frans Hals (1582-1666) schildert René Descartes (1596-1650).]]

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Renaissance|1450 -&gt;&gt; Humanisme|1500 -&gt;&gt; Verlichting |1650 -&gt;&gt; Glorious Revolution|1688 -&gt;&gt; Franse Revolutie|1789 -&gt;&gt; Take off Industriële Revolutie|1800 -&gt;&gt; Belgische Revolutie|1830 -&gt;&gt; Liberalisme|1830 -&gt;&gt; Socialisme|1848 -&gt;&gt; Rerum Novarum|1891 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Fin de siècle|1890 -&gt;&gt; Eerste Wereldoorlog|1914  -&gt;&gt; 11 november 1918|1918 -&gt;&gt; Beurskrach|1929 -&gt;&gt; Machtergreifung|1933  -&gt;&gt; Verdrag van München|1938  -&gt;&gt; Tweede Wereldoorlog|1940-1945 &gt;&gt;&gt;'''

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; 1950|Zilveren jaren '50  -&gt;&gt; 1960|Gouden jaren '60 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Oliecrisis|1972 -&gt;&gt; Aids|1979 -&gt;&gt; Kernramp Tsjernobyl|1986 -&gt;&gt; Herald of Free Enterprise|1987 &gt;&gt;&gt;'''

♥ OPTIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Val Berlijnse Muur|1989  -&gt;&gt; Het einde van de geschiedenis en de laatste mens|1992 &gt;&gt;&gt;'''

♠ PESSIMISME: '''&gt;&gt;&gt; Nine eleven|2001 -&gt;&gt;  Klimaatvluchtelingen|2014 -&gt;&gt; Klimaatmarsen|2019 -&gt;&gt; Coronacrisis |2020-2023 -&gt;&gt; Russische inval Oekraïne|2022 -&gt;&gt; Oorlog Israël / Hamas|2023 &gt;&gt;&gt; '''

== Waar halen optimisten hun mosterd? ==
'''1754''': Met de ontdekkingsreizen en de daarmee gepaard gaande veroveringen in Amerika, China of Perzië duiken in Europa steeds meer verhalen op van kolonisten die inheemse volken, hun gebruiken en hun politieke organisatie beschrijven. Voltaire en John Locke lezen de bestseller van pater Gabriel Sagart die bij het Wendatvolk verbleef, Jean Jacques Rousseau was vertrouwd met missie- en reisverslagen uit de Grote Meren en indiaanse bronnen en Gottfried Wilhelm Leibniz zocht inspiratie in China.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID GRAEBER &amp; DAVID WENGROW, vertaald door Rogier van Kappel en Bart Gravendaal. ''Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid'', Maven, Amsterdam, 2022, p. 38-51.&lt;/ref&gt; René Descartes leert filosoferen door de Mexicaan Antonio Rubio (1548-1615) en ontdekt bij de antikoloniale Quechua-schrijver Felipe Guaman Poma de Ayala (ca. 1535-1616) het 'ego cogito'. Het cartesiaanse denken brengt een paradigmawissel op diverse vlakken. 1. Een binair denken in of-of relaties komt in de plaats van een en-en alternatief denken. Dit dualisme onderscheidt mens en natuur, lichaam (res extensa) en geest (res cogitans) als afzonderlijke werkelijkheden. 2. Er komt de voorkeur om denken over de zaken in plaats van over de verhoudingen ertussen. 3. De wetenschap gaat de natuur domineren. De natuur is niet langer een levend, bezield geheel, maar een machine die volgens wetmatigheden functioneert. Natuurverschijnselen zijn te verklaren door observatie, meting en wiskunde. 4. De Westerling reconstrueert de wereld en brengt ze onder zijn controle, alsof hij god is. Daartoe neemt hij 'afstand' van de dingen met het perspectief, de kaart, de globe, de microscoop of de telescoop. De afstand stelt hem in staat om te klasseren, te meten, te catalogiseren en te veroveren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RAJ PATEL &amp; JASON W. MOORE, vertaald door Huub Stegeman. ''Een geschiedenis van de wereld in zeven goedkope zaken. Een gids voor kapitalisme, natuur en de toekomst van de planeet,'' Boom, Amsterdam, 2019, p. 65-68.&lt;/ref&gt; Dit soort kennismakingen tonen dat de samenleving niet ‘ongelijk’ hoeft te zijn en begrippen zoals vrijheid en gelijkheid, de natuurtoestand en het natuurrecht sijpelen het oude continent binnen. De normen van het absolutisme en de gedragsregels in Versailles installeerden in het zeventiende en achttiende-eeuwse Frankrijk een pikordecultuur die elk aspect van het dagelijkse leven domineert met onder- en bovenschikkingsrituelen. Het ontgaat de filosofen niet dat deze maatschappij anders in te richten is en om dit te onderzoeken schrijft de Académie des Sciences, Art et Belles-Lettres van Dijon een prijsvraag uit die het beste essay zoekt dat ‘de oorsprong van de ongelijkheid’ beschrijft en de vraag beantwoordt of het natuurrecht dit al dan niet rechtvaardigt. 

'''1755''': Jean Jacques Rousseau wint de wedstrijd en publiceert zijn ‘Vertoog over de ongelijkheid’ waarin hij poneert dat de jager-verzamelaar egalitair en in kinderlijke onschuld leven. De landbouwrevolutie, de verstedelijking en de staat beëindigden deze beschaafde oertoestand en bracht de mens behalve literatuur, filosofie en wetenschap ook de bureaucratie, staande legers, het patriarchaat en massamoord. In tegenstelling tot de visie van Thomas Hobbes ontwikkelt de maatschappij zich van goed naar slecht. Rousseau’s idealisme of optimisme geniet de voorkeur van het linkse politieke kamp en is in te vullen door een terugkeer naar de natuurtoestand. De hypothese van Rousseau is op niets gestoeld, hij was niet in staat om het verleden van 10.000 vroeger te onderzoeken. Nomadische groepen zijn niet per definitie egalitair, landbouwsamenlevingen hoeven zich niet per definitie te kenmerken door hiërarchie en privébezit en de eerste steden kenden weinig klassentegenstellingen, autoritaire heersers of krijgers. Toch duikt de hypothese vaak in de literatuur op.

Het optimisme wortelt in de idee dat de maatschappij maakbaar is. Die maakbaarheidsidee gaat terug op de Renaissance, de Verlichting en de Industriële negentiende eeuw. De Verlichting is mogelijk de belangrijkste van het trio: ze gaat een stap verder dan het magische, het symbolische en het occulte denken dat de Renaissance en het Humanisme genegen zijn. In de Verlichting ontspruit de kiem van de Industriële Revolutie. De Verlichting was niet zomaar 'filosofietje'. Het is een denken dat de totale samenleving wil veranderen en vertrekt vanuit de idee dat mensen elkaar 'aansteken'. De verlichtingsfilosofen geloven dat hun ideeën anderen 'verlichten'. Kennis komt iedereen ten goede. René Descartes hecht belang aan techniek en zou zich in onze eeuw, de 21ste, thuis voelen. Zijn ''Discours de la methode uit 1637 ligt aan de basis van de ''Encyclopédie die een eeuw later, in 1751 verschijnt. Beide werken focussen op arbeid en werktuigen, ambachtslui en werkplekken. Diderot schetst gereedschap en machines en breekt het eeuwenoude kennismonopolie van de ambachten. In de jaren zestig en zeventig van de eeuw ontwikkelt James Watt ‘zijn’ stoommachine en twee decennia later, in 1791, stimuleren het decreet d'Allarde en de Wet le Chapelier (genoemd naar de Bretoense en Jakobijnse advocaat Isaac Le Chapelier) de ondernemingsvrijheid. Het beginsel is nobel: 'Iedereen is vrij om de handel, het beroep, de kunst of het ambacht uit te oefenen dat hem goed dunkt.' Tegelijk schaffen deze verordeningen de ambachten met hun kennisoverdracht van vader op zoon af. Arbeidsstructuren zoals coalities, corporaties, ambachten en gilden die eeuwen de toegang tot een beroep belemmerden, verdwijnen. Tegelijk verdwijnt de sociale bescherming. Vakbonden en staken komen in het strafwetboek. Deze wet, de encyclopedie en de stoommachine begeleiden de rouwstoet van de ambachtslui naar het kerkhof en verwelkomen de fabriek en de machine. België schaft de Wet Le Chapelier af op 25 mei 1867. Tot die dag 'camoufleren' arbeidersorganisaties en vakbonden zich als ziekenfondsen, spaarkassen in herbergen of ‘onschuldige’ verenigingen. 
Tijdens de zeventiende en de achttiende eeuw groeit het idee van de wetmatigheden in de natuur én in de samenleving. De gedachte dat het menselijk gedrag te berekenen - mechanisch - is kan de wereld verbeteren. De theïstische, de bovennatuurlijke, middeleeuwse God die willekeurig ingrijpt - om te belonen en te bestraffen - ruimt plaats voor de deïstische God. Deze God is de schepper van alles, een mekanieker die zijn schepping zo inricht, dat ze zonder zijn bemoeienis draait. De ultieme metafoor omschrijft God als klokkenbouwer. Dit denken manifesteert zich in het vroeg liberaal economisch denken. In Frankrijk komt dit tot uiting in de fysiocratie van François Quesnay (1694-1774). Grondbezit en berekend individualisme liggen er aan de basis van rijkdom, succes en bestaansmiddelen. In Engeland leidt het tot de klassieke economie van Adam Smith die het onberekenbare natuurrecht en de goddelijke ordening (de onzichtbare hand) centraal stelt: arbeid als successleutel. Zo zijn beide economische systemen een reactie op het zero-sum game (wat de ene partij wint, verliest de andere), van het mercantilisme dat van de 16e tot 18e eeuw dominant was en welvaart haalt uit het edelmetaal, geroofd in de nieuwe wereld. Weinig van de onderstaande verlichtingsfilosofen maken de Franse Revolutie mee (op de drie laatste na).

'''♥ [https://www.youtube.com/watch?v=wQcEjBPYXi8 LESOPNAME B. WYDOOGHE OVER DE VERLICHTING (28 min.).]'''

 '''1.''' René Descartes (1596-1650) en het rationalisme, logica en onderzoek in tegenstelling tot het elitaire (enkel de elite is in staat om te leren), het esoterisme, de alchemie, het symbolische en het magisch denken. '''[https://www.youtube.com/watch?v=CAjWUrwvxs4 FILM, 8.48 min.]'''

 '''2.''' De onstuitbare honger naar feiten en kennis van de encyclopedisten Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) en Denis Diderot (1713-1784) en hun nieuwe bijbel: l'encyclopedie. '''[https://www.youtube.com/watch?v=5WafMMlNSb8 FILM 2.49 min.]'''

 '''3.''' John Locke (1632-1704) en het empirisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=bZiWZJgJT7I FILM, 9.14 min.]'''

 '''4.''' Isaac Newton (1623-1723) en het oorzakelijk denken '''[https://www.youtube.com/watch?v=s2YZN2L700Q FILM, 53.38 min.]'''

 '''5.''' Montesqieu (1689-1755) en de scheiding der machten '''[https://www.youtube.com/watch?v=gExrynQC4IU FILM, 4.22 min.]'''

 '''6.''' Voltaire (1694-1778) en het recht op vrije meningsuiting en het deïsme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=LAzKGkTIKpg&amp;list=PLkeO6Zg_ybk5ZE25Ub8W24yQAgPDEjrEh&amp;index=6&amp;t=29s FILM 12.15 min.]'''

 '''7.''' Jean Jacques Rousseau (1712-1778) over de opvoeding en zijn ''Emile, of Over de opvoeding''. '''[https://www.youtube.com/watch?v=81KfDXTTtXE FILM 7.46 min.]'''

 '''8.''' Jeremy Bentham (1748-1832) over het grootste geluk voor iedereen in een panoptische infrastructuur. '''[https://www.youtube.com/watch?v=Myal-NSlIGA FILM 4.01 min.]'''

 '''9.''' Adam Smith (1723-1790) zet de verlichtingsideeën om in een economische theorie en lanceert in zijn ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' de 'Onzichtbare hand|de onzichtbare hand'. '''[https://www.youtube.com/watch?v=ejJRhn53X2M FILM 6.43 min.]'''

 '''10'''. Immanuel Kant (1724-1804) maakt een synthese van het bovenstaande in zijn &quot;Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?&quot; in 1784 als antwoord op een prijsvraag. Daarin zegt hij: 'Verlichting is het loskomen van de mens uit zijn onmondigheid en de durf om zich van zijn eigen verstand te bedienen zonder de ander. '''[https://www.youtube.com/watch?v=nsgAsw4XGvU FILM 8.12 min.]'''

;Hoofdpersonages van het absolutisme en de verlichting

&lt;gallery&gt;
File:Descartes_Discours_de_la_Methode.jpg|0. '''Voorpagina van Discours de la Méthode uit 1637.'''
File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|1. '''René Descartes (1596-1650).'''
File:Jean_Le_Rond_d%27Alembert,_by_French_school.jpg|2. '''Jean le Rond d'Alembert (1717-1783).'''
File:Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg|3. '''Denis Diderot (1713-1784).''' 
File:Encyclopedie_de_D%27Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5.jpg|4. '''Eerste bladzijde van l'Encyclopedie.'''
File:John_Locke.jpg|5. '''John Locke (1632–1704).''' 
File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|6. '''Isaac Newton (1643–1727).''' 
File:Montesquieu_1.png|7. '''Montesquieu (1689–1755).'''
File:Immanuel_Kant_(painted_portrait).jpg|8. '''Immanuel Kant (1724-1804).''' 
File:Atelier_de_Nicolas_de_Largillière,_portrait_de_Voltaire,_détail_(musée_Carnavalet)_-002.jpg|9. '''Voltaire (1694–1778).'''
File:Jean-Jacques_Rousseau_(painted_portrait).jpg|10. '''Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).''' 
File:Social_contract_rousseau_page.jpg|11. '''Het maatschappelijk verdrag.'''
File:EmileTitle.jpeg|12. '''Emile, of Over de opvoeding.'''
File:Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg|13. '''Madame de Pompadour, minnares van Lodewijk XV streed tegen de censuur van l'Encyclopédie. Op haar tafel staat deel IV.'''
File:James_Watt_by_Henry_Howard.jpg|14. '''James Watt (1736–1819), uitvinder van de stoommachine.''' 
File:François_Quesnay.jpg|15. François Quesnay.
File:Smith_-_Inquiry_into_the_nature_and_causes_of_the_wealth_of_nations,_1922_-_5231847.tif|16. '''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'''.
File:AdamSmith.jpg|17. '''Adam Smith.'''
File:Louis_XIV_of_France.jpg|18. '''Lodewijk XIV.'''
File:Koning_Louis_XV;_Hyacinthe_Rigaud.jpg|19. '''Lodewijk XV.'''
File:Ludvig_XVI_av_Frankrike_porträtterad_av_AF_Callet.jpg|20. '''Lodewijk XVI.'''
File:Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg|21. '''Marie Antoinette van Oostenrijk.'''
File:Women%27s_March_on_Versailles01.jpg|22. '''Vrouwen op de weg naar Versailles. Brood, geen taart!'''
File:Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg|23. '''Vrijheid, gelijkheid en broederschap.'''
File:LouisXVIExecutionBig.jpg|24. '''Onthoofding van Lodewijk XVI op de Place de la Révolution, nu Place de la Concorde.'''
File:Jacques-Louis_David_-_Marie_Antoinette_on_the_Way_to_the_Guillotine.jpg|25. '''Jacques-Louis David tekent Marie Antoinette op weg naar het schavot.'''
File:Exécution_de_Marie_Antoinette_le_16_octobre_1793.jpg|26. '''Executie van Marie Antoinette.'''
File:Robespierre.jpg|27. '''Maximilien de Robespierre (1758-1794).'''
File:Gros_-_First_Consul_Bonaparte_(Detail).png|28. '''Napoleon Bonaparte (1769-1821).'''
&lt;/gallery&gt;

== Waar halen pessimisten inspiratie? ==
[[Bestand: Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg|thumb|300px|Het Fin de Siecle is een decadente periode tussen 1890 en 1914. Twee kernwoorden  - schoonheid en de dood in het vooruitzicht - duiken overal op, zoals in dit symbolische schilderij van Leon Spilliaert. Zijn 'Absintvrouw' uit 1907 toont het thema: jonge mooie vrouw is op het einde van haar leven, het leven is als een scheut absint (let op de arm) weggevloeid. De kleuren zijn al in de rouw: donkerblauw, zwart en paars.]]

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb||300px|Oswald Spengler]]

[https://www.youtube.com/watch?v=qPRn-XRLM_c '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: DE PESSIMISTEN (30 Min.)'''].

1651: Thomas Hobbes - geboren in 1588, bij de aanval van de Spaanse Armada op Engeland waarbij zijn moeder ongekende angsten kende - betoogt in zijn boek ''Leviathan'' dat de oertoestand van de mens eenzaam, arm, wreed en kort is. Iedereen vecht er tegen iedereen. Mensen zijn vals en egoïstisch, cynisch en berekend. Met deze theologische vraag komt Hobbes tot deze probleemstelling: is de mens van nature goed of slecht? Goed en kwaad zijn begrippen die de mens, net zoals God, maakt om te vergelijken. Dieren kennen de kunst van het vergelijken niet in die mate als een mens. Hobbes is ondanks zijn lijfspreuk 'Fear and I were twins' optimistisch gesteld: de staat - een begrip dat zich in de tijd van Hobbes ontwikkelt - levert de instrumenten die de honger naar macht, roem en bezit in toom houden. Op dit moment geeft de rechterzijde van het politieke spectrum de voorkeur aan dit model: ze noemen het realisme. Anderen noemen het pessimisme of wantrouwen. Hobbes' en zijn volgelingen laten het verhaal over het ontstaan van de mens van het slechte naar het goede evolueren in tegenstelling tot Rousseau's volgelingen. Die zien de menselijke evolutie van goed naar slecht met de gedachte vroeger was alles beter. Beiden zijn in dit opzicht lineaire denkers: de geschiedenis voltrekt zich volgens een lijn, een glijbaan die je kan opklimmen (met veel moeite, maar als je de top bereikt, dan ben je er!) of kan afglijden (met veel plezier en gemak, om op te geven). Deze evoluties contastereren met de circulaire denkers zoals de Duitse cultuurhistoricus Oswald Spengler (1880-1936), de vader van het cultuurpessimisme. Zijn voornaamste werk ''De ondergang van het Avondland'' schopt het tot een bestseller dankzij Elisabeth Förster-Nietzsche, de zus van Friedrich Nietzsche. Het boek toont een cyclische cultuurgenese die de ontwikkeling van samenlevingen vergelijkt met het ritme van het mensenleven of dat van de seizoenen. Een mens: geboren, groei, volwassenheid, bejaard, sterft. Dagen (24 uur), maanden (de verwijzing naar de maancyclus) en seizoenen (vormen samen een jaar en herhalen zich dan) doen iets gelijkaardigs. In de lente ontluikt nieuw leven, de zomerse bloei zorgt voor nakomelingen (zaad), een herfstige oude dag tot de winter (de dood) intreedt. Diverse wereldbeschavingen bewijzen Spenglers theorie: De Babylonische, de Egyptische, de Chinese, de Indische, de Indiaans-Mexicaanse, de Grieks-Romeinse en de Arabische, de Joodse en de Byzantijnse beschaving. Het boek en de theorie zijn een tegenreactie op het verlichtingsdenken dat een maakbaar Europa voor ogen ziet. Spencer voorspelt dat die rationele maatschappelijke structuur een einde kent. Kort voor zijn dood schrijft hij dat het Duitse rijk snel zal ophouden te bestaan.  

1884: De grilligheid en de ambivalentie van de negentiende eeuw dwingen kunstenaars, intellectuelen en politici op het einde van de eeuw tot een reflectie over de voorbije en aan gang zijnde industrialisatie. In Engeland publiceert Arnold Toynbee in 1884 zijn ''Lectures on the Industrial Revolution'' waarin hij de industrie als oorzaak aanduidt voor het '''morele verval''' van de arbeidersklasse. De technische en wetenschappelijke successen van de mechanisatie leiden tot het failliet van de traditionele ambachten en loodst vrouw en kind naar de fabriek waar ze nauwelijks weten welk product ze maken.

Op het einde van de eeuw is de tussentijdse balans niet florissant: de onmacht van de prille democratie (de juridische en sociale bevrijding van het individu blijkt – voorlopig - een illusie), het koloniaal beheer, de kapitalistische klassenjustitie, het elitaire stemrecht dat de gegoede klassen bevoordeelt, het lijden van het proletariaat… al deze pijnpunten brengen mensen sociaal en psychologisch in de war. Beloofde de Industriële Revolutie dan geen rijkdom en overvloed? Beloofde de onstuitbare techniek dan geen wereldwijd transport en een internationale economie? Ging het oneindige aantal uitvindingen niet afrekenen met armoede, hongersnood, epidemieën, kindersterfte en achterlijkheid? De negentiende eeuw heeft een Januskop: het succesverhaal van stoom, infrastructuur en amusement botst met sceptische en pessimistische stemmen vol wantrouwen. Niet iedereen begroet de vooruitgang met gejuich. 

De psychiater Sigmund Freud, de filosoof Nietzsche, schrijvers zoals Emile Zola en Oscar Wilde, kunstenaars zoals Leon Spilliaert zijn er de gezichten van. Hun cultuurkritiek focust op het beest in de mens. Is de mens te beschaven? Achter het menselijke gezicht huizen de onderdrukte driften van Eros en Thanatos, de hysterie en de angst voor het anale. Het idee dat God dood is, duikt op bij Nietzsche en de evolutieleer van Charles Darwin botst met de Bijbel. Gods dood stelt de begrippen waarheid en cultuur en vooruitgang, modernisering en maatschappij in vraag. Die begrippen blijken geen product van het rationalisme en de Verlichting, maar een complot van tirannieke, gewelddadige machtsmensen: een roedel roofdieren, een ras veroveraars die de dwalende massa in hun klauwen houdt. De enige optie is de schoonheid van het sterven. Enkel de esthetica van de dood rest, nu de maatschappij een terminale patiënt blijkt. Het komt tot uiting in het decadente, de luxueuze overbeschaving vol estheticisme, escapisme en het uiterlijke vertoon van het dandyisme (denk tegenwoordig aan Pim Fortuyn, Thierry Baudet, Theo Hiddema, Dries Vanlangenhove), vol nihilisme (sociale mobiliteit is een idioot idee), misogynie (vrouwonvriendelijkheid vanuit het gevoel dat vrouwen vuil en neerslachtig zijn) en a-politieke gedrag (democratie leidt nergens toe). Deze opvallend geklede intellectuelen hebben de vileine commentaar klaar voor hun rivalen. Ze voelen zich tegelijk -hoe paradoxaal ook- verloren in hun eigen tijd en superieur tegelijk, ze zijn verheven en provoceren met dubbelzinnigheden, verwijzen graag naar de oudheid (vroeger was het beter) en gebruiken ironie. 

Het Fin de Siecle of het einde van een tijdperk - ook de Belle époque genoemd (denk aan het impressionisme, de Jugendstil, de cinematografie) - loopt van pakweg 1890 tot het einde der tijden: het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het zijn narcisten: ‘Een dandy leeft en slaapt voor zijn spiegel’ noteert Charles Baudelaire. Toch is het narcisme niet te herleiden tot het individu, het omvat een hele cultuur (Christopher Lasch in 1978: ''The Culture of Narcissism'') en een narcistische cultuur legt de lat hoog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Mia Doornaert laat de Belle époque beginnen in 1870 en eindigen met de Tweede Wereldoorlog. Zo zie je dat er op de historische periodes marge kan zitten. Lees ook: JAN VAN HEEMST. ''Tussen gen en globe. Europese Cultuurgeschiedenis'', Ad. Donker, Rotterdam, 2012, p. 340 ev. Dat negatieve geluid van Arnold Toynbee uit het einde van de negentiende eeuw, contrasteert met de visie van T.S. Ashton die aan de vooravond van de zilveren jaren vijftig die hij publiceert in ''The Industrial Revolution, 1760-1830''. In dat boek uit 1948 benadrukt Ashton het positieve en de verworvenheden van de negentiende eeuw. Vgl. DE KOCK CATHERINE &amp; DE VUGT GEERTJAN. ''Waarom zijn er zoveel rechtse dandy’s?'' In: ''De Standaard'', 2 april 2019, p. D11.&lt;/ref&gt; 

== Dialectiek ==
Het dialectisch denken of het denken in tegenstellingen haalt [https://www.youtube.com/watch?v=fSQgCy_iIcc&amp;t=173s Karl Marx] bij [https://www.youtube.com/watch?v=H5JGE3lhuNo Georg Wilhelm Friedrich Hegel]. 

;Voorbeeld 1:
Paul Ricouer ziet drie fasen in het lezen van de bijbel:
* These: als een ‘fantastisch boek’: naïef gelezen als een sprookje tijdens een miraculeuze kindertijd (story)
* Anti-these: Een ‘historisch boek’: de kritische lezing (history) met historische personages
* Synthese: Een ‘levensboek’: als antwoord op zinvragen over de toekomst, het nu en vroeger, hier en elders (transhistory)

;Niet dat er altijd een synthese komt...
* These: De Katholieke Middeleeuwen met de klemtoon op beelden
* Anti-these: De reformatie met de klemtoon op woorden
* Anti-anti-these: De contrareformatie en de barok
* Anti-anti-anti-these: het classisisme

;Voorbeeld 2:
* These: Het absolutisme van Lodewijk XIV
* Anti-these: De Verlichting en haar romantisch optimisme
* Synthese: De Franse Revolutie-idee (vrijheid, gelijkheid, broederlijkheid) met gewelddadige leiders zoals Robespierre en Napoleon

;Voorbeeld 3:
* These: De Franse Revolutie
* Anti-these: De {{Wp|Restauratie (Frankrijk)|Restauratie}}
* Synthese: Het {{Wp|positivisme}} van {{Wp|Auguste Comte}}

;Voorbeeld 4:
* These: Het optimisme van de Industriële Revolutie
* Anti-these: Het pessimisme en het determinisme van het Fin de Siècle, het impressionisme
* Synthese: de dialectiek van Marx

;Voorbeeld 5:
* These: het kleuterkind met een goddelijke adoratie voor zijn vader
* Anti-these: de puber waarbij de vader een loser is
* Synthese: de jongvolwassene met een realistisch ouderbeeld

;Voorbeeld 6:
In de kunstgeschiedenis zijn er talloze voorbeelden van tegenstellingen die elkaar opvolgen: 
* Realisme en Impressionisme: Realisme is een kunststroming die zich richt op het weergeven van de werkelijkheid, terwijl Impressionisme  indrukken vastlegt.
* Barok en Rococo: Barok is een kunststroming die zich kenmerkt door dramatische effecten, terwijl Rococo zich kenmerkt door lichtere, meer decoratieve elementen.
* Kubisme en Futurisme: Kubisme staat voor geometrische vormen, het Futurisme zoekt beweging en snelheid.
* Romantiek en Realisme: Romantiek richt zich op emotie en verbeelding, het Realisme wil de werkelijkheid tonen zoals die is.
* Surrealisme en Dadaïsme: Surrealisme zoekt naar het onderbewuste, het Dadaïsme daagt de conventionele kunst uit.
* In de kunstgeschiedenis is er sprake van synthese wanneer twee tegenstellingen worden samengevoegd tot een nieuwe stijl. Een voorbeeld hiervan is het Postmodernisme, dat elementen van verschillende stijlen combineert.

== De Ist-familie telt (te) veel leden ==
[[Bestand:David Van Reybrouck.jpg|thumb|300px|David Van Reybrouck ziet kenmerken van het 21ste-eeuwse populisme in het socialisme uit de negentiende eeuw. Hij schrijft één lange redenering met als conclusie dat er in de kennismaatschappij aandacht nodig is voor laaggeschoolden. Dat komt de democratie alleen maar ten goede. Tien jaar na zijn lange redenering, in 2019, komt er het initiatief voor een Jezuïetenschool in Molenbeek en kan Van Reybrouck een experiment aangaan in de Duitstalige gemeenschap.]]

[[Bestand:Jose_Ortega_y_Gasset.jpg|thumb|300px|Jose Ortega y Gasset, geen optimist. Ortega is kritisch over de massa die hij definieert als gelijk ieder ander. De massamens is onbescheiden, zonder zelfkritiek en respectloos voor autoriteit en staat tegenover de elite. Ortega roept de aristocratie op om de leiding te nemen bij cultureel verval.]]

Aan de uitersten van het spectrum staan de optimist en de pessimist. Een ander spectrum is te vormen tussen de realist en de idealist. Tussenin liggen vele interpretaties van de geschiedenis. Belangrijk is de betrouwbaarheid van wat men beweert. Hoe kan je dit nagaan? Dat gebeurt via twee strategieën: mediawijsheid en historische kritiek. Iedereen gaat aan de slag met de werkelijkheid en maakt er iets van op zijn eigen originele wijze. Waakzaamheid blijft geboden.

;1. De optimist
* Is zonder meer optimistisch wat de toekomst betreft. Technologie zal ons redden, de wereld kent alleen maar vooruitgang. Een mooie passage uit Milan Kundera's '''Ondragelijke lichtheid van het bestaan''' illustreert dit optimisme. Verder is Kundera geen typische optimist.

;2. De pessimist
* Doemdenkers zoals: Louis-Ferdinand Céline, Oswald Spengler, José Ortega y Gasset, Johan Huizinga.

;3. De Marxist en de communist
* Van Karl Marx tot Raoul Hedebouw.

;4. De populist
* Vertaalt de historische boodschappen in eenvoudige termen en gebruikt zijn verhaal voor een eigen gewin. Dictators neigen naar dit type. 

{{Citaat|'''Hij (de populist) weet wat het volk wil, en dat moet volstaan. Daardoor duldt hij geen tegenspraak, daardoor  heeft hij een gloeiende hekel aan het debat. Het parlement, de grondwet, de gebruikelijke democratische procedures zijn voor hem eerder hindernissen dan politieke verworvenheden. In die betekenis is populisme in wezen antidemocratisch en antiparlementair; sommigen spreken zelfs van 'proto-totalitair'. Dit duistere populisme miskent het wezen van de democratie.'''|David Van Reybrouck}}

;5. De cartoonist
* Een standup comediën die van alles een grap maakt, mensen een spiegel voorhoudt door middel van een grap. Niet altijd in dank afgenomen. Denk aan de Bataclan en Charlie Hebdo.

;6. De relativist
* Relativeert alles kapot. Problemen bestaan nauwelijks.

;7. De structuralist
* De structuren bepalen het denken. Individueel maakt een mens nauwelijks keuzes.

;8. De kapitalist
* Denkt alleen maar in economische modellen: leiders zijn managers, winners en een probleem los je op met een businesmodel. 

;9. De journalist en de columnist
* Stefan Zweig en Joseph Roth

;10. De illusionist
* Goochelaars en charlatans die aan de slag gaan met de werkelijkheid

;11. De hyperbolist
* Vergroot alles uit, overdrijft

;12. De realist
* 'tja. Die hebben we nog niet gevonden :-)

;13. De polemist
* Slaagt er in om partijen die hetzelfde nastreven in ruzie te steken. Zelf komt hij er ongezien mee weg. Een spreekwoord kenmerkt hem: 'Twee honden willen een been, de derde komt er mee heen.'

;14. De hedonis, de narcist, de egoïst en de Trumpist
* Aarzelt niet om publiekelijk te liegen en benoemt alles wat hem of haar tegen de haren instrijkt [[fake news]]
* Denkt alleen aan zichzelf en gaat daarvoor over lijken?
* Houdt van zelfverheerlijking. 

;15. De perfectionist
* Streeft perfectie na ten koste van alles.

;16. De encyclopedist
* Verzamelt kennis, zoveel mogelijk objectieve kennis om op basis van deze 'ratio' gedegen beslissingen te kunnen nemen.

;17. De anarchist, de andersglobalist en de activist
* Is te zien op manifestaties en betogingen. Roept en staat op de barricaden.
* Stelt het systeem in vraag, doorgaans op een speelse, ongevaarlijke manier.

;18. De negationist
* Negeert toekomstige problemen (klimaatopwarming), of negeert wat er in het verleden gebeurde (holocaust). In sommige samenlevingen is negationisme strafbaar.

;19. De ecologist
* Ziet ecologie als een religie.

;20. De royalist
* Is koningsgezind.

;21. De propagandist en de evangelist
* Tracht aanhangers te vinden voor zijn gedachtengoed via de publieke opinie, vaak is de info eenzijdig of verzonnen.
* Loopt over van bekeringsdrang.

;22. De sadist
* Houdt ervan om zijn tegenstanders te pijnigen. 

;23. De nationalist
* Nationalisme is een ideologie die de staat als historische eenheid ziet. Soms gaat dit gepaard met idee van exceptionalisme om de eigen identiteit af te grenzen tegenover anderen. 

;24. De separatist
* Separatisme streeft naar de terugtrekking uit een bestaande staat en het oprichten van een eigen.

;25. De futurist
* Probeert te voorspellen hoe de toekomst er zal uitzien.

;26. De simplist
* Stelt alles te eenvoudig voor.

;27. De idealist

;Aan de toog

'''VRAAG''': Moet ik al deze typetjes kennen?
'''ANTWOORD''': Uiteraard niet.

'''VRAAG''': Waarom voer je ze hier dan ten tonele?

'''ANTWOORD''': Omdat politieke debatten of monologen tegenwoordig vaak beginnen met het definiëren van de tegenstander, in plaats van het positioneren van het eigen zelf. Voor wie de debatten van op afstand volgt, klinkt dit abstract, maar een voorbeeld maak veel duidelijk. Als Wouter Beke (CD&amp;V) in 'De Zevende Dag opdaagt (3.02.2019) en onmiddellijk zegt hoe NVA en GROEN denken over de vraag die hij krijgt voorgeschoteld, getuigt dit van[framing, iets wat doorgaans de media wordt verweten. Het is een techniek van stereotypering waar de democratie niet bij gebaat is. 

'''VRAAG''': Een beetje zoals Anuna De Wever niet weet of ze een man of een vrouw is?

'''ANTWOORD''': Inderdaad, je hoeft de wereld niet in categorieën op te delen. Anuna zegt: Als ik weet en ervan overtuigd ben dat ik mezelf ben - ik ben Anuna - dan volstaat dat. Niemand hoeft mij te definiëren.

'''VRAAG''': Maar hoe weet je dan met wie/wat je te doen hebt? Zo is er toch geen duidelijkheid meer? 

'''ANTWOORD''': Waarom zou dat moeten? Waarom wil je duidelijkheid?

'''VRAAG''': Ik ben eigenlijk op zoek naar de waarheid. Dat lijkt me een beter begrip.

'''ANTWOORD''': Zou de geschiedenis de waarheid kunnen brengen? Is waarheid geen begrip waar priesters of andere religieus geïnspireerde mensen van houden? Geschiedenis is een wetenschap en die houdt zich bezig met 'betrouwbaarheid' van informatie. Hoe dat in elkaar zit, leg ik je hieronder uit. 

== Schema ==
[[Bestand:Karl_Marx_001.jpg|thumb|350px|Karl Marx ontwikkelt zijn geschiedenisvisie volgens de dialectiek van zijn voorloper Hegel: these, antithese en synthese. Weber is evenzeer 'dief' en ontleent de begrippen aan Fichte die ze op zijn beurt stal bij Kant. Hegel streeft naar een totaalconcept van wetenschap en godsdienst, esthetica en filosofie en bekijkt de werkelijkheid als een proces van tegenstellingen, geen statisch zijn en drukt dit uit met 'aufheben' wat optillen, afschaffen en bewaren betekent. These, antithese en synthese?]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Visies op geschiedenis !! Pessimisme !! Optimisme !! Dialectiek
|-
| '''Wie maakt ze?''' || Louis-Ferdinand Céline|L.F. Céline || Milan Kundera|M. Kundera || Karl Marx
|-
| '''Richting''' || Circulair || Lineair || Spiraal
|-
| '''Resultaat''' || Doemdenken || Vooruitgangsdenken || Determinisme
|-
| '''Gevolgen''' || Ironie, cynisme|| Vrijheid, verantwoordelijkheid || Strijd
|-
| '''Doel''' || Doelloos || Groei || Klasseloze staat
|-
| '''Motor''' || Domheid || Verlichting || Economie &amp; het middenveld
|}

== Objectiviteit? ==
;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Grey square optical illusion.PNG|thumb|Vierkant A heeft precies dezelfde grijskleur als vierkant B ([[:Bestand:Same_color_illusion_proof2.png|bewijs]])
Bestand:Grid illusion.svg|thumb|Flikkerend rooster. Het lijkt of er zwarte vlekken verschijnen
Bestand:Gradient-optical-illusion.svg|thumb|De grijze balk heeft overal dezelfde kleur
Bestand:Tribar.png|thumb|De [[Penrose-driehoek|driehoek van Penrose]]. Een driedimensionale figuur die niet kan bestaan
Bestand:Onm_kubus2.png|Onmogelijke kubus
Bestand:Impossible staircase.svg|Oneindige trap
File:Blivet.png|[[Blivet]]
&lt;/gallery&gt;

= '''GESCHIEDENIS ALS CONSTRUCTIE''' =
[[Bestand:Kortrijk-Groeningemonument.jpg|thumb|right|300px|Kortrijk, Groeningemonument uit 1906 (beeldhouwer Godfried Devreese). In Vlaams-nationalistische kring symboliseert deze slag de taalstrijd. De Vlaamse Gemeenschap riep in 1973 11 juli als feestdag van Vlaanderen uit.]]

Geschiedschrijving is, net als het nieuws, onderhevig aan trends. Het is niet zo dat de ‘geschiedenis’ het verleden objectief in beeld brengt. Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Zo is het resultaat van hun denkwerk verschillend. 'Al zolang ze bestaat, heeft de geschiedschrijving een ingewikkelde band met de politieke macht' schrijft Anne Morelli in haar boek ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië.'' Jacques R. Pauwels heeft het iets recenter over ''De grote mythen van de moderne geschiedenis.'' Hij steekt van wal met 'Mythen zijn geen leugens' maar fantasieverhalen met een kern van waarheid. Mythes bevatten 'een kern van historische werkelijkheid maar dienen niet om die werkelijkheid uit de doeken te doen. Ze streven ernaar mensen te socialiseren, hen met de stand van zaken in hun maatschappij tevreden te stellen of minstens te verzoenen, ook - en vooral - wanneer er eigenlijk goede redenen bestaan om ontevreden te zijn met de status quo en verandering te willen, eventueel zelfs radicale, revolutionaire verandering.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. De grote mythen van de moderne geschiedenis. Epo, Berchem, 2019, p. 7-8.&lt;/ref&gt;

== Geschiedenis en macht ==
Het lijkt op wat Morelli schrijft: 'Vanaf de oudheid heeft de historicus de machtshebbers bezongen, hun veroveringen gelegitimeerd, vanuit het verleden hun identiteit bepaald en hun voorouderlijke deugden verheerlijkt. De historicus gaf de natie zijn wortels. Te vaak vergeten we dat de historicus buiten zijn onderzoek kan. De historicus is een kind van zijn tijd, heeft zijn aandachtspunten en zijn blinde vlekken, zijn sympathieën, banden en kent de dingen waar hij beter niets over schrijft. De historicus is soms een militant of een machtsdienaar. Zo ‘maakt’ hij -bewust of onbewust - het verleden. Dé voorbeelden vinden we in de 19de eeuw, toen de romantiek naar de ziel van het volk zocht, ter onderscheid met anderen. Historici zochten de ziel en vonden ze in het verleden vol 'feiten' die, met de nodige rangschikking en interpretatie, voor deze identiteit zorgden. Deze 'mythen' toonden dat bodem en ras in een ver verleden al onze identiteit vormden.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MORELLI ANNE (Ed.). ''De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië''. Epo, Berchem, 1996, pp. 7-21.&lt;/ref&gt; 

=== Anne Morelli ===
Het boek van Anne Morelli ''Les Grands Mythes de l’histoire de Belgique, de Flandre et de Wallonie'' verkocht als een zoet broodje. In enkel weken tijd gingen 10.000 exemplaren over de toonbank en lokte het boek historische en politieke reacties uit. Het magazine ''Front National de Belgique'' beschuldigde het boek ervan de fierheid van de Natie aan te tasten en de goede naam van de Belgen te besmeuren: 'Het maakt ons verleden en onze nationale helden met de grond gelijk en volgens de auteurs kan alleen een imbeciel of een idioot trots zijn op onze geschiedenis.' Extreem rechts gebruikte de argumenten in haar pamfletten. 

=== Kortrijk 1302-1902 ===
Jo Tollebeek en Tom Verschaffel ontmaskeren in de ''Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging'' de mythe van de veldslag op 11 juli 1302 waarin een leger van Vlaamse ambachtslui het Franse ridderleger op de Groeningekouter verslaan. 'Deze veldslag kaderde in het verzet van (een gedeelte van) Vlaanderen tegen de veroveringsdrang van het Frankrijk van Filips de Schone' schrijven ze. Vanaf het midden van de negentiende eeuw komt de benaming Guldensporenslag in zwang, door de publicatie van Hendrik Conscienses ''De Leeuw van Vlaanderen'' en doet de naam denken aan een romantische tijd vol heroïsche vrijheidsdrang tegen een reeks vreemde onderdrukkers: de Romeinen en Caesar, de Fransen (1302), de Spanjaarden (de Geuzen en de Tachtigjarige Oorlog), de Oostenrijkers (Jan de Lichte) en de Nederlanders. Conscience is niet de eerste die 1302 onder de aandacht brengt; toch is het zijn ''Leeuw van Vlaenderen'' die zich vanaf 1838 in het Vlaamse bewustzijn nestelt, zonder dat die in tegenspraak is met de vaderlandsliefde voor België. Naarmate de Vlaamse Beweging evolueert, verschuift de betekenis van de Guldensporenslag.

=== Vier keer feest ===
De symbolenstrijd bereikt een hoogtepunt in Kortrijk in 1902, bij de zeshonderdste verjaardag. De voorbereidingen beginnen in 1891 en Guido Gezelle schaart zich achter het initiatief. Omwille van ideologische twisten onder de organisatoren komen er uiteindelijk vier feesten: op 13 juli organiseert de Vlaamsche Volksraad een eerste manifestatie; diezelfde dag betoogt het liberale Vaderlandsch Comiteit; op 17 augustus volgt het feest van de katholieken; en nog eens veertien dagen later trekken de socialisten -met tweetalige slogans (&quot;De strijd van Kortrijk was een strijd tegen de rijken&quot;)- door de Kortrijkse straten. Door de strubbelingen raakt het standbeeld voor de Groeningekouter niet tijdig klaar; het zou in 1906 worden onthuld. De cultus van 1302 is sedert 1973 officieel: 11 juli is de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap.

== Ideologie ==
Vertrekkend van dit soort ideeën verspreidden schoolboeken in het verleden een patriottische geschiedenis en het nationaal gevoel. Ook al kende België weinig geschiedenis-catechismussen, toch herhaalden schoolboeken generatie na generatie clichés en stereotypen die tonen dat België ten tijde van Jules Caesar een identiteit bezat. De historicus Eric Hobsbawm beschreef de geschiedenisvervalsers en stelt dat 'geschiedenis de grondstof is voor nationalistische, etnische of fundamentalistische ideologieën, zoals de papaver dat is voor de heroïneverslaafde.' 

=== I. Nationalisme ===
[[Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png|thumb|300px|'''732_TECHNOLOGIE MAAKT HET VERSCHIL''' Carl von Steuben, of is het Charles Auguste Steuben? (1788–1856) schildert in 1837 de Slag bij Poitiers uit het jaar 732 in een Romantische versie. De slag is bekend omdat de stijgbeugel de doorslag geeft. Frankische ruiters ondervinden dat ze vast in het zadel zitten om hun bijlen en tweesnijdende zwaarden rond te zwaaien, zonder evenwichtsverlies. Haaksperen drukken de Moorse schilden weg zonder dat ze van hun paard vallen. Het schilderij hangt in Versailles. De stijgbeugel was niet nieuw, de Hunnen gebruikten die eerder. Voor de Brit Edward Creasy is deze slag één van de vijftien belangrijkste uit de wereldgeschiedenis. Hij beschreef dat in zijn boek ''The Fifteen Decisive Battles of the World'' uit 1851. Klopt het dat aldus Bart de Wever - dixit Europajournalist Paul Goossens - hier de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis begint met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam?  Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.&lt;/ref&gt;]] 

Als het aan Bart De Wever ligt, begint de Canon van de Vlaamse / Europese geschiedenis met de installatie van een vijand: de oprukkende Islam, verslagen in 732 bij Potiers. Europajournalist Paul Goossens schreef daarover in ''De Standaard'' het volgende: 'De eerste keer dat dit continent zich als 'Europees' manifesteerde, was toen het met de dreiging van de islam werd geconfronteerd. Niet het Verdrag van Rome, wel de slag van Potiers in 732 zou, volgens De Wever, die in deze een doorslagje van die van radicaal-rechts is, het echte begin van een verenigd Europa zijn. Volgens die canon moeten Robert Schuman en Jean Monnet als fouding fathers de plaats ruimen voor de Frankische krijgsheer Karel Martel, bastaardzoon van Pepijn van Herstal en cultfiguur van extreemrechts. Tegelijkertijd wordt het concentratiekamp Auschwitz tot een Pools provinciestadje gedegradeerd en krijgt de Europese eenwording een een radicaal andere inspiratiebron. De Europese burgeroorlog (WOII) en de Holocaust verdwijnen op de achtergrond, de islamitische andere wordt nu de raison d'etre van de eenheid. Een verleden van kruistochten en de reconquista's wordt weer actueel. Daarmee ligt de Europese identiteit in de voor Vlaamse nationalisten vertrouwde antagonistische bedding. Als het Vlaamse wij een smoel kreeg, is het omdat het zich tegen de Belgische &quot;vijand&quot; kon afzetten. &quot;Het is een onmiskenbaar feit&quot; schrijft De Wever, &quot;dat een externe vijand een zeer tastbare en doorslaggevende rol kan spelen in identiteitsvormingsprocessen.&quot; In zijn recept voor Europa zit het er allemaal in: meer Potiers en de promotie van de politieke islam tot uitverkoren Europese vijand' en een minder prominente aanwezigheid van de Holocaust.
'Is dat een radicaal-rechts verhaal?' vraagt Goossens zich af. 'Ongetwijfeld, maar niet voor De Wever. Voor hem is de Koran geen license to kill en is er geen sprake van botsende beschavingen, wel van een conflict over het voortbestaan van de moderniteit. Het zal de radicalen een zorg zijn. Hun memes en vlaggen zijn immuun voor subtiel denken. Voor De Wever daarentegen draait het allemaal rond de moderniteit. Daarom de noodzaak van een leidcultuur met de verlichting als kompas. Dat klinkt mooi, maar het valt op dat het conservatieve orkest de verlichting pas begint af te stoffen als de moslim in de buurt is. Als het over ongelijkheid, mensen in nood op de Middellandse Zee en de inspiratie van de Europese Unie gaat, stopt die muziek. De Wever houdt niet van half werk. Omdat een identitaire beweging niet zonder vijand kan, heeft hij er meteen twee in de aanbieding: de politieke islam dus en de ‘postmodernisten en cultuurrelativisten’. Dat nihilistische volkje sleurde Europa in een spiraal van identitaire zelfdestructie, cultiveerde de zelfschaamte en hypothekeert een groot verhaal over een mythisch verleden. Pas als met die binnenlandse vijand is afgerekend, kan de externe vijand worden aangepakt en ontstaat er ruimte voor Europese trots en kan met een luid ‘Europa is van ons’ het afscheid van Auschwitz afgekondigd worden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PAUL GOOSSENS. ''Het is zover, Bart De Wever heeft Europa ontdekt.'' In: ''De Standaard'', 24.08.2019, p. 36.&lt;/ref&gt; 

=== II. Media en propaganda ===
[[Bestand:Honoré_de_Balzac_(1842)_Detail.jpg|thumb|right|300px|Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'?]]

==== Media indoctrinatie ====
Voor ideologieën is het verleden essentieel en wie er geen heeft, kan het uitvinden. Jacques Pauwels voegt een tweede ideologie toe. Hij stelt dat het triestig is gesteld met het historisch besef (lees: de kritische geest) en dat de media, veel meer dan het onderwijs ons doordringt van een eindeloze reeks mythes. Mythes zijn geen leugens, maar fantastische verhalen met een kern van waarheid. Naast het onderwijs kwamen het internet, de tv en de film en de sociale media. Die voegden - in het beste geval - een kennislaag aan het (ideologische) geschiedenisonderricht toe, in het meest barre geval namen ze de onderwijs-rol gewoon over of schelden sociale media er over heen. Waarom zijn die media zo ijverig bezig om ons de geschiedenis te leren kennen? Essentieel om dit te begrijpen, is dat die media heel vaak privé-eigendom zijn van superrijken. Noam Chomsky maakte die analyse al eerder. En dat er een verband bestaat tussen de media en hun eigenaars wordt doorgaans niet vermeld. Als media ter sprake komen, dan worden die vaak opgevoerd als de waakhond van de democratie, niet als propagandakanalen van multinationals en holdings. Dat deze één procent-elite (die negentig procent van alle rijkdom in haar zakken heeft) niet graag in de belangstelling staat, spreekt voor zich. Daarom zwijgen historische films over de steun die Hitler genoot van Duitse en Amerikaanse (jawel!) industriëlen en bankiers. Net omdat die één procent bang is voor een objectieve kijk, controleert ze de verhalen die ze de wereld instuurt en welke niet. Dit soort selectiviteit zien we bijvoorbeeld bij de betekenis die documentaires geven aan de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Echter, meer dan om Tokyo op de knieën te dwingen, waren de honderdduizenden slachtoffers bedoeld om Moskou te intimideren. Daarom is onze kennis over de Tweede Wereldoorlog ook een Hollywoodproduct waarbij D-day belangrijker is dan wat er in Stalingrad gebeurde. Het zijn de bevoorrechten en de winnaars en niet de underdog of de slachtoffers die de geschiedenis maken. Had Honoré de Balzac gelijk met zijn wijsheid dat 'achter elk groot fortuin een misdaad verscholen gaat'? Ongetwijfeld. En daar is de één-procent-elite zich van bewust. Daarom leidt hun entertainment de aandacht af van waar het werkelijk om draait, namelijk dat rijken rijker worden en armen armer worden. Hun media slagen erin om de kapitalistische kritiek te fnuiken door bijvoorbeeld te eenzijdig te focussen op Hitler als grote schuldenaar van wat er tussen 1939 en 1945 gebeurde en niet op wie centen verdiende aan de oorlog, de wapenhandelaars, de wapenindustrie, Hugo Boss die de kledijlijn voor de Nazi's uitdacht of Bekaert uit Zwevegem (die na de oorlog de Sociale Hogeschool, het latere Ipsoc, ruimsubsidiërde) die de prikkeldraad voor de kampen leverde. Het kapitalisme heeft een vooral verborgen geschiedenis die nauwelijks onder de aandacht komt en verbergt hoe rijken rijker worden. Wie dit wil begrijpen of minstens wil analyseren kan bij de kritische geschiedschrijving terecht.

==== Propaganda ====
In de twintigste eeuw onderzoeken communicatiewetenschappers de mediabeïnvloeding door middel van gedragsonderzoek, diepte- en waarnemingspsychologie, marketing en de metafoortheorie, taal en machtsmechanismen. In 1937, kort na de machtsovername van Hitler in Duitsland (1933) formuleert het Amerikaanse Institute for Propaganda hoe propaganda werkt.

1.	'''Plain Folks Appeal''': gebruik realistische situaties die iedereen herkent, wees betrokken op volkse thema's;

2.	'''Bandwagon Appeal''': als iedereen achter dezelfde kar loopt, moet de boodschap die de kar verspreidt wel juist zijn. Als iedereen in de rij staat voor een ijsje, zijn ze per definitie lekker. We kennen voorbeelden van zelfstandigen die in die optiek de kunstmatige klant creëren;

3.	'''Misleading Numbers''': gebruik desnoods misleidende cijfers, nuanceer harde feiten;

4.	'''Transfer''': gebruik vlaggen, wapenschilden, titels, uniformen, symbolen… iedereen herkent ze;

5.	'''Celebrity''': verwijs naar beroemdheden, namen en autoriteiten, uit het heden en het verleden, prijs de 'comming man' als het voorbeeld voor de toekomst. Deze leider zal ons redden;

6.	'''Glittering Generalities''': grootsprakerige algemeenheden zorgen voor positieve connotaties;

7.	'''Stereotyping''': scheldgedrag herleidt tegenstanders tot karikaturen, maak er een cliché van;

8.	'''Call to Action''': Roep op tot actie zodat mensen niet langer hun schouders ophalen maar zich inzetten en gewaardeerd voelen;

9.	'''Card-Stacking''': schik de kaarten op een andere wijze, bepaal de volgorde van de presentatie. Hou kaarten achter de hand en speel ze uit indien nodig of hou kaarten achter en verzwijg. 

=== III. Veiligheid en angstcultuur ===
[[Bestand:Chernobyl_Hotel_with_reactor_in_background.jpg|thumb|right|300px|De kernramp van Tsjernobyl maakte Ulrich Becks publicatie uit 1986 over de risicosamenleving tot een bestseller in Duitsland.]]

Een derde ideologie focust op wat René Munnik in zijn boek 'Geweldig' de 'veiligheidsideologie' noemt. Zijn er objectieve redenen om aan te nemen dat onze werkelijkheid zo onveilig is? Of zijn we gewoon gevoeliger voor onveiligheid? Ulrich Beck spreekt in 1986 over 'Risikogesellschaft'. 

Zijn boek ''Risikogesellschaft: Auf dem Weg in eine andere Moderne'' (Risicomaatschappij: op weg naar een andere moderniteit) kreeg door de kernramp van Tsjernobyl de status van bestseller en is snel in het Engels vertaald. Het begrip wijst er ''niet'' op dat onze tijd gevaarlijker is dan vroeger. Gezien de levensverwachting, de technologie en de welvaart leven we veiliger dan ooit: ziektes en hongersnoden, natuurrampen en epidemie lieten we achter ons. Met de risicosamenleving wijst Beck op: 

1. de risico's (kernrampen, klimaatsverandering) zijn veroorzaakt door de neveneffecten van onze hoogtechnologische en welvarende, onze moderne en verlichte samenleving (die alles beheersbaar zou houden).

2. risico's, zowel reëel en vermeend nodigen uit tot een angstcultuur via propaganda, ideologie of als ultieme utopische preventie waarbij alles onder controle te houden is.

3. de risico's zijn er om te blijven. Wie nog geboren moet worden kan last krijgen.

4. de risico's zijn niet lokaal, maar wereldwijd.

5. de risico's treffen alle klassen, elk ras, alle leeftijden en sekses.

6. de risico's zijn onzichtbaar. Alleen deskundigen merken ze op.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 7-11.&lt;/ref&gt; 

=== IV. Complottheorieën ===
Complottheorieën halen hun sterkte omdat ze gebaseerd zijn op selectief en speculatief bronnengebruik en hun wantrouwen tegenover wetenschappelijke kennis. Een complottheorie vertrekt van de overtuiging dat verborgen groepen met kwade bedoelingen gebeurtenissen sturen. Kenmerkend is: een verborgen elite; controle; toeval bestaat niet; wantrouwen in officiële verklaringen; het tegenbewijs is deel van het complot. De vraag draait vaak rond de vraag: &quot;Wie heeft macht?&quot; en &quot;Waarom gebeuren dingen?&quot; Complottheorieën bieden eenvoudige antwoorden op complexe processen. Juist omdat zoveel vragen onbeantwoord blijven, ontstaan talloze theorieën. Miljoenen mensen dat de maanlanding van 1969 in een studio is opgenomen. Voorbeelden zijn gecreëerd rond De bende van Nijvel (1982-1985) en hun link met extreemrechtse netwerken, de staatsveiligheid, het NAVO-netwerk Gladio en politieke elites. De aanslagen van 11 september 2001 behoren tot de meest besproken complotthema's. Veel theorieën stellen dat de Amerikaanse overheid betrokken was en dat de Twin Towers gecontroleerd zijn opgeblazen. Recenter zijn de theorieën rond QAnon, de Great Reset, vaccinatiecomplotten, omvolkingstheorieën, de klimaatontkenning...

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG|Resten van goedendags
Bestand:Paardenhangertje_van_Gwijde_van_Namen_Kortrijk_1302__9-01-2010_14-22-14.JPG|Paardenhangertje van Gwijde van Namen
File:Battle_of_Courtrai2.jpg|De Guldensporenslag, tot de negentiende eeuw vergeten, daarna vanonder het stof. Met een doel.
File:Nicaise de Keyser04.jpg|Voorstudie van de slag door Nicaise de Keyser.
File:Guido_Gezelle.jpg|Guido Gezelle (1830-1899)
File:Hendrik_Conscience.jpg|Hendrik Conscience (1812–1883)
File:Leeuwvanvlaenderen.gif|De Leeuw van Vlaanderen verscheen in 1838
File:Groeningepoort.jpg|Groeningepoort in Kortrijk
File:Kortrijk_Groeningeabdij_museum.JPG|Museum Kortrijk 1302
&lt;/gallery&gt;

== Morele paniek en fake news ==
[[Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg|thumb|right|300px|De heksenprocessen van Salem in Amerika begonnen in 1692 en resulteerden in minstens 24 ter dood veroordelingen. Beschuldigingen ten aanzien van vooraanstaanden stopten de processen en deden de morele paniek verdwijnen.]]

[[Bestand:Deep_throat_PD_poster_(restored).png|thumb|right|300px|In deze film is de vrouwelijke seksualiteit het thema. Er zijn eindeloze processen gevoerd over de film. In 23 Amerikaanse staten is die verboden, in het Verenigd Koninkrijk is hij illigaal tot het jaar 2000. Nederland was toleranter. De film draaide uitsluitend voor meerderjarigen in bioscopen met minder dan vijftig zetels.]]

Fake news kan leiden tot morele paniek. Morele paniek is een buitenproportionele, vijandige en gemediatiseerde reactie op een situatie of technologie, een persoon of groep, die waarden en normen lijken te bedreigen. Het begrip verklaart maatschappelijke angstreacties die niet in verhouding staan tot de ernst, het risico, de schade of de dreiging. Morele paniek is een sleutelbegrip uit de sociologie en criminologie en zou voor het eerst gebruikt zijn door Marshall McLuhan in 1964. Jock Young introduceerde het in 1971 in de criminologie en de socioloog Stanley Cohen gaf het begrip bekendheid in zijn klassieker ''Folk Devils en Moral Panics'' uit 1973. Daarin beschrijft hij de jeugdbendes, de ‘Mods’ en de ‘Rockers’.

[[Bestand:Waarom geloof jij fake news.webm|thumb|300px|Waarom geloof jij fake news? - Universiteit van Vlaanderen]]

=== Fasen ===
Morele paniek is gefaseerd en begint met een stereotiepe en overdreven voorstelling van een gebeurtenis. Daarna wordt die geassocieerd met soortgelijke gevallen en gepresenteerd als symptomatisch voor een maatschappelijk probleem. Vervolgens wakkeren doemscenario’s de angst aan en escaleert het tot er justitiële, politionele of juridische maatregelen komen. Soms ebt de paniek na een tijd weg, soms duurt de golf zo lang dat het zelfbeeld van de samenleving verandert. Voor de samenleving maakt het weinig uit of de oorzaak wel of geen hersenschim is en geldt het Thomas-theorema: ''als mensen situaties als werkelijk definiëren, zijn zij werkelijk in hun gevolgen''. Niet de situatie zelf, de perceptie geeft de doorslag.

=== Voorbeelden? Legio! ===
* Satanisch ritueel misbruik.
* De heksenjacht in Vlaanderen (met hoogtepunten tussen 1590-1610) en de processen zoals die in Salem.
* De gevolgen van masturbatie.
* De paniek en massahysterie die in 1938 ontstond bij het hoorspel ''The War of the Worlds'' van het Amerikaanse radioprogramma Mercury Theatre on the Air. Luister hier: [https://sounds.mercurytheatre.info/mercury/381030.mp3 War of the Worlds].
* De zorgen over genetisch gemanipuleerde voeding.
* De invloed van televisiegeweld of in games zoals in Canis Canem Edit en de GTA-reeks.
* Imitatiegedrag van jongeren bij het zien van pornografie zoals in de film ''Deep Throat''.
* In de zomer van 1984 rapporteerden kranten na een dodelijke vechtpartij op het strand van Egmond in Nederland over het ‘kustgeweld’, de ‘geweldsgolven’ en ‘-explosies’, ‘uitbarstingen’ en ‘epidemieën van geweld’, alsof het natuurverschijnselen waren. De paniek kreeg ook de politie, justitie, de horeca en het lokale bestuur in zijn greep en ebde na enige tijd weg. 
* De mediareactie en die van de overheden na de aanslagen op 11 september 2001 en de terroristische aanslagen in Madrid van 11 maart 2004 en de terroristische aanslagen in Londen van 7 juli 2005. In hun representatie van ‘het’ terrorisme dragen overheid en media bij tot paniek omdat ze onnodig angst zaaien door burgers vertrouwd te maken met dreigingen. Dit simplisme brengt de moeizame interetnische verhoudingen onder spanning en leidt de aandacht af van oorlog of genocide.
* De negentiende-eeuwse angst om levend begraven te worden, leidde in 1868 tot het patent op de lijkkist met een ladder voor een uitvinder uit New Jersey.
* In het Engelse Middlesbrough worden in 1987 121 kinderen uit hun huizen geplaatst na misbruik. Artsen gebruikten de techniek 'reflex anale oprekking' waarbij ze de billen uit elkaar schuiven en de anus bestuderen. Later bleek de techniek onwetenschappelijk en met de meeste kinderen was niets aan de hand.
* De angst voor de atoombom tijdens de koude oorlog.
* De angst voor ongrijpbare vijanden zoals al-Qaeda, fijnstof, dioxine, zendmasen...

= '''BETROUWBAAR''' =
[[Bestand:Van_Olden_Barneveldt_Verhoeven_1619.gif|thumb|right|300px|Abraham Verhoeven, een prille 'gazettier' besloot zijn artikels in de Antwerpse krant de ''Nieuwe Tijdinghen'' met het zinnetje &quot;Oft waer is, sal den tydt leeren.' De auteur waarschuwt zo zijn lezers in de vroege zeventiende eeuw voor te hoog gespannen verwachtingen inzake de betrouwbaarheid van zijn schrijfsel. Het bericht is nog relevant. De illustratie vertelt het 'Verhael hoe ende in wat manieren den heere Johan Van Olden-Barneveldt, Advocaet van Hollandt ende den Vrieslant/ is Onthalst gheworden smaendachs voor noen den xiij Mey Anno Duisent zes hondert neghen-thien; T'hantwerpen/By Abraham Verhoeven/op de Lombaerde Veste/inde gulde Sonne, 1619.']]

{{Citaat|'''Door de fragmentarisering van alle kennis is de beleidsvorming er natuurlijk eenvoudiger op geworden. De hooggespecialiseerde takken van moderne wetenschap zijn zo ondoorzichtig geworden dat de mensen die daarin werkzaam zijn, noodgedwongen tot hun dertigste of langer door moeten studeren tot ze kunnen toetreden tot de nieuwe geestelijkheid. Een lange leertijd hebben ze allemaal, maar dat betekent nog niet dat ze het altijd eens zijn over de beste aanpak. De SARS-CoV-2-pandemie heeft duidelijk gemaakt dat de onenigheid onder experts zich zelfs kan uitstrekken tot schijnbaar simpele beslissingen, zoals over het gebruik van een mondkapje. Eind maart 2020 (de pandemie was drie maanden oud) adviseerde de Wereldgezondheidsorganisatie daar nog tegen, tenzij een persoon was besmet, en pas begin juni werd dat advies bijgesteld. Hoe kunnen mensen zonder specialistische kennis daarin partij kiezen of wijs worden uit debatten die vaak eindigen met het intrekken of ontmantelen van claims die daarvoor nog alles bepalend waren?'''|Vaclav Smil}}

Wat de betrouwbaarheid van deze encyclopedie betreft, daar gaan we even klassikaal door. We nemen een schrijfstok of een griffel en een schrijfplank, lei genaamd. We noteren drie vragen, het antwoord erop hoor je in de les.
* Ten eerste: Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt?
* Ten tweede: Wat is betrouwbaarheid?
* Ten derde: Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Peilen is een term uit de scheepvaart, peilingen doe je steeds opnieuw, want je positie verandert constant.

[https://www.youtube.com/watch?v=hA2p8EqvLLI '''♥ LESOPNAME B. WYDOOGHE: WAT IS BETROUWBAARHEID? (20 Min.)''']

[https://www.youtube.com/watch?v=Xs0K4ApWl4g '''♣ LUISTER HIER NAAR DE GROOTSTE MISLEIDING UIT DE TWINTIGSTE EEUW'''.]

== Weet je dat…? Tuurlijk wel. ==
* Je in naam van iemand anders kan SMS'en?
*  Fototrucage mensen mooier maakt? Of lelijker, als het moet… Vrijwel elke foto in de krant of op internet is bewerkt! Kijk eerst naar [https://www.youtube.com/watch?v=iYhCn0jf46U dit filmpje van Dove] of naar deze ontmaskering.
* Er berichten gemaakt worden om journalisten een loer te draaien. Dergelijke berichten worden canards genoemd. Ze verschillen soms nauwelijks van stadslegendes.
* Goed ogende websites valse informatie doorspelen?
* Journalisten opzettelijk foute berichten de wereld insturen? Kijk op het impulscentrum naar (minstens) een van deze reportages. 1. Orson Welles War of the Worlds (Canvas Days that shook the World); 2. Bye bye Belgium (RTBF).
* Een verkeerd bijschrift bij een prima foto snel geplaatst is?
* De zetduivel vaker toeslaat dan gedacht?
* Sommige mensen wel heel goed gelovig zijn. Klik hier en bel en sms één jaar gratis. In tien dagen tijd tekenden 7200 jongeren in op dit aanbod.
* Een fout gespelde naam? Een foutief jaartal? Een verkeerde leeftijd of woonplaats? Tja, iedereen maakt fouten, niet?

Voor je info gebruikt, evalueer je die. “Ik heb de pest aan informatie, je kunt je eigen vooroordelen niet meer vertrouwen” schrijft Jan Blokker ergens. Het citaat is in een mum van tijd gevonden, geknipt en geplakt in dit document. De referentie is uiteraard vergeten. Informatie wordt altijd gemaakt. Woordvoerders, journalisten, fotografen, redacteurs… één voor één maken zij nieuws of geschiedenis. Toch wordt die menselijke oorsprong snel vergeten. Niet alleen de Bachelor in de Maatschappelijke veiligheid maar elke discipline evalueert informatie. Uiteraard vereist de doorlichting kennis van zaken, maar niettemin bestaan er “typevragen” die ongeacht het onderwerp  gelijk zijn. Zo dient de informatie controleerbaar, nauwkeurig, volledig, redelijk en eerlijk, relevant en actueel te zijn, er dient structuur, overzichtelijkheid en een lay-out te zijn. Voor je aan de controle begint ga je de bedoeling van de makers na. Wat is de aard van je bron?

 * Informatief?
 * Persoonlijk?
 * Commercieel?
 * Opiniërend?

{|
|[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg|thumb|300px|Revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, kort voor de arrestatie door de Russische geheime dienst. In het midden zit Vladimir Lenin.]]
|[[Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897 - Altered.jpg|thumb|560px|Dezelfde revolutionaire club van St. Petersburg, 1897, nadat Alexander Maltsjenko in 1930 bij Jozef Stalin in ongenade viel, werd hij verwijderd.]]
|}

== Controleerbaar ==
[[Bestand:CBC_journalists_in_Montreal.jpg|thumb|rigth|300px|Van informatie die een redactionele controle onderging stijgt de betrouwbaarheid. Hier de redactie van de Canadian Broadcasting Corporation in Montreal (Canada) in 1944.]]
Betrouwbare info is controleerbaar. Van moeilijk te controleren info daalt de betrouwbaarheid. Anonieme info is onbetrouwbaar. Een cartoon uit The NewYorker toont twee honden voor een monitor, waarvan de ene zegt: ‘Op internet weet niemand dat je een hond bent.’ Een goede site bevat net als een boek de naam van de maker en zijn functie, de naam van de organisatie, een contactadres, een redactieteam, het doel van de organisatie en een datering. Het controleren begint dus met de vraag naar de auteur. Dit maakt een mail mogelijk of een extra controle via Google. Zoek uit wat de expertise van de auteur is, door zijn opleiding, werkomgeving of andere documenten te vinden. Verder kan de maker de controleerbaarheid vergemakkelijken door zijn tekst te onderbouwen met linken, een bibliografie of voetnoten. Eindigen sites op .ac.be of .edu, .org of .gov zijn het universiteiten, organisaties en staatsinstellingen. Trianguleren is het vergelijken van de informatie met minstens twee andere [relevante] bronnen. Twee is noodzakelijk, want op internet wordt veel overgenomen. Als meerdere webpagina’s hetzelfde zeggen over een onderwerp, werkt dit geruststellend. Maar let op, dit kan vals zijn. Wil je meer zekerheid, dan is het nodig om ofwel de site goed te bestuderen, te vergelijken of de commentaren op verwijspagina’s te lezen. Bij tegenstrijdige informatie is het belangrijk te weten welke auteur het meeste autoriteit heeft. Laat in je studie niet na om te wijzen op botsende visies en tegenstrijdige ideeën. Dit helpt bij het ontwikkelen van je eigen mening.

== Nauwkeurig en volledig ==
Als je evalueert op nauwkeurigheid ga je na in welke mate er slordigheden of onnauwkeurigheden voorkomen. Verkeerd taalgebruik en tikfouten tonen aan dat de auteur weinig aandacht schenkt aan de inhoud. Let op voor vage omschrijvingen zoals “men beweert dat er veel wordt…” Dit zijn teksten die lucht verkopen. Op internet verschijnt regelmatig onvolledige info. Andere info is bewust onvolledig en werkt als smaakmaker of zet aan tot kopen, sommige bronnen behandelen het onderwerp oppervlakkig of wekken de indruk het onderwerp volledig te dekken, maar stellen na consultatie teleur.

== Redelijk ==
Objectiviteit bestaat niet. De ‘werkelijkheid’ in taal gieten is ontzettend moeilijk: gewild of ongewild, steeds kijk je door filters van voorkennis, afkomst, behoeften, verwachtingen… Wat je ziet is cultureel bepaald. De discussie subjectief en objectief is hier aan de orde. Daarom is het onredelijk een auteur te vragen objectief te zijn. Verwacht van de auteur dat hij afstand doet van vooringenomenheid, een redelijke argumentatie gebruikt en eventueel uiteenlopende visies poneert. Vraag je af welk belang de auteur bij het onderwerp heeft. Zo rapporteert Greenpeace anders over een olietanker dan de eigenaar. Hoe redelijk is de informatie? Worden de ingenomen standpunten geëxpliciteerd? Wordt de website gesponsord? Hoe evenwichtig worden tegengestelde standpunten gepresenteerd? Is de term 'subsidieslurpers' een alitererende metafoor die wat suggereert of een objectief begrip?

 FEITEN ≠ TAAL

 REALITEIT ≠ JE MENING

 FEITEN ≠ JE MENING ≠ TAAL

In hoeverre weerspiegelen gedachten realiteit? En, in welke mate zijn we in staat om de realiteit die we feiten noemen, te beschrijven?

== Eerlijk ==
[[Bestand:Pinocchio_1940.jpg|thumb|right|300px|Eerlijke info staat tegenover leugenachtige info en die is niet altijd even makkelijk te herkennen als bij Pinocchio.]] 

Eerlijkheid is het (on)bewust manipuleren, verdraaien of verzwijgen. Worden de standpunten eerlijk gepresenteerd? Neemt de auteur een standpunt in? Is de partijdigheid acceptabel? Wordt dat standpunt gepresenteerd als een mening of als een feit? Eerlijkheid gebiedt dat feiten als feiten voorgesteld worden en meningen als meningen.

;Feiten

Een feit is aanvaard omdat dit bleek uit onderzoek of omdat het aanvaard is. In het alledaags taalgebruik is een feit “zeker” en kan het geobserveerd worden. Als het feit een tijd bestaat, is dit een situatie of een structuur. Als het om een verandering van structuur gaat, is dit een proces [industrialisatie, emancipatie]. Een kortstondig proces is een gebeurtenis. Zoek voor onderstaande 'feiten' voorbeelden.
* Object (voorwerp), bv:
* Plaats (ligging), bv:
* Gebeurtenis (kwestie), bv:
* Structuur (situatie of toestand), bv:
* Proces (evolutie) bv:

;Meningen

Over een mening kan je discussiëren. Een mening is een waardeoordeel of vooroordeel, een voorkeur en verwachting, een veronderstelling of een stelling. De nuances zijn subtiel. Een waardeoordeel berust op een interpretatie die je aanvaardt maar niet met feiten te ontzenuwen is, omdat de feiten verschillend worden uitgelegd. Bij een vooroordeel is men zich niet bewust van het waardeoordeel. Een veronderstelling en een stelling liggen dicht bij elkaar, net als een voorkeuren en verwachtingen. Een veronderstelling berust op een indruk of interpretatie, een stelling wordt gevolgd door een argumentatie en gaat vooraf aan een redenering [want, immers, daaruit volgt]. Een voorkeur leidt je aandacht [af]. Bij een voorkeur kan je kiezen, bij een verwachting [hoop] hoeft het object niet eens aanwezig te zijn.
* Vooroordeel (een ongecontroleerde mening), bv:
* Waardeoordeel (interpretatie), bv:
* Stelling (positie), bv:
* Veronderstelling (hypothese), bv:
* Voorkeur (neiging), bv:
* Verwachting (hoop), bv:

Laat extreem positieve en extreem negatieve meningen voor wat ze zijn. Soms laten journalisten hun mening in de tekst klinken zoals in dit citaat. “De scheiding der machten werd pas in de zeventiende eeuw geproclameerd door John Locke.” Het woordje ''pas'' zorgt dat een feit als mening voorgesteld wordt. Ook het omgekeerde is mogelijk, zoals deze uitspraak: “Een vondelingenschuif is moreel verwerpelijk en een welvaartsstaat onwaardig.” Dit is een mening die als feit wordt omschreven. Beter zou zijn “Ik vind een…” Het is een kwestie van academische training. Veel moeilijker is om als lezer feiten te herkennen die als mening zijn omschreven of om meningen te herkennen die als feit zijn omschreven.

== Wetenschappelijk of populariserend? ==
* Kijk naar [https://www.youtube.com/watch?v=9r8GNYi5K-Y deze (Belgische) reportage] en [https://www.youtube.com/watch?v=CMne7lqobT8 deze (Nederlandse) reportage] waarbij Bart Van Loo zijn boek De Bourgondiërs voorstelt. Er komt kritiek op zijn aanpak: Bart van Loo zou de geschiedenis te eenzijdig voorstellen. [https://www.youtube.com/watch?v=7gOlTlqY41s Kijk hier.]

== Fictie versus non-fictie ==
[[Bestand:Orson_Welles_1937.jpg|thumb|300px|Orson Welles liet in 1938 de wereld weten wat er kan foutlopen als men te goedgelovig is en onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt of als men fictie met non-fictie gaat verwarren.]]

[[Bestand:Posta_Romana_-_1959_-_Laika_120_B.jpg|thumb|300px|Laika, de eerste hond in de ruimte. Hoeveel dieren gingen haar voor? Laika keerde nooit terug, dat wordt weinig gezegd. Laika ging niet als eerste dier de ruimte in, wel als eerste dier in een baan om de aarde. Voor haar waren er al dieren in de ruimte. In 1947 stuurden de VS. fruitvliegen mee op een raketvlucht. In 1948 en 1949 volgen de apen Albert I en Albert II. De Sovjet-Unie lanceerde vanaf 1951 honden op suborbitale vluchten. Dezik en Tsygan bereikten de ruimte en keren levend terug. Op 3 november 1957 is Laika, een zwerfhond uit Moskou, gelanceerd aan boord van Sputnik 2. De Sovjets wisten vooraf at er geen mogelijkheid was om haar terug te brengen. Jarenlang vertelde de Sovjetregering dat Laika dagen overleefde en daarna humaan euthanaseerde toen de zuurstof opraakte. Het verhaal bleek onwaar. In 2002 maakten Russische wetenschappers bekend wat er gebeurde. Kort na de lancering werkte het koelsysteem van de capsule niet goed. De temperatuur in de cabine liep op en Laika stierf na vijf tot zeven uur, door oververhitting en stress. De Sputnik bleef maanden rond de aarde cirkelen en op 14 april 1958 keerde de satelliet ongecontroleerd terug in de atmosfeer en verbrandde. Laika's resten gingen verloren.]]

Als Fictie en non-fictie zich met elkaar gaan vermengen wordt het voor de kijker, luisteraar of lezer wel moeilijk om het waarheidsgehalte of de betrouwbaarheid te peilen. De VPRO documentaire van 52 min. Kijk aandachtig naar het bedrog der bedriegenis. Trek er een uurtje voor uit en lees vooral niet verder, anders is de fun er af.

Wat je zag is ''Opération Lune'' die probeert aan te tonen dat we erg gevoelig zijn voor misleiding door te stellen dat Stanley Kubrick de eerste stappen op de maan in een studio filmde. Deze regisseur kennen we van Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb, 2001: A Space Odyssey (uit 1968), A Clockwork Orange, Barry Lyndon, The Shining, Full Metal Jacket en Eyes Wide Shut. Deze regisseur heeft uiteraard niets met de maanlanding van doen, hij is postuum opgevoerd als regisseur van de allerbelangrijkste film ter wereld. ''Opération Lune'' is geen documentaire maar een 'mocumentaire'. Ze wil de kijker te misleiden. Waarom? Puur om aan te tonen dat mensen te of erg goedgelovig zijn. Tot op welk punt ben jij meegegaan in dit verhaal?

Het woord Mocumentaire komt uit de combinatie van documentaire (feiten en waarheidsgetrouwe rapportage) en de M van Movie (fictie) en 'to moc', iemand op het verkeerde been zetten. Pas op het einde is het duidelijk dat het om een grap gaat. Sommige studenten kijken de film vol (on)geloof uit, anderen zijn al vanaf de helft kritisch... Hoe gealarmeerd was jij?

;Kijken
* [https://www.youtube.com/watch?v=EqHg8YSJWRk Operation Lune] BEELDFRAGEMENT debat met William Karel, regisseur van de mocumentaire.

;De hoofdpersonages
&lt;gallery&gt;
A11v 1092338.ogg|Armstrong stapt als eerste mens op de Maan (tv)
File:Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg|'''Joeri Gagarin (1934–1968) was geen lang leven beschoren.'''
File:Aldrin_Apollo_11.jpg|'''Buzz Aldrin, Apollo 11, gefotografeerd door Neil Armstrong'''
File:Ap11-s69-31740.jpg|'''Bemanning Apollo 11'''
File:Kennedy_vonbraun_19may63_02.jpg|'''Wernher von Braun met John F. Kennedy gekend als J.F.K.'''
File:Dornberger-Axster-von_Braun_(jha).jpg|'''Von Braun bij de overgave.'''
File:V1_Soest.JPG|'''V1-rakket.'''
File:V-2-Nederlands.jpg|'''V2-raket)'''
File:First photo from space.jpg|'''In 1946 neemt een V2 de eerste foto's uit de ruimte.'''
File:Project_Paperclip_Team_at_Fort_Bliss.jpg|'''Operatie Paperclip: Von Braun ging niet alleen naar de V.S.'''
&lt;/gallery&gt;

== Relevant en actueel ==
Relevant wil zeggen betrekking hebben op je onderwerp. Wanneer is de info gepubliceerd? Wanneer is de site gemaakt en voor het laatst aangepast? Hoe actueel zijn de links? 

== Lay out ==
Een aantrekkelijke lay-out en een overzichtelijke navigatie bewijzen aandacht voor de paginaontwikkeling. Doorgaans wijst dit erop dat er aan de inhoud is gewerkt. Maar de redenering is niet absoluut. Het kan dat een grafisch talent een fijne inhoudloze pagina maakt, of dat vorsers geen grafisch verstand hebben. 'De inhoud is belangrijker dan de vorm' klinkt het argument dan. Maar toch. Schreeuwerige pagina’s duiden op informatietekort, op een vingeroefening of verdoezelen de onkunde van de maker. Vragen over de esthetica helpen bij de evaluatie.

;Stel vragen zoals: 
* Hoe verzorgd zijn de tekst en de afbeeldingen? 
* Worden er compositieprincipes gevolgd? 
* Is het ontwerp complex? Oogverblindend? 
* Is de tekst leesvriendelijk?
* Is de structuur overzichtelijk? 
* Is de lay-out of de interface duidelijk?

== Informatie in tijden van oorlog ==
{{Citaat|'''In oorlogstijd is de waarheid het eerste slachtoffer.'''|Boake Carter, journalist, 1900-1944.}}

{{Citaat|'''Voltaire heeft het ons geleerd: we moeten systematisch aan alles twijfelen.'''|Anne Morelli}}

Tijdens oorlogen of andere conflicten tussen twee groepen duiken tien principes die de propagandamachine ondersteunen. Anne Morelli somt ze op.

# 'Wij willen geen oorlog.'
# Alleen de vijand treft schuld, die heeft om oorlog gevraagd.
# Dit is geen oorlog tegen de mensen, maar tegen de leider van de tegenpartij.
# Het doel is nobel, zeker geen materieel gewin.
# De vijand begaat wreedheden. Als wij schade berokkenen is dat per ongeluk.
# De vijand gebruikt illegale wapens.
# Onze verlies is beperkt, die van de vijand groot.
# Kunstenaars en intellectuele steunen de zaak.
# De oorlog heeft een heilig karakter.
# Wie de propaganda in twijfel trekt, is een verrader.

= '''PINOKKIOTEST''' =
De Pinokkiotest is een checklist die je helpt inschatten hoe (on)betrouwbaar sommige info is. Je kan de test vinden op [https://sadan.wdfiles.com/local--files/5-evalueren/PINOKKIOTEST.pdf deze vragenlijst]. De test is vergelijkbaar met de [https://www.hogeschoolrotterdam.nl/globalassets/mediatheek/downloads/craap-scoreformulier-nl.pdf CRAAP]-test die in het vak informatievaardigheden ter sprake komt. 

= '''EXAMENVRAGEN''' =
== A-Vragen ==
(S&amp;V)Wie of wat zijn en wat is de betekenis van: Apollo (god), Nietzsche, Herbert George Wells, Howard Koch, Orson Welles, Jozef Stalin, Koude Oorlog, kunstmaan, The War of the Worlds, Milan Kundera, De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, Louis-Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht, Voyage au bout de la nuit, Anne Morelli, De grote mythen uit de geschiedenis van België, Vlaanderen en Wallonië, Guido Gezelle, Hendrik Conscience, Kortrijk 1302, De Leeuw van Vlaenderen (1838), Aufklärung, Immanuel Kant, Diderot, D'Alembert, Voltaire, John Locke (1632-1704), 1776, Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, Montesqieu (1689-1755), Jean Jacques Rousseau, Franse Revolutie, Glorious Revolution, 1688, Charles Darwin (1809-1882), Robespierre, Karl Marx, René Descartes, Opération Lune, J.F. Kennedy, Werhner von Braun, Joeri Gagarin, Richard Nixon, Houston (Texas), Cape Canaveral (Florida), Mocumentaire, Stanley Kubrick, 21 juli 1969, Neil Armstrong, Apollo 11, Apolloprogramma, Operatie paperclip.

== B-Vragen ==
* S&amp;V.In de geschiedenis kunnen we verschillende denkrichtingen onderscheiden. Zo kunnen we het model van de &quot;eeuwige terugkeer&quot; tegenover het &quot;verlichtingsmodel&quot; plaatsen. Illustreer dit op het niveau van het denken over geschiedenis, het resultaat, het doel, de richting, de motor en de gevolgen van dit denken. Geef bij beide richtingen één of meerdere vertegenwoordigers.
* S&amp;V.&quot;De verlichting is geen soort filosofie, maar een 18de eeuws fenomeen, waarbij groepen intellectuelen gefascineerd worden door de ontdekkingen van de wetenschap en door de filosofische reflecties die hierover gemaakt worden in de vorige eeuw. Het is een nieuwe geest die door Europa waait. Men wordt er zich van bewust dat de denkwijzen van de 17de eeuw reeds heel wat realiseerden in de fysica. Nu de tijd gekomen is om...&quot; 1. Welke kenmerken kun je met betrekking tot de verlichting aangeven; 2. Wat zegt Kant over die verlichting; 3. Kun je ook een kritiek op dit vooruitgangsoptimisme formuleren?  
* S&amp;V.Leg uit en toon aan met voorbeelden: &quot;Historici construeren betekenis uit de chaotische werkelijkheid door feiten en gebeurtenissen op een bepaalde manier te rangschikken, te interpreteren of met elkaar in verband te brengen. Objectiviteit is niet mogelijk.&quot;  
* Wat kun je vertellen over Karl Marx en het dialectisch principe?
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Milan Kundera, 2. Louis-Ferdinand Céline, 3. Anne Morelli, 4. Hendrik Conscience, 5. Immanuel Kant, 6. Christus.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Diderot en D'Alembert, 2. Charles Darwin, 3. J.F. Kennedy, 4. Orson Welles, 5. Copernicus, 6. Plato.
* S&amp;VPlaats in chronologisch volgorde en wat weet je over... 1. Karl Marx, 2. Apollo 11, 3. H.G. Wells schrijft The War of the Worlds, 4. Voltaire 5. Orson Welles maakt een radioprogramma met de naam War of the Worlds, 6. Franse Revolutie.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Apolloprogramma, 2. John Locke, 3. Neil Armstrong zet eerste stappen op de maan, 4. Robespierre, 5. Nietzsche, 6. Scheiding Oost- en West-Romeinse rijk.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 3. Glorious Revolution, 3. René Descartes overlijdt, 4. Opération Lune (mocumentaire), 5. Werhner von Braun, 6. Guldensporenslag.
* S&amp;V.Plaats in chronologische volgorde en wat weet je over... 1. Joeri Gagarin overlijdt, 2. Het Colosseum wordt gebouwd, 3. Richard Nixon wordt president, 4. Tweede Wereldoorlog, 5. Stanley Kubrick maakt zijn laatste film, 6. De eerste Kruistocht. 
* S&amp;V.Wat is betrouwbaarheid? Wat is het risico als men onbetrouwbare informatie voor waar aanneemt?
* S&amp;V.Leg uit, waarom is de Spoetnik 1, de eerste satelliet zo belangrijk. Situeer ze in de tijd. Betrek woorden zoals Koude oorlog, Gagarin, Expo '58, Kennedy en Space Race in je antwoord.

== C-Vragen ==
* S&amp;V.Kundera: &quot;De idee van de eeuwige terugkeer der dingen is raadselachtig en Nietzsche heeft er andere filosofen mee in verlegenheid gebracht: te denken dat alles zich eens zou herhalen zoals we het al beleefd hebben, en dat ook die herhaling eindeloos zou doorgaan.&quot; Wat wil deze &quot;dwaze&quot; mythe van de eeuwige terugkeer der dingen zeggen? Valt het je ook wel eens voor - hetgeen voor Kundera het geval is - dat je &quot;ontroering voelt bij het bekijken van foto's van Hitler?&quot; Wat is het gevolg dat Kundera uit een dergelijk merkwaardige ervaring trekt? Wat denk je daar zelf over?
* S&amp;V.L.F. Céline: &quot;De filosofen [...] zijn ermee begonnen het brave volk van alles wijs te maken...&quot; Waar heeft Céline het over in bovenstaande citaat, genomen uit Reis naar het einde van de nacht? Geef een persoonlijke kritiek.
* S&amp;V.De media gebruiken verschillende technieken om de kijker te doen geloven dat hun boodschap 'waar' is.  Welke technieken haal je uit deze film die het realiteitsgehalte van de boodschap verhogen?  En, waar gaan de filmmakers door het lint.  Of, met andere woorden, waar kan je in de film merken dat het hier om een 'vervalsing' van de realiteit gaat?
* S&amp;V.Wat is betrouwbaarheid, waarom is betrouwbare info zo belangrijk en hoe kan je achterhalen of informatie betrouwbaar is?
* S&amp;V.Leg uit: De meesten beschouwen 'geschiedenis' als iets 'passief'. Geschiedenis was er gewoon, som enkele data op en daar is ze: de geschiedenis! 
* S&amp;V.Leg uit: De 'actieve constructie' van de geschiedenis is een vraag die op filosofisch vlak tot tien verschillende vragen leidt. Gebruik Hegel en de universiteit van Berlijn in je antwoord.
* S&amp;V.Hoe kan ik de betrouwbaarheid van informatie peilen? Waarom spreken we van peilen?

== D-Vragen ==
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;360&quot;&gt;
Bestand:TheMatrixAnimated.gif
Down the Rabbit Hole.png
Milan Kundera redux.jpg
L.-F. Céline b Meurisse 1932.jpg
Gerrit Komrij (1981).jpg
Anne Morelli.jpg
Bestand:Hegel portrait by Schlesinger 1831.jpg
Descartes Discours de la Methode.jpg
Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg
Jean Le Rond d'Alembert, by French school.jpg
Denis Diderot by Louis-Michel van Loo.jpg
Encyclopedie de D'Alembert et Diderot - Premiere Page - ENC 1-NA5.jpg
John Locke.jpg
GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg
Montesquieu 1.png
Immanuel Kant (painted portrait).jpg
Atelier de Nicolas de Largillière, portrait de Voltaire, détail (musée Carnavalet) -002.jpg
Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg
Social contract rousseau page.jpg
EmileTitle.jpeg
Maurice Quentin de La Tour - Madame de Pompadour dans son cabinet de travail.jpg
James Watt by Henry Howard.jpg
François Quesnay.jpg
Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif
AdamSmith.jpg
Louis XIV of France.jpg
Koning Louis XV; Hyacinthe Rigaud.jpg
Ludvig XVI av Frankrike porträtterad av AF Callet.jpg
Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg
Women's March on Versailles01.jpg
Liberte-egalite-fraternite-tympanum-church-saint-pancrace-aups-var.jpg
LouisXVIExecutionBig.jpg
Jacques-Louis David - Marie Antoinette on the Way to the Guillotine.jpg
Exécution de Marie Antoinette le 16 octobre 1793.jpg
Robespierre.jpg
Gros - First Consul Bonaparte (Detail).png
Léon Spilliaert - The Absinth Drinker.jpg
Bestand:David Van Reybrouck.jpg
Bestand:Jose Ortega y Gasset.jpg
Karl Marx 001.jpg
Kortrijk-Groeningemonument.jpg
Bestand:Steuben - Bataille de Poitiers.png
Bestand:Honoré de Balzac (1842) Detail.jpg
Bestand:Goedendags in het museum Kortrijk 1302 9-01-2010 14-20-13.JPG
Battle of Courtrai2.jpg
Nicaise de Keyser04.jpg
Guido Gezelle.jpg
Hendrik Conscience.jpg
Leeuwvanvlaenderen.gif
Groeningepoort.jpg
Kortrijk Groeningeabdij museum.JPG
Bestand:RebeccaNurse-inChains.jpg
Bestand:Deep throat PD poster (restored).png
Bestand:Van Olden Barneveldt Verhoeven 1619.gif
Bestand:St Petersburg Union of Struggle for the Liberation of the Working Class - Feb 1897.jpg
Bestand:Pinocchio 1940.jpg
Orson Welles 1937.jpg
A11v 1092338.ogg
Yuri-Gagarin-1961-Helsinki-crop.jpg
Aldrin Apollo 11.jpg
Ap11-s69-31740.jpg
Kennedy vonbraun 19may63 02.jpg
Dornberger-Axster-von Braun (jha).jpg
V1 Soest.JPG
V-2-Nederlands.jpg
First photo from space.jpg
Project Paperclip Team at Fort Bliss.jpg
Bestand:Posta Romana - 1959 - Laika 120 B.jpg
&lt;/gallery&gt;

= '''BIBLIOGRAFISCHE NOTEN''' =
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>bkkokudwnnxkrfnv23zjf6cs8cmko9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel 8a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46788</id>
    <revision>
      <id>432266</id>
      <parentid>431801</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T21:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>432266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58300" sha1="rk6ul72y1tmdlqwa4nbs53xocn52k1o" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|550px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1919-2020'''&lt;/span&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/span&gt;

.

{{Citaat|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|Walter Benjamin}}

.

{{Citaat|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|Marcel Proust (1871–1922), postuum in ''À la recherche du temps perdu'', 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|300px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|300px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|3000px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De {{Wp|Roaring twenties}}, ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==
[[Bestand:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|300px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==
.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==
.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==
[[Bestand:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==
.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==
.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==
[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==
.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==
.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107.&lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==
.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==
♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==
.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==
[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[Bestand:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==
.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==
.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[Bestand:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==
.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==
[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==
{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==
.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg
&lt;/gallery&gt;

&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>rk6ul72y1tmdlqwa4nbs53xocn52k1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432267</id>
      <parentid>432266</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T21:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>432267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58300" sha1="ru656r1o1eiglue2n5lrksw030ptj1l" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|300px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1919-2020'''&lt;/span&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/span&gt;

.

{{Citaat|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|Walter Benjamin}}

.

{{Citaat|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|Marcel Proust (1871–1922), postuum in ''À la recherche du temps perdu'', 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|300px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|300px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|3000px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De {{Wp|Roaring twenties}}, ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 ==
[[Bestand:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|300px|Na de [[revolutie van Loppem]] in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het [[algemeen enkelvoudig stemrecht]], de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap wordt nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje [[Glorious Revolution|1688]], [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|1776]], [[Franse Revolutie|1789]], [[Communistisch Manifest|1848]] en [[Rerum Novarum|1891]]: het is de overwinning op de restauratie, vol van [[Feodaliteit|feodale standenstaat]], [[Absolutisme|absolutistische]] en [[Aristocratie|aristocratische]] trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de [[Democratie|democratische]] klassenstaat en de [[volkssoevereiniteit]].]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==
.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==
.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==
[[Bestand:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==
.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==
.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==
[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==
.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==
.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107.&lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==
.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==
♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==
.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==
[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[Bestand:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==
.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==
.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[Bestand:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==
.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==
[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==
{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==
.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg
&lt;/gallery&gt;

&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>ru656r1o1eiglue2n5lrksw030ptj1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432268</id>
      <parentid>432267</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T21:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1919 */</comment>
      <origin>432268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58315" sha1="jxzyz31irdkmm787yj045r9w3god72m" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|300px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1919-2020'''&lt;/span&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/span&gt;

.

{{Citaat|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|Walter Benjamin}}

.

{{Citaat|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|Marcel Proust (1871–1922), postuum in ''À la recherche du temps perdu'', 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|300px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|300px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|3000px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De {{Wp|Roaring twenties}}, ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

== 1919 =

[[Bestand:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|300px|Na de {{revolutie van Loppem}} in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het {{Wp|algemeen enkelvoudig stemrecht}}, de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap is nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje Glorious Revolution (1688), de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1776), de Franse Revolutie (1789), het Communistisch Manifest (1848) en Rerum Novarum (1891): het is de overwinning op de restauratie, vol van {{Wp|Feodaliteit|feodale standenstaat}}, {{Wp|Absolutisme|absolutistische}} en {{Wp1Aristocratie|aristocratische}} trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de {{Wp|Democratie|democratische}} klassenstaat en de {{Wp|volkssoevereiniteit}}.]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==
.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==
.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==
[[Bestand:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==
.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==
.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==
[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==
.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==
.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107.&lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==
.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==
♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==
.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==
[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[Bestand:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==
.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==
.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[Bestand:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==
.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==
[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==
{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==
.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg
&lt;/gallery&gt;

&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>jxzyz31irdkmm787yj045r9w3god72m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432269</id>
      <parentid>432268</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T21:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <comment>/* = 1919 */</comment>
      <origin>432269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58314" sha1="41et45kzajyqnxarv17sjkr2yy79he0" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|300px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1919-2020'''&lt;/span&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/span&gt;

.

{{Citaat|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|Walter Benjamin}}

.

{{Citaat|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|Marcel Proust (1871–1922), postuum in ''À la recherche du temps perdu'', 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|300px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|300px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|3000px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De {{Wp|Roaring twenties}}, ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

= 1919 =

[[Bestand:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|300px|Na de {{revolutie van Loppem}} in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het {{Wp|algemeen enkelvoudig stemrecht}}, de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap is nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje Glorious Revolution (1688), de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1776), de Franse Revolutie (1789), het Communistisch Manifest (1848) en Rerum Novarum (1891): het is de overwinning op de restauratie, vol van {{Wp|Feodaliteit|feodale standenstaat}}, {{Wp|Absolutisme|absolutistische}} en {{Wp1Aristocratie|aristocratische}} trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de {{Wp|Democratie|democratische}} klassenstaat en de {{Wp|volkssoevereiniteit}}.]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==
.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==
.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==
[[Bestand:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==
.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==
.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==
[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==
.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==
.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107.&lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==
.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==
♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==
.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==
[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[Bestand:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==
.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==
.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[Bestand:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==
.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==
[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==
{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==
.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg
&lt;/gallery&gt;

&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>41et45kzajyqnxarv17sjkr2yy79he0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432270</id>
      <parentid>432269</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T21:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Benedict Wydooghe</username>
        <id>14251</id>
      </contributor>
      <origin>432270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58317" sha1="f4c776hm6jys6yrvuev75slays1gw5d" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|300px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1919-2020'''&lt;/span&gt;

.

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/span&gt;

.

{{Citaat|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|Walter Benjamin}}

.

{{Citaat|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|Marcel Proust (1871–1922), postuum in ''À la recherche du temps perdu'', 1927.}}

.


= Roaring twenties? 1919-1929 =

[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|300px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|300px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|3000px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

.

'''De {{Wp|Roaring twenties}}, ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

.

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

.

= 1919 =

[[Bestand:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|300px|Na de {{Wp|revolutie van Loppem}} in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het {{Wp|algemeen enkelvoudig stemrecht}}, de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap is nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje Glorious Revolution (1688), de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1776), de Franse Revolutie (1789), het Communistisch Manifest (1848) en Rerum Novarum (1891): het is de overwinning op de restauratie, vol van {{Wp|Feodaliteit|feodale standenstaat}}, {{Wp|Absolutisme|absolutistische}} en {{Wp1Aristocratie|aristocratische}} trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de {{Wp|Democratie|democratische}} klassenstaat en de {{Wp|volkssoevereiniteit}}.]] 

.

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

.

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

.

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

.

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

.

== 1920 ==
.

* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

.

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

.

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

.

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==
.

* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==
[[Bestand:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|550px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

.

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

.

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

.

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

.

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

.

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

.

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

.

== 1923 ==
.

* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.

.

* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].

.

* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.

.

* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 

.

* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 
 
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 
 
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 
 
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 
 
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 
 
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 
 
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 
 
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

.

== 1924 ==
.

*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

.

== 1925 ==
[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|550px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

.

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).

.

* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].

.

* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].

.


*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

.

.

== 1926 ==
.

* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.

.

* Oprichting [[Hitlerjugend]].

.

* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.

.

* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

.

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

.

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.
 
.

== 1927==  

.

;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']

.

* Uitvinding van de televisie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

.

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

.

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

.

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

.

== 1928 ==
.

* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).

.

* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].

.

* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107.&lt;/ref&gt; 

.

== 1929 ==
.

* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

.

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De dertigerjaren: 1930-1939 =

[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|550px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|550px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

.

;Kijken

.

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

.

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

.

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

.

== 1930 ==
♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

.

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

.

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

.

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

.

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==
.

* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst penitentiaire school.

.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

.

== 1932 ==
[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|550px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[Bestand:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|550px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

.

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

.

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

.

[[Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|550px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

.

== 1933 ==
.

;Kijken

.

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

.

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

.

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


.

* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

.

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

.

.

== 1934 ==
.

* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

.

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[Bestand:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|550px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

.

== 1935 ==
.

* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

.

== 1936 ==
[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|550px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

.

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

.

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

.

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

.

== 1937 ==
.

;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

.

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

.

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.

.


.

== 1938 ==
{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|550px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

.

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

.

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

.

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

.

== 1939 ==
.

* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

.

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

.

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

.

.

= ♣ De surrealistische tuin =


.

♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg
&lt;/gallery&gt;

&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>f4c776hm6jys6yrvuev75slays1gw5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432274</id>
      <parentid>432270</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57804" sha1="ph5n591nyuipgyozqcdw0rvwvu4sbp0" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|300px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1919-2020'''&lt;/span&gt;

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/span&gt;

{{Citaat|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|Walter Benjamin}}

{{Citaat|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|Marcel Proust (1871–1922), postuum in ''À la recherche du temps perdu'', 1927.}}


= Roaring twenties? 1919-1929 =
[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|300px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|300px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|3000px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

'''De {{Wp|Roaring twenties}}, ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

= 1919 =
[[Bestand:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|300px|Na de {{Wp|revolutie van Loppem}} in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het {{Wp|algemeen enkelvoudig stemrecht}}, de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap is nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje Glorious Revolution (1688), de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1776), de Franse Revolutie (1789), het Communistisch Manifest (1848) en Rerum Novarum (1891): het is de overwinning op de restauratie, vol van {{Wp|Feodaliteit|feodale standenstaat}}, {{Wp|Absolutisme|absolutistische}} en {{Wp|Aristocratie|aristocratische}} trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de {{Wp|Democratie|democratische}} klassenstaat en de {{Wp|volkssoevereiniteit}}.]] 

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

== 1920 ==
* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==
* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.

* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.

* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==
[[Bestand:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|300px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

== 1923 ==
* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.
* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].
* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.
* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 
* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

== 1924 ==
*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.

* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

== 1925 ==
[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|300px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).
* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].
* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].
*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

== 1926 ==
* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.
* Oprichting [[Hitlerjugend]].
* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.
* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.

== 1927==  
;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']
* Uitvinding van de televisie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

== 1928 ==
* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).
* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].
* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107.&lt;/ref&gt; 

== 1929 ==
* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

= De dertiger jaren: 1930-1939 =
[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|300px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|300px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

== 1930 ==
♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 

* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].

* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.

* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.

* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==
* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst als penitentiaire school.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

== 1932 ==
[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|300px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[Bestand:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|300px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

[[Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|300px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

== 1933 ==
;Kijken

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

== 1934 ==
* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[Bestand:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|300px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

== 1935 ==
* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

== 1936 ==
[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|300px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].

* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

== 1937 ==
;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.


== 1938 ==
{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|300px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

== 1939 ==
* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].

* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].

* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

= ♣ De surrealistische tuin =


♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg
&lt;/gallery&gt;

&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>ph5n591nyuipgyozqcdw0rvwvu4sbp0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432276</id>
      <parentid>432274</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T22:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57791" sha1="hhvr8zr1rkxfupb4bvxbp8g4qifr0lq" xml:space="preserve">[[Bestand:French mutilé without mask2.tif|thumb|300px|Een verminkte Fransman na de oorlog. Wanneer eindigt de Eerste Wereldoorlog? In de geschiedenisboeken staat een officiële datum: op 11.11.1918, om 11 uur. Toen ondertekenden de Duitsers en de Franse maarschalk {{Wp|Ferdinand Foch}} in een treinwagon in het {{Wp|bos van Compiègne}} de wapenstilstand. Daar sloten de Fransen op 22 juni 1940 een vernederende {{Wp|Wapenstilstand van 22 juni 1940|wapenstilstand}} met Duitsland. Adolf Hitler liet de wagon terugplaatsen en was aanwezig. De plaats staat bekend als de ''{{Wp|clairière de l'armistice}}.'' Voor wie terugkwam, was de vrede niet meer dan een schriftelijke afspraak. De slachtoffers kwamen niet terug, {{Wp|Gueules cassées|verminkte gezichten}} werden niet hersteld, een afgezet been werd niet vervangen door een nieuw en Louis-Ferdinand Céline zou zich zijn lange leven geconfronteerd zien met de pijn van zijn oorlogswonde. Van het interbellum - en hier spreek ik de student aan - wist jullie overgrootmoeder en jullie overgrootvader niets. Ze leefden er, maar hadden er geen naam voor. Wisten ze veel dat er na de Eerste Wereldoorlog nog een tweede zou volgen. ''Inter'' staat voor tussen, ''bellum'' verwijst naar oorlog. Te beginnen in 1919 en eindigend in 1939. Een periode van hooguit twintig jaar, maar voldoende om een nieuw demografisch potentieel op te bouwen van jonge soldaten, fysiek sterke mannen van twintig jaar die perfect te brainwashen zijn. Het interbellum is voor Vlaanderen een tijd van herstel, heropbouw. Voor Nieuwpoort, Diksmuide en Ieper duiken er verschillend scenario’s op voor de heropbouw. Pacifistische stemmen willen de verwoeste gewesten laten voor wat het is om de gruwel te tonen zodat dit nooit meer zou gebeuren. Wie dit slagveld heeft gezien, zal doordrongen zijn van de gedachte hoe waardevol de vrede is. Nooit meer oorlog dus. Andere stemmen verkiezen de heropbouw en vermits de tabula rasa zijn nieuwe steden, aangepast aan de toekomst een mogelijkheid: een tweede New York, een rationele stad met groenzones, een scheiding tussen wonen en werken en vol mobiliteit. Uiteindelijk zullen deze ideeën het niet halen. De heropbouw tracht de vooroorlogse stad zo goed mogelijk te imiteren. In Duitsland ervaart men het einde van de oorlog anders. Daar haalt de [[Dolkstootlegende|dolkstoottheorie]] de overhand. Sommigen zijn overtuigd dat de oorlog niet voorbij is of een nieuwe wending kan nemen. Berlijn beleeft tussen 1924 en 1929 (de beurscrash in New York) hoogdagen. [[Paul Van Ostayen]] vertoeft er en hij is er de getuige van. In België beloont de koning tijdens de laatste oorlogsdagen het 'proletariaat' - nu een groep oud strijders - voor hun verbetenheid in de loopgraven. Deze [[le coup de Loppem|Coup van Loppem]] geeft alle Belgische mannen vanaf 21 jaar stemrecht. De socialisten komen versterkt uit de wereldbrand: hun loyaliteit diende vier jaar lang het land en niet de eigen klasse. Van de leuze van Marx 'proletariërs aller landen' kwam dus niets in huis. De gedachte van een internationale klassenstrijd, een oorlog van arm tegen rijk, verdween met de Eerste Wereldoorlog als sneeuw voor de zon. Maar nu, na de gewelddadige Russische Revolutie van 1917 en het einde van de Groote Oorlog klinken de socialistische slogans niet alleen aantrekkelijk maar ook aanvaardbaar. De leuze van ‘de drie achten’ (acht uur werken, acht uur ontspannen, acht uur slapen) en 'Rood of geen brood' zijn realpolitiek. Ook de politie lijkt in die dagen democratisch te worden. Officier worden blijft moeilijk. In [[1933]] grijpt [[Adolf Hitler]] in Duitsland de macht en eigent zich een eigen militie toe: de [[Schutzstaffel|SS]]. Ironisch genoeg had [[Aldous Huxley]] hiervoor in 1935 gewaarschuwd met zijn [[Brave New World (roman)]].]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK 8: DE LAATSTE VOLLE EEUW'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1919-2020'''&lt;/span&gt;

'''Dit achtste hoofdstuk bestaat uit vier delen. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8b|Klik hier voor deel 2]], klik hier voor [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8c|deel 3]], [[Welzijn_en_veiligheid/Deel8d|deel 4]]. Voor het besluit van de cursus: [[Welzijn_en_veiligheid/Deel9|klik hier]].'''

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL 1_INTERBELLUM (1919-1939)'''&lt;/span&gt;

{{Citaat|'''Er is nooit een document van cultuur dat niet tevens een document van de barbaarsheid is.'''|Walter Benjamin}}

{{Citaat|'''Een uur is niet een uur, het is een vat gevuld met geuren, geluiden, voornemens en klimaten. Wat wij de werkelijkheid noemen is een bepaald verband tussen zulke sensaties en herinneringen die ons gelijktijdig omringen.'''|Marcel Proust (1871–1922), postuum in ''À la recherche du temps perdu'', 1927.}}

= Roaring twenties? 1919-1929 =
[[Bestand:Mussd.jpg|thumb|300px|Voorafgaand aan de [[mars op Rome]] inspecteert Mussolini (links) zijn troepen in Napels. Na de Eerste Wereldoorlog hangt er in Italië een revolutionair-democratische sfeer, bekend als het 'Biennio Rosso', een doorn in het oog van de oude en nieuwe machtshebbers: de adel en de industriëlen zoals [[Pirelli]] en [[Agnelli]], de grootgrondbezitters en de bankiers. Het Biennio Rosso leidde onder meer tot de invoering van de achturendag. De fascistische [[Vrijkorps|vrijkorpsen]] van [[Benito Mussolini]] slaan de volksbeweging neer. Na de in scène gezette mars op Rome grijpt Mussolini de macht en draait hij de democratische verworvenheden terug: het algemeen stemrecht verdwijnt, net als de achturendag. De lonen dalen, arbeiders moeten meer discipline tonen en de vakbonden, de socialisten en de communisten zijn kop van jut. Mussolini draait de klok terug naar het [[Ancien Regime]] van voor de [[Italiaanse eenwording]] en realiseert in Italië dat waar de hele Europese elite in 1914 zat op te hopen en de Eerste Wereldoorlog instapte. Engeland en Duitsland kijken met grote ogen naar deze nieuwe aanpak.]]

[[Bestand:Outside_the_London_and_North_Western_Hotel_in_Dublin,_April_21,_1921.jpg|thumb|300px|[[Black and Tans|De Black and Tans]] zijn het Britse antwoord op de guerrillaoorlog met het IRA. De groep bestond vaak uit veteranen van de Eerste Wereldoorlog zonder politietraining. Ze functioneerden als ongecontroleerde bendes en werden goed betaald. In feite waren ze bedoeld als hulp voor de politie_ escortering, schildwacht en crowd control. Tussen 1920-1922 dienden ongeveer 7000 mannen de Black and Tans. De meeste van hun acties liepen uit de hand.]]

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 146-1973-026-43, Kapp-Putsch, München.jpg|thumb|3000px|Hitler richt in mei 1923 de Stoßtrupp Adolf Hitler op, de voorloper van de SS die in 1925 ontstaat. De eenheid komt onder leiding van [[Joseph Berchtold]]. Toch komen deze privé milities niet uit de lucht gevallen. Toen de Duitse Keizer in november 1918 naar Nederland vlucht, verkeert zijn land in een revolutionaire sfeer, ook onder soldaten is de anarchie voelbaar. Legerleiders krijgen van de regering het bevel om de opstandelingen neer te slaan en ontbinden hiertoe hun (onbetrouwbare) legereenheid om loyale vrijwilligerskorpsen op te richten. Die bestaan uit burgers, studenten en goed geselecteerde veteranen. In januari 1919 breng zo'n korps de twee kopstukken van de revolutie animaal om het leven: [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]].]]

'''De {{Wp|Roaring twenties}}, ook de [https://books.google.be/books?id=FtbnIe103p4C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=roaring+twenties&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjyot-I5OvgAhXvMewKHRW3DnEQ6AEIKzAA#v=onepage&amp;q=roaring%20twenties&amp;f=false Yellow twenties] genoemd duren in werkelijkheid geen decennium. De wereld herstelde langzaam van het trauma van de Eerste Wereldoorlog en voor men het wist was de extase uit, met de beurskrach in New York.'''

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=zFJYUZbwF2Y '''♠ IN EUROPA, 1918-1938''']

[https://www.youtube.com/watch?v=UfYLLt-BZvk '''♠ IN EUROPA, 1922-1939''']

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1922-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1922''']

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1925-predappio-italie.html '''♠  GEERT MAK OVER ITALIE IN 1925''']

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1929-berlijn.html '''♠ GEERT MAK OVER BERLIJN IN 1929''']

= 1919 =
[[Bestand:Albert I (1875-1934) in 1918.jpg|thumb|300px|Na de {{Wp|revolutie van Loppem}} in november 1918 ontstaat een nieuwe de Belgische regering. De gesprekken tussen Albert I en de katholieke, socialistische en liberale politici die tijdens de oorlog in België verbleven, leiden tot het {{Wp|algemeen enkelvoudig stemrecht}}, de syndicale vrijheid, de gelijkheid van het Frans en het Nederlands en de oprichting van de Gentse universiteit. De regering in ballingschap is nauwelijks betrokken, (zogezegd) omdat zij de voeling met de bevolking verloor. Samen met de conservatieven vindt men dit zo revolutionair dat men spreekt over de ‘coup van Loppem’. De revolutie van november 1918 vormt zo een mijlpaal in het rijtje Glorious Revolution (1688), de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1776), de Franse Revolutie (1789), het Communistisch Manifest (1848) en Rerum Novarum (1891): het is de overwinning op de restauratie, vol van {{Wp|Feodaliteit|feodale standenstaat}}, {{Wp|Absolutisme|absolutistische}} en {{Wp|Aristocratie|aristocratische}} trekjes die haar neus ophaalt voor het seculiere recht, het streven naar persoonlijke vrijheid, politieke gelijkheid, de {{Wp|Democratie|democratische}} klassenstaat en de {{Wp|volkssoevereiniteit}}.]] 

'''Op 19 januari stabiliseert de Duitse Nationale Vergadering in Weimar – een dorp zo’n driehonderd kilometer ten zuidwesten van Berlijn -  het land met een republikeinse grondwet. Vrouwen mogen stemmen, mannen boven de twintig ook. Het bestuur is in handen van een president en een door hem benoemde rijkskanselier. Het keizerrijk houdt op te bestaan en een zwart-rood-gouden vlag vervangt de zwart-wit-rode. Adelijke titels verdwijnen en de keizer is verbannen naar Nederland. Op 28 juni komt het na het [[Verdrag van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (dat de Eerste Wereldoorlog beëindigt) in Berlijn, Hamburg en Frankfurt tot straatgevechten tussen extreemrechtse veteranen en communisten, de inspanningen van politici om de orde te handhaven ten spijt. De Duitse economie ligt aan duigen en de politiek is instabiel. München roept een Russisch gemodelleerde radenrepubliek uit tot paramilitairen en de rechtse woede er korte metten mee maken. Die noemen het verdrag pijnlijk, verraderlijk en vernederend. Er is de afstand van grondgebieden, het leger mag maximum 100.000 man tellen, de herstelbetalingen zijn torenhoog en de schatkist leeg.'''

* Na de [[Coup van Loppem]] zorgt het [[Algemeen enkelvoudig stemrecht|Algemeen Enkelvoudig Stemrecht]] voor politieke verandering in België.

* De [[Wet Vandervelde]] regelt het alcoholgebruik. Het verbod op sterke drank in herbergen en kroegen doet brouwers zoeken naar bieren met een hoger alcoholpercentage, een typisch Belgisch fenomeen. De sociaal progressieve, socialistische minister van justitie [[Emile Vandervelde]] ziet in dat justitie en sociaal werk hand in hand gaan, erkend de nood aan geschoolde beroepskrachten in de (preventieve) hulpverlening én de nood aan sociale scholen. Vandervelde bindt de strijdt aan tegen alcoholisme en de criminaliteit. De oprichting van Kind en Gezin moet de jeugdverwaarlozing aanpakken en een wet regelt de onvrijwillige [[werkloosheid]]. Kortrijk hoort het in Keulen donderen. Van dit soort sociaal onderwijs of maatregelen is geen sprake. Een vlasstaking duurt er acht weken, 2.500 vlaswerkers eisen hogere lonen, de achturendag en het recht op staking.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MAMPUYS JOZEF (Ea.). ''Een eeuw Christelijk syndicalisme in het arrondissement Kortrijk''. ACV &amp; KADOC, Leuven, 1992, p. 33.&lt;/ref&gt;

* '[[Peaky Blinders|Criminele bendes]]' die tijdens de oorlog ontstonden, doen de politie een speciale eenheid oprichten: de [[Gerechtelijke Politie bij de Parketten]].

* Oprichting van de New York School of Social Work. Sinds 1904 heeft de stad aandacht voor opleidingen tot sociaal werker.

== 1920 ==
* [[Drooglegging (alcoholverbod)|Drooglegging]] in de Verenigde Staten en oprichting van de Chicago School of Civics and Philantropy.

* De pas opgerichte gerechtelijke politie rolt de [[Bende Van Hoe-Verstuyft]] op na 36 overvallen en 14 moorden. Het is een eerste streepje op hun borst. 

* In het centrum van Berlijn marcheert op 12 maart een legerkorps door de straten op weg naar een staatsgreep die zal mislukken. Wolfgang Kapp is hun aanvoerder. De gebeurtenis gaat de geschiedenis in als de [[Kapp-putsch|Kapp-Putsch]].

* Een internationale conferentie in Parijs legt de basis voor een 'veilige' grensbewaking door middel van uniforme paspoortstandaard met 'pas'-foto's en douaneformaliteiten zoals we dit vandaag kennen. Het systeem zorgt voor een wereld-regime met grenzen, grensbewaking en grote, geïsoleerde bevolkingsgroepen. Nadav Eyal schrijft daarover dat het systeem vandaag vanzelfsprekend is. Toen was het revolutionair. Het veranderde de emigratiestromen van de afgelopen millennia op een ongeziene wijze. Doorgaans 'gold dat dat mensen, die niet onmiskenbaar ziek waren, die konden bewijzen dat ze geld hadden dan wel familie die hen kon onderhouden, die konden lopen zonder duidelijk te hinken en die niet zwakbegaafd waren' zonder veel hinder konden migreren. Natuurlijk bestonden er al eerder paspoorten, was een landverhuizing nooit een lachertje en genoten nieuwkomers geen rechtsgarantie noch werden ze met open armen ontvangen. 'Soms werden ze gedood als ze een rivier overstaken, of uitgehongerd als hun de toegang tot een ommuurde stad werd ontzegd. Maar als een gemeenschap zich geconfronteerd zag met een calamiteit en vluchtte, stuitte zij niet op de effectieve technologische barrières en de de beperkingen van het paspoort zoals bij de asielzoekers vandaag.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NADAV EYAL, Vertaald door AUKE LEISTRA &amp; ATTY MENSINGA. ''Revolte. De wereldwijde opstand tegen globalisering,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2012, p. 283-285. Eyal citeert hierbij het boek van JOHN C. TORPEY ''The Invention of the Passport: Surveillance, Citizenship and the State'', University Press, Cambridge, 2018.&lt;/ref&gt;

* De [[NSDAP]] hijst de [[Swastika (symbool)|swastikavlag]]. Hitlers kompanen zijn enthousiast over het &quot;Germaanse&quot; motief met een &quot;uitwerking van een brand.&quot; Hitler ontwerpt halfweg de jaren '20 de 'definitieve' vlag met de kleuren van het Duitse Keizerrijk: een zwart rechtswijzend hakenkruis in een witte cirkel en een rode achtergrond.

* De paramilitaire [[Black and Tans]] komt tot een trieste hoogtepunten. Op Bloody Sunday 21 november schieten ze in het wilde weg op een menigte die de finale van het Keltische voetbal bekeken in Dublin en doden veertien mensen. In de nacht van 11 december steken ze meer dan 300 gebouwen in brand en executeren ze vijf burgers en twee IRA-verdachten.

;Kijken
&lt;Gallery&gt;
Bestand:Prohibition_agents_destroying_barrels_of_alcohol_(United_States,_prohibition_era).jpg|De drooglegging vernietigt zoveel mogelijk alcohol.
Bestand:Jules_Vits_(1868-1935)_Graf_Gentil_De_Meyer_Melle_4-4-2017_13-32-40_4-4-2017_13-32-40.JPG|Graf van de vermoorde politiecommissaris Gentil De Meyer.
Bestand:Vandervelde_-_Vive_la_Commune,_p3.png|Emile Vandervelde
Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|NSDAP
&lt;/Gallery&gt;

== 1921 ==
* [[Insuline]] en [[radium]] ontdekt.
* De gerechtelijke politie krijgt een opleiding in de School voor Criminologie en Criminalistiek: inspecteurs, officieren en magistraten krijgen er wetenschappen, theorie en praktijk.
* Invoering [[achturendag]] en de achtenveertigurenweek.

== [https://www.youtube.com/watch?v=5vYJkZpN5UM 1922] ==
[[Bestand:Mary_Ellen_Richmond.png|thumb|300px| [[Mary Richmond]] (1861-1928) een invloedrijke figuur uit de Charity beweging in de V.S. publiceert in 1922 haar legendarische boek ''What is social casework?'' Eerder publiceerde ze ''Social Diagnosis'' met medische en pedagogische inzichten. Als pionier van het social casework brengt ze nu een rationele insteek in het bonte allegaartje van liefdadigheidswerken door aandacht te geven aan de context en de omgeving waarin sociaal onwelzijn tot stand komt. Materiële hulp en praktische behoeften krijgen eveneens aandacht. In deze periode, tussen 1920 en 1922 worden in België de eerste acht sociale scholen opgericht.]]

* België verbiedt reclame voor [[voorbehoedsmiddelen]], de wet blijft in voege tot [[1973]].

* [[Friedrich Wilhelm Murnau]] regisseert de eerste [[Dracula (roman)|Draculafilm]]: [[Nosferatu, eine Symphonie des Grauens|Nosferatu]].

* [[Mars naar Rome]] van de Italiaanse [[fascisten]] onder leiding van [[Benito Mussolini]].

* Wet op het [[arbeidscontract]] voor [[bediende|bedienden]]. 

* Marcel Proust overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=9mLdo4uMJUU FILM]'''

[[Bestand:Save a Little Dram for Me.ogg|thumb|&quot;Save a Little Dram for Me&quot;. Lied uit de tijd van de [[Drooglegging (alcoholverbod)|drooglegging]] opgenomen door de Thomas Edison-studio. Deze opname dateert uit 1922.]]

== 1923 ==
* De Duitse betaalachterstand loopt zo hoog op dat Belgen en Fransen het Ruhrgebied bezetten om er kolen en staal op te eisen.
* [[Howard Carter]] opent het graf van farao [[Toetanchamon]].
* In [[Munchen]], een bolwerk van rechts-nationalisme en conservatisme pleegt Hitler zijn [[Bierkellerputsch]]. De politie kan zijn knokploeg uiteen drijven en Hitler verdwijnt voor een tijdje in de gevangenis waar hij zijn [[Mein kampf]] schrijft.
* Tegen het jaareinde komt Amerika Duitsland ter hulp met leningen en nieuwe afspraken inzake de herstelbetalingen. Het invoeren van de Rentenmark zorgt ervoor dat de Duitsers op boodschap kunnen met hun portefeuille in plaats van een kar vol geld. 
* ♣ De Franse kunstenaar Jean Cocteau (1889 -1963) schrijft de roman ''Le Grand Écart'' met daarin een gedicht dat [[Pieter Nicolaas van Eyck]] (1887-1954) enkele jaren later zal vertalen en plagiëren tot ''De tuinman en de dood''. Op het einde maait een machtige hovenier de tuinman, ook al vlucht hij naar het Perzische Isfahan, daar waar de paridaisa hun oorsprong kennen. Of hij nu wil of niet, hij zal het aardse paradijs moeten inruilen voor de hemelse lusthof.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;CLAUDIA THUNNISSEN. ''De tuin van je leven. Een metafoor''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, ’s-Gravenhage, 1990, p. 88.&lt;/ref&gt;

 'Een Perzisch Edelman:
 Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
 Mijn woning in: 'Heer, Heer, één ogenblik!
 Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
 Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.
 Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
 Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.
 Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
 Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!' -
 Van middag - lang reeds was hij heengespoed -
 Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.
 'Waarom,' zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
 'Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?'
 Glimlachend antwoordt hij: 'Geen dreiging was 't,
 Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,
 Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
 Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Uit: Verzameld Werk van P.N. van Eyck (1887-1954).&lt;/ref&gt;

== 1924 ==
*  In de [[Weimarrepubliek]] wordt [[Adolf Hitler]] veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf voor zijn leidende rol in de [[Bierkellerputsch]]. Hij zit negen maanden.
* De (later) omstreden [[J. Edgar Hoover]] wordt benoemd tot directeur van het Bureau of Investigation als voorloper van de FBI. Hij zal 37 jaar lang directeur zijn tot aan zijn dood in 1972. Onder zijn leiding ondergaat het onderzoeksbureau enkele naamsveranderingen.

'''[https://www.youtube.com/watch?v=Lu6ecS3Kax0 ♠ DOCUMENTAIRE: WIE WAS J. EDGAR HOOVER]'''

== 1925 ==
[[Bestand:Anita_Berber,_1918.jpg|thumb|300px|Berlijn neemt de status van Parijs over. Sinds 1919 doorbreekt [[Anita Berber]] de grenzen van het betamelijke. Ze danst naakt op de Berlijnse podia, leeft biseksueel en laaft zich aan opium, morfine en cocaïne. Een verhaal doet de ronde dat als iemand in haar publiek de aandacht er niet bij hield, ze aan de tafel ging staan, een glas champagne dronk terwijl ze op de onoplettende urineerde. In 1928 is haar kaars opgebrand en overlijdt ze op 29 jarige leeftijd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEO BLOKHUIS. ''Berlijn. Muzikale revolutie'', Bezige Bij, Amsterdam, 2020, p. 22.&lt;/ref&gt;]] 

* Wet op de [[Commissie voor Openbare Onderstand]] (België).
* Otto Dix schildert een vurig rood portret van [[Anita Berber]].
* ♣ Alberic Joseph Florizoone, een vierde generatie bijenkwekers, richt Meli op als familiebedrijf dat zich richt op de productie van honing en andere bijenproducten. Hij oogst honing in de achtertuin van het ouderlijke huis, verkoopt die aan buren, vrienden en familie. In 1935 opent hij het revolutionaire, kubistische Bijenpaleis in Adinkerke, ontworpen door architect Jozef Denorme. Florizoone houdt er wandelvoordrachten. Begin jaren vijftig doopt hij het Bijenpaleis om tot het Meli Park, het eerste themapark in Europa.

* [https://www.youtube.com/watch?v=C43G9lQ6G7E Sfeerbeeld uit de Amsterdamse Jodenbuurt].
*  [[Leopold Roger|Léopold Roger]] vliegt een luchtverbinding tussen België en Congo. Een aandenken staat in [[Mariembourg]] op de Boulevard de la Gare. Een bronzen plakkaat toont een naakte luchtgodin.

== 1926 ==
* Demonstratie van de eerste [[Draadloze telefoon|draadloze telefoon]] in Berlijn.
* Oprichting [[Hitlerjugend]].
* De Italiaanse premier [[Mussolini, Benito|Mussolini]] ontsnapt aan een aanslag.
* Tijdens het Koloniaal Congres omschrijft pater Le Grand de recrutatie van het werkvolk in Congo: 'groepen zwarten, met touwen rond de nek aaneengebonden, trekken naar de werven... Binnenkort zullen ze proberen om te vluchten of om zelfs nog liever als mannen te sterven dan de indruk te krijgen als slaven te leven.' De Belgische elite onthaalde de kritische noot niet op gejuich. 

* Churchill verliest zijn zelfbeheersing bij een nationale staking en stelt voor om de werkonwillige mijnwerkers te beschieten met mitrailleurs. In de ogen van Churchill is de dictator Mussolini een 'Romeins genie' die de wereld toonde 'hoe men subversieve krachten moet bestrijden.'

* Kees Vreeken, een zadenveredelaar richt zijn zaak op in Dordrecht. De zaak bestaat nog altijd. Zijn zoon Wim en zijn kleinzoon Ton volgende hem op en baten de zaak uit in de Voorstraat 448 in Dordracht (www.vreeken.nl). Zie ook Oranjelaan 7 of op www.villa-augustus.nl.

== 1927==  
;Kijken
[https://www.youtube.com/watch?v=_YSDgruADlE '''♠ BERLIJN IN 1927''']
* Uitvinding van de televisie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Over dit jaar zie: BILL BRYSON. ''De zomer van 1927''. Contact, Antwerpen, 2014.&lt;/ref&gt;

* [[Al Capone]] is op het hoogtepunt van zijn macht

* In de Berlijnse [[Filmstudio Babelsberg]], de oudste studio ter wereld, verschijnt de film die [[Fritz Lang]] groot maakt: [https://www.youtube.com/watch?v=fCDQzGTBA3E Metropolis]. De film speelt zich af in het jaar 2026. Het verhaal hoe de regisseur tot de film kwam is fijn gedocumenteerd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BEN WILSON, vertaald door George Pape. ''Metropolis. De grootste uitvinding van de mens'', Spectrum, Amsterdam, 2020, p. 340 ev.&lt;/ref&gt;

* [[Anton Philips]] bouwt in [[Eindhoven]], op [[Strijp-S]] een eerste van drie indrukwekkende industriegebouwen, op de zogenaamde Hoge Rug. Lange tijd stond dit gebied bekend als de verboden stad, omringd door de Eindhovense bebouwing en ontoegankelijk voor wie geen pas had. Op de site (uit 1916) verrijst een natuurkundig labo (1923), een klokgebouw (1928), kleinere gebouwen, een ketelhuis en een machinekamer (1929), het Veemmagazijn (1942) en het Glasgebouw (1948). Strijp-S is de geboortelocatie van veel Philips-producten. Van zand tot klant is het motto; van research tot opslag, van glasblazen tot kartonfabriek: alles op één terrein. Strijp-S is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal gebombardeerd ([https://www.youtube.com/watch?v=ABPmiYMtKfc op 6 december 1942 door de Royal Air Force], het zogenaamde [[sinterklaasbombardement]], omwille van de productie van radio- en radaronderdelen en op 19 september 1944 waren eer Duitse bombardementen na de bevrijding van Eindhoven). De bombardementen vegen Eindhoven van de kaart, de enige buurt die gespaard bleef zijn [[De Bergen (Eindhoven)|De Bergen]], een wirwar van steegjes en straatjes.

* Wet op de [[beroepsziekten]].

== 1928 ==
* Oud-strijder [[Karel Dubois]] sticht de Katholieke Studenten Actie (KSA).
* [[Alexander Fleming]] ontdekt [[penicilline]].
* [[Bormsverkiezing]] in Antwerpen.

* De Driestuiversopera of de Dreigroschenoper maakt Bertolt Brecht en de componist Kurt Weill bekend. Hun theaterstuk is gebaseerd op een Engelse opera uit 1728, de Beggar's Opera van John Gay. In het pre-hitleriaanse Duitsland bereikt Brecht het tegenovergestelde van waarvoor hij de opera bedoelde. Het stuk voert keurige zakenlui als gangsters ten tonele en gangsters als keurige zakenmensen. Het gepeupel, de bourgeoisie en de elite applaudisseren. Ze interpreteren de boodschap als een schouderklopje van Brecht. Het gepeupel kan de macht nemen, de bourgeoisie hoeft niet langer verlegen te zijn voor haar hypocrisie en de elite ziet haar superioriteit bevestigd. Een decennium later lokt Célines Bagatelles pour un Massacre een gelijkaardige reactie uit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANNAH ARENDT, vertaald door Remi Peeters &amp; Dirk De Schutter. ''Totalitarisme''. Boom, Amsterdam, 2022, p. 107.&lt;/ref&gt; 

== 1929 ==
* De gevolgen van de [[Beurskrach van 1929|Beurskrach]] in [[New York (stad)|New York]] zijn internationaal. Op de [[New York Stock Exchange]] dalen de koersen op 24 oktober met elf procent. Vier dagen later met dertien procent. De dag erop idem. Jarenlang speculeren is de oorzaak. De crash is een catastrofe voor de Duitse economie omdat de Amerikaanse banken die de [[Weimarrepubliek]] geld leenden of er in investeerden, hun centen terugvragen. De Duitse internationale handel en de graanprijzen halveren en de werkloosheid slaat toe. In Duitsland zijn er binnenkort 3,2 miljoen werklozen. 

* ♣ De Berlijnse [[Karl Blossfeldt]] (1865-1932), een [[planten]][[fotograaf]] en een docent met een roeping, fotografeert al drie decennia planten als beeldmateriaal voor zijn studenten. Na de Eerste Wereldoorlog komt hij als amateur met een (mogelijk) zelfgebouwde houten [[camera]] in de belangstelling. In 1928 maakt zijn publicatie ''Urformen der Kunst'' hem beroemd. In 1929 verschijnt een tweede druk in Londen, Parijs en New York. Zijn oeuvre bestaat uit zesduizend zwart-witfoto's van [[blad]]eren, [[stengel]]s, [[Bloem (plant)|bloemen]], [[Knop (plant)|knoppen]], [[Tak (plant)|tak]]jes en [[Vrucht (plant)|vruchten]]. Blossfeldt ziet in zijn opgeblazen foto's een model voor de kunst en de architectuur. Zijn monumentale (oer)vormentaal doet denken aan de [[Art deco]] en de [[Art-nouveau|art-nouveau]], de [[Jugendstil|jugendstil]] en de [[Nieuwe zakelijkheid|nieuwe zakelijkheid]]. Met zijn cursus 'Modelleren naar levende planten' aan de Berlijnse Kunsthochschule scherpt hij het 'ornamentiekgevoel' aan. Pronkzieke bloemen zoals [[Orchideeënfamilie|orchideeën]] vermijdt hij, wegberm-onkruid geniet zijn voorkeur. In 1932 publiceert hij foto's in ''Wundergarten der Natur'' en in 1942 volgt er werk in ''Wunder der Natur''. In 2018 zocht [[Cees Nooteboom]] de originelen op in München, in de Pinakothek der Moderne met de vraag waar eindigt natuurbeschouwing en waar begint de esthetica.

;Galerij
&lt;gallery widths=&quot;190&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
File:Karl Blossfeldt 1895.jpg|Karl Blossfeldt 1895
File:Blossfeldt La Plante 1929.jpg|Boekcover 1929
File:Blossfeldt winterschachtelhalm.jpg|Winterschachtelhalm, Winterpaardenstaart
File:Blumenbachia hieronymi MET DP153196.jpg|Blumenbachia hieronymi
File:Karl Blossfeldt Adiantum pedatum 1928.jpg|[[Hoefijzervaren|Adiantum pedatum]], hoefijzervaren
File:Karl Blossfeldt. Acanthus mollis, 1928.jpg|[[Acanthus mollis]]
File:Karl Blossfeldt. Cucurbita, 1928.jpg|[[Cucurbita]] (pompoen) 1928
File:Karl Blossfeldt. Papaver orientalis, 1928 - 1932.jpg|Papaver orientalis 1928-1932
File:Nigella Damascena Spinnenkopf MET DP324361 (cropped).jpg|Nigella Damascena Spinnenkopf
File:Blossfeldt - Acer rufinerve.webp
File:Blossfeldt - Ptelea trifoliata (Hop tree, shrubby trefoil).webp
File:Blossfeldt - Polystichum munitum (Sheild fern).webp
File:Blossfeldt - Hyoscyamus niger (Henbane).webp
File:Blossfeldt - Wundergarten der Natur, 1932 - 21 May 2010.jpg|Wundergarten der Natur, 1932
File:Blossfeldt - Wunder in der Natur, 1942 - 21 May 2010.jpg|Wunder in der Natur, 1942

&lt;/gallery&gt;

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Hoover-JEdgar-LOC_(cropped).jpg|J. Edgar Hoover (1895-1972)
Bestand:Friedrich_Wilhelm_Murnau.jpg|[[Friedrich Wilhelm Murnau]] (1888-1931), een Duits regisseur werd wereldberoemd met zijn expressionistische -stomme - films.
File:Marlene_Dietrich_in_The_Blue_Angel.png|Der blaue Engel
File:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|Ingang filmstudio Babelsberg
File:Zoologischer_Garten_Berlin_-_Marmorsaal_im_Zoo.jpg|Zoo Berlin, Marmorsaal.
Bestand:Camille Saint-Saëns 1916.jpg|Saint-Saëns (1835–1921) aan de piano in 1916.
Bestand:Camille Saint-Saens - Sonata for bassoon with piano accompaniment (opus 168).ogg|Arthur Grossman (fagot) en Joseph Levine (piano) spelen de opus 168 dat Camille Saint-Saëns componeerde in zijn laatste levensjaar.
File:Anita_Berber_by_Alexander_Binder.jpg|Anita_Berber door Alexander Binder
&lt;/gallery&gt;

= De dertiger jaren: 1930-1939 =
[[Bestand:Old_timer_structural_worker2.jpg|thumb|300px|In de V.S. is er een wolkenkrabbersrace. In 1913 is de [[Woolworth Building]] (241 meter) de  recordhouder. De opvolger is the Bank of Manhattan Trust Building (283 meter) en op 27 mei 1930 bereikt de [[Chrysler Building]] zijn hoogste punt (319 meter), elf maanden later overtroffen door de [[Empire State Building]] met 381 meter, tot in 1972 de hoogste wolkenkrabber ter wereld.]]

[[Bestand:Bundesarchiv_Bild_102-12922,_Adolf_Hitler.jpg|thumb|300px|Eind januari 1932 spreekt Hitler in [[Düsseldorf]] een groep industriëlen toe. Hij ontkent dat de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] voorstander is van arbeidsrechten of er socialistische ideeën op na houdt. Na een uitzetting over zijn geloof in de onaantastbaarheid van privaat bezit volgt het favoriete Hitlerthema: het ''Führerprincip'', de autoritaire onderwerping aan de leider, iets wat Hitler toepast op zijn partij toepast. De toehoorders herkennen de boodschap in hun eigen bedrijf, ook daar hanteren zij het Führerprincip. Hitlers plant om hetzelfde toe te passen op de staat. Net zoals bedrijfsbeheer niet toe te vertrouwen is aan arbeiders, mag staatmanschap niet in handen liggen bij de democratische volksmassa. Dit is dit spek voor de bek van de toehoorders. Democratie in de politiek leek op de gemeenschappelijke eigendom van ondernemingen, democratie was niets meer dan een verdoken communisme. Privé-eigendom en kapitalisme vragen autoritaire politiek. Hitler concludeert dat een dictatuur de Weimarrepubliek moet vervangen. Dan alleen kan een leidersfiguur doen wat nodig is voor de industrie. En natuurlijk is de enige sterke, betrouwbare man Hitler zelf. Hij zal het communisme verdelgen, de Sovjet-Unie van Stalin vernietigen, zijn eigen arbeiders een staalharde discipline opleggen en een beleid voeren met een nooit geziene [[Rendabiliteit|rentabiliteit]]. De speech was een succes en werd gevolgd door een sponsoringsgolf door de industriëlen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 129-130.&lt;/ref&gt;]]

;Kijken

[https://www.youtube.com/watch?v=ID5Kcogqksk '''♠ CRISIS IN DE JAREN DERTIG''']

[https://www.universiteitvanvlaanderen.be/college/hoe-kon-een-loser-als-hitler-zo-populair-worden/'''♠ HOE WORDT EEN LOSER POPULAIR?''']

[https://www.youtube.com/watch?v=gqM_uDQkbhY '''♠ BEELDFRAGMENT HEIL HITLER''']

[https://www.youtube.com/watch?v=uydrEKE0pW4 '''♠ BEELDFRAGMENT DUITSLAND ONDER HITLER''']

== 1930 ==
♣ Op de voorpagina van Der Stürmer (nr. 8, februari) toont een nationaalsocialistische tekening met als titel [[Die Ausgesaugten]] (uitgezogen) een Joodse spin die het Duitse volk leegzuigt. Hitler is niet origineel met zijn antisemitisme. Aan beide zijden van de Atlantische Oceaan zijn de theorieën over de Joodse inferioriteit gangbaar en in Europa gaan ze terug op de veertiende eeuw. De nazi's nemen het spinnenbeeld over van Amerikaanse populisten aan het eind van de negentiende eeuw. In 1933 spelen de Joden al een eeuw een vooraanstaande economische rol in de Duitse economie, de bankwereld, warenhuizen, elektriciteit... Zie: https://www.wikiislam.net/index.php?title=File:Israel_as_spider_on_Kafieh.jpg&amp;filetimestamp=20110302124914&amp;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NIALL FERGUSON, vertaald door André Haacke &amp; Ruud van der Helm. ''Het plein en de toren. Verborgen netwerken uit de geschiedenis'', Hollands Diep, Amsterdam, 2017, p.272-274.&lt;/ref&gt;

* ♣ Virginia Woolf schrijft: 'Boeren zijn de redding van de gezondheid... als zij verdwijnen, is de mensheid reddeloos verloren.' Hoeveel boeren zijn er tegenwoordig?

* Gemiddeld 1,3 miljoen pendelaars gebruiken dagelijks de Belgische spoorweg. In de laatste twintig jaar is de treintraffic met 73 procent gestegen. 

* Het land telt 77.000 radiotoestellen. Een nieuwe wet ontneemt de amateurs het zendrecht en geeft de staat het monopolie op radio-uitzendingen, vooral socialisten en katholieken zijn voor. Het NIR zal op 1 februari 1931 starten met de eerste uitzendingen.

* ♣ De Torhoutse drukkerij-uitgeverij Firma Becelaere publiceert het tijdschrift ''De Volkstuin.'' met als ondertitel ''Door den tuin &amp; het Neerhof naar de Haard. Maandelijks orgaan van het verbond der volkstuinders.'' Het tijdschrift voor de volkstuinder geeft raad over groenten, siergewassen en kleinvee. 
* Start graafwerken [[Albertkanaal]]. Die komen tegemoet aan de werkloosheid en moeten economie en de defensie van België stimuleren. Het kanaal is een obstakel voor aanvallen uit het Oosten met bunkers en weerstandsnesten, waaronder het [[fort Eben-Emael]].
* De wet tot veralgemening van de [[Kinderbijslag (België)|kinderbijslag]] of gezinsvergoedingen verplicht alle werkgevers zich aan te sluiten bij een kinderbijslagfonds.
* Wet op de verzekering tegen ouderdom en vroegtijdige dood.
* [[Josef von Sternberg]] brengt [[Der blaue Engel]] uit, [[Marlene Dietrich]] zingt er [https://www.youtube.com/watch?v=SYI5GaSKZcw Falling In Love Again] en haar bekendste lied.

== [https://www.youtube.com/watch?v=jf2IhYToDY4 1931] ==
* [[Eric Hobsbawm]] (1917-2012) verlaat met zijn kleine zus Nancy Wenen. De beide wezen komen bij een welgestelde familie in Berlijn terecht. Hij rapporteert over de ineenstortende wereldeconomie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Verder lezen: SINCLAIR MCKAY vertaald door Wybrand Scheffer. ''Berlijn. Leven en dood in de stad die de geschiedenis van de 20ste eeuw bepaalde'', Contact, Antwerpen, 2022, p. 95.&lt;/ref&gt;

* Het [[kasteel van Hoogstraten]] doet dienst als penitentiaire school.

* In Antwerpen starten de graafwerken ter voorbereiding van de [[Sint-Annatunnel]] en is de [[boerentoren]] - de eerste wolkenkrabber in Europa - klaar. De bouwwerken startten in 1928. Het gebouw in [[Art-Deco]] stijl telt 25 bouwlagen en is 87 meter hoog (de kathedraal is nog 25 meter hoger: 123,123 meter) en werd later verhoogd tot 97 meter.

* De [[Pessimisme|pessimistische]] literator [[Paul Valéry]] is vernietigend voor het politieke gebruik en misbruik van de geschiedenis. In zijn ''Regards sur le monde actuel'' heeft hij het over de prostitutie van de historicus. Hoe bruikbaar is de geschiedenis? Vraag Valéry zich samen met [[Albert Camus]] af? 'Valéry's kritiek is grotendeels een gevolg van het falen dan het 19de-eeuws [[positivisme]]' schrijft [[Marc Boone]] (°1955) in zijn boek ''Historici en hun metier''. Dat negentiende eeuwse positivisme wou het menselijke gedrag in wetten samenballen: de Eerste Wereldoorlog maakte duidelijk dat het menselijk gedrag niet voorspelbaar is.

* De conferentie van de International Industrial Relations Institute staat in het teken van de [[Centraal geleide economie|planeconomie]]. [[Hendrik de Man]] is aanwezig. In 1933 en 34 verwerkt hij zijn in het Belgische Plan van de Arbeid, dat het &quot;Plan De Man&quot; wordt.

== 1932 ==
[[Bestand:Lego_dimensions.svg|thumb|300px|Lego, wonderspeelgoed.]]

[[Bestand:Aldous_Huxley_1927.png|thumb|300px|In [[Brave New World (roman)|Brave New World]] schetst [[Aldous Huxley]] de dystopi van een technologische toekomst. Zijn jaartelling baseert hij op het geboortejaar van [[Henry Ford]] (1863) die de mensheid zou vernieuwen, niet met godsdienst of liefde, maar met automobielen. Het verhaal speelt in 632 na Ford. Dat komt overeen met het jaar 2495, een imaginaire tijd. Huxley's gedachte-experiment dropt de lezer in een imaginaire wereld waar mensen niet geboren worden, maar gekweekt in broedcentrales. Het moederschap - de band met de natuur - is er misprezen als een primitieve, infantiele, ongeciviliseerde, dierlijke wijze van mens-zijn. Alle risico's op misgeboortes zijn uitgeschakeld; men komt ter wereld uit een reageerbuis met die eigenschappen, dat karakter, die intelligentie, die lichaamstrekken die passen bij het leven dat men wil leiden. Na de geboorte komt de opgevoed, lees: conditionering om hun rol in de samenleving te vervullen, niet door te ''kunnen'' maar door die rol te ''willen''. De ypsilonsteelt is half debiel en grof, met een veel lichaamskracht. Ze zijn opgevoed om bevelen uit te voeren en sjouwenwerk. Ypsilons zijn tevreden. Dat geldt eveneens voor alpha's. De 'alpha' teelt is intelligent, fijn besnaard en leidinggevend. Ze ''willen'' niets anders. De alpha's zijn tevreden met hun lot. In Brave New World is iedereen tevreden, niet alleen met zichzelf, ook met zijn situatie en de sociale kring. En mocht het zo zijn dat iemand iets overkomt of dat iemand verwikkelt raakt in een pijnlijke situatie, dan is daar een technische remedie voor. Niemand hoeft er bang te zijn voor een onverwachte onheilstijding. Voor iedere ziekte of lichamelijke pijn is een geneesmiddel, voor ieder psychisch ongemak is therapie, voor wie zich verveelt staan geaccepteerde drugs en ervaringsmachines ter beschikking. De roman dwingt tot reflectie: willen wij leven in een wereld zonder risico? Willen wij leven in een wereld beheerst door technologie?&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie RENE MUNNIK (Ea.). ''Geweldig! Over de vanzelfsprekendheid van geweld.'' Valkhof Pers, Nijmegen, 2005, p. 21-23.&lt;/ref&gt;]]

* [[Reis naar het einde van de nacht]] verschijnt in het Frans als ''Voyage au bout de la nuit'', het romandebuut van [[Louis-Ferdinand Céline]].

* [[Brave New World (roman)|Brave New World]] van [[Aldous Huxley]] verschijnt.

* De Franse geheime diensten ontdekken dat Hitler en zijn partij nagenoeg onbeperkt gefinancierd worden door 'des grands industriels' zoals [[Fritz Thyssen]], de Duitse industrieel Hugo Stinnes (1897-1982), [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Kirdorf Emil Kirdorf] en [https://de.wikipedia.org/wiki/Emil_Gansser Emil Gansser], bankiers, grootgrondbezitters en [[Alfred Hugenberg]] die Hitler een goede pers geeft. Hugenberg bezig de helft van de Duitse pers en controleert het filmbedrijf [[UFA]] dat het wekelijks bioscoopnieuws verzorgt. Vanuit de V.S. ontvangt Hitler steun van de persmagnaat [[Randolph Hearst|William Randolph Hearst]], [[Henry Ford]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Walter_C._Teagle Walter C. Teagle] van [[Standard Oil]] en [https://en.wikipedia.org/wiki/Ir%C3%A9n%C3%A9e_du_Pont Irénée du Pont]. 'Het was niet Hitler die zijn wil oplegde aan de grote bedrijven en banken, het waren de grote bedrijven en banken die van het naziregime verkregen wat ze wensten.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125-136.&lt;/ref&gt;

* De Deen [[Kirk Christiansen]] begint in 1916 in [[Billund (gemeente)|Billund]] een houtbewerkingsbedrijf. Nu legt hij zich toe op speelgoed met de naam [[LEGO]], afgeleid van &quot;LEg GOdt&quot;, Deens voor 'speel goed' en in het Latijn &quot;ik verzamel&quot; of &quot;ik kies&quot; of &quot;ik lees&quot;).

[[Bestand:Parteiadler_Nationalsozialistische_Deutsche_Arbeiterpartei_(1933–1945).svg|thumb|300px| Hitler doopte zijn partij de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP), een misleidende naam. Het Nationaal Socialisme heeft niets van doen met het Socialisme zoals Karl Marx het formuleerde. 1. Hitler noch zijn vroege partijgenoten waren arbeiders. Hitler walgde bovendien van alles wat naar socialisme rook. 2. Waar Marx van meet af aan (1848) het internationale karakter van dat Socialisme beklemtoonde (omdat proletariërs aller landen zich nu eenmaal dienden te verenigen) beklemtonen de Nazi’s het nationalistische karakter van hun ideologie. 3. Waar Marx het heeft over gelijkheid onder de mensen en de klassenloze maatschappij heeft Hitler het over een ubermensch en een untermensch, gelijkheid is geen optie. Dat maakt Nietzsche aldus geen nazi avant la lettre. Zijn denken is slechts een koevoet die de ‘nieuwe mens’ openbreekt omdat onze culturele erfenis de zelfontplooiing remt. Zarathustra zegt dat mensen zich moeten bevrijden van hun veiligheid, geborgenheid en tevredenheid om zich onder te dompelen in de Prometeïsche warmte en het Dionysische genot, het avontuur van een heldhaftig mensdom. Daar is Europa volgens Nietzsche dringend aan toe. Waarom dat toch de NSDAP? Hitler besefte dat de tijdsgeest revolutionair was en dat 'een socialistisch etiket, een vereenzelviging met arbeiders en revolutionaire praat, nuttig waren om bij het gewone volk goe over te komen, steun te krijgen en stemmen te ronselen. Hitler was geen democraat, geen verdediger van de zaak van het gewone volk, maar een demagoog en volksmenner die het volk manipuleerde.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JACQUES R. PAUWELS. ''De grote mythen van de moderne geschiedenis''. Epo, Berchem, 2019, p. 125.&lt;/ref&gt;]]

== 1933 ==
;Kijken

[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1933-rusland.html '''♠ GEERT MAK OVER RUSLAND IN 1933''']

* In de '''eerste weken''' van 1933 poogt Hindenburg een regering zonder Hitler te formeren. Op '''27 februari''' verandert de brand in de Reichstag zijn scenario. De politie treft er de Nederlandse communist [[Marinus van der Lubbe]] ( 1909-1934) die zijn [[pyromanie]] twijfelachtig bekent. Hitler dringt bij Hindenburg aan de burgerrechten in te trekken ter beschermen tegen het communisme. Berlijn veroordeelt Van der Lubbe die dag ter dood. In januari 1934 volgt zijn onthoofding in [[Leipzig]]. Hij is het eerste Nederlandse nazislachtoffer. Op 28 februari tekent Hindenburg het Rijksdagbranddecreet dat de persvrijheid, het briefgeheim, het recht op vereniging en de [[habeas corpus]] opheft. De Habeas corpus garandeert de verdachte van een misdrijf de kennisneming van de aanklacht, leidt die levend voor aan de rechter en enkel een gerechtelijk bevel leidt tot gevangenschap. De nazi's viseren vierduizend Duitse communisten die ze uitroeien of opsluiten. Zo reduceren ze hun tegenstemmen bij de komende verkiezingen. Intimidatie bij de stemlokalen verhoogt hun stempercentage tot 44% waarmee ze een week later de verkiezingen winnen. Duitsland is nu een dictatuur waartegen [[Albert Einstein]] stelling inneemt. Tot op heden spanden veel joden zich 'tot het uiterste' in om Duits te zijn. Dat verandert nu. 'Tot dit volk wil ik niet behoren' schrijft [[Elsie Alexander]] in haar dagboek. 'Nee, ik ben er trots op dat ik joods ben, ik schaam me ervoor Duits te zijn.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;THOMAS HARDING. ''Het huis aan het meer. Eén huis. Vijf families. Honderd jaar Duitse geschiedenis,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2015, p. 101.&lt;/ref&gt;

* '''21 maart''': de [[Dag van Potsdam]] opent de nieuwe Rijksdag in Potsdam en demonstreert de eenheid van het oude Keizerrijk en het nieuwe nationaalsocialisme.

* '''1 april''': [[Joseph Goebbels]] roept in Berlijn op tot het boycot van joodse ondernemingen. Op duizenden winkels en bedrijfjes staan leuzen en opschriften, davidsterren en roddels. Na een bewogen dag vol adrenaline beschrijft [[Joseph Goebbels|Jozef Goebbels]] in de avond zijn opwinding en hoe de pers eensgezind reageerde, samen met de man in de straat.

* '''7 april''': De erg ingrijpende wet op de hervorming van het ambtenarenapparaat bant de joden uit de overheid. Kantoorklerken, leraren, rechters en professoren zijn in schok. Eerste Wereldoorlogsveteranen genieten voorlopig een uitzondering. De joden doen hun opperste best om als Duitser bekeken te worden. [[Fritz Haber]] is er het ultieme voorbeeld van. Het baat niet. 


* '''25 april''': De Duitse regering begrenst het aantal joden op de scholen om een eind te maken aan de overbevolkte hogescholen en universtieten.

* De [[boekenverbranding]] op '''10 mei''' in Berlijn (op het voorplein van de universiteit en op de Opernplatz voor de Staatsoper) en 21 andere Duitse steden. Het ging om boeken van onder andere [[Thomas Mann]], [[Erich Maria Remarque]], [[Franz Kafka]], [[Karl Marx]], [[H.G. Wells]]. [[Bertolt Brecht]] was furieus omdat hij niet op het lijstje stond, dat een bibliothecaris vooraf zorgvuldig samenstelde. De Amerikaanse auteur Philip Metcalfe schrijft 'De studenten die de boeken vanuit vrachtwagens en bestelauto's aanbrachten, transpireerden en gelden uit over de stapels boeken die ze met armenvol tegelijk naar het vuur droegen of van hand tot hand doorgaven' en Goebbels prijst de gebeurtenis die de on-Duitse gedachten vernietigt. Het is de illustratie van de vrees van de nazi's voor het zelfstandige en onafhankelijke denken van intellectuelen en wetenschappers, schrijvers en kunstenaars.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DIRK VERHOFSTAD. ''Dagboek 1933. Het gevaar van extreemrechts'', Houtekiet, Antwerpen, 2022, p. 129-139. In dit boek trekt de auteur parallellen tussen 1933 en de actualiteit.&lt;/ref&gt;

* In Nederland is de [[afsluitdijk]] klaar voor verkeer en in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] opent de [[Sint-Annatunnel]] de vaste route voor voetgangers en fietsers onder de Schelde tussen [[Linkeroever]] en de stad op een diepte van 32 meter en een lengte van 572 meter. Voordien steekt een veerboot hen over. De houten roltrappen leveren tot op heden dienst. Er is een lift voor 80 personen of 3.000 kilo. Door de buitenmatige proportie kan de lift politiewagens en ambulances de tunnel in brengen om bij een incident in de [[Waaslandtunnel]] te raken. De Waaslandtunnel, in de volksmond de 'konijnenpijp' is er voor auto's. Beide tunnels zijn op het zelfde moment gegraven. De [[Kennedytunnel]] bestaat nog niet. Tip: neem de Sint-Annatunnel naar linkeroever en je ziet de mooiste skyline van Antwerpen.

== 1934 ==
* In [[Gent]] stelen dieven een stuk van het '[[Het Lam Gods (gebroeders Van Eyck)|Lam gods]]' van de [[gebroeders Van Eyck]] uit de [[Sint-Baafskathedraal]]. Tot op heden niet teruggevonden.

* De hoogbejaarde [[Paul von Hindenburg]] (1847–1934) -de enige die Hitler in toom lijkt te houden- overlijdt. Hitler is nu rijkskanselier én (ongrondwettelijke) rijkspresident .

* Nadat de bank van de Boerenbond op de fles gaat, volgt de socialistische bank van de arbeid. Consumenten sparen, leningen zijn  moeilijk. In Antwerpen gaat het nationale symbool van de moderniteit failliet: de autoconstructeur [[Minerva (Belgisch bedrijf)|Minerva]]. 

[[Bestand:Leopold with his wife Astrid.jpg|thumb|300px|Koning Albert valt bij een klimpartij en overlijdt. Na de dood van zijn vader regeert Leopold III tot 1951, als hij na de koningskwestie troonsafstand doet ten gunste van zijn oudste zoon Boudewijn.]]

== 1935 ==
* De Gentse gerechtelijke politie richt een museum op om agenten op te leiden.

* In Küssnacht verliest [[Leopold III van België|Leopold III]] de controle over het stuur en slingert [[koningin Astrid]] uit de wagen tegen een perenboom, waarbij ze overlijdt. Hun kinderen Josephine Charlotte, Boudewijn en Albert zijn halve wezen.

* [[Johan Huizinga]] schrijft zijn [[In de schaduw van morgen]]. Het geschrift ligt in het verlengde van de klacht van Paul Valéry die het vier jaar eerder had over de historicus die zich voor politieke doeleinden laat inzetten en twee jaar na de [[boekenverbranding|boekenverbrandingen]] in Duitsland. Pseudo-historische argumenten zullen [[Nazi-Duitsland]] en Stalins [[Sovjet-Unie]] begeleiden.

* Het aantal werklozen stijgt van 12.500 in het jaar van de beurscrash 1929 tot bijna 400.000.

== 1936 ==
[[Bestand:Sachsenhausen32.jpg|thumb|Poortgebouw met prikkeldraad|thum|300px|Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht.]]

* Begin [[Spaanse Burgeroorlog]].
* Ter voorbereiding van de Duitse [[Olympische Spelen van 1936|Olympische Spelen]] die [[Adolf Hitler]] zal openen, neemt het ministerie van Buitenlandse zaken initiatieven die de verhalen over de handhandige aanpak van de joden ontkracht. Journalisten uit de hele wereld bezoeken Berlijn en omstreken. Het regime draait er de harde anti-joodse maatregelen terug, anti-Joodse borden verdwijnen bij de dorpsingangen, men haalt ze van de lantaarnpalen en uit de winkels. Duitse kranten schrijven gematigd over de Joden. Ook bij het Wannsee strandbad zijn ze weer even toegelaten. Om het straatbeeld op te schonen en om de dissidente stemmen te weren, bouwen gevangenen uit [[Kamp Esterwegen|Esterwegen]] een SS-opleidingscentrum met annex het kamp [[Sachsenhausen (concentratiekamp)|Sachsenhausen]] op 35 kilometer van [[Berlijn (hoofdbetekenis)|Berlijn]]. Gehandicapten, Roma, Joden, homoseksuelen, [[communisme|communisten]] komen er terecht. In het [[Delta (letter)|delta-vormig]] kamp lopen alle zichtlijnen naar de centrale ingang waarboven de spreuk '[[Arbeit macht frei]]' te lezen is. Het machinegeweer op de poort kan alle kamphoeken onder vuur nemen. Om uit het zicht van pottenkijkers te blijven en het ontsnappen van de gevangenen te bemoeilijken, komt en een woonwijk voor het personeel rond het kamp, het tegenwoordige [[Oranienburg (stad)|Oranienburg]]. In 1942 demonstreert een mensenvernietigingsinstallatie haar efficiëntie. Begin 1945 verhuizen vele gevangenen naar [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]] en [[Majdanek]] en eind april start een [[Dodenmars (Tweede Wereldoorlog)|dodenmars]] van 36.000 gevangenen naar [[Denemarken]]. Het Rode Leger bevrijdt Sachsenhausen op 22 april met drieduizend achtergeblevenen.

* [[Jesse Owens]] vernedert het [[Arische ras]] op de Olympische spelen.

* België: Na de staking in juni komt een wet die werknemers die één jaar in dienst zijn het recht geeft op zes dagen [[betaalde vakantie]]. 

* [https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1936-spanje.html '''♠ GEERT MAK OVER SPANJE IN 1936''']

== 1937 ==
;Kijken
[https://www.vpro.nl/programmas/in-europa/kijk/afleveringen/2007-2009/1937-munchen.html '''♠ GEERT MAK OVER MUNCHEN IN 1937''']

* Naar het voorbeeld van [[Ebenezer Howard]]'s tuinsteden in Engeland bouwt de federale regering van de V.S. een experimentele stad in [[Greenbelt (Maryland)|Greenbelt]]. Met de New Deal-politiek wil president Franklin Delano Roosevelt de Verenigde Staten uit de Grote Depressie trekken door met overheidsinterventie de economie te rationaliseren en te stabiliseren. Andere steden volgen: [[Green Hills (Pennsylvania)|Greenhills]] in Ohio en [[Greendale (Wisconsin)|Greendale]] in Wisconsin.

* De [[Hindenburg (Zeppelin)|Hindenburg]] verongelukt.

* [[War of the worlds]] brengt New York en heel Amerika in paniek. Hitler zal er later ferm om lachen. 

* [[Bombardement op Guernica]] en het [[Guernica_(schilderij)|gelijknamige schilderij]] van Pablo Picasso.

* Actualisering van de wet op de [[pensioen|ouderdomspensioenen]], uitbreiding van de wet op de gezinsvergoedingen.


== 1938 ==
{{Cquote|'''In ons huidig tijdperk - het tijdperk van de anonieme financieheerschappij, de reclame, de rotatiepers, de radio, de kinema, de op de spits gedreven belangenorganistie van alles, de massalegers, de nationale oorlogspsychoses, de gerationaliseerde massaproductie, het leven, werken en ontspanning nemen in kudden - is de mens meer dan ooit te voren een massamens.'''|[[Hendrik De Man]] aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog}}


[[Bestand:Veilig verkeer Weeknummer 38-06 - Open Beelden - 55494.ogv|thumb|300px|Bioscoopjournaal uit [[1938]]. Lerares geeft schoolkinderen verkeersles met een maquette.]]

* Vijf jaar na de machtsovername door Hitler zijn van de honderdduizend Joodse bedrijven meer dan twee derde overgedragen aan niet-joden. De vermogensoverdracht beperkt zich niet tot bedrijven. Ook bankrekeningen, intellectuele eigendom, grondbezit en gebouwen staan op het lijstje van de te [[Arisering|ariseren]] goederen. De avond van 9 november gaat de geschiedenis in als de Kristallnacht. Meer dan tweehonderdvijftig synagogen, zevenduizend winkels en bedrijven ondergaan de destructieve volkswoede. In de ochtend die erop volgt stappen tweeduizend joodse mannen naar het concentratiekamp Sachsenhausen ten noorden van de stad. Tienduizenden joden die kunnen vluchten, wagen hun kans. 

* [[Anschluss]] of annexatie van Oostenrijk bij nazi-Duitsland. [[Franz Böhm]] schrijft zijn ''Anti-Cartesinanismus'', verlichte filosofen doen het niet goed bij [[nazi's]] en [[fascisten]]. [[Sigmund Freud]] evenmin. Die emigreert naar Londen waar hij in september 1939 overlijdt. De oorlog jaagt ook Freuds leerlingen op de vlucht. Zij zijn vooral in de Verenigde Staten actief: in een liberale, ondernemingsgezind klimaat gedijen Freuds ideeën en theorieën beter dan in Europa. In het sociaal werk ontstaat de 'diagnostische school' met als boegbeelden [[Helen Perlman]] en [[Florence Hollis]] die de [[psycho-analyse]] met het [[sociaal werk]] verbindt. De dieptepsychologie gaat in concurrentie met de moralistische benadering en het kerkelijke. Ziekte vervangt zonde, de gelovige wordt patiënt, de biechtstoel transformeert tot de therapeutische zetel. De 'vertherapeutisering' van het sociaal werk vindt hier zijn oorsprong.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;STEFAAN HERMAN. ''De paradigmata van het social casework: een kritische terugblik op de ontwikkeling van een basismethodiek.'' Gent, K.V.M.W, Sociale Hogeschool Sint Anna, 1995, p. 5-6.&lt;/ref&gt;

* Het [[Verdrag van München]] betekent het begin van de Tweede Wereldoorlog. Frankrijk en Engeland draaien hun hoofd voor de Duitse agressie in [[Tsjecho-Slowakije]]. 

== 1939 ==
* [[Al Capone]] vrij wegens slechte gezondheid uit [[Alcatraz]].
* Samenvoeging van de wetten op de [[kinderbijslag]] voor [[loonarbeider|loonarbeiders]].
* [[Sigmund Freud]] overlijdt. '''[https://www.youtube.com/watch?v=mQaqXK7z9LM FILM]'''

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Aldous_Huxley_1947.png|Aldous Huxley in 1947
File:Denkmal_der_Buecherverbrennung.jpg|Monument boekenverbranding
File:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|Boekenverbranding
Bestand:Bits_%26_Pieces_-_BP374_-_Test_flight_of_Pescara%27s_helicopter_-_1922_-_EYE_FLM7760_-_OB105716.ogv|Helicopter testvlucht
Bestand:Pienternet-P40b.jpg|Frame boerentoren omstreeks 1929
Bestand:Pienternet-P51.jpg|Boerentoren begin jaren dertig
Bestand:Kbc-building-antwerpen.jpg|De Boerentoren vandaag
Bestand:Werklozen demonstratie Weeknummer 22-14 - Open Beelden - 13515.ogv|Demonstratie van werklozen
Bestand:Voorpagina_Vlaams_dagblad_&quot;Het_Nieuws_Van_Den_Dag&quot;_1_oktober_1938.jpg|Het verdrag van München
&lt;/gallery&gt;

= ♣ De surrealistische tuin =
♣ De tuin van het interbellum (beginnend na de Eerste Wereldoorlog) kenmerkt zich door zijn 'sur-realité', een droomwerkelijkheid, een geestestoestand van iemand die bekomt van een trauma. De surrealistische tuin toont een samenleving die teleurgesteld is in de ratio en het optimisme en laat zich inspireren door [[introspectie]], [[Drugsgebruik|middelengebruik]] en de [[psycho-analyse]] van [[Sigmund Freud]]. Surrealisten zoals , [[René Magritte]], [[Salvador Dalí]], [[Frida Kahlo]], [[Joan Miro]], [[Pablo Picasso]] stellen de droom centraal. [[Paul Delvaux]]' [https://en.wahooart.com/@@/7ZS7DV-Paul-Delvaux-The-Garden Garden (uit 1971)] toont een hyperrealistische stijl, vrije associaties en slaperige dames die zich naakt bewegen in een tuin waar de avond valt. Het leidt tot onverwachte, verrassende of schokkende effecten. Was de oorlog een droom? Heeft zijn gruwelijke werkelijkheid alle fantasie overtroffen? De hoogdagen van het anti-burgerlijke, anti-elitaire en anti-conformistische surrealisme komen er na de publicatie ''Manifeste du surréalisme'' in 1924 van [[André Breton]] en beheersen het interbellum (1919-1939): twee decennia vol radicale politieke instabiliteit (de opkomst van het communisme en het fascisme), het cultuurpessimisme van denkers zoals Oswald Spengler, Ortega y Gasset en Johan Huizinga en de economische neergang en de politieke draaikolk die zich na de beurskrach in New York in 1929 inzet.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:El caminito, Surrealismo, óleo sobre lienzo.jpg
File:EROS THANATOS II.jpg
File:Flowers in a cage.JPG
Bestand:&quot;BrainChain&quot;_Willem_den_Broeder_2001_.png
Bestand:Musée_Magritte1.JPG|Musée_Magritte
File:The Blue House 2.jpg|Garden courtyard of The Blue House
File:The Blue House 4.jpg|Museo Frida Kahlo, in Mexico City
File:Homenaje a Frida Kahlo.jpg
&lt;/gallery&gt;

&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>hhvr8zr1rkxfupb4bvxbp8g4qifr0lq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46794</id>
    <revision>
      <id>432345</id>
      <parentid>431813</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T10:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie gewijzigd</comment>
      <origin>432345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2115" sha1="e3v65dqgu24am17sttkk7vpj68r99y2" xml:space="preserve">{{Wiu2}}
{{Bi}}
__NOTOC__  __NOEDITSECTION__
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 330%;&quot;&gt;'''Welzijn, veiligheid &amp; solidariteit'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 200%;&quot;&gt;'''Een 2.0 interpretatie van 'Vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid' '''&lt;br&gt;&lt;br&gt;
IN DE SCHEMERZONE TUSSEN WAARHEID, LEUGEN &amp; HERINNERING&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size: 130%;&quot;&gt;'''Benedict Wydooghe'''&lt;/div&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;border: 1px solid blue; padding: 2em; text-align: center;&quot;&gt;

'''INLEIDING'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Inleiding|Beginnersperikelen]]'''


'''HOOFDSTUK I:''' 

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel 1|Historische modellen, besef en denkrichtingen]]'''


'''HOOFDSTUK II:''' 

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel 2|Van nomade tot nederzetting]]'''


'''HOOFDSTUK III:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel 3|Oudheid en Romeinen]]'''


'''HOOFDSTUK IV:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel 4|Middeleeuwen]]'''


'''HOOFDSTUK V: 1500-1800'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel 5a|Renaissance, Humanisme en Barok]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel 5b|Verlichting]]'''


'''HOOFDSTUK VI: 1789-1890'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel 6a|De Franse Revolutie, 1789-1815]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel 6b|De Belgische Revolutie, 1815-1830]]'''
:'''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel 6c|De Industriële Revolutie, 1770-1890]]'''


'''HOOFDSTUK VII: 1890-1918'''

:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel 7a|Fin de siècle, 1890-1914]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel 7b|Wereldbrand, 1914-1918]]'''


'''HOOFDSTUK VIII: 1919-2022'''
:'''Deel 1. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel 8a|Het interbellum, 1919-1939]]'''
:'''Deel 2. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel 8b|Tweede Wereldoorlog, 1939-1945]]'''
:'''Deel 3. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel 8c|Koude oorlog, 1945-1989]]'''
:'''Deel 4. [[Welzijn_en_veiligheid/Deel 8d|De risicomaatschappij, 1990-2020]]'''


'''BESLUITEND:'''

'''[[Welzijn_en_veiligheid/Deel 9|Achteruitkijken naar de toekomst, 2020-2040]]'''
&lt;/div&gt;


{{Boek}}
{{Fase|3}}

[[Categorie:Mens en maatschappij]]</text>
      <sha1>e3v65dqgu24am17sttkk7vpj68r99y2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46868</id>
    <revision>
      <id>432294</id>
      <parentid>431222</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T06:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Vervolg</comment>
      <origin>432294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5903" sha1="c3ijvsb8enbz259vcgr92gqg7meg6wa" xml:space="preserve">Hoe begin je concreet aan een wikiboek?

Kijk allereerst of de auteursrechten in orde zijn. Vervolgens kun je het nieuwe Wikiboek starten.

== Auteursrechten ==
Auteursrechten hebben twee kanten:
# Je eigen auteursrechten, als je bijdraagt aan Wikibooks of elders teksten publiceert. Zie daarvoor [[Wikibooks:Auteursrechten]].
# Het respecteren van de auteursrechten van anderen. Daar gaat deze paragraaf over.

Al tijdens het schrijven van een cursus, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, is het noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de auteursrechten in orde zijn. Je mag alleen een papieren cursus omzetten naar een wikiboek als je die cursus zelf in je vrije tijd hebt gemaakt of toestemming hebt van de rechthebbende. De rechthebbende is:
* De schrijver (of schrijvers) van een boek dat bijvoorbeeld officieel is gepubliceerd via een uitgever, in eigen beheer of op een website. Alleen met toestemming van de schrijver of diens nabestaanden mag je (delen uit) het boek overnemen in een wikiboek (of op Wikipedia, in een blog, of waar dan ook). Anders mag je de cursus niet overzetten naar een wikiboek. Pas als die schrijver (of de laatst levende schrijver van een collectief) minstens 70 jaar geleden is overleden, zijn de auteursrechten vervallen en in het publieke domein, dan heb je geen toestemming meer nodig.
* De werkgever, zoals de onderwijsinstelling waar je in dienst bent&lt;ref&gt; [https://wetten.overheid.nl/BWBR0001886/2026-01-01#HoofdstukI_Paragraaf2_Artikel7 art. 7] van de Nederlandse Auteurswet&lt;/ref&gt; (ZZP'ers vallen onder de hierboven beschreven &quot;schrijver&quot;). Dit is het geval als jij en/of een of meer collega's de papieren cursus onder werktijd hebben gemaakt en/of als het schrijven van een cursus onderdeel is van je takenpakket. Zorg dan dat je schriftelijke toestemming van je werkgever krijgt voor het overhevelen van de cursus naar Wikibooks. 
In de '''toestemming''' moeten de onderdelen zijn opgenomen zoals vermeld in de voorbeeld-verklaring in [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 9: Verklaring met toestemming versturen]] (o.a. commercieel gebruik en aanpassingen toestaan). Stuur toestemming naar permissions-nl@wikimedia.org met een link naar het wikiboek.

Citeren mag wel, maar met mate. Zie [[Schrijven/Literatuurgebruik]] voor wat wel en niet mag en wat de verplichtingen zijn.

Zie [[Help:Referenties en voetnoten]] hoe je in Wikibooks referenties en voetnoten kunt opnemen. 

== Een Wikiboek starten ==
Er zijn vele stappen nodig om een Wikiboek te beginnen en tot een goed einde te brengen. 
* '''Stap 1''': Een goede '''titel''' (naam van het boek) bedenken. Laat die voor anderen in één oogopslag te begrijpen zijn. Wikibooks is bedoeld voor iedereen met interesse in een bepaald onderwerp, geheimtaal is daarom uit den boze. Laat de titel zo kort mogelijk zijn. Gebruik geen afkortingen in de titel. 
* '''Stap 2''': Een '''voorpagina''' starten. Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]. 
* '''Stap 3''': De editor is nu geopend, je kunt als eerste de '''voorpagina''' van het boek maken. Tip: klik tussendoor steeds onderaan op &quot;Bewerking ter controle bekijken&quot;. Zo kun je zien hoe je schrijfsel er in het echt uit komt te zien en kun je de tekst nog corrigeren een aanvullen. Een voorpagina bevat: 
** Een verwelkoming en korte inleiding: waar gaat het wikiboek over, voor wie en voor welk leerniveau is het bedoeld, en eventueel een toepasselijke afbeelding of een foto-mozaïek. Put desgewenst inspiratie uit [[Wikibooks:Missie, visie en uitgangspunten]].
** Een inhoudsopgave of een sjabloon met de inhoudstafel die op iedere pagina zichtbaar is. Het gemakkelijkste is om aanvankelijk een inhoudsopgave te maken en aan het eind van het proces een inhoudstafel. In een inhoudsopgave staan de titels van de hoofdstukken in het hierna volgende format (waarbij je &quot;Boektitel&quot; vervangt door de titel van het boek en &quot;Hoofdstuk 1&quot; door de voorgenomen titel van het eerste hoofdstuk, en zo verder). Zie [[Help:Het benoemen van een pagina]] voor het correct benoemen van hoofdstukken.
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 1|Hoofdstuk 1]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 2|Hoofdstuk 2]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 3|Hoofdstuk 3]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
 &lt;nowiki&gt;#[[Boektitel/Hoofdstuk 4|Hoofdstuk 4]]&lt;/nowiki&gt;&lt;br&gt;
::Je kunt de namen van de hoofdstukken nog veranderen zolang ze rood zijn.
::Een sjabloon met de inhoudstafel komt later in dit wikiboek aan bod, als de hoofdstukken geschreven zijn en het boek min of meer af is.
:* Vermeld helemaal bovenaan de voorpagina ''&lt;nowiki&gt;{{Bi}}&lt;/nowiki&gt;''. Nu verschijnt de tekst &quot;''Er bestaat nog geen infobox voor dit boek. Klik hier om die aan te maken.''&quot; Trek je daar voorlopig nog even niets van aan. 
:* Vermeld helemaal onderaan:
::''&lt;nowiki&gt;{{Boek}}&lt;/nowiki&gt;''
::''&lt;nowiki&gt;{{Fase|1}}&lt;/nowiki&gt;''
::''&lt;nowiki&gt;[[Categorie:XXX]]&lt;/nowiki&gt;''. Vervang XXX door de naam van een categorie of subcategorie uit [[:Categorie:Boek naar thema]]. Kies de categorie waar het nieuwe wikiboek het beste bij past. Klik op een hoofdthema door om te kijken of er een meer gespecialiseerde categorie is. Zie [[Help:Categorieën]] voor meer informatie.
* '''Stap 4''': '''Opslaan'''. Als de pagina helemaal naar je zin is, of als je tussentijds wilt opslaan:
** Verwijder bovenaan het sjabloon voor Werk in uitvoering als je niet verder aan de pagina werkt.  
** Vul onderaan de &quot;Samenvatting&quot; in: geef in het kort weer wat de wijzigingen zijn.
** Vink het vakje &quot;Dit is een kleine bewerking&quot; aan als dit van toepassing is, zie [[Help:Kleine wijziging]].
** Klik op: de knop &quot;Wijzigingen publiceren&quot;, helemaal links onderaan.

'''Vervolgstappen''': je kunt nu stuk voor stuk de hoofdstukken en andere onderdelen gaan schrijven, te beginnen door op de betreffende rode links te klikken. Zie daarvoor [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven]].

== Bronnen en referenties ==

{{Sub}}</text>
      <sha1>c3ijvsb8enbz259vcgr92gqg7meg6wa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas/Status</title>
    <ns>2</ns>
    <id>46936</id>
    <revision>
      <id>432361</id>
      <parentid>431558</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T11:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>+2</comment>
      <origin>432361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1646" sha1="gl4u6k33nisbpz3732zgeqflyj66wbp" xml:space="preserve">==Fouten==
:{{#IfEq:{{PAGESINCATEGORY:Gebied in onbekende tijdzone}}| 0
 |[[Bestand:Solid green.svg|15px]]
 |[[Bestand:Solid red.svg|15px]] 
}} [[:Categorie:Gebied in onbekende tijdzone]]: {{PAGESINCATEGORY:Gebied in onbekende tijdzone}}

:{{#IfEq:{{PAGESINCATEGORY:Gebied in tijdzone}}| 0
 |[[Bestand:Solid green.svg|15px]]
 |[[Bestand:Solid red.svg|15px]] 
}} [[:Categorie:Gebied in tijdzone]]: {{PAGESINCATEGORY:Gebied in tijdzone}}

:{{#IfEq:{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Pagina's met niet-werkende kaarten}}| 0
 |[[Bestand:Solid green.svg|15px]]
 |[[Bestand:Solid red.svg|15px]] 
}} [[:Categorie:Wikibooks:Pagina's met niet-werkende kaarten]]: {{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Pagina's met niet-werkende kaarten}}

:{{#IfEq:{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Pagina's met genegeerde weergavetitels}}| 0
 |[[Bestand:Solid green.svg|15px]]
 |[[Bestand:Solid red.svg|15px]] 
}} [[:Categorie:Wikibooks:Pagina's met genegeerde weergavetitels]]: {{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Pagina's met genegeerde weergavetitels}}

:{{#IfEq:{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Pagina's met scriptfouten}}| 0
 |[[Bestand:Solid green.svg|15px]]
 |[[Bestand:Solid red.svg|15px]] 
}} [[:Categorie:Wikibooks:Pagina's met scriptfouten]]: {{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Pagina's met scriptfouten}}

:{{#IfEq:{{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Pagina's met technische fout(en)}}| 0
 |[[Bestand:Solid green.svg|15px]]
 |[[Bestand:Solid red.svg|15px]] 
}} [[:Categorie:Wikibooks:Pagina's met technische fout(en)]]: {{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Pagina's met technische fout(en)}}

==Onderhoud==
:{{Gebruiker:Erik Baas/Status/sub|Wikibooks:Nuweg}}
:{{Gebruiker:Erik Baas/Status/sub|Wikibooks:Te verwijderen}}</text>
      <sha1>gl4u6k33nisbpz3732zgeqflyj66wbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg:Onderwijstechnoloog</title>
    <ns>1</ns>
    <id>46941</id>
    <revision>
      <id>432163</id>
      <parentid>431615</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T17:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <origin>432163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="633" sha1="rlgsynbvvh7r0rb3bbbl067exccnjsc" xml:space="preserve">Dummy-links, om deze vijf pagina's van [[Speciaal:Weespaginas]] te verwijderen:
*[[Onderwijstechnoloog/Leermiddelen]]
*[[Onderwijstechnoloog/Onderwijs]]
*[[Onderwijstechnoloog/Ontwikkelaar]]
*[[Onderwijstechnoloog/Opleiding]]
*[[Onderwijstechnoloog/Toetsing]]
(tijdelijk?) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 31 okt 2026 17:59 (CET)
:: De links lagen er niet vanuit de hoofdpagina dat is nu hersteld, bedankt Erik voor de opmerkzaamheid anders zouden deze pagina's wees zijn gebleven Mvg [[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] ([[Overleg gebruiker:BeeBringer|overleg]]) 9 nov 2026 18:40 (CET)</text>
      <sha1>rlgsynbvvh7r0rb3bbbl067exccnjsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Erfdelen - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>46958</id>
    <revision>
      <id>432334</id>
      <parentid>431695</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="m738dgci3sh01dhc24sbyn4cyq7h53z" xml:space="preserve">[[Categorie:Inhoud]]
[[Categorie:Wonen]]</text>
      <sha1>m738dgci3sh01dhc24sbyn4cyq7h53z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Conversie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46982</id>
    <redirect title="Leertaal/Conversie" />
    <revision>
      <id>432168</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Conversie]] hernoemd naar [[Leertaal/Conversie]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="9o3ymmtf9sgoyx284jiq0opskg7aj90" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Conversie]]</text>
      <sha1>9o3ymmtf9sgoyx284jiq0opskg7aj90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Declaratief</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46983</id>
    <redirect title="Leertaal/Declaratief" />
    <revision>
      <id>432170</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Declaratief]] hernoemd naar [[Leertaal/Declaratief]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="mxhv9dmjuvfn38fp422wy5tabvqthlh" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Declaratief]]</text>
      <sha1>mxhv9dmjuvfn38fp422wy5tabvqthlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Definitie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46984</id>
    <redirect title="Leertaal/Definitie" />
    <revision>
      <id>432172</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Definitie]] hernoemd naar [[Leertaal/Definitie]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="6jdxe3sjpwrf2vewnbrm7od6mxn4e00" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Definitie]]</text>
      <sha1>6jdxe3sjpwrf2vewnbrm7od6mxn4e00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Inleiding</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46985</id>
    <redirect title="Leertaal/Inleiding" />
    <revision>
      <id>432174</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Inleiding]] hernoemd naar [[Leertaal/Inleiding]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="duaaa7dwe2oagofdtjqmj68tovmb0h3" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Inleiding]]</text>
      <sha1>duaaa7dwe2oagofdtjqmj68tovmb0h3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Interpreter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46986</id>
    <redirect title="Leertaal/Interpreter" />
    <revision>
      <id>432176</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Interpreter]] hernoemd naar [[Leertaal/Interpreter]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40" sha1="616mz9jmn7j7ugih65m4w2im7valret" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Interpreter]]</text>
      <sha1>616mz9jmn7j7ugih65m4w2im7valret</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Leerbox</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46987</id>
    <redirect title="Leertaal/Leerbox" />
    <revision>
      <id>432178</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Leerbox]] hernoemd naar [[Leertaal/Leerbox]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="bbc5hg26b3w0x3ffshepruhl8qyk5o7" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Leerbox]]</text>
      <sha1>bbc5hg26b3w0x3ffshepruhl8qyk5o7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Leren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46988</id>
    <redirect title="Leertaal/Leren" />
    <revision>
      <id>432180</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Leren]] hernoemd naar [[Leertaal/Leren]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="29gpzbxdcu69e3qgcq7dpd932fm0jw5" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Leren]]</text>
      <sha1>29gpzbxdcu69e3qgcq7dpd932fm0jw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Logica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46989</id>
    <redirect title="Leertaal/Logica" />
    <revision>
      <id>432182</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Logica]] hernoemd naar [[Leertaal/Logica]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="00hs8kch2uxi64364nfr5emjoznq2vb" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Logica]]</text>
      <sha1>00hs8kch2uxi64364nfr5emjoznq2vb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Portfolio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46990</id>
    <redirect title="Leertaal/Portfolio" />
    <revision>
      <id>432184</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Portfolio]] hernoemd naar [[Leertaal/Portfolio]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="4mhxjfogs9cgxvbl4ieo19q452wvm5z" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Portfolio]]</text>
      <sha1>4mhxjfogs9cgxvbl4ieo19q452wvm5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Prompting</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46991</id>
    <redirect title="Leertaal/Prompting" />
    <revision>
      <id>432186</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Prompting]] hernoemd naar [[Leertaal/Prompting]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="a1bgm252a8ke4zhw89vvr8heuawahx5" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Prompting]]</text>
      <sha1>a1bgm252a8ke4zhw89vvr8heuawahx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Testen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46992</id>
    <redirect title="Leertaal/Testen" />
    <revision>
      <id>432188</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Testen]] hernoemd naar [[Leertaal/Testen]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="bvv4pfq3a3j8ugoyd2cq2hji7395aq1" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Testen]]</text>
      <sha1>bvv4pfq3a3j8ugoyd2cq2hji7395aq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Toepassing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46993</id>
    <redirect title="Leertaal/Toepassing" />
    <revision>
      <id>432190</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Toepassing]] hernoemd naar [[Leertaal/Toepassing]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="p4gehodceen7xojkqppots4jycl4trm" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Toepassing]]</text>
      <sha1>p4gehodceen7xojkqppots4jycl4trm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Typen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46994</id>
    <redirect title="Leertaal/Typen" />
    <revision>
      <id>432192</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Typen]] hernoemd naar [[Leertaal/Typen]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="69whd9ykf1mmzbzoxfrmgk0sw61h90z" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Typen]]</text>
      <sha1>69whd9ykf1mmzbzoxfrmgk0sw61h90z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Voorbeeld</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46995</id>
    <redirect title="Leertaal/Voorbeeld" />
    <revision>
      <id>432194</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Voorbeeld]] hernoemd naar [[Leertaal/Voorbeeld]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="4t9k0py9goy5qot24m2ra3cdrew2dha" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Voorbeeld]]</text>
      <sha1>4t9k0py9goy5qot24m2ra3cdrew2dha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Onderwijstaal/Vrijheid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46996</id>
    <redirect title="Leertaal/Vrijheid" />
    <revision>
      <id>432196</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BeeBringer</username>
        <id>6655</id>
      </contributor>
      <comment>BeeBringer heeft pagina [[Onderwijstaal/Vrijheid]] hernoemd naar [[Leertaal/Vrijheid]]: Onderwijs is geen goede term horend bij vrij leren waar het over leren gaat en niet over onderwijs</comment>
      <origin>432196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="b1n21biug8mzdinsxwjkxn4kbh2r8mb" xml:space="preserve">#DOORVERWIJZING [[Leertaal/Vrijheid]]</text>
      <sha1>b1n21biug8mzdinsxwjkxn4kbh2r8mb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Seksualiteit</title>
    <ns>14</ns>
    <id>46998</id>
    <revision>
      <id>432212</id>
      <timestamp>2026-11-09T17:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie:Boek naar thema</comment>
      <origin>432212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="2ex5b37srmknz9s7gjtvvtdloy8afb1" xml:space="preserve">[[Categorie:Boek naar thema]]</text>
      <sha1>2ex5b37srmknz9s7gjtvvtdloy8afb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genieten van seks/Vrouwelijk geslachtsorgaan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47001</id>
    <revision>
      <id>432222</id>
      <timestamp>2026-11-09T18:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>afgesplitst</comment>
      <origin>432222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3168" sha1="ksnt6s5qx0odn0ysee6yscawatyi7w0" xml:space="preserve">Bij het geslachtsorgaan van vrouwen spelen de {{Wp|venusheuvel}}, de {{Wp|kittelaar}}, de {{Wp|clitoris}} en de {{Wp|vagina}} een belangrijke rol bij het krijgen van een orgasme.

==== De venusheuvel ==== 
De venusheuvel, een driehoekig heuveltje onder aan de buik, speelt een rol bij het voorspel. Het strelen van deze plek geeft  vrouwen een fijn gevoel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.dokterdokter.nl/gezond-leven/seksualiteit-en-relatie/vergroot-je-kennis-over-het-vrouwelijk-orgasme Vergroot je kennis over het vrouwelijk orgasme]&lt;/ref&gt;

==== De kittelaar ====
De kittelaar is het zichtbare deel van de clitoris. Het is een knopje dat aan de voorkant van het geslachtsorgaan zit, daar waar de {{Wp|schaamlippen|schaamlippen}} bij elkaar komen. Het is het belangrijkste orgaan bij vrouwen om een orgasme te kunnen krijgen. Hierin zitten bijna alle zenuwen die bij voldoend lange stimulatie (bijvoorbeeld strelen of zoenen) ervoor zorgen dat een vrouw opgewonden raakt, vervolgens een erg vochtige en diepere vagina krijgt, en tenslotte een orgasme ervaart.

==== De clitoris ====
De clitoris is een vrij groot orgaan dat zich vanaf de kittelaar tot rond de vagina uitstrekt. In de clitoris zitten zwellichamen. Als de kittelaar wordt gestimuleerd zwellen deze op. Daardoor wordt er bloedplasma door de wand van de vagina geperst waardoor deze vochtig wordt. Ook wordt de vagina door het opzwellen van de clitoris wijder en dieper. De clitoris omvat de vagina dicht bij de opening. Dit is de {{Wp|G-spot|G-spot}}. Bij een deel van de vrouwen bevat de clitoris daar ook zenuwen die bij stimulatie een genotsgevoel geven. Er zijn niet genoeg om zelfstandig een orgasme te veroorzaken, maar deze zenuwen kunnen het orgasme wel verhevigen.

==== De vagina ====
De vagina is een langgerekte opening van buiten naar de baarmoeder. Onder normale omstandigheden is de vagina vrijwel droog, niet wijd en ongeveer acht centimeter diep. Aan de buitenzijde zit het {{Wp|maagdenvlies|maagdenvlies}}. Dit is meestal niet meer dan een smal randje. Als een vrouw opgewonden raakt door het stimuleren van haar kittelaar wordt de vagina erg vochtig, wijder en bijna twee keer zo diep. Door dit vocht zal de {{Wp|penis|penis}} bij een {{Wp|seksuele penetratie|seksuele penetratie}} gemakkelijk naar binnen glijden. Als de vagina nog droog en kort is zal een penetratie echter pijnlijk zijn. De penis schuurt langs de droge binnenwand van de vagina en het uiteinde stoot steeds tegen de baarmoedermond aan. De huid van de vagina is een erg soepel weefsel waarin veel bloedvaten zitten. Dit weefsel is ook kwetsbaar. Door het schuren van de penis tegen deze huid kan deze beschadigd worden waardoor er bloed vrijkomt. Het is dan niet het maagdenvlies dat scheurt, maar er ontstaat een wondje in de binnenkant van de vagina dat gaat bloeden. Het maagdenvlies is meestal zo'n klein randje dat het vrijwel nooit scheurt bij een penetratie. Zeker niet als de vagina vochtig, diep en wijd is. Een maagdenvlies geeft dus geen informatie over of de vrouw nog maagd is. Overigens kan zelfs een arts niet aan een maagdenvlies constateren of het wel of niet gescheurd is.&amp;nbsp;&lt;ref name=Loeber /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>ksnt6s5qx0odn0ysee6yscawatyi7w0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432228</id>
      <parentid>432222</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3209" sha1="p059cxqh45my61hlgy254421igwos41" xml:space="preserve">{{Index Genieten van seks}}
Bij het geslachtsorgaan van vrouwen spelen de {{Wp|venusheuvel}}, de {{Wp|kittelaar}}, de {{Wp|clitoris}} en de {{Wp|vagina}} een belangrijke rol bij het krijgen van een orgasme.

==== De venusheuvel ==== 
De venusheuvel, een driehoekig heuveltje onder aan de buik, speelt een rol bij het voorspel. Het strelen van deze plek geeft  vrouwen een fijn gevoel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.dokterdokter.nl/gezond-leven/seksualiteit-en-relatie/vergroot-je-kennis-over-het-vrouwelijk-orgasme Vergroot je kennis over het vrouwelijk orgasme]&lt;/ref&gt;

==== De kittelaar ====
De kittelaar is het zichtbare deel van de clitoris. Het is een knopje dat aan de voorkant van het geslachtsorgaan zit, daar waar de {{Wp|schaamlippen|schaamlippen}} bij elkaar komen. Het is het belangrijkste orgaan bij vrouwen om een orgasme te kunnen krijgen. Hierin zitten bijna alle zenuwen die bij voldoend lange stimulatie (bijvoorbeeld strelen of zoenen) ervoor zorgen dat een vrouw opgewonden raakt, vervolgens een erg vochtige en diepere vagina krijgt, en tenslotte een orgasme ervaart.

==== De clitoris ====
De clitoris is een vrij groot orgaan dat zich vanaf de kittelaar tot rond de vagina uitstrekt. In de clitoris zitten zwellichamen. Als de kittelaar wordt gestimuleerd zwellen deze op. Daardoor wordt er bloedplasma door de wand van de vagina geperst waardoor deze vochtig wordt. Ook wordt de vagina door het opzwellen van de clitoris wijder en dieper. De clitoris omvat de vagina dicht bij de opening. Dit is de {{Wp|G-spot|G-spot}}. Bij een deel van de vrouwen bevat de clitoris daar ook zenuwen die bij stimulatie een genotsgevoel geven. Er zijn niet genoeg om zelfstandig een orgasme te veroorzaken, maar deze zenuwen kunnen het orgasme wel verhevigen.

==== De vagina ====
De vagina is een langgerekte opening van buiten naar de baarmoeder. Onder normale omstandigheden is de vagina vrijwel droog, niet wijd en ongeveer acht centimeter diep. Aan de buitenzijde zit het {{Wp|maagdenvlies|maagdenvlies}}. Dit is meestal niet meer dan een smal randje. Als een vrouw opgewonden raakt door het stimuleren van haar kittelaar wordt de vagina erg vochtig, wijder en bijna twee keer zo diep. Door dit vocht zal de {{Wp|penis|penis}} bij een {{Wp|seksuele penetratie|seksuele penetratie}} gemakkelijk naar binnen glijden. Als de vagina nog droog en kort is zal een penetratie echter pijnlijk zijn. De penis schuurt langs de droge binnenwand van de vagina en het uiteinde stoot steeds tegen de baarmoedermond aan. De huid van de vagina is een erg soepel weefsel waarin veel bloedvaten zitten. Dit weefsel is ook kwetsbaar. Door het schuren van de penis tegen deze huid kan deze beschadigd worden waardoor er bloed vrijkomt. Het is dan niet het maagdenvlies dat scheurt, maar er ontstaat een wondje in de binnenkant van de vagina dat gaat bloeden. Het maagdenvlies is meestal zo'n klein randje dat het vrijwel nooit scheurt bij een penetratie. Zeker niet als de vagina vochtig, diep en wijd is. Een maagdenvlies geeft dus geen informatie over of de vrouw nog maagd is. Overigens kan zelfs een arts niet aan een maagdenvlies constateren of het wel of niet gescheurd is.&amp;nbsp;&lt;ref name=Loeber /&gt;
{{Appendix}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>p059cxqh45my61hlgy254421igwos41</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432260</id>
      <parentid>432228</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>fix ref</comment>
      <origin>432260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3450" sha1="r0duorndsv3fhdf8vd2g3yf8iqz4de5" xml:space="preserve">{{Index Genieten van seks}}
Bij het geslachtsorgaan van vrouwen spelen de {{Wp|venusheuvel}}, de {{Wp|kittelaar}}, de {{Wp|clitoris}} en de {{Wp|vagina}} een belangrijke rol bij het krijgen van een orgasme.

==== De venusheuvel ==== 
De venusheuvel, een driehoekig heuveltje onder aan de buik, speelt een rol bij het voorspel. Het strelen van deze plek geeft  vrouwen een fijn gevoel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;[https://www.dokterdokter.nl/gezond-leven/seksualiteit-en-relatie/vergroot-je-kennis-over-het-vrouwelijk-orgasme Vergroot je kennis over het vrouwelijk orgasme]&lt;/ref&gt;

==== De kittelaar ====
De kittelaar is het zichtbare deel van de clitoris. Het is een knopje dat aan de voorkant van het geslachtsorgaan zit, daar waar de {{Wp|schaamlippen|schaamlippen}} bij elkaar komen. Het is het belangrijkste orgaan bij vrouwen om een orgasme te kunnen krijgen. Hierin zitten bijna alle zenuwen die bij voldoend lange stimulatie (bijvoorbeeld strelen of zoenen) ervoor zorgen dat een vrouw opgewonden raakt, vervolgens een erg vochtige en diepere vagina krijgt, en tenslotte een orgasme ervaart.

==== De clitoris ====
De clitoris is een vrij groot orgaan dat zich vanaf de kittelaar tot rond de vagina uitstrekt. In de clitoris zitten zwellichamen. Als de kittelaar wordt gestimuleerd zwellen deze op. Daardoor wordt er bloedplasma door de wand van de vagina geperst waardoor deze vochtig wordt. Ook wordt de vagina door het opzwellen van de clitoris wijder en dieper. De clitoris omvat de vagina dicht bij de opening. Dit is de {{Wp|G-spot|G-spot}}. Bij een deel van de vrouwen bevat de clitoris daar ook zenuwen die bij stimulatie een genotsgevoel geven. Er zijn niet genoeg om zelfstandig een orgasme te veroorzaken, maar deze zenuwen kunnen het orgasme wel verhevigen.

==== De vagina ====
De vagina is een langgerekte opening van buiten naar de baarmoeder. Onder normale omstandigheden is de vagina vrijwel droog, niet wijd en ongeveer acht centimeter diep. Aan de buitenzijde zit het {{Wp|maagdenvlies|maagdenvlies}}. Dit is meestal niet meer dan een smal randje. Als een vrouw opgewonden raakt door het stimuleren van haar kittelaar wordt de vagina erg vochtig, wijder en bijna twee keer zo diep. Door dit vocht zal de {{Wp|penis|penis}} bij een {{Wp|seksuele penetratie|seksuele penetratie}} gemakkelijk naar binnen glijden. Als de vagina nog droog en kort is zal een penetratie echter pijnlijk zijn. De penis schuurt langs de droge binnenwand van de vagina en het uiteinde stoot steeds tegen de baarmoedermond aan. De huid van de vagina is een erg soepel weefsel waarin veel bloedvaten zitten. Dit weefsel is ook kwetsbaar. Door het schuren van de penis tegen deze huid kan deze beschadigd worden waardoor er bloed vrijkomt. Het is dan niet het maagdenvlies dat scheurt, maar er ontstaat een wondje in de binnenkant van de vagina dat gaat bloeden. Het maagdenvlies is meestal zo'n klein randje dat het vrijwel nooit scheurt bij een penetratie. Zeker niet als de vagina vochtig, diep en wijd is. Een maagdenvlies geeft dus geen informatie over of de vrouw nog maagd is. Overigens kan zelfs een arts niet aan een maagdenvlies constateren of het wel of niet gescheurd is.&amp;nbsp;&lt;ref name=Loeber&gt;[https://www.tijdschriftvoorseksuologie.nl/archief/tvs2008-03/loeber%20tvs%2032-3.pdf Loeber, O. (2008); Over het zwaard en de schede; bloedverlies en pijn bij de eerste coïtus, in: ''Tijdschrift voor Seksuologie'', nr. 32, p. 129-137.]&lt;/ref&gt;
{{Appendix}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>r0duorndsv3fhdf8vd2g3yf8iqz4de5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genieten van seks/Mannelijk geslachtsorgaan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47002</id>
    <revision>
      <id>432223</id>
      <timestamp>2026-11-09T18:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>afgesplitst</comment>
      <origin>432223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1200" sha1="c6uqdcg3fbw8m61z1rrhjo1s7t0mo74" xml:space="preserve">Bij het mannelijk geslachtsorgaan zijn de {{Wp|schacht|schacht}} en de {{Wp|Eikel (anatomie)|eikel}} van de penis belangrijk voor het krijgen van een orgasme.

==== De schacht ====
De schacht van de penis bevat zwellichamen. Wanneer deze opzwellen door het vasthouden van bloed, veroorzaken zij een {{Wp|erectie|erectie}}. Daarbij wordt de penis langer en dikker. Een penis in erectie (een stijve penis), is tussen de tien en zestien centimeter lang. Als de man een orgasme heeft gehad wordt de penis snel weer slap, doordat het bloed uit de zwellichamen wegstroomt.

==== De eikel ====
De eikel is het topje van de penis. Hierin zitten vrijwel alle zenuwen die bij een man na voldoende stimulatie een {{Wp|zaadlozing|zaadlozing}} en bijbehorend orgasme kunnen veroorzaken. Bij een man zijn een paar minuten stimulatie van de eikel voldoende om klaar te komen. Tijdens een coïtus wordt de eikel door de binnenwand van de vagina gemasseerd. Door de penis op en neer te bewegen kan de man een orgasme voor zichzelf creëren. Maar tijdens de penetratie wordt de kittelaar van de vrouw niet of nauwelijks gestimuleerd. De penis kan dus bij een coïtus een vrouw geen orgasme geven&lt;sup&gt;[4]&lt;/sup&gt;.
{{sub}}</text>
      <sha1>c6uqdcg3fbw8m61z1rrhjo1s7t0mo74</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432258</id>
      <parentid>432223</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1228" sha1="0rte6dapq2p6b3mqlcn8dqaxgcvhwjc" xml:space="preserve">{{Index Genieten van seks}}
Bij het mannelijk geslachtsorgaan zijn de {{Wp|schacht|schacht}} en de {{Wp|Eikel (anatomie)|eikel}} van de penis belangrijk voor het krijgen van een orgasme.

==== De schacht ====
De schacht van de penis bevat zwellichamen. Wanneer deze opzwellen door het vasthouden van bloed, veroorzaken zij een {{Wp|erectie|erectie}}. Daarbij wordt de penis langer en dikker. Een penis in erectie (een stijve penis), is tussen de tien en zestien centimeter lang. Als de man een orgasme heeft gehad wordt de penis snel weer slap, doordat het bloed uit de zwellichamen wegstroomt.

==== De eikel ====
De eikel is het topje van de penis. Hierin zitten vrijwel alle zenuwen die bij een man na voldoende stimulatie een {{Wp|zaadlozing|zaadlozing}} en bijbehorend orgasme kunnen veroorzaken. Bij een man zijn een paar minuten stimulatie van de eikel voldoende om klaar te komen. Tijdens een coïtus wordt de eikel door de binnenwand van de vagina gemasseerd. Door de penis op en neer te bewegen kan de man een orgasme voor zichzelf creëren. Maar tijdens de penetratie wordt de kittelaar van de vrouw niet of nauwelijks gestimuleerd. De penis kan dus bij een coïtus een vrouw geen orgasme geven&lt;sup&gt;[4]&lt;/sup&gt;.
{{Sub}}</text>
      <sha1>0rte6dapq2p6b3mqlcn8dqaxgcvhwjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Genieten van seks - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>47003</id>
    <revision>
      <id>432224</id>
      <timestamp>2026-11-09T18:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '[[Categorie:Inhoud]]'</comment>
      <origin>432224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="lcmg984djomlom4mfp6yx1lxsaw5di9" xml:space="preserve">[[Categorie:Inhoud]]</text>
      <sha1>lcmg984djomlom4mfp6yx1lxsaw5di9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genieten van seks/De rol van hormonen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47004</id>
    <revision>
      <id>432225</id>
      <timestamp>2026-11-09T18:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>afgesplitst</comment>
      <origin>432225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3916" sha1="c6cd4hs42wk1kfoua8l5kd2b6a02q5o" xml:space="preserve">Hormonen spelen een erg belangrijke rol bij het seksuele gedrag van mensen. Er zijn daarbij twee groepen hormonen te onderscheiden.

==== Verliefdheidshormonen ====
De hormonen die een grote rol spelen bij verliefdheid zijn {{Wp|adrenaline|adrenaline}}, {{Wp|dopamine|dopamine}} en fenyletylamine. Dezelfde hormonen zijn bij zoogdieren verantwoordelijk voor hun seksuele instincten. Ze zorgen voor de selectie van een geschikte partner, het beter leren kennen van de partner om de eerste keus te bevestigen en tenslotte voor het creëren van de {{Wp|paringsdrift|paringsdrift}} Hierbij wordt veel tijd besteed aan de selectie en het bevestigen van de keuze. De paring zelf is bij de meeste zoogdieren snel en kort. Het paringsgedrag is evolutionair van het grootste belang om het voortbestaan van de soort te waarborgen.
Bij mensen sturen deze hormonen het proces van verliefdheid, partnerkeuze en tenslotte het hebben van seks op een manier die niet veel afwijkt van hoe het bij andere zoogdieren gaat. Voor het voortbestaan van de soort is het alleen van belang dat er een bevruchting plaatsvindt. Daarvoor moet de man een orgasme krijgen vanwege de zaadlozing. En de vrouw moet de man toestaan om haar vagina te penetreren om zodoende zijn zaad bij de baarmoeder te brengen. Een orgasme van de vrouw is voor het voortbestaan van de mensheid niet van belang. Een belangrijk gevolg van de werking van deze hormonen is dat na de keuze van de partner, zowel de man als de vrouw steeds sterkere seksuele verlangens krijgen. Daarbij gaan beiden ervan uit dat door een coïtus hun seksuele verlangens bevredigd zullen worden. Maar het hebben van seks onder invloed van deze hormonen is uitsluitend gericht op een bevruchting. De man is door de sterke seksuele verlangens goed voorbereid op een coïtus. Hij is zowel lichamelijk als geestelijk toe aan seks. Maar de vrouw is door de hormonen hoofdzakelijk geestelijk erg opgewonden geraakt, zodat ze graag seks wil met haar partner. Echter, lichamelijk is ze nog nauwelijks echt opgewonden. Haar kittelaar is nog nauwelijks gestimuleerd en daardoor is haar vagina nog niet vochtig genoeg en nog te smal en te kort om een pijnloze penetratie te realiseren. In termen van de evolutie is het krijgen van een orgasme door de vrouw niet van belang voor het voortbestaan. Het is dan ook niet duidelijk waarom vrouwen in de evolutie toch de mogelijkheden hebben ontwikkeld om een orgasme te krijgen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; [https://www.nu.nl/wetenschap/2609073/vrouwelijk-orgasme-blijft-evolutionair-mysterie.html Vrouwelijk orgasme blijft evolutionair mysterie]&lt;/ref&gt; Bij de man hebben deze hormonen nog een extra werking. Na de zaadlozing wordt de penis direct slap en heeft hij daarna ook minutenlang geen zin meer in verdere seks.

==== Liefdeshormonen ====
Naast de 'verliefdheidshormonen' zijn er ook hormonen die de band tussen de partners bij het hebben van seks versterken. 
Dit zijn {{Wp|endorfine|endorfine}}, {{Wp|oxytocine|oxytocine}} en {{Wp|vasopressine|vasopressine}}&lt;sup&gt;[6]&lt;/sup&gt;. Deze hormonen zijn actief als een vrouw borstvoeding geeft. Maar ook bij het strelen van de kittelaar en het krijgen van een orgasme spelen deze hormonen een grote rol. Bij mannen spelen deze hormonen geen rol bij de eerste keer seks op een dag. Maar bij de tweede keer binnen een uur zijn de 'verliefdheidshormonen' al verbruikt en gaan de 'liefdeshormonen' het krijgen van zijn orgasme bepalen. Dat tweede orgasme komt langzamer tot stand, en duurt ook langer. De man kan het orgasme bij de tweede keer ook vertragen en sturen.
Het hebben van seks onder invloed van deze tweede groep hormonen vereist wel dat beide partners bewust voor deze mogelijkheid kiezen. Een man kan een orgasme onder invloed van de 'verliefdheidshormonen' niet omzeilen of voorkomen. Pas nadat hij klaargekomen is door deze hormonen kan hij bij een tweede keer vrijen gebruikmaken van de 'liefdeshormonen'.
{{Sub}}</text>
      <sha1>c6cd4hs42wk1kfoua8l5kd2b6a02q5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432230</id>
      <parentid>432225</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>{{Appendix}}</comment>
      <origin>432230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3957" sha1="o3i7ctvjb4rwvw0esgv4t0tu760yyv6" xml:space="preserve">{{Index Genieten van seks}}
Hormonen spelen een erg belangrijke rol bij het seksuele gedrag van mensen. Er zijn daarbij twee groepen hormonen te onderscheiden.

==== Verliefdheidshormonen ====
De hormonen die een grote rol spelen bij verliefdheid zijn {{Wp|adrenaline|adrenaline}}, {{Wp|dopamine|dopamine}} en fenyletylamine. Dezelfde hormonen zijn bij zoogdieren verantwoordelijk voor hun seksuele instincten. Ze zorgen voor de selectie van een geschikte partner, het beter leren kennen van de partner om de eerste keus te bevestigen en tenslotte voor het creëren van de {{Wp|paringsdrift|paringsdrift}} Hierbij wordt veel tijd besteed aan de selectie en het bevestigen van de keuze. De paring zelf is bij de meeste zoogdieren snel en kort. Het paringsgedrag is evolutionair van het grootste belang om het voortbestaan van de soort te waarborgen.
Bij mensen sturen deze hormonen het proces van verliefdheid, partnerkeuze en tenslotte het hebben van seks op een manier die niet veel afwijkt van hoe het bij andere zoogdieren gaat. Voor het voortbestaan van de soort is het alleen van belang dat er een bevruchting plaatsvindt. Daarvoor moet de man een orgasme krijgen vanwege de zaadlozing. En de vrouw moet de man toestaan om haar vagina te penetreren om zodoende zijn zaad bij de baarmoeder te brengen. Een orgasme van de vrouw is voor het voortbestaan van de mensheid niet van belang. Een belangrijk gevolg van de werking van deze hormonen is dat na de keuze van de partner, zowel de man als de vrouw steeds sterkere seksuele verlangens krijgen. Daarbij gaan beiden ervan uit dat door een coïtus hun seksuele verlangens bevredigd zullen worden. Maar het hebben van seks onder invloed van deze hormonen is uitsluitend gericht op een bevruchting. De man is door de sterke seksuele verlangens goed voorbereid op een coïtus. Hij is zowel lichamelijk als geestelijk toe aan seks. Maar de vrouw is door de hormonen hoofdzakelijk geestelijk erg opgewonden geraakt, zodat ze graag seks wil met haar partner. Echter, lichamelijk is ze nog nauwelijks echt opgewonden. Haar kittelaar is nog nauwelijks gestimuleerd en daardoor is haar vagina nog niet vochtig genoeg en nog te smal en te kort om een pijnloze penetratie te realiseren. In termen van de evolutie is het krijgen van een orgasme door de vrouw niet van belang voor het voortbestaan. Het is dan ook niet duidelijk waarom vrouwen in de evolutie toch de mogelijkheden hebben ontwikkeld om een orgasme te krijgen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt; [https://www.nu.nl/wetenschap/2609073/vrouwelijk-orgasme-blijft-evolutionair-mysterie.html Vrouwelijk orgasme blijft evolutionair mysterie]&lt;/ref&gt; Bij de man hebben deze hormonen nog een extra werking. Na de zaadlozing wordt de penis direct slap en heeft hij daarna ook minutenlang geen zin meer in verdere seks.

==== Liefdeshormonen ====
Naast de 'verliefdheidshormonen' zijn er ook hormonen die de band tussen de partners bij het hebben van seks versterken. 
Dit zijn {{Wp|endorfine|endorfine}}, {{Wp|oxytocine|oxytocine}} en {{Wp|vasopressine|vasopressine}}&lt;sup&gt;[6]&lt;/sup&gt;. Deze hormonen zijn actief als een vrouw borstvoeding geeft. Maar ook bij het strelen van de kittelaar en het krijgen van een orgasme spelen deze hormonen een grote rol. Bij mannen spelen deze hormonen geen rol bij de eerste keer seks op een dag. Maar bij de tweede keer binnen een uur zijn de 'verliefdheidshormonen' al verbruikt en gaan de 'liefdeshormonen' het krijgen van zijn orgasme bepalen. Dat tweede orgasme komt langzamer tot stand, en duurt ook langer. De man kan het orgasme bij de tweede keer ook vertragen en sturen.
Het hebben van seks onder invloed van deze tweede groep hormonen vereist wel dat beide partners bewust voor deze mogelijkheid kiezen. Een man kan een orgasme onder invloed van de 'verliefdheidshormonen' niet omzeilen of voorkomen. Pas nadat hij klaargekomen is door deze hormonen kan hij bij een tweede keer vrijen gebruikmaken van de 'liefdeshormonen'.
{{Appendix}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>o3i7ctvjb4rwvw0esgv4t0tu760yyv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genieten van seks/Fabels over seks</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47005</id>
    <revision>
      <id>432226</id>
      <timestamp>2026-11-09T18:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>afgesplitst</comment>
      <origin>432226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2550" sha1="iax5g6ak3drxut1892btnijzpv5epi7" xml:space="preserve">{{Index Genieten van seks}}
Over seks bestaan vele {{Wp|fabels|fabels}}. Fabels hebben vaak een kern van waarheid, maar hoeven niet juist te zijn. Sommige fabels over seks zijn zelfs geheel onjuist. Deze zorgen ervoor dat mensen, omdat de in hun seksleven niet kunnen voldoen aan wat de fabel claimt, onzeker worden of denken dat ze lichamelijke afwijkingen hebben. 
Drie fabels die veel onzekerheid teweegbrengen zijn:

=== De fabel van gelijktijdige orgasmes ===
Deze fabel stelt dat mannen en vrouwen altijd tegelijk klaarkomen. In de praktijk is dat bijna onmogelijk. Een man komt binnen enkele minuten tot een orgasme, als hij zijn penis in de vagina op en neer beweegt. Een vrouw krijgt alleen een orgasme als haar kittelaar lang genoeg, tien tot vijftien minuten, wordt gestreeld. Als de penis in de vagina zit wordt de kittelaar nauwelijks meer aangeraakt door het lichaam van de man. Een vrouw krijgt daarom meestal geen orgasme door een coïtus.

=== De fabel van de grote penis ===
Vaak wordt gesuggereerd dat een vrouw meer zou genieten van seks met een man met een grote dan met een man met een kleine penis. Medisch is dit niet waar. De gemiddelde lengte van de stijve penis van West-Europese mannen is tien tot zestien centimeter. De vagina is in de rusttoestand droog en acht centimeter diep.  Als de vrouw opgewonden is wordt de vagina vochtig en bijna twee keer zo diep. De G-spot bij vrouwen zit enkele centimeters voorbij de opening. Dit houdt dus in dat elke penis groter dan ongeveer acht centimeter lang genoeg is om de G-spot te stimuleren. Een penis korter dan ongeveer zestien centimeter zal bij penetratie in een vochtige vagina niet tegen de baarmoeder stoten.
Voor het genot dat een vrouw ondervindt zijn dus bijna alle penissen in erectie niet te kort en ook niet te lang

=== De fabel van het meest geschikte mannelijke lichaamsdeel om een vrouw een orgasme te geven ===
De meeste mensen zullen op de vraag wat zij denken dat het meest geschikte lichaamsdeel van een man is om een vrouw een orgasme te bezorgen antwoorden: de penis. De penis is echter evolutionair zo ontwikkeld dat deze in combinatie met de bouw van de vagina het meest geschikt is om een vrouw zwanger te maken. Ook is de penis het enige lichaamsdeel van de man om hem een orgasme te bezorgen. Maar een vrouw krijgt alleen een orgasme als haar kittelaar voldoende lang wordt gestimuleerd. Daarvoor  is een penis in erectie nauwelijks geschikt. Veel betere lichaamsdelen om een vrouw klaar te laten komen zijn de vingers of de mond en de tong.
{{Sub}}</text>
      <sha1>iax5g6ak3drxut1892btnijzpv5epi7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432229</id>
      <parentid>432226</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T18:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2549" sha1="oetqgo4p300h1lpoakxl2hkl0vku01t" xml:space="preserve">{{Index Genieten van seks}}Over seks bestaan vele {{Wp|fabels|fabels}}. Fabels hebben vaak een kern van waarheid, maar hoeven niet juist te zijn. Sommige fabels over seks zijn zelfs geheel onjuist. Deze zorgen ervoor dat mensen, omdat de in hun seksleven niet kunnen voldoen aan wat de fabel claimt, onzeker worden of denken dat ze lichamelijke afwijkingen hebben. 
Drie fabels die veel onzekerheid teweegbrengen zijn:

=== De fabel van gelijktijdige orgasmes ===
Deze fabel stelt dat mannen en vrouwen altijd tegelijk klaarkomen. In de praktijk is dat bijna onmogelijk. Een man komt binnen enkele minuten tot een orgasme, als hij zijn penis in de vagina op en neer beweegt. Een vrouw krijgt alleen een orgasme als haar kittelaar lang genoeg, tien tot vijftien minuten, wordt gestreeld. Als de penis in de vagina zit wordt de kittelaar nauwelijks meer aangeraakt door het lichaam van de man. Een vrouw krijgt daarom meestal geen orgasme door een coïtus.

=== De fabel van de grote penis ===
Vaak wordt gesuggereerd dat een vrouw meer zou genieten van seks met een man met een grote dan met een man met een kleine penis. Medisch is dit niet waar. De gemiddelde lengte van de stijve penis van West-Europese mannen is tien tot zestien centimeter. De vagina is in de rusttoestand droog en acht centimeter diep.  Als de vrouw opgewonden is wordt de vagina vochtig en bijna twee keer zo diep. De G-spot bij vrouwen zit enkele centimeters voorbij de opening. Dit houdt dus in dat elke penis groter dan ongeveer acht centimeter lang genoeg is om de G-spot te stimuleren. Een penis korter dan ongeveer zestien centimeter zal bij penetratie in een vochtige vagina niet tegen de baarmoeder stoten.
Voor het genot dat een vrouw ondervindt zijn dus bijna alle penissen in erectie niet te kort en ook niet te lang

=== De fabel van het meest geschikte mannelijke lichaamsdeel om een vrouw een orgasme te geven ===
De meeste mensen zullen op de vraag wat zij denken dat het meest geschikte lichaamsdeel van een man is om een vrouw een orgasme te bezorgen antwoorden: de penis. De penis is echter evolutionair zo ontwikkeld dat deze in combinatie met de bouw van de vagina het meest geschikt is om een vrouw zwanger te maken. Ook is de penis het enige lichaamsdeel van de man om hem een orgasme te bezorgen. Maar een vrouw krijgt alleen een orgasme als haar kittelaar voldoende lang wordt gestimuleerd. Daarvoor  is een penis in erectie nauwelijks geschikt. Veel betere lichaamsdelen om een vrouw klaar te laten komen zijn de vingers of de mond en de tong.
{{Sub}}</text>
      <sha1>oetqgo4p300h1lpoakxl2hkl0vku01t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Index Genieten van seks</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47006</id>
    <revision>
      <id>432256</id>
      <timestamp>2026-11-09T18:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Index basis  |titel  = [[Genieten van seks]]  |logo   =   |inhoud =  *[[Genieten van seks/Vrouwelijk geslachtsorgaan|Vrouwelijk geslachtsorgaan]] *[[Genieten van seks/Mannelijk geslachtsorgaan|Mannelijk geslachtsorgaan]] *[[Genieten van seks/De rol van hormonen|De rol van hormonen]]  *[[Genieten van seks/Fabels over seks|Fabels over seks]] }}&lt;noinclude&gt;  [[Categorie:Sjablonen index]] &lt;/noinclude&gt;'</comment>
      <origin>432256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="401" sha1="e71t46xg53zcklwvbrhnbuhpejcihbv" xml:space="preserve">{{Index basis
 |titel  = [[Genieten van seks]]
 |logo   = 
 |inhoud = 
*[[Genieten van seks/Vrouwelijk geslachtsorgaan|Vrouwelijk geslachtsorgaan]]
*[[Genieten van seks/Mannelijk geslachtsorgaan|Mannelijk geslachtsorgaan]]
*[[Genieten van seks/De rol van hormonen|De rol van hormonen]] 
*[[Genieten van seks/Fabels over seks|Fabels over seks]]
}}&lt;noinclude&gt;

[[Categorie:Sjablonen index]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e71t46xg53zcklwvbrhnbuhpejcihbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bestand:Wikibooks-wordmark-vi-2.svg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>47007</id>
    <revision>
      <id>432263</id>
      <timestamp>2026-11-09T19:51:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432264</id>
      <parentid>432263</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T19:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="333" sha1="3fw682oi3m7a1dw5yyhm3alvxxb67ef" xml:space="preserve">{{Informatie
 |Beschrijving   = als Wikibooks-wordmark-vi.svg, maar met witte achtergrond
 |Boek           = 
 |Bron           = Wikibooks-wordmark-vi.svg
 |Datum          = 9 nov. 2026
 |Auteur         = [[User:Erik Baas]]
 |Licentie       = PD
 |andere_versies = [[Afbeelding:Wikibooks-wordmark-vi.svg|120px]]
 |tools          =
}}</text>
      <sha1>3fw682oi3m7a1dw5yyhm3alvxxb67ef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432265</id>
      <parentid>432264</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T20:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Erik Baas heeft een nieuwe versie van [[Bestand:Wikibooks-wordmark-vi-2.svg]] geüpload</comment>
      <origin>432264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="333" sha1="3fw682oi3m7a1dw5yyhm3alvxxb67ef" xml:space="preserve">{{Informatie
 |Beschrijving   = als Wikibooks-wordmark-vi.svg, maar met witte achtergrond
 |Boek           = 
 |Bron           = Wikibooks-wordmark-vi.svg
 |Datum          = 9 nov. 2026
 |Auteur         = [[User:Erik Baas]]
 |Licentie       = PD
 |andere_versies = [[Afbeelding:Wikibooks-wordmark-vi.svg|120px]]
 |tools          =
}}</text>
      <sha1>3fw682oi3m7a1dw5yyhm3alvxxb67ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Milieu</title>
    <ns>14</ns>
    <id>47008</id>
    <revision>
      <id>432305</id>
      <timestamp>2026-11-10T07:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Cat |onderwerp={{Wp|Ecologie}} |detailomschrijving= |broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}''' |overig= }}  [[Categorie:Samenleving]]'</comment>
      <origin>432305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292" sha1="b22dlu9x5hbo080rgk7zqptog9i1323" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp={{Wp|Ecologie}}
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Samenleving]]</text>
      <sha1>b22dlu9x5hbo080rgk7zqptog9i1323</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432307</id>
      <parentid>432305</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JopkeB heeft pagina [[Categorie:Ecologie]] hernoemd naar [[Categorie:Milieu]]: Ecologie is te beperkt</comment>
      <origin>432305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292" sha1="b22dlu9x5hbo080rgk7zqptog9i1323" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp={{Wp|Ecologie}}
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Samenleving]]</text>
      <sha1>b22dlu9x5hbo080rgk7zqptog9i1323</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432312</id>
      <parentid>432307</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="amtqbtp8z643cddtxqhr1uf3i2bttu4" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp={{Wp|Milieu}}
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Samenleving]]</text>
      <sha1>amtqbtp8z643cddtxqhr1uf3i2bttu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432313</id>
      <parentid>432312</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T07:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorieën toegevoegd</comment>
      <origin>432313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="7ybrojg77r04d6wrx4b87atakgrksex" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp={{Wp|Milieu}}
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}

[[Categorie:Samenleving]]
[[Categorie:Biologie]]
[[Categorie:Toegepaste wetenschap]]</text>
      <sha1>7ybrojg77r04d6wrx4b87atakgrksex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Wonen</title>
    <ns>14</ns>
    <id>47010</id>
    <revision>
      <id>432332</id>
      <timestamp>2026-11-10T08:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Cat |onderwerp={{Wp|Wonen}} |detailomschrijving= |broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; [[:Categorie:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}''' |overig= }} [[Categorie:Mens en samenleving]]'</comment>
      <origin>432332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="360" sha1="0wz3vm45tguhqapn7kv20gp5ux527a2" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp={{Wp|Wonen}}
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; [[:Categorie:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}
[[Categorie:Mens en samenleving]]</text>
      <sha1>0wz3vm45tguhqapn7kv20gp5ux527a2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432335</id>
      <parentid>432332</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T08:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361" sha1="9tqxyveuzufiwsdje1fcgbqb57n9641" xml:space="preserve">{{Cat
|onderwerp={{Wp|Wonen}}
|detailomschrijving=
|broodkruimel= [[:Categorie:Alles|Alles]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek|Boek]] &amp;rarr; [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] &amp;rarr; [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] &amp;rarr; [[:Categorie:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] &amp;rarr; '''{{PAGENAME}}'''
|overig=
}}
[[Categorie:Mens en maatschappij]]</text>
      <sha1>9tqxyveuzufiwsdje1fcgbqb57n9641</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas/Status/sub</title>
    <ns>2</ns>
    <id>47011</id>
    <revision>
      <id>432360</id>
      <timestamp>2026-11-10T11:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '{{#IfEq:{{PAGESINCATEGORY:{{{1|}}}}}| 0  |[[Bestand:Solid green.svg|15px]]  |[[Bestand:Solid red.svg|15px]]  }} [[:Categorie:{{{1|}}}]]: {{PAGESINCATEGORY:{{{1|}}}}}'</comment>
      <origin>432360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165" sha1="ldciu46s6hwhhoia9yij0zqcqyrkz5j" xml:space="preserve">{{#IfEq:{{PAGESINCATEGORY:{{{1|}}}}}| 0
 |[[Bestand:Solid green.svg|15px]]
 |[[Bestand:Solid red.svg|15px]] 
}} [[:Categorie:{{{1|}}}]]: {{PAGESINCATEGORY:{{{1|}}}}}</text>
      <sha1>ldciu46s6hwhhoia9yij0zqcqyrkz5j</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>