Wikibooks:Zandbak

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="nl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikibooks</sitename>
    <dbname>nlwikibooks</dbname>
    <base>https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speciaal</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Overleg</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Gebruiker</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Overleg gebruiker</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikibooks</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Overleg Wikibooks</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Bestand</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Overleg bestand</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Overleg MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Sjabloon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Overleg sjabloon</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Overleg help</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Categorie</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Overleg categorie</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Transwiki</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Overleg transwiki</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Wikijunior</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Overleg Wikijunior</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Overleg module</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Wikibooks:Zandbak</title>
    <ns>4</ns>
    <id>21</id>
    <revision>
      <id>432433</id>
      <parentid>432150</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>test: For loop en Echo</comment>
      <origin>432433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1384" sha1="550mmog4o7o6u4zsu1u5j81lrc0gb5f" xml:space="preserve">{{For loop
 |&lt;br&gt;|dummy=1
 |call    = echo
 |pv      = 3
  |start  = 2025
  |stop   = 2027
  |by     = 1
 |prefix  = Jaar_
 |postfix = 
 |pc1n = 1
 |pc1v = pc1v
 |pc2n = 2
 |pc2v = pc2v
 |pc3n = 3
 |pc3v = pc3v
}}

----

&lt;!-- 1+1={{Add|1|1}} --&gt;

Subst: 1+1 = {{If|{{And|1|1}}|1|0}}{{If|{{Xor|1|1}}|1|0}}

&lt;!-- {{Xor|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}} --&gt;

Subst: {{And|{{Or|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}|{{Not|{{And|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}}}}}

test: Image Browsing beta feature (mobile only) - [[w:en:Russo-Ukrainian war]]
*6: De &lt;span style=&quot;color: #606060;&quot;&gt;grijze&lt;/span&gt; doelstellingen komen hier niet aan bod.
*8: De &lt;span style=&quot;color: #808080;&quot;&gt;grijze&lt;/span&gt; doelstellingen komen hier niet aan bod.
*a: De &lt;span style=&quot;color: #a0a0a0;&quot;&gt;grijze&lt;/span&gt; doelstellingen komen hier niet aan bod.

----
*Kookboek: {{WSBN data|Kookboek}}
*nl-2-26-000-00001: (fout) &lt;!-- {{WSBN data|nl-2-26-000-00001}} --&gt;
*count: {{WSBN data|count}}
*2: {{WSBN data|2}}
*21: {{WSBN data|21}}
*212: {{WSBN data|212}}

{{Wp|aap|noot|mies}}

&lt;templatestyles src=&quot;Wikibooks:Zandbak/style.css&quot; /&gt;{{Gebruikt TemplateStyles}}

&lt;div style=&quot;width: 12em; color: #404040; background: #d0d0d0;&quot;&gt;'''- 40 op d0 -'''&lt;/div&gt;

&lt;div class=&quot;test&quot;&gt;'''- TEST -'''&lt;/div&gt;

----

35°58'26.999&quot;N:  (fout1)
:{{#Invoke:Zandbak|coords|52°20'30&quot;N}}

==Subpagina's==
{{Special:PrefixIndex/Programmeren in BASIC/|hideredirects=1|stripprefix=1}}</text>
      <sha1>550mmog4o7o6u4zsu1u5j81lrc0gb5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Lerarenkamer</title>
    <ns>4</ns>
    <id>30</id>
    <revision>
      <id>432373</id>
      <parentid>432354</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Over de categoriestructuur van Categorie:Samenleving */ Change of plans + aanvullingen</comment>
      <origin>432373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34149" sha1="e0e6q99xmlntiuzv24nga711a4fhttx" xml:space="preserve">__NEWSECTIONLINK__{{Lerarenkamer}}&lt;!-- Bij archiveren deze regel laten staan aub. --&gt;&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

== Sjabloon:Portalen ==
Op [[Sjabloon:Portalen]] ontbreken nog &lt;del&gt;twee&lt;/del&gt; &lt;ins&gt;vier&lt;/ins&gt; icoontjes (voor &quot;Onderwijs&quot; en &quot;Esoterie&quot;), die heb ik ook in [[c:Category:Wikipedia_portal_icons,_SVG]] niet kunnen vinden. Help, please? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 apr 2026 14:03 (CEST)

== Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? ==
Kan [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] worden samengevoegd met [[:Categorie:Onderwijs]]? Bij die eerste staat nu maar één pagina en geen verwijzing naar de tweede, terwijl ik de indruk heb dat die tweede de hoofdcategorie is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 07:47 (CEST)

:En nu ik er nog eens beter naar kijk: 
:# Kan die éne pagina [[Een papieren cursus omzetten in een Wikibook]] omgezet worden naar twee pagina's (oftewel: kan het eerste deel een aparte pagina worden)? 
:# En kunnen die dan beide Help-pagina's worden? Daar lijken ze mij beter thuis te horen. Dan kan de [[:Categorie:Onderwijs en Opleiding]] helemaal vervallen.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 08:29 (CEST)

::0. Ja, ik heb Categorie:Onderwijs en Opleiding meteen maar verwijderd.
::1. Zal ik zsm. eens naar kijken.
::2. Hm, dat is niet wat de schrijver bedoeld heeft, en ik vind dat we dat moeten respecteren. - 
::PS. Ik heb nog steeds moeite met het woord &quot;Wikibook&quot;, en ik zou dat liever &quot;Wikiboek&quot; noemen (en dan ook ook ''overal'' op de site).
::[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:33 (CEST)
:::0. Dank
:::1. Ik wacht af.
:::2. OK
:::PS Duidelijk. Zal ik hem hernoemen naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:33 (CEST) {{Done}} ; Ik ga nu deze pagina omvormen naar een echt Wikiboek en aanvullen (in de geest van [[Handboek Wikimedia Commons]]); graag commentaar als dat niet de bedoeling is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2026 12:05 (CEST)
::::Ja, graag. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 20:18 (CEST)

== SPV inhoud-categorieën uitsluiten in [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] ==
Is er een mogelijkheid om categorieën voor &quot;inhoud&quot; (zoals [[:Categorie:Huisdierengids - inhoud]]) uit te sluiten van [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]? Ze bestaan niet zo specifiek in Wikidata, het is overzichtelijk genoeg om alleen de hoofdpagina (in dit geval [[Huisdierengids]]) op te nemen in Wikidata en het is veel werk om telkens ''&lt;nowiki&gt;{{Niet te koppelen}}&lt;/nowiki&gt;'' te moeten toevoegen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 aug 2026 11:51 (CEST)

:Een eenvoudige oplossing zou zijn om {{Tl|Niet te koppelen}} in te voegen in {{Tl|Sub}}, maar ''niet'' voor boeken als bv. [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], het [[Kookboek]], en mogelijk (veel?) meer; zulke uitzonderingen kunnen wel geprogrammeerd worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:04 (CEST)

::Het gaat me hier niet om de hoofdstukken (waarin {{Tl|Sub}} wordt gebruikt), want die moeten wat mij betreft wel gekoppeld kunnen worden en ook in de lijst verschijnen, ook als ze niet in Ecologisch tuinieren of Kookboek staan. Het gaat mij om de categorieën zelf. Misschien iets als: 
  If Categorienaam heeft/eindigt op &quot;- inhoud&quot;, then do not add this category to [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]
::(of iets soortgelijke, mijn basis-programmeerkennis dateert van tientallen jaren geleden, dus ik heb geen idee of dat hier de oplossing is of zelfs maar mogelijk is). --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 09:59 (CEST)

== Verwijdernominatie van lesmateriaal op Wikipedia ==
Op Wikipedia heeft een gebruiker in zijn gebruikersnaamruimte pagina's aangemaakt met lesmateriaal voor zijn studenten die op basis van artikelen in Wikipedia-opdrachten uitvoerden met/op Wikipedia. Een aantal van die pagina's zijn nu genomineerd om verwijderd te worden hier: [[w:Wikipedia:Te beoordelen pagina's/Toegevoegd 20260904]]. Misschien is het handig als er gebruikers van Wikibooks meekijken, mogelijk zijn ze beter op hun plek in Wikibooks. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 4 sep 2026 22:44 (CEST)

:@[[Gebruiker:Romaine]]: Ik heb de tip toegevoegd bij de discussie op Wikipedia (hij stond er al, maar summier, ik heb wat meer toelichting gegeven). Het lijkt mij aan de schrijver zelf om die pagina's over te hevelen en in te passen in de Wikibooks-structuur. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 sep 2026 05:51 (CEST)
::Inmiddels heeft de auteur in ieder geval een deel overgeheveld naar Wikibooks. Dus ik denk dat deze kwestie hier gesloten kan worden. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 06:28 (CEST)

== Save the date - auteursrechten - 6 februari 2027 ==
Het is nog even weg, maar please save the date. Op zaterdagmiddag 6 februari 2027 organiseren wij (@[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] en @[[Gebruiker:Vysotsky|Vysotsky]]) samen met {{Wp|Vereniging Wikimedia Nederland|Wikimedia Nederland}} een bijeenkomst in Utrecht. Op het programma alles wat je zou willen weten over auteursrechten op Commons. We hebben een gastspreker, Maarten Zeinstra, een expert op het gebied van auteursrechten. {{Wp|Event:Auteursrechten_2027|Hier staat het programma}}. Je kunt je ook alvast inschrijven als je erbij wilt zijn.

Heb je wensen, vragen en suggesties, gebruik dan {{Wp|Event talk:Auteursrechten 2027|de overlegpagina}} bij het evenement. 

Hopelijk tot ziens op 6 februari! Met rechtenvrije groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 13:30 (CEST)

:Ik heb de vrijheid genomen om de rode links om te zetten naar blauwe, hoop dat je dat niet erg vindt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 16:30 (CEST)
::Dank je hartelijk Jopke, heel fijn natuurlijk! Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 sep 2026 17:02 (CEST)

== Over [[Oudgriekse syntaxis]] en [[Oudgriekse vormleer]] ==
Het lijkt er op dat het Wikibook [[Oudgriekse syntaxis]] alleen bestaat uit een voorpagina en verder niets. Kopt dit? Zo ja: voorstel: hernoem hem naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], die al in het [[Sjabloon:Index Oudgrieks]] staat, maar nog een rode link heeft. Vervolgens zal die voorpagina omgevormd moeten worden tot een hoofdstuk dat bij dit Wikibook past. Idealiter vult iemand dit hoofdstuk aan tot een volwaardige tekst (maar ik heb geen verstand van Oudgrieks, dus dat laat ik aan iemand anders over). Heeft iemand hier bezwaar tegen of een beter idee? '''Half''' {{Done}}: pagina is hernoemd, maar ['''aktiepunt:'''] is nu een bijna blanco blad, dus nog inhoud nodig. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2026 07:33 (CEST)

Iets soortgelijks geldt voor [[Oudgriekse vormleer]]. Die is ietsje verder, maar is nog lang geen volwaardig Wikibook. Voorstel: voeg de bestaande hoofdstukken samen met soortgelijke hoofdstukken in [[Oudgrieks]], bekijk wat verder bewaard moet blijven en hevel ook dat over. Geef redirects aan het te vervallen boek en diens hoofdstukken. 

Ping [[Gebruiker:Aries3003|Aries3003]] + [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] - [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 sep 2026 12:00 (CEST)

:Dag JopkeB, wat mij betreft is hier niets op tegen. Ik heb jaren geleden het idee gehad om aan dit project te beginnen, maar door tijdsgebrek ben ik er helaas nooit echt aan toegekomen. Als ik ergens mee kan helpen, laat het dan maar weten.
:Groetjes, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 28 sep 2026 19:55 (CEST)
::Dank voor uw reactie, [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]], ik zet het op mijn To-do-lijst. Ik laat het weten als ik nog hulp nodig heb. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:17 (CEST)
::@[[Gebruiker:Wikibelgiaan]]: Stand van zaken/hulp gevraagd:
::# [[Oudgriekse syntaxis]] - is, zoals voorgesteld, overgeheveld naar [[Oudgrieks/Syntaxis van de zin]], maar is verder nog helemaal leeg, en heeft dan ook het predikaat &quot;beginnetje&quot;. ('''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''Dus wie hier iets van afweet, kan aan de slag!)
::# [[Oudgriekse vormleer/Naamwoorden]] - niet gelukt om in te voegen (te specifieke kennis voor nodig) '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u dat willen doen?
::# [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden|Het lidwoord]] - is ingevoegd in [[Oudgrieks/Blok 1/A-Lidwoorden]] '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;''' zou u willen controleren of er nu geen nonsens staat?
::# Over [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]]: 
::## het eerste deel is overgeheveld naar de nieuwe pagina [[Oudgrieks/Vormleer]] en ook de Index daarop aangepast;
::## het tweede deel is overgeheveld naar [[Oudgrieks/Een korte geschiedenis/Een korte geschiedenis]] (nieuwe pagina);
::## het deel met de literatuur is vooralsnog blijven staan; de genoemde werken lijken mij verouderd; '''&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: black;&quot;&gt; * &lt;/span&gt;'''kunnen deze twee blokken worden verwijderd? Zo nee: waarnaar kunnen ze worden overgeheveld?
::'''Nog doen''': redirect maken in [[Oudgriekse vormleer/Inleiding en inhoud]] en [[Oudgriekse vormleer]] als die leeg zijn. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 9 okt 2026 12:46 (CEST)
:::Beste [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], dit ziet er alvast goed uit! Ik heb een paar wijzigingen aangebracht om de sectie &quot;Naamwoorden&quot; op een logische plek in te voeren. De sectie over &quot;Het lidwoord&quot; lijkt me in elk geval correct. Het onderdeeltje met de literatuur is inderdaad een beetje verouderd, maar misschien beter om deze even te laten staan zodat ze kan aangevuld worden. Als ik even tijd heb, wil ik wel even kijken. [[Gebruiker:Wikibelgiaan|Wikibelgiaan]] ([[Overleg gebruiker:Wikibelgiaan|overleg]]) 12 okt 2026 00:30 (CEST)

== Over de categoriestructuur van [[:Categorie:Samenleving]] ==
Er bestaan drie op het eerste gezicht nauw verwante begrippen, waarvan voor mij de verschillen niet duidelijk zijn:
* [[:Categorie:Samenleving]] en twee van zijn subcategorieën:
* [[:Categorie:Mens en maatschappij]]
* [[:Categorie:Humane samenleving]]
Kan iemand duidelijke omschrijvingen van deze begrippen geven, waarbij de verschillen (voor het categoriseren van Wikiboeken) goed afgebakend zijn? Welke Wikiboeken horen in welke categorie? Of, nog liever: kunnen deze drie categorieën worden samengevoegd? Zoveel staat er (nog) niet in. 

'''Voorstel''' voor die laatste situatie: Maak [[:Categorie:Mens en maatschappij]] voorlopig de hoofdcategorie (net als in Wikipedia) en verplaats de subcategorieën en pagina's uit [[:Categorie:Samenleving]] en [[:Categorie:Humane samenleving]] naar deze categorie. De categorieën ''Samenleving'' en ''Humane samenleving'' kunnen dan vervallen. Als er in de toekomst toch teveel onderdelen ontstaan, kan men naar de dan geldende inzichten een of meer nieuwe sub-categorieën maken.

Als er geen reacties zijn zal ik omstreeks eind oktober 2026 dit voorstel gaan uitvoeren. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 15:04 (CEST)

:Ik denk dat jij meer inzicht in deze materie hebt dan ik, dan zou ik me er eerst eens goed in moeten verdiepen en daar ontbreekt me nu even de fut voor. Ga gerust je gang als je mogelijkheden ziet om Wikibooks te verbeteren, ik heb er alle vertrouwen in. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 00:39 (CEST)
::Dank voor het vertrouwen. Ik wacht nog even andere reacties af en ga er dan mee aan de slag. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 29 sep 2026 10:21 (CEST)

Voortschrijdend inzicht: [[:Categorie:Samenleving]] blijft, maar wordt de hoofdcategorie van alle onderwerpen die vermeld staan op [[Boekenplank:Samenleving]].&lt;br&gt;
{{Done}}:
* Subcategorieën uit [[:Categorie:Humane samenleving]] overgeheveld naar [[:Categorie:Mens en maatschappij]] en verwijderingsverzoek ingediend.
* Ervoor gezorgd dat [[Boekenplank:Samenleving]] en [[:Categorie:Samenleving]] dezelfde wikiboeken en subcategorieën bevatten.
* Ontbrekende kruimelpaden toegevoegd aan categorieën en andere updates uitgevoerd.
'''=&gt;''' Opendstaand actiepunt: de &quot;Inhoud-categorieën&quot; mogen slechts in één categorie geplaatst worden: Alleen in de [[:Categorie:Inhoud]], en niet in een inhoudelijke categorie. 
* Deze inhoudscategorieën moeten hierop nog worden aangepast. 
* Deze regel moet opgenomen worden in een handleiding.
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 15:52 (CET)

== Nog steeds dubbellicentie voor Wikibooks? ==
Worden (nieuwe) teksten in Wikibooks nog steeds onder een dubbellicentie geplaatst (GNU/GFDL/GNU/FDL en CC-BY-SA)? Volgens [[Wikibooks:Auteursrechten]] nog wel. Persoonlijk zou ik het handiger vinden om ze alleen onder de licentie CC-BY-SA te plaatsen, net als Commons en Wikipedia. (Want betekent dit dat afbeeldingen uit Commons nu ook onder de dubbellicentie op Wikibooks worden gepubliceerd? En dat teksten die uit Wikibooks worden overgenomen in Wikipedia plotseling een dubbellicentie nodig hebben?) Onderaan Wikibooks staat trouwens wel alleen de licentie CC-BY-SA genoemd, dat zou betekenen dat alleen de tekst in [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]] hoeven te worden aangepast. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 12:31 (CEST)
:Van licenties heb ik geen kaas gegeten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:12 (CEST)
:@[[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] en @[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] weten jullie het antwoord wel? Zo niet: waar kan ik dan terecht? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 05:00 (CEST)
::Als je kijkt [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use#7._Licensing_of_Content op de gebruiksvoorwaarden] zijn op Wikimedia projecten nog steeds die twee licenties tegelijk mogelijk. Ik meen dat GFDL voor bepaalde content voordelen heeft, maar het lijkt me prima om elders advies te vragen. Bedankt voor de ping trouwens! [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 10:23 (CEST)
:::[[Gebruiker:Ellywa]]: Dank voor je reactie. Waar of bij wie zou ik elders advies kunnen vragen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2026 16:50 (CEST)
::::Ik kan je daar niet bij helpen. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Comparison_of_GFDL_and_CC_BY-SA hier] staat een vergelijking. Maar we kunnen wat mij betreft de situatie van de Engelstalige Wikibooks overnemen, als daar wel CCBYSA als enige geldt, heb ik niet uitgezocht. GFDL is in elk geval onhandig bij hergebruik, zie het gelinkte stuk. [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 20 okt 2026 17:02 (CEST)
:::::[[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]]: Dank voor je reactie. 
:::::De Engelstalige Wikibooks heeft dezelfde tekst over licentie onderaan elke pagina staan als de Nederlandstalige: als licentie wordt alleen Creative Commons Attribution-ShareAlike License vermeld, niet de GFDL. Zie bijvoorbeeld [[b:en:Main Page|Main Page]]
:::::Ik heb nog even verder gespit en zag dat je zelf op [[Wikibooks:Info]] op 28 jan 2016 de GNU-licentie hebt verwijderd en alleen de  Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen licentie hebt laten staan, zie https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Wikibooks%3AInfo&amp;diff=300490&amp;oldid=294437. Ik neem aan dat je dat niet zomaar zelf hebt verzonnen, maar dat daar aanleiding voor was. 
:::::Dit brengt mij tot de conclusies: 
:::::# Voor de NL-WB, in ieder geval vanaf 28 jan 2016, geldt voor nieuwe bijdragen alleen de CCBYSA-licentie en niet langer een dubbellicentie. 
:::::# Beleids- en instructie-pagina's waarop de dubbellicentie/GNU/GFDL/GNU/FDL-licentie nog staat vermeld, moeten worden aangepast naar enkel de CCBYSA-licentie.
:::::Ben je het hiermee eens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 okt 2026 05:33 (CEST)
::::::Dank je wel voor het uitzoeken. Ik denk dat ik het toen heb veranderd omdat NL WP ook overging naar CCBYSA. Akkoord met je voorstel, ook gezien de Engelstalige Wikibooks. Groet, [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 24 okt 2026 05:51 (CEST)
:::::::Gedaan: [[Wikibooks:Auteursrechten]] en [[Wikibooks:Dubbellicentie]]. Rest volgt later. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 11:12 (CET)

== Wat is het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ==
Wat is in Wikibooks het verschil tussen een [[:Categorie:Portaal]] en een [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? Wanneer gebruik je het één en wanneer het ander? Of kunnen ze worden samengevoegd tot één navigatietool? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 aug 2026 13:42 (CEST)
:Die vraag was in 2007 ook al aan de orde zag ik, zie [https://nl.wikibooks.org/wiki/Wikibooks:Lerarenkamer/Archief_2007#Opmerking hier] (de tweede alinea, vanaf &quot;Misschien zou het leuk zijn...&quot;).
:De functie van beide is inderdaad ongeveer gelijk, alleen het ''imago'' van de termen verschilt nogal. Ik vind &quot;portaal&quot; eerlijk gezgd een te groot woord, als het moest zou ik wsch. voor &quot;boekenplank&quot; kiezen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 okt 2026 23:54 (CEST)
::Ik zie dat er in 2007 een meerderheid was voor het vervangen van portalen door boekenplanken. Ik kies ook voor Boekenplank. Jammer dat er toen geen gevolg aan de uitkomst is gegeven. Kunnen we dat alsnog doen, eventueel door eerst hier nog een korte stemming te houden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 07:10 (CEST)
:::Dat klopt niet helemaal, het ging toen om de keuze tussen portaal en boekenplank als naam voor een ''nieuwe'' naamruimte.
:::Ik stem voor het houden van een nieuwe stemming. Maar... weet waar je aan begint, dit is geen kwestie van &quot;even&quot; de titels wijzigen! Een aantal portalen en boekenplanken hebben een zelfde of vergelijkbare titel, de meeste echter niet! Vergelijk:
:::*[[:Categorie:Boekenplank]] en 
:::*[[:Categorie:Portaal]]. 
::::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 13:28 (CEST)
::::Dank voor de waarschuwing. Ik heb ooit op Commons bijna alle categorieën met ''grey'' (Brits Engels) in de naam hernoemd naar ''gray'' (Amerikaans Engels) en dat waren er in ieder geval honderden, alleen de auto's heb ik overgeslagen. Dus zo'n 16 portalen hernoemen moet ook wel lukken. En de sjablonen moeten worden aangepast. 
::::Zal ik de stemming starten? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 19 okt 2026 17:04 (CEST)
:::::Graag. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2026 23:09 (CEST)

=====En dan zijn er ook nog...=====
:... [[:Categorie:Afdeling|Afdelingen]]. Wat voegt dit onderscheid toe, waartoe dient het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 22 sep 2026 11:09 (CEST)
::Dat is een onderdeel van de structuur van de [[Wikiversiteit:Structuur|Wikiversiteit]], zie ook [[:Categorie:Wikiversiteit]] en [[Wikiversiteit:Structuur]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 21:18 (CEST) &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(onderwerp opgesplitst))&lt;/span&gt;

&lt;div style=&quot;border: 1px solid green; padding: 5px;&quot;&gt;
=== Stemming [[:Categorie:Portaal|Portaal]] en/of [[:Categorie:Boekenplank|Boekenplank]]? ===
Aan: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;[[Gebruiker:A3 ]], [[Gebruiker:Adam Molnar1]], [[Gebruiker:Benedict Wydooghe ]], [[Gebruiker:Cabayi]], [[Gebruiker:Ch]], [[Gebruiker:CommonsDelinker]], [[Gebruiker:De Wikischim]], [[Gebruiker:Ellywa]], [[Gebruiker:EmausBot]], [[Gebruiker:Erik Baas]], [[Gebruiker:HistoriaNova27]], [[Gebruiker:Inge Devos]], [[Gebruiker:Innerstream]], [[Gebruiker:Jcb]], [[Gebruiker:Jcwf]], [[Gebruiker:Julie Luna]], [[Gebruiker:KarenVDSW]], [[Gebruiker:Kuddekop]], [[Gebruiker:Marloes28]], [[Gebruiker:Pommée]], [[Gebruiker:Sol451]], [[Gebruiker:Ton van der Zwet]], [[Gebruiker:Wikibelgiaan]], [[Gebruiker:Xqbot]], [[Gebruiker:Ziv]], [[Gebruiker:İmmortalanc]] (degenen die de afgelopen maand ten minste één handeling hebben uitgevoerd op Wikibooks, zie [[Speciaal:ActieveGebruikers]])&lt;/span&gt;
:En: &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{Ping|BeeBringer}}, {{Ping|Pbuddenberg}}, {{Ping|PBuddenberg}}, {{Ping|Bdijkstra}}, {{Ping|J.Grandgagnage}}, {{Ping|KKoolstra}}, {{Ping|Mattias.Campe}}, {{Ping|T.vanschaik}}, {{Ping|Siebrand}}, {{Ping|Romaine}}, {{Ping|Ciell}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 13:43 (CET)&lt;/span&gt;

De conclusie uit bovenstaande discussie ''Wat is het verschil tussen een Portaal en een Boekenplank?'' is dat de functie van beide vrijwel gelijk is. En beide deelnemers aan de discussie zijn vóór het samenvoegen van beide concepten, waarbij Boekenplanken worden behouden en de naamruimte Portaal gaat verdwijnen. 

Voordat we rücksichtloos onze gang gaan, willen we eerst weten hoe jullie daarover denken. Daarom houden we hier een Stemming voor ''geregistreerde gebruikers''. Zet je naam achter één van deze vier mogelijkheden en laat eventueel commentaar achter. Meeste stemmen gelden. De stemming sluit op 26 november 2026.

==== Vóór alleen Boekenplanken behouden ====
# [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET) Past het beste bij Wikibooks
# [[Gebruiker:Ellywa|Ellywa]] ([[Overleg gebruiker:Ellywa|overleg]]) 26 okt 2026 13:36 (CET) Prima.
# [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 15:16 (CET)
# [[Gebruiker:t.vanschaik|T.vanSchaik]] ([[Overleg gebruiker:t.vanschaik|overleg]]) 29 okt 2026 21:36 (CET), eerlijk gezegd portalen nooit bekeken.

==== Vóór alleen Portalen behouden ====
# ...
#
==== Vóór beide behouden ====
# ...
#
==== Geen mening ====
# ...
#
&lt;/div&gt;
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 okt 2026 06:10 (CET)

===Opmerkingen en discussie===
====Naamruimte &quot;Portaal&quot; hernoemen====
Het lijkt me beter om de naamruimte &quot;Portaal&quot; niet op te heffen, maar te hernoemen naar &quot;Boekenplank&quot;. Dat is nu al een pseudo-naamruimte, zie bv. [[Boekenplank:Diversen]], maar de pagina's staan in feite in de hoofdnaamruimte, wat mi. niet correct is. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 okt 2026 14:04 (CET)

:Zo te zien zijn er geen naamruimtes hiervoor gedefinieerd, zie bv het uitklapmenu van de recente wijzigingen of de zoekfunctie. Het lijkt me het beste om na besluit hierboven een echte naamruimte hiervoor aan te vragen. Het andere voorvoegsel kan dan een aliasnaamruimte worden die naar de echte naamruimte verwijst (ook via Phabricator aan te vragen). [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:47 (CET)
::Pffft... Ik heb waarschijnlijk ooit eens (toen ik &quot;nieuw&quot; was op Wikibooks) aangenomen dat &quot;Portaal&quot; hier een echte naamruimte was, en heb dat ''dus'' nooit gecheckt. Oeps... ;-) – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 11:46 (CET)

====Inhoud van de portalen====
Wat me opvalt bij het vergelijken van portalen met boekenplanken is dat er inhoudelijk een verschil is. Boekenplanken bestaan vooral uit een overzicht van boeken, terwijl portalen vaak een hele uitlegtekst hebben. De stemming hierboven lijkt mij nu vooral te gaan over welke naam er gebruikt moet gaan worden. Maar inhoudelijk is er ook een verschil, zie bv [[Portaal:Esoterie]], [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]] [[Portaal:Onderwijs]] en [[Portaal:Jazz]]. [[Gebruiker:Romaine|Romaine]] ([[Overleg gebruiker:Romaine|overleg]]) 27 okt 2026 01:52 (CET)

:Als we beide begrippen naast elkaar willen laten bestaan, hebben we definities nodig van wat binnen Wikibooks wordt beschouwd als een Portaal en Boekenplank, en wat de verschillen er tussen zijn. Want op de door Romaine genoemde portalen staan zoveel teksten, uitleg en rode links dat ik ze niet meer als portalen zou willen beschouwen. In hoeverre kunnen Boekenplanken teksten, uitleg en rode links bevatten? En hoe noodzakelijk zijn rode links in een portaal/boekenplank, we hebben immers ook [[Wikibooks:Gewenste hoofdstukken en boeken]].
:* [[Portaal:Esoterie]]: de tekst behoort m.i. thuis in een inleiding in een boek over [[Esoterie]]. [[Westerse esoterie]] ontbreekt in het rijtje en een verwijzing naar [[:Categorie:Esoterie]] zou niet misstaan. En dan kan hij prima hernoemd worden naar Boekenplank.
:* [[Portaal:Allochtone talen in Nederland]]: op zich een mooi overzicht, maar er staan voornamelijk rode links in, ik vermoed dat de cijfers verouderd zijn en er ontbreken talen, zoals (Syrisch-)Arabisch, Amhaars/Amharisch (officiële taal in Ethiopië), Pools en Roemeens. Kunnen we dit nog bestempelen als een (betrouwbaar) Portaal? En behoort hij niet hernoemd te worden naar &quot;Migrantentalen in Nederland&quot; nu de term &quot;Allochtoon&quot; uit de gratie is? Kortom: wie gaat portalen onderhouden die aan veroudering onderhevig zijn? 
:* [[Portaal:Onderwijs]]: afgezien van de eerste paragraaf past de rest prima in een Boekenplank. Maar er staan nu voornamelijk rode links en verwijzingen naar Wikiversity (allemaal rode links), die ik vertaal naar [[Wikiversiteit]], waarvan mij nooit duidelijk is geworden waarom die überhaupt bestaat binnen Wikibooks/wat de meerwaarde ervan is en waarom de (schaarse) boeken erin niet gewoon in de hoofdcategorieën kunnen staan (enkele staan daar al). Leerplannen (allemaal rood) wijzigen frequent en zijn dus snel verouderd. De tabel in &quot;Per graad&quot; bevat nu geen links en de kolom Nederland kan wel een update/uitbreiding gebruiken (zoals groepen 1-8 in het basisonderwijs en onderscheid tussen vmbo, mbo en hbo voor beroepsonderwijs en tussen hbo  en universiteit voor hoger onderwijs, wellicht aangevuld met de verschillende overstapmogelijkheden/stapelen). Het overzicht &quot;Per graad&quot; (niveau) lijkt mij op zich wel nuttig om te houden: onderbrengen bij het wikiboek [[Onderwijsniveau]]? Anders invoegen in het Wikipedia-artikel {{Wp|Onderwijsniveau}} (wat nu alleen over Vlaanderen gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden)?
:* [[Portaal:Jazz]]: teveel tekst. Die tekst hoort m.i. thuis in een boek over Jazz in het algemeen: inleiding, wat zijn de kenmerken, wat zijn de verschillen met andere genres, geschiedenis, vertakkingen/verschillende stijlen binnen jazz, hoogtepunten, e.d. En dan is de vraag of hij als portaal/boekenplank behouden moet blijven omdat m.i. de [[:Categorie:Jazz]] meer informatie biedt.
:[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 okt 2026 07:21 (CET)

== Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[Boekenplank:Wikijunior]] en [[Wikibooks:Junior boeken]] worden samengevoegd? Ze bevatten nagenoeg dezelfde informatie. Dan hoef je ze niet op twee plaatsen bij te houden en kunnen ze ook niet meer uit elkaar gaan lopen (de eerste bevat nu vijf boeken meer dan de tweede). [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 02:22 (CET)
:Dat zou inderdaad wel moeten ja, maar beide zijn qua opmaak dermate verschillend dat zulks niet eenvoudig te realiseren valt. En aangezien de ene deel uitmaakt van de reeks boekenplank-sjablonen en de andere op de voorpagina staat is aanpassing van de layout geen optie. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 15:01 (CET)
::Dank voor het uitzoeken, hier had ik niet aan gedacht. 
::Hoe krijgen we beide nu gelijk? Een pagina [[Help:Wikijunior]] of iets dergelijks maken en dit daar vermelden? Of beter in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]] opnemen? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 nov 2026 16:48 (CET)
:::Nog niet over nagedacht. Ik weet alleen dat beide lijsten voorlopig nog even handmatig moeten worden gesynchroniseerd. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 17:20 (CET)
::::Voor nu heb ik beide lijsten gesynchroniseerd. Ik zal de actie opnemen in [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding]].
::::Er zijn nog wel drie losse hoofdstukken [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1]], [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2]] en [[:Categorie:Wikijunior:Wat wil jij later worden? - inhoud]]. Alledrie zonder voorpagina, alledrie uit 2007. Zo te zien allemaal beginnetjes, de eerste twee zijn lijsten zonder links, waarschijnlijk als basis voor leerplannen voor docenten, maar waar leerlingen niets mee kunnen, de derde alleen een formulier dat leerlingen kunnen invullen. Wat moeten we hiermee? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 10:29 (CET)
:::::Doe maar weg, evenals [[Wikijunior:Wat wil jij later worden?/Logboek]]. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:16 (CET)

== Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? ==
Kunnen [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] en [[:Categorie:Handige Harry]] worden samengevoegd? Zo nee: waarom bestaan ze allebei? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 nov 2026 11:21 (CET)
:De tweede kan weg, de inhoud verschilt niet van die van de eerste. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 12:08 (CET)
:{{Done|Genomineerd}}. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:32 (CET)

== Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen ==
Ik dacht alleen [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] te updaten en verder af te maken. Maar al doende en zoekende kom ik een wildgroei tegen aan pagina's voor beginnelingen op Wikibooks, die we allemaal moeten onderhouden en die dubbelingen bevatten:
* [[Wikibooks:Info]] - inleiding op Wikibooks (uitgebreidere tekst dan bovenaan op de voorpagina); links op o.a. ± 3.000 vandalisme-accounts en ruim een dozijn andere Wikibooks-pagina's.
* [[:Categorie:Help]] - nuttig, moet vooral blijven, inclusief ale pagina's erin (wellicht dat een enkeling kan worden samengevoegd en/of ge-update, maar dat is van later zorg).
* [[Wikibooks:Welkom]] - staat prominent (bovenaan) op de hoofdpagina - zoiets moet zeker blijven, maar wellicht aanpassen/uitbreiden met:
** [[Help:Hoe kan ik meedoen]] - wordt gelinkt naar duizenden Overlegpagina's van accounts en nog enkele tientallen andere pagina's.
** [[Wikibooks:Instructies]] - staat ook met een prominente link op de voorpagina. Voorstel: zoveel mogelijk onderdelen onderbrengen in Help-pagina's en steeds daarnaar verwijzen (al mee begonnen) + samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] + [[Wikibooks:Help]].
** [[Wikibooks:Help]] - staat in de linkerkolom op elke pagina en bevat een overzicht met plekken waar je met vragen terecht kunt en een overzicht van Help-pagina's (als in het Kookboek). Voorstel: samenvoegen met [[Wikibooks:Welkom]] en [[Wikibooks:Instructies]].
* [[Help:Veelgestelde vragen]] - ik ben persoonlijk geen fan van FAQ's, heb ze liever in Help-pagina's, maar dat is ongetwijfeld een kwestie van smaak en gewoonte - het is in ieder geval weer een extra pagina om te zoeken om je vraag beantwoord te krijgen, wat voor eindgebruikers verwarrend kan zijn, ik heb liever alles op één duidelijke plek. Voorstel: de vragen omzetten in Help-pagina's of samenvoegen met bestaande Help-pagina's.
* [[Wikibooks:Gebruikersportaal]] - staat in de linkerkolom op elke pagina - OK, behouden - biedt meer info dan alleen hulp voor nieuwelingen.
* [[:Categorie:Wikibooks]] - bevat ook instructiepagina's die gericht zijn op eindgebruikers. Voorstel: hernoem die naar echte Help-pagina's (of samenvoegen met bestaande Help-pagina's over hetzelfde onderwerp) en breng ze onder in [[:Categorie:Help]], zodat al die losse pagina's, elk over één onderwerp (Help/hulp), bij elkaar staan. Laat de rest (o.a. onderhoudspagina's en beleid) er blijven staan.
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek]] - nuttig stappenplan voor docenten die hun eigen syllabus of ander lesmateriaal willen onderbrengen in Wikibooks, waarbij alle aspecten op een gestructureerde manier aan bod komen, en sommige hoofdstukken ook als checklist kunnen dienen. 
En nu heb ik er vast nog enkele over het hoofd gezien. 

Wat vinden jullie? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 15:13 (CET)
:Reken in deze niet op mij, mijn hoofd en mijn todo-lijst zijn vol. Overvol. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:38 (CET)

== Kunnen [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] en [[Plato]] worden samengevoegd? ==
Kunnen het hoofdstuk [[Bekende filosofen uit de geschiedenis/Plato]] en het wikiboek [[Plato]] worden samengevoegd? 
{{Ping|J.Grandgagnage}} Of anders: wat zijn kenmerkende verschillen tussen beide werken waardoor ze afzonderlijk moeten blijven? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 12:35 (CET)</text>
      <sha1>e0e6q99xmlntiuzv24nga711a4fhttx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikibooks:Te verwijderen pagina's</title>
    <ns>4</ns>
    <id>51</id>
    <revision>
      <id>432391</id>
      <parentid>432349</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T23:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kandidaten voor directe verwijdering */</comment>
      <origin>432391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6788" sha1="qd8vto9e7u0spj4eely00avg6s98mk6" xml:space="preserve">{{TOC zonder automatische nummering}}
== Uitleg ==
{{Te verwijderen pagina's}}

&lt;!--Niet verwijderd... een week laten staan--&gt;

== Archief ==
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; margin: 3px 0 5px 10px;&quot;&gt;
*[[Wikibooks:Logboek verwijderde pagina's|2004]] &amp;middot; {{Archieflinks|vanaf=2014}}
*[[Speciaal:Logboeken/delete|Verwijderingslogboek]]
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Voorbeeld:
== Jaar ==
=== Maand ===
====Toegevoegd dd-mm, te verwijderen op of na dd-mm+1 ====
*[[Paginatitel]] - wiu 
--&gt;

==2026==
===september===
====Toegevoegd 24 september, te verwijderen op of na 24 oktober====
* [[Iluthien]], het hele boek. Ik kon over deze taal via Wikidata en Google niets vinden, uitgezonderd op Google dit Wikibook. Toen ik verder googelde met de letters uit [[Iluthien/Uitspraak en Alfabet]] (Arlı Etlı Imnı Orlı Urlıd Eyvhen), bleek Turks of Azerbeidzjaans het meest voor de hand liggende, vanwege de ı (i zonder puntjes), dus niks Keltisch. Deze letters bleken ook nog eens afkomstig uit een bekende islamitische gebedstekst of religieuze formule in het Arabisch, opgeschreven met het Turkse alfabet. Dus ik heb sterk het vermoeden dat deze taal een verzinsel is van de eerste auteur, [[Gebruiker:Den Eddy en de Jos]] (in 2010, daarna zijn door hen geen wijzigingen meer aangebracht, ook niet elders op Wikibooks, zie https://nl.wikibooks.org/wiki/Speciaal:Bijdragen/Den_Eddy_en_de_Jos), die ons probeerde wat op de mouw spelden. 
:PS Is het misschien een idee om in [[Wikibooks:Missie, visie en uitgangspunten]] iets te vermelden over het soort onderwerpen dat is toegestaan? Dat Wikibooks alleen bedoeld is voor studie-, leer- en handboeken, handleidingen, instructies en naslagwerken? Niet voor essays, zelfgeschreven romans en andere verzinsels? Dat het om werkelijk bestaande onderwerpen moet gaan? Ik kon daar nu niets over vinden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 07:35 (CEST)
*:{{Done}} - Vanwege alle serieuze twijfel heb ik dit hele boek maar versneld verwijderd. Er moet immers voor alles worden voorkomen dat er onjuiste/misleidende zaken in de hoofdnaamruimte staan. Mocht de aanmaker hier ooit nog eens terugkomen, dan kan die zelf desgewenst verzoeken om herplaatsing. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:39 (CEST)

&lt;s&gt;* [[Kaartspel/Groenjassen]] - Eerder al door een anonieme gebruiker voorzien van &quot;nuweg&quot;, staat nu alsnog ter discussie na een opmerking van JopkeB.&lt;/s&gt;&lt;br&gt;
:&lt;s&gt;Copy/paste van een andere wiki, met taalfouten en ontbrekende sjablonen. Kan, met wat moeite, een deel van een Wikiboek worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 24 sep 2026 18:58 (CEST)&lt;/s&gt; - Reeds verwijderd (Ellywa, 24 sep 2026) wgs. schending van auteursrechten. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 sep 2026 10:39 (CEST)

====Toegevoegd 27 september, te verwijderen op of na 27 oktober====
* [[:Categorie:Geesteswetenschappen]] - Lege categorie. Hierin zouden eigenlijk de categorieën voor Taal, Literatuur, Filosofie, Geschiedenis en Kunst moeten komen, maar dan kan iemand zonder wetenschappelijke opleiding die categorieën niet meer vinden. Dus wat mij betreft blijven die subcategorieën als zelfstandige categorieën direct onder [[:Categorie:Boek naar thema]] gerangschikt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 sep 2026 13:37 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 september, te verwijderen op of na 28 oktober====
* [[:Categorie:Module fysica]] - Overbodige categorie. Hij bevatte twee onderdelen: [[Fysica]] en [[Fysica/Arbeid energie vermogen]]. De eerste heb ik verplaatst naar [[:Categorie:Natuurkunde]], waar hij thuishoort. Uit de tweede heb ik hem verwijderd omdat die ook al in [[:Categorie:Fysica - inhoud]] staat. Nu is deze categorie leeg en ik heb geen idee waarvoor hij gebruikt zou kunnen worden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 13:24 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 oktober, te verwijderen op of na 28 november====
* [[:Categorie:Bestand per boek]]
** Alle 34 (!) bestanden op Wikibooks staan ook al in 
*** [[:Categorie:Bestand naar licentie]] (7 C) en
*** [[:Categorie:Bestand naar type]] (5 C).
** Veruit de meeste bestanden komen van Commons, en verschijnen dus niet in deze categorie.
::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 28 okt 2026 15:52 (CET)

===november===
====Toegevoegd 1 november, te verwijderen op of na 1 december====
*[[Afdeling:Bijbelwetenschap]] en [[Faculteit:Bijbelkunde OT]] – Geen inhoud meer, sinds [[Cursus:Inleiding Oude Testament|de enige pagina]] in 2010 verwijderd is. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 13:14 (CET)

====Toegevoegd 4 november, te verwijderen op of na 4 december====
*[[:Categorie:Handige Harry]] – Heeft de zelfde inhoud als [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:31 (CET)
*:Mee eens. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 16:14 (CET)

====Toegevoegd 8 november, te verwijderen op of na 8 december====
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken]] - oorspronkelijke inhoud is opgenomen in [[Help:Afbeeldingen]]. Dit hoofdstuk is daarmee overbodig geworden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 nov 2026 13:35 (CET)
:{{Done|Verwijderd}} Geen discussie nodig: je eigen produkt én de inhoud is verplaatst. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 nov 2026 17:01 (CET)

====Toegevoegd 10 november, te verwijderen op of na 10 december====
*[[Maatschappijleer/'Verwarde tijden!’ die om richting vragen - Sybrand Buma]] - bevat alleen een externe link, die bovendien niet meer werkt.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 11:59 (CET)

== Kandidaten voor directe verwijdering ==
* ..

Hier worden maximaal 10 kandidaten voor directe verwijdering geplaatst:
{{Kolommen automatisch
|style=border: 1px solid silver; padding-left: 5px;
|inhoud=
&lt;dynamicPageList&gt;
category  = Wikibooks:Nuweg
mode      = ordered
count     = 10
redirects = include
&lt;/dynamicPageList&gt;
}}
* [[:Categorie:Wikibooks:Nuweg|Klik hier]] voor het volledige overzicht ({{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Nuweg}} pagina's en/of categorieën).

[[Categorie:Wikibooks]]</text>
      <sha1>qd8vto9e7u0spj4eely00avg6s98mk6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432400</id>
      <parentid>432391</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:26:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* november */ 11 november - 4x Wikijunior</comment>
      <origin>432400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7631" sha1="fhtx309nsukvjxv1ydhe0mre52kuq29" xml:space="preserve">{{TOC zonder automatische nummering}}
== Uitleg ==
{{Te verwijderen pagina's}}

&lt;!--Niet verwijderd... een week laten staan--&gt;

== Archief ==
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; margin: 3px 0 5px 10px;&quot;&gt;
*[[Wikibooks:Logboek verwijderde pagina's|2004]] &amp;middot; {{Archieflinks|vanaf=2014}}
*[[Speciaal:Logboeken/delete|Verwijderingslogboek]]
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Voorbeeld:
== Jaar ==
=== Maand ===
====Toegevoegd dd-mm, te verwijderen op of na dd-mm+1 ====
*[[Paginatitel]] - wiu 
--&gt;

==2026==
===september===
====Toegevoegd 24 september, te verwijderen op of na 24 oktober====
* [[Iluthien]], het hele boek. Ik kon over deze taal via Wikidata en Google niets vinden, uitgezonderd op Google dit Wikibook. Toen ik verder googelde met de letters uit [[Iluthien/Uitspraak en Alfabet]] (Arlı Etlı Imnı Orlı Urlıd Eyvhen), bleek Turks of Azerbeidzjaans het meest voor de hand liggende, vanwege de ı (i zonder puntjes), dus niks Keltisch. Deze letters bleken ook nog eens afkomstig uit een bekende islamitische gebedstekst of religieuze formule in het Arabisch, opgeschreven met het Turkse alfabet. Dus ik heb sterk het vermoeden dat deze taal een verzinsel is van de eerste auteur, [[Gebruiker:Den Eddy en de Jos]] (in 2010, daarna zijn door hen geen wijzigingen meer aangebracht, ook niet elders op Wikibooks, zie https://nl.wikibooks.org/wiki/Speciaal:Bijdragen/Den_Eddy_en_de_Jos), die ons probeerde wat op de mouw spelden. 
:PS Is het misschien een idee om in [[Wikibooks:Missie, visie en uitgangspunten]] iets te vermelden over het soort onderwerpen dat is toegestaan? Dat Wikibooks alleen bedoeld is voor studie-, leer- en handboeken, handleidingen, instructies en naslagwerken? Niet voor essays, zelfgeschreven romans en andere verzinsels? Dat het om werkelijk bestaande onderwerpen moet gaan? Ik kon daar nu niets over vinden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 24 sep 2026 07:35 (CEST)
*:{{Done}} - Vanwege alle serieuze twijfel heb ik dit hele boek maar versneld verwijderd. Er moet immers voor alles worden voorkomen dat er onjuiste/misleidende zaken in de hoofdnaamruimte staan. Mocht de aanmaker hier ooit nog eens terugkomen, dan kan die zelf desgewenst verzoeken om herplaatsing. [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:39 (CEST)

&lt;s&gt;* [[Kaartspel/Groenjassen]] - Eerder al door een anonieme gebruiker voorzien van &quot;nuweg&quot;, staat nu alsnog ter discussie na een opmerking van JopkeB.&lt;/s&gt;&lt;br&gt;
:&lt;s&gt;Copy/paste van een andere wiki, met taalfouten en ontbrekende sjablonen. Kan, met wat moeite, een deel van een Wikiboek worden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 24 sep 2026 18:58 (CEST)&lt;/s&gt; - Reeds verwijderd (Ellywa, 24 sep 2026) wgs. schending van auteursrechten. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 30 sep 2026 10:39 (CEST)

====Toegevoegd 27 september, te verwijderen op of na 27 oktober====
* [[:Categorie:Geesteswetenschappen]] - Lege categorie. Hierin zouden eigenlijk de categorieën voor Taal, Literatuur, Filosofie, Geschiedenis en Kunst moeten komen, maar dan kan iemand zonder wetenschappelijke opleiding die categorieën niet meer vinden. Dus wat mij betreft blijven die subcategorieën als zelfstandige categorieën direct onder [[:Categorie:Boek naar thema]] gerangschikt. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 27 sep 2026 13:37 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 september, te verwijderen op of na 28 oktober====
* [[:Categorie:Module fysica]] - Overbodige categorie. Hij bevatte twee onderdelen: [[Fysica]] en [[Fysica/Arbeid energie vermogen]]. De eerste heb ik verplaatst naar [[:Categorie:Natuurkunde]], waar hij thuishoort. Uit de tweede heb ik hem verwijderd omdat die ook al in [[:Categorie:Fysica - inhoud]] staat. Nu is deze categorie leeg en ik heb geen idee waarvoor hij gebruikt zou kunnen worden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 28 sep 2026 13:24 (CEST)
*: {{Done}} [[Gebruiker:De Wikischim|De Wikischim]] ([[Overleg gebruiker:De Wikischim|overleg]]) 25 okt 2026 00:41 (CEST)

====Toegevoegd 28 oktober, te verwijderen op of na 28 november====
* [[:Categorie:Bestand per boek]]
** Alle 34 (!) bestanden op Wikibooks staan ook al in 
*** [[:Categorie:Bestand naar licentie]] (7 C) en
*** [[:Categorie:Bestand naar type]] (5 C).
** Veruit de meeste bestanden komen van Commons, en verschijnen dus niet in deze categorie.
::– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 28 okt 2026 15:52 (CET)

===november===
====Toegevoegd 1 november, te verwijderen op of na 1 december====
*[[Afdeling:Bijbelwetenschap]] en [[Faculteit:Bijbelkunde OT]] – Geen inhoud meer, sinds [[Cursus:Inleiding Oude Testament|de enige pagina]] in 2010 verwijderd is. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 nov 2026 13:14 (CET)

====Toegevoegd 4 november, te verwijderen op of na 4 december====
*[[:Categorie:Handige Harry]] – Heeft de zelfde inhoud als [[:Categorie:Handige Harry - inhoud]] – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 15:31 (CET)
*:Mee eens. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 16:14 (CET)

====Toegevoegd 8 november, te verwijderen op of na 8 december====
* [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afbeeldingen gebruiken]] - oorspronkelijke inhoud is opgenomen in [[Help:Afbeeldingen]]. Dit hoofdstuk is daarmee overbodig geworden. --[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 nov 2026 13:35 (CET)
:{{Done|Verwijderd}} Geen discussie nodig: je eigen produkt én de inhoud is verplaatst. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 nov 2026 17:01 (CET)

====Toegevoegd 10 november, te verwijderen op of na 10 december====
*[[Maatschappijleer/'Verwarde tijden!’ die om richting vragen - Sybrand Buma]] - bevat alleen een externe link, die bovendien niet meer werkt.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 11:59 (CET)

====Toegevoegd 11 november, te verwijderen op of na 11 december====
Losse pagina's uit Wikijunior; allemaal zonder voorpagina en uit 2007. Zo te zien allemaal beginnetjes, de eerste twee zijn lijsten zonder links, waarschijnlijk als basis voor leerplannen voor docenten, maar waar leerlingen niets mee kunnen, de vierde alleen een formulier dat leerlingen kunnen invullen. Zie discussie op [[Wikibooks:Lerarenkamer#Kunnen Boekenplank:Wikijunior en Wikibooks:Junior boeken worden samengevoegd?]]. Het betreft:
* [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1]] 
* [[Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2]]
* [[:Categorie:Wikijunior:Wat wil jij later worden? - inhoud]], met als enige pagina:
* [[Wikijunior:Wat wil jij later worden?/Logboek]]
--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 nov 2026 05:25 (CET)

== Kandidaten voor directe verwijdering ==
* ..

Hier worden maximaal 10 kandidaten voor directe verwijdering geplaatst:
{{Kolommen automatisch
|style=border: 1px solid silver; padding-left: 5px;
|inhoud=
&lt;dynamicPageList&gt;
category  = Wikibooks:Nuweg
mode      = ordered
count     = 10
redirects = include
&lt;/dynamicPageList&gt;
}}
* [[:Categorie:Wikibooks:Nuweg|Klik hier]] voor het volledige overzicht ({{PAGESINCATEGORY:Wikibooks:Nuweg}} pagina's en/of categorieën).

[[Categorie:Wikibooks]]</text>
      <sha1>fhtx309nsukvjxv1ydhe0mre52kuq29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Veelgestelde vragen</title>
    <ns>12</ns>
    <id>2561</id>
    <revision>
      <id>432415</id>
      <parentid>431117</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1. Bijdragen aan de Wikibooks */</comment>
      <origin>432415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24753" sha1="8cjkjxr9bku5nufbus2mfvxb9mn0tsw" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

Bent u nieuw op Wikibooks, dan is de [[Wikibooks:Welkom|welkomstpagina]] zeer geschikt om te lezen. U kunt er veel informatie vinden, die relevant is voor iemand die nieuw is op een van de Wikimediaprojecten.
Maar u kunt natuurlijk ook links aanklikken op de [[hoofdpagina]], het [[Wikibooks:Gebruikersportaal|gebruikersportaal]] of de [[Speciaal:Recentchanges|recente wijzigingen]].

Als u erover nadenkt om ook iets bij te dragen, maar weet u niet precies wat en hoe, lees dan de pagina: [[Help:Hoe kan ik meedoen|hoe kan ik meedoen]].

====1. Bijdragen aan de Wikibooks====
----
=====Bovenaan de pagina staat er een knop ''bewerken'', mag ik daarmee zomaar veranderingen aanbrengen?=====
:Ja, dat mag zeker. Het is zelfs het centrale idee achter een [[Wikibooks:Wat is een wiki?|Wiki]], wat Wikibooks is. Doordat iedereen pagina's kan veranderen, kan iedereen zijn of haar kennis achterlaten. Als iemand onzin produceert, wordt dat meestal snel ontdekt door een van de vaste vrijwilligers en verbeterd of verwijderd.
:Nadat je de tekst hebt bewerkt: 
:* Klik onderaan op &lt;code&gt;Bewerking ter controle bekijken&lt;/code&gt;. Verbeter de tekst eventueel of vul nog iets aan.
:* Vermeld in de &lt;code&gt;Samenvatting&lt;/code&gt; kort wat je hebt veranderd.
:* Vink eventueel het vakje &lt;code&gt;Dit is een kleine bewerking&lt;/code&gt; aan, zie [[Help:Kleine wijziging]] voor welke situaties dit geldt.
:* &lt;code&gt;Deze pagina volgen&lt;/code&gt; staat standaard aangevinkt om attenderingen per e-mail te krijgen als iemand anders deze pagina bewerkt heeft (je hebt daarvoor wel een [[Help:Account|account]] nodig waarbij je e-mail-adres is ingevuld èn je moet ingelogd zijn). Je kunt ook aangeven hoe lang je dergelijke attenderingen voor deze pagina wilt krijgen. Als je dat niet wilt: vink het vakje uit.
:* Klik uiteindelijk op &lt;code&gt;Wijzigingen publiceren&lt;/code&gt;.

=====Waarom zijn sommige links rood en andere blauw?=====
:(Nog) niet bestaande pagina's worden aangegeven met een rode link (of indien expliciet gekozen een ? erachter), terwijl reeds ingevulde links blauw oplichten. Met [[Speciaal:Preferences|de voorkeuren]] is kunnen enkele opties ingesteld worden, indien ingelogd zijnde.

=====Hoe start ik een nieuwe pagina?=====
:Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken|Een nieuwe pagina aanmaken]].

=====Hoe kan ik een pagina bewerken?=====
:Zie [[Help:Overzicht tekstopmaak]]

=====Vertel me eens waarom ik mee zou moeten doen?=====
:Zie [[Wikibooks:Waarom meehelpen|Waarom zou ik meedoen?]] 

=====Zijn er richtlijnen en tips?=====
:Zie [[Help:Hoe kan ik meedoen|Hoe je mee kunt doen]].
:Meer uitgewerkte richtlijnen zijn bijvoorbeeld te vinden op [[Help:Het benoemen van een pagina|het benoemen van een pagina]] en [[Help:Boekstructuur|de opbouw van een boek]].
:Zie ook de [[Wikibooks:Afspraken|gemaakte afspraken]] en vooral [[Wikibooks:Voel je vrij en ga je gang|Voel je vrij en ga je gang]]!

=====Ik ben in een onderwerp geïnteresseerd, maar voel me niet zeker genoeg om er een nieuw artikel over te beginnen. Wat kan ik doen?=====
#Voeg uw onderwerp toe aan de pagina [[Wikibooks:Gewenste artikelen|Gewenste artikelen]].
#Begin die pagina toch maar, en voeg een opmerking toe met waarom u er niet zo zeker van bent.

=====Mag ik materiaal tussen projecten van Wikimedia Foundation Inc. zomaar kopiëren?=====
&quot;Zomaar&quot; mag niet, daar de &quot;naamsvermelding&quot; uit de [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.nl Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen] zo niet wordt gerespecteerd. In de bestandsgeschiedenis staat namelijk jouw naam, wat zou suggereren dat jij dat materiaal zelf hebt gemaakt. Dat wordt als een vorm van auteursrechtenschending gezien.

Bij gebruik van bestaande '''afbeeldingen''' uit [[w:Wikimedia Commons|Wikimedia Commons]] gebruik je normaal de file-tag en dan is naamsvermelding automatisch geregeld. Door te klikken op de afbeelding kan je informatie krijgen over de auteur, de licentie en de geschiedenis. Ook bij de pdf-export staat de oorspronkelijke auteur vermeldt.

Bij kopiëren van '''teksten''' uit bv. [[w:Wikipedia|Wikipedia]] is dit moeilijker dan bij afbeeldingen, daar er geen text-tag bestaat. Bovendien zal bij teksten sneller de nood ontstaan om deze aan te passen. Bij kopiëren van tekst kan je volgende zaken doen, om de licentie ook hier te respecteren:
* Er bestaat een speciale pagina voor het overnemen van teksten uit Wikipedia om deze als basis te gebruiken voor een pagina op Wikibooks, zie [[Wikibooks:Import]]. De bewerkingsgeschiedenis kan zo worden overgenomen.
* Met voetnoten kan je verwijzen naar de bron en oorspronkelijke auteurs. Het is beter om niet te linken naar het &quot;algemene&quot; artikel, omdat dit steeds wordt aangepast. Beter verwijs je naar de specifieke versie die je hebt gebruikt, door de link te nemen uit de geschiedenis van het Wikipedia-artikel. Zie bijvoorbeeld [[Infrastructuurplanning]] en [[Meten en onzekerheid]].

=====Hoe weet ik of ik bronmateriaal ''naar'' Wikibooks mag kopiëren? Er staat zo'n strenge waarschuwing bij: &quot;GEBRUIK GEEN MATERIAAL DAT BESCHERMD WORDT DOOR AUTEURSRECHT, TENZIJ U DAARTOE TOESTEMMING HEBT!&quot;. Geldt dat in mijn geval ook?=====
#De inhoud van Wikibooks valt onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Kort gezegd: tenzij het te kopiëren materiaal (1) publiek domein is (zodat het vrij is van wettelijk beschermend eigendomsrecht/copyright) of (2) net als Wikibooks valt onder dezelfde GNU Licentie, kunt u het naar alle waarschijnlijkheid niet gebruiken. Hebt u maar enige twijfel, gebruik het materiaal dan niet, of overleg eerst met de anderen op Wikibooks. Er is vast wel iemand die reageert.
#Dit wordt bepaald door [[wikibooks:Auteursrechten|auteursrecht]], die betrekking heeft op ''letterlijke'' stukken tekst, foto's en dergelijke. In principe heb je voor het overnemen hiervan toestemming nodig van de rechthebbende(n). Er zijn echter allerlei bijzondere gevallen:
#*Kale feiten kunnen zonder meer worden opgenomen, of in eigen woorden worden beschreven.
#*Veel (vaak historisch) materiaal maakt deel uit van het [[wikibooks:Publiek domein|publieke domein]], doordat beschermingstermijnen verstreken zijn, of niet meer te achterhalen valt wie rechthebbende(n) zijn. Zulk materiaal is vrij te gebruiken.
#*Mogelijk is er door rechthebbende(n) toestemming gegeven, kunt u deze vragen, of wordt materiaal verspreid onder voorwaarden die compatibel zijn met die van Wikibooks, de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]].
#*Voor bepaalde materialen is auteursrechtelijke bescherming niet, of slechts beperkt van toepassing. Dit geldt bv. voor veel overheidsinformatie zoals wetteksten of de troonrede.

:'''Let op:''' Een misvatting is dat er ''Copyright [[w:Copyrightteken|&amp;copy;]] jaartal'' bij een tekst zou moeten staan om auteursrechtelijke bescherming te hebben. Dat is niet zo, auteursrecht geldt ook zonder zo'n vermelding.

:Over het algemeen is het netjes (en nuttig) bronnen te vermelden, geef deze vooral in het artikel aan als je voor de inhoud ervan zwaar steunt op bepaalde boeken, ook als je er niet letterlijk uit citeert. Zie ook [[Wikibooks:Auteursrechten]]. Bij twijfel kunt u overleggen met anderen op Wikibooks, of raadpleeg een van de [[:en:Wikibooks:Mailing_lists|Wikibooks mailing lists]].

=====Is er een adres beschikbaar voor overleg buiten de Wikipagina-pagina's om?=====
:Ja,
:*[[:en:Wikibooks:Mailing_lists|Verschillende mailinglists]]
:*irc://irc.freenode.net/wikibooks (Het algemene IRC kanaal van Wikibooks, hoofdzakelijk Engelstalig.)

=====De NL van &quot;Wikibooks NL&quot;, staat dat voor &quot;Nederland&quot;?=====
:Nee, het staat voor &quot;Wikibooks Nederlandstalig&quot;. De Wikibooks zijn per taal ingedeeld, niet per land.

=====Is Wikibooks NL een Vlaamse digitale boekenverzameling of een Nederlandse?=====
:Het is een Nederlandstalige digitale boekenverzameling. Tussen Vlaanderen, Nederland en Suriname is er een [[w:Nederlandse Taalunie|taalunie]]. De scheidsrechter is het [[w:Woordenlijst Nederlandse Taal|groene boekje]].

=====Waarom zijn er geen reclamebanners en pop-ups op Wikibooks?=====
:Er zijn veel redenen, hier een paar;
:#Omdat de reclameboodschap de objectiviteit en neutraliteit van een artikel ongeloofwaardig maakt.
:#Omdat tegenwoordig de opbrengsten van reclame zo laag zijn dat het de moeite niet is.
:#Omdat dit een serieus project is en geen poging om een commerciële bibliotheek te openen.
:#Omdat de meeste van onze beste medewerkers dan zouden opstappen.
:#Omdat het dan veel moeilijker zou zijn om mensen te vinden die teksten en afbeeldingen ter beschikking willen stellen aan Wikibooks als we een commerciële indruk maken.
:#Omdat het niet nodig is. Wikibooks heeft geen echte geldproblemen.
:#Omdat er een plaats moet zijn waar objectieve informatie voorrang heeft op platte commercie.

====2. Over Wikibooks====
----
=====Wat is een Wiki?=====
:Zie [[Wikibooks:Wat is een wiki?|wat is een wiki?]]

=====Sinds wanneer bestaat de Wikibooks?=====
:Het Wikibooks-project is op 10 juli 2003, op initiatief van [[:en:User:Karl Wick|Karl Wick]] gestart en sinds 22 juli 2004 is er ook een Nederlandstalige versie van het project.

=====Wie is de eigenaar van Wikibooks?=====
:Er is de [[wikimedia:Home|Wikimediafoundation]] die voor alle projecten waaronder Wikibooks verantwoordelijk is en eigenaar is van de servers. De teksten in Wikibooks zijn vrijgegeven onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Dit betekent dat de &quot;eigenaar&quot; van de teksten de schrijver is, maar dat deze er slechts zeer weinig eigendomsrechten op kan laten gelden. Zolang men zich aan de voorwaarden van de licentie houdt (de voornaamste eis is dat verdere verspreiding ook weer onder dezelfde licentie valt), mag iedereen met de teksten doen en laten wat hij of zij wil.

=====Als iedereen alles mag wijzigen, hoe betrouwbaar is Wikibooks dan?=====
:Dat iedereen alles kan wijzigen is het concept van alle Wikimediaprojecten, waaronder ook Wikibooks. Zonder dit had Wikibooks nooit kunnen bestaan. Het is de sterkte en tegelijk de zwakte van het project. Iedereen die een fout ziet kan deze direct verbeteren. Ook is er een zeer actieve gemeenschap actief die waakt over de bewerkingen. Er zijn ook gebruikers die zich specifiek toeleggen op vandalismebestrijding. Lastposten krijgen een blokkering. Maar uiteindelijk kan er geen enkele garantie worden gegeven over de boeken. 
:Dit is niet uniek voor Wikibooks. Ook de bekende encyclopedie [[w:Wikipedia|Wikipedia]] is een Wikimediaproject en maakt gebruik van hetzelfde systeem.
:Zie ook [[w:en:Wikipedia:Replies to common objections|deze pagina]] waaruit blijkt dat het idee van een wiki werkt. (Pagina van de Engelstalige Wikipedia. Waar &quot;Wikipedia&quot; staat kunt u &quot;Wikibooks&quot; denken.)

=====Hoe kan ik Wikibooks aan bekendheid helpen?=====
:Goede vraag. Bijvoorbeeld door een link op uw eigen homepage te zetten en op die van al uw kennissen. Door een bericht te plaatsen in bulletins van universiteiten en andere onderwijsinstellingen. Door sitebeheerders te vragen een link te plaatsen, door bekenden te vragen hun kennis op Wikibooks te spuien, door enthousiast te roepen hoe geweldig leuk het is om mee te doen, door een lokkertje in de krant te plaatsen, enz. Denk vooral ook aan gepensioneerden; die hebben vaak zowel veel kennis als tijd. Alles kan helpen.

=====Welk systeem gebruikt 'onze' Wikibooks?=====
:Alle Wikimediaprojecten maken gebruik van de [[MediaWiki]]-software, zie [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki mediawiki.org].

====3. Hoe kan/moet ik...?====
----
=====Hoe kan ik een pagina verwijderd krijgen? (Bijvoorbeeld een die ik zelf geschreven heb)=====
:Op verzoek van velen: Spring voorzichtig om met artikelen waarmee u niet zelf begonnen bent, of waar anderen waardevolle bijdragen aan hebben geleverd. Maar strikt gesproken is er niets wat u ervan kan weerhouden. U kunt dan bovenaan de pagina de tekst &lt;nowiki&gt;{{Weg}}&lt;/nowiki&gt; ([[Sjabloon:Weg]]) toevoegen en tevens het artikel op de [[Wikibooks:Te verwijderen pagina's|verwijderlijst]] plaatsen (graag de reden voor verwijderingsnominatie hier ook plaatsen). Als de redenen gegrond zijn, wordt de pagina verwijderd. Zijn er zowel voor- als tegenstanders, dan wordt in overleg bekeken of de pagina al dan niet behouden moet worden.

:Vaak kan de pagina naar een bruikbaarder plaats gedirigeerd worden. Stel, iemand schrijft een mooi artikel over 'CSS'. In plaats van de pagina te wissen, kun je de titel beter veranderen in ''Cascading Style Sheets''. Daar is een handige functie voor: '''Wijzig titel'''. Deze functie is beschikbaar voor alle [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruikers en is te vinden in het rijtje knoppen bovenaan elke pagina. De oude titel zal automatisch een REDIRECT-commando aanmaken, zodat de oude pagina vanzelf naar de nieuwe pagina verwijst, en de links naar de oude pagina blijven werken.

:N.B. Gewoon de tekst van een pagina halen heeft geen zin. De pagina blijft dan nog gewoon bestaan in de database. Enkele gebruikers ([[Speciaal:Listadmins|de moderators]]) hebben de mogelijkheid om een pagina uit de database te halen.

=====En hoe verander ik de titel van een beschreven pagina? Ik wil bijvoorbeeld ''MS Word'' veranderen in ''Microsoft Word''.=====
:Via de functie '''[[Help:Titel van een artikel wijzigen|Wijzig titel]]'''. (Alleen beschikbaar voor [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruikers).

=====Hoe kan ik op de hoogte blijven van de veranderingen op al die pagina's zonder zelf regelmatig de onderwerpen te moeten aanklikken om dat na te gaan?=====
:Als u een aangemelde gebruiker bent, kunt u uw favoriete pagina's volgen door ze op uw eigen [[Speciaal:Watchlist|Volglijst]] te plaatsen. Hierop kunt u zien welke van die pagina's het laatst zijn aangepast, wanneer en door wie, en kunt u de wijzigingen langslopen. U zet een pagina op uw volglijst, door op de knop ''volg'' bovenaan de pagina te klikken.

=====Is het mogelijk om al mijn eigen bijdragen op een rij te krijgen?=====
:Ja, dat kan. Log in en klik rechts bovenin het scherm op het poppetje en vervolgens op ''Bijdragen''. Zo kunt u trouwens ook het werk van andere individuele deelnemers bekijken (verander uw gebruikersnaam in die van een ander), mocht u daar nieuwsgierig naar zijn of die nodig hebben om iets terug te zoeken.

=====Hoe werkt de zoekfunctie bovenaan de pagina?=====
:Zie [[Help:Zoeken]].

=====Waar kan ik aangeven dat iets niet goed werkt op Wikibooks?=====
:Zet het allereerst neer in [[Wikibooks:Lerarenkamer|de lerarenkamer]]. Misschien werkt het wel goed en berust het op een misverstand. Als het probleem gegrond blijkt, kan het beste voor elke zaak apart worden bekeken of dit lokaal op Wikibooks kan worden opgelost, of dat dit van een hoger niveau moet komen.

=====Hoe kan ik aangeven dat ik graag een nieuw artikel in Wikibooks NL zou willen zien over een bepaald onderwerp?=====
:Zet het onderwerp op de pagina [[Wikibooks:Gewenste artikelen|gewenste artikelen]] 

=====Hoe kan ik de spelling van mijn bijdrage controleren?=====
:Wikibooks heeft (nog) geen spellingscontroleprogramma. Het beste is wellicht om uw tekst in uw eigen favoriete tekstverwerker te plakken en daarop de spellingscorrectie los te laten. Daarna kunt u het terugplaatsen op de bewerkingspagina van Wikibooks en eventueel nogmaals nakijken voor u het opslaat. In de browser Firefox kunt u [https://spellbound.sourceforge.net SpellBound] gebruiken, waarin u de spelling direct kunt controleren.

=====Ik zie regelmatig dat woorden in vreemde talen en vooral de taallinks niet goed weergegeven worden. Hoe komt dat?=====
:Waarschijnlijk heeft de computer die u gebruikt niet de juiste fonts om die tekens te kunnen weergeven. Zie [[w:Wikipedia:Hulpmiddelen#Lettertypen|Hulpmiddelen - Lettertypen]] voor oplossingen.

=====Hoe krijg ik afbeeldingen in mijn pagina's?=====
:Zorg allereerst dat u het recht hebt om dat materiaal te gebruiken, want alles wat wordt toegevoegd aan Wikibooks moet voldoen aan de voorwaarden van de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]].
:Als de afbeelding aan de voorwaarden voldoet, kunt u deze afbeelding [[Speciaal:Upload|uploaden]] naar Wikibooks. (Uploaden is alleen mogelijk als [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruiker).
:U kunt de instructies op het [[Speciaal:Upload|uploadformulier]] opvolgen.
:Hoe het verder moet met het plaatsen van de afbeelding in de tekst is uitgebreid beschreven op [[Help:Gebruik van afbeeldingen|gebruik van afbeeldingen]].

=====Hoe werk ik met geluid?=====
:Zie [[Help:Gebruik van geluid|gebruik van geluid]].

====4. Andere vragen====
----
=====Waar kan ik vragen stellen over de inhoud of organisatie van een pagina?=====
:Op de overlegpagina. Boven elke pagina staat een knop 'overleg' naar een overlegpagina aangegeven. Ook boven deze pagina.

=====Kan een of andere malloot alles op Wikibooks zomaar wissen?=====
:Nee, niet echt. Om tekst en/of afbeeldingen definitief te verwijderen moet je een [[Wikibooks:Moderator|moderator]] zijn en dat word je niet zomaar. Iedereen kan weliswaar een pagina leegmaken, maar dat is zo weer hersteld (Zie [[#Hoe kan ik vandalisme of een gewiste pagina herstellen?|hieronder]] hoe dat moet). Als iemand echt grof bezig is geweest pagina's te vernielen, kunnen moderators die persoon (tijdelijk) blokkeren, zodat deze niet meer op Wikibooks kan werken.
:Zie ook [[Speciaal:Log/block|het blokkeerlogboek]] en de [[Speciaal:Ipblocklist|momenteel geblokkeerde IP-adressen]].

=====Hoe kan ik vandalisme of een gewiste pagina herstellen?=====
:Dat kan heel eenvoudig, klik op de ''geschiedenis'' van het artikel (midden bovenaan). U krijgt dan een lijst met versies te zien. U klikt dan op de laatste waarvan u denkt dat deze goed is. Dan klikt u op ''bewerk''. U zal dan bovenaan de pagina een waarschuwing zien dat u een oude versie aan het bewerken bent. In dit geval kunt u deze melding gewoon negeren en  kunt u het artikel opslaan, zonder iets te wijzigen. Nu is de pagina weer terug in zijn oude vorm.
:In de samenvatting schrijft u bijvoorbeeld ''oude versie hersteld''.

=====Wat gebeurt er als twee mensen op hetzelfde moment een pagina bewerken en willen opslaan?=====
:Wie het eerst zijn bewerking opslaat zal er niets van merken. Nummer twee zal na het geven van het commando ''nakijken'' of ''opslaan'' de waarschuwing '''bewerkingsconflict!''' op het scherm krijgen. U ziet dan meteen ook het scherm van de nieuwste versie, waarop u uw bewerking kunt invoegen, nakijken en opslaan.

=====Wat zien jullie als een ''kleine wijziging''?=====
:Als u bij het bevestigen van een wijziging het vakje ''Dit is een kleine wijziging'' aanvinkt, dan zal die wijziging niet te zien zijn in het overzicht van recente wijzigingen (behalve als u in uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]] ingesteld hebt dat de kleine wijzigingen wel zichtbaar moeten zijn in het overzicht van recente wijzigingen).
:[[Help:Kleine wijziging|Kleine wijzigingen]] zijn dan ook zaken die niet de moeite waard zijn om alle gebruikers op te wijzen: correcties van spelfouten, stijlfouten en typefouten, het corrigeren of aanbrengen van wikilinks en dergelijke. Het toevoegen van nieuwe informatie, hoe weinig ook, is dus geen kleine wijziging. Wees dus niet te bescheiden! Liever een kleine wijziging als grote markeren dan andersom.

=====Wat is het voordeel van zo'n 'kleine wijziging'?=====
:In uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]] kunt u er als geregistreerde gebruiker voor kiezen dat in de [[Speciaal:Recentchanges|lijst van Recente wijzigingen]] de kleine wijzigingen niet weergegeven worden. Dan worden dus alleen die artikelen opgesomd waaraan inhoudelijk gewerkt wordt, en niet die waarin slechts gepoetst wordt aan komma's, typfouten of stijl. Dat vinden velen overzichtelijker.
:Daarnaast is het handig bij vandalismebestrijding. Niet ingelogde gebruikers (vandalisme is doorgaans afkomstig van anonieme gebruikers), kunnen wijzigingen niet markeren als kleine wijziging, zodat al hun wijzigingen altijd zichtbaar zijn in de recente wijzigingen en ze gemakkelijk nagelopen kunnen worden.

=====Is het mogelijk om de inhoud van Wikibooks in te laden om alles of een deel ervan in te passen in andere formaten?=====
:Jawel, dat zal binnenkort mogelijk zijn.

=====Ik heb speciaal toestemming gekregen om een kopie van een foto of een artikel op Wikibooks te zetten. Kan ik dat dan doen?=====
:Nee, dat is niet voldoende. In principe valt alles in Wikibooks onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Als u geen expliciete toestemming hebt om een foto of tekst op die manier te gebruiken, mag het niet op Wikibooks gebruikt worden.

=====Kan ik links naar externe sites maken, zonder de inhoud te downloaden naar Wikibooks?=====
:Externe links zijn prima. Maar het is niet de bedoeling dat Wikibooks een soort directory wordt. We willen in principe alle bestaande kennis en informatie zélf in onze boeken hebben, in plaats van vooral door te verwijzen naar elders. Gebruikt u externe links, zet ze dan onderaan, in een aparte sectie van het artikel. Maar nogmaals, als het onbeschermd materiaal is (waar dus geen eigendomsrechten voor gelden), is het bijna altijd beter dat op Wikibooks zelf in te voeren.

=====Wat is het nut van het instellen van een gebruikersnaam?=====
:Het is niet verplicht, maar hiermee kunt u allerlei voorkeuren instellen. Ook komt uw gebruikersnaam dan in plaats van een onpersoonlijk IP-nummer achter uw bijdragen in de [[Speciaal:Recentchanges|lijst met recente wijzigingen]] te staan.
:Daarnaast heeft u als aangemelde gebruiker meerdere mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld de mogelijkheid tot het bijhouden van een [[Speciaal:Watchlist|volglijst]], of de mogelijkheid tot het [[Speciaal:Upload|uploaden]] van afbeeldingen.
:Ook een belangrijk item is dat u als aangemelde gebruiker zo anoniem kunt zijn als u zelf wilt zijn. U hoeft namelijk geen mailadres op te geven bij het aanmelden en u kunt een nickname gebruiken in plaats van een echte naam. Als 'anonieme' gebruiker is uw IP-adres bekend, maar als aangemelde gebruiker is dit adres niet zichtbaar.
:Om uw voorkeuren in te stellen: Meld u eerst aan via [[Speciaal:Userlogin|aanmelden]] en ga daarna naar uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]].
:Meer informatie: [[Help:Account]].

=====Wat is een goede manier om op een andere pagina een link naar Wikibooks te zetten?=====
:De meesten van ons geven waarschijnlijk de voorkeur aan een directe link naar de hoofdpagina van [https://nl.wikibooks.org Wikibooks NL] of naar de [https://www.wikibooks.org internationale pagina]. Want dan zien nieuwkomers direct wat voor pagina het is, en worden ze hopelijk meteen enthousiast genoeg om mee te doen. Wilt u per se een link plaatsen naar een bepaald onderwerp, dan kunt u dat natuurlijk ook doen. Ook kunt u ervoor kiezen om een Wiki-banner maken en op uw site te plaatsen.
:Linkt uw pagina naar Wikibooks, of ziet u een pagina die linkt naar Wikibooks, voeg die dan toe op [[Wikibooks:Vrienden van Wikibooks NL]].

=====Kan ik hele Wiki-onderdelen spiegelen (mirror) op mijn eigen site (en misschien een beetje aanpassen)?=====
:U mag Wikibooks NL, of een deel daarvan, al dan niet veranderd op uw eigen site plaatsen. Voorwaarde is wel dat ook uw versie weer onder dezelfde [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]] moet vallen.

=====Ik heb een site gevonden met informatie die volgens mij zeker in Wikibooks thuishoort. Mag ik deze informatie aan Wikibooks toevoegen?=====
:U mag doorgaans nooit ongevraagd de inhoud van een andere site kopiëren. Op het moment dat u toestemming hebt gevraagd aan de beheerder van de desbetreffende site en diegene akkoord is gegaan met de publicatie van de informatie op zijn site onder de GNU-licentie, dan mag dat wel. &lt;!--Als u een e-mail stuurt naar de beheerder is het handig om de [[Wikibooks:Toestemming gebruik externe informatie|standaard tekst]] hiervoor te gebruiken. Hierin wordt onder andere uitgelegd wat Wikibooks is en wat de GNU-licentie inhoudt. Vermeld de bron van de informatie onderaan de pagina en voeg de bron toe aan de [[Wikibooks:Bronnen|bronnenpagina]].--&gt;
:Van sommige pagina's kunt u ongevraagd informatie overnemen, dit is bijvoorbeeld het geval bij onze collega's van de anderstalige Wikibooks. Wel verdient het de aanbeveling om dan bij het opslaan, in de samenvatting neer te zetten dat uw tekst vertaald is van website xxx.

=====Hoe kan ik tekst of achtergrond een kleur geven?=====
:Zie [[Help:Overzicht tekstopmaak#Tekstkleur|Help:Overzicht tekstopmaak]].

=====Wat betekent...?=====
:Zie: [[Help:Terminologie]]

[[Categorie:Help|Veel gestelde vragen]]</text>
      <sha1>8cjkjxr9bku5nufbus2mfvxb9mn0tsw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432416</id>
      <parentid>432415</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Hoe kan ik een pagina bewerken? */ Aanvullingen</comment>
      <origin>432416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25124" sha1="57rr7zr2ywcixx3chnto6d6h0v577sp" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

Bent u nieuw op Wikibooks, dan is de [[Wikibooks:Welkom|welkomstpagina]] zeer geschikt om te lezen. U kunt er veel informatie vinden, die relevant is voor iemand die nieuw is op een van de Wikimediaprojecten.
Maar u kunt natuurlijk ook links aanklikken op de [[hoofdpagina]], het [[Wikibooks:Gebruikersportaal|gebruikersportaal]] of de [[Speciaal:Recentchanges|recente wijzigingen]].

Als u erover nadenkt om ook iets bij te dragen, maar weet u niet precies wat en hoe, lees dan de pagina: [[Help:Hoe kan ik meedoen|hoe kan ik meedoen]].

====1. Bijdragen aan de Wikibooks====
----
=====Bovenaan de pagina staat er een knop ''bewerken'', mag ik daarmee zomaar veranderingen aanbrengen?=====
:Ja, dat mag zeker. Het is zelfs het centrale idee achter een [[Wikibooks:Wat is een wiki?|Wiki]], wat Wikibooks is. Doordat iedereen pagina's kan veranderen, kan iedereen zijn of haar kennis achterlaten. Als iemand onzin produceert, wordt dat meestal snel ontdekt door een van de vaste vrijwilligers en verbeterd of verwijderd.
:Nadat je de tekst hebt bewerkt: 
:* Klik onderaan op &lt;code&gt;Bewerking ter controle bekijken&lt;/code&gt;. Verbeter de tekst eventueel of vul nog iets aan.
:* Vermeld in de &lt;code&gt;Samenvatting&lt;/code&gt; kort wat je hebt veranderd.
:* Vink eventueel het vakje &lt;code&gt;Dit is een kleine bewerking&lt;/code&gt; aan, zie [[Help:Kleine wijziging]] voor welke situaties dit geldt.
:* &lt;code&gt;Deze pagina volgen&lt;/code&gt; staat standaard aangevinkt om attenderingen per e-mail te krijgen als iemand anders deze pagina bewerkt heeft (je hebt daarvoor wel een [[Help:Account|account]] nodig waarbij je e-mail-adres is ingevuld èn je moet ingelogd zijn). Je kunt ook aangeven hoe lang je dergelijke attenderingen voor deze pagina wilt krijgen. Als je dat niet wilt: vink het vakje uit.
:* Klik uiteindelijk op &lt;code&gt;Wijzigingen publiceren&lt;/code&gt;.

=====Waarom zijn sommige links rood en andere blauw?=====
:(Nog) niet bestaande pagina's worden aangegeven met een rode link (of indien expliciet gekozen een ? erachter), terwijl reeds ingevulde links blauw oplichten. Met [[Speciaal:Preferences|de voorkeuren]] is kunnen enkele opties ingesteld worden, indien ingelogd zijnde.

=====Hoe start ik een nieuwe pagina?=====
:Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken|Een nieuwe pagina aanmaken]].

=====Hoe kan ik een pagina bewerken?=====
:Klik op bovenaan op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en ga aan de slag.
:Zie [[Help:Overzicht tekstopmaak]] voor faciliteiten waarmee je de tekst prettiger leesbaar kunt maken (o.a. kopjes, vet, afbeeldingen, lijsten en tabellen).
:Zie vervolgens [[Help:Veelgestelde vragen#Bovenaan de pagina staat er een knop bewerken, mag ik daarmee zomaar veranderingen aanbrengen?|De eerste vraag]]  voor controleren en opslaan.

=====Vertel me eens waarom ik mee zou moeten doen?=====
:Zie [[Wikibooks:Waarom meehelpen|Waarom zou ik meedoen?]] 

=====Zijn er richtlijnen en tips?=====
:Zie [[Help:Hoe kan ik meedoen|Hoe je mee kunt doen]].
:Meer uitgewerkte richtlijnen zijn bijvoorbeeld te vinden op [[Help:Het benoemen van een pagina|het benoemen van een pagina]] en [[Help:Boekstructuur|de opbouw van een boek]].
:Zie ook de [[Wikibooks:Afspraken|gemaakte afspraken]] en vooral [[Wikibooks:Voel je vrij en ga je gang|Voel je vrij en ga je gang]]!

=====Ik ben in een onderwerp geïnteresseerd, maar voel me niet zeker genoeg om er een nieuw artikel over te beginnen. Wat kan ik doen?=====
#Voeg uw onderwerp toe aan de pagina [[Wikibooks:Gewenste artikelen|Gewenste artikelen]].
#Begin die pagina toch maar, en voeg een opmerking toe met waarom u er niet zo zeker van bent.

=====Mag ik materiaal tussen projecten van Wikimedia Foundation Inc. zomaar kopiëren?=====
&quot;Zomaar&quot; mag niet, daar de &quot;naamsvermelding&quot; uit de [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.nl Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen] zo niet wordt gerespecteerd. In de bestandsgeschiedenis staat namelijk jouw naam, wat zou suggereren dat jij dat materiaal zelf hebt gemaakt. Dat wordt als een vorm van auteursrechtenschending gezien.

Bij gebruik van bestaande '''afbeeldingen''' uit [[w:Wikimedia Commons|Wikimedia Commons]] gebruik je normaal de file-tag en dan is naamsvermelding automatisch geregeld. Door te klikken op de afbeelding kan je informatie krijgen over de auteur, de licentie en de geschiedenis. Ook bij de pdf-export staat de oorspronkelijke auteur vermeldt.

Bij kopiëren van '''teksten''' uit bv. [[w:Wikipedia|Wikipedia]] is dit moeilijker dan bij afbeeldingen, daar er geen text-tag bestaat. Bovendien zal bij teksten sneller de nood ontstaan om deze aan te passen. Bij kopiëren van tekst kan je volgende zaken doen, om de licentie ook hier te respecteren:
* Er bestaat een speciale pagina voor het overnemen van teksten uit Wikipedia om deze als basis te gebruiken voor een pagina op Wikibooks, zie [[Wikibooks:Import]]. De bewerkingsgeschiedenis kan zo worden overgenomen.
* Met voetnoten kan je verwijzen naar de bron en oorspronkelijke auteurs. Het is beter om niet te linken naar het &quot;algemene&quot; artikel, omdat dit steeds wordt aangepast. Beter verwijs je naar de specifieke versie die je hebt gebruikt, door de link te nemen uit de geschiedenis van het Wikipedia-artikel. Zie bijvoorbeeld [[Infrastructuurplanning]] en [[Meten en onzekerheid]].

=====Hoe weet ik of ik bronmateriaal ''naar'' Wikibooks mag kopiëren? Er staat zo'n strenge waarschuwing bij: &quot;GEBRUIK GEEN MATERIAAL DAT BESCHERMD WORDT DOOR AUTEURSRECHT, TENZIJ U DAARTOE TOESTEMMING HEBT!&quot;. Geldt dat in mijn geval ook?=====
#De inhoud van Wikibooks valt onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Kort gezegd: tenzij het te kopiëren materiaal (1) publiek domein is (zodat het vrij is van wettelijk beschermend eigendomsrecht/copyright) of (2) net als Wikibooks valt onder dezelfde GNU Licentie, kunt u het naar alle waarschijnlijkheid niet gebruiken. Hebt u maar enige twijfel, gebruik het materiaal dan niet, of overleg eerst met de anderen op Wikibooks. Er is vast wel iemand die reageert.
#Dit wordt bepaald door [[wikibooks:Auteursrechten|auteursrecht]], die betrekking heeft op ''letterlijke'' stukken tekst, foto's en dergelijke. In principe heb je voor het overnemen hiervan toestemming nodig van de rechthebbende(n). Er zijn echter allerlei bijzondere gevallen:
#*Kale feiten kunnen zonder meer worden opgenomen, of in eigen woorden worden beschreven.
#*Veel (vaak historisch) materiaal maakt deel uit van het [[wikibooks:Publiek domein|publieke domein]], doordat beschermingstermijnen verstreken zijn, of niet meer te achterhalen valt wie rechthebbende(n) zijn. Zulk materiaal is vrij te gebruiken.
#*Mogelijk is er door rechthebbende(n) toestemming gegeven, kunt u deze vragen, of wordt materiaal verspreid onder voorwaarden die compatibel zijn met die van Wikibooks, de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]].
#*Voor bepaalde materialen is auteursrechtelijke bescherming niet, of slechts beperkt van toepassing. Dit geldt bv. voor veel overheidsinformatie zoals wetteksten of de troonrede.

:'''Let op:''' Een misvatting is dat er ''Copyright [[w:Copyrightteken|&amp;copy;]] jaartal'' bij een tekst zou moeten staan om auteursrechtelijke bescherming te hebben. Dat is niet zo, auteursrecht geldt ook zonder zo'n vermelding.

:Over het algemeen is het netjes (en nuttig) bronnen te vermelden, geef deze vooral in het artikel aan als je voor de inhoud ervan zwaar steunt op bepaalde boeken, ook als je er niet letterlijk uit citeert. Zie ook [[Wikibooks:Auteursrechten]]. Bij twijfel kunt u overleggen met anderen op Wikibooks, of raadpleeg een van de [[:en:Wikibooks:Mailing_lists|Wikibooks mailing lists]].

=====Is er een adres beschikbaar voor overleg buiten de Wikipagina-pagina's om?=====
:Ja,
:*[[:en:Wikibooks:Mailing_lists|Verschillende mailinglists]]
:*irc://irc.freenode.net/wikibooks (Het algemene IRC kanaal van Wikibooks, hoofdzakelijk Engelstalig.)

=====De NL van &quot;Wikibooks NL&quot;, staat dat voor &quot;Nederland&quot;?=====
:Nee, het staat voor &quot;Wikibooks Nederlandstalig&quot;. De Wikibooks zijn per taal ingedeeld, niet per land.

=====Is Wikibooks NL een Vlaamse digitale boekenverzameling of een Nederlandse?=====
:Het is een Nederlandstalige digitale boekenverzameling. Tussen Vlaanderen, Nederland en Suriname is er een [[w:Nederlandse Taalunie|taalunie]]. De scheidsrechter is het [[w:Woordenlijst Nederlandse Taal|groene boekje]].

=====Waarom zijn er geen reclamebanners en pop-ups op Wikibooks?=====
:Er zijn veel redenen, hier een paar;
:#Omdat de reclameboodschap de objectiviteit en neutraliteit van een artikel ongeloofwaardig maakt.
:#Omdat tegenwoordig de opbrengsten van reclame zo laag zijn dat het de moeite niet is.
:#Omdat dit een serieus project is en geen poging om een commerciële bibliotheek te openen.
:#Omdat de meeste van onze beste medewerkers dan zouden opstappen.
:#Omdat het dan veel moeilijker zou zijn om mensen te vinden die teksten en afbeeldingen ter beschikking willen stellen aan Wikibooks als we een commerciële indruk maken.
:#Omdat het niet nodig is. Wikibooks heeft geen echte geldproblemen.
:#Omdat er een plaats moet zijn waar objectieve informatie voorrang heeft op platte commercie.

====2. Over Wikibooks====
----
=====Wat is een Wiki?=====
:Zie [[Wikibooks:Wat is een wiki?|wat is een wiki?]]

=====Sinds wanneer bestaat de Wikibooks?=====
:Het Wikibooks-project is op 10 juli 2003, op initiatief van [[:en:User:Karl Wick|Karl Wick]] gestart en sinds 22 juli 2004 is er ook een Nederlandstalige versie van het project.

=====Wie is de eigenaar van Wikibooks?=====
:Er is de [[wikimedia:Home|Wikimediafoundation]] die voor alle projecten waaronder Wikibooks verantwoordelijk is en eigenaar is van de servers. De teksten in Wikibooks zijn vrijgegeven onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Dit betekent dat de &quot;eigenaar&quot; van de teksten de schrijver is, maar dat deze er slechts zeer weinig eigendomsrechten op kan laten gelden. Zolang men zich aan de voorwaarden van de licentie houdt (de voornaamste eis is dat verdere verspreiding ook weer onder dezelfde licentie valt), mag iedereen met de teksten doen en laten wat hij of zij wil.

=====Als iedereen alles mag wijzigen, hoe betrouwbaar is Wikibooks dan?=====
:Dat iedereen alles kan wijzigen is het concept van alle Wikimediaprojecten, waaronder ook Wikibooks. Zonder dit had Wikibooks nooit kunnen bestaan. Het is de sterkte en tegelijk de zwakte van het project. Iedereen die een fout ziet kan deze direct verbeteren. Ook is er een zeer actieve gemeenschap actief die waakt over de bewerkingen. Er zijn ook gebruikers die zich specifiek toeleggen op vandalismebestrijding. Lastposten krijgen een blokkering. Maar uiteindelijk kan er geen enkele garantie worden gegeven over de boeken. 
:Dit is niet uniek voor Wikibooks. Ook de bekende encyclopedie [[w:Wikipedia|Wikipedia]] is een Wikimediaproject en maakt gebruik van hetzelfde systeem.
:Zie ook [[w:en:Wikipedia:Replies to common objections|deze pagina]] waaruit blijkt dat het idee van een wiki werkt. (Pagina van de Engelstalige Wikipedia. Waar &quot;Wikipedia&quot; staat kunt u &quot;Wikibooks&quot; denken.)

=====Hoe kan ik Wikibooks aan bekendheid helpen?=====
:Goede vraag. Bijvoorbeeld door een link op uw eigen homepage te zetten en op die van al uw kennissen. Door een bericht te plaatsen in bulletins van universiteiten en andere onderwijsinstellingen. Door sitebeheerders te vragen een link te plaatsen, door bekenden te vragen hun kennis op Wikibooks te spuien, door enthousiast te roepen hoe geweldig leuk het is om mee te doen, door een lokkertje in de krant te plaatsen, enz. Denk vooral ook aan gepensioneerden; die hebben vaak zowel veel kennis als tijd. Alles kan helpen.

=====Welk systeem gebruikt 'onze' Wikibooks?=====
:Alle Wikimediaprojecten maken gebruik van de [[MediaWiki]]-software, zie [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki mediawiki.org].

====3. Hoe kan/moet ik...?====
----
=====Hoe kan ik een pagina verwijderd krijgen? (Bijvoorbeeld een die ik zelf geschreven heb)=====
:Op verzoek van velen: Spring voorzichtig om met artikelen waarmee u niet zelf begonnen bent, of waar anderen waardevolle bijdragen aan hebben geleverd. Maar strikt gesproken is er niets wat u ervan kan weerhouden. U kunt dan bovenaan de pagina de tekst &lt;nowiki&gt;{{Weg}}&lt;/nowiki&gt; ([[Sjabloon:Weg]]) toevoegen en tevens het artikel op de [[Wikibooks:Te verwijderen pagina's|verwijderlijst]] plaatsen (graag de reden voor verwijderingsnominatie hier ook plaatsen). Als de redenen gegrond zijn, wordt de pagina verwijderd. Zijn er zowel voor- als tegenstanders, dan wordt in overleg bekeken of de pagina al dan niet behouden moet worden.

:Vaak kan de pagina naar een bruikbaarder plaats gedirigeerd worden. Stel, iemand schrijft een mooi artikel over 'CSS'. In plaats van de pagina te wissen, kun je de titel beter veranderen in ''Cascading Style Sheets''. Daar is een handige functie voor: '''Wijzig titel'''. Deze functie is beschikbaar voor alle [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruikers en is te vinden in het rijtje knoppen bovenaan elke pagina. De oude titel zal automatisch een REDIRECT-commando aanmaken, zodat de oude pagina vanzelf naar de nieuwe pagina verwijst, en de links naar de oude pagina blijven werken.

:N.B. Gewoon de tekst van een pagina halen heeft geen zin. De pagina blijft dan nog gewoon bestaan in de database. Enkele gebruikers ([[Speciaal:Listadmins|de moderators]]) hebben de mogelijkheid om een pagina uit de database te halen.

=====En hoe verander ik de titel van een beschreven pagina? Ik wil bijvoorbeeld ''MS Word'' veranderen in ''Microsoft Word''.=====
:Via de functie '''[[Help:Titel van een artikel wijzigen|Wijzig titel]]'''. (Alleen beschikbaar voor [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruikers).

=====Hoe kan ik op de hoogte blijven van de veranderingen op al die pagina's zonder zelf regelmatig de onderwerpen te moeten aanklikken om dat na te gaan?=====
:Als u een aangemelde gebruiker bent, kunt u uw favoriete pagina's volgen door ze op uw eigen [[Speciaal:Watchlist|Volglijst]] te plaatsen. Hierop kunt u zien welke van die pagina's het laatst zijn aangepast, wanneer en door wie, en kunt u de wijzigingen langslopen. U zet een pagina op uw volglijst, door op de knop ''volg'' bovenaan de pagina te klikken.

=====Is het mogelijk om al mijn eigen bijdragen op een rij te krijgen?=====
:Ja, dat kan. Log in en klik rechts bovenin het scherm op het poppetje en vervolgens op ''Bijdragen''. Zo kunt u trouwens ook het werk van andere individuele deelnemers bekijken (verander uw gebruikersnaam in die van een ander), mocht u daar nieuwsgierig naar zijn of die nodig hebben om iets terug te zoeken.

=====Hoe werkt de zoekfunctie bovenaan de pagina?=====
:Zie [[Help:Zoeken]].

=====Waar kan ik aangeven dat iets niet goed werkt op Wikibooks?=====
:Zet het allereerst neer in [[Wikibooks:Lerarenkamer|de lerarenkamer]]. Misschien werkt het wel goed en berust het op een misverstand. Als het probleem gegrond blijkt, kan het beste voor elke zaak apart worden bekeken of dit lokaal op Wikibooks kan worden opgelost, of dat dit van een hoger niveau moet komen.

=====Hoe kan ik aangeven dat ik graag een nieuw artikel in Wikibooks NL zou willen zien over een bepaald onderwerp?=====
:Zet het onderwerp op de pagina [[Wikibooks:Gewenste artikelen|gewenste artikelen]] 

=====Hoe kan ik de spelling van mijn bijdrage controleren?=====
:Wikibooks heeft (nog) geen spellingscontroleprogramma. Het beste is wellicht om uw tekst in uw eigen favoriete tekstverwerker te plakken en daarop de spellingscorrectie los te laten. Daarna kunt u het terugplaatsen op de bewerkingspagina van Wikibooks en eventueel nogmaals nakijken voor u het opslaat. In de browser Firefox kunt u [https://spellbound.sourceforge.net SpellBound] gebruiken, waarin u de spelling direct kunt controleren.

=====Ik zie regelmatig dat woorden in vreemde talen en vooral de taallinks niet goed weergegeven worden. Hoe komt dat?=====
:Waarschijnlijk heeft de computer die u gebruikt niet de juiste fonts om die tekens te kunnen weergeven. Zie [[w:Wikipedia:Hulpmiddelen#Lettertypen|Hulpmiddelen - Lettertypen]] voor oplossingen.

=====Hoe krijg ik afbeeldingen in mijn pagina's?=====
:Zorg allereerst dat u het recht hebt om dat materiaal te gebruiken, want alles wat wordt toegevoegd aan Wikibooks moet voldoen aan de voorwaarden van de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]].
:Als de afbeelding aan de voorwaarden voldoet, kunt u deze afbeelding [[Speciaal:Upload|uploaden]] naar Wikibooks. (Uploaden is alleen mogelijk als [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruiker).
:U kunt de instructies op het [[Speciaal:Upload|uploadformulier]] opvolgen.
:Hoe het verder moet met het plaatsen van de afbeelding in de tekst is uitgebreid beschreven op [[Help:Gebruik van afbeeldingen|gebruik van afbeeldingen]].

=====Hoe werk ik met geluid?=====
:Zie [[Help:Gebruik van geluid|gebruik van geluid]].

====4. Andere vragen====
----
=====Waar kan ik vragen stellen over de inhoud of organisatie van een pagina?=====
:Op de overlegpagina. Boven elke pagina staat een knop 'overleg' naar een overlegpagina aangegeven. Ook boven deze pagina.

=====Kan een of andere malloot alles op Wikibooks zomaar wissen?=====
:Nee, niet echt. Om tekst en/of afbeeldingen definitief te verwijderen moet je een [[Wikibooks:Moderator|moderator]] zijn en dat word je niet zomaar. Iedereen kan weliswaar een pagina leegmaken, maar dat is zo weer hersteld (Zie [[#Hoe kan ik vandalisme of een gewiste pagina herstellen?|hieronder]] hoe dat moet). Als iemand echt grof bezig is geweest pagina's te vernielen, kunnen moderators die persoon (tijdelijk) blokkeren, zodat deze niet meer op Wikibooks kan werken.
:Zie ook [[Speciaal:Log/block|het blokkeerlogboek]] en de [[Speciaal:Ipblocklist|momenteel geblokkeerde IP-adressen]].

=====Hoe kan ik vandalisme of een gewiste pagina herstellen?=====
:Dat kan heel eenvoudig, klik op de ''geschiedenis'' van het artikel (midden bovenaan). U krijgt dan een lijst met versies te zien. U klikt dan op de laatste waarvan u denkt dat deze goed is. Dan klikt u op ''bewerk''. U zal dan bovenaan de pagina een waarschuwing zien dat u een oude versie aan het bewerken bent. In dit geval kunt u deze melding gewoon negeren en  kunt u het artikel opslaan, zonder iets te wijzigen. Nu is de pagina weer terug in zijn oude vorm.
:In de samenvatting schrijft u bijvoorbeeld ''oude versie hersteld''.

=====Wat gebeurt er als twee mensen op hetzelfde moment een pagina bewerken en willen opslaan?=====
:Wie het eerst zijn bewerking opslaat zal er niets van merken. Nummer twee zal na het geven van het commando ''nakijken'' of ''opslaan'' de waarschuwing '''bewerkingsconflict!''' op het scherm krijgen. U ziet dan meteen ook het scherm van de nieuwste versie, waarop u uw bewerking kunt invoegen, nakijken en opslaan.

=====Wat zien jullie als een ''kleine wijziging''?=====
:Als u bij het bevestigen van een wijziging het vakje ''Dit is een kleine wijziging'' aanvinkt, dan zal die wijziging niet te zien zijn in het overzicht van recente wijzigingen (behalve als u in uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]] ingesteld hebt dat de kleine wijzigingen wel zichtbaar moeten zijn in het overzicht van recente wijzigingen).
:[[Help:Kleine wijziging|Kleine wijzigingen]] zijn dan ook zaken die niet de moeite waard zijn om alle gebruikers op te wijzen: correcties van spelfouten, stijlfouten en typefouten, het corrigeren of aanbrengen van wikilinks en dergelijke. Het toevoegen van nieuwe informatie, hoe weinig ook, is dus geen kleine wijziging. Wees dus niet te bescheiden! Liever een kleine wijziging als grote markeren dan andersom.

=====Wat is het voordeel van zo'n 'kleine wijziging'?=====
:In uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]] kunt u er als geregistreerde gebruiker voor kiezen dat in de [[Speciaal:Recentchanges|lijst van Recente wijzigingen]] de kleine wijzigingen niet weergegeven worden. Dan worden dus alleen die artikelen opgesomd waaraan inhoudelijk gewerkt wordt, en niet die waarin slechts gepoetst wordt aan komma's, typfouten of stijl. Dat vinden velen overzichtelijker.
:Daarnaast is het handig bij vandalismebestrijding. Niet ingelogde gebruikers (vandalisme is doorgaans afkomstig van anonieme gebruikers), kunnen wijzigingen niet markeren als kleine wijziging, zodat al hun wijzigingen altijd zichtbaar zijn in de recente wijzigingen en ze gemakkelijk nagelopen kunnen worden.

=====Is het mogelijk om de inhoud van Wikibooks in te laden om alles of een deel ervan in te passen in andere formaten?=====
:Jawel, dat zal binnenkort mogelijk zijn.

=====Ik heb speciaal toestemming gekregen om een kopie van een foto of een artikel op Wikibooks te zetten. Kan ik dat dan doen?=====
:Nee, dat is niet voldoende. In principe valt alles in Wikibooks onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Als u geen expliciete toestemming hebt om een foto of tekst op die manier te gebruiken, mag het niet op Wikibooks gebruikt worden.

=====Kan ik links naar externe sites maken, zonder de inhoud te downloaden naar Wikibooks?=====
:Externe links zijn prima. Maar het is niet de bedoeling dat Wikibooks een soort directory wordt. We willen in principe alle bestaande kennis en informatie zélf in onze boeken hebben, in plaats van vooral door te verwijzen naar elders. Gebruikt u externe links, zet ze dan onderaan, in een aparte sectie van het artikel. Maar nogmaals, als het onbeschermd materiaal is (waar dus geen eigendomsrechten voor gelden), is het bijna altijd beter dat op Wikibooks zelf in te voeren.

=====Wat is het nut van het instellen van een gebruikersnaam?=====
:Het is niet verplicht, maar hiermee kunt u allerlei voorkeuren instellen. Ook komt uw gebruikersnaam dan in plaats van een onpersoonlijk IP-nummer achter uw bijdragen in de [[Speciaal:Recentchanges|lijst met recente wijzigingen]] te staan.
:Daarnaast heeft u als aangemelde gebruiker meerdere mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld de mogelijkheid tot het bijhouden van een [[Speciaal:Watchlist|volglijst]], of de mogelijkheid tot het [[Speciaal:Upload|uploaden]] van afbeeldingen.
:Ook een belangrijk item is dat u als aangemelde gebruiker zo anoniem kunt zijn als u zelf wilt zijn. U hoeft namelijk geen mailadres op te geven bij het aanmelden en u kunt een nickname gebruiken in plaats van een echte naam. Als 'anonieme' gebruiker is uw IP-adres bekend, maar als aangemelde gebruiker is dit adres niet zichtbaar.
:Om uw voorkeuren in te stellen: Meld u eerst aan via [[Speciaal:Userlogin|aanmelden]] en ga daarna naar uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]].
:Meer informatie: [[Help:Account]].

=====Wat is een goede manier om op een andere pagina een link naar Wikibooks te zetten?=====
:De meesten van ons geven waarschijnlijk de voorkeur aan een directe link naar de hoofdpagina van [https://nl.wikibooks.org Wikibooks NL] of naar de [https://www.wikibooks.org internationale pagina]. Want dan zien nieuwkomers direct wat voor pagina het is, en worden ze hopelijk meteen enthousiast genoeg om mee te doen. Wilt u per se een link plaatsen naar een bepaald onderwerp, dan kunt u dat natuurlijk ook doen. Ook kunt u ervoor kiezen om een Wiki-banner maken en op uw site te plaatsen.
:Linkt uw pagina naar Wikibooks, of ziet u een pagina die linkt naar Wikibooks, voeg die dan toe op [[Wikibooks:Vrienden van Wikibooks NL]].

=====Kan ik hele Wiki-onderdelen spiegelen (mirror) op mijn eigen site (en misschien een beetje aanpassen)?=====
:U mag Wikibooks NL, of een deel daarvan, al dan niet veranderd op uw eigen site plaatsen. Voorwaarde is wel dat ook uw versie weer onder dezelfde [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]] moet vallen.

=====Ik heb een site gevonden met informatie die volgens mij zeker in Wikibooks thuishoort. Mag ik deze informatie aan Wikibooks toevoegen?=====
:U mag doorgaans nooit ongevraagd de inhoud van een andere site kopiëren. Op het moment dat u toestemming hebt gevraagd aan de beheerder van de desbetreffende site en diegene akkoord is gegaan met de publicatie van de informatie op zijn site onder de GNU-licentie, dan mag dat wel. &lt;!--Als u een e-mail stuurt naar de beheerder is het handig om de [[Wikibooks:Toestemming gebruik externe informatie|standaard tekst]] hiervoor te gebruiken. Hierin wordt onder andere uitgelegd wat Wikibooks is en wat de GNU-licentie inhoudt. Vermeld de bron van de informatie onderaan de pagina en voeg de bron toe aan de [[Wikibooks:Bronnen|bronnenpagina]].--&gt;
:Van sommige pagina's kunt u ongevraagd informatie overnemen, dit is bijvoorbeeld het geval bij onze collega's van de anderstalige Wikibooks. Wel verdient het de aanbeveling om dan bij het opslaan, in de samenvatting neer te zetten dat uw tekst vertaald is van website xxx.

=====Hoe kan ik tekst of achtergrond een kleur geven?=====
:Zie [[Help:Overzicht tekstopmaak#Tekstkleur|Help:Overzicht tekstopmaak]].

=====Wat betekent...?=====
:Zie: [[Help:Terminologie]]

[[Categorie:Help|Veel gestelde vragen]]</text>
      <sha1>57rr7zr2ywcixx3chnto6d6h0v577sp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432417</id>
      <parentid>432416</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1. Bijdragen aan de Wikibooks */  Redactie</comment>
      <origin>432417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24938" sha1="31fykpxm8qivu2c1f3k73x1hi9x2q40" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

Bent u nieuw op Wikibooks, dan is de [[Wikibooks:Welkom|welkomstpagina]] zeer geschikt om te lezen. U kunt er veel informatie vinden, die relevant is voor iemand die nieuw is op een van de Wikimediaprojecten.
Maar u kunt natuurlijk ook links aanklikken op de [[hoofdpagina]], het [[Wikibooks:Gebruikersportaal|gebruikersportaal]] of de [[Speciaal:Recentchanges|recente wijzigingen]].

Als u erover nadenkt om ook iets bij te dragen, maar weet u niet precies wat en hoe, lees dan de pagina: [[Help:Hoe kan ik meedoen|hoe kan ik meedoen]].

====1. Bijdragen aan Wikibooks====
----
=====Bovenaan de pagina staat er een knop ''bewerken'', mag ik daarmee zomaar veranderingen aanbrengen?=====
:Ja, dat mag zeker. Het is zelfs het centrale idee achter een [[Wikibooks:Wat is een wiki?|Wiki]], wat Wikibooks is. Doordat iedereen pagina's kan veranderen, kan iedereen zijn of haar kennis achterlaten. Als iemand onzin produceert, wordt dat meestal snel ontdekt door een van de vaste vrijwilligers en verbeterd of verwijderd.

=====Hoe kan ik een pagina bewerken?=====
* Klik op bovenaan op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en ga aan de slag.
* Zie [[Help:Overzicht tekstopmaak]] voor faciliteiten waarmee je de tekst prettiger leesbaar kunt maken (o.a. kopjes, vet, afbeeldingen, lijsten en tabellen).
* Nadat je de tekst hebt bewerkt: 
** Klik onderaan op &lt;code&gt;Bewerking ter controle bekijken&lt;/code&gt;. Verbeter de tekst eventueel of vul nog iets aan.
** Vermeld in de &lt;code&gt;Samenvatting&lt;/code&gt; kort wat je hebt veranderd.
** Vink eventueel het vakje &lt;code&gt;Dit is een kleine bewerking&lt;/code&gt; aan, zie [[Help:Kleine wijziging]] voor welke situaties dit geldt.
** &lt;code&gt;Deze pagina volgen&lt;/code&gt; staat standaard aangevinkt om attenderingen per e-mail te krijgen als iemand anders deze pagina bewerkt heeft (je hebt daarvoor wel een [[Help:Account|account]] nodig waarbij je e-mail-adres is ingevuld èn je moet ingelogd zijn). Je kunt ook aangeven hoe lang je dergelijke attenderingen voor deze pagina wilt krijgen. Als je dat niet wilt: vink het vakje uit.
** Klik uiteindelijk op &lt;code&gt;Wijzigingen publiceren&lt;/code&gt;.

=====Waarom zijn sommige links rood en andere blauw?=====
:(Nog) niet bestaande pagina's worden aangegeven met een rode link (of indien expliciet gekozen een ? erachter), terwijl reeds ingevulde links blauw oplichten. Met [[Speciaal:Preferences|de voorkeuren]] is kunnen enkele opties ingesteld worden, indien ingelogd zijnde.

=====Hoe start ik een nieuwe pagina?=====
:Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken|Een nieuwe pagina aanmaken]].

=====Vertel me eens waarom ik mee zou moeten doen?=====
:Zie [[Wikibooks:Waarom meehelpen|Waarom zou ik meedoen?]] 

=====Zijn er richtlijnen en tips?=====
:Zie [[Help:Hoe kan ik meedoen|Hoe je mee kunt doen]].
:Meer uitgewerkte richtlijnen zijn bijvoorbeeld te vinden op [[Help:Het benoemen van een pagina|het benoemen van een pagina]] en [[Help:Boekstructuur|de opbouw van een boek]].
:Zie ook de [[Wikibooks:Afspraken|gemaakte afspraken]] en vooral [[Wikibooks:Voel je vrij en ga je gang|Voel je vrij en ga je gang]]!

=====Ik ben in een onderwerp geïnteresseerd, maar voel me niet zeker genoeg om er een nieuw artikel over te beginnen. Wat kan ik doen?=====
#Voeg uw onderwerp toe aan de pagina [[Wikibooks:Gewenste artikelen|Gewenste artikelen]].
#Begin die pagina toch maar, en voeg een opmerking toe met waarom u er niet zo zeker van bent.

=====Mag ik materiaal tussen projecten van Wikimedia Foundation Inc. zomaar kopiëren?=====
&quot;Zomaar&quot; mag niet, daar de &quot;naamsvermelding&quot; uit de [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.nl Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen] zo niet wordt gerespecteerd. In de bestandsgeschiedenis staat namelijk jouw naam, wat zou suggereren dat jij dat materiaal zelf hebt gemaakt. Dat wordt als een vorm van auteursrechtenschending gezien.

Bij gebruik van bestaande '''afbeeldingen''' uit [[w:Wikimedia Commons|Wikimedia Commons]] gebruik je normaal de file-tag en dan is naamsvermelding automatisch geregeld. Door te klikken op de afbeelding kan je informatie krijgen over de auteur, de licentie en de geschiedenis. Ook bij de pdf-export staat de oorspronkelijke auteur vermeldt.

Bij kopiëren van '''teksten''' uit bv. [[w:Wikipedia|Wikipedia]] is dit moeilijker dan bij afbeeldingen, daar er geen text-tag bestaat. Bovendien zal bij teksten sneller de nood ontstaan om deze aan te passen. Bij kopiëren van tekst kan je volgende zaken doen, om de licentie ook hier te respecteren:
* Er bestaat een speciale pagina voor het overnemen van teksten uit Wikipedia om deze als basis te gebruiken voor een pagina op Wikibooks, zie [[Wikibooks:Import]]. De bewerkingsgeschiedenis kan zo worden overgenomen.
* Met voetnoten kan je verwijzen naar de bron en oorspronkelijke auteurs. Het is beter om niet te linken naar het &quot;algemene&quot; artikel, omdat dit steeds wordt aangepast. Beter verwijs je naar de specifieke versie die je hebt gebruikt, door de link te nemen uit de geschiedenis van het Wikipedia-artikel. Zie bijvoorbeeld [[Infrastructuurplanning]] en [[Meten en onzekerheid]].

=====Hoe weet ik of ik bronmateriaal ''naar'' Wikibooks mag kopiëren? Er staat zo'n strenge waarschuwing bij: &quot;GEBRUIK GEEN MATERIAAL DAT BESCHERMD WORDT DOOR AUTEURSRECHT, TENZIJ U DAARTOE TOESTEMMING HEBT!&quot;. Geldt dat in mijn geval ook?=====
#De inhoud van Wikibooks valt onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Kort gezegd: tenzij het te kopiëren materiaal (1) publiek domein is (zodat het vrij is van wettelijk beschermend eigendomsrecht/copyright) of (2) net als Wikibooks valt onder dezelfde GNU Licentie, kunt u het naar alle waarschijnlijkheid niet gebruiken. Hebt u maar enige twijfel, gebruik het materiaal dan niet, of overleg eerst met de anderen op Wikibooks. Er is vast wel iemand die reageert.
#Dit wordt bepaald door [[wikibooks:Auteursrechten|auteursrecht]], die betrekking heeft op ''letterlijke'' stukken tekst, foto's en dergelijke. In principe heb je voor het overnemen hiervan toestemming nodig van de rechthebbende(n). Er zijn echter allerlei bijzondere gevallen:
#*Kale feiten kunnen zonder meer worden opgenomen, of in eigen woorden worden beschreven.
#*Veel (vaak historisch) materiaal maakt deel uit van het [[wikibooks:Publiek domein|publieke domein]], doordat beschermingstermijnen verstreken zijn, of niet meer te achterhalen valt wie rechthebbende(n) zijn. Zulk materiaal is vrij te gebruiken.
#*Mogelijk is er door rechthebbende(n) toestemming gegeven, kunt u deze vragen, of wordt materiaal verspreid onder voorwaarden die compatibel zijn met die van Wikibooks, de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]].
#*Voor bepaalde materialen is auteursrechtelijke bescherming niet, of slechts beperkt van toepassing. Dit geldt bv. voor veel overheidsinformatie zoals wetteksten of de troonrede.

:'''Let op:''' Een misvatting is dat er ''Copyright [[w:Copyrightteken|&amp;copy;]] jaartal'' bij een tekst zou moeten staan om auteursrechtelijke bescherming te hebben. Dat is niet zo, auteursrecht geldt ook zonder zo'n vermelding.

:Over het algemeen is het netjes (en nuttig) bronnen te vermelden, geef deze vooral in het artikel aan als je voor de inhoud ervan zwaar steunt op bepaalde boeken, ook als je er niet letterlijk uit citeert. Zie ook [[Wikibooks:Auteursrechten]]. Bij twijfel kunt u overleggen met anderen op Wikibooks, of raadpleeg een van de [[:en:Wikibooks:Mailing_lists|Wikibooks mailing lists]].

=====Is er een adres beschikbaar voor overleg buiten de Wikipagina-pagina's om?=====
:Ja,
:*[[:en:Wikibooks:Mailing_lists|Verschillende mailinglists]]
:*irc://irc.freenode.net/wikibooks (Het algemene IRC kanaal van Wikibooks, hoofdzakelijk Engelstalig.)

=====De NL van &quot;Wikibooks NL&quot;, staat dat voor &quot;Nederland&quot;?=====
:Nee, het staat voor &quot;Wikibooks Nederlandstalig&quot;. De Wikibooks zijn per taal ingedeeld, niet per land.

=====Is Wikibooks NL een Vlaamse digitale boekenverzameling of een Nederlandse?=====
:Het is een Nederlandstalige digitale boekenverzameling. Tussen Vlaanderen, Nederland en Suriname is er een [[w:Nederlandse Taalunie|taalunie]]. De scheidsrechter is het [[w:Woordenlijst Nederlandse Taal|groene boekje]].

=====Waarom zijn er geen reclamebanners en pop-ups op Wikibooks?=====
:Er zijn veel redenen, hier een paar;
:#Omdat de reclameboodschap de objectiviteit en neutraliteit van een artikel ongeloofwaardig maakt.
:#Omdat tegenwoordig de opbrengsten van reclame zo laag zijn dat het de moeite niet is.
:#Omdat dit een serieus project is en geen poging om een commerciële bibliotheek te openen.
:#Omdat de meeste van onze beste medewerkers dan zouden opstappen.
:#Omdat het dan veel moeilijker zou zijn om mensen te vinden die teksten en afbeeldingen ter beschikking willen stellen aan Wikibooks als we een commerciële indruk maken.
:#Omdat het niet nodig is. Wikibooks heeft geen echte geldproblemen.
:#Omdat er een plaats moet zijn waar objectieve informatie voorrang heeft op platte commercie.

====2. Over Wikibooks====
----
=====Wat is een Wiki?=====
:Zie [[Wikibooks:Wat is een wiki?|wat is een wiki?]]

=====Sinds wanneer bestaat de Wikibooks?=====
:Het Wikibooks-project is op 10 juli 2003, op initiatief van [[:en:User:Karl Wick|Karl Wick]] gestart en sinds 22 juli 2004 is er ook een Nederlandstalige versie van het project.

=====Wie is de eigenaar van Wikibooks?=====
:Er is de [[wikimedia:Home|Wikimediafoundation]] die voor alle projecten waaronder Wikibooks verantwoordelijk is en eigenaar is van de servers. De teksten in Wikibooks zijn vrijgegeven onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Dit betekent dat de &quot;eigenaar&quot; van de teksten de schrijver is, maar dat deze er slechts zeer weinig eigendomsrechten op kan laten gelden. Zolang men zich aan de voorwaarden van de licentie houdt (de voornaamste eis is dat verdere verspreiding ook weer onder dezelfde licentie valt), mag iedereen met de teksten doen en laten wat hij of zij wil.

=====Als iedereen alles mag wijzigen, hoe betrouwbaar is Wikibooks dan?=====
:Dat iedereen alles kan wijzigen is het concept van alle Wikimediaprojecten, waaronder ook Wikibooks. Zonder dit had Wikibooks nooit kunnen bestaan. Het is de sterkte en tegelijk de zwakte van het project. Iedereen die een fout ziet kan deze direct verbeteren. Ook is er een zeer actieve gemeenschap actief die waakt over de bewerkingen. Er zijn ook gebruikers die zich specifiek toeleggen op vandalismebestrijding. Lastposten krijgen een blokkering. Maar uiteindelijk kan er geen enkele garantie worden gegeven over de boeken. 
:Dit is niet uniek voor Wikibooks. Ook de bekende encyclopedie [[w:Wikipedia|Wikipedia]] is een Wikimediaproject en maakt gebruik van hetzelfde systeem.
:Zie ook [[w:en:Wikipedia:Replies to common objections|deze pagina]] waaruit blijkt dat het idee van een wiki werkt. (Pagina van de Engelstalige Wikipedia. Waar &quot;Wikipedia&quot; staat kunt u &quot;Wikibooks&quot; denken.)

=====Hoe kan ik Wikibooks aan bekendheid helpen?=====
:Goede vraag. Bijvoorbeeld door een link op uw eigen homepage te zetten en op die van al uw kennissen. Door een bericht te plaatsen in bulletins van universiteiten en andere onderwijsinstellingen. Door sitebeheerders te vragen een link te plaatsen, door bekenden te vragen hun kennis op Wikibooks te spuien, door enthousiast te roepen hoe geweldig leuk het is om mee te doen, door een lokkertje in de krant te plaatsen, enz. Denk vooral ook aan gepensioneerden; die hebben vaak zowel veel kennis als tijd. Alles kan helpen.

=====Welk systeem gebruikt 'onze' Wikibooks?=====
:Alle Wikimediaprojecten maken gebruik van de [[MediaWiki]]-software, zie [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki mediawiki.org].

====3. Hoe kan/moet ik...?====
----
=====Hoe kan ik een pagina verwijderd krijgen? (Bijvoorbeeld een die ik zelf geschreven heb)=====
:Op verzoek van velen: Spring voorzichtig om met artikelen waarmee u niet zelf begonnen bent, of waar anderen waardevolle bijdragen aan hebben geleverd. Maar strikt gesproken is er niets wat u ervan kan weerhouden. U kunt dan bovenaan de pagina de tekst &lt;nowiki&gt;{{Weg}}&lt;/nowiki&gt; ([[Sjabloon:Weg]]) toevoegen en tevens het artikel op de [[Wikibooks:Te verwijderen pagina's|verwijderlijst]] plaatsen (graag de reden voor verwijderingsnominatie hier ook plaatsen). Als de redenen gegrond zijn, wordt de pagina verwijderd. Zijn er zowel voor- als tegenstanders, dan wordt in overleg bekeken of de pagina al dan niet behouden moet worden.

:Vaak kan de pagina naar een bruikbaarder plaats gedirigeerd worden. Stel, iemand schrijft een mooi artikel over 'CSS'. In plaats van de pagina te wissen, kun je de titel beter veranderen in ''Cascading Style Sheets''. Daar is een handige functie voor: '''Wijzig titel'''. Deze functie is beschikbaar voor alle [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruikers en is te vinden in het rijtje knoppen bovenaan elke pagina. De oude titel zal automatisch een REDIRECT-commando aanmaken, zodat de oude pagina vanzelf naar de nieuwe pagina verwijst, en de links naar de oude pagina blijven werken.

:N.B. Gewoon de tekst van een pagina halen heeft geen zin. De pagina blijft dan nog gewoon bestaan in de database. Enkele gebruikers ([[Speciaal:Listadmins|de moderators]]) hebben de mogelijkheid om een pagina uit de database te halen.

=====En hoe verander ik de titel van een beschreven pagina? Ik wil bijvoorbeeld ''MS Word'' veranderen in ''Microsoft Word''.=====
:Via de functie '''[[Help:Titel van een artikel wijzigen|Wijzig titel]]'''. (Alleen beschikbaar voor [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruikers).

=====Hoe kan ik op de hoogte blijven van de veranderingen op al die pagina's zonder zelf regelmatig de onderwerpen te moeten aanklikken om dat na te gaan?=====
:Als u een aangemelde gebruiker bent, kunt u uw favoriete pagina's volgen door ze op uw eigen [[Speciaal:Watchlist|Volglijst]] te plaatsen. Hierop kunt u zien welke van die pagina's het laatst zijn aangepast, wanneer en door wie, en kunt u de wijzigingen langslopen. U zet een pagina op uw volglijst, door op de knop ''volg'' bovenaan de pagina te klikken.

=====Is het mogelijk om al mijn eigen bijdragen op een rij te krijgen?=====
:Ja, dat kan. Log in en klik rechts bovenin het scherm op het poppetje en vervolgens op ''Bijdragen''. Zo kunt u trouwens ook het werk van andere individuele deelnemers bekijken (verander uw gebruikersnaam in die van een ander), mocht u daar nieuwsgierig naar zijn of die nodig hebben om iets terug te zoeken.

=====Hoe werkt de zoekfunctie bovenaan de pagina?=====
:Zie [[Help:Zoeken]].

=====Waar kan ik aangeven dat iets niet goed werkt op Wikibooks?=====
:Zet het allereerst neer in [[Wikibooks:Lerarenkamer|de lerarenkamer]]. Misschien werkt het wel goed en berust het op een misverstand. Als het probleem gegrond blijkt, kan het beste voor elke zaak apart worden bekeken of dit lokaal op Wikibooks kan worden opgelost, of dat dit van een hoger niveau moet komen.

=====Hoe kan ik aangeven dat ik graag een nieuw artikel in Wikibooks NL zou willen zien over een bepaald onderwerp?=====
:Zet het onderwerp op de pagina [[Wikibooks:Gewenste artikelen|gewenste artikelen]] 

=====Hoe kan ik de spelling van mijn bijdrage controleren?=====
:Wikibooks heeft (nog) geen spellingscontroleprogramma. Het beste is wellicht om uw tekst in uw eigen favoriete tekstverwerker te plakken en daarop de spellingscorrectie los te laten. Daarna kunt u het terugplaatsen op de bewerkingspagina van Wikibooks en eventueel nogmaals nakijken voor u het opslaat. In de browser Firefox kunt u [https://spellbound.sourceforge.net SpellBound] gebruiken, waarin u de spelling direct kunt controleren.

=====Ik zie regelmatig dat woorden in vreemde talen en vooral de taallinks niet goed weergegeven worden. Hoe komt dat?=====
:Waarschijnlijk heeft de computer die u gebruikt niet de juiste fonts om die tekens te kunnen weergeven. Zie [[w:Wikipedia:Hulpmiddelen#Lettertypen|Hulpmiddelen - Lettertypen]] voor oplossingen.

=====Hoe krijg ik afbeeldingen in mijn pagina's?=====
:Zorg allereerst dat u het recht hebt om dat materiaal te gebruiken, want alles wat wordt toegevoegd aan Wikibooks moet voldoen aan de voorwaarden van de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]].
:Als de afbeelding aan de voorwaarden voldoet, kunt u deze afbeelding [[Speciaal:Upload|uploaden]] naar Wikibooks. (Uploaden is alleen mogelijk als [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruiker).
:U kunt de instructies op het [[Speciaal:Upload|uploadformulier]] opvolgen.
:Hoe het verder moet met het plaatsen van de afbeelding in de tekst is uitgebreid beschreven op [[Help:Gebruik van afbeeldingen|gebruik van afbeeldingen]].

=====Hoe werk ik met geluid?=====
:Zie [[Help:Gebruik van geluid|gebruik van geluid]].

====4. Andere vragen====
----
=====Waar kan ik vragen stellen over de inhoud of organisatie van een pagina?=====
:Op de overlegpagina. Boven elke pagina staat een knop 'overleg' naar een overlegpagina aangegeven. Ook boven deze pagina.

=====Kan een of andere malloot alles op Wikibooks zomaar wissen?=====
:Nee, niet echt. Om tekst en/of afbeeldingen definitief te verwijderen moet je een [[Wikibooks:Moderator|moderator]] zijn en dat word je niet zomaar. Iedereen kan weliswaar een pagina leegmaken, maar dat is zo weer hersteld (Zie [[#Hoe kan ik vandalisme of een gewiste pagina herstellen?|hieronder]] hoe dat moet). Als iemand echt grof bezig is geweest pagina's te vernielen, kunnen moderators die persoon (tijdelijk) blokkeren, zodat deze niet meer op Wikibooks kan werken.
:Zie ook [[Speciaal:Log/block|het blokkeerlogboek]] en de [[Speciaal:Ipblocklist|momenteel geblokkeerde IP-adressen]].

=====Hoe kan ik vandalisme of een gewiste pagina herstellen?=====
:Dat kan heel eenvoudig, klik op de ''geschiedenis'' van het artikel (midden bovenaan). U krijgt dan een lijst met versies te zien. U klikt dan op de laatste waarvan u denkt dat deze goed is. Dan klikt u op ''bewerk''. U zal dan bovenaan de pagina een waarschuwing zien dat u een oude versie aan het bewerken bent. In dit geval kunt u deze melding gewoon negeren en  kunt u het artikel opslaan, zonder iets te wijzigen. Nu is de pagina weer terug in zijn oude vorm.
:In de samenvatting schrijft u bijvoorbeeld ''oude versie hersteld''.

=====Wat gebeurt er als twee mensen op hetzelfde moment een pagina bewerken en willen opslaan?=====
:Wie het eerst zijn bewerking opslaat zal er niets van merken. Nummer twee zal na het geven van het commando ''nakijken'' of ''opslaan'' de waarschuwing '''bewerkingsconflict!''' op het scherm krijgen. U ziet dan meteen ook het scherm van de nieuwste versie, waarop u uw bewerking kunt invoegen, nakijken en opslaan.

=====Wat zien jullie als een ''kleine wijziging''?=====
:Als u bij het bevestigen van een wijziging het vakje ''Dit is een kleine wijziging'' aanvinkt, dan zal die wijziging niet te zien zijn in het overzicht van recente wijzigingen (behalve als u in uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]] ingesteld hebt dat de kleine wijzigingen wel zichtbaar moeten zijn in het overzicht van recente wijzigingen).
:[[Help:Kleine wijziging|Kleine wijzigingen]] zijn dan ook zaken die niet de moeite waard zijn om alle gebruikers op te wijzen: correcties van spelfouten, stijlfouten en typefouten, het corrigeren of aanbrengen van wikilinks en dergelijke. Het toevoegen van nieuwe informatie, hoe weinig ook, is dus geen kleine wijziging. Wees dus niet te bescheiden! Liever een kleine wijziging als grote markeren dan andersom.

=====Wat is het voordeel van zo'n 'kleine wijziging'?=====
:In uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]] kunt u er als geregistreerde gebruiker voor kiezen dat in de [[Speciaal:Recentchanges|lijst van Recente wijzigingen]] de kleine wijzigingen niet weergegeven worden. Dan worden dus alleen die artikelen opgesomd waaraan inhoudelijk gewerkt wordt, en niet die waarin slechts gepoetst wordt aan komma's, typfouten of stijl. Dat vinden velen overzichtelijker.
:Daarnaast is het handig bij vandalismebestrijding. Niet ingelogde gebruikers (vandalisme is doorgaans afkomstig van anonieme gebruikers), kunnen wijzigingen niet markeren als kleine wijziging, zodat al hun wijzigingen altijd zichtbaar zijn in de recente wijzigingen en ze gemakkelijk nagelopen kunnen worden.

=====Is het mogelijk om de inhoud van Wikibooks in te laden om alles of een deel ervan in te passen in andere formaten?=====
:Jawel, dat zal binnenkort mogelijk zijn.

=====Ik heb speciaal toestemming gekregen om een kopie van een foto of een artikel op Wikibooks te zetten. Kan ik dat dan doen?=====
:Nee, dat is niet voldoende. In principe valt alles in Wikibooks onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Als u geen expliciete toestemming hebt om een foto of tekst op die manier te gebruiken, mag het niet op Wikibooks gebruikt worden.

=====Kan ik links naar externe sites maken, zonder de inhoud te downloaden naar Wikibooks?=====
:Externe links zijn prima. Maar het is niet de bedoeling dat Wikibooks een soort directory wordt. We willen in principe alle bestaande kennis en informatie zélf in onze boeken hebben, in plaats van vooral door te verwijzen naar elders. Gebruikt u externe links, zet ze dan onderaan, in een aparte sectie van het artikel. Maar nogmaals, als het onbeschermd materiaal is (waar dus geen eigendomsrechten voor gelden), is het bijna altijd beter dat op Wikibooks zelf in te voeren.

=====Wat is het nut van het instellen van een gebruikersnaam?=====
:Het is niet verplicht, maar hiermee kunt u allerlei voorkeuren instellen. Ook komt uw gebruikersnaam dan in plaats van een onpersoonlijk IP-nummer achter uw bijdragen in de [[Speciaal:Recentchanges|lijst met recente wijzigingen]] te staan.
:Daarnaast heeft u als aangemelde gebruiker meerdere mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld de mogelijkheid tot het bijhouden van een [[Speciaal:Watchlist|volglijst]], of de mogelijkheid tot het [[Speciaal:Upload|uploaden]] van afbeeldingen.
:Ook een belangrijk item is dat u als aangemelde gebruiker zo anoniem kunt zijn als u zelf wilt zijn. U hoeft namelijk geen mailadres op te geven bij het aanmelden en u kunt een nickname gebruiken in plaats van een echte naam. Als 'anonieme' gebruiker is uw IP-adres bekend, maar als aangemelde gebruiker is dit adres niet zichtbaar.
:Om uw voorkeuren in te stellen: Meld u eerst aan via [[Speciaal:Userlogin|aanmelden]] en ga daarna naar uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]].
:Meer informatie: [[Help:Account]].

=====Wat is een goede manier om op een andere pagina een link naar Wikibooks te zetten?=====
:De meesten van ons geven waarschijnlijk de voorkeur aan een directe link naar de hoofdpagina van [https://nl.wikibooks.org Wikibooks NL] of naar de [https://www.wikibooks.org internationale pagina]. Want dan zien nieuwkomers direct wat voor pagina het is, en worden ze hopelijk meteen enthousiast genoeg om mee te doen. Wilt u per se een link plaatsen naar een bepaald onderwerp, dan kunt u dat natuurlijk ook doen. Ook kunt u ervoor kiezen om een Wiki-banner maken en op uw site te plaatsen.
:Linkt uw pagina naar Wikibooks, of ziet u een pagina die linkt naar Wikibooks, voeg die dan toe op [[Wikibooks:Vrienden van Wikibooks NL]].

=====Kan ik hele Wiki-onderdelen spiegelen (mirror) op mijn eigen site (en misschien een beetje aanpassen)?=====
:U mag Wikibooks NL, of een deel daarvan, al dan niet veranderd op uw eigen site plaatsen. Voorwaarde is wel dat ook uw versie weer onder dezelfde [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]] moet vallen.

=====Ik heb een site gevonden met informatie die volgens mij zeker in Wikibooks thuishoort. Mag ik deze informatie aan Wikibooks toevoegen?=====
:U mag doorgaans nooit ongevraagd de inhoud van een andere site kopiëren. Op het moment dat u toestemming hebt gevraagd aan de beheerder van de desbetreffende site en diegene akkoord is gegaan met de publicatie van de informatie op zijn site onder de GNU-licentie, dan mag dat wel. &lt;!--Als u een e-mail stuurt naar de beheerder is het handig om de [[Wikibooks:Toestemming gebruik externe informatie|standaard tekst]] hiervoor te gebruiken. Hierin wordt onder andere uitgelegd wat Wikibooks is en wat de GNU-licentie inhoudt. Vermeld de bron van de informatie onderaan de pagina en voeg de bron toe aan de [[Wikibooks:Bronnen|bronnenpagina]].--&gt;
:Van sommige pagina's kunt u ongevraagd informatie overnemen, dit is bijvoorbeeld het geval bij onze collega's van de anderstalige Wikibooks. Wel verdient het de aanbeveling om dan bij het opslaan, in de samenvatting neer te zetten dat uw tekst vertaald is van website xxx.

=====Hoe kan ik tekst of achtergrond een kleur geven?=====
:Zie [[Help:Overzicht tekstopmaak#Tekstkleur|Help:Overzicht tekstopmaak]].

=====Wat betekent...?=====
:Zie: [[Help:Terminologie]]

[[Categorie:Help|Veel gestelde vragen]]</text>
      <sha1>31fykpxm8qivu2c1f3k73x1hi9x2q40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432418</id>
      <parentid>432417</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T09:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 1. Bijdragen aan Wikibooks */</comment>
      <origin>432418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24942" sha1="d55bpovxd22vy8mqi4asxutmb7msq8w" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

Bent u nieuw op Wikibooks, dan is de [[Wikibooks:Welkom|welkomstpagina]] zeer geschikt om te lezen. U kunt er veel informatie vinden, die relevant is voor iemand die nieuw is op een van de Wikimediaprojecten.
Maar u kunt natuurlijk ook links aanklikken op de [[hoofdpagina]], het [[Wikibooks:Gebruikersportaal|gebruikersportaal]] of de [[Speciaal:Recentchanges|recente wijzigingen]].

Als u erover nadenkt om ook iets bij te dragen, maar weet u niet precies wat en hoe, lees dan de pagina: [[Help:Hoe kan ik meedoen|hoe kan ik meedoen]].

====1. Bijdragen aan Wikibooks====
----
=====Bovenaan de pagina staat er een knop ''bewerken'', mag ik daarmee zomaar veranderingen aanbrengen?=====
:Ja, dat mag zeker. Het is zelfs het centrale idee achter een [[Wikibooks:Wat is een wiki?|Wiki]], wat Wikibooks is. Doordat iedereen pagina's kan veranderen, kan iedereen zijn of haar kennis achterlaten. Als iemand onzin produceert, wordt dat meestal snel ontdekt door een van de vaste vrijwilligers en verbeterd of verwijderd.

=====Hoe kan ik een pagina bewerken?=====
* Klik bovenaan op de tab &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en ga aan de slag.
* Zie [[Help:Overzicht tekstopmaak]] voor faciliteiten waarmee je de tekst prettiger leesbaar kunt maken (o.a. kopjes, vet, afbeeldingen, lijsten en tabellen).
* Nadat je de tekst hebt bewerkt: 
** Klik onderaan op &lt;code&gt;Bewerking ter controle bekijken&lt;/code&gt;. Verbeter de tekst eventueel of vul nog iets aan.
** Vermeld in de &lt;code&gt;Samenvatting&lt;/code&gt; kort wat je hebt veranderd.
** Vink eventueel het vakje &lt;code&gt;Dit is een kleine bewerking&lt;/code&gt; aan, zie [[Help:Kleine wijziging]] voor welke situaties dit geldt.
** &lt;code&gt;Deze pagina volgen&lt;/code&gt; staat standaard aangevinkt om attenderingen per e-mail te krijgen als iemand anders deze pagina bewerkt heeft (je hebt daarvoor wel een [[Help:Account|account]] nodig waarbij je e-mail-adres is ingevuld èn je moet ingelogd zijn). Je kunt ook aangeven hoe lang je dergelijke attenderingen voor deze pagina wilt krijgen. Als je dat niet wilt: vink het vakje uit.
** Klik uiteindelijk op &lt;code&gt;Wijzigingen publiceren&lt;/code&gt;.

=====Waarom zijn sommige links rood en andere blauw?=====
:(Nog) niet bestaande pagina's worden aangegeven met een rode link (of indien expliciet gekozen een ? erachter), terwijl reeds ingevulde links blauw oplichten. Met [[Speciaal:Preferences|de voorkeuren]] is kunnen enkele opties ingesteld worden, indien ingelogd zijnde.

=====Hoe start ik een nieuwe pagina?=====
:Zie [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken|Een nieuwe pagina aanmaken]].

=====Vertel me eens waarom ik mee zou moeten doen?=====
:Zie [[Wikibooks:Waarom meehelpen|Waarom zou ik meedoen?]] 

=====Zijn er richtlijnen en tips?=====
:Zie [[Help:Hoe kan ik meedoen|Hoe je mee kunt doen]].
:Meer uitgewerkte richtlijnen zijn bijvoorbeeld te vinden op [[Help:Het benoemen van een pagina|het benoemen van een pagina]] en [[Help:Boekstructuur|de opbouw van een boek]].
:Zie ook de [[Wikibooks:Afspraken|gemaakte afspraken]] en vooral [[Wikibooks:Voel je vrij en ga je gang|Voel je vrij en ga je gang]]!

=====Ik ben in een onderwerp geïnteresseerd, maar voel me niet zeker genoeg om er een nieuw artikel over te beginnen. Wat kan ik doen?=====
#Voeg uw onderwerp toe aan de pagina [[Wikibooks:Gewenste artikelen|Gewenste artikelen]].
#Begin die pagina toch maar, en voeg een opmerking toe met waarom u er niet zo zeker van bent.

=====Mag ik materiaal tussen projecten van Wikimedia Foundation Inc. zomaar kopiëren?=====
&quot;Zomaar&quot; mag niet, daar de &quot;naamsvermelding&quot; uit de [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.nl Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen] zo niet wordt gerespecteerd. In de bestandsgeschiedenis staat namelijk jouw naam, wat zou suggereren dat jij dat materiaal zelf hebt gemaakt. Dat wordt als een vorm van auteursrechtenschending gezien.

Bij gebruik van bestaande '''afbeeldingen''' uit [[w:Wikimedia Commons|Wikimedia Commons]] gebruik je normaal de file-tag en dan is naamsvermelding automatisch geregeld. Door te klikken op de afbeelding kan je informatie krijgen over de auteur, de licentie en de geschiedenis. Ook bij de pdf-export staat de oorspronkelijke auteur vermeldt.

Bij kopiëren van '''teksten''' uit bv. [[w:Wikipedia|Wikipedia]] is dit moeilijker dan bij afbeeldingen, daar er geen text-tag bestaat. Bovendien zal bij teksten sneller de nood ontstaan om deze aan te passen. Bij kopiëren van tekst kan je volgende zaken doen, om de licentie ook hier te respecteren:
* Er bestaat een speciale pagina voor het overnemen van teksten uit Wikipedia om deze als basis te gebruiken voor een pagina op Wikibooks, zie [[Wikibooks:Import]]. De bewerkingsgeschiedenis kan zo worden overgenomen.
* Met voetnoten kan je verwijzen naar de bron en oorspronkelijke auteurs. Het is beter om niet te linken naar het &quot;algemene&quot; artikel, omdat dit steeds wordt aangepast. Beter verwijs je naar de specifieke versie die je hebt gebruikt, door de link te nemen uit de geschiedenis van het Wikipedia-artikel. Zie bijvoorbeeld [[Infrastructuurplanning]] en [[Meten en onzekerheid]].

=====Hoe weet ik of ik bronmateriaal ''naar'' Wikibooks mag kopiëren? Er staat zo'n strenge waarschuwing bij: &quot;GEBRUIK GEEN MATERIAAL DAT BESCHERMD WORDT DOOR AUTEURSRECHT, TENZIJ U DAARTOE TOESTEMMING HEBT!&quot;. Geldt dat in mijn geval ook?=====
#De inhoud van Wikibooks valt onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Kort gezegd: tenzij het te kopiëren materiaal (1) publiek domein is (zodat het vrij is van wettelijk beschermend eigendomsrecht/copyright) of (2) net als Wikibooks valt onder dezelfde GNU Licentie, kunt u het naar alle waarschijnlijkheid niet gebruiken. Hebt u maar enige twijfel, gebruik het materiaal dan niet, of overleg eerst met de anderen op Wikibooks. Er is vast wel iemand die reageert.
#Dit wordt bepaald door [[wikibooks:Auteursrechten|auteursrecht]], die betrekking heeft op ''letterlijke'' stukken tekst, foto's en dergelijke. In principe heb je voor het overnemen hiervan toestemming nodig van de rechthebbende(n). Er zijn echter allerlei bijzondere gevallen:
#*Kale feiten kunnen zonder meer worden opgenomen, of in eigen woorden worden beschreven.
#*Veel (vaak historisch) materiaal maakt deel uit van het [[wikibooks:Publiek domein|publieke domein]], doordat beschermingstermijnen verstreken zijn, of niet meer te achterhalen valt wie rechthebbende(n) zijn. Zulk materiaal is vrij te gebruiken.
#*Mogelijk is er door rechthebbende(n) toestemming gegeven, kunt u deze vragen, of wordt materiaal verspreid onder voorwaarden die compatibel zijn met die van Wikibooks, de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]].
#*Voor bepaalde materialen is auteursrechtelijke bescherming niet, of slechts beperkt van toepassing. Dit geldt bv. voor veel overheidsinformatie zoals wetteksten of de troonrede.

:'''Let op:''' Een misvatting is dat er ''Copyright [[w:Copyrightteken|&amp;copy;]] jaartal'' bij een tekst zou moeten staan om auteursrechtelijke bescherming te hebben. Dat is niet zo, auteursrecht geldt ook zonder zo'n vermelding.

:Over het algemeen is het netjes (en nuttig) bronnen te vermelden, geef deze vooral in het artikel aan als je voor de inhoud ervan zwaar steunt op bepaalde boeken, ook als je er niet letterlijk uit citeert. Zie ook [[Wikibooks:Auteursrechten]]. Bij twijfel kunt u overleggen met anderen op Wikibooks, of raadpleeg een van de [[:en:Wikibooks:Mailing_lists|Wikibooks mailing lists]].

=====Is er een adres beschikbaar voor overleg buiten de Wikipagina-pagina's om?=====
:Ja,
:*[[:en:Wikibooks:Mailing_lists|Verschillende mailinglists]]
:*irc://irc.freenode.net/wikibooks (Het algemene IRC kanaal van Wikibooks, hoofdzakelijk Engelstalig.)

=====De NL van &quot;Wikibooks NL&quot;, staat dat voor &quot;Nederland&quot;?=====
:Nee, het staat voor &quot;Wikibooks Nederlandstalig&quot;. De Wikibooks zijn per taal ingedeeld, niet per land.

=====Is Wikibooks NL een Vlaamse digitale boekenverzameling of een Nederlandse?=====
:Het is een Nederlandstalige digitale boekenverzameling. Tussen Vlaanderen, Nederland en Suriname is er een [[w:Nederlandse Taalunie|taalunie]]. De scheidsrechter is het [[w:Woordenlijst Nederlandse Taal|groene boekje]].

=====Waarom zijn er geen reclamebanners en pop-ups op Wikibooks?=====
:Er zijn veel redenen, hier een paar;
:#Omdat de reclameboodschap de objectiviteit en neutraliteit van een artikel ongeloofwaardig maakt.
:#Omdat tegenwoordig de opbrengsten van reclame zo laag zijn dat het de moeite niet is.
:#Omdat dit een serieus project is en geen poging om een commerciële bibliotheek te openen.
:#Omdat de meeste van onze beste medewerkers dan zouden opstappen.
:#Omdat het dan veel moeilijker zou zijn om mensen te vinden die teksten en afbeeldingen ter beschikking willen stellen aan Wikibooks als we een commerciële indruk maken.
:#Omdat het niet nodig is. Wikibooks heeft geen echte geldproblemen.
:#Omdat er een plaats moet zijn waar objectieve informatie voorrang heeft op platte commercie.

====2. Over Wikibooks====
----
=====Wat is een Wiki?=====
:Zie [[Wikibooks:Wat is een wiki?|wat is een wiki?]]

=====Sinds wanneer bestaat de Wikibooks?=====
:Het Wikibooks-project is op 10 juli 2003, op initiatief van [[:en:User:Karl Wick|Karl Wick]] gestart en sinds 22 juli 2004 is er ook een Nederlandstalige versie van het project.

=====Wie is de eigenaar van Wikibooks?=====
:Er is de [[wikimedia:Home|Wikimediafoundation]] die voor alle projecten waaronder Wikibooks verantwoordelijk is en eigenaar is van de servers. De teksten in Wikibooks zijn vrijgegeven onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Dit betekent dat de &quot;eigenaar&quot; van de teksten de schrijver is, maar dat deze er slechts zeer weinig eigendomsrechten op kan laten gelden. Zolang men zich aan de voorwaarden van de licentie houdt (de voornaamste eis is dat verdere verspreiding ook weer onder dezelfde licentie valt), mag iedereen met de teksten doen en laten wat hij of zij wil.

=====Als iedereen alles mag wijzigen, hoe betrouwbaar is Wikibooks dan?=====
:Dat iedereen alles kan wijzigen is het concept van alle Wikimediaprojecten, waaronder ook Wikibooks. Zonder dit had Wikibooks nooit kunnen bestaan. Het is de sterkte en tegelijk de zwakte van het project. Iedereen die een fout ziet kan deze direct verbeteren. Ook is er een zeer actieve gemeenschap actief die waakt over de bewerkingen. Er zijn ook gebruikers die zich specifiek toeleggen op vandalismebestrijding. Lastposten krijgen een blokkering. Maar uiteindelijk kan er geen enkele garantie worden gegeven over de boeken. 
:Dit is niet uniek voor Wikibooks. Ook de bekende encyclopedie [[w:Wikipedia|Wikipedia]] is een Wikimediaproject en maakt gebruik van hetzelfde systeem.
:Zie ook [[w:en:Wikipedia:Replies to common objections|deze pagina]] waaruit blijkt dat het idee van een wiki werkt. (Pagina van de Engelstalige Wikipedia. Waar &quot;Wikipedia&quot; staat kunt u &quot;Wikibooks&quot; denken.)

=====Hoe kan ik Wikibooks aan bekendheid helpen?=====
:Goede vraag. Bijvoorbeeld door een link op uw eigen homepage te zetten en op die van al uw kennissen. Door een bericht te plaatsen in bulletins van universiteiten en andere onderwijsinstellingen. Door sitebeheerders te vragen een link te plaatsen, door bekenden te vragen hun kennis op Wikibooks te spuien, door enthousiast te roepen hoe geweldig leuk het is om mee te doen, door een lokkertje in de krant te plaatsen, enz. Denk vooral ook aan gepensioneerden; die hebben vaak zowel veel kennis als tijd. Alles kan helpen.

=====Welk systeem gebruikt 'onze' Wikibooks?=====
:Alle Wikimediaprojecten maken gebruik van de [[MediaWiki]]-software, zie [https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki mediawiki.org].

====3. Hoe kan/moet ik...?====
----
=====Hoe kan ik een pagina verwijderd krijgen? (Bijvoorbeeld een die ik zelf geschreven heb)=====
:Op verzoek van velen: Spring voorzichtig om met artikelen waarmee u niet zelf begonnen bent, of waar anderen waardevolle bijdragen aan hebben geleverd. Maar strikt gesproken is er niets wat u ervan kan weerhouden. U kunt dan bovenaan de pagina de tekst &lt;nowiki&gt;{{Weg}}&lt;/nowiki&gt; ([[Sjabloon:Weg]]) toevoegen en tevens het artikel op de [[Wikibooks:Te verwijderen pagina's|verwijderlijst]] plaatsen (graag de reden voor verwijderingsnominatie hier ook plaatsen). Als de redenen gegrond zijn, wordt de pagina verwijderd. Zijn er zowel voor- als tegenstanders, dan wordt in overleg bekeken of de pagina al dan niet behouden moet worden.

:Vaak kan de pagina naar een bruikbaarder plaats gedirigeerd worden. Stel, iemand schrijft een mooi artikel over 'CSS'. In plaats van de pagina te wissen, kun je de titel beter veranderen in ''Cascading Style Sheets''. Daar is een handige functie voor: '''Wijzig titel'''. Deze functie is beschikbaar voor alle [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruikers en is te vinden in het rijtje knoppen bovenaan elke pagina. De oude titel zal automatisch een REDIRECT-commando aanmaken, zodat de oude pagina vanzelf naar de nieuwe pagina verwijst, en de links naar de oude pagina blijven werken.

:N.B. Gewoon de tekst van een pagina halen heeft geen zin. De pagina blijft dan nog gewoon bestaan in de database. Enkele gebruikers ([[Speciaal:Listadmins|de moderators]]) hebben de mogelijkheid om een pagina uit de database te halen.

=====En hoe verander ik de titel van een beschreven pagina? Ik wil bijvoorbeeld ''MS Word'' veranderen in ''Microsoft Word''.=====
:Via de functie '''[[Help:Titel van een artikel wijzigen|Wijzig titel]]'''. (Alleen beschikbaar voor [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruikers).

=====Hoe kan ik op de hoogte blijven van de veranderingen op al die pagina's zonder zelf regelmatig de onderwerpen te moeten aanklikken om dat na te gaan?=====
:Als u een aangemelde gebruiker bent, kunt u uw favoriete pagina's volgen door ze op uw eigen [[Speciaal:Watchlist|Volglijst]] te plaatsen. Hierop kunt u zien welke van die pagina's het laatst zijn aangepast, wanneer en door wie, en kunt u de wijzigingen langslopen. U zet een pagina op uw volglijst, door op de knop ''volg'' bovenaan de pagina te klikken.

=====Is het mogelijk om al mijn eigen bijdragen op een rij te krijgen?=====
:Ja, dat kan. Log in en klik rechts bovenin het scherm op het poppetje en vervolgens op ''Bijdragen''. Zo kunt u trouwens ook het werk van andere individuele deelnemers bekijken (verander uw gebruikersnaam in die van een ander), mocht u daar nieuwsgierig naar zijn of die nodig hebben om iets terug te zoeken.

=====Hoe werkt de zoekfunctie bovenaan de pagina?=====
:Zie [[Help:Zoeken]].

=====Waar kan ik aangeven dat iets niet goed werkt op Wikibooks?=====
:Zet het allereerst neer in [[Wikibooks:Lerarenkamer|de lerarenkamer]]. Misschien werkt het wel goed en berust het op een misverstand. Als het probleem gegrond blijkt, kan het beste voor elke zaak apart worden bekeken of dit lokaal op Wikibooks kan worden opgelost, of dat dit van een hoger niveau moet komen.

=====Hoe kan ik aangeven dat ik graag een nieuw artikel in Wikibooks NL zou willen zien over een bepaald onderwerp?=====
:Zet het onderwerp op de pagina [[Wikibooks:Gewenste artikelen|gewenste artikelen]] 

=====Hoe kan ik de spelling van mijn bijdrage controleren?=====
:Wikibooks heeft (nog) geen spellingscontroleprogramma. Het beste is wellicht om uw tekst in uw eigen favoriete tekstverwerker te plakken en daarop de spellingscorrectie los te laten. Daarna kunt u het terugplaatsen op de bewerkingspagina van Wikibooks en eventueel nogmaals nakijken voor u het opslaat. In de browser Firefox kunt u [https://spellbound.sourceforge.net SpellBound] gebruiken, waarin u de spelling direct kunt controleren.

=====Ik zie regelmatig dat woorden in vreemde talen en vooral de taallinks niet goed weergegeven worden. Hoe komt dat?=====
:Waarschijnlijk heeft de computer die u gebruikt niet de juiste fonts om die tekens te kunnen weergeven. Zie [[w:Wikipedia:Hulpmiddelen#Lettertypen|Hulpmiddelen - Lettertypen]] voor oplossingen.

=====Hoe krijg ik afbeeldingen in mijn pagina's?=====
:Zorg allereerst dat u het recht hebt om dat materiaal te gebruiken, want alles wat wordt toegevoegd aan Wikibooks moet voldoen aan de voorwaarden van de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]].
:Als de afbeelding aan de voorwaarden voldoet, kunt u deze afbeelding [[Speciaal:Upload|uploaden]] naar Wikibooks. (Uploaden is alleen mogelijk als [[Speciaal:Userlogin|aangemelde]] gebruiker).
:U kunt de instructies op het [[Speciaal:Upload|uploadformulier]] opvolgen.
:Hoe het verder moet met het plaatsen van de afbeelding in de tekst is uitgebreid beschreven op [[Help:Gebruik van afbeeldingen|gebruik van afbeeldingen]].

=====Hoe werk ik met geluid?=====
:Zie [[Help:Gebruik van geluid|gebruik van geluid]].

====4. Andere vragen====
----
=====Waar kan ik vragen stellen over de inhoud of organisatie van een pagina?=====
:Op de overlegpagina. Boven elke pagina staat een knop 'overleg' naar een overlegpagina aangegeven. Ook boven deze pagina.

=====Kan een of andere malloot alles op Wikibooks zomaar wissen?=====
:Nee, niet echt. Om tekst en/of afbeeldingen definitief te verwijderen moet je een [[Wikibooks:Moderator|moderator]] zijn en dat word je niet zomaar. Iedereen kan weliswaar een pagina leegmaken, maar dat is zo weer hersteld (Zie [[#Hoe kan ik vandalisme of een gewiste pagina herstellen?|hieronder]] hoe dat moet). Als iemand echt grof bezig is geweest pagina's te vernielen, kunnen moderators die persoon (tijdelijk) blokkeren, zodat deze niet meer op Wikibooks kan werken.
:Zie ook [[Speciaal:Log/block|het blokkeerlogboek]] en de [[Speciaal:Ipblocklist|momenteel geblokkeerde IP-adressen]].

=====Hoe kan ik vandalisme of een gewiste pagina herstellen?=====
:Dat kan heel eenvoudig, klik op de ''geschiedenis'' van het artikel (midden bovenaan). U krijgt dan een lijst met versies te zien. U klikt dan op de laatste waarvan u denkt dat deze goed is. Dan klikt u op ''bewerk''. U zal dan bovenaan de pagina een waarschuwing zien dat u een oude versie aan het bewerken bent. In dit geval kunt u deze melding gewoon negeren en  kunt u het artikel opslaan, zonder iets te wijzigen. Nu is de pagina weer terug in zijn oude vorm.
:In de samenvatting schrijft u bijvoorbeeld ''oude versie hersteld''.

=====Wat gebeurt er als twee mensen op hetzelfde moment een pagina bewerken en willen opslaan?=====
:Wie het eerst zijn bewerking opslaat zal er niets van merken. Nummer twee zal na het geven van het commando ''nakijken'' of ''opslaan'' de waarschuwing '''bewerkingsconflict!''' op het scherm krijgen. U ziet dan meteen ook het scherm van de nieuwste versie, waarop u uw bewerking kunt invoegen, nakijken en opslaan.

=====Wat zien jullie als een ''kleine wijziging''?=====
:Als u bij het bevestigen van een wijziging het vakje ''Dit is een kleine wijziging'' aanvinkt, dan zal die wijziging niet te zien zijn in het overzicht van recente wijzigingen (behalve als u in uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]] ingesteld hebt dat de kleine wijzigingen wel zichtbaar moeten zijn in het overzicht van recente wijzigingen).
:[[Help:Kleine wijziging|Kleine wijzigingen]] zijn dan ook zaken die niet de moeite waard zijn om alle gebruikers op te wijzen: correcties van spelfouten, stijlfouten en typefouten, het corrigeren of aanbrengen van wikilinks en dergelijke. Het toevoegen van nieuwe informatie, hoe weinig ook, is dus geen kleine wijziging. Wees dus niet te bescheiden! Liever een kleine wijziging als grote markeren dan andersom.

=====Wat is het voordeel van zo'n 'kleine wijziging'?=====
:In uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]] kunt u er als geregistreerde gebruiker voor kiezen dat in de [[Speciaal:Recentchanges|lijst van Recente wijzigingen]] de kleine wijzigingen niet weergegeven worden. Dan worden dus alleen die artikelen opgesomd waaraan inhoudelijk gewerkt wordt, en niet die waarin slechts gepoetst wordt aan komma's, typfouten of stijl. Dat vinden velen overzichtelijker.
:Daarnaast is het handig bij vandalismebestrijding. Niet ingelogde gebruikers (vandalisme is doorgaans afkomstig van anonieme gebruikers), kunnen wijzigingen niet markeren als kleine wijziging, zodat al hun wijzigingen altijd zichtbaar zijn in de recente wijzigingen en ze gemakkelijk nagelopen kunnen worden.

=====Is het mogelijk om de inhoud van Wikibooks in te laden om alles of een deel ervan in te passen in andere formaten?=====
:Jawel, dat zal binnenkort mogelijk zijn.

=====Ik heb speciaal toestemming gekregen om een kopie van een foto of een artikel op Wikibooks te zetten. Kan ik dat dan doen?=====
:Nee, dat is niet voldoende. In principe valt alles in Wikibooks onder de [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]]. Als u geen expliciete toestemming hebt om een foto of tekst op die manier te gebruiken, mag het niet op Wikibooks gebruikt worden.

=====Kan ik links naar externe sites maken, zonder de inhoud te downloaden naar Wikibooks?=====
:Externe links zijn prima. Maar het is niet de bedoeling dat Wikibooks een soort directory wordt. We willen in principe alle bestaande kennis en informatie zélf in onze boeken hebben, in plaats van vooral door te verwijzen naar elders. Gebruikt u externe links, zet ze dan onderaan, in een aparte sectie van het artikel. Maar nogmaals, als het onbeschermd materiaal is (waar dus geen eigendomsrechten voor gelden), is het bijna altijd beter dat op Wikibooks zelf in te voeren.

=====Wat is het nut van het instellen van een gebruikersnaam?=====
:Het is niet verplicht, maar hiermee kunt u allerlei voorkeuren instellen. Ook komt uw gebruikersnaam dan in plaats van een onpersoonlijk IP-nummer achter uw bijdragen in de [[Speciaal:Recentchanges|lijst met recente wijzigingen]] te staan.
:Daarnaast heeft u als aangemelde gebruiker meerdere mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld de mogelijkheid tot het bijhouden van een [[Speciaal:Watchlist|volglijst]], of de mogelijkheid tot het [[Speciaal:Upload|uploaden]] van afbeeldingen.
:Ook een belangrijk item is dat u als aangemelde gebruiker zo anoniem kunt zijn als u zelf wilt zijn. U hoeft namelijk geen mailadres op te geven bij het aanmelden en u kunt een nickname gebruiken in plaats van een echte naam. Als 'anonieme' gebruiker is uw IP-adres bekend, maar als aangemelde gebruiker is dit adres niet zichtbaar.
:Om uw voorkeuren in te stellen: Meld u eerst aan via [[Speciaal:Userlogin|aanmelden]] en ga daarna naar uw [[Speciaal:Preferences|voorkeuren]].
:Meer informatie: [[Help:Account]].

=====Wat is een goede manier om op een andere pagina een link naar Wikibooks te zetten?=====
:De meesten van ons geven waarschijnlijk de voorkeur aan een directe link naar de hoofdpagina van [https://nl.wikibooks.org Wikibooks NL] of naar de [https://www.wikibooks.org internationale pagina]. Want dan zien nieuwkomers direct wat voor pagina het is, en worden ze hopelijk meteen enthousiast genoeg om mee te doen. Wilt u per se een link plaatsen naar een bepaald onderwerp, dan kunt u dat natuurlijk ook doen. Ook kunt u ervoor kiezen om een Wiki-banner maken en op uw site te plaatsen.
:Linkt uw pagina naar Wikibooks, of ziet u een pagina die linkt naar Wikibooks, voeg die dan toe op [[Wikibooks:Vrienden van Wikibooks NL]].

=====Kan ik hele Wiki-onderdelen spiegelen (mirror) op mijn eigen site (en misschien een beetje aanpassen)?=====
:U mag Wikibooks NL, of een deel daarvan, al dan niet veranderd op uw eigen site plaatsen. Voorwaarde is wel dat ook uw versie weer onder dezelfde [[wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie|GNU Vrije Documentatie Licentie]] moet vallen.

=====Ik heb een site gevonden met informatie die volgens mij zeker in Wikibooks thuishoort. Mag ik deze informatie aan Wikibooks toevoegen?=====
:U mag doorgaans nooit ongevraagd de inhoud van een andere site kopiëren. Op het moment dat u toestemming hebt gevraagd aan de beheerder van de desbetreffende site en diegene akkoord is gegaan met de publicatie van de informatie op zijn site onder de GNU-licentie, dan mag dat wel. &lt;!--Als u een e-mail stuurt naar de beheerder is het handig om de [[Wikibooks:Toestemming gebruik externe informatie|standaard tekst]] hiervoor te gebruiken. Hierin wordt onder andere uitgelegd wat Wikibooks is en wat de GNU-licentie inhoudt. Vermeld de bron van de informatie onderaan de pagina en voeg de bron toe aan de [[Wikibooks:Bronnen|bronnenpagina]].--&gt;
:Van sommige pagina's kunt u ongevraagd informatie overnemen, dit is bijvoorbeeld het geval bij onze collega's van de anderstalige Wikibooks. Wel verdient het de aanbeveling om dan bij het opslaan, in de samenvatting neer te zetten dat uw tekst vertaald is van website xxx.

=====Hoe kan ik tekst of achtergrond een kleur geven?=====
:Zie [[Help:Overzicht tekstopmaak#Tekstkleur|Help:Overzicht tekstopmaak]].

=====Wat betekent...?=====
:Zie: [[Help:Terminologie]]

[[Categorie:Help|Veel gestelde vragen]]</text>
      <sha1>d55bpovxd22vy8mqi4asxutmb7msq8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Afbeeldingen</title>
    <ns>12</ns>
    <id>2572</id>
    <revision>
      <id>432425</id>
      <parentid>432085</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grootte aanpassen */ Sjabloon:Afbeelding</comment>
      <origin>432425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27306" sha1="jcllmxrgbg5ntem84jf846eaexr0wtk" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

== Inleiding ==
Bij boeken horen natuurlijk afbeeldingen en andere media, ook in Wikibooks. Op deze Help-pagina wordt uitgelegd welke media je wel en niet mag gebruiken, hoe je zelfgemaakte media kunt gebruiken en hoe je media op de juiste plaats en in het gewenste formaat in een pagina in Wikibooks plaatst. 

==De schatkamer Wikimedia Commons==
[[commons:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]], of kortweg 'Commons', is één van de zusterprojecten van Wikipedia. Het is bedoeld als een centrale verzamelplaats voor mediabestanden, zoals afbeeldingen, geluidsfragmenten en video's. 

Voor het plaatsen van afbeeldingen in een Wikiboek kun je gebruik maken van Commons. En dat is helemaal geen straf! Op dit ogenblik (oktober 2026) bevat deze mediabank ca. 150 miljoen items. Er is dus keuze te over: afbeeldingen, foto's, tekeningen (ook technische tekeningen), animaties, video's, geluidsfragmenten... Over bijna elk onderwerp dat je maar kunt verzinnen en afkomstig uit de hele wereld en daarbuiten (NASA!), van amateur-fotografen tot professionals. Bekijk [[Handboek Wikimedia Commons#Voorbeelden van media in Commons|Voorbeelden van media in Commons]] voor een indicatie van wat Commons te bieden heeft. 

En als je niet kunt vinden wat je zoekt, kun je zelfgemaakte media uploaden om te gebruiken in een wikiboek. 

=== Alle mediabestanden  van Wikimedia Commons zijn gratis te gebruiken ===
Wikimedia is gericht op de vrije verspreiding van kennis. Daarom zijn alle bestanden in Wikimedia Commons ook vrij te gebruiken, zowel in wiki-projecten als daarbuiten (bijvoorbeeld in de klas, tijdens een presentatie, in een tentamen, op het intranet of in een gedrukt boek), mits je je aan de licentievoorwaarden houdt. In Wikibooks hoef je alleen een link te plaatsen om een afbeelding of ander medium te plaatsen. Daarbuiten moet je even opletten welke licentie geldt. Er zijn 2 typen van bestanden.:
[[Afbeelding:PD-icon.svg|80px|left]][[Afbeelding:CC BY-SA icon.svg|80px|left]]
(1) Staat er bij de afbeelding een doorgestreepte C dan behoort deze afbeelding tot het Public Domain en dan kan je ze vrij gebruiken (zelfs naamsvermelding is niet verplicht, maar wel wenselijk). In het publieke domein zijn afbeeldingen van makers die meer dan 70 jaar geleden zijn overleden. Daarnaast ook alles wat door organisaties of personen bestempeld is als PD. Dat geldt in ieder geval voor alles dat door USA-overheidsdiensten is gepubliceerd (zoals ruimtebeelden van NASA); die zijn dus copyfree.&lt;br&gt;
(2) Een logo dat begint met een CC duidt op een {{Wp|Creative Commons|Creative Commons}}-licentie. Bij zo'n licentie zijn buiten Wikimedia-projecten meer verplichtingen, zoals vermelding van de oorspronkelijke auteur en de licentie (zie de licentie voor de precieze voorwaarden).

== Hoe vind je die ene afbeelding, foto... die je nodig hebt in deze enorme mediabank? ==
Door de overvloed aan beeldmateriaal is het niet altijd even gemakkelijk om precies te vinden wat je zoekt, maar hieronder staan enkel aanwijzingen. De voertaal op Commons is Engels, houd daarmee rekening bij het zoeken. 
* Typ op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] een zoekterm in het zoekveld in en stuur vervolgens de zoekresultaten bij. Wil je iets over &quot;de Vrede van Utrecht&quot; vinden, type dan bijvoorbeeld 'Peace Utrecht' in. Klik op een afbeelding die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik daar op en klik door naar het bestand van die afbeelding. Onderaan zie je dan categorieën staan die je verder kunnen helpen. Bij de resultaten zie je dan ergens onder andere de category 'Treaty of Utrecht' en hierin staan een heel aantal mogelijke mediabestanden over het onderwerp.
* Ook kun je via de category-structuur zoeken. Klik op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] op het gewenste hoofdonderwerp (onderaan, onder Inhoud). Als je voor je cursus biologie een schema zoekt over meiose dan kan dat door achtereenvervolgens ''Biologie – Subfields of biology - Cell biology – Cell cycle - Meiosis'' te klikken.
* Of zoek via {{Wp|Wikipedia|Wikipedia}}. Typ bijvoorbeeld 'orkaan Katrina' in. Vaak staan daar al één of meer media die geschikt zijn voor je doel. Klik anders op op een foto die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik dan door op de foto naar het bestand. Onderaan in dat bestand staan geschikte categorieën. Klik daar op om soortgelijke media te vinden. Als je op deze manier niets geschiks vindt: klik vanaf de Nederlandse Wikipedia door naar de Engelstalige Wikipedia en klik daar op een foto die je aanstaat. Via de weblink achter die foto kun je dan dikwijls weer de category vinden waarin meer van deze foto's voorkomen.

Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Zoeken]] voor meer zoektips.

== Uploaden van media ==
Als je geen afbeelding of andere mediasoort kunt vinden die je zoekt, kun je een zelfgemaakt medium uploaden. Hiervoor heb je een Wikimedia-account nodig, zoals je account voor Wikibooks. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden]] voor een stapsgewijze aanpak.

Het grote voordeel van Commons is dat alle Wikimediaprojecten gebruik kunnen maken van de daar geüploade bestanden. Zo kan jouw afbeelding dus bijvoorbeeld ook gebruikt worden in de Duitstalige Wikibooks, of de Nederlandstalige Wikipedia.

=== Auteursrechten en licenties ===
Op Commons mogen alleen afbeeldingen worden geplaatst waarop geen auteursrecht rust, waarvan de uploader de maker is of waarvoor de maker toestemming heeft gegeven voor hergebruik. Plaatjes waarop auteursrecht berust, maar waarvoor je persoonlijke toestemming hebt gekregen voor hergebruik zijn niet toegestaan. Toestemming moet wereldwijd gelden, ook voor commercieel gebruik en voor het maken van aanpassingen; èn de toestemming moet schriftelijk zijn verleend.

Je mag dus beslist niet zomaar een afbeelding, animatie, filmpje of ander medium van internet plukken en die uploaden! In de regel rust er auteursrecht op elke foto en ander medium dat op internet staat, óók als dat niet expliciet staat vermeld. De editors en moderatoren op Commons letten daar streng op! Als de auteursrechten niet kloppen, wordt het bestand subiet weer verwijderd. In het [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 3: Zorg dat de auteursrechten in orde zijn|Handboek Wikimedia Commons/Uploaden (stap 3)]] staat precies wat wel en niet mag. 

Wat wel mag, is een link naar bijvoorbeeld een goede animatie of een duidelijke video te plaatsen. 

Bij elk bestand moet een bepaalde &quot;licence&quot; worden vermeld, waaronder het bestand wordt gepubliceerd, en dat het gebruik ervan regelt: een gebruiksrecht-formule, in normale taal. Er zijn diverse licenties in omloop. Op [[c:Commons:Licentiëring|Commons:Licentiëring]] staat een overzicht met licenties die wel en niet zijn toegestaan op Commons, met toelichtingen. Of volg [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 7: Uploaden van een afbeelding|Stap 7 van het upload-proces in het Handboek]], daar staan ook tags vermeld. 

Opgemerkt wordt dat bij alle geaccepteerde licenties het commercieel gebruik van een afbeelding uitdrukkelijk wordt toegestaan èn dat afgeleide werken zijn toegestaan. De meest voorkomende &quot;tags&quot; zijn [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl CC BY-SA 4.0] (waarmee wordt aangegeven dat de maker wil dat derden die het werk gebruiken, de maker van het werk vermeldenen) en  [https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/legalcode.nl PD] (public domain).

'''Let op: ben je er niet zeker of afbeelding vrij is van auteursrechten (copyright) neem dan eerst een kijkje bij [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]! Afbeeldingen waar auteursrecht op rust mogen niet gebruikt worden en zullen verwijderd worden!''' Schending van copyright is strafbaar! Door rechtszaken tegen copyright-overtredingen kan de Wikimedia-organisatie in grote problemen komen! 

Mocht je tegen de Commons-etiquette zondigen, dan zul je daar door een moderator op gewezen worden. Als een onduidelijke of niet-toegestane auteursrecht-situatie te lang duurt, zal uw bijdrage echter verwijderd worden.

Zie ook: [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]

=== Overige aandachtspunten ===
'''Categorieën:''' Verder wordt het op prijs gesteld als je je afbeelding in een of meer categorieën plaatst. Er zijn enkele duizenden categorieën, dus er zal vast wel een toepasselijke bij zitten. Zie [[c:Commons:Categories/nl#Tips voor categoriseren|Tips voor categoriseren]].

Met materiaal dat door '''Artificial Intelligence''' is gemaakt is men op Commons niet blij. Zie [[c:Commons:AI-generated media|Commons:AI-generated media]] (klik bovenaan op Nederlands voor de Nederlandstalige versie) voor de regels. En zelfs als je je aan de regels houdt, kan het gebeuren dat je bestand wordt verwijderd, zelfs als die is opgenomen in een wikiboek. In dat geval kun je overwegen om een door AI gemaakt bestand hier op Wikibooks te laten uploaden. Vraag een [[Wikibooks:Moderator|moderator]] om raad (dat kan ook in de Lerarenkamer).

== Gebruik van media uit Wikimedia Commons ==
In deze paragraaf staat hoe je een afbeelding of ander medium uit Wikimedia Commons kunt plaatsen in een wikiboek. De beschrijving geeft voorbeelden van afbeeldingen, voor andere media geldt dezelfde methode. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Gebruiken|Bestanden hergebruiken]] (in het Handboek Wikimedia Commons) voor een algemene inleiding. 

=== Een afbeelding plaatsen in een wikiboek ===
Zie [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding|Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding]] in Mediawiki voor een samenvatting van de syntax voor het plaatsen van een afbeelding of ander medium èn meer mogelijkheden (voor gevorderden). 

We gebruiken steeds [[c:File:Aardhommel kleine.jpg|File:Aardhommel kleine.jpg]] als voorbeeld.&lt;br&gt;
Een afbeelding invoegen is heel eenvoudig:&lt;br&gt;
# Ga naar het bestand in Commons.
# Kopieer de bestandsnaam (in dit geval &lt;code&gt;File:Aardhommel kleine.jpg&lt;/code&gt;).
# Ga naar de pagina in Wikibooks waar je de afbeelding wilt plaatsen, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en typ op de juiste plaats:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
Dit geeft:

[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]

Let op: 
* In Wikibooks is het gewenst om niet &quot;File&quot; uit Commons te gebruiken, maar die term te overschrijven met &quot;Afbeelding&quot; of &quot;Bestand&quot;. Houd er rekening mee om geen dubbele &lt;code&gt;Afbeelding:Afbeelding:&lt;/code&gt; te schrijven en let op hoofd-en kleine letters. Let er ook op dat je de bestandsextentie van de afbeelding correct vermeldt. (.jpg, .png enz.)
* Op deze manier is er geen onderschrift.
* Op deze manier verschijnt de afbeelding groot in beeld. Als dat niet de bedoeling is: pas de grootte aan (= herschalen).

=== Grootte aanpassen ===
Vaak zijn afbeeldingen te groot voor in het artikel. Dit is geen probleem, het is ook niet de bedoeling dat je zelf die afbeelding in Commons gaat verkleinen. De MediaWiki-software kan dat heel gemakkelijk zelf doen. Bovendien kunnen geïnteresseerden de foto dan nog steeds in volledige grootte bekijken als ze dat willen (door er op te klikken). Zo'n kleinere afbeelding in het artikel heet '''thumbnail''' (miniatuur).

==== Manier 1: via ''Delen'' ====
Kopieer in Commons niet de bestandsnaam, maar klik op &lt;code&gt;Delen&lt;/code&gt; en kopieer de link onder &quot;Gebruik dit bestand op een wiki&quot;, in dit geval &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Plak die als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op de betreffende pagina. Dit geeft een kleinere afbeelding aan de rechterkant:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]
{{Clear both}}
Merk op:
# Er staat nu automatisch &quot;thumb&quot; in de link. Dit zorgt ervoor dat de afbeelding rechts komt te staan èn dat zij in kleiner formaat wordt getoond.
# Het bijschrift van de afbeelding wordt nu automatisch vermeld.
# De breedte is vast, de lengte varieert met het formaat van de afbeelding. Als de afbeelding in de breedte is, zal hij kleiner overkomen dan een afbeelding in de lengte (die langgerekt is). 

==== Manier 2: via ''pixels'' ====
We gaan weer terug naar het kopiëren van alleen de bestandsnaam voor de link. Stel: we willen de afbeelding verkleinen tot 100 [[w:Pixel|pixels]], dan plakken we &lt;code&gt;|100px&lt;/code&gt; achter de bestandsnaam:
 &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. 
Dat geeft dan:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]

Merk op:
# De afbeelding staat weer links omdat er geen &quot;thumb&quot; in de wikicode is vermeld.
# Het herschalen van de afbeelding gebeurt op de server van Wikibooks zelf. Dit betekent dat bij een grote afbeelding de gebruiker de grote afbeelding zelf niet binnenhaalt, maar de verkleinde versie. Hierdoor hoeft de bezoeker van de pagina minder lang te wachten op het laden van de afbeelding.
# Het is in het algemeen niet wenselijk een afbeelding te vergroten, dit komt de beeldkwaliteit niet ten goede.

'''Manier 2a: via ''horizontale èn verticale pixels'''''&lt;br&gt;
Het ook mogelijk om niet alleen een maximum breedte op te geven, maar ook een maximum hoogte. De server zal dan automatisch de afbeelding herschalen zodat hij beide grenzen niet overschrijdt.
Een voorbeeld: maximum horizontaal 50 pixels en verticaal 70 pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]

Bij deze functie is de kleinste grens maatgevend. Dus: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
levert nog steeds dezelfde maat afbeelding:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]

'''Manier 1b: via ''Delen'' èn pixels'''&lt;br&gt;
We kunnen ook de wikicode met &quot;thumb&quot; combineren met pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft opnieuw een afbeelding aan de rechterkant (vanwege de &quot;thumb&quot; in de link), maar dan iets kleiner:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]
'''Opmerking:''' De algemene regel in een wiki is om alle afbeeldingen op een pagina dezelfde grootte mee te geven, meestal als &quot;thumb&quot; zonder pixels. Afwijken kan als er naar de mening van de auteur een goede reden voor is.
{{Clear both}}

'''Manier 3: via sjabloon'''&lt;br&gt;
Je kunt een afbeelding wijzigen zonder de afbeelding in Commons te hoeven aanpassen, bijvoorbeeld uitvergroting, helderder, rotatie of gespiegeld. Zie [[Sjabloon:Afbeelding]].

=== Alternatieve tekst ===
Net zoals bij elke gewone Wiki-link kun je ook hier alternatieve tekst toevoegen, óók met zelf weer een link:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]&lt;/nowiki&gt;
Geeft (zie foto rechts): [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]
Opmerkingen: 
* Het onderschrift staat altijd aan het eind van de wikicode, tussen een &quot;|&quot; en &quot;]]&quot;.
* Voor het tonen van een bijschrift moet er &quot;thumb&quot; of &quot;frame&quot; in de wikicode staan.
{{Clear both}}

'''Alternatieve tekst met frame'''&lt;br&gt;
Een &quot;frame&quot; in de wikitekst zorgt voor een rand om de afbeelding, net zoals een &quot;thumb&quot; dat doet. Beide zorgen er ook voor dat het bijschrift wordt getoond en dat de afbeelding rechts staat. Het verschil is, dat een &quot;thum&quot; bovendien automatisch voor een verkleining zorgt, een &quot;frame&quot; doet dat niet.

Een voorbeeld:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]&lt;/nowiki&gt;
[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]
Het resultaat staat rechts.
&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;

=== Links/rechts/gecentreerd ===
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]
Het is mogelijk om een afbeelding links, rechts of gecentreerd uit te lijnen door de parameter ''left'', ''right'' of ''center'' aan de afbeelding mee te geven (altijd vóór de beschrijving).
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
Het resultaat staat nu links. Merk op:
* Hoewel er &quot;thumb&quot; in de wikicode staat, wordt de afbeelding toch aan de linkerkant geplaatst.
* Deze tekst wordt rechts van de afbeelding geplaatst.
{{Clear both}}

=== Geen tekst langs afbeelding ===
Er zijn twee manieren om te voorkomen dat er tekst langs een afbeelding wordt weergegeven:&lt;br&gt;
1) Door de parameter '''''none''''' in de wikicode op te nemen.
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
geeft: [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]] Deze tekst loopt dus niet naast de afbeelding, maar begint er onder. Bovendien wordt de afbeelding links geplaatst hoewel er &quot;thumb&quot; zonder &quot;left&quot; in de wikicode staat.&lt;br&gt;
2) Door het sjabloon &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Clear both}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onder de afbeelding of onder het einde van een alinea met afbeelding(en) te plaatsen (wat in dit artikel al meerdere keren is gedaan, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en &lt;code&gt;Ctrl-f + clear&lt;/code&gt; om dat te zien). 

=== Linken via een afbeelding naar een andere website ===
Gebruik de optie &lt;code&gt;link=&lt;/code&gt; om een afbeelding te linken naar een andere pagina binnen de Wikimedia-familie of externe website. 

 &lt;nowiki&gt;[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]
 &lt;nowiki&gt;[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]

=== Link naar een afbeeldingspagina plaatsen ===
Soms komt het voor dat er enkel een link naar een afbeelding - of een geluidsfragment of film - nodig is, zonder dat de afbeelding in de tekst zelf geplakt wordt. Dat kan bijvoorbeeld nodig zijn als je op een overlegpagina een foto wilt bespreken. Dit werkt zo: 
 &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
(let op de dubbelepunt na de '''&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;''' blokhaken).&lt;br&gt;
Dit geeft: [[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]].

== Meerdere afbeeldingen in één kader ==
Er zijn meerdere opties om meerdere afbeelding te groeperen: onder elkaar met het sjabloon &lt;nowiki&gt;{{Afbeelding combi}}&lt;/nowiki&gt;, met een tabel, in een div en met een galerij. 

=== Onder elkaar ===
Je kunt op twee manieren afbeelding onder elkaar zetten:

'''1)''' Met het '''sjabloon:Afbeelding combi''': maximaal 16 afbeeldingen. Daarbij kun je elke afbeelding van een eigen bijschrift voorzien, de breedte van de figuren aanpassen en het geheel links of rechts van de pagina plaatsen. Voor de precieze code, zie [[Sjabloon:Afbeelding combi]].

'''Voorbeeld'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}&lt;/pre&gt;

{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}
{{Clear left}}

'''2)''' Met '''&lt;nowiki&gt;&lt;div&gt;&lt;/nowiki&gt;'''. &quot;div&quot; is de afkorting van ''division''. Deze codering zorgt voor een blok waarin je een stuk tekst, afbeeldingen of andere elementen kunt groeperen. Op deze manier kun je afbeeldingen onder elkaar zetten die een verschillende grootte hebben. 
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt; 
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt;
Ook kunnen verschillende afbeeldingen op een speciale wijze op de pagina geplaatst worden. De code om dit te doen is hierboven weergegeven.

Hiermee maak je als het ware een vak dat afgesloten is van de rest van het artikel, waardoor een ingewikkeldere opmaak mogelijk is, wat vooral handig is bij plaatjes met een verschillende grootte.

Ook als een aantal afbeeldingen bij elkaar horen en bij elkaar moeten blijven rechts onder elkaar op de pagina kan het handig zijn ze in een div te zetten. Dit gaat echter meestal zonder div vanzelf goed.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

=== In een tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor uitleg over het gebruik van tabellen.&lt;br&gt;
In een tabel kunnen kunnen afbeeldingen (met hun onderschriften) zowel naast als onder elkaar worden geplaatst. Bovendien kun je kiezen voor randen, zowel om het geheel als tussen de foto's en zowel dunne als dikke randen. Zie [[c:Category:Garden structures in the Netherlands|Category:Garden structures in the Netherlands (Commons)]] voor een uitgebreider voorbeeld.
&lt;pre&gt;
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;/pre&gt;
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;
Levert:
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;

=== Galerij ===
Met een galerij kunnen afbeeldingen op allerlei manieren naast en onder elkaar worden getoond, met diverse keuzes voor de presentatie: 
* de afbeeldingen allemaal in hetzelfde (kleine of grote) formaat (= standaard) of juist aangepast aan het formaat van de afbeeldingen (langwerpig, in de breedte of vierkant; ''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;''); in dit laatste geval is er ook geen witruimte tussen de afbeeldingen; 
* met een vast aantal afbeeldingen per rij (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery perrow=&quot;7&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'', waarbij het getal is aan te passen), of juist wisselend (= standaard); 
* gecentreerd (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'') of juist links uitgelijnd (= standaard);
* met of zonder onderschriften (aanbeveling: mèt);
* met vaste of taalgebonden onderschriften (waarbij de taal zich aanpast aan de keuze van de lezer);
* met onderschriften onder de afbeeldingen of alleen zichtbaar als je er met de cursor overheen gaat (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=packed-hover&gt;&lt;/nowiki&gt;'').

Door gebruik te maken van de volgende opmaak worden de afbeeldingen automatisch geschaald en in een galerij gezet (basis-codering):

&lt;pre&gt;
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

Dat geeft het volgende resultaat:
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;

'''Meer opties'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;
&lt;gallery 
 [heights      = nnn]
 [widths       = nnn]
 [perrow       = n]
 [showfilename = yes]
 [mode         = traditional, nolines, packed, packed-overlay, packed-hover of slideshow]
 [caption      = ]
 [showthumbnails]
&gt;
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
 ..
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

* Zie verder: 
** [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen_van_een_galerij_afbeeldingen|mediawiki]]
** [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]]

== Overige tips ==
Commons is ook voor in de klas of een presentatie: 
* Het gebruik van Commons hoeft niet beperkt te blijven tot Wikibooks of andere Wikimedia-onderdelen. Ook al ben je niet geïnteresseerd in het zelf aanmaken van een wikiboek, dan kun je toch gebruik maken van media uit Commons in de les of in een zelfgemaakt cursus (digitaal of op papier), mits je je aan de licentie-voorwaarden houdt. 
* Denk ook eens aan [[c:Category:Animations|animaties]] op jouw vakgebied, bijvoorbeeld [[:File:Corioliskraftanimation.gif]] die uitlegt wat het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}}  (kosmografie) is. En als er een duidelijke animatie buiten Commons is waarop auteursrecht rust, kun je uiteraard wel een link opnemen. Met een enkele muisklik kan de animatie gestart worden als je tijdens de les het wikiboek via een beamer projecteert. Zie [[Overleg help:Afbeeldingen#Voorbeelden van gebruik van animaties|Overlegpagina]] voor meer uitleg van dit punt.
* Commons-media zijn ook bruikbaar voor toetsen en examens
&lt;gallery widths=250 heights=180&gt;
Animal_cell_structure_de.svg|Met tekst (voor leerdoeleinden)
Animal_cell_structure_numbered_version.svg|Zonder tekst met nummers (voor tentamens)
&lt;/gallery&gt;
: Omdat de CC-licenties dat toelaten vind je van sommige media bestanden versies in meerdere talen (ook in het Nederlands). Soms zijn er van een afbeelding ook blanco of genummerde versies, die je dan kunt gebruiken bij een herhalingstoets of bij het examen. En anders kun je ze misschien zelf maken van een bestaande afbeelding en daarna uploaden.
* Met afbeeldingen uit Commons kun je ook een galerijpagina in Commons of diavoorstelling maken, zie bijvoorbeeld [[c:Register Varend Erfgoed Nederland|Register Varend Erfgoed Nederland]]. Zie het [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]] voor het maken van nieuwe en zoeken naar bestaande galerijpagina's. (Het principe is ongeveer hetzelfde als hierboven beschreven is voor een galerij in een tekst-pagina, maar heeft enkele extra aandachtspunten.)
** Extra mogelijkheden: Door op de groene knop rechts bovenaan te klikken, kun je de afbeeldingen stuk voor stuk op groot formaat tonen. 
*** Met de pijltjes-toetsen kun je verder of terugbladeren. 
*** Door op de toets &lt;code&gt;Pause/Break&lt;/code&gt; te klikken (vaak uiterst rechts bovenin op je toetsenbord), kun je een automatische diavoorstelling geven, waarbij na enkele seconden automatisch de volgende afbeelding wordt getoond.

== Zie ook ==
* [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]
* [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis|Handboek Wikimedia Commons]]
* {{Wp|GNU Image Manipulation Program|GIMP}}: Een vrij programma om afbeeldingen te bewerken.
* [[mw:Help:Images/nl|Help:Images]] op Mediawiki met meer mogelijkheden voor het gebruik
* {{Wp|en:Wikipedia:Public domain image resources|EN-WP Public domain image resources}}{{En}} en [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Media van andere websites uploaden|Bronnen met geschikte afbeeldingen]] (voor het uploaden van meer afbeeldingen)

[[Categorie:Help|Afbeeldingen]]</text>
      <sha1>jcllmxrgbg5ntem84jf846eaexr0wtk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432427</id>
      <parentid>432425</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Meerdere afbeeldingen in één kader */ Naast elkaar</comment>
      <origin>432427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27562" sha1="1w39nw2040etzp0d8q2q1smqagrtflo" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

== Inleiding ==
Bij boeken horen natuurlijk afbeeldingen en andere media, ook in Wikibooks. Op deze Help-pagina wordt uitgelegd welke media je wel en niet mag gebruiken, hoe je zelfgemaakte media kunt gebruiken en hoe je media op de juiste plaats en in het gewenste formaat in een pagina in Wikibooks plaatst. 

==De schatkamer Wikimedia Commons==
[[commons:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]], of kortweg 'Commons', is één van de zusterprojecten van Wikipedia. Het is bedoeld als een centrale verzamelplaats voor mediabestanden, zoals afbeeldingen, geluidsfragmenten en video's. 

Voor het plaatsen van afbeeldingen in een Wikiboek kun je gebruik maken van Commons. En dat is helemaal geen straf! Op dit ogenblik (oktober 2026) bevat deze mediabank ca. 150 miljoen items. Er is dus keuze te over: afbeeldingen, foto's, tekeningen (ook technische tekeningen), animaties, video's, geluidsfragmenten... Over bijna elk onderwerp dat je maar kunt verzinnen en afkomstig uit de hele wereld en daarbuiten (NASA!), van amateur-fotografen tot professionals. Bekijk [[Handboek Wikimedia Commons#Voorbeelden van media in Commons|Voorbeelden van media in Commons]] voor een indicatie van wat Commons te bieden heeft. 

En als je niet kunt vinden wat je zoekt, kun je zelfgemaakte media uploaden om te gebruiken in een wikiboek. 

=== Alle mediabestanden  van Wikimedia Commons zijn gratis te gebruiken ===
Wikimedia is gericht op de vrije verspreiding van kennis. Daarom zijn alle bestanden in Wikimedia Commons ook vrij te gebruiken, zowel in wiki-projecten als daarbuiten (bijvoorbeeld in de klas, tijdens een presentatie, in een tentamen, op het intranet of in een gedrukt boek), mits je je aan de licentievoorwaarden houdt. In Wikibooks hoef je alleen een link te plaatsen om een afbeelding of ander medium te plaatsen. Daarbuiten moet je even opletten welke licentie geldt. Er zijn 2 typen van bestanden.:
[[Afbeelding:PD-icon.svg|80px|left]][[Afbeelding:CC BY-SA icon.svg|80px|left]]
(1) Staat er bij de afbeelding een doorgestreepte C dan behoort deze afbeelding tot het Public Domain en dan kan je ze vrij gebruiken (zelfs naamsvermelding is niet verplicht, maar wel wenselijk). In het publieke domein zijn afbeeldingen van makers die meer dan 70 jaar geleden zijn overleden. Daarnaast ook alles wat door organisaties of personen bestempeld is als PD. Dat geldt in ieder geval voor alles dat door USA-overheidsdiensten is gepubliceerd (zoals ruimtebeelden van NASA); die zijn dus copyfree.&lt;br&gt;
(2) Een logo dat begint met een CC duidt op een {{Wp|Creative Commons|Creative Commons}}-licentie. Bij zo'n licentie zijn buiten Wikimedia-projecten meer verplichtingen, zoals vermelding van de oorspronkelijke auteur en de licentie (zie de licentie voor de precieze voorwaarden).

== Hoe vind je die ene afbeelding, foto... die je nodig hebt in deze enorme mediabank? ==
Door de overvloed aan beeldmateriaal is het niet altijd even gemakkelijk om precies te vinden wat je zoekt, maar hieronder staan enkel aanwijzingen. De voertaal op Commons is Engels, houd daarmee rekening bij het zoeken. 
* Typ op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] een zoekterm in het zoekveld in en stuur vervolgens de zoekresultaten bij. Wil je iets over &quot;de Vrede van Utrecht&quot; vinden, type dan bijvoorbeeld 'Peace Utrecht' in. Klik op een afbeelding die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik daar op en klik door naar het bestand van die afbeelding. Onderaan zie je dan categorieën staan die je verder kunnen helpen. Bij de resultaten zie je dan ergens onder andere de category 'Treaty of Utrecht' en hierin staan een heel aantal mogelijke mediabestanden over het onderwerp.
* Ook kun je via de category-structuur zoeken. Klik op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] op het gewenste hoofdonderwerp (onderaan, onder Inhoud). Als je voor je cursus biologie een schema zoekt over meiose dan kan dat door achtereenvervolgens ''Biologie – Subfields of biology - Cell biology – Cell cycle - Meiosis'' te klikken.
* Of zoek via {{Wp|Wikipedia|Wikipedia}}. Typ bijvoorbeeld 'orkaan Katrina' in. Vaak staan daar al één of meer media die geschikt zijn voor je doel. Klik anders op op een foto die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik dan door op de foto naar het bestand. Onderaan in dat bestand staan geschikte categorieën. Klik daar op om soortgelijke media te vinden. Als je op deze manier niets geschiks vindt: klik vanaf de Nederlandse Wikipedia door naar de Engelstalige Wikipedia en klik daar op een foto die je aanstaat. Via de weblink achter die foto kun je dan dikwijls weer de category vinden waarin meer van deze foto's voorkomen.

Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Zoeken]] voor meer zoektips.

== Uploaden van media ==
Als je geen afbeelding of andere mediasoort kunt vinden die je zoekt, kun je een zelfgemaakt medium uploaden. Hiervoor heb je een Wikimedia-account nodig, zoals je account voor Wikibooks. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden]] voor een stapsgewijze aanpak.

Het grote voordeel van Commons is dat alle Wikimediaprojecten gebruik kunnen maken van de daar geüploade bestanden. Zo kan jouw afbeelding dus bijvoorbeeld ook gebruikt worden in de Duitstalige Wikibooks, of de Nederlandstalige Wikipedia.

=== Auteursrechten en licenties ===
Op Commons mogen alleen afbeeldingen worden geplaatst waarop geen auteursrecht rust, waarvan de uploader de maker is of waarvoor de maker toestemming heeft gegeven voor hergebruik. Plaatjes waarop auteursrecht berust, maar waarvoor je persoonlijke toestemming hebt gekregen voor hergebruik zijn niet toegestaan. Toestemming moet wereldwijd gelden, ook voor commercieel gebruik en voor het maken van aanpassingen; èn de toestemming moet schriftelijk zijn verleend.

Je mag dus beslist niet zomaar een afbeelding, animatie, filmpje of ander medium van internet plukken en die uploaden! In de regel rust er auteursrecht op elke foto en ander medium dat op internet staat, óók als dat niet expliciet staat vermeld. De editors en moderatoren op Commons letten daar streng op! Als de auteursrechten niet kloppen, wordt het bestand subiet weer verwijderd. In het [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 3: Zorg dat de auteursrechten in orde zijn|Handboek Wikimedia Commons/Uploaden (stap 3)]] staat precies wat wel en niet mag. 

Wat wel mag, is een link naar bijvoorbeeld een goede animatie of een duidelijke video te plaatsen. 

Bij elk bestand moet een bepaalde &quot;licence&quot; worden vermeld, waaronder het bestand wordt gepubliceerd, en dat het gebruik ervan regelt: een gebruiksrecht-formule, in normale taal. Er zijn diverse licenties in omloop. Op [[c:Commons:Licentiëring|Commons:Licentiëring]] staat een overzicht met licenties die wel en niet zijn toegestaan op Commons, met toelichtingen. Of volg [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 7: Uploaden van een afbeelding|Stap 7 van het upload-proces in het Handboek]], daar staan ook tags vermeld. 

Opgemerkt wordt dat bij alle geaccepteerde licenties het commercieel gebruik van een afbeelding uitdrukkelijk wordt toegestaan èn dat afgeleide werken zijn toegestaan. De meest voorkomende &quot;tags&quot; zijn [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl CC BY-SA 4.0] (waarmee wordt aangegeven dat de maker wil dat derden die het werk gebruiken, de maker van het werk vermeldenen) en  [https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/legalcode.nl PD] (public domain).

'''Let op: ben je er niet zeker of afbeelding vrij is van auteursrechten (copyright) neem dan eerst een kijkje bij [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]! Afbeeldingen waar auteursrecht op rust mogen niet gebruikt worden en zullen verwijderd worden!''' Schending van copyright is strafbaar! Door rechtszaken tegen copyright-overtredingen kan de Wikimedia-organisatie in grote problemen komen! 

Mocht je tegen de Commons-etiquette zondigen, dan zul je daar door een moderator op gewezen worden. Als een onduidelijke of niet-toegestane auteursrecht-situatie te lang duurt, zal uw bijdrage echter verwijderd worden.

Zie ook: [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]

=== Overige aandachtspunten ===
'''Categorieën:''' Verder wordt het op prijs gesteld als je je afbeelding in een of meer categorieën plaatst. Er zijn enkele duizenden categorieën, dus er zal vast wel een toepasselijke bij zitten. Zie [[c:Commons:Categories/nl#Tips voor categoriseren|Tips voor categoriseren]].

Met materiaal dat door '''Artificial Intelligence''' is gemaakt is men op Commons niet blij. Zie [[c:Commons:AI-generated media|Commons:AI-generated media]] (klik bovenaan op Nederlands voor de Nederlandstalige versie) voor de regels. En zelfs als je je aan de regels houdt, kan het gebeuren dat je bestand wordt verwijderd, zelfs als die is opgenomen in een wikiboek. In dat geval kun je overwegen om een door AI gemaakt bestand hier op Wikibooks te laten uploaden. Vraag een [[Wikibooks:Moderator|moderator]] om raad (dat kan ook in de Lerarenkamer).

== Gebruik van media uit Wikimedia Commons ==
In deze paragraaf staat hoe je een afbeelding of ander medium uit Wikimedia Commons kunt plaatsen in een wikiboek. De beschrijving geeft voorbeelden van afbeeldingen, voor andere media geldt dezelfde methode. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Gebruiken|Bestanden hergebruiken]] (in het Handboek Wikimedia Commons) voor een algemene inleiding. 

=== Een afbeelding plaatsen in een wikiboek ===
Zie [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding|Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding]] in Mediawiki voor een samenvatting van de syntax voor het plaatsen van een afbeelding of ander medium èn meer mogelijkheden (voor gevorderden). 

We gebruiken steeds [[c:File:Aardhommel kleine.jpg|File:Aardhommel kleine.jpg]] als voorbeeld.&lt;br&gt;
Een afbeelding invoegen is heel eenvoudig:&lt;br&gt;
# Ga naar het bestand in Commons.
# Kopieer de bestandsnaam (in dit geval &lt;code&gt;File:Aardhommel kleine.jpg&lt;/code&gt;).
# Ga naar de pagina in Wikibooks waar je de afbeelding wilt plaatsen, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en typ op de juiste plaats:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
Dit geeft:

[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]

Let op: 
* In Wikibooks is het gewenst om niet &quot;File&quot; uit Commons te gebruiken, maar die term te overschrijven met &quot;Afbeelding&quot; of &quot;Bestand&quot;. Houd er rekening mee om geen dubbele &lt;code&gt;Afbeelding:Afbeelding:&lt;/code&gt; te schrijven en let op hoofd-en kleine letters. Let er ook op dat je de bestandsextentie van de afbeelding correct vermeldt. (.jpg, .png enz.)
* Op deze manier is er geen onderschrift.
* Op deze manier verschijnt de afbeelding groot in beeld. Als dat niet de bedoeling is: pas de grootte aan (= herschalen).

=== Grootte aanpassen ===
Vaak zijn afbeeldingen te groot voor in het artikel. Dit is geen probleem, het is ook niet de bedoeling dat je zelf die afbeelding in Commons gaat verkleinen. De MediaWiki-software kan dat heel gemakkelijk zelf doen. Bovendien kunnen geïnteresseerden de foto dan nog steeds in volledige grootte bekijken als ze dat willen (door er op te klikken). Zo'n kleinere afbeelding in het artikel heet '''thumbnail''' (miniatuur).

==== Manier 1: via ''Delen'' ====
Kopieer in Commons niet de bestandsnaam, maar klik op &lt;code&gt;Delen&lt;/code&gt; en kopieer de link onder &quot;Gebruik dit bestand op een wiki&quot;, in dit geval &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Plak die als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op de betreffende pagina. Dit geeft een kleinere afbeelding aan de rechterkant:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]
{{Clear both}}
Merk op:
# Er staat nu automatisch &quot;thumb&quot; in de link. Dit zorgt ervoor dat de afbeelding rechts komt te staan èn dat zij in kleiner formaat wordt getoond.
# Het bijschrift van de afbeelding wordt nu automatisch vermeld.
# De breedte is vast, de lengte varieert met het formaat van de afbeelding. Als de afbeelding in de breedte is, zal hij kleiner overkomen dan een afbeelding in de lengte (die langgerekt is). 

==== Manier 2: via ''pixels'' ====
We gaan weer terug naar het kopiëren van alleen de bestandsnaam voor de link. Stel: we willen de afbeelding verkleinen tot 100 [[w:Pixel|pixels]], dan plakken we &lt;code&gt;|100px&lt;/code&gt; achter de bestandsnaam:
 &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. 
Dat geeft dan:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]

Merk op:
# De afbeelding staat weer links omdat er geen &quot;thumb&quot; in de wikicode is vermeld.
# Het herschalen van de afbeelding gebeurt op de server van Wikibooks zelf. Dit betekent dat bij een grote afbeelding de gebruiker de grote afbeelding zelf niet binnenhaalt, maar de verkleinde versie. Hierdoor hoeft de bezoeker van de pagina minder lang te wachten op het laden van de afbeelding.
# Het is in het algemeen niet wenselijk een afbeelding te vergroten, dit komt de beeldkwaliteit niet ten goede.

'''Manier 2a: via ''horizontale èn verticale pixels'''''&lt;br&gt;
Het ook mogelijk om niet alleen een maximum breedte op te geven, maar ook een maximum hoogte. De server zal dan automatisch de afbeelding herschalen zodat hij beide grenzen niet overschrijdt.
Een voorbeeld: maximum horizontaal 50 pixels en verticaal 70 pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]

Bij deze functie is de kleinste grens maatgevend. Dus: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
levert nog steeds dezelfde maat afbeelding:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]

'''Manier 1b: via ''Delen'' èn pixels'''&lt;br&gt;
We kunnen ook de wikicode met &quot;thumb&quot; combineren met pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft opnieuw een afbeelding aan de rechterkant (vanwege de &quot;thumb&quot; in de link), maar dan iets kleiner:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]
'''Opmerking:''' De algemene regel in een wiki is om alle afbeeldingen op een pagina dezelfde grootte mee te geven, meestal als &quot;thumb&quot; zonder pixels. Afwijken kan als er naar de mening van de auteur een goede reden voor is.
{{Clear both}}

'''Manier 3: via sjabloon'''&lt;br&gt;
Je kunt een afbeelding wijzigen zonder de afbeelding in Commons te hoeven aanpassen, bijvoorbeeld uitvergroting, helderder, rotatie of gespiegeld. Zie [[Sjabloon:Afbeelding]].

=== Alternatieve tekst ===
Net zoals bij elke gewone Wiki-link kun je ook hier alternatieve tekst toevoegen, óók met zelf weer een link:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]&lt;/nowiki&gt;
Geeft (zie foto rechts): [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]
Opmerkingen: 
* Het onderschrift staat altijd aan het eind van de wikicode, tussen een &quot;|&quot; en &quot;]]&quot;.
* Voor het tonen van een bijschrift moet er &quot;thumb&quot; of &quot;frame&quot; in de wikicode staan.
{{Clear both}}

'''Alternatieve tekst met frame'''&lt;br&gt;
Een &quot;frame&quot; in de wikitekst zorgt voor een rand om de afbeelding, net zoals een &quot;thumb&quot; dat doet. Beide zorgen er ook voor dat het bijschrift wordt getoond en dat de afbeelding rechts staat. Het verschil is, dat een &quot;thum&quot; bovendien automatisch voor een verkleining zorgt, een &quot;frame&quot; doet dat niet.

Een voorbeeld:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]&lt;/nowiki&gt;
[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]
Het resultaat staat rechts.
&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;

=== Links/rechts/gecentreerd ===
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]
Het is mogelijk om een afbeelding links, rechts of gecentreerd uit te lijnen door de parameter ''left'', ''right'' of ''center'' aan de afbeelding mee te geven (altijd vóór de beschrijving).
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
Het resultaat staat nu links. Merk op:
* Hoewel er &quot;thumb&quot; in de wikicode staat, wordt de afbeelding toch aan de linkerkant geplaatst.
* Deze tekst wordt rechts van de afbeelding geplaatst.
{{Clear both}}

=== Geen tekst langs afbeelding ===
Er zijn twee manieren om te voorkomen dat er tekst langs een afbeelding wordt weergegeven:&lt;br&gt;
1) Door de parameter '''''none''''' in de wikicode op te nemen.
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
geeft: [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]] Deze tekst loopt dus niet naast de afbeelding, maar begint er onder. Bovendien wordt de afbeelding links geplaatst hoewel er &quot;thumb&quot; zonder &quot;left&quot; in de wikicode staat.&lt;br&gt;
2) Door het sjabloon &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Clear both}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onder de afbeelding of onder het einde van een alinea met afbeelding(en) te plaatsen (wat in dit artikel al meerdere keren is gedaan, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en &lt;code&gt;Ctrl-f + clear&lt;/code&gt; om dat te zien). 

=== Linken via een afbeelding naar een andere website ===
Gebruik de optie &lt;code&gt;link=&lt;/code&gt; om een afbeelding te linken naar een andere pagina binnen de Wikimedia-familie of externe website. 

 &lt;nowiki&gt;[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]
 &lt;nowiki&gt;[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]

=== Link naar een afbeeldingspagina plaatsen ===
Soms komt het voor dat er enkel een link naar een afbeelding - of een geluidsfragment of film - nodig is, zonder dat de afbeelding in de tekst zelf geplakt wordt. Dat kan bijvoorbeeld nodig zijn als je op een overlegpagina een foto wilt bespreken. Dit werkt zo: 
 &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
(let op de dubbelepunt na de '''&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;''' blokhaken).&lt;br&gt;
Dit geeft: [[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]].

== Meerdere afbeeldingen in één kader ==
Er zijn meerdere opties om meerdere afbeelding te groeperen: onder elkaar met het sjabloon &lt;nowiki&gt;{{Afbeelding combi}}&lt;/nowiki&gt;, met een tabel, in een div en met een galerij. 

=== Onder elkaar ===
Je kunt op twee manieren afbeelding onder elkaar zetten:

'''1)''' Met het '''sjabloon:Afbeelding combi''': maximaal 16 afbeeldingen. Daarbij kun je elke afbeelding van een eigen bijschrift voorzien, de breedte van de figuren aanpassen en het geheel links of rechts van de pagina plaatsen. Voor de precieze code, zie [[Sjabloon:Afbeelding combi]].

'''Voorbeeld'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}&lt;/pre&gt;

{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}
{{Clear left}}

'''2)''' Met '''&lt;nowiki&gt;&lt;div&gt;&lt;/nowiki&gt;'''. &quot;div&quot; is de afkorting van ''division''. Deze codering zorgt voor een blok waarin je een stuk tekst, afbeeldingen of andere elementen kunt groeperen. Op deze manier kun je afbeeldingen onder elkaar zetten die een verschillende grootte hebben. 
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt; 
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt;
Ook kunnen verschillende afbeeldingen op een speciale wijze op de pagina geplaatst worden. De code om dit te doen is hierboven weergegeven.

Hiermee maak je als het ware een vak dat afgesloten is van de rest van het artikel, waardoor een ingewikkeldere opmaak mogelijk is, wat vooral handig is bij plaatjes met een verschillende grootte.

Ook als een aantal afbeeldingen bij elkaar horen en bij elkaar moeten blijven rechts onder elkaar op de pagina kan het handig zijn ze in een div te zetten. Dit gaat echter meestal zonder div vanzelf goed.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

=== Naast elkaar ===
Afbeeldingen en andere media kunnen ook naast elkaar worden geplaatst. Dat gaat met een sjabloon (klik op de link voor voorbeelden):
* Twee naast elkaar: [[Sjabloon:Afbeelding duo]].
* Drie naast elkaar: [[Sjabloon:Afbeelding trio]].

=== In een tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor uitleg over het gebruik van tabellen.&lt;br&gt;
In een tabel kunnen kunnen afbeeldingen (met hun onderschriften) zowel naast als onder elkaar worden geplaatst. Bovendien kun je kiezen voor randen, zowel om het geheel als tussen de foto's en zowel dunne als dikke randen. Zie [[c:Category:Garden structures in the Netherlands|Category:Garden structures in the Netherlands (Commons)]] voor een uitgebreider voorbeeld.
&lt;pre&gt;
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;/pre&gt;
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;
Levert:
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;

=== Galerij ===
Met een galerij kunnen afbeeldingen op allerlei manieren naast en onder elkaar worden getoond, met diverse keuzes voor de presentatie: 
* de afbeeldingen allemaal in hetzelfde (kleine of grote) formaat (= standaard) of juist aangepast aan het formaat van de afbeeldingen (langwerpig, in de breedte of vierkant; ''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;''); in dit laatste geval is er ook geen witruimte tussen de afbeeldingen; 
* met een vast aantal afbeeldingen per rij (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery perrow=&quot;7&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'', waarbij het getal is aan te passen), of juist wisselend (= standaard); 
* gecentreerd (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'') of juist links uitgelijnd (= standaard);
* met of zonder onderschriften (aanbeveling: mèt);
* met vaste of taalgebonden onderschriften (waarbij de taal zich aanpast aan de keuze van de lezer);
* met onderschriften onder de afbeeldingen of alleen zichtbaar als je er met de cursor overheen gaat (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=packed-hover&gt;&lt;/nowiki&gt;'').

Door gebruik te maken van de volgende opmaak worden de afbeeldingen automatisch geschaald en in een galerij gezet (basis-codering):

&lt;pre&gt;
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

Dat geeft het volgende resultaat:
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;

'''Meer opties'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;
&lt;gallery 
 [heights      = nnn]
 [widths       = nnn]
 [perrow       = n]
 [showfilename = yes]
 [mode         = traditional, nolines, packed, packed-overlay, packed-hover of slideshow]
 [caption      = ]
 [showthumbnails]
&gt;
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
 ..
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

* Zie verder: 
** [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen_van_een_galerij_afbeeldingen|mediawiki]]
** [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]]

== Overige tips ==
Commons is ook voor in de klas of een presentatie: 
* Het gebruik van Commons hoeft niet beperkt te blijven tot Wikibooks of andere Wikimedia-onderdelen. Ook al ben je niet geïnteresseerd in het zelf aanmaken van een wikiboek, dan kun je toch gebruik maken van media uit Commons in de les of in een zelfgemaakt cursus (digitaal of op papier), mits je je aan de licentie-voorwaarden houdt. 
* Denk ook eens aan [[c:Category:Animations|animaties]] op jouw vakgebied, bijvoorbeeld [[:File:Corioliskraftanimation.gif]] die uitlegt wat het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}}  (kosmografie) is. En als er een duidelijke animatie buiten Commons is waarop auteursrecht rust, kun je uiteraard wel een link opnemen. Met een enkele muisklik kan de animatie gestart worden als je tijdens de les het wikiboek via een beamer projecteert. Zie [[Overleg help:Afbeeldingen#Voorbeelden van gebruik van animaties|Overlegpagina]] voor meer uitleg van dit punt.
* Commons-media zijn ook bruikbaar voor toetsen en examens
&lt;gallery widths=250 heights=180&gt;
Animal_cell_structure_de.svg|Met tekst (voor leerdoeleinden)
Animal_cell_structure_numbered_version.svg|Zonder tekst met nummers (voor tentamens)
&lt;/gallery&gt;
: Omdat de CC-licenties dat toelaten vind je van sommige media bestanden versies in meerdere talen (ook in het Nederlands). Soms zijn er van een afbeelding ook blanco of genummerde versies, die je dan kunt gebruiken bij een herhalingstoets of bij het examen. En anders kun je ze misschien zelf maken van een bestaande afbeelding en daarna uploaden.
* Met afbeeldingen uit Commons kun je ook een galerijpagina in Commons of diavoorstelling maken, zie bijvoorbeeld [[c:Register Varend Erfgoed Nederland|Register Varend Erfgoed Nederland]]. Zie het [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]] voor het maken van nieuwe en zoeken naar bestaande galerijpagina's. (Het principe is ongeveer hetzelfde als hierboven beschreven is voor een galerij in een tekst-pagina, maar heeft enkele extra aandachtspunten.)
** Extra mogelijkheden: Door op de groene knop rechts bovenaan te klikken, kun je de afbeeldingen stuk voor stuk op groot formaat tonen. 
*** Met de pijltjes-toetsen kun je verder of terugbladeren. 
*** Door op de toets &lt;code&gt;Pause/Break&lt;/code&gt; te klikken (vaak uiterst rechts bovenin op je toetsenbord), kun je een automatische diavoorstelling geven, waarbij na enkele seconden automatisch de volgende afbeelding wordt getoond.

== Zie ook ==
* [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]
* [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis|Handboek Wikimedia Commons]]
* {{Wp|GNU Image Manipulation Program|GIMP}}: Een vrij programma om afbeeldingen te bewerken.
* [[mw:Help:Images/nl|Help:Images]] op Mediawiki met meer mogelijkheden voor het gebruik
* {{Wp|en:Wikipedia:Public domain image resources|EN-WP Public domain image resources}}{{En}} en [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Media van andere websites uploaden|Bronnen met geschikte afbeeldingen]] (voor het uploaden van meer afbeeldingen)

[[Categorie:Help|Afbeeldingen]]</text>
      <sha1>1w39nw2040etzp0d8q2q1smqagrtflo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432429</id>
      <parentid>432427</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grootte aanpassen */ Sjabloon:Panorama</comment>
      <origin>432429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27663" sha1="oo8bwzss2h89bwj2esh0t4cmzt3428e" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

== Inleiding ==
Bij boeken horen natuurlijk afbeeldingen en andere media, ook in Wikibooks. Op deze Help-pagina wordt uitgelegd welke media je wel en niet mag gebruiken, hoe je zelfgemaakte media kunt gebruiken en hoe je media op de juiste plaats en in het gewenste formaat in een pagina in Wikibooks plaatst. 

==De schatkamer Wikimedia Commons==
[[commons:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]], of kortweg 'Commons', is één van de zusterprojecten van Wikipedia. Het is bedoeld als een centrale verzamelplaats voor mediabestanden, zoals afbeeldingen, geluidsfragmenten en video's. 

Voor het plaatsen van afbeeldingen in een Wikiboek kun je gebruik maken van Commons. En dat is helemaal geen straf! Op dit ogenblik (oktober 2026) bevat deze mediabank ca. 150 miljoen items. Er is dus keuze te over: afbeeldingen, foto's, tekeningen (ook technische tekeningen), animaties, video's, geluidsfragmenten... Over bijna elk onderwerp dat je maar kunt verzinnen en afkomstig uit de hele wereld en daarbuiten (NASA!), van amateur-fotografen tot professionals. Bekijk [[Handboek Wikimedia Commons#Voorbeelden van media in Commons|Voorbeelden van media in Commons]] voor een indicatie van wat Commons te bieden heeft. 

En als je niet kunt vinden wat je zoekt, kun je zelfgemaakte media uploaden om te gebruiken in een wikiboek. 

=== Alle mediabestanden  van Wikimedia Commons zijn gratis te gebruiken ===
Wikimedia is gericht op de vrije verspreiding van kennis. Daarom zijn alle bestanden in Wikimedia Commons ook vrij te gebruiken, zowel in wiki-projecten als daarbuiten (bijvoorbeeld in de klas, tijdens een presentatie, in een tentamen, op het intranet of in een gedrukt boek), mits je je aan de licentievoorwaarden houdt. In Wikibooks hoef je alleen een link te plaatsen om een afbeelding of ander medium te plaatsen. Daarbuiten moet je even opletten welke licentie geldt. Er zijn 2 typen van bestanden.:
[[Afbeelding:PD-icon.svg|80px|left]][[Afbeelding:CC BY-SA icon.svg|80px|left]]
(1) Staat er bij de afbeelding een doorgestreepte C dan behoort deze afbeelding tot het Public Domain en dan kan je ze vrij gebruiken (zelfs naamsvermelding is niet verplicht, maar wel wenselijk). In het publieke domein zijn afbeeldingen van makers die meer dan 70 jaar geleden zijn overleden. Daarnaast ook alles wat door organisaties of personen bestempeld is als PD. Dat geldt in ieder geval voor alles dat door USA-overheidsdiensten is gepubliceerd (zoals ruimtebeelden van NASA); die zijn dus copyfree.&lt;br&gt;
(2) Een logo dat begint met een CC duidt op een {{Wp|Creative Commons|Creative Commons}}-licentie. Bij zo'n licentie zijn buiten Wikimedia-projecten meer verplichtingen, zoals vermelding van de oorspronkelijke auteur en de licentie (zie de licentie voor de precieze voorwaarden).

== Hoe vind je die ene afbeelding, foto... die je nodig hebt in deze enorme mediabank? ==
Door de overvloed aan beeldmateriaal is het niet altijd even gemakkelijk om precies te vinden wat je zoekt, maar hieronder staan enkel aanwijzingen. De voertaal op Commons is Engels, houd daarmee rekening bij het zoeken. 
* Typ op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] een zoekterm in het zoekveld in en stuur vervolgens de zoekresultaten bij. Wil je iets over &quot;de Vrede van Utrecht&quot; vinden, type dan bijvoorbeeld 'Peace Utrecht' in. Klik op een afbeelding die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik daar op en klik door naar het bestand van die afbeelding. Onderaan zie je dan categorieën staan die je verder kunnen helpen. Bij de resultaten zie je dan ergens onder andere de category 'Treaty of Utrecht' en hierin staan een heel aantal mogelijke mediabestanden over het onderwerp.
* Ook kun je via de category-structuur zoeken. Klik op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] op het gewenste hoofdonderwerp (onderaan, onder Inhoud). Als je voor je cursus biologie een schema zoekt over meiose dan kan dat door achtereenvervolgens ''Biologie – Subfields of biology - Cell biology – Cell cycle - Meiosis'' te klikken.
* Of zoek via {{Wp|Wikipedia|Wikipedia}}. Typ bijvoorbeeld 'orkaan Katrina' in. Vaak staan daar al één of meer media die geschikt zijn voor je doel. Klik anders op op een foto die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik dan door op de foto naar het bestand. Onderaan in dat bestand staan geschikte categorieën. Klik daar op om soortgelijke media te vinden. Als je op deze manier niets geschiks vindt: klik vanaf de Nederlandse Wikipedia door naar de Engelstalige Wikipedia en klik daar op een foto die je aanstaat. Via de weblink achter die foto kun je dan dikwijls weer de category vinden waarin meer van deze foto's voorkomen.

Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Zoeken]] voor meer zoektips.

== Uploaden van media ==
Als je geen afbeelding of andere mediasoort kunt vinden die je zoekt, kun je een zelfgemaakt medium uploaden. Hiervoor heb je een Wikimedia-account nodig, zoals je account voor Wikibooks. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden]] voor een stapsgewijze aanpak.

Het grote voordeel van Commons is dat alle Wikimediaprojecten gebruik kunnen maken van de daar geüploade bestanden. Zo kan jouw afbeelding dus bijvoorbeeld ook gebruikt worden in de Duitstalige Wikibooks, of de Nederlandstalige Wikipedia.

=== Auteursrechten en licenties ===
Op Commons mogen alleen afbeeldingen worden geplaatst waarop geen auteursrecht rust, waarvan de uploader de maker is of waarvoor de maker toestemming heeft gegeven voor hergebruik. Plaatjes waarop auteursrecht berust, maar waarvoor je persoonlijke toestemming hebt gekregen voor hergebruik zijn niet toegestaan. Toestemming moet wereldwijd gelden, ook voor commercieel gebruik en voor het maken van aanpassingen; èn de toestemming moet schriftelijk zijn verleend.

Je mag dus beslist niet zomaar een afbeelding, animatie, filmpje of ander medium van internet plukken en die uploaden! In de regel rust er auteursrecht op elke foto en ander medium dat op internet staat, óók als dat niet expliciet staat vermeld. De editors en moderatoren op Commons letten daar streng op! Als de auteursrechten niet kloppen, wordt het bestand subiet weer verwijderd. In het [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 3: Zorg dat de auteursrechten in orde zijn|Handboek Wikimedia Commons/Uploaden (stap 3)]] staat precies wat wel en niet mag. 

Wat wel mag, is een link naar bijvoorbeeld een goede animatie of een duidelijke video te plaatsen. 

Bij elk bestand moet een bepaalde &quot;licence&quot; worden vermeld, waaronder het bestand wordt gepubliceerd, en dat het gebruik ervan regelt: een gebruiksrecht-formule, in normale taal. Er zijn diverse licenties in omloop. Op [[c:Commons:Licentiëring|Commons:Licentiëring]] staat een overzicht met licenties die wel en niet zijn toegestaan op Commons, met toelichtingen. Of volg [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 7: Uploaden van een afbeelding|Stap 7 van het upload-proces in het Handboek]], daar staan ook tags vermeld. 

Opgemerkt wordt dat bij alle geaccepteerde licenties het commercieel gebruik van een afbeelding uitdrukkelijk wordt toegestaan èn dat afgeleide werken zijn toegestaan. De meest voorkomende &quot;tags&quot; zijn [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl CC BY-SA 4.0] (waarmee wordt aangegeven dat de maker wil dat derden die het werk gebruiken, de maker van het werk vermeldenen) en  [https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/legalcode.nl PD] (public domain).

'''Let op: ben je er niet zeker of afbeelding vrij is van auteursrechten (copyright) neem dan eerst een kijkje bij [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]! Afbeeldingen waar auteursrecht op rust mogen niet gebruikt worden en zullen verwijderd worden!''' Schending van copyright is strafbaar! Door rechtszaken tegen copyright-overtredingen kan de Wikimedia-organisatie in grote problemen komen! 

Mocht je tegen de Commons-etiquette zondigen, dan zul je daar door een moderator op gewezen worden. Als een onduidelijke of niet-toegestane auteursrecht-situatie te lang duurt, zal uw bijdrage echter verwijderd worden.

Zie ook: [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]

=== Overige aandachtspunten ===
'''Categorieën:''' Verder wordt het op prijs gesteld als je je afbeelding in een of meer categorieën plaatst. Er zijn enkele duizenden categorieën, dus er zal vast wel een toepasselijke bij zitten. Zie [[c:Commons:Categories/nl#Tips voor categoriseren|Tips voor categoriseren]].

Met materiaal dat door '''Artificial Intelligence''' is gemaakt is men op Commons niet blij. Zie [[c:Commons:AI-generated media|Commons:AI-generated media]] (klik bovenaan op Nederlands voor de Nederlandstalige versie) voor de regels. En zelfs als je je aan de regels houdt, kan het gebeuren dat je bestand wordt verwijderd, zelfs als die is opgenomen in een wikiboek. In dat geval kun je overwegen om een door AI gemaakt bestand hier op Wikibooks te laten uploaden. Vraag een [[Wikibooks:Moderator|moderator]] om raad (dat kan ook in de Lerarenkamer).

== Gebruik van media uit Wikimedia Commons ==
In deze paragraaf staat hoe je een afbeelding of ander medium uit Wikimedia Commons kunt plaatsen in een wikiboek. De beschrijving geeft voorbeelden van afbeeldingen, voor andere media geldt dezelfde methode. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Gebruiken|Bestanden hergebruiken]] (in het Handboek Wikimedia Commons) voor een algemene inleiding. 

=== Een afbeelding plaatsen in een wikiboek ===
Zie [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding|Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding]] in Mediawiki voor een samenvatting van de syntax voor het plaatsen van een afbeelding of ander medium èn meer mogelijkheden (voor gevorderden). 

We gebruiken steeds [[c:File:Aardhommel kleine.jpg|File:Aardhommel kleine.jpg]] als voorbeeld.&lt;br&gt;
Een afbeelding invoegen is heel eenvoudig:&lt;br&gt;
# Ga naar het bestand in Commons.
# Kopieer de bestandsnaam (in dit geval &lt;code&gt;File:Aardhommel kleine.jpg&lt;/code&gt;).
# Ga naar de pagina in Wikibooks waar je de afbeelding wilt plaatsen, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en typ op de juiste plaats:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
Dit geeft:

[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]

Let op: 
* In Wikibooks is het gewenst om niet &quot;File&quot; uit Commons te gebruiken, maar die term te overschrijven met &quot;Afbeelding&quot; of &quot;Bestand&quot;. Houd er rekening mee om geen dubbele &lt;code&gt;Afbeelding:Afbeelding:&lt;/code&gt; te schrijven en let op hoofd-en kleine letters. Let er ook op dat je de bestandsextentie van de afbeelding correct vermeldt. (.jpg, .png enz.)
* Op deze manier is er geen onderschrift.
* Op deze manier verschijnt de afbeelding groot in beeld. Als dat niet de bedoeling is: pas de grootte aan (= herschalen).

=== Grootte aanpassen ===
Vaak zijn afbeeldingen te groot voor in het artikel. Dit is geen probleem, het is ook niet de bedoeling dat je zelf die afbeelding in Commons gaat verkleinen. De MediaWiki-software kan dat heel gemakkelijk zelf doen. Bovendien kunnen geïnteresseerden de foto dan nog steeds in volledige grootte bekijken als ze dat willen (door er op te klikken). Zo'n kleinere afbeelding in het artikel heet '''thumbnail''' (miniatuur).

==== Manier 1: via ''Delen'' ====
Kopieer in Commons niet de bestandsnaam, maar klik op &lt;code&gt;Delen&lt;/code&gt; en kopieer de link onder &quot;Gebruik dit bestand op een wiki&quot;, in dit geval &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Plak die als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op de betreffende pagina. Dit geeft een kleinere afbeelding aan de rechterkant:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]
{{Clear both}}
Merk op:
# Er staat nu automatisch &quot;thumb&quot; in de link. Dit zorgt ervoor dat de afbeelding rechts komt te staan èn dat zij in kleiner formaat wordt getoond.
# Het bijschrift van de afbeelding wordt nu automatisch vermeld.
# De breedte is vast, de lengte varieert met het formaat van de afbeelding. Als de afbeelding in de breedte is, zal hij kleiner overkomen dan een afbeelding in de lengte (die langgerekt is). 

==== Manier 2: via ''pixels'' ====
We gaan weer terug naar het kopiëren van alleen de bestandsnaam voor de link. Stel: we willen de afbeelding verkleinen tot 100 [[w:Pixel|pixels]], dan plakken we &lt;code&gt;|100px&lt;/code&gt; achter de bestandsnaam:
 &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. 
Dat geeft dan:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]

Merk op:
# De afbeelding staat weer links omdat er geen &quot;thumb&quot; in de wikicode is vermeld.
# Het herschalen van de afbeelding gebeurt op de server van Wikibooks zelf. Dit betekent dat bij een grote afbeelding de gebruiker de grote afbeelding zelf niet binnenhaalt, maar de verkleinde versie. Hierdoor hoeft de bezoeker van de pagina minder lang te wachten op het laden van de afbeelding.
# Het is in het algemeen niet wenselijk een afbeelding te vergroten, dit komt de beeldkwaliteit niet ten goede.

'''Manier 2a: via ''horizontale èn verticale pixels'''''&lt;br&gt;
Het ook mogelijk om niet alleen een maximum breedte op te geven, maar ook een maximum hoogte. De server zal dan automatisch de afbeelding herschalen zodat hij beide grenzen niet overschrijdt.
Een voorbeeld: maximum horizontaal 50 pixels en verticaal 70 pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]

Bij deze functie is de kleinste grens maatgevend. Dus: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
levert nog steeds dezelfde maat afbeelding:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]

'''Manier 1b: via ''Delen'' èn pixels'''&lt;br&gt;
We kunnen ook de wikicode met &quot;thumb&quot; combineren met pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft opnieuw een afbeelding aan de rechterkant (vanwege de &quot;thumb&quot; in de link), maar dan iets kleiner:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]
'''Opmerking:''' De algemene regel in een wiki is om alle afbeeldingen op een pagina dezelfde grootte mee te geven, meestal als &quot;thumb&quot; zonder pixels. Afwijken kan als er naar de mening van de auteur een goede reden voor is.
{{Clear both}}

'''Manier 3: via een sjabloon'''&lt;br&gt;
* Je kunt een afbeelding wijzigen zonder de afbeelding in Commons te hoeven aanpassen, bijvoorbeeld uitvergroting, helderder, rotatie of gespiegeld. Zie [[Sjabloon:Afbeelding]].
* Een panoramafoto die te groot is kun je tonen met een schuifbalk: zie [[Sjabloon:Panorama]].

=== Alternatieve tekst ===
Net zoals bij elke gewone Wiki-link kun je ook hier alternatieve tekst toevoegen, óók met zelf weer een link:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]&lt;/nowiki&gt;
Geeft (zie foto rechts): [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]
Opmerkingen: 
* Het onderschrift staat altijd aan het eind van de wikicode, tussen een &quot;|&quot; en &quot;]]&quot;.
* Voor het tonen van een bijschrift moet er &quot;thumb&quot; of &quot;frame&quot; in de wikicode staan.
{{Clear both}}

'''Alternatieve tekst met frame'''&lt;br&gt;
Een &quot;frame&quot; in de wikitekst zorgt voor een rand om de afbeelding, net zoals een &quot;thumb&quot; dat doet. Beide zorgen er ook voor dat het bijschrift wordt getoond en dat de afbeelding rechts staat. Het verschil is, dat een &quot;thum&quot; bovendien automatisch voor een verkleining zorgt, een &quot;frame&quot; doet dat niet.

Een voorbeeld:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]&lt;/nowiki&gt;
[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]
Het resultaat staat rechts.
&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;

=== Links/rechts/gecentreerd ===
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]
Het is mogelijk om een afbeelding links, rechts of gecentreerd uit te lijnen door de parameter ''left'', ''right'' of ''center'' aan de afbeelding mee te geven (altijd vóór de beschrijving).
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
Het resultaat staat nu links. Merk op:
* Hoewel er &quot;thumb&quot; in de wikicode staat, wordt de afbeelding toch aan de linkerkant geplaatst.
* Deze tekst wordt rechts van de afbeelding geplaatst.
{{Clear both}}

=== Geen tekst langs afbeelding ===
Er zijn twee manieren om te voorkomen dat er tekst langs een afbeelding wordt weergegeven:&lt;br&gt;
1) Door de parameter '''''none''''' in de wikicode op te nemen.
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
geeft: [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]] Deze tekst loopt dus niet naast de afbeelding, maar begint er onder. Bovendien wordt de afbeelding links geplaatst hoewel er &quot;thumb&quot; zonder &quot;left&quot; in de wikicode staat.&lt;br&gt;
2) Door het sjabloon &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Clear both}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onder de afbeelding of onder het einde van een alinea met afbeelding(en) te plaatsen (wat in dit artikel al meerdere keren is gedaan, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en &lt;code&gt;Ctrl-f + clear&lt;/code&gt; om dat te zien). 

=== Linken via een afbeelding naar een andere website ===
Gebruik de optie &lt;code&gt;link=&lt;/code&gt; om een afbeelding te linken naar een andere pagina binnen de Wikimedia-familie of externe website. 

 &lt;nowiki&gt;[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]
 &lt;nowiki&gt;[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]

=== Link naar een afbeeldingspagina plaatsen ===
Soms komt het voor dat er enkel een link naar een afbeelding - of een geluidsfragment of film - nodig is, zonder dat de afbeelding in de tekst zelf geplakt wordt. Dat kan bijvoorbeeld nodig zijn als je op een overlegpagina een foto wilt bespreken. Dit werkt zo: 
 &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
(let op de dubbelepunt na de '''&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;''' blokhaken).&lt;br&gt;
Dit geeft: [[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]].

== Meerdere afbeeldingen in één kader ==
Er zijn meerdere opties om meerdere afbeelding te groeperen: onder elkaar met het sjabloon &lt;nowiki&gt;{{Afbeelding combi}}&lt;/nowiki&gt;, met een tabel, in een div en met een galerij. 

=== Onder elkaar ===
Je kunt op twee manieren afbeelding onder elkaar zetten:

'''1)''' Met het '''sjabloon:Afbeelding combi''': maximaal 16 afbeeldingen. Daarbij kun je elke afbeelding van een eigen bijschrift voorzien, de breedte van de figuren aanpassen en het geheel links of rechts van de pagina plaatsen. Voor de precieze code, zie [[Sjabloon:Afbeelding combi]].

'''Voorbeeld'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}&lt;/pre&gt;

{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}
{{Clear left}}

'''2)''' Met '''&lt;nowiki&gt;&lt;div&gt;&lt;/nowiki&gt;'''. &quot;div&quot; is de afkorting van ''division''. Deze codering zorgt voor een blok waarin je een stuk tekst, afbeeldingen of andere elementen kunt groeperen. Op deze manier kun je afbeeldingen onder elkaar zetten die een verschillende grootte hebben. 
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt; 
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt;
Ook kunnen verschillende afbeeldingen op een speciale wijze op de pagina geplaatst worden. De code om dit te doen is hierboven weergegeven.

Hiermee maak je als het ware een vak dat afgesloten is van de rest van het artikel, waardoor een ingewikkeldere opmaak mogelijk is, wat vooral handig is bij plaatjes met een verschillende grootte.

Ook als een aantal afbeeldingen bij elkaar horen en bij elkaar moeten blijven rechts onder elkaar op de pagina kan het handig zijn ze in een div te zetten. Dit gaat echter meestal zonder div vanzelf goed.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

=== Naast elkaar ===
Afbeeldingen en andere media kunnen ook naast elkaar worden geplaatst. Dat gaat met een sjabloon (klik op de link voor voorbeelden):
* Twee naast elkaar: [[Sjabloon:Afbeelding duo]].
* Drie naast elkaar: [[Sjabloon:Afbeelding trio]].

=== In een tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor uitleg over het gebruik van tabellen.&lt;br&gt;
In een tabel kunnen kunnen afbeeldingen (met hun onderschriften) zowel naast als onder elkaar worden geplaatst. Bovendien kun je kiezen voor randen, zowel om het geheel als tussen de foto's en zowel dunne als dikke randen. Zie [[c:Category:Garden structures in the Netherlands|Category:Garden structures in the Netherlands (Commons)]] voor een uitgebreider voorbeeld.
&lt;pre&gt;
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;/pre&gt;
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;
Levert:
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;

=== Galerij ===
Met een galerij kunnen afbeeldingen op allerlei manieren naast en onder elkaar worden getoond, met diverse keuzes voor de presentatie: 
* de afbeeldingen allemaal in hetzelfde (kleine of grote) formaat (= standaard) of juist aangepast aan het formaat van de afbeeldingen (langwerpig, in de breedte of vierkant; ''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;''); in dit laatste geval is er ook geen witruimte tussen de afbeeldingen; 
* met een vast aantal afbeeldingen per rij (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery perrow=&quot;7&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'', waarbij het getal is aan te passen), of juist wisselend (= standaard); 
* gecentreerd (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'') of juist links uitgelijnd (= standaard);
* met of zonder onderschriften (aanbeveling: mèt);
* met vaste of taalgebonden onderschriften (waarbij de taal zich aanpast aan de keuze van de lezer);
* met onderschriften onder de afbeeldingen of alleen zichtbaar als je er met de cursor overheen gaat (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=packed-hover&gt;&lt;/nowiki&gt;'').

Door gebruik te maken van de volgende opmaak worden de afbeeldingen automatisch geschaald en in een galerij gezet (basis-codering):

&lt;pre&gt;
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

Dat geeft het volgende resultaat:
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;

'''Meer opties'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;
&lt;gallery 
 [heights      = nnn]
 [widths       = nnn]
 [perrow       = n]
 [showfilename = yes]
 [mode         = traditional, nolines, packed, packed-overlay, packed-hover of slideshow]
 [caption      = ]
 [showthumbnails]
&gt;
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
 ..
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

* Zie verder: 
** [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen_van_een_galerij_afbeeldingen|mediawiki]]
** [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]]

== Overige tips ==
Commons is ook voor in de klas of een presentatie: 
* Het gebruik van Commons hoeft niet beperkt te blijven tot Wikibooks of andere Wikimedia-onderdelen. Ook al ben je niet geïnteresseerd in het zelf aanmaken van een wikiboek, dan kun je toch gebruik maken van media uit Commons in de les of in een zelfgemaakt cursus (digitaal of op papier), mits je je aan de licentie-voorwaarden houdt. 
* Denk ook eens aan [[c:Category:Animations|animaties]] op jouw vakgebied, bijvoorbeeld [[:File:Corioliskraftanimation.gif]] die uitlegt wat het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}}  (kosmografie) is. En als er een duidelijke animatie buiten Commons is waarop auteursrecht rust, kun je uiteraard wel een link opnemen. Met een enkele muisklik kan de animatie gestart worden als je tijdens de les het wikiboek via een beamer projecteert. Zie [[Overleg help:Afbeeldingen#Voorbeelden van gebruik van animaties|Overlegpagina]] voor meer uitleg van dit punt.
* Commons-media zijn ook bruikbaar voor toetsen en examens
&lt;gallery widths=250 heights=180&gt;
Animal_cell_structure_de.svg|Met tekst (voor leerdoeleinden)
Animal_cell_structure_numbered_version.svg|Zonder tekst met nummers (voor tentamens)
&lt;/gallery&gt;
: Omdat de CC-licenties dat toelaten vind je van sommige media bestanden versies in meerdere talen (ook in het Nederlands). Soms zijn er van een afbeelding ook blanco of genummerde versies, die je dan kunt gebruiken bij een herhalingstoets of bij het examen. En anders kun je ze misschien zelf maken van een bestaande afbeelding en daarna uploaden.
* Met afbeeldingen uit Commons kun je ook een galerijpagina in Commons of diavoorstelling maken, zie bijvoorbeeld [[c:Register Varend Erfgoed Nederland|Register Varend Erfgoed Nederland]]. Zie het [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]] voor het maken van nieuwe en zoeken naar bestaande galerijpagina's. (Het principe is ongeveer hetzelfde als hierboven beschreven is voor een galerij in een tekst-pagina, maar heeft enkele extra aandachtspunten.)
** Extra mogelijkheden: Door op de groene knop rechts bovenaan te klikken, kun je de afbeeldingen stuk voor stuk op groot formaat tonen. 
*** Met de pijltjes-toetsen kun je verder of terugbladeren. 
*** Door op de toets &lt;code&gt;Pause/Break&lt;/code&gt; te klikken (vaak uiterst rechts bovenin op je toetsenbord), kun je een automatische diavoorstelling geven, waarbij na enkele seconden automatisch de volgende afbeelding wordt getoond.

== Zie ook ==
* [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]
* [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis|Handboek Wikimedia Commons]]
* {{Wp|GNU Image Manipulation Program|GIMP}}: Een vrij programma om afbeeldingen te bewerken.
* [[mw:Help:Images/nl|Help:Images]] op Mediawiki met meer mogelijkheden voor het gebruik
* {{Wp|en:Wikipedia:Public domain image resources|EN-WP Public domain image resources}}{{En}} en [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Media van andere websites uploaden|Bronnen met geschikte afbeeldingen]] (voor het uploaden van meer afbeeldingen)

[[Categorie:Help|Afbeeldingen]]</text>
      <sha1>oo8bwzss2h89bwj2esh0t4cmzt3428e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432430</id>
      <parentid>432429</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Grootte aanpassen */</comment>
      <origin>432430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27663" sha1="0wgba5hx4jp0wvauf371kd7x233e7p5" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

== Inleiding ==
Bij boeken horen natuurlijk afbeeldingen en andere media, ook in Wikibooks. Op deze Help-pagina wordt uitgelegd welke media je wel en niet mag gebruiken, hoe je zelfgemaakte media kunt gebruiken en hoe je media op de juiste plaats en in het gewenste formaat in een pagina in Wikibooks plaatst. 

==De schatkamer Wikimedia Commons==
[[commons:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]], of kortweg 'Commons', is één van de zusterprojecten van Wikipedia. Het is bedoeld als een centrale verzamelplaats voor mediabestanden, zoals afbeeldingen, geluidsfragmenten en video's. 

Voor het plaatsen van afbeeldingen in een Wikiboek kun je gebruik maken van Commons. En dat is helemaal geen straf! Op dit ogenblik (oktober 2026) bevat deze mediabank ca. 150 miljoen items. Er is dus keuze te over: afbeeldingen, foto's, tekeningen (ook technische tekeningen), animaties, video's, geluidsfragmenten... Over bijna elk onderwerp dat je maar kunt verzinnen en afkomstig uit de hele wereld en daarbuiten (NASA!), van amateur-fotografen tot professionals. Bekijk [[Handboek Wikimedia Commons#Voorbeelden van media in Commons|Voorbeelden van media in Commons]] voor een indicatie van wat Commons te bieden heeft. 

En als je niet kunt vinden wat je zoekt, kun je zelfgemaakte media uploaden om te gebruiken in een wikiboek. 

=== Alle mediabestanden  van Wikimedia Commons zijn gratis te gebruiken ===
Wikimedia is gericht op de vrije verspreiding van kennis. Daarom zijn alle bestanden in Wikimedia Commons ook vrij te gebruiken, zowel in wiki-projecten als daarbuiten (bijvoorbeeld in de klas, tijdens een presentatie, in een tentamen, op het intranet of in een gedrukt boek), mits je je aan de licentievoorwaarden houdt. In Wikibooks hoef je alleen een link te plaatsen om een afbeelding of ander medium te plaatsen. Daarbuiten moet je even opletten welke licentie geldt. Er zijn 2 typen van bestanden.:
[[Afbeelding:PD-icon.svg|80px|left]][[Afbeelding:CC BY-SA icon.svg|80px|left]]
(1) Staat er bij de afbeelding een doorgestreepte C dan behoort deze afbeelding tot het Public Domain en dan kan je ze vrij gebruiken (zelfs naamsvermelding is niet verplicht, maar wel wenselijk). In het publieke domein zijn afbeeldingen van makers die meer dan 70 jaar geleden zijn overleden. Daarnaast ook alles wat door organisaties of personen bestempeld is als PD. Dat geldt in ieder geval voor alles dat door USA-overheidsdiensten is gepubliceerd (zoals ruimtebeelden van NASA); die zijn dus copyfree.&lt;br&gt;
(2) Een logo dat begint met een CC duidt op een {{Wp|Creative Commons|Creative Commons}}-licentie. Bij zo'n licentie zijn buiten Wikimedia-projecten meer verplichtingen, zoals vermelding van de oorspronkelijke auteur en de licentie (zie de licentie voor de precieze voorwaarden).

== Hoe vind je die ene afbeelding, foto... die je nodig hebt in deze enorme mediabank? ==
Door de overvloed aan beeldmateriaal is het niet altijd even gemakkelijk om precies te vinden wat je zoekt, maar hieronder staan enkel aanwijzingen. De voertaal op Commons is Engels, houd daarmee rekening bij het zoeken. 
* Typ op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] een zoekterm in het zoekveld in en stuur vervolgens de zoekresultaten bij. Wil je iets over &quot;de Vrede van Utrecht&quot; vinden, type dan bijvoorbeeld 'Peace Utrecht' in. Klik op een afbeelding die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik daar op en klik door naar het bestand van die afbeelding. Onderaan zie je dan categorieën staan die je verder kunnen helpen. Bij de resultaten zie je dan ergens onder andere de category 'Treaty of Utrecht' en hierin staan een heel aantal mogelijke mediabestanden over het onderwerp.
* Ook kun je via de category-structuur zoeken. Klik op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] op het gewenste hoofdonderwerp (onderaan, onder Inhoud). Als je voor je cursus biologie een schema zoekt over meiose dan kan dat door achtereenvervolgens ''Biologie – Subfields of biology - Cell biology – Cell cycle - Meiosis'' te klikken.
* Of zoek via {{Wp|Wikipedia|Wikipedia}}. Typ bijvoorbeeld 'orkaan Katrina' in. Vaak staan daar al één of meer media die geschikt zijn voor je doel. Klik anders op op een foto die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik dan door op de foto naar het bestand. Onderaan in dat bestand staan geschikte categorieën. Klik daar op om soortgelijke media te vinden. Als je op deze manier niets geschiks vindt: klik vanaf de Nederlandse Wikipedia door naar de Engelstalige Wikipedia en klik daar op een foto die je aanstaat. Via de weblink achter die foto kun je dan dikwijls weer de category vinden waarin meer van deze foto's voorkomen.

Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Zoeken]] voor meer zoektips.

== Uploaden van media ==
Als je geen afbeelding of andere mediasoort kunt vinden die je zoekt, kun je een zelfgemaakt medium uploaden. Hiervoor heb je een Wikimedia-account nodig, zoals je account voor Wikibooks. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden]] voor een stapsgewijze aanpak.

Het grote voordeel van Commons is dat alle Wikimediaprojecten gebruik kunnen maken van de daar geüploade bestanden. Zo kan jouw afbeelding dus bijvoorbeeld ook gebruikt worden in de Duitstalige Wikibooks, of de Nederlandstalige Wikipedia.

=== Auteursrechten en licenties ===
Op Commons mogen alleen afbeeldingen worden geplaatst waarop geen auteursrecht rust, waarvan de uploader de maker is of waarvoor de maker toestemming heeft gegeven voor hergebruik. Plaatjes waarop auteursrecht berust, maar waarvoor je persoonlijke toestemming hebt gekregen voor hergebruik zijn niet toegestaan. Toestemming moet wereldwijd gelden, ook voor commercieel gebruik en voor het maken van aanpassingen; èn de toestemming moet schriftelijk zijn verleend.

Je mag dus beslist niet zomaar een afbeelding, animatie, filmpje of ander medium van internet plukken en die uploaden! In de regel rust er auteursrecht op elke foto en ander medium dat op internet staat, óók als dat niet expliciet staat vermeld. De editors en moderatoren op Commons letten daar streng op! Als de auteursrechten niet kloppen, wordt het bestand subiet weer verwijderd. In het [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 3: Zorg dat de auteursrechten in orde zijn|Handboek Wikimedia Commons/Uploaden (stap 3)]] staat precies wat wel en niet mag. 

Wat wel mag, is een link naar bijvoorbeeld een goede animatie of een duidelijke video te plaatsen. 

Bij elk bestand moet een bepaalde &quot;licence&quot; worden vermeld, waaronder het bestand wordt gepubliceerd, en dat het gebruik ervan regelt: een gebruiksrecht-formule, in normale taal. Er zijn diverse licenties in omloop. Op [[c:Commons:Licentiëring|Commons:Licentiëring]] staat een overzicht met licenties die wel en niet zijn toegestaan op Commons, met toelichtingen. Of volg [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 7: Uploaden van een afbeelding|Stap 7 van het upload-proces in het Handboek]], daar staan ook tags vermeld. 

Opgemerkt wordt dat bij alle geaccepteerde licenties het commercieel gebruik van een afbeelding uitdrukkelijk wordt toegestaan èn dat afgeleide werken zijn toegestaan. De meest voorkomende &quot;tags&quot; zijn [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl CC BY-SA 4.0] (waarmee wordt aangegeven dat de maker wil dat derden die het werk gebruiken, de maker van het werk vermeldenen) en  [https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/legalcode.nl PD] (public domain).

'''Let op: ben je er niet zeker of afbeelding vrij is van auteursrechten (copyright) neem dan eerst een kijkje bij [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]! Afbeeldingen waar auteursrecht op rust mogen niet gebruikt worden en zullen verwijderd worden!''' Schending van copyright is strafbaar! Door rechtszaken tegen copyright-overtredingen kan de Wikimedia-organisatie in grote problemen komen! 

Mocht je tegen de Commons-etiquette zondigen, dan zul je daar door een moderator op gewezen worden. Als een onduidelijke of niet-toegestane auteursrecht-situatie te lang duurt, zal uw bijdrage echter verwijderd worden.

Zie ook: [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]

=== Overige aandachtspunten ===
'''Categorieën:''' Verder wordt het op prijs gesteld als je je afbeelding in een of meer categorieën plaatst. Er zijn enkele duizenden categorieën, dus er zal vast wel een toepasselijke bij zitten. Zie [[c:Commons:Categories/nl#Tips voor categoriseren|Tips voor categoriseren]].

Met materiaal dat door '''Artificial Intelligence''' is gemaakt is men op Commons niet blij. Zie [[c:Commons:AI-generated media|Commons:AI-generated media]] (klik bovenaan op Nederlands voor de Nederlandstalige versie) voor de regels. En zelfs als je je aan de regels houdt, kan het gebeuren dat je bestand wordt verwijderd, zelfs als die is opgenomen in een wikiboek. In dat geval kun je overwegen om een door AI gemaakt bestand hier op Wikibooks te laten uploaden. Vraag een [[Wikibooks:Moderator|moderator]] om raad (dat kan ook in de Lerarenkamer).

== Gebruik van media uit Wikimedia Commons ==
In deze paragraaf staat hoe je een afbeelding of ander medium uit Wikimedia Commons kunt plaatsen in een wikiboek. De beschrijving geeft voorbeelden van afbeeldingen, voor andere media geldt dezelfde methode. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Gebruiken|Bestanden hergebruiken]] (in het Handboek Wikimedia Commons) voor een algemene inleiding. 

=== Een afbeelding plaatsen in een wikiboek ===
Zie [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding|Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding]] in Mediawiki voor een samenvatting van de syntax voor het plaatsen van een afbeelding of ander medium èn meer mogelijkheden (voor gevorderden). 

We gebruiken steeds [[c:File:Aardhommel kleine.jpg|File:Aardhommel kleine.jpg]] als voorbeeld.&lt;br&gt;
Een afbeelding invoegen is heel eenvoudig:&lt;br&gt;
# Ga naar het bestand in Commons.
# Kopieer de bestandsnaam (in dit geval &lt;code&gt;File:Aardhommel kleine.jpg&lt;/code&gt;).
# Ga naar de pagina in Wikibooks waar je de afbeelding wilt plaatsen, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en typ op de juiste plaats:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
Dit geeft:

[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]

Let op: 
* In Wikibooks is het gewenst om niet &quot;File&quot; uit Commons te gebruiken, maar die term te overschrijven met &quot;Afbeelding&quot; of &quot;Bestand&quot;. Houd er rekening mee om geen dubbele &lt;code&gt;Afbeelding:Afbeelding:&lt;/code&gt; te schrijven en let op hoofd-en kleine letters. Let er ook op dat je de bestandsextentie van de afbeelding correct vermeldt. (.jpg, .png enz.)
* Op deze manier is er geen onderschrift.
* Op deze manier verschijnt de afbeelding groot in beeld. Als dat niet de bedoeling is: pas de grootte aan (= herschalen).

=== Grootte aanpassen ===
Vaak zijn afbeeldingen te groot voor in het artikel. Dit is geen probleem, het is ook niet de bedoeling dat je zelf die afbeelding in Commons gaat verkleinen. De MediaWiki-software kan dat heel gemakkelijk zelf doen. Bovendien kunnen geïnteresseerden de foto dan nog steeds in volledige grootte bekijken als ze dat willen (door er op te klikken). Zo'n kleinere afbeelding in het artikel heet '''thumbnail''' (miniatuur).

==== Manier 1: via ''Delen'' ====
Kopieer in Commons niet de bestandsnaam, maar klik op &lt;code&gt;Delen&lt;/code&gt; en kopieer de link onder &quot;Gebruik dit bestand op een wiki&quot;, in dit geval &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Plak die als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op de betreffende pagina. Dit geeft een kleinere afbeelding aan de rechterkant:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]
{{Clear both}}
Merk op:
# Er staat nu automatisch &quot;thumb&quot; in de link. Dit zorgt ervoor dat de afbeelding rechts komt te staan èn dat zij in kleiner formaat wordt getoond.
# Het bijschrift van de afbeelding wordt nu automatisch vermeld.
# De breedte is vast, de lengte varieert met het formaat van de afbeelding. Als de afbeelding in de breedte is, zal hij kleiner overkomen dan een afbeelding in de lengte (die langgerekt is). 

==== Manier 2: via ''pixels'' ====
We gaan weer terug naar het kopiëren van alleen de bestandsnaam voor de link. Stel: we willen de afbeelding verkleinen tot 100 [[w:Pixel|pixels]], dan plakken we &lt;code&gt;|100px&lt;/code&gt; achter de bestandsnaam:
 &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. 
Dat geeft dan:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]

Merk op:
# De afbeelding staat weer links omdat er geen &quot;thumb&quot; in de wikicode is vermeld.
# Het herschalen van de afbeelding gebeurt op de server van Wikibooks zelf. Dit betekent dat bij een grote afbeelding de gebruiker de grote afbeelding zelf niet binnenhaalt, maar de verkleinde versie. Hierdoor hoeft de bezoeker van de pagina minder lang te wachten op het laden van de afbeelding.
# Het is in het algemeen niet wenselijk een afbeelding te vergroten, dit komt de beeldkwaliteit niet ten goede.

'''Manier 2a: via ''horizontale èn verticale pixels'''''&lt;br&gt;
Het ook mogelijk om niet alleen een maximum breedte op te geven, maar ook een maximum hoogte. De server zal dan automatisch de afbeelding herschalen zodat hij beide grenzen niet overschrijdt.
Een voorbeeld: maximum horizontaal 50 pixels en verticaal 70 pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]

Bij deze functie is de kleinste grens maatgevend. Dus: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
levert nog steeds dezelfde maat afbeelding:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]

'''Manier 1b: via ''Delen'' èn pixels'''&lt;br&gt;
We kunnen ook de wikicode met &quot;thumb&quot; combineren met pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft opnieuw een afbeelding aan de rechterkant (vanwege de &quot;thumb&quot; in de link), maar dan iets kleiner:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]
'''Opmerking:''' De algemene regel in een wiki is om alle afbeeldingen op een pagina dezelfde grootte mee te geven, meestal als &quot;thumb&quot; zonder pixels. Afwijken kan als er naar de mening van de auteur een goede reden voor is.
{{Clear both}}

==== Manier 3: via een sjabloon ====
* Je kunt een afbeelding wijzigen zonder de afbeelding in Commons te hoeven aanpassen, bijvoorbeeld uitvergroting, helderder, rotatie of gespiegeld. Zie [[Sjabloon:Afbeelding]].
* Een panoramafoto die te groot is kun je tonen met een schuifbalk: zie [[Sjabloon:Panorama]].

=== Alternatieve tekst ===
Net zoals bij elke gewone Wiki-link kun je ook hier alternatieve tekst toevoegen, óók met zelf weer een link:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]&lt;/nowiki&gt;
Geeft (zie foto rechts): [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]
Opmerkingen: 
* Het onderschrift staat altijd aan het eind van de wikicode, tussen een &quot;|&quot; en &quot;]]&quot;.
* Voor het tonen van een bijschrift moet er &quot;thumb&quot; of &quot;frame&quot; in de wikicode staan.
{{Clear both}}

'''Alternatieve tekst met frame'''&lt;br&gt;
Een &quot;frame&quot; in de wikitekst zorgt voor een rand om de afbeelding, net zoals een &quot;thumb&quot; dat doet. Beide zorgen er ook voor dat het bijschrift wordt getoond en dat de afbeelding rechts staat. Het verschil is, dat een &quot;thum&quot; bovendien automatisch voor een verkleining zorgt, een &quot;frame&quot; doet dat niet.

Een voorbeeld:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]&lt;/nowiki&gt;
[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]
Het resultaat staat rechts.
&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;

=== Links/rechts/gecentreerd ===
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]
Het is mogelijk om een afbeelding links, rechts of gecentreerd uit te lijnen door de parameter ''left'', ''right'' of ''center'' aan de afbeelding mee te geven (altijd vóór de beschrijving).
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
Het resultaat staat nu links. Merk op:
* Hoewel er &quot;thumb&quot; in de wikicode staat, wordt de afbeelding toch aan de linkerkant geplaatst.
* Deze tekst wordt rechts van de afbeelding geplaatst.
{{Clear both}}

=== Geen tekst langs afbeelding ===
Er zijn twee manieren om te voorkomen dat er tekst langs een afbeelding wordt weergegeven:&lt;br&gt;
1) Door de parameter '''''none''''' in de wikicode op te nemen.
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
geeft: [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]] Deze tekst loopt dus niet naast de afbeelding, maar begint er onder. Bovendien wordt de afbeelding links geplaatst hoewel er &quot;thumb&quot; zonder &quot;left&quot; in de wikicode staat.&lt;br&gt;
2) Door het sjabloon &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Clear both}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onder de afbeelding of onder het einde van een alinea met afbeelding(en) te plaatsen (wat in dit artikel al meerdere keren is gedaan, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en &lt;code&gt;Ctrl-f + clear&lt;/code&gt; om dat te zien). 

=== Linken via een afbeelding naar een andere website ===
Gebruik de optie &lt;code&gt;link=&lt;/code&gt; om een afbeelding te linken naar een andere pagina binnen de Wikimedia-familie of externe website. 

 &lt;nowiki&gt;[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]
 &lt;nowiki&gt;[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]

=== Link naar een afbeeldingspagina plaatsen ===
Soms komt het voor dat er enkel een link naar een afbeelding - of een geluidsfragment of film - nodig is, zonder dat de afbeelding in de tekst zelf geplakt wordt. Dat kan bijvoorbeeld nodig zijn als je op een overlegpagina een foto wilt bespreken. Dit werkt zo: 
 &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
(let op de dubbelepunt na de '''&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;''' blokhaken).&lt;br&gt;
Dit geeft: [[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]].

== Meerdere afbeeldingen in één kader ==
Er zijn meerdere opties om meerdere afbeelding te groeperen: onder elkaar met het sjabloon &lt;nowiki&gt;{{Afbeelding combi}}&lt;/nowiki&gt;, met een tabel, in een div en met een galerij. 

=== Onder elkaar ===
Je kunt op twee manieren afbeelding onder elkaar zetten:

'''1)''' Met het '''sjabloon:Afbeelding combi''': maximaal 16 afbeeldingen. Daarbij kun je elke afbeelding van een eigen bijschrift voorzien, de breedte van de figuren aanpassen en het geheel links of rechts van de pagina plaatsen. Voor de precieze code, zie [[Sjabloon:Afbeelding combi]].

'''Voorbeeld'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}&lt;/pre&gt;

{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}
{{Clear left}}

'''2)''' Met '''&lt;nowiki&gt;&lt;div&gt;&lt;/nowiki&gt;'''. &quot;div&quot; is de afkorting van ''division''. Deze codering zorgt voor een blok waarin je een stuk tekst, afbeeldingen of andere elementen kunt groeperen. Op deze manier kun je afbeeldingen onder elkaar zetten die een verschillende grootte hebben. 
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt; 
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt;
Ook kunnen verschillende afbeeldingen op een speciale wijze op de pagina geplaatst worden. De code om dit te doen is hierboven weergegeven.

Hiermee maak je als het ware een vak dat afgesloten is van de rest van het artikel, waardoor een ingewikkeldere opmaak mogelijk is, wat vooral handig is bij plaatjes met een verschillende grootte.

Ook als een aantal afbeeldingen bij elkaar horen en bij elkaar moeten blijven rechts onder elkaar op de pagina kan het handig zijn ze in een div te zetten. Dit gaat echter meestal zonder div vanzelf goed.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

=== Naast elkaar ===
Afbeeldingen en andere media kunnen ook naast elkaar worden geplaatst. Dat gaat met een sjabloon (klik op de link voor voorbeelden):
* Twee naast elkaar: [[Sjabloon:Afbeelding duo]].
* Drie naast elkaar: [[Sjabloon:Afbeelding trio]].

=== In een tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor uitleg over het gebruik van tabellen.&lt;br&gt;
In een tabel kunnen kunnen afbeeldingen (met hun onderschriften) zowel naast als onder elkaar worden geplaatst. Bovendien kun je kiezen voor randen, zowel om het geheel als tussen de foto's en zowel dunne als dikke randen. Zie [[c:Category:Garden structures in the Netherlands|Category:Garden structures in the Netherlands (Commons)]] voor een uitgebreider voorbeeld.
&lt;pre&gt;
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;/pre&gt;
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;
Levert:
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;

=== Galerij ===
Met een galerij kunnen afbeeldingen op allerlei manieren naast en onder elkaar worden getoond, met diverse keuzes voor de presentatie: 
* de afbeeldingen allemaal in hetzelfde (kleine of grote) formaat (= standaard) of juist aangepast aan het formaat van de afbeeldingen (langwerpig, in de breedte of vierkant; ''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;''); in dit laatste geval is er ook geen witruimte tussen de afbeeldingen; 
* met een vast aantal afbeeldingen per rij (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery perrow=&quot;7&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'', waarbij het getal is aan te passen), of juist wisselend (= standaard); 
* gecentreerd (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'') of juist links uitgelijnd (= standaard);
* met of zonder onderschriften (aanbeveling: mèt);
* met vaste of taalgebonden onderschriften (waarbij de taal zich aanpast aan de keuze van de lezer);
* met onderschriften onder de afbeeldingen of alleen zichtbaar als je er met de cursor overheen gaat (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=packed-hover&gt;&lt;/nowiki&gt;'').

Door gebruik te maken van de volgende opmaak worden de afbeeldingen automatisch geschaald en in een galerij gezet (basis-codering):

&lt;pre&gt;
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

Dat geeft het volgende resultaat:
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;

'''Meer opties'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;
&lt;gallery 
 [heights      = nnn]
 [widths       = nnn]
 [perrow       = n]
 [showfilename = yes]
 [mode         = traditional, nolines, packed, packed-overlay, packed-hover of slideshow]
 [caption      = ]
 [showthumbnails]
&gt;
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
 ..
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

* Zie verder: 
** [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen_van_een_galerij_afbeeldingen|mediawiki]]
** [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]]

== Overige tips ==
Commons is ook voor in de klas of een presentatie: 
* Het gebruik van Commons hoeft niet beperkt te blijven tot Wikibooks of andere Wikimedia-onderdelen. Ook al ben je niet geïnteresseerd in het zelf aanmaken van een wikiboek, dan kun je toch gebruik maken van media uit Commons in de les of in een zelfgemaakt cursus (digitaal of op papier), mits je je aan de licentie-voorwaarden houdt. 
* Denk ook eens aan [[c:Category:Animations|animaties]] op jouw vakgebied, bijvoorbeeld [[:File:Corioliskraftanimation.gif]] die uitlegt wat het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}}  (kosmografie) is. En als er een duidelijke animatie buiten Commons is waarop auteursrecht rust, kun je uiteraard wel een link opnemen. Met een enkele muisklik kan de animatie gestart worden als je tijdens de les het wikiboek via een beamer projecteert. Zie [[Overleg help:Afbeeldingen#Voorbeelden van gebruik van animaties|Overlegpagina]] voor meer uitleg van dit punt.
* Commons-media zijn ook bruikbaar voor toetsen en examens
&lt;gallery widths=250 heights=180&gt;
Animal_cell_structure_de.svg|Met tekst (voor leerdoeleinden)
Animal_cell_structure_numbered_version.svg|Zonder tekst met nummers (voor tentamens)
&lt;/gallery&gt;
: Omdat de CC-licenties dat toelaten vind je van sommige media bestanden versies in meerdere talen (ook in het Nederlands). Soms zijn er van een afbeelding ook blanco of genummerde versies, die je dan kunt gebruiken bij een herhalingstoets of bij het examen. En anders kun je ze misschien zelf maken van een bestaande afbeelding en daarna uploaden.
* Met afbeeldingen uit Commons kun je ook een galerijpagina in Commons of diavoorstelling maken, zie bijvoorbeeld [[c:Register Varend Erfgoed Nederland|Register Varend Erfgoed Nederland]]. Zie het [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]] voor het maken van nieuwe en zoeken naar bestaande galerijpagina's. (Het principe is ongeveer hetzelfde als hierboven beschreven is voor een galerij in een tekst-pagina, maar heeft enkele extra aandachtspunten.)
** Extra mogelijkheden: Door op de groene knop rechts bovenaan te klikken, kun je de afbeeldingen stuk voor stuk op groot formaat tonen. 
*** Met de pijltjes-toetsen kun je verder of terugbladeren. 
*** Door op de toets &lt;code&gt;Pause/Break&lt;/code&gt; te klikken (vaak uiterst rechts bovenin op je toetsenbord), kun je een automatische diavoorstelling geven, waarbij na enkele seconden automatisch de volgende afbeelding wordt getoond.

== Zie ook ==
* [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]
* [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis|Handboek Wikimedia Commons]]
* {{Wp|GNU Image Manipulation Program|GIMP}}: Een vrij programma om afbeeldingen te bewerken.
* [[mw:Help:Images/nl|Help:Images]] op Mediawiki met meer mogelijkheden voor het gebruik
* {{Wp|en:Wikipedia:Public domain image resources|EN-WP Public domain image resources}}{{En}} en [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Media van andere websites uploaden|Bronnen met geschikte afbeeldingen]] (voor het uploaden van meer afbeeldingen)

[[Categorie:Help|Afbeeldingen]]</text>
      <sha1>0wgba5hx4jp0wvauf371kd7x233e7p5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432431</id>
      <parentid>432430</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Manier 3: via een sjabloon */ Flex</comment>
      <origin>432431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27917" sha1="kobvb48m5ihpuuqe1tvwdoafd3vv57o" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

== Inleiding ==
Bij boeken horen natuurlijk afbeeldingen en andere media, ook in Wikibooks. Op deze Help-pagina wordt uitgelegd welke media je wel en niet mag gebruiken, hoe je zelfgemaakte media kunt gebruiken en hoe je media op de juiste plaats en in het gewenste formaat in een pagina in Wikibooks plaatst. 

==De schatkamer Wikimedia Commons==
[[commons:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]], of kortweg 'Commons', is één van de zusterprojecten van Wikipedia. Het is bedoeld als een centrale verzamelplaats voor mediabestanden, zoals afbeeldingen, geluidsfragmenten en video's. 

Voor het plaatsen van afbeeldingen in een Wikiboek kun je gebruik maken van Commons. En dat is helemaal geen straf! Op dit ogenblik (oktober 2026) bevat deze mediabank ca. 150 miljoen items. Er is dus keuze te over: afbeeldingen, foto's, tekeningen (ook technische tekeningen), animaties, video's, geluidsfragmenten... Over bijna elk onderwerp dat je maar kunt verzinnen en afkomstig uit de hele wereld en daarbuiten (NASA!), van amateur-fotografen tot professionals. Bekijk [[Handboek Wikimedia Commons#Voorbeelden van media in Commons|Voorbeelden van media in Commons]] voor een indicatie van wat Commons te bieden heeft. 

En als je niet kunt vinden wat je zoekt, kun je zelfgemaakte media uploaden om te gebruiken in een wikiboek. 

=== Alle mediabestanden  van Wikimedia Commons zijn gratis te gebruiken ===
Wikimedia is gericht op de vrije verspreiding van kennis. Daarom zijn alle bestanden in Wikimedia Commons ook vrij te gebruiken, zowel in wiki-projecten als daarbuiten (bijvoorbeeld in de klas, tijdens een presentatie, in een tentamen, op het intranet of in een gedrukt boek), mits je je aan de licentievoorwaarden houdt. In Wikibooks hoef je alleen een link te plaatsen om een afbeelding of ander medium te plaatsen. Daarbuiten moet je even opletten welke licentie geldt. Er zijn 2 typen van bestanden.:
[[Afbeelding:PD-icon.svg|80px|left]][[Afbeelding:CC BY-SA icon.svg|80px|left]]
(1) Staat er bij de afbeelding een doorgestreepte C dan behoort deze afbeelding tot het Public Domain en dan kan je ze vrij gebruiken (zelfs naamsvermelding is niet verplicht, maar wel wenselijk). In het publieke domein zijn afbeeldingen van makers die meer dan 70 jaar geleden zijn overleden. Daarnaast ook alles wat door organisaties of personen bestempeld is als PD. Dat geldt in ieder geval voor alles dat door USA-overheidsdiensten is gepubliceerd (zoals ruimtebeelden van NASA); die zijn dus copyfree.&lt;br&gt;
(2) Een logo dat begint met een CC duidt op een {{Wp|Creative Commons|Creative Commons}}-licentie. Bij zo'n licentie zijn buiten Wikimedia-projecten meer verplichtingen, zoals vermelding van de oorspronkelijke auteur en de licentie (zie de licentie voor de precieze voorwaarden).

== Hoe vind je die ene afbeelding, foto... die je nodig hebt in deze enorme mediabank? ==
Door de overvloed aan beeldmateriaal is het niet altijd even gemakkelijk om precies te vinden wat je zoekt, maar hieronder staan enkel aanwijzingen. De voertaal op Commons is Engels, houd daarmee rekening bij het zoeken. 
* Typ op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] een zoekterm in het zoekveld in en stuur vervolgens de zoekresultaten bij. Wil je iets over &quot;de Vrede van Utrecht&quot; vinden, type dan bijvoorbeeld 'Peace Utrecht' in. Klik op een afbeelding die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik daar op en klik door naar het bestand van die afbeelding. Onderaan zie je dan categorieën staan die je verder kunnen helpen. Bij de resultaten zie je dan ergens onder andere de category 'Treaty of Utrecht' en hierin staan een heel aantal mogelijke mediabestanden over het onderwerp.
* Ook kun je via de category-structuur zoeken. Klik op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] op het gewenste hoofdonderwerp (onderaan, onder Inhoud). Als je voor je cursus biologie een schema zoekt over meiose dan kan dat door achtereenvervolgens ''Biologie – Subfields of biology - Cell biology – Cell cycle - Meiosis'' te klikken.
* Of zoek via {{Wp|Wikipedia|Wikipedia}}. Typ bijvoorbeeld 'orkaan Katrina' in. Vaak staan daar al één of meer media die geschikt zijn voor je doel. Klik anders op op een foto die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik dan door op de foto naar het bestand. Onderaan in dat bestand staan geschikte categorieën. Klik daar op om soortgelijke media te vinden. Als je op deze manier niets geschiks vindt: klik vanaf de Nederlandse Wikipedia door naar de Engelstalige Wikipedia en klik daar op een foto die je aanstaat. Via de weblink achter die foto kun je dan dikwijls weer de category vinden waarin meer van deze foto's voorkomen.

Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Zoeken]] voor meer zoektips.

== Uploaden van media ==
Als je geen afbeelding of andere mediasoort kunt vinden die je zoekt, kun je een zelfgemaakt medium uploaden. Hiervoor heb je een Wikimedia-account nodig, zoals je account voor Wikibooks. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden]] voor een stapsgewijze aanpak.

Het grote voordeel van Commons is dat alle Wikimediaprojecten gebruik kunnen maken van de daar geüploade bestanden. Zo kan jouw afbeelding dus bijvoorbeeld ook gebruikt worden in de Duitstalige Wikibooks, of de Nederlandstalige Wikipedia.

=== Auteursrechten en licenties ===
Op Commons mogen alleen afbeeldingen worden geplaatst waarop geen auteursrecht rust, waarvan de uploader de maker is of waarvoor de maker toestemming heeft gegeven voor hergebruik. Plaatjes waarop auteursrecht berust, maar waarvoor je persoonlijke toestemming hebt gekregen voor hergebruik zijn niet toegestaan. Toestemming moet wereldwijd gelden, ook voor commercieel gebruik en voor het maken van aanpassingen; èn de toestemming moet schriftelijk zijn verleend.

Je mag dus beslist niet zomaar een afbeelding, animatie, filmpje of ander medium van internet plukken en die uploaden! In de regel rust er auteursrecht op elke foto en ander medium dat op internet staat, óók als dat niet expliciet staat vermeld. De editors en moderatoren op Commons letten daar streng op! Als de auteursrechten niet kloppen, wordt het bestand subiet weer verwijderd. In het [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 3: Zorg dat de auteursrechten in orde zijn|Handboek Wikimedia Commons/Uploaden (stap 3)]] staat precies wat wel en niet mag. 

Wat wel mag, is een link naar bijvoorbeeld een goede animatie of een duidelijke video te plaatsen. 

Bij elk bestand moet een bepaalde &quot;licence&quot; worden vermeld, waaronder het bestand wordt gepubliceerd, en dat het gebruik ervan regelt: een gebruiksrecht-formule, in normale taal. Er zijn diverse licenties in omloop. Op [[c:Commons:Licentiëring|Commons:Licentiëring]] staat een overzicht met licenties die wel en niet zijn toegestaan op Commons, met toelichtingen. Of volg [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 7: Uploaden van een afbeelding|Stap 7 van het upload-proces in het Handboek]], daar staan ook tags vermeld. 

Opgemerkt wordt dat bij alle geaccepteerde licenties het commercieel gebruik van een afbeelding uitdrukkelijk wordt toegestaan èn dat afgeleide werken zijn toegestaan. De meest voorkomende &quot;tags&quot; zijn [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl CC BY-SA 4.0] (waarmee wordt aangegeven dat de maker wil dat derden die het werk gebruiken, de maker van het werk vermeldenen) en  [https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/legalcode.nl PD] (public domain).

'''Let op: ben je er niet zeker of afbeelding vrij is van auteursrechten (copyright) neem dan eerst een kijkje bij [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]! Afbeeldingen waar auteursrecht op rust mogen niet gebruikt worden en zullen verwijderd worden!''' Schending van copyright is strafbaar! Door rechtszaken tegen copyright-overtredingen kan de Wikimedia-organisatie in grote problemen komen! 

Mocht je tegen de Commons-etiquette zondigen, dan zul je daar door een moderator op gewezen worden. Als een onduidelijke of niet-toegestane auteursrecht-situatie te lang duurt, zal uw bijdrage echter verwijderd worden.

Zie ook: [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]

=== Overige aandachtspunten ===
'''Categorieën:''' Verder wordt het op prijs gesteld als je je afbeelding in een of meer categorieën plaatst. Er zijn enkele duizenden categorieën, dus er zal vast wel een toepasselijke bij zitten. Zie [[c:Commons:Categories/nl#Tips voor categoriseren|Tips voor categoriseren]].

Met materiaal dat door '''Artificial Intelligence''' is gemaakt is men op Commons niet blij. Zie [[c:Commons:AI-generated media|Commons:AI-generated media]] (klik bovenaan op Nederlands voor de Nederlandstalige versie) voor de regels. En zelfs als je je aan de regels houdt, kan het gebeuren dat je bestand wordt verwijderd, zelfs als die is opgenomen in een wikiboek. In dat geval kun je overwegen om een door AI gemaakt bestand hier op Wikibooks te laten uploaden. Vraag een [[Wikibooks:Moderator|moderator]] om raad (dat kan ook in de Lerarenkamer).

== Gebruik van media uit Wikimedia Commons ==
In deze paragraaf staat hoe je een afbeelding of ander medium uit Wikimedia Commons kunt plaatsen in een wikiboek. De beschrijving geeft voorbeelden van afbeeldingen, voor andere media geldt dezelfde methode. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Gebruiken|Bestanden hergebruiken]] (in het Handboek Wikimedia Commons) voor een algemene inleiding. 

=== Een afbeelding plaatsen in een wikiboek ===
Zie [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding|Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding]] in Mediawiki voor een samenvatting van de syntax voor het plaatsen van een afbeelding of ander medium èn meer mogelijkheden (voor gevorderden). 

We gebruiken steeds [[c:File:Aardhommel kleine.jpg|File:Aardhommel kleine.jpg]] als voorbeeld.&lt;br&gt;
Een afbeelding invoegen is heel eenvoudig:&lt;br&gt;
# Ga naar het bestand in Commons.
# Kopieer de bestandsnaam (in dit geval &lt;code&gt;File:Aardhommel kleine.jpg&lt;/code&gt;).
# Ga naar de pagina in Wikibooks waar je de afbeelding wilt plaatsen, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en typ op de juiste plaats:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
Dit geeft:

[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]

Let op: 
* In Wikibooks is het gewenst om niet &quot;File&quot; uit Commons te gebruiken, maar die term te overschrijven met &quot;Afbeelding&quot; of &quot;Bestand&quot;. Houd er rekening mee om geen dubbele &lt;code&gt;Afbeelding:Afbeelding:&lt;/code&gt; te schrijven en let op hoofd-en kleine letters. Let er ook op dat je de bestandsextentie van de afbeelding correct vermeldt. (.jpg, .png enz.)
* Op deze manier is er geen onderschrift.
* Op deze manier verschijnt de afbeelding groot in beeld. Als dat niet de bedoeling is: pas de grootte aan (= herschalen).

=== Grootte aanpassen ===
Vaak zijn afbeeldingen te groot voor in het artikel. Dit is geen probleem, het is ook niet de bedoeling dat je zelf die afbeelding in Commons gaat verkleinen. De MediaWiki-software kan dat heel gemakkelijk zelf doen. Bovendien kunnen geïnteresseerden de foto dan nog steeds in volledige grootte bekijken als ze dat willen (door er op te klikken). Zo'n kleinere afbeelding in het artikel heet '''thumbnail''' (miniatuur).

==== Manier 1: via ''Delen'' ====
Kopieer in Commons niet de bestandsnaam, maar klik op &lt;code&gt;Delen&lt;/code&gt; en kopieer de link onder &quot;Gebruik dit bestand op een wiki&quot;, in dit geval &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Plak die als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op de betreffende pagina. Dit geeft een kleinere afbeelding aan de rechterkant:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]
{{Clear both}}
Merk op:
# Er staat nu automatisch &quot;thumb&quot; in de link. Dit zorgt ervoor dat de afbeelding rechts komt te staan èn dat zij in kleiner formaat wordt getoond.
# Het bijschrift van de afbeelding wordt nu automatisch vermeld.
# De breedte is vast, de lengte varieert met het formaat van de afbeelding. Als de afbeelding in de breedte is, zal hij kleiner overkomen dan een afbeelding in de lengte (die langgerekt is). 

==== Manier 2: via ''pixels'' ====
We gaan weer terug naar het kopiëren van alleen de bestandsnaam voor de link. Stel: we willen de afbeelding verkleinen tot 100 [[w:Pixel|pixels]], dan plakken we &lt;code&gt;|100px&lt;/code&gt; achter de bestandsnaam:
 &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. 
Dat geeft dan:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]

Merk op:
# De afbeelding staat weer links omdat er geen &quot;thumb&quot; in de wikicode is vermeld.
# Het herschalen van de afbeelding gebeurt op de server van Wikibooks zelf. Dit betekent dat bij een grote afbeelding de gebruiker de grote afbeelding zelf niet binnenhaalt, maar de verkleinde versie. Hierdoor hoeft de bezoeker van de pagina minder lang te wachten op het laden van de afbeelding.
# Het is in het algemeen niet wenselijk een afbeelding te vergroten, dit komt de beeldkwaliteit niet ten goede.

'''Manier 2a: via ''horizontale èn verticale pixels'''''&lt;br&gt;
Het ook mogelijk om niet alleen een maximum breedte op te geven, maar ook een maximum hoogte. De server zal dan automatisch de afbeelding herschalen zodat hij beide grenzen niet overschrijdt.
Een voorbeeld: maximum horizontaal 50 pixels en verticaal 70 pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]

Bij deze functie is de kleinste grens maatgevend. Dus: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
levert nog steeds dezelfde maat afbeelding:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]

'''Manier 1b: via ''Delen'' èn pixels'''&lt;br&gt;
We kunnen ook de wikicode met &quot;thumb&quot; combineren met pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft opnieuw een afbeelding aan de rechterkant (vanwege de &quot;thumb&quot; in de link), maar dan iets kleiner:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]
'''Opmerking:''' De algemene regel in een wiki is om alle afbeeldingen op een pagina dezelfde grootte mee te geven, meestal als &quot;thumb&quot; zonder pixels. Afwijken kan als er naar de mening van de auteur een goede reden voor is.
{{Clear both}}

==== Manier 3: via een sjabloon ====
Diverse soorten afbeeldingen kunnen toch op de gewenste manier opgenomen worden met een sjabloon. In de sjablonen staan ook voorbeelden.
* Een afbeelding wijzigen zonder de afbeelding in Commons te hoeven aanpassen, bijvoorbeeld uitvergroting, helderder, rotatie of gespiegeld, zie [[Sjabloon:Afbeelding]].
* Een afbeelding tonen over de volle breedte van een pagina of tabel-cel: [[Sjabloon:Afbeelding flex]], vaak gebruikt voor banners.
* Een panoramafoto die te groot is met een schuifbalk tonen: zie [[Sjabloon:Panorama]].

=== Alternatieve tekst ===
Net zoals bij elke gewone Wiki-link kun je ook hier alternatieve tekst toevoegen, óók met zelf weer een link:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]&lt;/nowiki&gt;
Geeft (zie foto rechts): [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]
Opmerkingen: 
* Het onderschrift staat altijd aan het eind van de wikicode, tussen een &quot;|&quot; en &quot;]]&quot;.
* Voor het tonen van een bijschrift moet er &quot;thumb&quot; of &quot;frame&quot; in de wikicode staan.
{{Clear both}}

'''Alternatieve tekst met frame'''&lt;br&gt;
Een &quot;frame&quot; in de wikitekst zorgt voor een rand om de afbeelding, net zoals een &quot;thumb&quot; dat doet. Beide zorgen er ook voor dat het bijschrift wordt getoond en dat de afbeelding rechts staat. Het verschil is, dat een &quot;thum&quot; bovendien automatisch voor een verkleining zorgt, een &quot;frame&quot; doet dat niet.

Een voorbeeld:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]&lt;/nowiki&gt;
[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]
Het resultaat staat rechts.
&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;

=== Links/rechts/gecentreerd ===
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]
Het is mogelijk om een afbeelding links, rechts of gecentreerd uit te lijnen door de parameter ''left'', ''right'' of ''center'' aan de afbeelding mee te geven (altijd vóór de beschrijving).
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
Het resultaat staat nu links. Merk op:
* Hoewel er &quot;thumb&quot; in de wikicode staat, wordt de afbeelding toch aan de linkerkant geplaatst.
* Deze tekst wordt rechts van de afbeelding geplaatst.
{{Clear both}}

=== Geen tekst langs afbeelding ===
Er zijn twee manieren om te voorkomen dat er tekst langs een afbeelding wordt weergegeven:&lt;br&gt;
1) Door de parameter '''''none''''' in de wikicode op te nemen.
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
geeft: [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]] Deze tekst loopt dus niet naast de afbeelding, maar begint er onder. Bovendien wordt de afbeelding links geplaatst hoewel er &quot;thumb&quot; zonder &quot;left&quot; in de wikicode staat.&lt;br&gt;
2) Door het sjabloon &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Clear both}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onder de afbeelding of onder het einde van een alinea met afbeelding(en) te plaatsen (wat in dit artikel al meerdere keren is gedaan, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en &lt;code&gt;Ctrl-f + clear&lt;/code&gt; om dat te zien). 

=== Linken via een afbeelding naar een andere website ===
Gebruik de optie &lt;code&gt;link=&lt;/code&gt; om een afbeelding te linken naar een andere pagina binnen de Wikimedia-familie of externe website. 

 &lt;nowiki&gt;[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]
 &lt;nowiki&gt;[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]

=== Link naar een afbeeldingspagina plaatsen ===
Soms komt het voor dat er enkel een link naar een afbeelding - of een geluidsfragment of film - nodig is, zonder dat de afbeelding in de tekst zelf geplakt wordt. Dat kan bijvoorbeeld nodig zijn als je op een overlegpagina een foto wilt bespreken. Dit werkt zo: 
 &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
(let op de dubbelepunt na de '''&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;''' blokhaken).&lt;br&gt;
Dit geeft: [[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]].

== Meerdere afbeeldingen in één kader ==
Er zijn meerdere opties om meerdere afbeelding te groeperen: onder elkaar met het sjabloon &lt;nowiki&gt;{{Afbeelding combi}}&lt;/nowiki&gt;, met een tabel, in een div en met een galerij. 

=== Onder elkaar ===
Je kunt op twee manieren afbeelding onder elkaar zetten:

'''1)''' Met het '''sjabloon:Afbeelding combi''': maximaal 16 afbeeldingen. Daarbij kun je elke afbeelding van een eigen bijschrift voorzien, de breedte van de figuren aanpassen en het geheel links of rechts van de pagina plaatsen. Voor de precieze code, zie [[Sjabloon:Afbeelding combi]].

'''Voorbeeld'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}&lt;/pre&gt;

{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}
{{Clear left}}

'''2)''' Met '''&lt;nowiki&gt;&lt;div&gt;&lt;/nowiki&gt;'''. &quot;div&quot; is de afkorting van ''division''. Deze codering zorgt voor een blok waarin je een stuk tekst, afbeeldingen of andere elementen kunt groeperen. Op deze manier kun je afbeeldingen onder elkaar zetten die een verschillende grootte hebben. 
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt; 
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt;
Ook kunnen verschillende afbeeldingen op een speciale wijze op de pagina geplaatst worden. De code om dit te doen is hierboven weergegeven.

Hiermee maak je als het ware een vak dat afgesloten is van de rest van het artikel, waardoor een ingewikkeldere opmaak mogelijk is, wat vooral handig is bij plaatjes met een verschillende grootte.

Ook als een aantal afbeeldingen bij elkaar horen en bij elkaar moeten blijven rechts onder elkaar op de pagina kan het handig zijn ze in een div te zetten. Dit gaat echter meestal zonder div vanzelf goed.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

=== Naast elkaar ===
Afbeeldingen en andere media kunnen ook naast elkaar worden geplaatst. Dat gaat met een sjabloon (klik op de link voor voorbeelden):
* Twee naast elkaar: [[Sjabloon:Afbeelding duo]].
* Drie naast elkaar: [[Sjabloon:Afbeelding trio]].

=== In een tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor uitleg over het gebruik van tabellen.&lt;br&gt;
In een tabel kunnen kunnen afbeeldingen (met hun onderschriften) zowel naast als onder elkaar worden geplaatst. Bovendien kun je kiezen voor randen, zowel om het geheel als tussen de foto's en zowel dunne als dikke randen. Zie [[c:Category:Garden structures in the Netherlands|Category:Garden structures in the Netherlands (Commons)]] voor een uitgebreider voorbeeld.
&lt;pre&gt;
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;/pre&gt;
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;
Levert:
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;

=== Galerij ===
Met een galerij kunnen afbeeldingen op allerlei manieren naast en onder elkaar worden getoond, met diverse keuzes voor de presentatie: 
* de afbeeldingen allemaal in hetzelfde (kleine of grote) formaat (= standaard) of juist aangepast aan het formaat van de afbeeldingen (langwerpig, in de breedte of vierkant; ''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;''); in dit laatste geval is er ook geen witruimte tussen de afbeeldingen; 
* met een vast aantal afbeeldingen per rij (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery perrow=&quot;7&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'', waarbij het getal is aan te passen), of juist wisselend (= standaard); 
* gecentreerd (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'') of juist links uitgelijnd (= standaard);
* met of zonder onderschriften (aanbeveling: mèt);
* met vaste of taalgebonden onderschriften (waarbij de taal zich aanpast aan de keuze van de lezer);
* met onderschriften onder de afbeeldingen of alleen zichtbaar als je er met de cursor overheen gaat (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=packed-hover&gt;&lt;/nowiki&gt;'').

Door gebruik te maken van de volgende opmaak worden de afbeeldingen automatisch geschaald en in een galerij gezet (basis-codering):

&lt;pre&gt;
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

Dat geeft het volgende resultaat:
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;

'''Meer opties'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;
&lt;gallery 
 [heights      = nnn]
 [widths       = nnn]
 [perrow       = n]
 [showfilename = yes]
 [mode         = traditional, nolines, packed, packed-overlay, packed-hover of slideshow]
 [caption      = ]
 [showthumbnails]
&gt;
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
 ..
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

* Zie verder: 
** [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen_van_een_galerij_afbeeldingen|mediawiki]]
** [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]]

== Overige tips ==
Commons is ook voor in de klas of een presentatie: 
* Het gebruik van Commons hoeft niet beperkt te blijven tot Wikibooks of andere Wikimedia-onderdelen. Ook al ben je niet geïnteresseerd in het zelf aanmaken van een wikiboek, dan kun je toch gebruik maken van media uit Commons in de les of in een zelfgemaakt cursus (digitaal of op papier), mits je je aan de licentie-voorwaarden houdt. 
* Denk ook eens aan [[c:Category:Animations|animaties]] op jouw vakgebied, bijvoorbeeld [[:File:Corioliskraftanimation.gif]] die uitlegt wat het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}}  (kosmografie) is. En als er een duidelijke animatie buiten Commons is waarop auteursrecht rust, kun je uiteraard wel een link opnemen. Met een enkele muisklik kan de animatie gestart worden als je tijdens de les het wikiboek via een beamer projecteert. Zie [[Overleg help:Afbeeldingen#Voorbeelden van gebruik van animaties|Overlegpagina]] voor meer uitleg van dit punt.
* Commons-media zijn ook bruikbaar voor toetsen en examens
&lt;gallery widths=250 heights=180&gt;
Animal_cell_structure_de.svg|Met tekst (voor leerdoeleinden)
Animal_cell_structure_numbered_version.svg|Zonder tekst met nummers (voor tentamens)
&lt;/gallery&gt;
: Omdat de CC-licenties dat toelaten vind je van sommige media bestanden versies in meerdere talen (ook in het Nederlands). Soms zijn er van een afbeelding ook blanco of genummerde versies, die je dan kunt gebruiken bij een herhalingstoets of bij het examen. En anders kun je ze misschien zelf maken van een bestaande afbeelding en daarna uploaden.
* Met afbeeldingen uit Commons kun je ook een galerijpagina in Commons of diavoorstelling maken, zie bijvoorbeeld [[c:Register Varend Erfgoed Nederland|Register Varend Erfgoed Nederland]]. Zie het [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]] voor het maken van nieuwe en zoeken naar bestaande galerijpagina's. (Het principe is ongeveer hetzelfde als hierboven beschreven is voor een galerij in een tekst-pagina, maar heeft enkele extra aandachtspunten.)
** Extra mogelijkheden: Door op de groene knop rechts bovenaan te klikken, kun je de afbeeldingen stuk voor stuk op groot formaat tonen. 
*** Met de pijltjes-toetsen kun je verder of terugbladeren. 
*** Door op de toets &lt;code&gt;Pause/Break&lt;/code&gt; te klikken (vaak uiterst rechts bovenin op je toetsenbord), kun je een automatische diavoorstelling geven, waarbij na enkele seconden automatisch de volgende afbeelding wordt getoond.

== Zie ook ==
* [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]
* [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis|Handboek Wikimedia Commons]]
* {{Wp|GNU Image Manipulation Program|GIMP}}: Een vrij programma om afbeeldingen te bewerken.
* [[mw:Help:Images/nl|Help:Images]] op Mediawiki met meer mogelijkheden voor het gebruik
* {{Wp|en:Wikipedia:Public domain image resources|EN-WP Public domain image resources}}{{En}} en [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Media van andere websites uploaden|Bronnen met geschikte afbeeldingen]] (voor het uploaden van meer afbeeldingen)

[[Categorie:Help|Afbeeldingen]]</text>
      <sha1>kobvb48m5ihpuuqe1tvwdoafd3vv57o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432432</id>
      <parentid>432431</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Manier 3: via een sjabloon */</comment>
      <origin>432432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27918" sha1="8kjgv2l78l07nwinsez9ntw2r5qbr1u" xml:space="preserve">{{Helpmenu}}

== Inleiding ==
Bij boeken horen natuurlijk afbeeldingen en andere media, ook in Wikibooks. Op deze Help-pagina wordt uitgelegd welke media je wel en niet mag gebruiken, hoe je zelfgemaakte media kunt gebruiken en hoe je media op de juiste plaats en in het gewenste formaat in een pagina in Wikibooks plaatst. 

==De schatkamer Wikimedia Commons==
[[commons:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]], of kortweg 'Commons', is één van de zusterprojecten van Wikipedia. Het is bedoeld als een centrale verzamelplaats voor mediabestanden, zoals afbeeldingen, geluidsfragmenten en video's. 

Voor het plaatsen van afbeeldingen in een Wikiboek kun je gebruik maken van Commons. En dat is helemaal geen straf! Op dit ogenblik (oktober 2026) bevat deze mediabank ca. 150 miljoen items. Er is dus keuze te over: afbeeldingen, foto's, tekeningen (ook technische tekeningen), animaties, video's, geluidsfragmenten... Over bijna elk onderwerp dat je maar kunt verzinnen en afkomstig uit de hele wereld en daarbuiten (NASA!), van amateur-fotografen tot professionals. Bekijk [[Handboek Wikimedia Commons#Voorbeelden van media in Commons|Voorbeelden van media in Commons]] voor een indicatie van wat Commons te bieden heeft. 

En als je niet kunt vinden wat je zoekt, kun je zelfgemaakte media uploaden om te gebruiken in een wikiboek. 

=== Alle mediabestanden  van Wikimedia Commons zijn gratis te gebruiken ===
Wikimedia is gericht op de vrije verspreiding van kennis. Daarom zijn alle bestanden in Wikimedia Commons ook vrij te gebruiken, zowel in wiki-projecten als daarbuiten (bijvoorbeeld in de klas, tijdens een presentatie, in een tentamen, op het intranet of in een gedrukt boek), mits je je aan de licentievoorwaarden houdt. In Wikibooks hoef je alleen een link te plaatsen om een afbeelding of ander medium te plaatsen. Daarbuiten moet je even opletten welke licentie geldt. Er zijn 2 typen van bestanden.:
[[Afbeelding:PD-icon.svg|80px|left]][[Afbeelding:CC BY-SA icon.svg|80px|left]]
(1) Staat er bij de afbeelding een doorgestreepte C dan behoort deze afbeelding tot het Public Domain en dan kan je ze vrij gebruiken (zelfs naamsvermelding is niet verplicht, maar wel wenselijk). In het publieke domein zijn afbeeldingen van makers die meer dan 70 jaar geleden zijn overleden. Daarnaast ook alles wat door organisaties of personen bestempeld is als PD. Dat geldt in ieder geval voor alles dat door USA-overheidsdiensten is gepubliceerd (zoals ruimtebeelden van NASA); die zijn dus copyfree.&lt;br&gt;
(2) Een logo dat begint met een CC duidt op een {{Wp|Creative Commons|Creative Commons}}-licentie. Bij zo'n licentie zijn buiten Wikimedia-projecten meer verplichtingen, zoals vermelding van de oorspronkelijke auteur en de licentie (zie de licentie voor de precieze voorwaarden).

== Hoe vind je die ene afbeelding, foto... die je nodig hebt in deze enorme mediabank? ==
Door de overvloed aan beeldmateriaal is het niet altijd even gemakkelijk om precies te vinden wat je zoekt, maar hieronder staan enkel aanwijzingen. De voertaal op Commons is Engels, houd daarmee rekening bij het zoeken. 
* Typ op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] een zoekterm in het zoekveld in en stuur vervolgens de zoekresultaten bij. Wil je iets over &quot;de Vrede van Utrecht&quot; vinden, type dan bijvoorbeeld 'Peace Utrecht' in. Klik op een afbeelding die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik daar op en klik door naar het bestand van die afbeelding. Onderaan zie je dan categorieën staan die je verder kunnen helpen. Bij de resultaten zie je dan ergens onder andere de category 'Treaty of Utrecht' en hierin staan een heel aantal mogelijke mediabestanden over het onderwerp.
* Ook kun je via de category-structuur zoeken. Klik op de [[commons:Main Page|hoofdpagina]] op het gewenste hoofdonderwerp (onderaan, onder Inhoud). Als je voor je cursus biologie een schema zoekt over meiose dan kan dat door achtereenvervolgens ''Biologie – Subfields of biology - Cell biology – Cell cycle - Meiosis'' te klikken.
* Of zoek via {{Wp|Wikipedia|Wikipedia}}. Typ bijvoorbeeld 'orkaan Katrina' in. Vaak staan daar al één of meer media die geschikt zijn voor je doel. Klik anders op op een foto die het dichtste komt bij wat je zoekt. Klik dan door op de foto naar het bestand. Onderaan in dat bestand staan geschikte categorieën. Klik daar op om soortgelijke media te vinden. Als je op deze manier niets geschiks vindt: klik vanaf de Nederlandse Wikipedia door naar de Engelstalige Wikipedia en klik daar op een foto die je aanstaat. Via de weblink achter die foto kun je dan dikwijls weer de category vinden waarin meer van deze foto's voorkomen.

Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Zoeken]] voor meer zoektips.

== Uploaden van media ==
Als je geen afbeelding of andere mediasoort kunt vinden die je zoekt, kun je een zelfgemaakt medium uploaden. Hiervoor heb je een Wikimedia-account nodig, zoals je account voor Wikibooks. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden]] voor een stapsgewijze aanpak.

Het grote voordeel van Commons is dat alle Wikimediaprojecten gebruik kunnen maken van de daar geüploade bestanden. Zo kan jouw afbeelding dus bijvoorbeeld ook gebruikt worden in de Duitstalige Wikibooks, of de Nederlandstalige Wikipedia.

=== Auteursrechten en licenties ===
Op Commons mogen alleen afbeeldingen worden geplaatst waarop geen auteursrecht rust, waarvan de uploader de maker is of waarvoor de maker toestemming heeft gegeven voor hergebruik. Plaatjes waarop auteursrecht berust, maar waarvoor je persoonlijke toestemming hebt gekregen voor hergebruik zijn niet toegestaan. Toestemming moet wereldwijd gelden, ook voor commercieel gebruik en voor het maken van aanpassingen; èn de toestemming moet schriftelijk zijn verleend.

Je mag dus beslist niet zomaar een afbeelding, animatie, filmpje of ander medium van internet plukken en die uploaden! In de regel rust er auteursrecht op elke foto en ander medium dat op internet staat, óók als dat niet expliciet staat vermeld. De editors en moderatoren op Commons letten daar streng op! Als de auteursrechten niet kloppen, wordt het bestand subiet weer verwijderd. In het [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 3: Zorg dat de auteursrechten in orde zijn|Handboek Wikimedia Commons/Uploaden (stap 3)]] staat precies wat wel en niet mag. 

Wat wel mag, is een link naar bijvoorbeeld een goede animatie of een duidelijke video te plaatsen. 

Bij elk bestand moet een bepaalde &quot;licence&quot; worden vermeld, waaronder het bestand wordt gepubliceerd, en dat het gebruik ervan regelt: een gebruiksrecht-formule, in normale taal. Er zijn diverse licenties in omloop. Op [[c:Commons:Licentiëring|Commons:Licentiëring]] staat een overzicht met licenties die wel en niet zijn toegestaan op Commons, met toelichtingen. Of volg [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Stap 7: Uploaden van een afbeelding|Stap 7 van het upload-proces in het Handboek]], daar staan ook tags vermeld. 

Opgemerkt wordt dat bij alle geaccepteerde licenties het commercieel gebruik van een afbeelding uitdrukkelijk wordt toegestaan èn dat afgeleide werken zijn toegestaan. De meest voorkomende &quot;tags&quot; zijn [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl CC BY-SA 4.0] (waarmee wordt aangegeven dat de maker wil dat derden die het werk gebruiken, de maker van het werk vermeldenen) en  [https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/legalcode.nl PD] (public domain).

'''Let op: ben je er niet zeker of afbeelding vrij is van auteursrechten (copyright) neem dan eerst een kijkje bij [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]! Afbeeldingen waar auteursrecht op rust mogen niet gebruikt worden en zullen verwijderd worden!''' Schending van copyright is strafbaar! Door rechtszaken tegen copyright-overtredingen kan de Wikimedia-organisatie in grote problemen komen! 

Mocht je tegen de Commons-etiquette zondigen, dan zul je daar door een moderator op gewezen worden. Als een onduidelijke of niet-toegestane auteursrecht-situatie te lang duurt, zal uw bijdrage echter verwijderd worden.

Zie ook: [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]

=== Overige aandachtspunten ===
'''Categorieën:''' Verder wordt het op prijs gesteld als je je afbeelding in een of meer categorieën plaatst. Er zijn enkele duizenden categorieën, dus er zal vast wel een toepasselijke bij zitten. Zie [[c:Commons:Categories/nl#Tips voor categoriseren|Tips voor categoriseren]].

Met materiaal dat door '''Artificial Intelligence''' is gemaakt is men op Commons niet blij. Zie [[c:Commons:AI-generated media|Commons:AI-generated media]] (klik bovenaan op Nederlands voor de Nederlandstalige versie) voor de regels. En zelfs als je je aan de regels houdt, kan het gebeuren dat je bestand wordt verwijderd, zelfs als die is opgenomen in een wikiboek. In dat geval kun je overwegen om een door AI gemaakt bestand hier op Wikibooks te laten uploaden. Vraag een [[Wikibooks:Moderator|moderator]] om raad (dat kan ook in de Lerarenkamer).

== Gebruik van media uit Wikimedia Commons ==
In deze paragraaf staat hoe je een afbeelding of ander medium uit Wikimedia Commons kunt plaatsen in een wikiboek. De beschrijving geeft voorbeelden van afbeeldingen, voor andere media geldt dezelfde methode. Zie [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#Gebruiken|Bestanden hergebruiken]] (in het Handboek Wikimedia Commons) voor een algemene inleiding. 

=== Een afbeelding plaatsen in een wikiboek ===
Zie [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding|Help:Images/nl#Opbouwen van een enkele afbeelding]] in Mediawiki voor een samenvatting van de syntax voor het plaatsen van een afbeelding of ander medium èn meer mogelijkheden (voor gevorderden). 

We gebruiken steeds [[c:File:Aardhommel kleine.jpg|File:Aardhommel kleine.jpg]] als voorbeeld.&lt;br&gt;
Een afbeelding invoegen is heel eenvoudig:&lt;br&gt;
# Ga naar het bestand in Commons.
# Kopieer de bestandsnaam (in dit geval &lt;code&gt;File:Aardhommel kleine.jpg&lt;/code&gt;).
# Ga naar de pagina in Wikibooks waar je de afbeelding wilt plaatsen, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en typ op de juiste plaats:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
Dit geeft:

[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]

Let op: 
* In Wikibooks is het gewenst om niet &quot;File&quot; uit Commons te gebruiken, maar die term te overschrijven met &quot;Afbeelding&quot; of &quot;Bestand&quot;. Houd er rekening mee om geen dubbele &lt;code&gt;Afbeelding:Afbeelding:&lt;/code&gt; te schrijven en let op hoofd-en kleine letters. Let er ook op dat je de bestandsextentie van de afbeelding correct vermeldt. (.jpg, .png enz.)
* Op deze manier is er geen onderschrift.
* Op deze manier verschijnt de afbeelding groot in beeld. Als dat niet de bedoeling is: pas de grootte aan (= herschalen).

=== Grootte aanpassen ===
Vaak zijn afbeeldingen te groot voor in het artikel. Dit is geen probleem, het is ook niet de bedoeling dat je zelf die afbeelding in Commons gaat verkleinen. De MediaWiki-software kan dat heel gemakkelijk zelf doen. Bovendien kunnen geïnteresseerden de foto dan nog steeds in volledige grootte bekijken als ze dat willen (door er op te klikken). Zo'n kleinere afbeelding in het artikel heet '''thumbnail''' (miniatuur).

==== Manier 1: via ''Delen'' ====
Kopieer in Commons niet de bestandsnaam, maar klik op &lt;code&gt;Delen&lt;/code&gt; en kopieer de link onder &quot;Gebruik dit bestand op een wiki&quot;, in dit geval &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[File:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Plak die als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op de betreffende pagina. Dit geeft een kleinere afbeelding aan de rechterkant:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|Aardhommel kleine]]
{{Clear both}}
Merk op:
# Er staat nu automatisch &quot;thumb&quot; in de link. Dit zorgt ervoor dat de afbeelding rechts komt te staan èn dat zij in kleiner formaat wordt getoond.
# Het bijschrift van de afbeelding wordt nu automatisch vermeld.
# De breedte is vast, de lengte varieert met het formaat van de afbeelding. Als de afbeelding in de breedte is, zal hij kleiner overkomen dan een afbeelding in de lengte (die langgerekt is). 

==== Manier 2: via ''pixels'' ====
We gaan weer terug naar het kopiëren van alleen de bestandsnaam voor de link. Stel: we willen de afbeelding verkleinen tot 100 [[w:Pixel|pixels]], dan plakken we &lt;code&gt;|100px&lt;/code&gt; achter de bestandsnaam:
 &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. 
Dat geeft dan:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|100px]]

Merk op:
# De afbeelding staat weer links omdat er geen &quot;thumb&quot; in de wikicode is vermeld.
# Het herschalen van de afbeelding gebeurt op de server van Wikibooks zelf. Dit betekent dat bij een grote afbeelding de gebruiker de grote afbeelding zelf niet binnenhaalt, maar de verkleinde versie. Hierdoor hoeft de bezoeker van de pagina minder lang te wachten op het laden van de afbeelding.
# Het is in het algemeen niet wenselijk een afbeelding te vergroten, dit komt de beeldkwaliteit niet ten goede.

'''Manier 2a: via ''horizontale èn verticale pixels'''''&lt;br&gt;
Het ook mogelijk om niet alleen een maximum breedte op te geven, maar ook een maximum hoogte. De server zal dan automatisch de afbeelding herschalen zodat hij beide grenzen niet overschrijdt.
Een voorbeeld: maximum horizontaal 50 pixels en verticaal 70 pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x70px]]

Bij deze functie is de kleinste grens maatgevend. Dus: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
levert nog steeds dezelfde maat afbeelding:&lt;br&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|50x200px]]

'''Manier 1b: via ''Delen'' èn pixels'''&lt;br&gt;
We kunnen ook de wikicode met &quot;thumb&quot; combineren met pixels: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft opnieuw een afbeelding aan de rechterkant (vanwege de &quot;thumb&quot; in de link), maar dan iets kleiner:
[[Afbeelding:Aardhommel kleine.jpg|thumb|150px|Aardhommel kleine]]
'''Opmerking:''' De algemene regel in een wiki is om alle afbeeldingen op een pagina dezelfde grootte mee te geven, meestal als &quot;thumb&quot; zonder pixels. Afwijken kan als er naar de mening van de auteur een goede reden voor is.
{{Clear both}}

==== Manier 3: via een sjabloon ====
Diverse soorten afbeeldingen kunnen toch op de gewenste manier opgenomen worden met een sjabloon. In de sjablonen staan ook voorbeelden.
* Een afbeelding wijzigen zonder de afbeelding in Commons te hoeven aanpassen, bijvoorbeeld uitvergroting, helderder, rotatie of gespiegeld, zie [[Sjabloon:Afbeelding]].
* Een afbeelding tonen over de volle breedte van een pagina of tabel-cel: [[Sjabloon:Afbeelding flex]], vaak gebruikt voor banners.
* Een panoramafoto die te groot is, met een schuifbalk tonen: zie [[Sjabloon:Panorama]].

=== Alternatieve tekst ===
Net zoals bij elke gewone Wiki-link kun je ook hier alternatieve tekst toevoegen, óók met zelf weer een link:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]&lt;/nowiki&gt;
Geeft (zie foto rechts): [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|200px|Klik hier voor een mooie afbeelding van de {{Wp|Veldhommel|kleine aardhommel}}]]
Opmerkingen: 
* Het onderschrift staat altijd aan het eind van de wikicode, tussen een &quot;|&quot; en &quot;]]&quot;.
* Voor het tonen van een bijschrift moet er &quot;thumb&quot; of &quot;frame&quot; in de wikicode staan.
{{Clear both}}

'''Alternatieve tekst met frame'''&lt;br&gt;
Een &quot;frame&quot; in de wikitekst zorgt voor een rand om de afbeelding, net zoals een &quot;thumb&quot; dat doet. Beide zorgen er ook voor dat het bijschrift wordt getoond en dat de afbeelding rechts staat. Het verschil is, dat een &quot;thum&quot; bovendien automatisch voor een verkleining zorgt, een &quot;frame&quot; doet dat niet.

Een voorbeeld:
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]&lt;/nowiki&gt;
[[Afbeelding:Berchemse Boterkoekjes.png|frame|Dit zijn Berchemse boterkoekjes]]
Het resultaat staat rechts.
&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;

=== Links/rechts/gecentreerd ===
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]
Het is mogelijk om een afbeelding links, rechts of gecentreerd uit te lijnen door de parameter ''left'', ''right'' of ''center'' aan de afbeelding mee te geven (altijd vóór de beschrijving).
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|left|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
Het resultaat staat nu links. Merk op:
* Hoewel er &quot;thumb&quot; in de wikicode staat, wordt de afbeelding toch aan de linkerkant geplaatst.
* Deze tekst wordt rechts van de afbeelding geplaatst.
{{Clear both}}

=== Geen tekst langs afbeelding ===
Er zijn twee manieren om te voorkomen dat er tekst langs een afbeelding wordt weergegeven:&lt;br&gt;
1) Door de parameter '''''none''''' in de wikicode op te nemen.
 &lt;nowiki&gt;[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]]&lt;/nowiki&gt;
geeft: [[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|thumb|100px|none|Kleine aardhommel]] Deze tekst loopt dus niet naast de afbeelding, maar begint er onder. Bovendien wordt de afbeelding links geplaatst hoewel er &quot;thumb&quot; zonder &quot;left&quot; in de wikicode staat.&lt;br&gt;
2) Door het sjabloon &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Clear both}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onder de afbeelding of onder het einde van een alinea met afbeelding(en) te plaatsen (wat in dit artikel al meerdere keren is gedaan, klik op &lt;code&gt;Bewerken&lt;/code&gt; en &lt;code&gt;Ctrl-f + clear&lt;/code&gt; om dat te zien). 

=== Linken via een afbeelding naar een andere website ===
Gebruik de optie &lt;code&gt;link=&lt;/code&gt; om een afbeelding te linken naar een andere pagina binnen de Wikimedia-familie of externe website. 

 &lt;nowiki&gt;[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:Cookbook 3.png|50px|link=Kookboek]]
 &lt;nowiki&gt;[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]&lt;/nowiki&gt;
[[File:WorldCat Logo.png|120px|link=https://search.worldcat.org/nl]]

=== Link naar een afbeeldingspagina plaatsen ===
Soms komt het voor dat er enkel een link naar een afbeelding - of een geluidsfragment of film - nodig is, zonder dat de afbeelding in de tekst zelf geplakt wordt. Dat kan bijvoorbeeld nodig zijn als je op een overlegpagina een foto wilt bespreken. Dit werkt zo: 
 &lt;nowiki&gt;[[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]]&lt;/nowiki&gt;
(let op de dubbelepunt na de '''&lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt;''' blokhaken).&lt;br&gt;
Dit geeft: [[:Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg]].

== Meerdere afbeeldingen in één kader ==
Er zijn meerdere opties om meerdere afbeelding te groeperen: onder elkaar met het sjabloon &lt;nowiki&gt;{{Afbeelding combi}}&lt;/nowiki&gt;, met een tabel, in een div en met een galerij. 

=== Onder elkaar ===
Je kunt op twee manieren afbeelding onder elkaar zetten:

'''1)''' Met het '''sjabloon:Afbeelding combi''': maximaal 16 afbeeldingen. Daarbij kun je elke afbeelding van een eigen bijschrift voorzien, de breedte van de figuren aanpassen en het geheel links of rechts van de pagina plaatsen. Voor de precieze code, zie [[Sjabloon:Afbeelding combi]].

'''Voorbeeld'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}&lt;/pre&gt;

{{Afbeelding combi
| align=left
| afb1 = Irrigation dripper.jpg
| caption1 = Modern druppelsysteem.
| afb2 = Irrigation dripper.jpg
| caption2 = Idem.
}}
{{Clear left}}

'''2)''' Met '''&lt;nowiki&gt;&lt;div&gt;&lt;/nowiki&gt;'''. &quot;div&quot; is de afkorting van ''division''. Deze codering zorgt voor een blok waarin je een stuk tekst, afbeeldingen of andere elementen kunt groeperen. Op deze manier kun je afbeeldingen onder elkaar zetten die een verschillende grootte hebben. 
&lt;pre&gt;&lt;nowiki&gt;
&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt; 
&lt;/nowiki&gt;&lt;/pre&gt;

&lt;div style=&quot;float:right;width:315px;&quot;&gt;
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|272px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|69px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
&lt;/div&gt;
Ook kunnen verschillende afbeeldingen op een speciale wijze op de pagina geplaatst worden. De code om dit te doen is hierboven weergegeven.

Hiermee maak je als het ware een vak dat afgesloten is van de rest van het artikel, waardoor een ingewikkeldere opmaak mogelijk is, wat vooral handig is bij plaatjes met een verschillende grootte.

Ook als een aantal afbeeldingen bij elkaar horen en bij elkaar moeten blijven rechts onder elkaar op de pagina kan het handig zijn ze in een div te zetten. Dit gaat echter meestal zonder div vanzelf goed.
&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;

=== Naast elkaar ===
Afbeeldingen en andere media kunnen ook naast elkaar worden geplaatst. Dat gaat met een sjabloon (klik op de link voor voorbeelden):
* Twee naast elkaar: [[Sjabloon:Afbeelding duo]].
* Drie naast elkaar: [[Sjabloon:Afbeelding trio]].

=== In een tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor uitleg over het gebruik van tabellen.&lt;br&gt;
In een tabel kunnen kunnen afbeeldingen (met hun onderschriften) zowel naast als onder elkaar worden geplaatst. Bovendien kun je kiezen voor randen, zowel om het geheel als tussen de foto's en zowel dunne als dikke randen. Zie [[c:Category:Garden structures in the Netherlands|Category:Garden structures in the Netherlands (Commons)]] voor een uitgebreider voorbeeld.
&lt;pre&gt;
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;/pre&gt;
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;
Levert:
{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|align=&quot;center&quot;|[[Afbeelding:Aardhommel_kleine.jpg|120px|thumb|left|Kleine aardhommel]]
|}
&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;

=== Galerij ===
Met een galerij kunnen afbeeldingen op allerlei manieren naast en onder elkaar worden getoond, met diverse keuzes voor de presentatie: 
* de afbeeldingen allemaal in hetzelfde (kleine of grote) formaat (= standaard) of juist aangepast aan het formaat van de afbeeldingen (langwerpig, in de breedte of vierkant; ''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;''); in dit laatste geval is er ook geen witruimte tussen de afbeeldingen; 
* met een vast aantal afbeeldingen per rij (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery perrow=&quot;7&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'', waarbij het getal is aan te passen), of juist wisselend (= standaard); 
* gecentreerd (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;'') of juist links uitgelijnd (= standaard);
* met of zonder onderschriften (aanbeveling: mèt);
* met vaste of taalgebonden onderschriften (waarbij de taal zich aanpast aan de keuze van de lezer);
* met onderschriften onder de afbeeldingen of alleen zichtbaar als je er met de cursor overheen gaat (''&lt;nowiki&gt;&lt;gallery mode=packed-hover&gt;&lt;/nowiki&gt;'').

Door gebruik te maken van de volgende opmaak worden de afbeeldingen automatisch geschaald en in een galerij gezet (basis-codering):

&lt;pre&gt;
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

Dat geeft het volgende resultaat:
&lt;gallery&gt;
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
Afbeelding:Wikibooks-logo-en.svg|Wikibookslogo
&lt;/gallery&gt;

'''Meer opties'''&lt;br&gt;
&lt;pre&gt;
&lt;gallery 
 [heights      = nnn]
 [widths       = nnn]
 [perrow       = n]
 [showfilename = yes]
 [mode         = traditional, nolines, packed, packed-overlay, packed-hover of slideshow]
 [caption      = ]
 [showthumbnails]
&gt;
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
[Afbeelding:]&lt;bestandsnaam&gt;|[&lt;titel&gt;]|[&lt;alt=alt language&gt;]|[link=]
 ..
&lt;/gallery&gt;
&lt;/pre&gt;

* Zie verder: 
** [[mw:Help:Images/nl#Opbouwen_van_een_galerij_afbeeldingen|mediawiki]]
** [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]]

== Overige tips ==
Commons is ook voor in de klas of een presentatie: 
* Het gebruik van Commons hoeft niet beperkt te blijven tot Wikibooks of andere Wikimedia-onderdelen. Ook al ben je niet geïnteresseerd in het zelf aanmaken van een wikiboek, dan kun je toch gebruik maken van media uit Commons in de les of in een zelfgemaakt cursus (digitaal of op papier), mits je je aan de licentie-voorwaarden houdt. 
* Denk ook eens aan [[c:Category:Animations|animaties]] op jouw vakgebied, bijvoorbeeld [[:File:Corioliskraftanimation.gif]] die uitlegt wat het {{Wp|corioliseffect|corioliseffect}}  (kosmografie) is. En als er een duidelijke animatie buiten Commons is waarop auteursrecht rust, kun je uiteraard wel een link opnemen. Met een enkele muisklik kan de animatie gestart worden als je tijdens de les het wikiboek via een beamer projecteert. Zie [[Overleg help:Afbeeldingen#Voorbeelden van gebruik van animaties|Overlegpagina]] voor meer uitleg van dit punt.
* Commons-media zijn ook bruikbaar voor toetsen en examens
&lt;gallery widths=250 heights=180&gt;
Animal_cell_structure_de.svg|Met tekst (voor leerdoeleinden)
Animal_cell_structure_numbered_version.svg|Zonder tekst met nummers (voor tentamens)
&lt;/gallery&gt;
: Omdat de CC-licenties dat toelaten vind je van sommige media bestanden versies in meerdere talen (ook in het Nederlands). Soms zijn er van een afbeelding ook blanco of genummerde versies, die je dan kunt gebruiken bij een herhalingstoets of bij het examen. En anders kun je ze misschien zelf maken van een bestaande afbeelding en daarna uploaden.
* Met afbeeldingen uit Commons kun je ook een galerijpagina in Commons of diavoorstelling maken, zie bijvoorbeeld [[c:Register Varend Erfgoed Nederland|Register Varend Erfgoed Nederland]]. Zie het [[Handboek Wikimedia Commons/Galerijen]] voor het maken van nieuwe en zoeken naar bestaande galerijpagina's. (Het principe is ongeveer hetzelfde als hierboven beschreven is voor een galerij in een tekst-pagina, maar heeft enkele extra aandachtspunten.)
** Extra mogelijkheden: Door op de groene knop rechts bovenaan te klikken, kun je de afbeeldingen stuk voor stuk op groot formaat tonen. 
*** Met de pijltjes-toetsen kun je verder of terugbladeren. 
*** Door op de toets &lt;code&gt;Pause/Break&lt;/code&gt; te klikken (vaak uiterst rechts bovenin op je toetsenbord), kun je een automatische diavoorstelling geven, waarbij na enkele seconden automatisch de volgende afbeelding wordt getoond.

== Zie ook ==
* [[Wikibooks:Beleid voor gebruik van afbeeldingen]]
* [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis|Handboek Wikimedia Commons]]
* {{Wp|GNU Image Manipulation Program|GIMP}}: Een vrij programma om afbeeldingen te bewerken.
* [[mw:Help:Images/nl|Help:Images]] op Mediawiki met meer mogelijkheden voor het gebruik
* {{Wp|en:Wikipedia:Public domain image resources|EN-WP Public domain image resources}}{{En}} en [[Handboek Wikimedia Commons/Uploaden#Media van andere websites uploaden|Bronnen met geschikte afbeeldingen]] (voor het uploaden van meer afbeeldingen)

[[Categorie:Help|Afbeeldingen]]</text>
      <sha1>8kjgv2l78l07nwinsez9ntw2r5qbr1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discrete Kansrekening</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2639</id>
    <revision>
      <id>432392</id>
      <parentid>430325</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T00:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>fix {{Bi}} ??</comment>
      <origin>432392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2826" sha1="gnlylfyy9r75t61v7zfzna4v0254fw7" xml:space="preserve">{{Bi}}
&lt;blockquote style=&quot;border: 3px solid #006688; padding: 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; color: black; font-family: trebuchet; font-size: xx-large; margin-bottom: .7em;&quot;&gt;
Discrete Kansrekening&lt;/div&gt;

Dit boek is de praktisch ongewijzigde tekst van het overeenkomstige collegedictaat geschreven door drs. W. Nijdam en prof. dr. W.Albers van de Universiteit Twente en is met toestemming van beide auteurs hier opgenomen.

Het boek biedt een eerste kennismaking met kansrekening op universitair niveau voor wiskundestudenten.
&lt;/blockquote&gt;

====Inhoud==== 
{{Kolommen automatisch|inhoud=
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|-|1}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|1|2}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|2|2}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|3|2}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|-|1}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|6|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|6|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|6|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|7|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|9|-|1}}
}}

'''Zie ook:''' het Wikiboek [[Toevalsprocessen/Kansrekening]].

{{Wikipedia|Pagina=Kansrekening|Naam=Kansrekening}}
&lt;includeonly&gt;{{Boek}}{{Fase|3}}[[Categorie:Wiskunde]]&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{Boek}}
{{Fase|4}}

[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gnlylfyy9r75t61v7zfzna4v0254fw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432401</id>
      <parentid>432392</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2849" sha1="lj0mcuyd82s8w0g7j3n631p764184xw" xml:space="preserve">{{Bi}}
&lt;blockquote style=&quot;border: 3px solid #006688; padding: 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; color: black; font-family: trebuchet; font-size: xx-large; margin-bottom: .7em;&quot;&gt;
Discrete Kansrekening&lt;/div&gt;

Dit boek is de praktisch ongewijzigde tekst van het overeenkomstige collegedictaat geschreven door drs. W. Nijdam en prof. dr. W.Albers van de Universiteit Twente en is met toestemming van beide auteurs hier opgenomen.

Het boek biedt een eerste kennismaking met kansrekening op universitair niveau voor wiskundestudenten.
&lt;/blockquote&gt;

====Inhoud==== 
{{Kolommen automatisch|inhoud=
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|-|1}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|1|2}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|2|2}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|3|2}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|-|1}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|6|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|6|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|6|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|7|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|9|-|1}}
}}

'''Zie ook:''' het Wikiboek [[Toevalsprocessen/Kansrekening]].

{{Wikipedia|Pagina=Kansrekening|Naam=Kansrekening}}
&lt;includeonly&gt;{{Boek}}{{Fase|3}}[[Categorie:Wiskunde]]&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{Boek}}
{{Fase|4}}

[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]
[[Categorie:Wiskunde]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lj0mcuyd82s8w0g7j3n631p764184xw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432407</id>
      <parentid>432401</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>- cat Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek (??)</comment>
      <origin>432407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2803" sha1="d2za1wah7mk6qmtikvf3kalw4bj0qyp" xml:space="preserve">{{Bi}}
&lt;blockquote style=&quot;border: 3px solid #006688; padding: 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; color: black; font-family: trebuchet; font-size: xx-large; margin-bottom: .7em;&quot;&gt;
Discrete Kansrekening&lt;/div&gt;

Dit boek is de praktisch ongewijzigde tekst van het overeenkomstige collegedictaat geschreven door drs. W. Nijdam en prof. dr. W.Albers van de Universiteit Twente en is met toestemming van beide auteurs hier opgenomen.

Het boek biedt een eerste kennismaking met kansrekening op universitair niveau voor wiskundestudenten.
&lt;/blockquote&gt;

====Inhoud==== 
{{Kolommen automatisch|inhoud=
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|-|1}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|1|2}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|2|2}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|0|3|2}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|-|1}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|1|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|2|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|3|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|4|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|5|6|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|6|6|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|3|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|4|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|5|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|6|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|7|7|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|-|0}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|1|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|8|2|3}}
{{Inhoud|Discrete Kansrekening|9|-|1}}
}}

'''Zie ook:''' het Wikiboek [[Toevalsprocessen/Kansrekening]].

{{Wikipedia|Pagina=Kansrekening|Naam=Kansrekening}}
&lt;includeonly&gt;{{Boek}}{{Fase|3}}[[Categorie:Wiskunde]]&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{Boek}}
{{Fase|4}}

[[Categorie:Wiskunde]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d2za1wah7mk6qmtikvf3kalw4bj0qyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ab Urbe Condita</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2933</id>
    <revision>
      <id>432396</id>
      <parentid>426412</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T00:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>fix {{Bi}} ??</comment>
      <origin>432396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="808" sha1="7nxai10k9djtqvz05qih0qp66uzhfsc" xml:space="preserve">{{Bi}}
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{|style=&quot;border:2px solid #000000;&quot;
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;font-variant: small-caps;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;[[Gebruiker:Evil berry|Evil Berry]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|-
|&lt;div style=&quot;position: relative; height: 590px; width: 600px; overflow: hidden;&quot;&gt;&lt;div style=&quot;position: absolute; top: 0; left: 0; font-size: 600px; line-height: 600px; z-index: 3;&quot;&gt;[[:Ab Urbe Condita/Inleiding &amp; inhoud|___]]&lt;/div&gt;[[Afbeelding:Ab Urbe Condita.jpg|630px|Geschiedenis van Rome]]&lt;/div&gt;&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''2005'''&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;br&gt;
|}
&lt;/div&gt;
&lt;div style='text-align: center;'&gt;
'''''Klik op de afbeelding om verder te gaan'''''
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;[[Categorie:Ab Urbe Condita - inhoud| ]]&lt;/noinclude&gt;
{{Boek}}{{Fase|3}}</text>
      <sha1>7nxai10k9djtqvz05qih0qp66uzhfsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ab Urbe Condita/Printversie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5061</id>
    <revision>
      <id>432394</id>
      <parentid>429945</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T00:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>+ {{Bi}}</comment>
      <origin>432394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1369" sha1="9fk2b82ndb8u2jwyl25kk9lypl2fuxn" xml:space="preserve">{{Bi}}{{Niet te koppelen}}
&lt;!--[[Ab Urbe Condita]] is al opgenomen in [[d:Q1155892]]--&gt;
__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{|style=&quot;width:100%;&quot;
|{{:Ab Urbe Condita}}
|}
&lt;/div&gt;

= Inleiding &amp; inhoud =
{{:Ab Urbe Condita/Inleiding &amp; inhoud}}
= Ab excessu Lucretiae =
{{:Ab Urbe Condita/Ab excessu Lucretiae}}
== Res publica Romana ==
{{:Ab Urbe Condita/Res publica Romana}}
= Ab excessu plebis Romani =
{{:Ab Urbe Condita/Ab excessu plebis Romani}}
== Magistrati plebis ==
{{:Ab Urbe Condita/Magistrati plebis}}
== Ius Romana ==
{{:Ab Urbe Condita/Ius Romana}}
== Carthago, competitor Romae ==
{{:Ab Urbe Condita/Carthago, competitor Romae}}
= Ab excessu metus Punici =
{{:Ab Urbe Condita/Ab excessu metus Punici}}
== De Gloria et Ambitione ==
{{:Ab Urbe Condita/De Gloria et Ambitione}}
== De bello Gallico ==
{{:Ab Urbe Condita/De bello Gallico}}
= Ab excessu metus Gallici =
{{:Ab Urbe Condita/Ab excessu metus Gallici}}
== De Pompeio et Caesare ==
{{:Ab Urbe Condita/De Pompeio et Caesare}}
= Ab excessu divi Iulii =
{{:Ab Urbe Condita/Ab excessu divi Iulii}}
== Princeps Romae ==
{{:Ab Urbe Condita/Princeps Romae}}
= Besluit =
{{:Ab Urbe Condita/Besluit}}
= Verder lezen =
{{:Ab Urbe Condita/Verder lezen}}
= License =
== GNU Free Documentation License ==
{{Wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie}}
 &lt;!-- for justify and font colour --&gt;
{{Printversie}}</text>
      <sha1>9fk2b82ndb8u2jwyl25kk9lypl2fuxn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432395</id>
      <parentid>432394</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T00:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Versie [[Special:Diff/432394|432394]] van [[Special:Contributions/Erik Baas|Erik Baas]] ([[User talk:Erik Baas|overleg]]) ongedaan gemaakt</comment>
      <origin>432395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1363" sha1="eyw9kxrrvm020m5rqvp4utdt0ug7sz4" xml:space="preserve">{{Niet te koppelen}}
&lt;!--[[Ab Urbe Condita]] is al opgenomen in [[d:Q1155892]]--&gt;
__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
{|style=&quot;width:100%;&quot;
|{{:Ab Urbe Condita}}
|}
&lt;/div&gt;

= Inleiding &amp; inhoud =
{{:Ab Urbe Condita/Inleiding &amp; inhoud}}
= Ab excessu Lucretiae =
{{:Ab Urbe Condita/Ab excessu Lucretiae}}
== Res publica Romana ==
{{:Ab Urbe Condita/Res publica Romana}}
= Ab excessu plebis Romani =
{{:Ab Urbe Condita/Ab excessu plebis Romani}}
== Magistrati plebis ==
{{:Ab Urbe Condita/Magistrati plebis}}
== Ius Romana ==
{{:Ab Urbe Condita/Ius Romana}}
== Carthago, competitor Romae ==
{{:Ab Urbe Condita/Carthago, competitor Romae}}
= Ab excessu metus Punici =
{{:Ab Urbe Condita/Ab excessu metus Punici}}
== De Gloria et Ambitione ==
{{:Ab Urbe Condita/De Gloria et Ambitione}}
== De bello Gallico ==
{{:Ab Urbe Condita/De bello Gallico}}
= Ab excessu metus Gallici =
{{:Ab Urbe Condita/Ab excessu metus Gallici}}
== De Pompeio et Caesare ==
{{:Ab Urbe Condita/De Pompeio et Caesare}}
= Ab excessu divi Iulii =
{{:Ab Urbe Condita/Ab excessu divi Iulii}}
== Princeps Romae ==
{{:Ab Urbe Condita/Princeps Romae}}
= Besluit =
{{:Ab Urbe Condita/Besluit}}
= Verder lezen =
{{:Ab Urbe Condita/Verder lezen}}
= License =
== GNU Free Documentation License ==
{{Wikibooks:GNU Vrije Documentatie Licentie}}
 &lt;!-- for justify and font colour --&gt;
{{Printversie}}</text>
      <sha1>eyw9kxrrvm020m5rqvp4utdt0ug7sz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Van Idee tot Publicatie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10643</id>
    <revision>
      <id>432393</id>
      <parentid>430069</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T00:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>fix {{Bi}} ??</comment>
      <origin>432393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2565" sha1="aw9e446gcy5t3ksb0fasjx6ty5cehqh" xml:space="preserve">{{Bi}}Ideeën genoeg, maar hoe krijg ik ze op papier of hoe presenteer ik ze? Dat is al lastig genoeg, maar het wordt lastiger als je nog geen of weinig ideeën hebt. Dit boek wil een hulpmiddel zijn bij het oplossen van deze problemen. Wel gaat het daarbij uitdrukkelijk om wetenschappelijke publicaties. Voor journalistieke producten of romans gelden weer andere regels.

Veel mensen denken dat in tegenstelling tot dit soort producten een wetenschappelijke publicatie niet zo leesbaar behoeft te zijn. Dat is onzin. Ook bij dit soort publicaties gaat het er om de lezer in begrijpelijke taal uit te leggen wat je wilt zeggen. Maar aan wetenschappelijke teksten worden nog extra voorwaarden gesteld, die bij die andere publicaties in mindere mate of helemaal niet gelden.

Het schrijven van een werkstuk, een dissertatie, [[Schrijven/Artikelen|artikel]], boek, onderzoeksrapport of [[Schrijven/Beleidsnota|beleidsnota]], of het houden van een [[Schrijven/Toespraken|voordracht]] vergt voorbereiding. Een belangrijke punt bij de voorbereiding is het formuleren van een (voorlopige) probleemstelling. Het begrip is een vertaling van het Griekse woord thesis (θέσις) dat een intellectuele propositie betekent. Met de probleemstelling begint een vertoog of geschreven stuk. In de probleemstelling wordt het centrale argument van een vertoog of stuk aangegeven.

Het spreekt voor zich dat aan het begin van je werkzaamheden de probleemstelling alleen maar voorlopig zal zijn. In de loop van de voorbereidende werkzaamheden (literatuur verzamelen, bestuderen onderzoeksgegevens etc.) zal de probleemstelling aangepast moeten worden. Maar als het stuk eenmaal geschreven is, neemt de uiteindelijke probleemstelling een centrale plaats in.

== Inhoudsopgave ==
Zie het hoofdstuk '''[[Van Idee tot Publicatie/Inhoudsopgave|Inhoudsopgave]]'''

== Zie ook == 
* Wikibook [[:en:How to Write a Research Paper in History/Writing the paper|''How to Write a Researchpaper'']] (voor historici, maar ook nuttig voor anderen).
* [[Van Idee tot Publicatie/Printversie]] om dit hele Wikibook op één pagina te kunnen zien, printen en er een pdf-bestand van te kunnen maken.

== Oproep ==
Deze tekst vormt de weerslag van mijn ervaringen met studenten en promovendi. Lezers worden opgeroepen teksten aan te vullen of te verbeteren.

&lt;noinclude&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:80%; border: 1px solid #dfdfdf; width: 50%; color: inherit; background-color:Whitesmoke;&quot;&gt;''&gt; Volgende pagina: [[Van Idee tot Publicatie/Inhoudsopgave]]''&lt;/div&gt;
[[Categorie:Taal]]
&lt;/noinclude&gt;
{{Fase|4}}
{{Boek}}</text>
      <sha1>aw9e446gcy5t3ksb0fasjx6ty5cehqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 1</title>
    <ns>104</ns>
    <id>10909</id>
    <revision>
      <id>432398</id>
      <parentid>311283</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Weg. Zie [[Wikibooks:Lerarenkamer#Kunnen_Boekenplank:Wikijunior_en_Wikibooks:Junior_boeken_worden_samengevoegd?]]</comment>
      <origin>432398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1179" sha1="lu38ftgle01sxmg6ew82qpmm1m4d98w" xml:space="preserve">{{Weg}}
{|
! width=&quot;50%&quot;|Gemaakte gerechten
! width=&quot;50%&quot;|Vaardigheden
|-
|
*groentesoep
*tomatensoep
*kerriesoep

*salade
*Griekse salade
*tuinbonensalade

*gevulde champignons
*gevulde appel
*gevuld ei
|
*water afmeten en laten koken
*peterselie fijnsnijden
*soep laten doorkoken
*gehaktballetjes rollen
*met bouillonblokjes werken
*lepels afstrijken
*margarine smelten
*ui fruiten
*bloem wegroeren
*een deksel schuin op een pan leggen
*zelf eieren koken
*appels schillen
*een salade maken
*met een eierprikker werken
*zelf krieltjes koken
*tomaten wassen
*komkommer schillen
*tuinbonen bereiden
*vliesjes van bonen halen
*tuinbonen door boter roeren
*hoedjes van champignons schoonmaken
*de oven bedienen
*rozijnen welken
*met een appelboor werken
*eierdooiers prakken
*garneren
|-
|
|}
Verder moet je ook weten:
* dat je je handen moet wassen voor je gaat koken en als je rauw vlees aanraakt.
* hoeveel ml er in eetlepels en theelepels past.

Leer ook de recepten zo goed mogelijk, dan kun je deze recepten later misschien uit je hoofd maken. Ook moet je weten hoe het keukengerei heet waar je mee gewerkt hebt. In de toets zijn hier ook vragen over opgenomen.

{{juniorsub}}</text>
      <sha1>lu38ftgle01sxmg6ew82qpmm1m4d98w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikijunior:Aan tafel!/Vaardigheden periode 2</title>
    <ns>104</ns>
    <id>10986</id>
    <revision>
      <id>432399</id>
      <parentid>311284</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T04:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Weg. Zie [[Wikibooks:Lerarenkamer#Kunnen_Boekenplank:Wikijunior_en_Wikibooks:Junior_boeken_worden_samengevoegd?]]</comment>
      <origin>432399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1469" sha1="0ywudnmiwl09lf8sjk4gpbu8j7ofk4i" xml:space="preserve">{{Weg}}
{|
! width=&quot;50%&quot;|Gemaakte gerechten
! width=&quot;50%&quot;|Vaardigheden
|-
|
* aardappels met worteltjes en vissticks
* gehaktballetjes-schotel met gebakken aardappels
* patat met hamburger en komkommer

* macaroni
* nasi goreng
* spaghetti bolognese

* pasteitje met kippenragout 
* gehakttaart 
* lasagne 
|
* aardappels en wortels koken 
* vissticks bakken 
* wortels en aardappels schoonmaken 
* olijfolie verhitten in een koekenpan 
* wortels laten uitlekken 
* bepalen wanneer aardappels zijn gaargekookt 
* voedsel uit pakje bereiden 
* olie verhitten 
* heel precies dingen afmeten 
* een handleiding op een pakje eten lezen en begrijpen 
* patat bakken 
* hamburger bakken 
* komkommer schaven 
* vet uit patat schudden 
* aardappels in patatvorm snijden 
* de frituurpan bedienen 
* macaroni koken
* macaroni doorroeren 
* macaroni afgieten
* een augurkwaaier maken
* rijst zeven
* garneren
* een keukenmachine gebruiken
* saus op smaak brengen met peper en zout
* een oven gebruiken
* saus doorkoken
* eieren klutsen
* op de juiste manier de lasagne-ingrediënten in een ovenschaal leggen
* inzicht wanneer lasagnebladen gaar zijn
|-
|
|}
Verder moet je ook weten:
* voordelen van een antiaanbaklaag
* wanneer voedsel gaar is

Leer ook de recepten zo goed mogelijk, dan kun je deze recepten later misschien uit je hoofd maken. Ook moet je weten hoe het keukengerei heet waar je mee gewerkt hebt. In de toets zijn hier ook vragen over opgenomen.

{{juniorsub}}</text>
      <sha1>0ywudnmiwl09lf8sjk4gpbu8j7ofk4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Printversie</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14055</id>
    <revision>
      <id>432376</id>
      <parentid>356547</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="686" sha1="cq3jjy9ori88asrv51072q3je85lxnm" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#If:{{{1|}}}
 |[[Categorie:Printversie van een boek|{{{1}}}]]
 |[[Categorie:Printversie van een boek]]
}}&lt;/includeonly&gt;
{| style=&quot;margin-top: 2em; width: 100%;&quot;
|-
|&lt;!----&gt;
|style=&quot;width: 80px;&quot; | {{KlikAfbeelding
 |Afbeelding  = Wikibooks-wordmark-vi.svg
 |Horizontaal = 120
 |Verticaal   = 12
 |Link        = {{ROOTPAGENAME}}
}}
|&lt;!----&gt;
|}&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
Dit sjabloon zet pagina's in [[:Categorie:Printversie van een boek]]. Bedoeld voor plaatsing onderaan de laatste pagina van elke printversie van een boek.

Gebruik &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Sort}}&lt;/nowiki&gt; om de categorie te sorteren op ''Sort''.

}}[[Categorie:Sjablonen]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cq3jjy9ori88asrv51072q3je85lxnm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432378</id>
      <parentid>432376</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="727" sha1="t96unth83nhyklfjtao43dr8cshmkme" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#If:{{{1|}}}
 |[[Categorie:Printversie van een boek|{{{1}}}]]
 |[[Categorie:Printversie van een boek]]
}}&lt;/includeonly&gt;
{| style=&quot;margin-top: 2em; width: 100%;&quot;
|-
|&lt;!----&gt;
|style=&quot;width: 80px;&quot; | {{KlikAfbeelding
 |Afbeelding  = Wikibooks-wordmark-vi.svg
 |Horizontaal = 120
 |Verticaal   = 12
 |Link        = {{ROOTPAGENAME}}
}}
|&lt;!----&gt;
|}&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
Dit sjabloon zet pagina's in [[:Categorie:Printversie van een boek]]. Bedoeld voor plaatsing onderaan de laatste pagina van elke printversie van een boek, waar dan een Wikibooks-logo getoond wordt.

Gebruik &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Sort}}&lt;/nowiki&gt; om de categorie te sorteren op &quot;Sort&quot;.

}}[[Categorie:Sjablonen]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t96unth83nhyklfjtao43dr8cshmkme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432385</id>
      <parentid>432378</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="713" sha1="3o3sm2t7x58rl2014yxkfp7o2a50wvi" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#If:{{{1|}}}
 |[[Categorie:Printversie van een boek|{{{1}}}]]
 |[[Categorie:Printversie van een boek]]
}}&lt;/includeonly&gt;
{| style=&quot;margin-top: 2em; width: 100%;&quot;
|-
|
|style=&quot;width: 80px;&quot; | {{KlikAfbeelding
 |Afbeelding  = Wikibooks-wordmark-vi.svg
 |Horizontaal = 120
 |Verticaal   = 12
 |Link        = {{ROOTPAGENAME}}
}}
|
|}&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
Dit sjabloon zet pagina's in [[:Categorie:Printversie van een boek]]. Bedoeld voor plaatsing onderaan de laatste pagina van elke printversie van een boek, waar dan een Wikibooks-logo getoond wordt.

Gebruik &lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;{{PAGENAME}}&lt;nowiki&gt;|Sort}}&lt;/nowiki&gt; om de categorie te sorteren op &quot;Sort&quot;.

}}[[Categorie:Sjablonen]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3o3sm2t7x58rl2014yxkfp7o2a50wvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Handboek Toetsplaza - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>26052</id>
    <revision>
      <id>432388</id>
      <parentid>408847</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T23:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>lf; -broodkruimel</comment>
      <origin>432388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="g77s6g8uacmzrg2rb140qu0p4kz63v3" xml:space="preserve">{{Boekcat
|onderwerp=[[Papier]]
|detailomschrijving=
|broodkruimel=
|overig=
}}
 
[[Categorie:Inhoud]]</text>
      <sha1>g77s6g8uacmzrg2rb140qu0p4kz63v3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432397</id>
      <parentid>432388</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T03:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Correctie</comment>
      <origin>432397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="13iv7nf94gmwtch952nvljp055q5kc0" xml:space="preserve">{{Boekcat
|onderwerp=[[Handboek Toetsplaza]]
|detailomschrijving=
|broodkruimel=
|overig=
}}
 
[[Categorie:Inhoud]]</text>
      <sha1>13iv7nf94gmwtch952nvljp055q5kc0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Afbeelding vast</title>
    <ns>10</ns>
    <id>27566</id>
    <revision>
      <id>432413</id>
      <parentid>420640</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>432413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2892" sha1="qf99fksjc4c5iezjf6516nbccbldorw" xml:space="preserve">&lt;!--
{| align=center class=&quot;toccolours&quot; 
|- 
|colspan=3 align=center|'''Beste anonieme bezoeker, welkom op Wikibooks; experimenteren kan in de speciaal daartoe ingerichte [[Wikibooks:Zandbak|zandbak]]'''.
|-
|align=left|&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;''Zie ook: [[Wikibooks:Welkom|Welkom voor nieuwelingen]]''&lt;/span&gt;.||align=right|&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;[https://nl.wikipedia.org/wiki/Overleg_gebruiker:{{PAGENAME}} '''O-WP''']&lt;/span&gt;
|}
--&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:{{#If:|{{{uitlijning|}}}|{{{uitlijning|}}}|left}};&quot; width={{#If:{{{breedte|}}}
    |&quot;{{{breedte|}}}&quot;
    |&quot;400px&quot;
  }} | border=&quot;none&quot;
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Bestand:{{{afbeelding|}}} | {{#If:{{{breedte|}}}
    |{{{breedte|}}}
    |400px
  }} | center]]
|-
| {{#If:{{{bijschrift|}}}|{{{bijschrift|}}}|}}
|}
&lt;noinclude&gt;
==Doel en gebruik==
Het plaatsen van afbeeldingen op een vaste plaats links in de tekst, zodat zowel in de wikiversie als de pdf-versie de volgende tekst pas onder de afbeelding verder gaat.
== Velden ==
{|
|-
| valign=&quot;top&quot; | Afbeelding 
| valign=&quot;top&quot; | De naam van het bestand in Wikipedia\Coomons dat geplaatst moet worden.
|-
| valign=&quot;top&quot; | Breedte 
| valign=&quot;top&quot; | De breedte voor de te plaatsen figuur. De defaultwaarde is 400px, Elke andere waarde dient te bestaan uit een getal, direct gevolgd door ofwel de letters &quot;px&quot;, ofwel het procentteken &quot;%&quot;. In het eerste geval geef je een harde waarde voor de breedte van de afbeelding in pixels, in het tweede geval de procentuele breedte in de beschikbare ruimte. De defailtwaarde is 400px. Deze waard eis in verband met downward compatibility aanwezig.
|-
| valign=&quot;top&quot; | Bijschrijft 
| valign=&quot;top&quot; | Eventuele tekst die bij de figuur geplaatst moet worden. De breedte voor de tekst is gelijk aan de breedte van de figuur. 
|-
| valign=&quot;top&quot; | Uitlijning 
| valign=&quot;top&quot; | Bepaalt of de figuur links, gecentreerd of rechts in de beschikbare ruime wordt geplaatst. De defaultwaarde is links. Deze waard eis in verband met downward compatibility aanwezig.
|}

== Invullijst ==
&lt;pre&gt;{{Afbeelding vast
| afbeelding = 
| breedte = 
| bijschrift = 
| uitlijning = 
}}&lt;/pre&gt;

==Voorbeeld met bijschrift==
&lt;pre&gt;{{Afbeelding vast
| afbeelding = Globe.png
| breedte = 250px
| bijschrift = Een globe: een model van de aarde met daarin aangegeven het verschil tussen zee en land. In feite gaat het hier om een Azimutale projectie.
}}&lt;/pre&gt;

===Resultaat===
{{Afbeelding vast
| afbeelding = Globe.png
| breedte = 250px
| bijschrift = Een globe: een model van de aarde met daarin aangegeven het verschil tussen zee en land. In feite gaat het hier om een Azimutale projectie.
}}
{{Clear both}}

==Voorbeeld zonder bijschrift==
&lt;pre&gt;{{Afbeelding vast
| afbeelding = Globe.png
| breedte = 250px
}}&lt;/pre&gt;

===Resultaat===
{{Afbeelding vast
| afbeelding = Globe.png
| breedte = 250px
}}

[[Categorie:Sjablonen afbeelding]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qf99fksjc4c5iezjf6516nbccbldorw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Afbeelding duo</title>
    <ns>10</ns>
    <id>27825</id>
    <revision>
      <id>432410</id>
      <parentid>380548</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>432410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1415" sha1="l32klt4qao5m8xi1zker4jaaad4jrzw" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; width={{{breedte|800px}}} border=&quot;none&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|- valign=&quot;bottom&quot;
| [[Bestand:{{{afbeelding1|}}}|{{{breedte1|400px}}}|center]]
&lt;br&gt;{{#If:{{{bijschrift1|}}}|{{{bijschrift1|}}}
}}
|| [[Bestand:{{{afbeelding2|}}}|{{{breedte2|400px}}}|center]]
&lt;br&gt;{{#If:{{{bijschrift2|}}}|{{{bijschrift2|}}}
}}
|}

&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
==Doel en gebruik==
Het plaatsen van 2 afbeeldingen naast elkaar.

&lt;pre&gt;{{Afbeelding duo
| breedte = 
| afbeelding1 = 
| breedte1 = 
| bijschrift1 = 
| afbeelding2 = 
| breedte2 = 
| bijschrift2 = 
}}&lt;/pre&gt;

==Voorbeeld met bijschrift==
&lt;pre&gt;{{Afbeelding duo
| breedte = 750px
| afbeelding1 = Globe.png
| breedte1 = 250px
| bijschrift1 = Een globe: een model van de aarde met daarin aangegeven het verschil tussen zee en land. In feite gaat het hier om een Azimutale projectie.
| afbeelding2 = World map 2004 CIA large 2m.jpg
| breedte2 = 500px
| bijschrift2 = Wereldkaart afgebeeld als Robinson-projectie.
}}&lt;/pre&gt;

===Resultaat===
{{Afbeelding duo
| breedte = 750px
| afbeelding1 = Globe.png
| breedte1 = 125px
| bijschrift1 = Een globe: een model van de aarde met daarin aangegeven het verschil tussen zee en land. In feite gaat het hier om een Azimutale projectie.
| afbeelding2 = World map 2004 CIA large 2m.jpg
| breedte2 = 250px
| bijschrift2 = Wereldkaart afgebeeld als Robinson-projectie.
}}
}}

[[Categorie:Sjablonen afbeelding]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l32klt4qao5m8xi1zker4jaaad4jrzw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Afbeelding trio</title>
    <ns>10</ns>
    <id>27831</id>
    <revision>
      <id>432412</id>
      <parentid>379219</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>432412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1932" sha1="gozhwypfauz0zcgsbnqzfje4kioih19" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; width={{{breedte|900px}}} border=&quot;none&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|- valign=&quot;bottom&quot;
| [[Bestand:{{{afbeelding1|}}}|{{{breedte1|300px}}}|center]]
&lt;br&gt;{{#If:{{{bijschrift1|}}}|{{{bijschrift1|}}}
}}
|| [[Bestand:{{{afbeelding2|}}}|{{{breedte2|300px}}}|center]]
&lt;br&gt;{{#If:{{{bijschrift2|}}}|{{{bijschrift2|}}}
}}
|| [[Bestand:{{{afbeelding3|}}}|{{{breedte3|300px}}}|center]]
&lt;br&gt;{{#If:{{{bijschrift3|}}}|{{{bijschrift3|}}}
}}
|}

&lt;noinclude&gt;{{Sjablooninfo|1=
==Doel en gebruik==
Het plaatsen van 3 afbeeldingen naast elkaar.

&lt;pre&gt;{{Afbeelding trio
| breedte = 
| afbeelding1 = 
| breedte1 = 
| bijschrift1 = 
| afbeelding2 = 
| breedte2 = 
| bijschrift2 = 
| afbeelding3 = 
| breedte3 = 
| bijschrift3 = 
}}&lt;/pre&gt;

==Voorbeeld met bijschrift==
&lt;pre&gt;{{Afbeelding trio
| breedte = 750px
| afbeelding1 = Globe.png
| breedte1 = 250px
| bijschrift1 = Een globe: een model van de aarde met daarin aangegeven het verschil tussen zee en land. In feite gaat het hier om een Azimutale projectie.
| afbeelding2 = Gfp-giant-spinning-globe.jpg
| breedte2 = 250px
| bijschrift2 = Een tweedimensionale afbeelding van een echt driedimensionaal model van de aarde.
| afbeelding3 = Weltkarte hekataios.gif
| breedte3 = 250px
| bijschrift3 = Voorbeeld van een voorwetenschappelijk tweedimensionaal wereldbeeld.
}}&lt;/pre&gt;

===Resultaat===
{{Afbeelding trio
| breedte = 750px
| afbeelding1 = Globe.png
| breedte1 = 250px
| bijschrift1 = Een globe: een model van de aarde met daarin aangegeven het verschil tussen zee en land. In feite gaat het hier om een Azimutale projectie.
| afbeelding2 = Gfp-giant-spinning-globe.jpg
| breedte2 = 250px
| bijschrift2 = Een tweedimensionele afbeelding van een echt driedimensionaal model van de aarde.
| afbeelding3 = Weltkarte hekataios.gif
| breedte3 = 250px
| bijschrift3 = Voorbeeld van een voorwetenschappelijk tweedimensionaal wereldbeeld.
}}}}

[[Categorie:Sjablonen afbeelding]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gozhwypfauz0zcgsbnqzfje4kioih19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:Erik Baas/common.js</title>
    <ns>2</ns>
    <id>29822</id>
    <revision>
      <id>432383</id>
      <parentid>432352</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>?</comment>
      <origin>432383</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="35221" sha1="kg1mfys2e1zwhd56komn2dhs6145qb1" xml:space="preserve">// &lt;nowiki&gt;

$(function () {
  // getSkin()
  // importScript('Gebruiker:Erik Baas/markeer.js');  /* markeer &amp; next*/
  // watisdit();
  // insertTekst();
  // massDelete();
  automatePurgeConfirmationDialog();
  // if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) { autoEdit(); }  // 20260420
  replaceObsoleteHTMLTags();
  markeerLintErrors();
  addSubpagesLink();
  // loadWikidataInfo();
  fWikidata();
  // autoSave();
  addPurgeTab();  // check: altijd als laatste!
  return;
});

function getSkin() { /* OK; 20261024 */
 alert(mw.config.get('skin'));
}


function autoSave() {
  if (mw.config.get('wgPageContentModel') != &quot;javascript&quot; &amp;&amp;
      mw.config.get('wgNamespaceNumber')  != 828) {               // -js, -module
    if (mw.config.get('wgAction') == 'edit') {
      document.getElementById('wpSummary').value = 'lf';
      setTimeout(autoSave_sub, 10000);
    }
  }
  return;
}

function autoSave_sub() {
  document.getElementById(&quot;wpSave&quot;).click(); 
  return;
}

function fWikidata() {  /* Zoek in Wikidata - bron: [[w:Gebruiker:Zanaq/fwikidata.js]] (c) 2013 Zanaq, GPL
  * Voegt een link &quot;Zoek in Wikidata&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. */
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  title = title.substr(title.lastIndexOf('/') + 1);
  mw.util.addPortletLink('p-tb',
    'https://www.wikidata.org/w/index.php?button=&amp;title=Special%3ASearch&amp;search=' + encodeURIComponent(title),
    'Zoek in WikiData',
    'ca-wikidata',
    'Zoek &quot;' + title + '&quot; in Wikidata');
  return;
};

function watisdit() {
  const collection = document.getElementsByClassName(&quot;cdx-button&quot;);
  alert(collection[0].innerHTML + ' *** ' + collection[1].innerHTML);
  return;
};

function autoEdit() {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) { // 0=(main), 3=Overleg gebruiker, 10=Template
    if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
      if (mw.config.get('wgDiffOldId') == null) {  // of wgDiffNewId ?
        window.location += '?action=edit';
      }
    }
  }
  return;
}

function loadWikidataInfo() {
  /* Wikidata; 20260130
  bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Wikidata&amp;oldid=70312736#Geschiedenis
  geeft onder paginatitel korte info over onderwerp in Wikidata */
  if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber' ) === 0 ) {
    // importScriptURI(&quot;//www.wikidata.org/w/index.php?title=User:Yair rand/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
    importScriptURI(&quot;//nl.wikibooks.org/w/index.php?title=User:Erik_Baas/WikidataInfo.js&amp;action=raw&amp;ctype=text/javascript&quot;);
  }
  return;
}

function addSubpagesLink() {
/*
 * Voegt een link &quot;Subpagina's&quot; toe aan de sectie &quot;hulpmiddelen&quot;. 
 * Gebaseerd op de code in [[:commons:MediaWiki:Common.js]].
 * Bron: https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-subpages.js
 * Onderhoud: [[User:Krinkle]]
 */ 
    var i18n = {
        en: &quot;Subpages&quot;,
        fr: &quot;Sous-pages&quot;,
        nl: &quot;Subpagina's&quot;
    };
    if ( [ 'Special', 'File', 'Category' ].indexOf( mw.config.get( 'wgCanonicalNamespace' ) ) === -1 ) {
        var text = i18n[ mw.config.get( 'wgUserLanguage' ) ] || i18n.nl;
        var link = mw.util.getUrl( 'Speciaal:Voorvoegselindex/' + mw.config.get( 'wgPageName' ) + '/' );
        mw.util.addPortletLink( 'p-tb', link, text, '', 'Subpagina\'s van deze pagina');
    };
 return;
}

function replaceObsoleteHTMLTags() {
 var prev = '', sub='', subColor='', subFace='', subSize='', found='', text='', res='', X, Y, Z;
 var objSummary = document.getElementById('wpSummary');
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 if (obj == null) return;                                           /* exit */
 if (! (mw.config.get('wgPageContentModel') == 'wikitext')) return; /* exit */
 var text = '' + obj.value;
 if (text.search(/{{Wiu[2,3,4,5]/i) &gt; -1) {
  alert('Stop: werk in uitvoering!');
  return;                                   /* exit */
 }

 createDebug();

/* &lt;font&gt; */
while (true) {
 // common pt. 1
 X = /&lt;font.*?&gt;/i.exec(text);   // .exec: if not found: X=null, X[0] etc. = undefined !!
 if (X == null) break;  // geen font-tags
 X = X + ''; // !!
 subColor = subFace = subSize = X.replace(/(\x22|\x27)/g, &quot;&quot;);   // - ' en &quot;

 /* &lt;font color&gt; */
 if (subColor.search(/color/i) &gt; -1) {
  subColor = /color *= *[a-z,0-9,#]*/i.exec(subColor) + '';  // !!
  if (subColor) {
   subColor = subColor.replace(/ *= */, &quot;: &quot;) + &quot;;&quot;;
   subColor = subColor.toLowerCase();
  }
 }
 else {subColor = null;} // geen color-attribute

 /* &lt;font face&gt; */
 if (subFace.search(/face/i) &gt; -1) {
  subFace = subFace.replace(/ *, */g, &quot;,&quot;);
  subFace = /face *= *[a-z,0-9,\,]*/i.exec(subFace) + '';  // !!
  if (subFace) {
   subFace = subFace.replace(/,/g, ', ');
   subFace = subFace.replace(/face *= */i, 'font-family: ') + ';';
  }
 }
 else {subFace = null;} // geen face-attribute

 /* &lt;font size&gt; */
  // todo
  // tijdelijk: subSize = null;
 if (subSize.search(/size/i) &gt; -1) {

  debug(subSize);  // &lt;font color=red face=Tahoma size=3&gt;
  subSize = /(?&lt;=size *= *).*?(?=(\x20,'&gt;'))/i.exec(subSize) + '';
  debug(subSize);  // 

  // subSize = subSize.replace(/.../, &quot;...&quot;);
 }
 else {subSize = null;} // geen size-attribute

// tijdelijk: 
subSize = null;

 // common pt. 2
 Y = '&lt;span style=&quot;';
  //debug(Y);
 if (subColor) Y += subColor;
  //debug(Y);
 if (subFace)  Y += (subColor ? ' ' : '') + subFace;
  //debug(Y);
 if (subSize)  Y += (subColor || subFace ? ' ' : '') + subSize;
  //debug(Y);
 Y += '&quot;&gt;';
  //debug(Y);

 text = text.replace(X,Y);
 text = text.replace(/&lt;\/font/ig, &quot;&lt;/span&quot;);
} // while (true)

 /*
 ToDo:
 - font color/size/face !!!
 - uitzonderingen maken voor elementen tussen blockquote-, nowiki-, pre- en comment-tags !
 */


 /*** Obsolete elements:***/

 /* &lt;big&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-large;&quot;&gt;'); //xxx-large werkt niet in Chrome !
 text = text.replace(/(&lt;big&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 // 20220106: x-large voor zon en water
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;) &gt; -1) {
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *zon *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
  text = text.replace(/(?&lt;=\| *water *=.*)&lt;big&gt;/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-large;&quot;&gt;');
 }
 text = text.replace(/&lt;big/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/big *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;center&gt; */
 text = text.replace(/&lt;center/ig, '&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;');
 text = text.replace(/&lt;\/center/ig, &quot;&lt;/div&quot;);

 /* &lt;small&gt; */
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){3,6}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/(&lt;small&gt;){2}/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: x-small;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/&lt;small/ig, '&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;');
 text = text.replace(/(&lt;\/small *[a-z|0-9]*&gt;){1,6}/ig, &quot;&lt;/span&gt;&quot;);

 /* &lt;source&gt; 20220116 */
 text = text.replace(/&lt;source/ig,'&lt;syntaxhighlight');
 text = text.replace(/&lt;\/source/ig,'&lt;/syntaxhighlight');

 /* &lt;strike&gt; */
 text = text.replace(/&lt;strike/ig, &quot;&lt;s&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/strike/ig, &quot;&lt;/s&quot;);

 /* &lt;tt&gt; */
 text = text.replace(/&lt;tt/ig, &quot;&lt;code&quot;);
 text = text.replace(/&lt;\/tt/ig, &quot;&lt;/code&quot;);

 /*** Diversen: ***/

 /* &lt;br&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;\/?br\x20?\/? ?&gt;/ig, &quot;&lt;br&gt;&quot;);

 /* &lt;br clear=left/right/all/both&gt; */
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?left(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,       '&lt;br style=&quot;clear: left;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?right(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig,      '&lt;br style=&quot;clear: right;&quot;&gt;');
 text = text.replace(/\x20*&lt;br clear ?= ?(\x22|\x27)?(all|both)(\x22|\x27)?\x20?\/?&gt;/ig, '&lt;br style=&quot;clear: both;&quot;&gt;');

 /* &lt;hr&gt; */
 text = text.replace(/&lt;\/?hr\x20?\/?&gt;/ig, &quot;&lt;hr&gt;&quot;);

 text = text.replace(/\[\[categorie/ig, &quot;[[Categorie&quot;);
 text = text.replace(/\[\[afbeelding/ig, &quot;[[Afbeelding&quot;);

 /* prettytable */
 text = text.replace(/prettytable/ig, &quot;wikitable&quot;);

 /* WSBN nummer  :-( */
 text = text.replace(/\[WSBN( |-|_)?nummer/ig, &quot;       [WSBN&quot;);

 text = text.replace(/.*Hier.*onderhoudsmeldingen.*\n/ig, &quot;&quot;);

 /* . ná &lt;ref&gt; */
 while(true) {
  X = /(?&lt;!\.) ?&lt;ref&gt;.*?&lt;\/ref&gt;\./.exec(text);
  if (X == null) break;
  Y = X[0].replace(/ ?&lt;ref&gt;/,'.&lt;ref&gt;');
  Y = Y.replace('&lt;/ref&gt;.','&lt;/ref&gt;');
  text = text.replace(X,Y);
 }

 /* sjablonen en Magic Words */
 text = text.replace(/{{{/g, &quot;aW~d6-8Ht#yV_5&quot;);  // vervang &quot;{{{&quot; tijdelijk door code om varabelen te onderscheiden van sjablonen

 /* Magic Words - 20230323 */
 text = text.replace(/\{\{#categorytree:/g, &quot;{{#Categorytree:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{#expr:/g,         &quot;{{#Expr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{\s?#if:\s?/ig,    &quot;{{#If:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#invoke:/g,     &quot;{{#Invoke:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#pos:/g,        &quot;{{#Pos:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#switch:/g,     &quot;{{#Switch:&quot;);

 /* Magic Words met 2 hoofdletters: 20230421 */ 
 text = text.replace(/\{\{ ?#ife/ig, &quot;{{#IfE&quot;);

 /* oud:
 text = text.replace(/\{\{ ?#iferror:/g,   &quot;{{#IfError:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexpr:/g,    &quot;{{#IfExpr:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifexist:/g,   &quot;{{#IfExist:&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ ?#ifeq:/g,      &quot;{{#IfEq:&quot;);
 */

 /* ISBN 20230625 */
 // text = text.replace(/ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);
 // debug (&quot;ISBN checken!&quot;);
 // text = text.replace(/(?&lt;=\{\{ISBN\|[0-9%s]{8,13})(( )|\.|,|\n)/ig, &quot;}} &quot;);  //  &lt;-


 /* ISBN exp. 20240121 */
 text = text.replace(/ISBN\s{1,3}([0-9]\-?)*/ig, &quot;{{$&amp;}}&quot;);
 text = text.replace(/\{\{ISBN\s{1,3}/ig, &quot;{{ISBN|&quot;);


 /* Sjabloonredirects vervangen 20220209 */
 text = text.replace(/{{Beg(innetje)?}}/ig, &quot;{{Begin}}&quot;);

 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig, '{{Alleen afdrukken inline\n|\n'); // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Alleen afdrukken ?\|/ig,          '{{Alleen afdrukken inline|');
 text = text.replace(/{{Herhalen ?\|/ig,                  '{{Repeat|');
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?(\|\n|\n\|)/ig,   '{{Niet afdrukken block\n|\n');    // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Niet afdrukken ?\|/ig,            '{{Niet afdrukken block|');
 text = text.replace(/\n\| *Moeilijkheid *= *[ a-zA-Z]*/ig, '');   // 20251012

 text = text.replace(/{{Zieook ?(\|\n|\n\|)/ig,           '{{Zie ook\n|\n');                 // extra \n tbv. sommige wikicodes
 text = text.replace(/{{Zieook ?\|/ig,                    '{{Zie ook|');

 /* text = text.replace(/{{Crd ?\|/ig,                       '{{Akkoord|');  klaar */
 /* text = text.replace(/{{Akkoorden ?\|/ig,                 '{{Akkoord|');  klaar */

 // eerst toepassen op _alle_ sjablonen, ipv. check op overbodige &quot;|&quot; ?


 /* sjabloonnaam met hoofdletter */
 {
  while(true){
   X = /{{[a-z]/.exec(text);
   if (X == null) break;
   Y = X[0].toUpperCase();
   text = text.replace(X,Y);
  }

 /* Idem in Sjabloon:Tl: 20230421  -- ToDo 
  while(true){
   X = /{{tl\|[A-Za-z]/i.exec(text);
   alert(&quot;X1=&quot; + X);
   if (X == null) break;
   alert(&quot;X2=&quot; + X);
   Y = X[0].toUpperCase();
   alert(&quot;Y=&quot; + Y);
   text = text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y);
   alert(&quot;3=&quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));

  / alert(X + &quot; - &quot; Y + &quot; - &quot; + text.replace(X, &quot;{{Tl|&quot; + Y));
  }
*/

  // overbodige pipe na sjabloonnaam
  prev = text;
  text = text.replace(/(?&lt;={{[a-z,0-9, ,-]*) *\| *\n/ig, '\n|\n');
  if (!(prev == text)) {
   debug('checken: evt. eerste sjabloonparameter(s)!'); // alert
  }
 }

 text = text.replace(/aW~d6-8Ht#yV_5/g, &quot;{{{&quot;);     // herstel code naar &quot;{{{&quot;            ---------------

 /* {{Sub}} onderaan */
 X = text.search(/{{sub}}/i);
 if (X &gt; -1 &amp;&amp; X &lt; 50) {text = text.replace(/{{sub}}\n?/i, '') + '{{Sub}}';}

 /* lege regels voor {{sub}} */
 text = text.replace(/\n ?\n*{{sub}}/ig,'\n{{Sub}}');

 /* &lt;tr&gt; |- */
 text = text.replace(/\|-+/g, &quot;|-&quot;);

 /* overbodige laatste &lt;tr&gt; */
 text = text.replace(/ *\|-\x20*\n *\|}/g, &quot;|}&quot;);

 /* wikicode hr: 4 streepjes */
 text = text.replace(/^-{5,}/g,  &quot;----&quot;);
 text = text.replace(/\n-{5,}/g, &quot;\n----&quot;);

 /* http:// */
 prev = text;
 text = text.replace(/http:\/\//ig, 'https://');
 if (!(prev == text)) {debug('Check externe links (https)!');}  // alert

 /* &quot;xxe eeuw&quot; in tekst */ {  // 20220119
  /* disabled: mag geen _links_ wijzigen ! 20220215 
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt; eeuw');
   text = text.replace(/(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/g,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw');
  */
 }

 text = text.replace(/\[\[categorie:/ig, &quot;[[Categorie:&quot;);
 text = text.replace(/\[\[:categorie:/ig, &quot;[[:Categorie:&quot;);

 /* Afsluitende tag op Categorie: 20220124, v2 */
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {
  text = text.replace(/'''{{PAGENAME}}(?!''')/i, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 }

 /* Check op nested span tags - 20220218 */
 /*
 if (text.search(/&lt;\/span( color)?&gt; ?&lt;\/span&gt;/i) &gt; -1 ){
  // alert('Check: nested span tags!?');
  text = text.replace(/&quot;&gt;&lt;span style=&quot;/ig, ' ')                    // erg bot: alleen voor eco tuin ??
  text = text.replace(/&lt;\/span( color)?&gt;&lt;\/span&gt;/ig, '&lt;/span&gt;'); //  ,,
 }
 */

 /* {{Fase0..4}} -&gt; {{Fase|0..4}} */
 text = text.replace(/\{\{Fase(?=[0-4])/ig, '{{Fase|');  // 20250810
 text = text.replace(/\{\{Fase([1-4])/ig,   &quot;{{Fase|$1&quot;);     // 20260514 dubbel

 /* geen lege regel na kopje - 20230724 */
 text = text.replace(/==\n\n(?!==)/g, &quot;==\n&quot;);

 // komma vóór &lt;ref&gt; // 20251004
 text = text.replace(/ \&lt;\/ref\&gt;/ig,  '&lt;/ref&gt;');
 text = text.replace(/ \&lt;\/cite\&gt;/ig, '&lt;/cite&gt;');

 // links wp fixen:  // 20251004
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 0) {
   text = text.replace(/\[\[:?w:(nl:)?(.*?)\]\]/ig  , '{{Wp|$2}}');
 }
 text = text.replace(/\{\{W\|/ig, '{{Wp|');        // 20251008
 text = text.replace(/\{\{W[^a-zA-Z]/ig, &quot;{{Wp&quot;);  // dubbel

 // objSummary.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML elementen';
 // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; // 20260323

 text = text.replace(/\{\{Sjabloon:/ig, &quot;{{&quot;);

 //aap  *******  . + * ? ^ $ ( ) [ ] { } | / \  ********

 // template:
 // text = text.replace(/\{\{/ig, &quot;{{&quot;);

 /* tbv. Welzijn en veiligheid/* */
 text = text.replace(/550px/ig, &quot;300px&quot;);
// document.getElementById('wpSummary').value = '550px -&gt; 300px';
 //text = text.replace(/\n\n.\n\n.\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);
 //text = text.replace(/\n.\n/ig, &quot;\n&quot;);

 text = text.replace(/\n ?\. ? ?\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* 2 -5 lege regels */
 text = text.replace(/\n?\n?\n?\n\n\n/ig, &quot;\n\n&quot;);

 /* lege regel na kopjes */
 text = text.replace(/=\n\n/ig, &quot;=\n&quot;);

 /* lege regel voor list-element */
 text = text.replace(/\n\n\x2A/ig, &quot;\n*&quot;);

 /* links na rename */
 text = text.replace(/\[\[Welzijnenveiligheid/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid&quot;);
 text = text.replace(/\[\[Welzijn en veiligheid\/Deel ?/ig, &quot;[[Welzijn en veiligheid/Deel &quot;);


 text = text.replace(/\{\{Leer jezelf ecologisch tuinieren/ig, &quot;{{Index Leer jezelf ecologisch tuinieren&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Navigatie([\|,\n])/ig, &quot;{{Bladeren2$1&quot;);  // 20260516
 text = text.replace(/\{\{Talen/ig, &quot;{{Taal- en letterkunde&quot;);

 /*
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf(&quot;Programmeren in TI-Basic/&quot;) &gt; -1) {   // 20260420
   text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);
   // text = text + String.fromCharCode(13, 10) + &quot;{{Links}}&quot;;
   text = text + &quot;{{Links}}&quot;;
 }
 */

 /* 
 text = text.replace(/\{\{00%/ig, &quot;{{0%&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:GFDL afbeeldingen/ig,        &quot;ategorie:Bestanden met GFDL Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeelding naar licentie/ig, &quot;ategorie:Bestand naar licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons met dezelfde naam/ig,     &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons met dezelfde naam&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeelding beschikbaar op commons/ig,                       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand beschikbaar op commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Afbeeldingen niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons/ig, &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand niet te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:PD-afbeeldingen/ig,                 &quot;ategorie:Bestanden met PD Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Ewmulti-afbeeldingen/ig,            &quot;ategorie:Bestanden met Ewmulti Licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen zonder geldige licentie/ig,             &quot;ategorie:Bestanden zonder geldige licentie&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Wikibooks:Verplaats naar Wikimedia Commons/ig,       &quot;ategorie:Wikibooks:Bestand te verplaatsen naar Wikimedia Commons&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by-sa/ig, &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by-sa&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen met Creative Commons Licentie by/ig,    &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie by&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Afbeeldingen/ig,             &quot;ategorie:Bestand&quot;);
 text = text.replace(/ategorie:Creative Commons-afbeeldingen/ig,   &quot;ategorie:Bestanden met Creative Commons Licentie&quot;);
 */

 text = text.replace(/\{\{Information/i, &quot;{{Informatie&quot;);

 //text = text.replace(/\{\{Links\}\}\n/i, &quot;&quot;);  // 20260412
 //text = text.replace(/\{\{Sub\}\}/i, &quot;{{Sub}}\n{{Links}}&quot;);

 text = text.replace(/Youtube/g, &quot;YouTube&quot;);  // 20260406

 text = text.replace(/{{Clearboth/ig, &quot;{{Clear both&quot;); // 20260323
 text = text.replace(/{{Clearleft/ig, &quot;{{Clear left&quot;);

if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') != 102) {  // Transwiki? 20261023
 text = text.replace(/( |&amp;nbsp;){0,3}&lt;ref(?!erences)/ig, '&amp;nbsp;&lt;ref');  // 1 spatie voor &lt;ref&gt;   20260121
 text = text.replace(/&lt;ref(.*)?&gt; &lt;ref/ig, '&lt;ref$1&gt;&lt;ref');                // tenzij 2 x ref na elkaar
}

 text = text.replace(/\{\{L\|(.*)\}\}/ig, '[[../$1/]]');    //  {{L|x}} -&gt; [[../x/]]  20251229

 text = text.replace(/#DOORVERWIJZING ?/ig, '#Redirect ');

 if (mw.config.get('wgPageName').indexOf('Sjabloon:Index_') &gt; -1) {   // mw.config.get('wgPageName') geeft {{FULLPAGENAME}} !
  text = text.replace(/## ?\[\[/g , '**[[');
  text = text.replace(/# ?\[\[/g  , '*[[');
 // ???  text = text.replace(/\[\[Categorie:Sjablonen index\]\]\n?/ig, '');
 }

 // {{tl}}:
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + '$1'.toUpperCase());                       // werkt niet
 // text = text.replace(/\{\{tl\|(a-z)/ig, '{{Tl|' + String($1).charAt(0).toUpperCase());       // crasht

 // komma in getal -&gt; punt - verder testen! - werkt maar t/m 999,999! :
 // text = text.replace(/([0-9]{1,3}),([0-9]{3})/g, '$1.$2');

 text = text.replace(/\{\{Schaak\/Bord\|=/ig , '{{Schaak/Bord2'); // 20251030
 text = text.replace(/\|\n\|=/ig             , '|\n|');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');
 text = text.replace(/(\n[1-8].*?)= ?\n/ig   , '$1\n');

 text = text.replace(/\{\{HTML-standaardattributen/ig, '{{HTML standaardattributen');
 text = text.replace(/\{\{HTML (tags|elementen)/ig,    '{{Navigatie HTML elementen');  // 20251016
 text = text.replace(/\[\[(:)?File:/ig,                '[[$1Bestand:');                // 20251009
 text = text.replace(/\[\[(:)?Image:/ig,               '[[$1Afbeelding:');
 text = text.replace(/\n\n?\{\{Recepten\}\}/ig,        '\n{{Navigatie recepten}}');    // 20251012
 text = text.replace(/\{\{Beg\}\}/ig,                  '{{Begin}}');                   // 20251022
 text = text.replace(/\{\{Boekenplanken\}\}/ig,        '{{Navigatie boekenplanken}}'); // 20251022

 /*** Eenmalige acties ***/
 text = text.replace(/\[\[Kookboek\/\bDessert\b/ig,     '[[Kookboek/Nagerecht');     // 20251012
 text = text.replace(/\{\{TOCRechts/ig,             '{{TOC rechts');             // 20230417
 text = text.replace(/\{\{Wikt(?=(\||\}))/ig,       '{{Wiktionary');             // 20230514
 text = text.replace(/\{\{Woordenboek Index\}/ig,   '{{Alfabet met links}');     // 20230520
 text = text.replace(/se wikipedia/ig,              'stalige Wikipedia');        // 20230614
 text = text.replace(/background: ?none;? ?/ig,     '');                         // 20250711
 text = text.replace(/\n?\n\n\n\{\{Recepten\}\}/ig,     '\n\n{{Recepten}}');              // 20250805
 text = text.replace(/\{\{Recept\n\|\n/ig,              '{{Recept\n');                    // 20250805  
 text = text.replace(/(?&lt;![a-zA-Z])NB(\.(\:)?|\:) ?/g,  'NB ');                           // 20250817
 text = text.replace(/Wiskunde voor MBO techniek\//g,   'Wiskunde voor MBO techniek 1/'); // 20250824

 /*** Archief eenmalige acties ***/
 /*
 text = text.replace(/\{\{Recepten/ig,    &quot;{{Navigatie recepten&quot;);
 text = text.replace(/\{\{Recept/ig,      &quot;{{Infobox recept&quot;); // 2260516
 text = text.replace(/\{\[Clear both/ig , &quot;{{Clear both&quot;);
 text = text.replace(/{{Clearright/ig   , &quot;{{Clear right&quot;);
 text = text.replace(/{{Boeken/ig       , &quot;{{Post-it/Boeken&quot;);

 // tbv. Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer - 20260303:
 // text = text.replace(/; ?&lt;&lt;!-- ?/ig , ';&lt;!--');
 // text = text.replace(/ ?--&gt;span&gt;/ig , '--&gt;');
 // text = text.replace(/;&lt;\/span&gt;/ig  , ';');

 // text = text.replace(/\[\[Categorie:Land\]\]/ig, '[[Categorie:Land in Europa]]');  // 20260125

 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Atlas van') &gt; -1) {      // wd-properties vervangen; 20260119
   text = text.replace(/(property|statements):P18/ig,   '$1:afbeelding');
   text = text.replace(/(property|statements):P31/ig,   '$1:is een');
   text = text.replace(/(property|statements):P35/ig,   '$1:staatshoofd');
   text = text.replace(/(property|statements):P47/ig,   '$1:grenst aan');
   text = text.replace(/(property|statements):P122/ig,  '$1:regeringsvorm');
   text = text.replace(/(property|statements):P206/ig,  '$1:gelegen in of aan waterlichaam');
   text = text.replace(/(property|statements):P361/ig,  '$1:onderdeel van');
   text = text.replace(/(property|statements):P571/ig,  '$1:datum van oprichting of creatie');
   text = text.replace(/(property|statements):P1539/ig, '$1:vrouwelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P1540/ig, '$1:mannelijke bevolking');
   text = text.replace(/(property|statements):P2131/ig, '$1:bruto binnenlands product');
}

 // tbv. [[Wikibooks:Lijst van eigenschappen van Wikidata-items]]: (20251211))
 text = text.replace(/\&lt;br\&gt;\[\[d:Property talk:P[0-9]{1,5}\|talk\]\]\&lt;br\&gt;\[\[d:Wikidata:Database reports\/Constraint violations\/P[0-9]{1,5}\|covi\]\]\|/ig, '|');

 // voor [[Onderwijs in relatie tot P2P]] :
 text = text.replace(/tot P2P\/(.*)/g, 'tot P2P/$1|$1]]');

 text = text.replace(/{{StringReplace ?\|/ig,             '{{Replace|');
 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 3) { // &quot;Overleg gebruiker&quot;;  20251116
   text = text.replace(/\{\{Zandbak\}\}/ig, '{{Zb}}');
 }

 text = text.replace(/\{\{Bladeren(2|3)/ig,         '{{Bladeren4');              // 20230531
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Weglaten bij afdrukken.*?\]\]\n?/ig, '');  // 20251024
 text = text.replace(/\{\{Miljoen/ig, '{{Afronden');  // 20251005

 // lintfouten: Ingebedde stijlregel voor de achtergrondkleur zonder bijbehorende tekstkleur  // 20250711
 text = text.replace(/(color: ?(black|inherit); ?)?background(-color)?:/ig, 'color: inherit; background-color:');

 if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 14) {                // 20251009
  if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('- inhoud') &gt; -1) {
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Hoofdstuk.*?\]\]\n?/ig, '');
   if (text.indexOf('Categorie:Inhoud') &gt; -1) {
    // window.location.assign('https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Categorie:Inhoud');
    return;
   }   
   text = text.replace(/\n?\[\[Categorie:Inhoud\]\]\n?/ig, '');
   text = text + '[[Categorie:Inhoud]]\n';  // toevoegen indien cat:hoofdstuk nog niet aanwezig

   // werkt niet (edit wordt niet opgeslagen):
   // var Button = document.getElementById(&quot;wpSave&quot;);
   // Button.click();
  }
 }

 var X = mw.config.get('wgPageName');
 document.write(X + '__');
 var Y = X.search('Wikibooks:Infobox/');
 document.write(Y + '__');
 if (Y &gt; -1) {
   document.write('ja__');
   text = text.replace(/--\&gt;\|.*boekenplank.*(taal( en letterkunde)?|talen)/ig, '--&gt;| boekenplank    = Taal en letterkunde');// 2025100?
 }

 text = text.replace(/\{\{Abc\}\}/ig,               '{{Alfabet met ankers}}');   // 20230414
 text = text.replace(/\[\[Categorie\:Sjablonen sjabloondocumentatie/ig, '[[Categorie:Sjabloondocumentatie');

 text = text.replace(/Moderne/g      , 'moderne');      // 20251006
 text = text.replace(/Hedendaagse/g  , 'hedendaagse');
 text = text.replace(/Architectuur/g , 'architectuur');
 // rode (wp-)links ontlinken:
 // tbv. [[Veelvoorkomende misvattingen/Wetenschap en technologie]]
 // &quot;lazy&quot; mode: (.*?) - https://javascript.info/regexp-greedy-and-lazy ! :-)

 // problemen:
 //  * afb. met link(s) in de caption gaan stuk           -&gt; handmatig op te lossen
 //  * links met afwijkende omschrijving worden zichtbaar -&gt; niet  ,,

 // 2: te behouden links veiligstellen:
 text = text.replace(/\[\[((Afbeelding|Bestand|bibcode|doi|File|Image|Media):.*?)\]\]/ig, 'REPL251005pre$1REPL251005post');

 // 3: alle overige links omzetten naar tekst:
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1');
 text = text.replace(/\[\[(.*?)\]\]/ig, '$1'); // 2e keer tbv. geneste links!

 // 4: te behouden links herstellen:
 text = text.replace(/REPL251005pre/g,  '[[');
 text = text.replace(/REPL251005post/g, ']]');
*/

/*
 text = text.replace(/{{Receptmetafbeelding/ig,           '{{Infobox recept');               // 20230312, 20251011
 te gretig;  text = text.replace(/,\&lt;ref\&gt;(.*)\&lt;\/ref\&gt;/ig               , '&lt;ref&gt;$1&lt;/ref&gt;,');       // 20251004
 text = text.replace(/\[Spaans\/Les( |_)0/ig                             , '[Spaans/Les ');         // 20250930
 text = text.replace(/Categorie\:Ingrediënt\/Drank/ig                    , 'Categorie:Drank')       // 20250929
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Fruit/ig          , 'Categorie:Fruit')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Gevogelte/ig      , 'Categorie:Gevogelte')   //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Graan/ig          , 'Categorie:Graan')       //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Groente/ig        , 'Categorie:Groente')     //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Zuivel/ig         , 'Categorie:Zuivel')      //   ,,
 text = text.replace(/Categorie\:Kookboek\/Ingrediënt\/Vruchtensap/ig    , 'Categorie:Vruchtensap') //   ,,
*/

 /* text = text.replace(/Italiaans.*Antwoorden.*\]\]/g, mw.config.get('wgTitle') + '/Antwoorden]]'); // 20250920 */
 /* text = text.replace(/Italiaans\/Les0?/g,           'Italiaans/Les ');                            // 20250920 */
 /* text = text.replace(/ hele )/ig, ' heel ');  //20250920 */
 /* text = text.replace(/WikiJunior/g,                 'Wikijunior');               // 20250718 */
 /* text = text.replace(/\{\{TOCLinks/ig,              '{{TOC links');              // 20230417 */
 /* text = text.replace(/\/(.{1,65})\]\]/ig, '/$1|$1]]'); // 20250903 */
 /* text = text.replace(/\{\{Uitleg\|(.{5,43})\|(.{5,43})\}\}/ig, '{{Hover|tekst=$2|hovertekst=$1}}');  // 20250901 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuin(\n|\|)/i,                '{{Tuinkalender');                // 20250803 */
 /* text = text.replace(/\{\{Tuinkalender\|Pagina.*tuinieren\/(.*)\|tuinkalender\]\]\n?\|Onderdeel\=(.*)\n\}\}/i, '{{Tuinkalender|$1|$2}}');  // 20250831 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=g)allerij/ig,               'alerij');                   // 20230614 */
 /* text = text.replace(/(?&lt;=t)utti frutti/ig,           'uttifrutti');               // 20250817 */
 /* text = text.replace(/\{\{\#babel\:/ig,               '{{Babel|');                 // 20250813 */
 /* text = text.replace(/\n/g, ']]\n');  // 20250812 */
 /* text = text.replace(/gerbuik/g, 'gebruik'); // 20250806 */
 /* text = text.replace(/\{\{Noindex\}\}/ig,             '__NOINDEX__');    */
 /* text = text.replace(/\{\{Clear\}\}/ig,               '{{Clearboth}}');  */
 /* text = text.replace(/\| ?Naam ? ?= ? ?{{PAGENAME}}/, '| Naam = ');               // 20250805 */

 /* text = text.replace(/Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek/ig, 'Categorie:Sjablonen talen en dialecten'); */
 /* text = text.replace(/Categorie\:Fase(?=[0-4])/ig, 'Categorie:Fase ');*/         // 20250803

 /* 1e img van Sjabloon:Gestarte boeken verwijderen */
 // text = text.replace(/ ?\[\[Bestand:.-4\.svg\|.px\]\] ?/ig , '\n');  // 20250722
 // text = text.replace(/  /ig                                , ' ');
 // text = text.replace(/\* ? ?/ig                            , '&lt;br&gt;\n');
 // text = text.replace(/\]\] \{\{/ig                         , ']]{{');
 // text = text.replace(/\{\{0%/ig                            , '00%');

 //text = text.replace(/Chillipepers\.nl/ig, 'chillipepers.nl');  // 20250722
 //text = text.replace(/Chillipeper\.nl/ig,  'chillipeper.nl');   //   ,,
 // text = text.replace(/Basiskennis( |_)chemie6\//g, 'Basiskennis chemie 6/'); // 20250906
 // // document.getElementById('wpSummary').value = 'lf'; werkt niet!??

// ---------------------------------------------------------------------------------------------
 /* tbv. lintfouten op overleg gebruiker */
 // text = text.replace(/('''|\&lt;\/?b\&gt;)/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */

 /* tbv. verkeerd geneste tags op overleg:gebruiker */
 // text = text.replace(/\&lt;\/?span.*?\&gt;/ig, &quot;&quot;);                                 /* 20230627 */
 // obj.value = 'Lintfouten: Verkeerd geneste tags';

 /* test: CSS beter leesbaar maken - 20230519 */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;.*): *(?=\&gt;)/ig, &quot;: &quot;);  /* too greedy; check &quot;http(s):, /File: etc. ! */
 text = text.replace(/(?&lt;=style\=\&quot;); ?(?=\&quot;)/ig,           &quot;; &quot;);

 // if ((mw.config.get('wgNamespaceNumber') &amp; 1) == 1) {
  text = text.replace(/ ?- ?~~~~/ig, &quot;&amp;nbsp;– ~~~~&quot;);  // 20261025
 // }

 /* ------ oud -------------
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers');
 text = text.replace(/\[\[Categor(ie|y):Sjablonen(?=[\||\]\]])/ig, '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek');
 // &quot;xxe eeuw&quot; in titel  {  // 20220119
  var title = mw.config.get('wgTitle');
  var pattern = /(?&lt;=(1|2)?[0-9])e-eeuw/;
  if (text.search(/{{DISPLAYTITLE:/) == -1) {
   if (title.search(pattern) &gt; -1) {
    text = '{{DISPLAYTITLE:' + title.replace(pattern,'&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;-eeuw') + '}}' j+ text;
   }
  }
  else debug('{{DISPLAYTITLE: is niet vervangen');
 }

 // tijdelijk (tbv &quot;Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt&quot;)
 text = text.replace(/{{cat\|?/ig, &quot;{{Cat&quot;);
 text = text.replace(/{{boekcat\|/ig, &quot;{{Boekcat&quot;);
 text = text.replace(&quot;'''{{PAGENAME}}&quot;, &quot;'''{{PAGENAME}}'''&quot;);
 */
 /* verplaatsen naar andere categorie:
 text = text.replace(/\[\[Categorie:Aardrijkskunde/ig, &quot;[[Categorie:Geografie&quot;);
 */
 /* sig BeeBringer:
 text = text.replace(/\[\[Bestand:BeeBringer.png\‎]\].*?\&lt;\/sup&gt;/, '\n[[Gebruiker:BeeBringer|BeeBringer]] [[Overleg_gebruiker:BeeBringer|overleg]]');
 text = text.replace(/u wijzingen/, 'uw wijzigingen');
 */

 /* div. typefouten */
 // text = text.replace(/(?&lt;=w)ijzingen/, 'ijzigingen');
 text = text.replace(/paramaters/, 'parameters');

 /*** Einde ***/
 /* niets veranderd? */
 if (obj.value == text) return;                                   /* exit */

 obj.value = text;                                                /* klaar om op te slaan */
 // obj.value = obj.value + '\n\n' + text;  // TIJDELIJK!!

 /*** Samenvatting ***/
 var obj = document.getElementById('wpSummary');
 // obj.value = 'cat'; 
 // obj.value = 'Lintfouten: Verouderde HTML-elementen';
 // obj.value = 'Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt';

/* tijdelijk (voor eenmalige acties): */
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen voor een bepaald boek]]';
// obj.value = '[[Categorie:Sjablonen Wikibooks-gebruikers]]';

 /*** Niet volgen tenzij reeds eerder gevolgd ***/
 var obj = document.getElementById('ca-watch');
 if (obj) {document.getElementById('wpWatchthis').checked = false;}
 return;
}

function addPurgeTab() {
 /* Voegt een &quot;purge&quot; tabje toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 if(!document.getElementById) return;
 var x = document.getElementById('ca-history');
 if(! x) { return; }
 var tabs = document.getElementById('p-cactions').getElementsByTagName('ul')[0];
 if(x.children) { x = x.children[0]; }
 else { x = x.childNodes[0]; }
 addlilink(tabs, x.href.replace(/=history/, &quot;=purge&quot;), 'purge', 'ca-purge');
 // ta['ca-purge'] = ['g', 'Purge the internal cache for this page']; // &quot;ta is not defined&quot;
}

function addlilink(tabs, url, name, id) {
 /* voegt tabjes toe
 (bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gebruiker:Pjetter/monobook.js) */
 var na = document.createElement('a');
 na.href = url;
 na.appendChild(document.createTextNode(name));
 var li = document.createElement('li');
 li.id = id;
 li.appendChild(na);
 tabs.appendChild(li);
 return li;
}

function experiment() { // (om 'Inklappen' resp. 'Uitklappen' te vervangen)
 UitklapDivHide = '▲'; // U+25B2 kleiner: ▴ u+25B4   werkt niet
 UitklapDivShow = '▼'; // U+25BC kleiner: ▾ u+25BE    ,,    ,,
}

function automatePurgeConfirmationDialog() {
/* Automate purge confirmation dialog. (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Purge) */
 if (mw.config.get('wgAction') === 'purge' ) {
  $('form[action*=&quot;action=purge&quot;]').submit();
 }
 return;
}

function markeerLintErrors() {  // 20220114
 // Markeert aantallen &gt; 0 op Speciaal:LintErrors met een rode achtergrond.
 if (! (mw.config.get('wgPageName') == 'Speciaal:LintErrors')) return;  /* exit */
 var list = document.getElementsByTagName(&quot;BDI&quot;);
 if (list.length == 0) return;
 for (i=0; i&lt;list.length; i++) {
  if (! (list[i].innerHTML == '(0 fouten)')) {
   list[i].style.background = '#ff8080';
  }
 }
 return;
}

function createDebug() {  // v2, 20220113
 // Creëert een debug-venster direct boven het bewerkingsvak.
 var obj = document.getElementById('wpTextbox1');
 var parent = document.getElementById('editform');        
 var newItem = document.createElement(&quot;DIV&quot;);
 newItem.id = 'debug';
 newItem.style.display='none';
 var textnode = document.createTextNode(&quot;&quot;);
 newItem.appendChild(textnode);
 parent.insertBefore(newItem, obj);
}

function debug(txt) {
 // Voegt een regel tekst toe aan het debug-venster.
 var obj = document.getElementById('debug');
 if (obj == null) return;                        /* exit */                 
 obj.style.display = 'block';
 obj.innerHTML = obj.innerHTML + txt.replace(/&lt;/g,'&amp;lt;') + '&lt;br&gt;';
}

function massDelete() {  /* tbv. verwijderen ~450 pagina's, zie lijst op LJET/Gewenste pagina's */
 if (mw.config.get('wgTitle').indexOf('Leer jezelf') == -1) return;
 if (mw.config.get('wgAction') != 'delete') return;
 document.getElementById('ooui-php-2').value = 'Verwijdersessie 3 september 2025';
 document.getElementById(&quot;deleteconfirm&quot;).submit(); 
 return;
}

function insertTekst() {
 var title = mw.config.get('wgTitle');
 if ((title.search(/Kookboek [0-9]{1,2} /i)) == 0) {
  if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') == 10) {
   if (mw.config.get('wgAction') == 'view') {
    window.location += '?action=edit';
    var text = document.getElementById('wpTextbox1').value;
    text = '__EXPECTUNUSEDCATEGORY__\n' + text;
   }
  }
 }
 return;
}

function capFirst(str) {
 /* fix all-caps en camel-case */
 return str[0].toUpperCase() + str.slice(1).toLowerCase();
}

// &lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>kg1mfys2e1zwhd56komn2dhs6145qb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boekenplank:Samenleving</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31763</id>
    <revision>
      <id>432370</id>
      <parentid>432353</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Onderdelen toegevoegd</comment>
      <origin>432370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1927" sha1="ihr049h0s0k7pgtwu3rh8170yebmzc5" xml:space="preserve">__NOTOC__ {{Kolommen automatisch|inhoud=
== Milieu ==
* [[Alternatieve energie]] 
* [[Computersystemen/Groene ICT]]
* [[Huishouden/Energiebesparing]]
* [[Energietransitie]]
* [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]

== Economie en handel ==
* [[Economie]] {{75%}}
* [[Kennismanagement]] {{75%}}
* [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]] {{50%}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Mens en maatschappij ==
* [[Manifest van de angst]]
* [[:Categorie:Communicatie|Communicatie]] met o.a.:
** [[:Categorie:Informatiewetenschap|Informatiewetenschap]]
** [[:Categorie:internet|internet]]
** [[:Categorie:Taal|Taal]]
* [[Criminologie]]
* [[:Categorie:Etiquette|Etiquette]]
* [[Gender en diversiteit]] {{25%|Datum=20 juni 2005}}
* [[:Categorie:Levensbeschouwing|Levensbeschouwing]]
* [[Maatschappijleer]]
* [[Veelvoorkomende misvattingen]]
* [[Netwerken]] {{25%}}
* [[Over beroemde personen]]
* [[Samenleving]] {{25%}}
* [[Genieten van seks]] {{50%}}
* [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]]
* [[Welzijn en veiligheid]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Onderwijs en opleiding ==
Zie [[Boekenplank:Onderwijs en opleiding]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Politiek ==
* [[Trotski voor beginners]] {{100%}}
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Psychologie ==
* [[Hypnotherapie]] {{100%}}
* [[Jungiaans woordenboek]] {{75%}}
* [[Meditatie]] {{75%}}
* [[Mindfulness]] {{75%}}
* [[Winnie de Poeh en de vrees voor het multiple choice-tentamen]] {{100%}}
* [[Parapsychologie]] {{75%}}
* [[Visualisatie]] {{25%}}
* [[Zelftherapie]] {{75%}}
}}

== Wonen ==
* [[Erfdelen]] (collectieve woonvorm)
* [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids (portaal)]]
* [[Huishouden]] {{75%}}
* [[Inbraakpreventie]] {{75%|Datum=10 september 2010}}
* [[Kookboek]] {{75%}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] {{25%|Datum=29 juli 2008}}
}}

{{Navigatie boekenplanken}}

[[Categorie:Boekenplank| ]]
[[Categorie:Samenleving| ]]</text>
      <sha1>ihr049h0s0k7pgtwu3rh8170yebmzc5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432372</id>
      <parentid>432370</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1927" sha1="bicxoam0d9xl26niuhswha8rab1ubk2" xml:space="preserve">__NOTOC__ {{Kolommen automatisch|inhoud=
== Milieu ==
* [[Alternatieve energie]] 
* [[Computersystemen/Groene ICT]]
* [[Huishouden/Energiebesparing]]
* [[Energietransitie]]
* [[Save Our Future Today, a SOFT revolution]]

== Economie en handel ==
* [[Economie]] {{75%}}
* [[Kennismanagement]] {{75%}}
* [[Kostprijsberekening en interne informatievoorziening]] {{50%}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Mens en maatschappij ==
* [[Manifest van de angst]]
* [[:Categorie:Communicatie|Communicatie]] met o.a.:
** [[:Categorie:Informatiewetenschap|Informatiewetenschap]]
** [[:Categorie:Internet|Internet]]
** [[:Categorie:Taal|Taal]]
* [[Criminologie]]
* [[:Categorie:Etiquette|Etiquette]]
* [[Gender en diversiteit]] {{25%|Datum=20 juni 2005}}
* [[:Categorie:Levensbeschouwing|Levensbeschouwing]]
* [[Maatschappijleer]]
* [[Veelvoorkomende misvattingen]]
* [[Netwerken]] {{25%}}
* [[Over beroemde personen]]
* [[Samenleving]] {{25%}}
* [[Genieten van seks]] {{50%}}
* [[:Categorie:Sociale geschiedenis|Sociale geschiedenis]]
* [[Welzijn en veiligheid]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Onderwijs en opleiding ==
Zie [[Boekenplank:Onderwijs en opleiding]]
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Politiek ==
* [[Trotski voor beginners]] {{100%}}
}}

{{Bij elkaar houden|inhoud=
== Psychologie ==
* [[Hypnotherapie]] {{100%}}
* [[Jungiaans woordenboek]] {{75%}}
* [[Meditatie]] {{75%}}
* [[Mindfulness]] {{75%}}
* [[Winnie de Poeh en de vrees voor het multiple choice-tentamen]] {{100%}}
* [[Parapsychologie]] {{75%}}
* [[Visualisatie]] {{25%}}
* [[Zelftherapie]] {{75%}}
}}

== Wonen ==
* [[Erfdelen]] (collectieve woonvorm)
* [[Portaal:Huisdierengids|Huisdierengids (portaal)]]
* [[Huishouden]] {{75%}}
* [[Inbraakpreventie]] {{75%|Datum=10 september 2010}}
* [[Kookboek]] {{75%}}
* [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]] {{25%|Datum=29 juli 2008}}
}}

{{Navigatie boekenplanken}}

[[Categorie:Boekenplank| ]]
[[Categorie:Samenleving| ]]</text>
      <sha1>bicxoam0d9xl26niuhswha8rab1ubk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maatschappijleer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36109</id>
    <revision>
      <id>432371</id>
      <parentid>425265</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17816" sha1="h8w339jtme6elfmwumrmpxoturp3wes" xml:space="preserve">{{Bi}}{{TOC rechts}}

= Lesmateriaal =

* [[Maatschappijleer/Referentiekader maatschappijleer | Referentiekader maatschappijleer]]
* [[Maatschappijleer/Toelichting maatschappijleer | Toelichting maatschappijleer]]
* [[Maatschappijleer/Alfabetische woordenlijst maatschappijleer | Alfabetische woordenlijst maatschappijleer]]
* [[Maatschappijleer/Overzicht van politieke partijen | Overzicht van politieke partijen]]

= Principes en begrippen =

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|
[[Maatschappijleer/Afhankelijkheid | Afhankelijkheid ]] |
[[Maatschappijleer/Algemeen belang | Algemeen belang ]] |
[[Maatschappijleer/Autoritaire staten | Autoritaire staten ]] |
[[Maatschappijleer/Belang | Belang ]] |
[[Maatschappijleer/Cultuur | Cultuur ]] |
[[Maatschappijleer/Cultuurdimensies van Hofstede | Cultuurdimensies van Hofstede ]] |
[[Maatschappijleer/Directe en indirecte democratie | Directe en indirecte democratie ]] |
[[Maatschappijleer/Dominante cultuur | Dominante cultuur ]] |
[[Maatschappijleer/Democratische rechtsstaat | Democratische rechtsstaat ]] |
[[Maatschappijleer/Gedragsregel | Gedragsregel ]] |
[[Maatschappijleer/Gezin | Gezin ]] |
[[Maatschappijleer/Kenmerken parlementaire democratie | Kenmerken parlementaire democratie ]] |
[[Maatschappijleer/Normen | Normen ]] |
[[Maatschappijleer/Rechtsstaat | Rechtsstaat ]] |
[[Maatschappijleer/Samenleving | Samenleving ]] |
[[Maatschappijleer/Sociale omgeving | Sociale omgeving ]] |
[[Maatschappijleer/Waarden | Waarden ]]
|}

* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/De Nederlandse samenleving | De Nederlandse samenleving - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/Maatschappelijke problemen | Maatschappelijke problemen - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/Waarden, normen, belangen en macht | Waarden, normen, belangen en macht - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Over maatschappijleer/Informatie en betrouwbaarheid | Informatie en betrouwbaarheid - in ontwikkeling]]

= Presentatie en (beeld)materiaal =

* [[Maatschappijleer/Dia | Dia's ]]
* [[Maatschappijleer/Werkvorm | Werkvormen]]
* [[Maatschappijleer/Afbeeldingen | Afbeeldingen ]]
* [[Maatschappijleer/Videomateriaal | Videomateriaal ]]
* [[Maatschappijleer/Tabellen en grafieken | Tabellen en grafieken]]
* [[Maatschappijleer/Artikelen | Artikelen]]

[[Bestand:The peace palace in the Hague from a different perspective.jpg|thumb|upright=2|Vredespaleis Den Haag]]

= Lessen =

== mavo ==
* [[Maatschappijleer/Lessenserie 1 (mavo) | Lessenserie 1 (Thema's Maatschappijleer vmbo-kgt: Maatschappijleer, Jongeren &amp; Politiek)]]
* [[Maatschappijleer/Lessenserie 3 (mavo) | Lessenserie 3 (Thema's Maatschappijleer vmbo-kgt: Werk, Criminaliteit &amp; Relaties)]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 vmbo-kgt | Maatschappijleer 3 vmbo-kgt]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 4 vmbo-kgt | Maatschappijleer 4 vmbo-kgt]]

== havo/vwo ==
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo | Maatschappijleer 5 vwo (Thema's Maatschappijleer vwo 2017)]]
* [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 3 havo | Maatschappijleer 3 havo - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Wat is maatschappijleer | Wat is maatschappijleer? - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Rechtsstaat | Rechtsstaat - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Parlementaire Democratie | Parlementaire Democratie - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Parlementaire democratie/Drie blokuren politiek: hoe vrij zijn we eigenlijk?| Drie blokuren politiek: hoe vrij zijn we eigenlijk?]]
* [[Maatschappijleer/Pluriforme Samenleving | Pluriforme Samenleving - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat| Verzorgingsstaat - in ontwikkeling]]

==Lessen...==
...op basis van cijfermateriaal (of een onderzoekende werkvorm) 
* [[Maatschappijleer/De religieuze beleving van moslims in Nederland | De religieuze beleving van moslims in Nederland (2018)]]
* [[Maatschappijleer/Vegetarische rookworst | Vegetarische rookworst (2018) ]]
* [[Maatschappijleer/Het leesgedrag van Nederlanders | Het leesgedrag van Nederlanders (2018)]]
* [[Maatschappijleer/Democratie en expertise | Democratie en expertise (2018) ]] - in ontwikkeling
* [[Maatschappijleer/Voelt u zich wel eens onveilig? | Voelt u zich wel eens onveilig? (2017)]] - in ontwikkeling
* [[Maatschappijleer/Prestatiestress? | Prestatiestress? - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Even ademhalen | Even ademhalen - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Apofenie en de voorkeur van bevestiging | Apofenie en de voorkeur voor bevestiging - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Wat is er nodig om Nederlander te zijn? | Wat is er nodig om Nederlander te zijn? - in ontwikkeling]]

[[Bestand:Pen-writing.jpg|thumb]]

= Toetsing =

* [[Maatschappijleer/Toetsen bij maatschappijleer | Toetsing bij maatschappijleer ]]
* [[Maatschappijleer/Instaptoets mavo/havo/vwo | Instaptoets mavo/havo/vwo]]
* [[Maatschappijleer/Instaptoets bij Thema's Maatschappijleer havo/vwo | Instaptoets bij Thema's Maatschappijleer havo/vwo]]
* [[Maatschappijleer/Toetsing en vragen | Meerkeuzevragen ]]
* [[Maatschappijleer/Toets: Wereldwijd verbonden | Toets: Wereldwijd verbonden - in ontwikkeling ]]
* [[Maatschappijleer/Toets: Media | Toets: media - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Toets maatschappijleer en rechtsstaat 3 mavo/havo|Toets maatschappijleer en rechtsstaat 3 mavo/havo]]

= Onderwijs, doelen en vaardigheden =
* [[Maatschappijleer/Onderwijs en samenleving|Onderwijs en samenleving]]
* [[Maatschappijleer/Leerdoelen en lesdoelen|Leerdoelen en lesdoelen (incl. exameneisen)]]
* [[Maatschappijleer/Vaardigheden|Vaardigheden]]
* [[Maatschappijleer/Handboek vakdidactiek Maatschappijleer. - Ton olgers e.a.|Handboek Vakdidactiek Maatschappijleer]] | [[Maatschappijleer/Maatschappijleer hoofdzaak - Margarita Jeliazkova, Rob Hoppe, Gerard Ruijs, Broer van der Hoek, Ton Olgers|Maatschappijleer Hoofdzaak]]
* [[Maatschappijleer/Ebbens | Ebbens (Effectief leren &amp; Samenwerkend leren)]]
* [[Maatschappijleer/Het tienerbrein - Jelle Jolles|Het tienerbrein]] | [[Maatschappijleer/Onderwijs in tijden van digitalisering - Ad Verbrugge &amp; Jelle van Baardewijk (red.)|Onderwijs in tijden van digitalisering]] | [[Maatschappijleer/Van leertheorie naar onderwijspraktijk - Tjipke van der veen en Jos van der Wal | Van leertheorie naar onderwijspraktijk]]

== Onderzoek ==
* [[Maatschappijleer/Onderzoeksopzet|Onderzoeksopzet]]
* [[Maatschappijleer/Onderzoeksvragen|Onderzoeksvragen]]
* [[Maatschappijleer/Ontwikkeling|Ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Tuckbox|Tuckbox]]
* [[Maatschappijleer/Onderzoek/Bronnen|Bronnen]]
* [[Maatschappijleer/Cases|Cases]]

= Rechtsstaat =

* [[ Maatschappijleer/Rechtsstaat/Nederlandse Grondwet/De Grondwet toegelicht | De Grondwet toegelicht ]]
* [[ Maatschappijleer/Rechtsstaat/Geschiedenis van de rechtsstaat | Geschiedenis van de rechtsstaat - in ontwikkeling ]]

= Criminaliteit =

* [[ Maatschappijleer/Criminaliteit/Waarom worden mensen crimineel? | Waarom worden mensen crimineel? ]]

= (Parlementaire) democratie =
* [[ Maatschappijleer/Parlementaire democratie/Politiek en democratie | Politiek en democratie ]]
* [[ Maatschappijleer/Sociale voorwaardenmodel | Sociale voorwaardenmodel ]]

= Politiek =

* [[Maatschappijleer/Ons stipje op de waereldkaart - Piet de Rooy| Samenvatting van: Ons stipje op de waereldkaart - Piet de Rooy]]
* [[Maatschappijleer/Politiek en politocologie - Edwin Woerdman| Woerdman, E. (2009). &lt;i&gt;Politiek en politicologie (3e ed.).&lt;/i&gt;. Groningen/Houten, Nederland: Noordhoff.]]
* [[Maatschappijleer/Nepparlement?: een pleidooi voor politiek hokjesdenken - Armen Hakhverdian en Wouter Schakel| Hakhverdian, A. &amp; Schakel, W. (2017). &lt;i&gt;Nepparlement?: een pleidooi voor politiek hokjesdenken&lt;/i&gt;. Amsterdam University Press B.V.]]
* [[Maatschappijleer/Ik brul, dus ik ben: denkers over populisme - Peter Wieringa| Wieringa, P (2017). &lt;i&gt;Ik brul, dus ik ben: denkers over populisme&lt;/i&gt;. Boom Uitgevers Amsterdam.]]
* [[Maatschappijleer/Elementaire Deeltjes 51: Populisme - Cas Mudde &amp; Cristóbal Rovira Kaltwasser|Mudde, C. &amp; Rovira Kaltwasser, C. (2017). &lt;i&gt;Elementaire Deeltjes 51: Populisme&lt;/i&gt;. Amsterdam University Press B.V.]]
* [[Maatschappijleer/'Verwarde tijden!’ die om richting vragen - Sybrand Buma|Buma, S. (2017). &lt;i&gt;'Verwarde tijden!’ die om richting vragen&lt;/i&gt;. HJ Schoo-lezing.]]
* [[Maatschappijleer/Niet de Kiezer is gek - Tom van der Meer|Meer, T., van der (2017). &lt;i&gt;Niet de kiezer is gek&lt;/i&gt;. Uitgeverij Unieboek|Het Spectrum bv, Houten]]
* [[Maatschappijleer/Democratie: ideaal en weerbarstige werkelijkheid - Jan de Kievid|Kievid, J., de (2012). &lt;i&gt;Democratie: ideaal en weerbarstige werkelijkheid&lt;/i&gt;. HooibergHaasbeek, Meppel]]
* [[Maatschappijleer/Openbaar Bestuur. Beleid, organisatie en politiek - M. A. P. Bovens e.a.|P‘t Hart, M. J. W., &amp; van Twist, M. J. W. (2012). &lt;i&gt;Openbaar Bestuur. Beleid, organisatie en politiek&lt;/i&gt;. Wolters Kluwer Nederland B.V.]]

= Macht en zeggenschap =

* [[Maatschappijleer/Compartimenten van vernietiging - Abram de Swaan | Compartimenten van vernietiging - Abram de Swaan]]

= Lokaal bestuur =
* [[Maatschappijleer/Lokaal bestuur|Lokaal Bestuur]]

= Pluriforme samenleving =
* [[Maatschappijleer/Pluriforme Samenleving | Overzicht]]
* [[Maatschappijleer/Begrippenkaarten/Pluriforme Samenleving | Begrippenkaartjes]]
* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen pluriforme samenleving | Basisbegrippen]]
* [[Maatschappijleer/Dia/Pluriforme samenleving | Dia's]]
* [[Maatschappijleer/Referentiekader maatschappijleer/Pluriforme samenleving | Referentiekader]]
* [[Maatschappijleer/Verschillende cultuurgroepen | Verschillende cultuurgroepen - in ontwikkeling]]
* Voor 5 VWO:
** [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo/Pluriforme samenleving I | Deel I]]
** [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo/Pluriforme samenleving II | Deel II]]
** [[Maatschappijleer/Maatschappijleer 5 vwo/Pluriforme samenleving II | Deel III]]

= Cultuur en socialisatie =
* [[Maatschappijleer/Kijken naar samenlevingen | Kijken naar samenlevingen - in ontwikkeling]]
* [[Maatschappijleer/Betoog kijken naar samenlevingen | Betoog kijken naar samenlevingen]]
* [[Wereldreligies | Wereldreligies]]
* [[Religie en het cultuurdilemma | Religie en het cultuurdilemma]]
* [[Maatschappijleer/Aangeboren of aangeleerd? | Aangeboren of aangeleerd? - in ontwikkeling]]

= Ethiek =

* [[Maatschappijleer/Ethiek|Ethiek]]
* [[Maatschappijleer/Ethiek in praktijk - Bolt &amp; Verweij|Bolt, L. L. E., Verweij, M. F., &amp; Delden, J. J. M. van (2010). &lt;i&gt;Ethiek in praktijk&lt;/i&gt; (3e ed.). Assen, Nederland: Koninklijke van Gorcum B.V.]]
* [[Maatschappijleer/Het goede leven - Fernando Savater|Savater, F. (2010). &lt;i&gt;Het goede leven&lt;/i&gt; (9e ed.). Utrecht, Nederland: Erven J. Bijleveld.]]

= Verzorgingsstaat =
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/De Nederlandse verzorgingsstaat vanaf WOII | De Nederlandse verzorgingsstaat vanaf WOII]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Geschiedenis sociale wetgeving | Geschiedenis sociale wetgeving]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Samenvatting van Elementaire deeltjes 39: De Verzorgingsstaat |Samenvatting van Elementaire deeltjes 39: De Verzorgingsstaat]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Samenvatting van het hoofdstuk Verzorgingsstaat uit Thema's Maatschappijleer VWO 2012 |Samenvatting van het hoofdstuk Verzorgingsstaat uit Thema's Maatschappijleer VWO 2012]]
* [[Maatschappijleer/Verzorgingsstaat/Het land van beloften | Samenvatting van Het land van beloften (Flip de Kam)]]

= Werk (arbeid) =

[[Bestand:'On the land - ploughing', Archibald Standish-Hartrick, 1917 (18172517112).jpg|thumb]]

* [[Maatschappijleer/Werk/Maatschappelijke ladder | Maatschappelijke ladder]]
* [[Maatschappijleer/Piramide van Maslow | Piramide van Maslow]]
* [[Maatschappijleer/Werk/Arbeid, bedrijf en maatschappij | Mok, A. L. (2011). &lt;i&gt;Arbeid, bedrijf en maatschappij&lt;/i&gt; (6e ed.). Groningen/Houten, Nederland: Noordhoff.]]

= Massamedia =
* [[Maatschappijleer/Massamedia/Communicatiekaart van Nederland|Communicatiekaart van Nederland]]
* [[Maatschappijleer/Massamedia/Media en publiek|Media en publiek]]

= Burgerschap (mbo) =
* [[Maatschappijleer/Burgerschap in het onderwijs | Burgerschap in het onderwijs]]
* [[Maatschappijleer/Onderwijsvisie | Onderwijsvisie]]
* [[Maatschappijleer/De sociaal maatschappelijke dimensie | De sociaal maatschappelijke dimensie]]

= Mens en maatschappij (onderbouw vo) =

* [[Maatschappijleer/Mens en maatschappij | Mens en maatschappij]]
* [[Maatschappijleer/Mens en maatschappij/Schooltaalwoorden | Schooltaalwoorden]]
* [[Mens en maatschappij/Flashcards | Flitskaarten Mens en maatschappij]]
* [[Mens en maatschappij/Wereldreligies|Wereldreligies]]
* [[Mens en maatschappij/Aardrijkskunde | Aardrijkskunde]]

= Overige samenvattingen =

* [[Maatschappijleer/De mensenmaatschappij - Abram de Swaan| De mensenmaatschappij - Abram de Swaan]]
* [[Maatschappijleer/Economie de gebruiksaanwijzing - Ha-Joon Chang| Chang, H. (2014). &lt;i&gt;Economie. De gebruiksaanwijzing &lt;/i&gt;. Amsterdam, Nederland: Nieuw Amsterdam.]]
* [[Maatschappijleer/Samenlevingen, Inleiding in de sociologie - Nico Wilterdink &amp; Bart van Heerikhuizen | Samenvatting Samenlevingen, Inleiding in de sociologie - Nico Wilterdink &amp; Bart van Heerikhuizen]]

= Begrippenlijsten =

* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappij voortgezet onderwijs|Basisbegrippen maatschappij voortgezet onderwijs]]
* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer|Basisbegrippen maatschappijleer]]
: [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen wat is maatschappijleer? | Begrippen wat is maatschappijleer?]]
: [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen rechtsstaat |Begrippen rechtsstaat]]
: [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappijleer/Begrippen verzorgingsstaat |Begrippen verzorgingsstaat]]

* [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen |Kennisbasisbegrippen]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 1: Sociale wetenschappen en de benaderingswijzen | Thema 1: Sociale wetenschappen en de benaderingswijzen]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 2: Politiek, rechtsstaat en democratisch burgerschap | Thema 2: Politiek, rechtsstaat en democratisch burgerschap]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 3: Massamedia en –communicatie | Thema 3: Massamedia en –communicatie]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 4: Criminaliteit en veiligheid | Thema 4: Criminaliteit en veiligheid]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 5: Arbeid en verzorgingsstaat | Thema 5: Arbeid en verzorgingsstaat]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 6: Pluriforme samenleving | Thema 6: Pluriforme samenleving]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 7: Cultuur en socialisatie | Thema 7: Cultuur en socialisatie]]
: [[Maatschappijleer/Kennisbasisbegrippen#Thema 8: Mondiale vraagstukken | Thema 8: Mondiale vraagstukken]]

* [[Maatschappijleer/Basisbegrippen maatschappij mavo/havo/vwo|Basisbegrippen maatschappij mavo/havo/vwo]]

= Opdrachten =

* [[Maatschappijleer/Profielwerkstuk | Profielwerkstuk ]]
* [[Maatschappijleer/Opdrachten maatschappijleer/Samenvatten Thema's Maatschappijleer | Samenvatten Thema's Maatschappijleer ]]
* [[Maatschappijleer/Opdrachten maatschappijleer/Miniatuurtekening | Miniatuurtekening ]]
* [[Maatschappijleer/Werkstuk naar aanleiding van een lessenserie | Werkstuk naar aanleiding van een lessenserie (periodeschrift) ]]
* [[Maatschappijleer/Oprichting politieke partij | Oprichting politieke partij ]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan betoog over macht | Schrijfplan betoog over macht (incl. beoordelingsmodel) ]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Levensbeschouwing | Schrijfplan Levensbeschouwing ]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Levensbeschouwing (kort)| Schrijfplan Levensbeschouwing (kort)]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Appen op de fiets?| Schrijfplan Appen op de fiets?]]
* [[Maatschappijleer/Schrijfplan Feiten en fabels over eten | Schrijfplan Feiten en fabels over eten]]
* [[Maatschappijleer/Mijn toekomst | Mijn toekomst]]
* [[Maatschappijleer/Op een onbewoond eiland | Op een onbewoond eiland]]
* [[Maatschappijleer/Factsheet | Factsheet]]
* [[Maatschappijleer/Tinycards | Tinycards]]
* [[Maatschappijleer/Betoog over het Chinese sociaal kredietsysteem | Betoog over het Chinese sociaal kredietsysteem]]
* [[Maatschappijleer/Betoog: de beste straf | Betoog: de beste straf]]
* [[Maatschappijleer/Artikel schrijven voor wikijunior | Artikel schrijven voor wikijunior]]
* [[Maatschappijleer/Werkboek maken voor de brugklas | Werkboek maken voor de brugklas]]
* [[Maatschappijleer/Brochure over een onderwerp | Brochure over een onderwerp]]
* [[Maatschappijleer/Alternatieve toets maatschappijleer en rechtsstaat | Alternatieve toets maatschappijleer en rechtsstaat]]
* [[Maatschappijleer/Publicatie over een onderwerp | Publicatie over een onderwerp]]

= Links =

* https://www.expertisecentrum-maatschappijleer.nl/
* https://www.prodemos.nl/
* https://derdekamer.nl/
* https://histoforum.net/toetsmateriaaltijdvakken/
* https://www.wbs.nl/
* https://www.weetmeer.nl/2012/11/politieke-landkaart-2012/
* https://www.sevendays.nl/
* https://froot.nl/posttype/froot/de-raarste-feitjes-over-china-op-een-reitje/
* https://www.mediawijzer.net/de-beste-filmpjes-over-beeldvorming-in-de-media/
* [https://www.examenblad.nl/examenstof/syllabus-2018-maatschappijkunde/2018/vmbo-tl/f=/maatschappijkunde_vmbo_2018_versie_2.pdf Syllabus maatschappijkunde 2018 vmbo tl]
* [https://nl.wikibooks.org/wiki/Samenwerkend_leren Samenwerkend leren]
* [https://www.datagraver.com Datagraver]
* [[Biologie/Schooltaalwoorden|Schooltaalwoorden Biologie]]
* [https://maatschappijleer.reneecools.nl/ https://maatschappijleer.reneecools.nl/]

{{Boek}}
{{Fase|2}}
[[Categorie:Mens en maatschappij]]</text>
      <sha1>h8w339jtme6elfmwumrmpxoturp3wes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:JopkeB</title>
    <ns>3</ns>
    <id>38174</id>
    <revision>
      <id>432364</id>
      <parentid>432359</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Categorieën */</comment>
      <origin>432364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28524" sha1="hmqbbj5stopp5kdnychghg6qikzai5x" xml:space="preserve">[[Overleg gebruiker:JopkeB/Archief|Archief]]

{{Welkom}}--{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 dec 2017 10:12 (CET)

== Moderator? ==
Beste JopkeB,
Allereerst een pluim voor je werk aan het boek [[Economie]]. Wil je overwegen om moderator te worden? Meer informatie vind je op [[Handleiding moderatoren/Wat is een moderator en wat niet]]. Bijkomend voordeel is dat je bewerkingen niet meer afgevinkt hoeven worden als gecontroleerd ;) Omdat er gebleken is dat je een vertrouwd persoon bent zou ik graag zien dat je de moderatoren club versterkt. Als je daar voor voelt zal ik een peiling starten op [[Wikibooks:Aanmelding moderatoren]].
Groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 mrt 2018 21:37 (CET)&lt;br&gt;

Beste Vangelis,&lt;br&gt;
Dank voor je compliment voor het Economie-boek. Ik vind het leuk om er aan te schrijven. Dat is ook gelijk een begin van een antwoord op je vraag of ik moderator wil worden: ik vind het leuk om te schrijven, en om me daar nu op te concentreren, maar moderator is nu een stap te ver. Misschien dat ik er over een paar jaar anders over denk.&lt;br&gt;
Groet, [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 mrt 2018 18:14 (CET)
:OK --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 11 mrt 2018 19:06 (CET)

==Gebruikersrechten==
Hallo, JopkeB. Ik heb je groepslidmaatschap gewijzigd naar &quot;Bevestigde gebruiker&quot;; dat had volgens mij al eerder (en automatisch) moeten gebeuren. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 mei 2023 14:50 (CEST)
:Ik ben er eindelijk achter hoe dat werkt: nieuwe gebruikers krijgen na vier dagen automatisch de status van ''bevestigde gebruiker'', een bureaucraat kan die al ''eerder'' toekennen. Waarmee mijn actie dus zinloos was. Oh, well...  ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 nov 2025 13:46 (CET)

== Categorieën ==
Ik heb zojuist ca. 30 categorieën in de reeks KB-xxx aangemaakt, omdat ze als rode link bij de ''zichtbare'' categorieën op tientallen pagina's stonden. Ze hebben nog geen beschrijving of categorie, dat laat ik liever aan een deskundige over.&amp;nbsp;;-) Om welke het gaat kun je zien op [[:Categorie:Wikibooks:Nog te categoriseren]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 mei 2025 15:36 (CEST)

== Lijsten ==
Van een aantal pagina's vind ik de titel niet erg duidelijk. Hhet onderscheid tussen een recept en een ''lijst'' met recepten of gerechten is niet altijd meteen duidelijk. Ik ben van plan om van pagina's als de tweede de titels te wijzigen in [[Kookboek/Lijst van (XXX)gerechten]], er zijn er een stuk of 10 (?).
Soms is er sprake van ''recepten'', soms ook ''gerecht(en)''; dat denk ik zo te laten, maar wel altijd in het meervoud. Zo zou [[Kookboek/Bijgerecht]] dus [[Kookboek/Lijst van bijgerechten]] worden.
Wat vind jij? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 16:46 (CEST)

:Er zijn verschillende pagina's die inderdaad niet allemaal zo benoemd zijn:
:''Goed herkenbaar:''
:* Categorieën
:* Sjablonen
:''Niet altijd herkenbaar aan de naam:''
:* Recepten
:* Artikelen
:** over ingrediënten, benodigdheden, bereidingstechnieken
:** over soorten gerechten en soorten maaltijden (zoals bijgerechten, maar ook ontbijt, lunch, buffet, etc.)
:** over keukens (kookwijzen)
:En dan ben ik er ongetwijfeld nog een enkeling vergeten. 
:Om paginanamen zo kort mogelijk te houden zou ik hooguit alleen ''(lijst)'' achteraan toevoegen. Dat is herkenbaar genoeg. Maar de vraag is of dat altijd nodig is. Bovendien zijn er gemengde pagina's, waarin een ingrediënt wordt beschreven en onderaan (of ergens anders) een lijst staat met recepten waarin het ingrediënt wordt gebruikt. Of waar eerst een beschrijving en allerlei suggesties worden gegeven en verderop de lijst met recepten staat vermeld. Die twee functies zou ik niet willen scheiden, dan moet je een keer extra klikken en daar zit niemand op te wachten, terwijl het niets toevoegt.
:Over welke 10 pagina's gaat het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 aug 2025 17:26 (CEST)
::Ongeveer de helft van [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=intitle%3A%2Fkookboek%5C%2F..*%28recept%7Cgerecht%29%28en%29%3F%2Fi&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1&amp;ns1=1&amp;ns2=1&amp;ns3=1&amp;ns4=1&amp;ns5=1&amp;ns8=1&amp;ns9=1&amp;ns10=1&amp;ns11=1&amp;ns12=1&amp;ns13=1&amp;ns14=1&amp;ns15=1&amp;ns102=1&amp;ns103=1&amp;ns104=1&amp;ns105=1&amp;ns828=1&amp;ns829=1 deze lijst] (stuk voor stuk te beoordelen!). - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Welke criteria ga je hanteren? Komen alléén pagina's in aanmerking die uitsluitend een lijst bevatten en verder hooguit een korte inleiding, zoals [[Kookboek/Vleesgerecht]], [[Kookboek/Broodrecept]] en [[Kookboek/Groentenrecepten]]? Dat is wat mij betreft OK. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 aug 2025 07:59 (CEST)
:::Dat was het plan. Maar ik vind nu wel veel twijfelgevallen, bv. [[Kookboek/Mascarpone]] en [[Kookboek/Garnaal]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 aug 2025 16:33 (CEST)
::::Deze twee zou ik niet als &quot;lijst&quot; bestempelen, de inleidingen zijn langer met meer informatie, ook over toepassingen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 aug 2025 05:52 (CEST)

== Mijlpaal ==
'''500 recepten''' op [[Kookboek/Recepten]]! Gefeliciteerd, en dank je! :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 16:36 (CEST) &lt;!-- Huzarensalade was nr. 500 --&gt;

:Dank voor de felicitaties, maar die heb ik er lang niet alleen op gezet.
:Hoe tel je dat trouwens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 17:28 (CEST)

::Niet alleen nee, maar je hebt er wel in vrij korte tijd meer aan bijgedragen dan anderen in de laatste pakweg 10 jaar, ik ''zie'' het groeien! :-) &lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;(note to self: even een sjabloontje {{Tl|Blijmee}} maken!  ;-)&lt;/span&gt;
::Dat tellen ''laat'' ik doen: Ctrl+A, Ctrl+C, Ctrl+V in kladblok, opslaan als tekstbestand, C:\temp\find &quot;Kookboek/&quot; /c (in een DOS-box), 3 (andere links) er aftrekken, en klaar. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Dank!
:::Nu maar hopen dat ze ook door anderen worden gevonden. (Er zijn de laatste 10 jaar ook heel veel recepten gratis online verschenen, door professionals als supermarkten en TV-kookprogramma's, maar ook door bloggers.) [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 18:06 (CEST)
Of je gebruikt [[Sjabloon:Count]] (niet opslaan, alleen even in bewerkingsmodus ''kijken'').

&lt;pre&gt;{{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}&lt;/pre&gt;
:geeft {{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}, waarvan 3 niet naar recepten verwijzen. :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 sep 2025 02:28 (CEST)
::En [[Kookboek/Roggebrood]] is nummer &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;600&lt;/span&gt;! {{Smiley||:}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 09:19 (CEST)
:::Alleen is dat geen recept maar een beschrijvingspagina van een ingrediënt ... [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2025 09:54 (CEST)
::::Ach verhip, ik sliep zeker nog... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 13:40 (CEST)

== Kookboeksjablonen ==
{{Tl|Infobox recept}}, {{Tl|Infobox vis}}, {{Tl|Infobox groente}} en {{Tl|Infobox kruid}} ckecken nu ook op ontbrekende afbeeldingen, de hits komen gesorteerd in [[:Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst]]. Heeft vandaag al [[Kookboek/Ansjovis|één hit]] opgeleverd. {{Smiley}} Ik dacht trouwens dat er in die reeks nóg een dergelijk sjabloon was, maar kan 'm niet vinden; weet jij dat misschien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 aug 2025 14:58 (CEST)

:Ik ken alleen de sjablonen in [[:Categorie:Sjablonen kookboek]] (waar ook deze vier staan), meer niet. Voor bijvoorbeeld fruit, vlees en graan bestaan ze niet, voor zover ik weet.
:Overigens is het wel geweldig, zo'n categorie. Dank! Een aantal heb ik al opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 aug 2025 15:19 (CEST)

== [[:Categorie:Ingrediënt]] ==
Van een aantal ondercategorieën heb ik de namen vereenvoudigd, dus cats als Kookboek/X, Ingrediënt/Y en Kookboek/Ingrediënt/Z heten nu gewoon X, Y en Z. De redirects staan er voorlopig nog, ze zijn dus altijd terug te vinden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2025 23:02 (CEST)

:Dank! Dat versimpelt het één-en-ander. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2025 06:00 (CEST)

== Maïssoep ==
Leuk dat je een nieuwe (ge'crop'te) versie van mijn maïssoepfoto hebt gemaakt! Heb je de soep al gegeten? [[Gebruiker:Laurier|&lt;span style=&quot;color: deeppink;&quot;&gt;'''Laurier'''&lt;/span&gt;]] ([[Overleg_gebruiker:Laurier#top|Overleg]]) 11 okt 2025 16:33 (CEST)

:Dank voor het wisselen van de foto. Nee, ik heb de soep nog niet geprobeerd. Ik had de gecropte versie nodig voor een nieuw dagmenu. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 16:57 (CEST)

::Ik heb de foto weer verwijderd van [[Kookboek/Maïssoep]]; hij is veel te donker, en dat had ik al opgelost... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:24 (CEST)
:::Dank had ik niet gezien. Ik heb in het cropped bestand een nieuwe versie ge-update, die lichter is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 17:34 (CEST)
::::Ja, mooi! Ik zal eens zien of {{Tl|Afbeelding}} ook bruikbaar is in de dagmenusjablonen, dat zou een boel werk schelen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:39 (CEST)
:::::Persoonlijk zou ik eerder een foto van Commons aanpassen en daar weer uploaden, dan hier met veel gepriegel de juiste instellingen proberen te vinden. Het voordeel is dan bovendien dat ook anderen, op andere projecten, de aangepaste foto kunnen hergebruiken. 
:::::Rotatie kun je ook op Commons aanvragen. De rest kan met een eenvoudig fotoprogramma worden uitgevoerd. Foto's die hetzelfde formaat hebben behouden (zoals alleen andere belichting of recht zetten) kunnen in hetzelfde bestand worden ge-upload, waardoor de oude foto wordt overschreven (maar een oude versie is altijd nog terug te halen). Cropped foto's krijgen een nieuw bestand en over-en-weer links met het originele bestand. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 okt 2025 04:18 (CEST)
::::::Het ding is inderdaad niet bepaald gebruiksvriendelijk; de UI is ontstaan als afspiegeling van de techniek, en ik ben al een tijdje van plan dat te verbeteren. Daar besteed ik liever wat meer tijd aan dan aan het ingewikkelde gedoe op commons, met bovendien het eeuwige gezeur over licenties (zelfs met ''eigen werk''), en het risico dat je werk meteen danwel later om onduidelijke redenen verwijderd wordt.
::::::Het kan dagen of weken duren voordat een verzoek gehonoreerd wordt, er zijn lange wachtlijsten. Vervolgens krijg je ruzie met de maker van de foto, of iemand anders die het beter denkt te weten... Of je cropt een foto en je werk wordt &quot;verbeterd&quot; onder het motto dat het &quot;lossless&quot; moet gebeuren, maar er blijft ondertussen wel de helft van de dikke zwarte rand zitten... Nee, ik doe dat liefst zo weinig als mogelijk.
::::::En: ondanks alle &quot;gepriegel&quot; denk ik, met deze sjabloon, in de helft van de tijd klaar te zijn. ;-p - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 okt 2025 01:52 (CEST)
:::::::Dank, kennelijk heb je slechtere ervaringen met Commons dan ik. Prima om twee methoden te hebben. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 13 okt 2025 05:06 (CEST)

== En dat is 366! {{Smiley}} ==
Gefeliciteerd, en dank je! Geweldig dat je deze grote klus hebt aangepakt; het ziet er nu aan alle kanten goed uit! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 okt 2025 13:01 (CEST)

:Graag gedaan en dank voor het compliment. Het was leuk om te doen. Maar nu ben ik ook wel blij dat dit project is afgerond. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2025 08:12 (CEST)

== &lt;s&gt;||||&lt;/s&gt; ==
Gaaf idee! {{Smiley}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2025 21:05 (CEST)

:Niet zelf verzonnen hoor, gewoon overgenomen ivm uitfaseren [[Basiswiskunde]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2025 07:26 (CEST)
::Het zou nu kunnen dmv. [[Wikibooks:Lerarenkamer#Nieuw:_SVG|SVG]], heb je dat gezien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== &quot;File:&quot; -&gt; &quot;Bestand:&quot; ==
Niet doen, is onbelangrijk en dus zonde van de moeite. Mijn script doet het automatisch als ik een pagina bewerk, anders zou ik het ook niet doen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:36 (CET)

:OK, dank voor het doorgeven. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== Tip: Sjabloon:Waarheidstabel ==
{{Sjabloon:Waarheidstabel|and}}

&lt;del&gt;Nog niet af, maar wel al bruikbaar.&lt;/del&gt; Zie ook [[:Categorie:Sjablonen scripting/boolean]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 dec 2025 14:22 (CET)

:Beste Erik, ongetwijfeld dank. Maar ik vraag me af wat ik ermee kan/moet. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 dec 2025 14:46 (CET)
::Ik zag dat je bezig was met [[Basiskennis_informatica/Logica#Basisschakelingen]], en dat triggerde mij om een oud idee weer eens op te pakken, vandaar. Als het lukt hebben we straks een sjabloon dat ook de WT maakt voor ''samengestelde'' schakelingen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 dec 2025 19:05 (CET)
:::Duidelijk. Ik was alleen maar nieuwsgierig naar waar deze Logica over gaat en zag toen dat de onderste helft nog helemaal leeg was. Dus ik heb alleen Beginnetje toegevoegd. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 dec 2025 06:19 (CET)

== Computersystemen ==
@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik zag dat je wijzigingen deed aan [[Computersystemen|Computersystemen - Wikibooks]]. Zou ik deze a.u.b. mogen terugdraaien?.De structuur die ik maakte is nl. heel belangrijk voor mijn leerlingen. Anders zien ze niet goed wat voor hen is bedoeld. Bedankt om dit te overwegen. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 4 dec 2025 19:37 (CET)

:Kun je niet een aparte pagina maken met alleen de onderdelen die voor de leerlingen zijn bedoeld? (Dat is een kwestie van op Geschiedenis klikken, de versie van 1-12-2025 aanklikken of een eerdere, dan met de rechtermuisknop op Bewerken klikken en met kopiëren en plakken in een nieuwe pagina opnemen, met een zelfgekozen naam, bijvoorbeeld &quot;Leergang Computersystemen voor school X&quot;). Zo'n pagina kan met een link op het intranet van de school worden gezet of hier op Wikibooks met een link op een pagina die voor de leerlingen handig is. 
:[[Computersystemen]] is een boek met vele hoofdstukken, die een inhoudsopgave nodig had. Die heb ik nu gemaakt en op de voorpagina gezet, zoals gebruikelijk is binnen Wikibooks. Als er een andere logischer volgorde is (ook voor anderen dan je leerlingen), dan houd ik me aanbevolen, zolang elk hoofdstuk maar precies één keer wordt vermeld. 
:[[Portaal:Informatica]] wordt het algemene portaal voor alle boeken en hoofdstukken die met informatica te maken hebben, niet alleen computersystemen. Dus dat is ook geen optie. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 dec 2025 05:29 (CET)
::@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik dacht ondertussen ook nog om die pagina onder [[Gebruiker:Mattias.Campe]] onder te brengen, maar jouw voorstel lijkt me beter. Bedoel je dan iets à la [[Leergang Computersystemen voor school X]]? Of is iets à la [[Portaal:Leergang Computersystemen voor school X]] beter? [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 5 dec 2025 18:40 (CET)
:::Dat mag je wat mij betreft zelf bepalen. Misschien dat [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] daar nog iedeeën over heeft? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 05:11 (CET)
::::Eigenlijk alleen dat het geen &quot;Portaal&quot; moet zijn, verder prima plan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 09:42 (CET)
:::::Ok, perfect. Ik denk te gaan voor [[CoSy in AD en ICW]], met als starttekst &quot;CoSy is de vakcode die typisch wordt gebruikt voor het vak computersystemen in de richtingen 'Applicatie- en Databeheer' (AD) en 'Informatica- en Communicatiewetenschappen' (ICW). Deze pagina toont een overzicht naar deelonderwerpen op het gebied van computersystemen zoals hardware, netwerken, besturingssystemen, ... etc etc&quot; [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 6 dec 2025 14:00 (CET)
::::::De vraag is nog hoe deze nieuwe pagina wordt ingebed in de structuur van Wikibooks. 
::::::* Welke categorie kan hij krijgen? Vragen voor [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]]: 
::::::# Weet jij of er al soortgelijke pagina's zijn? 
::::::# Is hiervoor een nieuwe categorie nodig, bijvoorbeeld [[:Categorie:Leergang]] (met een goede beschrijving)?
::::::* Vraag voor Mattias.Campe:
::::::# Waar wil je de link naar deze pagina plaatsen, zodat leerlingen hem gemakkelijk kunnen vinden?
::::::[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 06:52 (CET)

:::::::Op 1 december was het een compleet ''boek'', en als die inhoud wordt gekopiëerd naar [[CoSy in AD en ICW]] is het dat nog steeds (of weer). Met de bekende 3 sjablonen Bi, Boek en Fase komt het vanzelf in de juiste categorieën terecht.
:::::::Ik voorzie alleen een probleem met de pagina's waarnaar gelinkt wordt: die zouden in &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; moeten komen, maar dat kan dus niet (omdat ze al in cat &quot;Computernetwerken voor gevorderden - inhoud&quot; staan). Alleen met [[Netwerkprotocollen]], [[Netwerkbekabeling]] en [[Draadloze communicatie]] (nu redirects) zou het kunnen, maar als dat de enigen zijn kunnen we het beter niet doen. Zal eens nadenken over een nette oplossing... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:35 (CET)
::::::::Even om misverstanden te voorkomen: Ja, [[Computersystemen]] was en is inderdaad een compleet boek, maar de voorpagina weerspiegelde dat tot 4 december niet. Die leek op een inhoudsopgave, maar was dat niet. Het was een overzicht van drie leergangen, waarbij steeds per leergang de toepasselijke onderdelen waren vermeld, niet alleen uit dit boek, maar ook uit andere; enkele onderdelen stonden zelfs bij alle drie de leergangen vermeld. Dus niet de huidige inhoudsopgave zal worden gekopieerd, maar het overzicht dat eerder op de eerste pagina stond. Dus het wordt geen boek, maar een (of meer) overzicht(en) met links naar hoofdstukken uit ''verschillende'' boeken. Ik ben er dan ook geen voorstander van om aan zo'n overzicht de gebruikelijke sjablonen Bi, Boek en Fase toe te kennen, en een &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; ervoor te maken. Het gaat immers niet om een boek. 
::::::::Zie [[Overleg:Besturingssystemen]] voor de drie redirects, wordt nog aan gewerkt. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:16 (CET)

:::::::::O. Lastig hoor, ik overzie het niet helemaal meer. Wel heb ik zojuist de knoop doorgehakt en [[CoSy in AD en ICW]] aangemaakt, met de inhoud van [[Computersystemen]] van 25 okt 2025 14:55 door Mattias.Campe ([https://nl.wikibooks.org/w/index.php?oldid=411268]), waarin de redirects gefixt zijn. @[[User:Mattias.Campe]]: je kunt nu de titel en de inhoud naar wens aanpassen, en hoef je niet te wachten op de uitkomst van de discussie over andere details. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)
::::::::::Bedankt @[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] en @[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] om mee te denken! Voor mij werkt de aangemaakte pagina [[CoSy in AD en ICW]]: 1 pagina die linkt daar de verschillende onderdelen voor &quot;mijn&quot; vak Computersystemen. Die kan ik bezorgen aan mijn leerlingen. Het volledig boek [[Computersystemen]] bezorgen zou niet werken, omdat er voor hen/mij soms te veel instaat, soms te weinig.
::::::::::Een afkorting CoSy is inderdaad geen officiële afkorting: we gebruiken het gewoon in bv. lessenroosters om alels compact te houden: CoSy, GDL, NLD, GES, ... Het begrip 'leergang' is - voor zover ik weet - in Vlaanderen niet gebruikelijk. Dat moest ik even opzoeken :-).  [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:44 (CET)
:::::::::::Een kadertje in [[Computersystemen]] met &quot;Op zoek naar het vak Computersystemen in de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen? Zie [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW.]]&quot; zou wel nog heel handig zijn om die aparte pagina voldoende vindbaar te maken. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:46 (CET)
::::::::::En wat wordt de categorie voor deze pagina (want nu 'zweeft' hij in de ruimte van Wikibooks)? Kennelijk niet &quot;Leergang&quot;, want dat is te onbekend. &quot;Curriculum&quot;, &quot;Leerplan&quot;, &quot;Onderwijsprogramma&quot; of nog iets anders? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 dec 2025 16:35 (CET)

===PS===
:::::::PS Wordt het niet eens tijd voor een pagina [[Termen en afkortingen in de informatica]] oid. ? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:39 (CET)
::::::::Ik vermoed dat de afkortingen die [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] hierboven vermeld, geen algemeen gebruikte afkortingen in de informatica zijn, maar codes die bij hem op school/opleiding worden gebruikt om de vakken aan te geven. En anders kun je terecht bij {{Wp|Lijst van afkortingen in de informatica}}. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:24 (CET)
:::::::::OK, dank je. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)

== [[Portaal:Informatica]] ==
Ik heb de link naar [[Arduino]] er weer bij gezet (onder &quot;Hardware&quot;), die hoort er volgens mij gewoon bij. Is interessant qua hardware, software, randapparatuur, enz. En ja, het ''is'' idd. een mager &quot;boekje&quot;, en ja, ik ga er zsm. mee aan de slag. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 15:44 (CET)

:Deze moet ik over het hoofd hebben gezien, hij heeft ook geen passende categorie (dus als je toch aan de slag gaat ...). En ik ben niet van alle boeken aan de rechterkant op de Wikibooks-hoofdpagina nagegaan of er wellicht een link zou kunnen zijn met Informatica. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 16:12 (CET)

== [[Computersystemen]] /2 ==
Onder &quot;Zie ook&quot; staan twee links naar dezelfde pagina, dat zal toch niet je bedoeling geweest zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 19:40 (CET)

:Nee, dat was zeker niet de bedoeling. Foutje, dank voor het opmerken, is opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 dec 2025 11:26 (CET)

== tbv. [[Informatievoorziening/Informatie]] ==
{{Duo
|inhoud1=[[Afbeelding:RadWiki-Condense-Facts-and-Information-to-Knowledge.png|300px]]
|inhoud2=

&lt;!-- Copy/paste vanaf hier ... --&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
&lt;!-- ... tot hier --&gt;

}}

Mocht je 'm in het Nederlands willen hebben... Alleen nog de woorden op de puntjes te vertalen, daar waag ik me niet aan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 10:45 (CET)

:Dank! Mooi kerstcadeautje. 
:De woorden links heb ik inmiddels vertaald. Is er ook nog een mogelijkheid om de figuur net zo in de tekst te passen als het bestaande bestand en/of hem als bestand in Commons op te nemen? 

&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 1em 0 1em 1em;&quot;&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;beslissing&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;synthese&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;samenvatten&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;analyseren&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;organiseren&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;verzamelen&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
Feiten - Informatie - Kennis
&lt;/div&gt;

--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 11:38 (CET)
::Zoiets? En upload naar commons kan ook, dan moet er nog een stukje code omheen. Maar waarom zou je? Met inline SVG zoals hier ben je veel flexibeler. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 14:29 (CET)
:::Dank! Helemaal goed zo. Ik heb hem geplaatst. Nog fijne dagen gewenst! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 16:47 (CET)
::::Dank je, insgelijks! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 17:08 (CET)

{{Clear both}}
== File:Content curation.png ==
[[Bestand:Content curation.png|thumb|150px]] Zal ik van deze tekening (op [[Informatievoorziening/Contentcuratie]]) de achtergrond ''wit'' maken? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 jan 2026 17:36 (CET)

:Dank voor het aanbod, maar wat mij betreft is hij zo goed. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 jan 2026 04:52 (CET)

== Categorieën ==
Er gaat nu iets niet helemaal goed: in [[:Categorie:Mens en maatschappij]] staan een paar subcats met &quot; - inhoud&quot; in de naam, maar dat is niet de bedoeling. Er horen alleen ''boeken'' (en evt. subcats) in.

Bv. &quot;Inbraakpreventie - inhoud&quot;: het ''boek'' staat in Categorie:Wonen die weer in M&amp;M staat. De cats met &quot; - inhoud&quot; in de titel zijn er alleen om per boek de hoofdstukken te kunnen vinden, en horen alleen in Categorie:Inhoud.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 12:43 (CET)

:Dank! Ik kijk het na en zal het verbeteren. En waar horen die &quot;Inhoud-cats&quot; dan wel thuis? Ik heb het bij alle boek-categorieën gezien. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 12:48 (CET)
::Alleen in de [[:Categorie:Inhoud]] (nu 371, en dat ''zou'' overeen moeten komen met het aantal boeken (412)...). En het komt inderdaad ook in andere categorieën voor. Enfin, zeg maar wiu... – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 13:47 (CET)</text>
      <sha1>hmqbbj5stopp5kdnychghg6qikzai5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432368</id>
      <parentid>432364</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Categorieën 2 */ Reactie</comment>
      <origin>432368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29011" sha1="89xljun72mpjib7sqibdv9tgozrbgbh" xml:space="preserve">[[Overleg gebruiker:JopkeB/Archief|Archief]]

{{Welkom}}--{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 dec 2017 10:12 (CET)

== Moderator? ==
Beste JopkeB,
Allereerst een pluim voor je werk aan het boek [[Economie]]. Wil je overwegen om moderator te worden? Meer informatie vind je op [[Handleiding moderatoren/Wat is een moderator en wat niet]]. Bijkomend voordeel is dat je bewerkingen niet meer afgevinkt hoeven worden als gecontroleerd ;) Omdat er gebleken is dat je een vertrouwd persoon bent zou ik graag zien dat je de moderatoren club versterkt. Als je daar voor voelt zal ik een peiling starten op [[Wikibooks:Aanmelding moderatoren]].
Groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 mrt 2018 21:37 (CET)&lt;br&gt;

Beste Vangelis,&lt;br&gt;
Dank voor je compliment voor het Economie-boek. Ik vind het leuk om er aan te schrijven. Dat is ook gelijk een begin van een antwoord op je vraag of ik moderator wil worden: ik vind het leuk om te schrijven, en om me daar nu op te concentreren, maar moderator is nu een stap te ver. Misschien dat ik er over een paar jaar anders over denk.&lt;br&gt;
Groet, [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 mrt 2018 18:14 (CET)
:OK --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 11 mrt 2018 19:06 (CET)

==Gebruikersrechten==
Hallo, JopkeB. Ik heb je groepslidmaatschap gewijzigd naar &quot;Bevestigde gebruiker&quot;; dat had volgens mij al eerder (en automatisch) moeten gebeuren. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 mei 2023 14:50 (CEST)
:Ik ben er eindelijk achter hoe dat werkt: nieuwe gebruikers krijgen na vier dagen automatisch de status van ''bevestigde gebruiker'', een bureaucraat kan die al ''eerder'' toekennen. Waarmee mijn actie dus zinloos was. Oh, well...  ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 nov 2025 13:46 (CET)

== Categorieën ==
Ik heb zojuist ca. 30 categorieën in de reeks KB-xxx aangemaakt, omdat ze als rode link bij de ''zichtbare'' categorieën op tientallen pagina's stonden. Ze hebben nog geen beschrijving of categorie, dat laat ik liever aan een deskundige over.&amp;nbsp;;-) Om welke het gaat kun je zien op [[:Categorie:Wikibooks:Nog te categoriseren]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 mei 2025 15:36 (CEST)

== Lijsten ==
Van een aantal pagina's vind ik de titel niet erg duidelijk. Hhet onderscheid tussen een recept en een ''lijst'' met recepten of gerechten is niet altijd meteen duidelijk. Ik ben van plan om van pagina's als de tweede de titels te wijzigen in [[Kookboek/Lijst van (XXX)gerechten]], er zijn er een stuk of 10 (?).
Soms is er sprake van ''recepten'', soms ook ''gerecht(en)''; dat denk ik zo te laten, maar wel altijd in het meervoud. Zo zou [[Kookboek/Bijgerecht]] dus [[Kookboek/Lijst van bijgerechten]] worden.
Wat vind jij? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 16:46 (CEST)

:Er zijn verschillende pagina's die inderdaad niet allemaal zo benoemd zijn:
:''Goed herkenbaar:''
:* Categorieën
:* Sjablonen
:''Niet altijd herkenbaar aan de naam:''
:* Recepten
:* Artikelen
:** over ingrediënten, benodigdheden, bereidingstechnieken
:** over soorten gerechten en soorten maaltijden (zoals bijgerechten, maar ook ontbijt, lunch, buffet, etc.)
:** over keukens (kookwijzen)
:En dan ben ik er ongetwijfeld nog een enkeling vergeten. 
:Om paginanamen zo kort mogelijk te houden zou ik hooguit alleen ''(lijst)'' achteraan toevoegen. Dat is herkenbaar genoeg. Maar de vraag is of dat altijd nodig is. Bovendien zijn er gemengde pagina's, waarin een ingrediënt wordt beschreven en onderaan (of ergens anders) een lijst staat met recepten waarin het ingrediënt wordt gebruikt. Of waar eerst een beschrijving en allerlei suggesties worden gegeven en verderop de lijst met recepten staat vermeld. Die twee functies zou ik niet willen scheiden, dan moet je een keer extra klikken en daar zit niemand op te wachten, terwijl het niets toevoegt.
:Over welke 10 pagina's gaat het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 aug 2025 17:26 (CEST)
::Ongeveer de helft van [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=intitle%3A%2Fkookboek%5C%2F..*%28recept%7Cgerecht%29%28en%29%3F%2Fi&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1&amp;ns1=1&amp;ns2=1&amp;ns3=1&amp;ns4=1&amp;ns5=1&amp;ns8=1&amp;ns9=1&amp;ns10=1&amp;ns11=1&amp;ns12=1&amp;ns13=1&amp;ns14=1&amp;ns15=1&amp;ns102=1&amp;ns103=1&amp;ns104=1&amp;ns105=1&amp;ns828=1&amp;ns829=1 deze lijst] (stuk voor stuk te beoordelen!). - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Welke criteria ga je hanteren? Komen alléén pagina's in aanmerking die uitsluitend een lijst bevatten en verder hooguit een korte inleiding, zoals [[Kookboek/Vleesgerecht]], [[Kookboek/Broodrecept]] en [[Kookboek/Groentenrecepten]]? Dat is wat mij betreft OK. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 aug 2025 07:59 (CEST)
:::Dat was het plan. Maar ik vind nu wel veel twijfelgevallen, bv. [[Kookboek/Mascarpone]] en [[Kookboek/Garnaal]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 aug 2025 16:33 (CEST)
::::Deze twee zou ik niet als &quot;lijst&quot; bestempelen, de inleidingen zijn langer met meer informatie, ook over toepassingen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 aug 2025 05:52 (CEST)

== Mijlpaal ==
'''500 recepten''' op [[Kookboek/Recepten]]! Gefeliciteerd, en dank je! :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 16:36 (CEST) &lt;!-- Huzarensalade was nr. 500 --&gt;

:Dank voor de felicitaties, maar die heb ik er lang niet alleen op gezet.
:Hoe tel je dat trouwens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 17:28 (CEST)

::Niet alleen nee, maar je hebt er wel in vrij korte tijd meer aan bijgedragen dan anderen in de laatste pakweg 10 jaar, ik ''zie'' het groeien! :-) &lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;(note to self: even een sjabloontje {{Tl|Blijmee}} maken!  ;-)&lt;/span&gt;
::Dat tellen ''laat'' ik doen: Ctrl+A, Ctrl+C, Ctrl+V in kladblok, opslaan als tekstbestand, C:\temp\find &quot;Kookboek/&quot; /c (in een DOS-box), 3 (andere links) er aftrekken, en klaar. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Dank!
:::Nu maar hopen dat ze ook door anderen worden gevonden. (Er zijn de laatste 10 jaar ook heel veel recepten gratis online verschenen, door professionals als supermarkten en TV-kookprogramma's, maar ook door bloggers.) [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 18:06 (CEST)
Of je gebruikt [[Sjabloon:Count]] (niet opslaan, alleen even in bewerkingsmodus ''kijken'').

&lt;pre&gt;{{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}&lt;/pre&gt;
:geeft {{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}, waarvan 3 niet naar recepten verwijzen. :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 sep 2025 02:28 (CEST)
::En [[Kookboek/Roggebrood]] is nummer &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;600&lt;/span&gt;! {{Smiley||:}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 09:19 (CEST)
:::Alleen is dat geen recept maar een beschrijvingspagina van een ingrediënt ... [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2025 09:54 (CEST)
::::Ach verhip, ik sliep zeker nog... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 13:40 (CEST)

== Kookboeksjablonen ==
{{Tl|Infobox recept}}, {{Tl|Infobox vis}}, {{Tl|Infobox groente}} en {{Tl|Infobox kruid}} ckecken nu ook op ontbrekende afbeeldingen, de hits komen gesorteerd in [[:Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst]]. Heeft vandaag al [[Kookboek/Ansjovis|één hit]] opgeleverd. {{Smiley}} Ik dacht trouwens dat er in die reeks nóg een dergelijk sjabloon was, maar kan 'm niet vinden; weet jij dat misschien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 aug 2025 14:58 (CEST)

:Ik ken alleen de sjablonen in [[:Categorie:Sjablonen kookboek]] (waar ook deze vier staan), meer niet. Voor bijvoorbeeld fruit, vlees en graan bestaan ze niet, voor zover ik weet.
:Overigens is het wel geweldig, zo'n categorie. Dank! Een aantal heb ik al opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 aug 2025 15:19 (CEST)

== [[:Categorie:Ingrediënt]] ==
Van een aantal ondercategorieën heb ik de namen vereenvoudigd, dus cats als Kookboek/X, Ingrediënt/Y en Kookboek/Ingrediënt/Z heten nu gewoon X, Y en Z. De redirects staan er voorlopig nog, ze zijn dus altijd terug te vinden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2025 23:02 (CEST)

:Dank! Dat versimpelt het één-en-ander. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2025 06:00 (CEST)

== Maïssoep ==
Leuk dat je een nieuwe (ge'crop'te) versie van mijn maïssoepfoto hebt gemaakt! Heb je de soep al gegeten? [[Gebruiker:Laurier|&lt;span style=&quot;color: deeppink;&quot;&gt;'''Laurier'''&lt;/span&gt;]] ([[Overleg_gebruiker:Laurier#top|Overleg]]) 11 okt 2025 16:33 (CEST)

:Dank voor het wisselen van de foto. Nee, ik heb de soep nog niet geprobeerd. Ik had de gecropte versie nodig voor een nieuw dagmenu. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 16:57 (CEST)

::Ik heb de foto weer verwijderd van [[Kookboek/Maïssoep]]; hij is veel te donker, en dat had ik al opgelost... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:24 (CEST)
:::Dank had ik niet gezien. Ik heb in het cropped bestand een nieuwe versie ge-update, die lichter is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 17:34 (CEST)
::::Ja, mooi! Ik zal eens zien of {{Tl|Afbeelding}} ook bruikbaar is in de dagmenusjablonen, dat zou een boel werk schelen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:39 (CEST)
:::::Persoonlijk zou ik eerder een foto van Commons aanpassen en daar weer uploaden, dan hier met veel gepriegel de juiste instellingen proberen te vinden. Het voordeel is dan bovendien dat ook anderen, op andere projecten, de aangepaste foto kunnen hergebruiken. 
:::::Rotatie kun je ook op Commons aanvragen. De rest kan met een eenvoudig fotoprogramma worden uitgevoerd. Foto's die hetzelfde formaat hebben behouden (zoals alleen andere belichting of recht zetten) kunnen in hetzelfde bestand worden ge-upload, waardoor de oude foto wordt overschreven (maar een oude versie is altijd nog terug te halen). Cropped foto's krijgen een nieuw bestand en over-en-weer links met het originele bestand. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 okt 2025 04:18 (CEST)
::::::Het ding is inderdaad niet bepaald gebruiksvriendelijk; de UI is ontstaan als afspiegeling van de techniek, en ik ben al een tijdje van plan dat te verbeteren. Daar besteed ik liever wat meer tijd aan dan aan het ingewikkelde gedoe op commons, met bovendien het eeuwige gezeur over licenties (zelfs met ''eigen werk''), en het risico dat je werk meteen danwel later om onduidelijke redenen verwijderd wordt.
::::::Het kan dagen of weken duren voordat een verzoek gehonoreerd wordt, er zijn lange wachtlijsten. Vervolgens krijg je ruzie met de maker van de foto, of iemand anders die het beter denkt te weten... Of je cropt een foto en je werk wordt &quot;verbeterd&quot; onder het motto dat het &quot;lossless&quot; moet gebeuren, maar er blijft ondertussen wel de helft van de dikke zwarte rand zitten... Nee, ik doe dat liefst zo weinig als mogelijk.
::::::En: ondanks alle &quot;gepriegel&quot; denk ik, met deze sjabloon, in de helft van de tijd klaar te zijn. ;-p - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 okt 2025 01:52 (CEST)
:::::::Dank, kennelijk heb je slechtere ervaringen met Commons dan ik. Prima om twee methoden te hebben. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 13 okt 2025 05:06 (CEST)

== En dat is 366! {{Smiley}} ==
Gefeliciteerd, en dank je! Geweldig dat je deze grote klus hebt aangepakt; het ziet er nu aan alle kanten goed uit! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 okt 2025 13:01 (CEST)

:Graag gedaan en dank voor het compliment. Het was leuk om te doen. Maar nu ben ik ook wel blij dat dit project is afgerond. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2025 08:12 (CEST)

== &lt;s&gt;||||&lt;/s&gt; ==
Gaaf idee! {{Smiley}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2025 21:05 (CEST)

:Niet zelf verzonnen hoor, gewoon overgenomen ivm uitfaseren [[Basiswiskunde]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2025 07:26 (CEST)
::Het zou nu kunnen dmv. [[Wikibooks:Lerarenkamer#Nieuw:_SVG|SVG]], heb je dat gezien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== &quot;File:&quot; -&gt; &quot;Bestand:&quot; ==
Niet doen, is onbelangrijk en dus zonde van de moeite. Mijn script doet het automatisch als ik een pagina bewerk, anders zou ik het ook niet doen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:36 (CET)

:OK, dank voor het doorgeven. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== Tip: Sjabloon:Waarheidstabel ==
{{Sjabloon:Waarheidstabel|and}}

&lt;del&gt;Nog niet af, maar wel al bruikbaar.&lt;/del&gt; Zie ook [[:Categorie:Sjablonen scripting/boolean]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 dec 2025 14:22 (CET)

:Beste Erik, ongetwijfeld dank. Maar ik vraag me af wat ik ermee kan/moet. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 dec 2025 14:46 (CET)
::Ik zag dat je bezig was met [[Basiskennis_informatica/Logica#Basisschakelingen]], en dat triggerde mij om een oud idee weer eens op te pakken, vandaar. Als het lukt hebben we straks een sjabloon dat ook de WT maakt voor ''samengestelde'' schakelingen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 dec 2025 19:05 (CET)
:::Duidelijk. Ik was alleen maar nieuwsgierig naar waar deze Logica over gaat en zag toen dat de onderste helft nog helemaal leeg was. Dus ik heb alleen Beginnetje toegevoegd. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 dec 2025 06:19 (CET)

== Computersystemen ==
@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik zag dat je wijzigingen deed aan [[Computersystemen|Computersystemen - Wikibooks]]. Zou ik deze a.u.b. mogen terugdraaien?.De structuur die ik maakte is nl. heel belangrijk voor mijn leerlingen. Anders zien ze niet goed wat voor hen is bedoeld. Bedankt om dit te overwegen. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 4 dec 2025 19:37 (CET)

:Kun je niet een aparte pagina maken met alleen de onderdelen die voor de leerlingen zijn bedoeld? (Dat is een kwestie van op Geschiedenis klikken, de versie van 1-12-2025 aanklikken of een eerdere, dan met de rechtermuisknop op Bewerken klikken en met kopiëren en plakken in een nieuwe pagina opnemen, met een zelfgekozen naam, bijvoorbeeld &quot;Leergang Computersystemen voor school X&quot;). Zo'n pagina kan met een link op het intranet van de school worden gezet of hier op Wikibooks met een link op een pagina die voor de leerlingen handig is. 
:[[Computersystemen]] is een boek met vele hoofdstukken, die een inhoudsopgave nodig had. Die heb ik nu gemaakt en op de voorpagina gezet, zoals gebruikelijk is binnen Wikibooks. Als er een andere logischer volgorde is (ook voor anderen dan je leerlingen), dan houd ik me aanbevolen, zolang elk hoofdstuk maar precies één keer wordt vermeld. 
:[[Portaal:Informatica]] wordt het algemene portaal voor alle boeken en hoofdstukken die met informatica te maken hebben, niet alleen computersystemen. Dus dat is ook geen optie. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 dec 2025 05:29 (CET)
::@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik dacht ondertussen ook nog om die pagina onder [[Gebruiker:Mattias.Campe]] onder te brengen, maar jouw voorstel lijkt me beter. Bedoel je dan iets à la [[Leergang Computersystemen voor school X]]? Of is iets à la [[Portaal:Leergang Computersystemen voor school X]] beter? [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 5 dec 2025 18:40 (CET)
:::Dat mag je wat mij betreft zelf bepalen. Misschien dat [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] daar nog iedeeën over heeft? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 05:11 (CET)
::::Eigenlijk alleen dat het geen &quot;Portaal&quot; moet zijn, verder prima plan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 09:42 (CET)
:::::Ok, perfect. Ik denk te gaan voor [[CoSy in AD en ICW]], met als starttekst &quot;CoSy is de vakcode die typisch wordt gebruikt voor het vak computersystemen in de richtingen 'Applicatie- en Databeheer' (AD) en 'Informatica- en Communicatiewetenschappen' (ICW). Deze pagina toont een overzicht naar deelonderwerpen op het gebied van computersystemen zoals hardware, netwerken, besturingssystemen, ... etc etc&quot; [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 6 dec 2025 14:00 (CET)
::::::De vraag is nog hoe deze nieuwe pagina wordt ingebed in de structuur van Wikibooks. 
::::::* Welke categorie kan hij krijgen? Vragen voor [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]]: 
::::::# Weet jij of er al soortgelijke pagina's zijn? 
::::::# Is hiervoor een nieuwe categorie nodig, bijvoorbeeld [[:Categorie:Leergang]] (met een goede beschrijving)?
::::::* Vraag voor Mattias.Campe:
::::::# Waar wil je de link naar deze pagina plaatsen, zodat leerlingen hem gemakkelijk kunnen vinden?
::::::[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 06:52 (CET)

:::::::Op 1 december was het een compleet ''boek'', en als die inhoud wordt gekopiëerd naar [[CoSy in AD en ICW]] is het dat nog steeds (of weer). Met de bekende 3 sjablonen Bi, Boek en Fase komt het vanzelf in de juiste categorieën terecht.
:::::::Ik voorzie alleen een probleem met de pagina's waarnaar gelinkt wordt: die zouden in &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; moeten komen, maar dat kan dus niet (omdat ze al in cat &quot;Computernetwerken voor gevorderden - inhoud&quot; staan). Alleen met [[Netwerkprotocollen]], [[Netwerkbekabeling]] en [[Draadloze communicatie]] (nu redirects) zou het kunnen, maar als dat de enigen zijn kunnen we het beter niet doen. Zal eens nadenken over een nette oplossing... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:35 (CET)
::::::::Even om misverstanden te voorkomen: Ja, [[Computersystemen]] was en is inderdaad een compleet boek, maar de voorpagina weerspiegelde dat tot 4 december niet. Die leek op een inhoudsopgave, maar was dat niet. Het was een overzicht van drie leergangen, waarbij steeds per leergang de toepasselijke onderdelen waren vermeld, niet alleen uit dit boek, maar ook uit andere; enkele onderdelen stonden zelfs bij alle drie de leergangen vermeld. Dus niet de huidige inhoudsopgave zal worden gekopieerd, maar het overzicht dat eerder op de eerste pagina stond. Dus het wordt geen boek, maar een (of meer) overzicht(en) met links naar hoofdstukken uit ''verschillende'' boeken. Ik ben er dan ook geen voorstander van om aan zo'n overzicht de gebruikelijke sjablonen Bi, Boek en Fase toe te kennen, en een &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; ervoor te maken. Het gaat immers niet om een boek. 
::::::::Zie [[Overleg:Besturingssystemen]] voor de drie redirects, wordt nog aan gewerkt. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:16 (CET)

:::::::::O. Lastig hoor, ik overzie het niet helemaal meer. Wel heb ik zojuist de knoop doorgehakt en [[CoSy in AD en ICW]] aangemaakt, met de inhoud van [[Computersystemen]] van 25 okt 2025 14:55 door Mattias.Campe ([https://nl.wikibooks.org/w/index.php?oldid=411268]), waarin de redirects gefixt zijn. @[[User:Mattias.Campe]]: je kunt nu de titel en de inhoud naar wens aanpassen, en hoef je niet te wachten op de uitkomst van de discussie over andere details. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)
::::::::::Bedankt @[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] en @[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] om mee te denken! Voor mij werkt de aangemaakte pagina [[CoSy in AD en ICW]]: 1 pagina die linkt daar de verschillende onderdelen voor &quot;mijn&quot; vak Computersystemen. Die kan ik bezorgen aan mijn leerlingen. Het volledig boek [[Computersystemen]] bezorgen zou niet werken, omdat er voor hen/mij soms te veel instaat, soms te weinig.
::::::::::Een afkorting CoSy is inderdaad geen officiële afkorting: we gebruiken het gewoon in bv. lessenroosters om alels compact te houden: CoSy, GDL, NLD, GES, ... Het begrip 'leergang' is - voor zover ik weet - in Vlaanderen niet gebruikelijk. Dat moest ik even opzoeken :-).  [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:44 (CET)
:::::::::::Een kadertje in [[Computersystemen]] met &quot;Op zoek naar het vak Computersystemen in de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen? Zie [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW.]]&quot; zou wel nog heel handig zijn om die aparte pagina voldoende vindbaar te maken. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:46 (CET)
::::::::::En wat wordt de categorie voor deze pagina (want nu 'zweeft' hij in de ruimte van Wikibooks)? Kennelijk niet &quot;Leergang&quot;, want dat is te onbekend. &quot;Curriculum&quot;, &quot;Leerplan&quot;, &quot;Onderwijsprogramma&quot; of nog iets anders? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 dec 2025 16:35 (CET)

===PS===
:::::::PS Wordt het niet eens tijd voor een pagina [[Termen en afkortingen in de informatica]] oid. ? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:39 (CET)
::::::::Ik vermoed dat de afkortingen die [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] hierboven vermeld, geen algemeen gebruikte afkortingen in de informatica zijn, maar codes die bij hem op school/opleiding worden gebruikt om de vakken aan te geven. En anders kun je terecht bij {{Wp|Lijst van afkortingen in de informatica}}. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:24 (CET)
:::::::::OK, dank je. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)

== [[Portaal:Informatica]] ==
Ik heb de link naar [[Arduino]] er weer bij gezet (onder &quot;Hardware&quot;), die hoort er volgens mij gewoon bij. Is interessant qua hardware, software, randapparatuur, enz. En ja, het ''is'' idd. een mager &quot;boekje&quot;, en ja, ik ga er zsm. mee aan de slag. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 15:44 (CET)

:Deze moet ik over het hoofd hebben gezien, hij heeft ook geen passende categorie (dus als je toch aan de slag gaat ...). En ik ben niet van alle boeken aan de rechterkant op de Wikibooks-hoofdpagina nagegaan of er wellicht een link zou kunnen zijn met Informatica. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 16:12 (CET)

== [[Computersystemen]] /2 ==
Onder &quot;Zie ook&quot; staan twee links naar dezelfde pagina, dat zal toch niet je bedoeling geweest zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 19:40 (CET)

:Nee, dat was zeker niet de bedoeling. Foutje, dank voor het opmerken, is opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 dec 2025 11:26 (CET)

== tbv. [[Informatievoorziening/Informatie]] ==
{{Duo
|inhoud1=[[Afbeelding:RadWiki-Condense-Facts-and-Information-to-Knowledge.png|300px]]
|inhoud2=

&lt;!-- Copy/paste vanaf hier ... --&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
&lt;!-- ... tot hier --&gt;

}}

Mocht je 'm in het Nederlands willen hebben... Alleen nog de woorden op de puntjes te vertalen, daar waag ik me niet aan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 10:45 (CET)

:Dank! Mooi kerstcadeautje. 
:De woorden links heb ik inmiddels vertaald. Is er ook nog een mogelijkheid om de figuur net zo in de tekst te passen als het bestaande bestand en/of hem als bestand in Commons op te nemen? 

&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 1em 0 1em 1em;&quot;&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;beslissing&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;synthese&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;samenvatten&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;analyseren&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;organiseren&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;verzamelen&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
Feiten - Informatie - Kennis
&lt;/div&gt;

--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 11:38 (CET)
::Zoiets? En upload naar commons kan ook, dan moet er nog een stukje code omheen. Maar waarom zou je? Met inline SVG zoals hier ben je veel flexibeler. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 14:29 (CET)
:::Dank! Helemaal goed zo. Ik heb hem geplaatst. Nog fijne dagen gewenst! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 16:47 (CET)
::::Dank je, insgelijks! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 17:08 (CET)

{{Clear both}}
== File:Content curation.png ==
[[Bestand:Content curation.png|thumb|150px]] Zal ik van deze tekening (op [[Informatievoorziening/Contentcuratie]]) de achtergrond ''wit'' maken? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 jan 2026 17:36 (CET)

:Dank voor het aanbod, maar wat mij betreft is hij zo goed. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 jan 2026 04:52 (CET)

== Categorieën ==
Er gaat nu iets niet helemaal goed: in [[:Categorie:Mens en maatschappij]] staan een paar subcats met &quot; - inhoud&quot; in de naam, maar dat is niet de bedoeling. Er horen alleen ''boeken'' (en evt. subcats) in.

Bv. &quot;Inbraakpreventie - inhoud&quot;: het ''boek'' staat in Categorie:Wonen die weer in M&amp;M staat. De cats met &quot; - inhoud&quot; in de titel zijn er alleen om per boek de hoofdstukken te kunnen vinden, en horen alleen in Categorie:Inhoud.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 12:43 (CET)

:Dank! Ik kijk het na en zal het verbeteren. En waar horen die &quot;Inhoud-cats&quot; dan wel thuis? Ik heb het bij alle boek-categorieën gezien. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 12:48 (CET)
::Alleen in de [[:Categorie:Inhoud]] (nu 371, en dat ''zou'' overeen moeten komen met het aantal boeken (412)...). En het komt inderdaad ook in andere categorieën voor. Enfin, zeg maar wiu... – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 13:47 (CET)
:::1) Ik heb het op mijn To do list gezet.
:::2) Blijft het kruimelpad (zie [[Sjabloon:Boekcat]]) wel het hele huidige pad aangeven, dus inclusief in dit geval &quot;[[:Categorie:Alles|Alles]] → [[:Categorie:Boek|Boek]] → [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] → [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] → [[:Categorie:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] → [Titel Inhoud-cat]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 15:09 (CET)</text>
      <sha1>89xljun72mpjib7sqibdv9tgozrbgbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432389</id>
      <parentid>432368</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T23:37:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Categorieën */</comment>
      <origin>432389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29246" sha1="in6fv014kpb8g491x7xeb6msudj2gn9" xml:space="preserve">[[Overleg gebruiker:JopkeB/Archief|Archief]]

{{Welkom}}--{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 dec 2017 10:12 (CET)

== Moderator? ==
Beste JopkeB,
Allereerst een pluim voor je werk aan het boek [[Economie]]. Wil je overwegen om moderator te worden? Meer informatie vind je op [[Handleiding moderatoren/Wat is een moderator en wat niet]]. Bijkomend voordeel is dat je bewerkingen niet meer afgevinkt hoeven worden als gecontroleerd ;) Omdat er gebleken is dat je een vertrouwd persoon bent zou ik graag zien dat je de moderatoren club versterkt. Als je daar voor voelt zal ik een peiling starten op [[Wikibooks:Aanmelding moderatoren]].
Groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 mrt 2018 21:37 (CET)&lt;br&gt;

Beste Vangelis,&lt;br&gt;
Dank voor je compliment voor het Economie-boek. Ik vind het leuk om er aan te schrijven. Dat is ook gelijk een begin van een antwoord op je vraag of ik moderator wil worden: ik vind het leuk om te schrijven, en om me daar nu op te concentreren, maar moderator is nu een stap te ver. Misschien dat ik er over een paar jaar anders over denk.&lt;br&gt;
Groet, [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 mrt 2018 18:14 (CET)
:OK --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 11 mrt 2018 19:06 (CET)

==Gebruikersrechten==
Hallo, JopkeB. Ik heb je groepslidmaatschap gewijzigd naar &quot;Bevestigde gebruiker&quot;; dat had volgens mij al eerder (en automatisch) moeten gebeuren. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 mei 2023 14:50 (CEST)
:Ik ben er eindelijk achter hoe dat werkt: nieuwe gebruikers krijgen na vier dagen automatisch de status van ''bevestigde gebruiker'', een bureaucraat kan die al ''eerder'' toekennen. Waarmee mijn actie dus zinloos was. Oh, well...  ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 nov 2025 13:46 (CET)

== Categorieën ==
Ik heb zojuist ca. 30 categorieën in de reeks KB-xxx aangemaakt, omdat ze als rode link bij de ''zichtbare'' categorieën op tientallen pagina's stonden. Ze hebben nog geen beschrijving of categorie, dat laat ik liever aan een deskundige over.&amp;nbsp;;-) Om welke het gaat kun je zien op [[:Categorie:Wikibooks:Nog te categoriseren]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 mei 2025 15:36 (CEST)

== Lijsten ==
Van een aantal pagina's vind ik de titel niet erg duidelijk. Hhet onderscheid tussen een recept en een ''lijst'' met recepten of gerechten is niet altijd meteen duidelijk. Ik ben van plan om van pagina's als de tweede de titels te wijzigen in [[Kookboek/Lijst van (XXX)gerechten]], er zijn er een stuk of 10 (?).
Soms is er sprake van ''recepten'', soms ook ''gerecht(en)''; dat denk ik zo te laten, maar wel altijd in het meervoud. Zo zou [[Kookboek/Bijgerecht]] dus [[Kookboek/Lijst van bijgerechten]] worden.
Wat vind jij? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 16:46 (CEST)

:Er zijn verschillende pagina's die inderdaad niet allemaal zo benoemd zijn:
:''Goed herkenbaar:''
:* Categorieën
:* Sjablonen
:''Niet altijd herkenbaar aan de naam:''
:* Recepten
:* Artikelen
:** over ingrediënten, benodigdheden, bereidingstechnieken
:** over soorten gerechten en soorten maaltijden (zoals bijgerechten, maar ook ontbijt, lunch, buffet, etc.)
:** over keukens (kookwijzen)
:En dan ben ik er ongetwijfeld nog een enkeling vergeten. 
:Om paginanamen zo kort mogelijk te houden zou ik hooguit alleen ''(lijst)'' achteraan toevoegen. Dat is herkenbaar genoeg. Maar de vraag is of dat altijd nodig is. Bovendien zijn er gemengde pagina's, waarin een ingrediënt wordt beschreven en onderaan (of ergens anders) een lijst staat met recepten waarin het ingrediënt wordt gebruikt. Of waar eerst een beschrijving en allerlei suggesties worden gegeven en verderop de lijst met recepten staat vermeld. Die twee functies zou ik niet willen scheiden, dan moet je een keer extra klikken en daar zit niemand op te wachten, terwijl het niets toevoegt.
:Over welke 10 pagina's gaat het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 aug 2025 17:26 (CEST)
::Ongeveer de helft van [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=intitle%3A%2Fkookboek%5C%2F..*%28recept%7Cgerecht%29%28en%29%3F%2Fi&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1&amp;ns1=1&amp;ns2=1&amp;ns3=1&amp;ns4=1&amp;ns5=1&amp;ns8=1&amp;ns9=1&amp;ns10=1&amp;ns11=1&amp;ns12=1&amp;ns13=1&amp;ns14=1&amp;ns15=1&amp;ns102=1&amp;ns103=1&amp;ns104=1&amp;ns105=1&amp;ns828=1&amp;ns829=1 deze lijst] (stuk voor stuk te beoordelen!). - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Welke criteria ga je hanteren? Komen alléén pagina's in aanmerking die uitsluitend een lijst bevatten en verder hooguit een korte inleiding, zoals [[Kookboek/Vleesgerecht]], [[Kookboek/Broodrecept]] en [[Kookboek/Groentenrecepten]]? Dat is wat mij betreft OK. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 aug 2025 07:59 (CEST)
:::Dat was het plan. Maar ik vind nu wel veel twijfelgevallen, bv. [[Kookboek/Mascarpone]] en [[Kookboek/Garnaal]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 aug 2025 16:33 (CEST)
::::Deze twee zou ik niet als &quot;lijst&quot; bestempelen, de inleidingen zijn langer met meer informatie, ook over toepassingen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 aug 2025 05:52 (CEST)

== Mijlpaal ==
'''500 recepten''' op [[Kookboek/Recepten]]! Gefeliciteerd, en dank je! :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 16:36 (CEST) &lt;!-- Huzarensalade was nr. 500 --&gt;

:Dank voor de felicitaties, maar die heb ik er lang niet alleen op gezet.
:Hoe tel je dat trouwens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 17:28 (CEST)

::Niet alleen nee, maar je hebt er wel in vrij korte tijd meer aan bijgedragen dan anderen in de laatste pakweg 10 jaar, ik ''zie'' het groeien! :-) &lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;(note to self: even een sjabloontje {{Tl|Blijmee}} maken!  ;-)&lt;/span&gt;
::Dat tellen ''laat'' ik doen: Ctrl+A, Ctrl+C, Ctrl+V in kladblok, opslaan als tekstbestand, C:\temp\find &quot;Kookboek/&quot; /c (in een DOS-box), 3 (andere links) er aftrekken, en klaar. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Dank!
:::Nu maar hopen dat ze ook door anderen worden gevonden. (Er zijn de laatste 10 jaar ook heel veel recepten gratis online verschenen, door professionals als supermarkten en TV-kookprogramma's, maar ook door bloggers.) [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 18:06 (CEST)
Of je gebruikt [[Sjabloon:Count]] (niet opslaan, alleen even in bewerkingsmodus ''kijken'').

&lt;pre&gt;{{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}&lt;/pre&gt;
:geeft {{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}, waarvan 3 niet naar recepten verwijzen. :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 sep 2025 02:28 (CEST)
::En [[Kookboek/Roggebrood]] is nummer &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;600&lt;/span&gt;! {{Smiley||:}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 09:19 (CEST)
:::Alleen is dat geen recept maar een beschrijvingspagina van een ingrediënt ... [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2025 09:54 (CEST)
::::Ach verhip, ik sliep zeker nog... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 13:40 (CEST)

== Kookboeksjablonen ==
{{Tl|Infobox recept}}, {{Tl|Infobox vis}}, {{Tl|Infobox groente}} en {{Tl|Infobox kruid}} ckecken nu ook op ontbrekende afbeeldingen, de hits komen gesorteerd in [[:Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst]]. Heeft vandaag al [[Kookboek/Ansjovis|één hit]] opgeleverd. {{Smiley}} Ik dacht trouwens dat er in die reeks nóg een dergelijk sjabloon was, maar kan 'm niet vinden; weet jij dat misschien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 aug 2025 14:58 (CEST)

:Ik ken alleen de sjablonen in [[:Categorie:Sjablonen kookboek]] (waar ook deze vier staan), meer niet. Voor bijvoorbeeld fruit, vlees en graan bestaan ze niet, voor zover ik weet.
:Overigens is het wel geweldig, zo'n categorie. Dank! Een aantal heb ik al opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 aug 2025 15:19 (CEST)

== [[:Categorie:Ingrediënt]] ==
Van een aantal ondercategorieën heb ik de namen vereenvoudigd, dus cats als Kookboek/X, Ingrediënt/Y en Kookboek/Ingrediënt/Z heten nu gewoon X, Y en Z. De redirects staan er voorlopig nog, ze zijn dus altijd terug te vinden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2025 23:02 (CEST)

:Dank! Dat versimpelt het één-en-ander. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2025 06:00 (CEST)

== Maïssoep ==
Leuk dat je een nieuwe (ge'crop'te) versie van mijn maïssoepfoto hebt gemaakt! Heb je de soep al gegeten? [[Gebruiker:Laurier|&lt;span style=&quot;color: deeppink;&quot;&gt;'''Laurier'''&lt;/span&gt;]] ([[Overleg_gebruiker:Laurier#top|Overleg]]) 11 okt 2025 16:33 (CEST)

:Dank voor het wisselen van de foto. Nee, ik heb de soep nog niet geprobeerd. Ik had de gecropte versie nodig voor een nieuw dagmenu. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 16:57 (CEST)

::Ik heb de foto weer verwijderd van [[Kookboek/Maïssoep]]; hij is veel te donker, en dat had ik al opgelost... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:24 (CEST)
:::Dank had ik niet gezien. Ik heb in het cropped bestand een nieuwe versie ge-update, die lichter is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 17:34 (CEST)
::::Ja, mooi! Ik zal eens zien of {{Tl|Afbeelding}} ook bruikbaar is in de dagmenusjablonen, dat zou een boel werk schelen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:39 (CEST)
:::::Persoonlijk zou ik eerder een foto van Commons aanpassen en daar weer uploaden, dan hier met veel gepriegel de juiste instellingen proberen te vinden. Het voordeel is dan bovendien dat ook anderen, op andere projecten, de aangepaste foto kunnen hergebruiken. 
:::::Rotatie kun je ook op Commons aanvragen. De rest kan met een eenvoudig fotoprogramma worden uitgevoerd. Foto's die hetzelfde formaat hebben behouden (zoals alleen andere belichting of recht zetten) kunnen in hetzelfde bestand worden ge-upload, waardoor de oude foto wordt overschreven (maar een oude versie is altijd nog terug te halen). Cropped foto's krijgen een nieuw bestand en over-en-weer links met het originele bestand. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 okt 2025 04:18 (CEST)
::::::Het ding is inderdaad niet bepaald gebruiksvriendelijk; de UI is ontstaan als afspiegeling van de techniek, en ik ben al een tijdje van plan dat te verbeteren. Daar besteed ik liever wat meer tijd aan dan aan het ingewikkelde gedoe op commons, met bovendien het eeuwige gezeur over licenties (zelfs met ''eigen werk''), en het risico dat je werk meteen danwel later om onduidelijke redenen verwijderd wordt.
::::::Het kan dagen of weken duren voordat een verzoek gehonoreerd wordt, er zijn lange wachtlijsten. Vervolgens krijg je ruzie met de maker van de foto, of iemand anders die het beter denkt te weten... Of je cropt een foto en je werk wordt &quot;verbeterd&quot; onder het motto dat het &quot;lossless&quot; moet gebeuren, maar er blijft ondertussen wel de helft van de dikke zwarte rand zitten... Nee, ik doe dat liefst zo weinig als mogelijk.
::::::En: ondanks alle &quot;gepriegel&quot; denk ik, met deze sjabloon, in de helft van de tijd klaar te zijn. ;-p - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 okt 2025 01:52 (CEST)
:::::::Dank, kennelijk heb je slechtere ervaringen met Commons dan ik. Prima om twee methoden te hebben. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 13 okt 2025 05:06 (CEST)

== En dat is 366! {{Smiley}} ==
Gefeliciteerd, en dank je! Geweldig dat je deze grote klus hebt aangepakt; het ziet er nu aan alle kanten goed uit! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 okt 2025 13:01 (CEST)

:Graag gedaan en dank voor het compliment. Het was leuk om te doen. Maar nu ben ik ook wel blij dat dit project is afgerond. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2025 08:12 (CEST)

== &lt;s&gt;||||&lt;/s&gt; ==
Gaaf idee! {{Smiley}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2025 21:05 (CEST)

:Niet zelf verzonnen hoor, gewoon overgenomen ivm uitfaseren [[Basiswiskunde]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2025 07:26 (CEST)
::Het zou nu kunnen dmv. [[Wikibooks:Lerarenkamer#Nieuw:_SVG|SVG]], heb je dat gezien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== &quot;File:&quot; -&gt; &quot;Bestand:&quot; ==
Niet doen, is onbelangrijk en dus zonde van de moeite. Mijn script doet het automatisch als ik een pagina bewerk, anders zou ik het ook niet doen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:36 (CET)

:OK, dank voor het doorgeven. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== Tip: Sjabloon:Waarheidstabel ==
{{Sjabloon:Waarheidstabel|and}}

&lt;del&gt;Nog niet af, maar wel al bruikbaar.&lt;/del&gt; Zie ook [[:Categorie:Sjablonen scripting/boolean]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 dec 2025 14:22 (CET)

:Beste Erik, ongetwijfeld dank. Maar ik vraag me af wat ik ermee kan/moet. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 dec 2025 14:46 (CET)
::Ik zag dat je bezig was met [[Basiskennis_informatica/Logica#Basisschakelingen]], en dat triggerde mij om een oud idee weer eens op te pakken, vandaar. Als het lukt hebben we straks een sjabloon dat ook de WT maakt voor ''samengestelde'' schakelingen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 dec 2025 19:05 (CET)
:::Duidelijk. Ik was alleen maar nieuwsgierig naar waar deze Logica over gaat en zag toen dat de onderste helft nog helemaal leeg was. Dus ik heb alleen Beginnetje toegevoegd. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 dec 2025 06:19 (CET)

== Computersystemen ==
@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik zag dat je wijzigingen deed aan [[Computersystemen|Computersystemen - Wikibooks]]. Zou ik deze a.u.b. mogen terugdraaien?.De structuur die ik maakte is nl. heel belangrijk voor mijn leerlingen. Anders zien ze niet goed wat voor hen is bedoeld. Bedankt om dit te overwegen. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 4 dec 2025 19:37 (CET)

:Kun je niet een aparte pagina maken met alleen de onderdelen die voor de leerlingen zijn bedoeld? (Dat is een kwestie van op Geschiedenis klikken, de versie van 1-12-2025 aanklikken of een eerdere, dan met de rechtermuisknop op Bewerken klikken en met kopiëren en plakken in een nieuwe pagina opnemen, met een zelfgekozen naam, bijvoorbeeld &quot;Leergang Computersystemen voor school X&quot;). Zo'n pagina kan met een link op het intranet van de school worden gezet of hier op Wikibooks met een link op een pagina die voor de leerlingen handig is. 
:[[Computersystemen]] is een boek met vele hoofdstukken, die een inhoudsopgave nodig had. Die heb ik nu gemaakt en op de voorpagina gezet, zoals gebruikelijk is binnen Wikibooks. Als er een andere logischer volgorde is (ook voor anderen dan je leerlingen), dan houd ik me aanbevolen, zolang elk hoofdstuk maar precies één keer wordt vermeld. 
:[[Portaal:Informatica]] wordt het algemene portaal voor alle boeken en hoofdstukken die met informatica te maken hebben, niet alleen computersystemen. Dus dat is ook geen optie. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 dec 2025 05:29 (CET)
::@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik dacht ondertussen ook nog om die pagina onder [[Gebruiker:Mattias.Campe]] onder te brengen, maar jouw voorstel lijkt me beter. Bedoel je dan iets à la [[Leergang Computersystemen voor school X]]? Of is iets à la [[Portaal:Leergang Computersystemen voor school X]] beter? [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 5 dec 2025 18:40 (CET)
:::Dat mag je wat mij betreft zelf bepalen. Misschien dat [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] daar nog iedeeën over heeft? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 05:11 (CET)
::::Eigenlijk alleen dat het geen &quot;Portaal&quot; moet zijn, verder prima plan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 09:42 (CET)
:::::Ok, perfect. Ik denk te gaan voor [[CoSy in AD en ICW]], met als starttekst &quot;CoSy is de vakcode die typisch wordt gebruikt voor het vak computersystemen in de richtingen 'Applicatie- en Databeheer' (AD) en 'Informatica- en Communicatiewetenschappen' (ICW). Deze pagina toont een overzicht naar deelonderwerpen op het gebied van computersystemen zoals hardware, netwerken, besturingssystemen, ... etc etc&quot; [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 6 dec 2025 14:00 (CET)
::::::De vraag is nog hoe deze nieuwe pagina wordt ingebed in de structuur van Wikibooks. 
::::::* Welke categorie kan hij krijgen? Vragen voor [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]]: 
::::::# Weet jij of er al soortgelijke pagina's zijn? 
::::::# Is hiervoor een nieuwe categorie nodig, bijvoorbeeld [[:Categorie:Leergang]] (met een goede beschrijving)?
::::::* Vraag voor Mattias.Campe:
::::::# Waar wil je de link naar deze pagina plaatsen, zodat leerlingen hem gemakkelijk kunnen vinden?
::::::[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 06:52 (CET)

:::::::Op 1 december was het een compleet ''boek'', en als die inhoud wordt gekopiëerd naar [[CoSy in AD en ICW]] is het dat nog steeds (of weer). Met de bekende 3 sjablonen Bi, Boek en Fase komt het vanzelf in de juiste categorieën terecht.
:::::::Ik voorzie alleen een probleem met de pagina's waarnaar gelinkt wordt: die zouden in &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; moeten komen, maar dat kan dus niet (omdat ze al in cat &quot;Computernetwerken voor gevorderden - inhoud&quot; staan). Alleen met [[Netwerkprotocollen]], [[Netwerkbekabeling]] en [[Draadloze communicatie]] (nu redirects) zou het kunnen, maar als dat de enigen zijn kunnen we het beter niet doen. Zal eens nadenken over een nette oplossing... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:35 (CET)
::::::::Even om misverstanden te voorkomen: Ja, [[Computersystemen]] was en is inderdaad een compleet boek, maar de voorpagina weerspiegelde dat tot 4 december niet. Die leek op een inhoudsopgave, maar was dat niet. Het was een overzicht van drie leergangen, waarbij steeds per leergang de toepasselijke onderdelen waren vermeld, niet alleen uit dit boek, maar ook uit andere; enkele onderdelen stonden zelfs bij alle drie de leergangen vermeld. Dus niet de huidige inhoudsopgave zal worden gekopieerd, maar het overzicht dat eerder op de eerste pagina stond. Dus het wordt geen boek, maar een (of meer) overzicht(en) met links naar hoofdstukken uit ''verschillende'' boeken. Ik ben er dan ook geen voorstander van om aan zo'n overzicht de gebruikelijke sjablonen Bi, Boek en Fase toe te kennen, en een &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; ervoor te maken. Het gaat immers niet om een boek. 
::::::::Zie [[Overleg:Besturingssystemen]] voor de drie redirects, wordt nog aan gewerkt. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:16 (CET)

:::::::::O. Lastig hoor, ik overzie het niet helemaal meer. Wel heb ik zojuist de knoop doorgehakt en [[CoSy in AD en ICW]] aangemaakt, met de inhoud van [[Computersystemen]] van 25 okt 2025 14:55 door Mattias.Campe ([https://nl.wikibooks.org/w/index.php?oldid=411268]), waarin de redirects gefixt zijn. @[[User:Mattias.Campe]]: je kunt nu de titel en de inhoud naar wens aanpassen, en hoef je niet te wachten op de uitkomst van de discussie over andere details. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)
::::::::::Bedankt @[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] en @[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] om mee te denken! Voor mij werkt de aangemaakte pagina [[CoSy in AD en ICW]]: 1 pagina die linkt daar de verschillende onderdelen voor &quot;mijn&quot; vak Computersystemen. Die kan ik bezorgen aan mijn leerlingen. Het volledig boek [[Computersystemen]] bezorgen zou niet werken, omdat er voor hen/mij soms te veel instaat, soms te weinig.
::::::::::Een afkorting CoSy is inderdaad geen officiële afkorting: we gebruiken het gewoon in bv. lessenroosters om alels compact te houden: CoSy, GDL, NLD, GES, ... Het begrip 'leergang' is - voor zover ik weet - in Vlaanderen niet gebruikelijk. Dat moest ik even opzoeken :-).  [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:44 (CET)
:::::::::::Een kadertje in [[Computersystemen]] met &quot;Op zoek naar het vak Computersystemen in de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen? Zie [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW.]]&quot; zou wel nog heel handig zijn om die aparte pagina voldoende vindbaar te maken. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:46 (CET)
::::::::::En wat wordt de categorie voor deze pagina (want nu 'zweeft' hij in de ruimte van Wikibooks)? Kennelijk niet &quot;Leergang&quot;, want dat is te onbekend. &quot;Curriculum&quot;, &quot;Leerplan&quot;, &quot;Onderwijsprogramma&quot; of nog iets anders? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 dec 2025 16:35 (CET)

===PS===
:::::::PS Wordt het niet eens tijd voor een pagina [[Termen en afkortingen in de informatica]] oid. ? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:39 (CET)
::::::::Ik vermoed dat de afkortingen die [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] hierboven vermeld, geen algemeen gebruikte afkortingen in de informatica zijn, maar codes die bij hem op school/opleiding worden gebruikt om de vakken aan te geven. En anders kun je terecht bij {{Wp|Lijst van afkortingen in de informatica}}. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:24 (CET)
:::::::::OK, dank je. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)

== [[Portaal:Informatica]] ==
Ik heb de link naar [[Arduino]] er weer bij gezet (onder &quot;Hardware&quot;), die hoort er volgens mij gewoon bij. Is interessant qua hardware, software, randapparatuur, enz. En ja, het ''is'' idd. een mager &quot;boekje&quot;, en ja, ik ga er zsm. mee aan de slag. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 15:44 (CET)

:Deze moet ik over het hoofd hebben gezien, hij heeft ook geen passende categorie (dus als je toch aan de slag gaat ...). En ik ben niet van alle boeken aan de rechterkant op de Wikibooks-hoofdpagina nagegaan of er wellicht een link zou kunnen zijn met Informatica. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 16:12 (CET)

== [[Computersystemen]] /2 ==
Onder &quot;Zie ook&quot; staan twee links naar dezelfde pagina, dat zal toch niet je bedoeling geweest zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 19:40 (CET)

:Nee, dat was zeker niet de bedoeling. Foutje, dank voor het opmerken, is opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 dec 2025 11:26 (CET)

== tbv. [[Informatievoorziening/Informatie]] ==
{{Duo
|inhoud1=[[Afbeelding:RadWiki-Condense-Facts-and-Information-to-Knowledge.png|300px]]
|inhoud2=

&lt;!-- Copy/paste vanaf hier ... --&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
&lt;!-- ... tot hier --&gt;

}}

Mocht je 'm in het Nederlands willen hebben... Alleen nog de woorden op de puntjes te vertalen, daar waag ik me niet aan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 10:45 (CET)

:Dank! Mooi kerstcadeautje. 
:De woorden links heb ik inmiddels vertaald. Is er ook nog een mogelijkheid om de figuur net zo in de tekst te passen als het bestaande bestand en/of hem als bestand in Commons op te nemen? 

&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 1em 0 1em 1em;&quot;&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;beslissing&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;synthese&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;samenvatten&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;analyseren&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;organiseren&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;verzamelen&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
Feiten - Informatie - Kennis
&lt;/div&gt;

--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 11:38 (CET)
::Zoiets? En upload naar commons kan ook, dan moet er nog een stukje code omheen. Maar waarom zou je? Met inline SVG zoals hier ben je veel flexibeler. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 14:29 (CET)
:::Dank! Helemaal goed zo. Ik heb hem geplaatst. Nog fijne dagen gewenst! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 16:47 (CET)
::::Dank je, insgelijks! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 17:08 (CET)

{{Clear both}}
== File:Content curation.png ==
[[Bestand:Content curation.png|thumb|150px]] Zal ik van deze tekening (op [[Informatievoorziening/Contentcuratie]]) de achtergrond ''wit'' maken? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 jan 2026 17:36 (CET)

:Dank voor het aanbod, maar wat mij betreft is hij zo goed. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 jan 2026 04:52 (CET)

== Categorieën ==
Er gaat nu iets niet helemaal goed: in [[:Categorie:Mens en maatschappij]] staan een paar subcats met &quot; - inhoud&quot; in de naam, maar dat is niet de bedoeling. Er horen alleen ''boeken'' (en evt. subcats) in.

Bv. &quot;Inbraakpreventie - inhoud&quot;: het ''boek'' staat in Categorie:Wonen die weer in M&amp;M staat. De cats met &quot; - inhoud&quot; in de titel zijn er alleen om per boek de hoofdstukken te kunnen vinden, en horen alleen in Categorie:Inhoud.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 12:43 (CET)

:Dank! Ik kijk het na en zal het verbeteren. En waar horen die &quot;Inhoud-cats&quot; dan wel thuis? Ik heb het bij alle boek-categorieën gezien. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 12:48 (CET)
::Alleen in de [[:Categorie:Inhoud]] (nu 371, en dat ''zou'' overeen moeten komen met het aantal boeken (412)...). En het komt inderdaad ook in andere categorieën voor. Enfin, zeg maar wiu... – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 13:47 (CET)
:::1) Ik heb het op mijn To do list gezet.
:::2) Blijft het kruimelpad (zie [[Sjabloon:Boekcat]]) wel het hele huidige pad aangeven, dus inclusief in dit geval &quot;[[:Categorie:Alles|Alles]] → [[:Categorie:Boek|Boek]] → [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] → [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] → [[:Categorie:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] → [Titel Inhoud-cat]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 15:09 (CET)
::::Nee, niet zoals het nu is. Maar hoe dan wel? Ik heb het bij [[:Categorie:Handboek Toetsplaza - inhoud]] voorlopig maar verwijderd.-[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 nov 2026 00:37 (CET)</text>
      <sha1>in6fv014kpb8g491x7xeb6msudj2gn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432390</id>
      <parentid>432389</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T23:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Categorieën */</comment>
      <origin>432390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29398" sha1="azoiclcymkoy8o1zelsg5t9whoj2e8a" xml:space="preserve">[[Overleg gebruiker:JopkeB/Archief|Archief]]

{{Welkom}}--{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 dec 2017 10:12 (CET)

== Moderator? ==
Beste JopkeB,
Allereerst een pluim voor je werk aan het boek [[Economie]]. Wil je overwegen om moderator te worden? Meer informatie vind je op [[Handleiding moderatoren/Wat is een moderator en wat niet]]. Bijkomend voordeel is dat je bewerkingen niet meer afgevinkt hoeven worden als gecontroleerd ;) Omdat er gebleken is dat je een vertrouwd persoon bent zou ik graag zien dat je de moderatoren club versterkt. Als je daar voor voelt zal ik een peiling starten op [[Wikibooks:Aanmelding moderatoren]].
Groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 mrt 2018 21:37 (CET)&lt;br&gt;

Beste Vangelis,&lt;br&gt;
Dank voor je compliment voor het Economie-boek. Ik vind het leuk om er aan te schrijven. Dat is ook gelijk een begin van een antwoord op je vraag of ik moderator wil worden: ik vind het leuk om te schrijven, en om me daar nu op te concentreren, maar moderator is nu een stap te ver. Misschien dat ik er over een paar jaar anders over denk.&lt;br&gt;
Groet, [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 mrt 2018 18:14 (CET)
:OK --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 11 mrt 2018 19:06 (CET)

==Gebruikersrechten==
Hallo, JopkeB. Ik heb je groepslidmaatschap gewijzigd naar &quot;Bevestigde gebruiker&quot;; dat had volgens mij al eerder (en automatisch) moeten gebeuren. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 mei 2023 14:50 (CEST)
:Ik ben er eindelijk achter hoe dat werkt: nieuwe gebruikers krijgen na vier dagen automatisch de status van ''bevestigde gebruiker'', een bureaucraat kan die al ''eerder'' toekennen. Waarmee mijn actie dus zinloos was. Oh, well...  ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 nov 2025 13:46 (CET)

== Categorieën ==
Ik heb zojuist ca. 30 categorieën in de reeks KB-xxx aangemaakt, omdat ze als rode link bij de ''zichtbare'' categorieën op tientallen pagina's stonden. Ze hebben nog geen beschrijving of categorie, dat laat ik liever aan een deskundige over.&amp;nbsp;;-) Om welke het gaat kun je zien op [[:Categorie:Wikibooks:Nog te categoriseren]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 mei 2025 15:36 (CEST)

== Lijsten ==
Van een aantal pagina's vind ik de titel niet erg duidelijk. Hhet onderscheid tussen een recept en een ''lijst'' met recepten of gerechten is niet altijd meteen duidelijk. Ik ben van plan om van pagina's als de tweede de titels te wijzigen in [[Kookboek/Lijst van (XXX)gerechten]], er zijn er een stuk of 10 (?).
Soms is er sprake van ''recepten'', soms ook ''gerecht(en)''; dat denk ik zo te laten, maar wel altijd in het meervoud. Zo zou [[Kookboek/Bijgerecht]] dus [[Kookboek/Lijst van bijgerechten]] worden.
Wat vind jij? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 16:46 (CEST)

:Er zijn verschillende pagina's die inderdaad niet allemaal zo benoemd zijn:
:''Goed herkenbaar:''
:* Categorieën
:* Sjablonen
:''Niet altijd herkenbaar aan de naam:''
:* Recepten
:* Artikelen
:** over ingrediënten, benodigdheden, bereidingstechnieken
:** over soorten gerechten en soorten maaltijden (zoals bijgerechten, maar ook ontbijt, lunch, buffet, etc.)
:** over keukens (kookwijzen)
:En dan ben ik er ongetwijfeld nog een enkeling vergeten. 
:Om paginanamen zo kort mogelijk te houden zou ik hooguit alleen ''(lijst)'' achteraan toevoegen. Dat is herkenbaar genoeg. Maar de vraag is of dat altijd nodig is. Bovendien zijn er gemengde pagina's, waarin een ingrediënt wordt beschreven en onderaan (of ergens anders) een lijst staat met recepten waarin het ingrediënt wordt gebruikt. Of waar eerst een beschrijving en allerlei suggesties worden gegeven en verderop de lijst met recepten staat vermeld. Die twee functies zou ik niet willen scheiden, dan moet je een keer extra klikken en daar zit niemand op te wachten, terwijl het niets toevoegt.
:Over welke 10 pagina's gaat het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 aug 2025 17:26 (CEST)
::Ongeveer de helft van [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=intitle%3A%2Fkookboek%5C%2F..*%28recept%7Cgerecht%29%28en%29%3F%2Fi&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1&amp;ns1=1&amp;ns2=1&amp;ns3=1&amp;ns4=1&amp;ns5=1&amp;ns8=1&amp;ns9=1&amp;ns10=1&amp;ns11=1&amp;ns12=1&amp;ns13=1&amp;ns14=1&amp;ns15=1&amp;ns102=1&amp;ns103=1&amp;ns104=1&amp;ns105=1&amp;ns828=1&amp;ns829=1 deze lijst] (stuk voor stuk te beoordelen!). - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Welke criteria ga je hanteren? Komen alléén pagina's in aanmerking die uitsluitend een lijst bevatten en verder hooguit een korte inleiding, zoals [[Kookboek/Vleesgerecht]], [[Kookboek/Broodrecept]] en [[Kookboek/Groentenrecepten]]? Dat is wat mij betreft OK. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 aug 2025 07:59 (CEST)
:::Dat was het plan. Maar ik vind nu wel veel twijfelgevallen, bv. [[Kookboek/Mascarpone]] en [[Kookboek/Garnaal]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 aug 2025 16:33 (CEST)
::::Deze twee zou ik niet als &quot;lijst&quot; bestempelen, de inleidingen zijn langer met meer informatie, ook over toepassingen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 aug 2025 05:52 (CEST)

== Mijlpaal ==
'''500 recepten''' op [[Kookboek/Recepten]]! Gefeliciteerd, en dank je! :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 16:36 (CEST) &lt;!-- Huzarensalade was nr. 500 --&gt;

:Dank voor de felicitaties, maar die heb ik er lang niet alleen op gezet.
:Hoe tel je dat trouwens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 17:28 (CEST)

::Niet alleen nee, maar je hebt er wel in vrij korte tijd meer aan bijgedragen dan anderen in de laatste pakweg 10 jaar, ik ''zie'' het groeien! :-) &lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;(note to self: even een sjabloontje {{Tl|Blijmee}} maken!  ;-)&lt;/span&gt;
::Dat tellen ''laat'' ik doen: Ctrl+A, Ctrl+C, Ctrl+V in kladblok, opslaan als tekstbestand, C:\temp\find &quot;Kookboek/&quot; /c (in een DOS-box), 3 (andere links) er aftrekken, en klaar. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Dank!
:::Nu maar hopen dat ze ook door anderen worden gevonden. (Er zijn de laatste 10 jaar ook heel veel recepten gratis online verschenen, door professionals als supermarkten en TV-kookprogramma's, maar ook door bloggers.) [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 18:06 (CEST)
Of je gebruikt [[Sjabloon:Count]] (niet opslaan, alleen even in bewerkingsmodus ''kijken'').

&lt;pre&gt;{{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}&lt;/pre&gt;
:geeft {{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}, waarvan 3 niet naar recepten verwijzen. :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 sep 2025 02:28 (CEST)
::En [[Kookboek/Roggebrood]] is nummer &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;600&lt;/span&gt;! {{Smiley||:}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 09:19 (CEST)
:::Alleen is dat geen recept maar een beschrijvingspagina van een ingrediënt ... [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2025 09:54 (CEST)
::::Ach verhip, ik sliep zeker nog... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 13:40 (CEST)

== Kookboeksjablonen ==
{{Tl|Infobox recept}}, {{Tl|Infobox vis}}, {{Tl|Infobox groente}} en {{Tl|Infobox kruid}} ckecken nu ook op ontbrekende afbeeldingen, de hits komen gesorteerd in [[:Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst]]. Heeft vandaag al [[Kookboek/Ansjovis|één hit]] opgeleverd. {{Smiley}} Ik dacht trouwens dat er in die reeks nóg een dergelijk sjabloon was, maar kan 'm niet vinden; weet jij dat misschien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 aug 2025 14:58 (CEST)

:Ik ken alleen de sjablonen in [[:Categorie:Sjablonen kookboek]] (waar ook deze vier staan), meer niet. Voor bijvoorbeeld fruit, vlees en graan bestaan ze niet, voor zover ik weet.
:Overigens is het wel geweldig, zo'n categorie. Dank! Een aantal heb ik al opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 aug 2025 15:19 (CEST)

== [[:Categorie:Ingrediënt]] ==
Van een aantal ondercategorieën heb ik de namen vereenvoudigd, dus cats als Kookboek/X, Ingrediënt/Y en Kookboek/Ingrediënt/Z heten nu gewoon X, Y en Z. De redirects staan er voorlopig nog, ze zijn dus altijd terug te vinden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2025 23:02 (CEST)

:Dank! Dat versimpelt het één-en-ander. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2025 06:00 (CEST)

== Maïssoep ==
Leuk dat je een nieuwe (ge'crop'te) versie van mijn maïssoepfoto hebt gemaakt! Heb je de soep al gegeten? [[Gebruiker:Laurier|&lt;span style=&quot;color: deeppink;&quot;&gt;'''Laurier'''&lt;/span&gt;]] ([[Overleg_gebruiker:Laurier#top|Overleg]]) 11 okt 2025 16:33 (CEST)

:Dank voor het wisselen van de foto. Nee, ik heb de soep nog niet geprobeerd. Ik had de gecropte versie nodig voor een nieuw dagmenu. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 16:57 (CEST)

::Ik heb de foto weer verwijderd van [[Kookboek/Maïssoep]]; hij is veel te donker, en dat had ik al opgelost... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:24 (CEST)
:::Dank had ik niet gezien. Ik heb in het cropped bestand een nieuwe versie ge-update, die lichter is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 17:34 (CEST)
::::Ja, mooi! Ik zal eens zien of {{Tl|Afbeelding}} ook bruikbaar is in de dagmenusjablonen, dat zou een boel werk schelen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:39 (CEST)
:::::Persoonlijk zou ik eerder een foto van Commons aanpassen en daar weer uploaden, dan hier met veel gepriegel de juiste instellingen proberen te vinden. Het voordeel is dan bovendien dat ook anderen, op andere projecten, de aangepaste foto kunnen hergebruiken. 
:::::Rotatie kun je ook op Commons aanvragen. De rest kan met een eenvoudig fotoprogramma worden uitgevoerd. Foto's die hetzelfde formaat hebben behouden (zoals alleen andere belichting of recht zetten) kunnen in hetzelfde bestand worden ge-upload, waardoor de oude foto wordt overschreven (maar een oude versie is altijd nog terug te halen). Cropped foto's krijgen een nieuw bestand en over-en-weer links met het originele bestand. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 okt 2025 04:18 (CEST)
::::::Het ding is inderdaad niet bepaald gebruiksvriendelijk; de UI is ontstaan als afspiegeling van de techniek, en ik ben al een tijdje van plan dat te verbeteren. Daar besteed ik liever wat meer tijd aan dan aan het ingewikkelde gedoe op commons, met bovendien het eeuwige gezeur over licenties (zelfs met ''eigen werk''), en het risico dat je werk meteen danwel later om onduidelijke redenen verwijderd wordt.
::::::Het kan dagen of weken duren voordat een verzoek gehonoreerd wordt, er zijn lange wachtlijsten. Vervolgens krijg je ruzie met de maker van de foto, of iemand anders die het beter denkt te weten... Of je cropt een foto en je werk wordt &quot;verbeterd&quot; onder het motto dat het &quot;lossless&quot; moet gebeuren, maar er blijft ondertussen wel de helft van de dikke zwarte rand zitten... Nee, ik doe dat liefst zo weinig als mogelijk.
::::::En: ondanks alle &quot;gepriegel&quot; denk ik, met deze sjabloon, in de helft van de tijd klaar te zijn. ;-p - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 okt 2025 01:52 (CEST)
:::::::Dank, kennelijk heb je slechtere ervaringen met Commons dan ik. Prima om twee methoden te hebben. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 13 okt 2025 05:06 (CEST)

== En dat is 366! {{Smiley}} ==
Gefeliciteerd, en dank je! Geweldig dat je deze grote klus hebt aangepakt; het ziet er nu aan alle kanten goed uit! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 okt 2025 13:01 (CEST)

:Graag gedaan en dank voor het compliment. Het was leuk om te doen. Maar nu ben ik ook wel blij dat dit project is afgerond. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2025 08:12 (CEST)

== &lt;s&gt;||||&lt;/s&gt; ==
Gaaf idee! {{Smiley}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2025 21:05 (CEST)

:Niet zelf verzonnen hoor, gewoon overgenomen ivm uitfaseren [[Basiswiskunde]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2025 07:26 (CEST)
::Het zou nu kunnen dmv. [[Wikibooks:Lerarenkamer#Nieuw:_SVG|SVG]], heb je dat gezien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== &quot;File:&quot; -&gt; &quot;Bestand:&quot; ==
Niet doen, is onbelangrijk en dus zonde van de moeite. Mijn script doet het automatisch als ik een pagina bewerk, anders zou ik het ook niet doen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:36 (CET)

:OK, dank voor het doorgeven. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== Tip: Sjabloon:Waarheidstabel ==
{{Sjabloon:Waarheidstabel|and}}

&lt;del&gt;Nog niet af, maar wel al bruikbaar.&lt;/del&gt; Zie ook [[:Categorie:Sjablonen scripting/boolean]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 dec 2025 14:22 (CET)

:Beste Erik, ongetwijfeld dank. Maar ik vraag me af wat ik ermee kan/moet. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 dec 2025 14:46 (CET)
::Ik zag dat je bezig was met [[Basiskennis_informatica/Logica#Basisschakelingen]], en dat triggerde mij om een oud idee weer eens op te pakken, vandaar. Als het lukt hebben we straks een sjabloon dat ook de WT maakt voor ''samengestelde'' schakelingen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 dec 2025 19:05 (CET)
:::Duidelijk. Ik was alleen maar nieuwsgierig naar waar deze Logica over gaat en zag toen dat de onderste helft nog helemaal leeg was. Dus ik heb alleen Beginnetje toegevoegd. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 dec 2025 06:19 (CET)

== Computersystemen ==
@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik zag dat je wijzigingen deed aan [[Computersystemen|Computersystemen - Wikibooks]]. Zou ik deze a.u.b. mogen terugdraaien?.De structuur die ik maakte is nl. heel belangrijk voor mijn leerlingen. Anders zien ze niet goed wat voor hen is bedoeld. Bedankt om dit te overwegen. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 4 dec 2025 19:37 (CET)

:Kun je niet een aparte pagina maken met alleen de onderdelen die voor de leerlingen zijn bedoeld? (Dat is een kwestie van op Geschiedenis klikken, de versie van 1-12-2025 aanklikken of een eerdere, dan met de rechtermuisknop op Bewerken klikken en met kopiëren en plakken in een nieuwe pagina opnemen, met een zelfgekozen naam, bijvoorbeeld &quot;Leergang Computersystemen voor school X&quot;). Zo'n pagina kan met een link op het intranet van de school worden gezet of hier op Wikibooks met een link op een pagina die voor de leerlingen handig is. 
:[[Computersystemen]] is een boek met vele hoofdstukken, die een inhoudsopgave nodig had. Die heb ik nu gemaakt en op de voorpagina gezet, zoals gebruikelijk is binnen Wikibooks. Als er een andere logischer volgorde is (ook voor anderen dan je leerlingen), dan houd ik me aanbevolen, zolang elk hoofdstuk maar precies één keer wordt vermeld. 
:[[Portaal:Informatica]] wordt het algemene portaal voor alle boeken en hoofdstukken die met informatica te maken hebben, niet alleen computersystemen. Dus dat is ook geen optie. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 dec 2025 05:29 (CET)
::@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik dacht ondertussen ook nog om die pagina onder [[Gebruiker:Mattias.Campe]] onder te brengen, maar jouw voorstel lijkt me beter. Bedoel je dan iets à la [[Leergang Computersystemen voor school X]]? Of is iets à la [[Portaal:Leergang Computersystemen voor school X]] beter? [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 5 dec 2025 18:40 (CET)
:::Dat mag je wat mij betreft zelf bepalen. Misschien dat [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] daar nog iedeeën over heeft? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 05:11 (CET)
::::Eigenlijk alleen dat het geen &quot;Portaal&quot; moet zijn, verder prima plan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 09:42 (CET)
:::::Ok, perfect. Ik denk te gaan voor [[CoSy in AD en ICW]], met als starttekst &quot;CoSy is de vakcode die typisch wordt gebruikt voor het vak computersystemen in de richtingen 'Applicatie- en Databeheer' (AD) en 'Informatica- en Communicatiewetenschappen' (ICW). Deze pagina toont een overzicht naar deelonderwerpen op het gebied van computersystemen zoals hardware, netwerken, besturingssystemen, ... etc etc&quot; [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 6 dec 2025 14:00 (CET)
::::::De vraag is nog hoe deze nieuwe pagina wordt ingebed in de structuur van Wikibooks. 
::::::* Welke categorie kan hij krijgen? Vragen voor [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]]: 
::::::# Weet jij of er al soortgelijke pagina's zijn? 
::::::# Is hiervoor een nieuwe categorie nodig, bijvoorbeeld [[:Categorie:Leergang]] (met een goede beschrijving)?
::::::* Vraag voor Mattias.Campe:
::::::# Waar wil je de link naar deze pagina plaatsen, zodat leerlingen hem gemakkelijk kunnen vinden?
::::::[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 06:52 (CET)

:::::::Op 1 december was het een compleet ''boek'', en als die inhoud wordt gekopiëerd naar [[CoSy in AD en ICW]] is het dat nog steeds (of weer). Met de bekende 3 sjablonen Bi, Boek en Fase komt het vanzelf in de juiste categorieën terecht.
:::::::Ik voorzie alleen een probleem met de pagina's waarnaar gelinkt wordt: die zouden in &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; moeten komen, maar dat kan dus niet (omdat ze al in cat &quot;Computernetwerken voor gevorderden - inhoud&quot; staan). Alleen met [[Netwerkprotocollen]], [[Netwerkbekabeling]] en [[Draadloze communicatie]] (nu redirects) zou het kunnen, maar als dat de enigen zijn kunnen we het beter niet doen. Zal eens nadenken over een nette oplossing... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:35 (CET)
::::::::Even om misverstanden te voorkomen: Ja, [[Computersystemen]] was en is inderdaad een compleet boek, maar de voorpagina weerspiegelde dat tot 4 december niet. Die leek op een inhoudsopgave, maar was dat niet. Het was een overzicht van drie leergangen, waarbij steeds per leergang de toepasselijke onderdelen waren vermeld, niet alleen uit dit boek, maar ook uit andere; enkele onderdelen stonden zelfs bij alle drie de leergangen vermeld. Dus niet de huidige inhoudsopgave zal worden gekopieerd, maar het overzicht dat eerder op de eerste pagina stond. Dus het wordt geen boek, maar een (of meer) overzicht(en) met links naar hoofdstukken uit ''verschillende'' boeken. Ik ben er dan ook geen voorstander van om aan zo'n overzicht de gebruikelijke sjablonen Bi, Boek en Fase toe te kennen, en een &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; ervoor te maken. Het gaat immers niet om een boek. 
::::::::Zie [[Overleg:Besturingssystemen]] voor de drie redirects, wordt nog aan gewerkt. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:16 (CET)

:::::::::O. Lastig hoor, ik overzie het niet helemaal meer. Wel heb ik zojuist de knoop doorgehakt en [[CoSy in AD en ICW]] aangemaakt, met de inhoud van [[Computersystemen]] van 25 okt 2025 14:55 door Mattias.Campe ([https://nl.wikibooks.org/w/index.php?oldid=411268]), waarin de redirects gefixt zijn. @[[User:Mattias.Campe]]: je kunt nu de titel en de inhoud naar wens aanpassen, en hoef je niet te wachten op de uitkomst van de discussie over andere details. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)
::::::::::Bedankt @[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] en @[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] om mee te denken! Voor mij werkt de aangemaakte pagina [[CoSy in AD en ICW]]: 1 pagina die linkt daar de verschillende onderdelen voor &quot;mijn&quot; vak Computersystemen. Die kan ik bezorgen aan mijn leerlingen. Het volledig boek [[Computersystemen]] bezorgen zou niet werken, omdat er voor hen/mij soms te veel instaat, soms te weinig.
::::::::::Een afkorting CoSy is inderdaad geen officiële afkorting: we gebruiken het gewoon in bv. lessenroosters om alels compact te houden: CoSy, GDL, NLD, GES, ... Het begrip 'leergang' is - voor zover ik weet - in Vlaanderen niet gebruikelijk. Dat moest ik even opzoeken :-).  [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:44 (CET)
:::::::::::Een kadertje in [[Computersystemen]] met &quot;Op zoek naar het vak Computersystemen in de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen? Zie [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW.]]&quot; zou wel nog heel handig zijn om die aparte pagina voldoende vindbaar te maken. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:46 (CET)
::::::::::En wat wordt de categorie voor deze pagina (want nu 'zweeft' hij in de ruimte van Wikibooks)? Kennelijk niet &quot;Leergang&quot;, want dat is te onbekend. &quot;Curriculum&quot;, &quot;Leerplan&quot;, &quot;Onderwijsprogramma&quot; of nog iets anders? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 dec 2025 16:35 (CET)

===PS===
:::::::PS Wordt het niet eens tijd voor een pagina [[Termen en afkortingen in de informatica]] oid. ? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:39 (CET)
::::::::Ik vermoed dat de afkortingen die [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] hierboven vermeld, geen algemeen gebruikte afkortingen in de informatica zijn, maar codes die bij hem op school/opleiding worden gebruikt om de vakken aan te geven. En anders kun je terecht bij {{Wp|Lijst van afkortingen in de informatica}}. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:24 (CET)
:::::::::OK, dank je. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)

== [[Portaal:Informatica]] ==
Ik heb de link naar [[Arduino]] er weer bij gezet (onder &quot;Hardware&quot;), die hoort er volgens mij gewoon bij. Is interessant qua hardware, software, randapparatuur, enz. En ja, het ''is'' idd. een mager &quot;boekje&quot;, en ja, ik ga er zsm. mee aan de slag. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 15:44 (CET)

:Deze moet ik over het hoofd hebben gezien, hij heeft ook geen passende categorie (dus als je toch aan de slag gaat ...). En ik ben niet van alle boeken aan de rechterkant op de Wikibooks-hoofdpagina nagegaan of er wellicht een link zou kunnen zijn met Informatica. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 16:12 (CET)

== [[Computersystemen]] /2 ==
Onder &quot;Zie ook&quot; staan twee links naar dezelfde pagina, dat zal toch niet je bedoeling geweest zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 19:40 (CET)

:Nee, dat was zeker niet de bedoeling. Foutje, dank voor het opmerken, is opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 dec 2025 11:26 (CET)

== tbv. [[Informatievoorziening/Informatie]] ==
{{Duo
|inhoud1=[[Afbeelding:RadWiki-Condense-Facts-and-Information-to-Knowledge.png|300px]]
|inhoud2=

&lt;!-- Copy/paste vanaf hier ... --&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
&lt;!-- ... tot hier --&gt;

}}

Mocht je 'm in het Nederlands willen hebben... Alleen nog de woorden op de puntjes te vertalen, daar waag ik me niet aan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 10:45 (CET)

:Dank! Mooi kerstcadeautje. 
:De woorden links heb ik inmiddels vertaald. Is er ook nog een mogelijkheid om de figuur net zo in de tekst te passen als het bestaande bestand en/of hem als bestand in Commons op te nemen? 

&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 1em 0 1em 1em;&quot;&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;beslissing&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;synthese&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;samenvatten&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;analyseren&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;organiseren&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;verzamelen&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
Feiten - Informatie - Kennis
&lt;/div&gt;

--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 11:38 (CET)
::Zoiets? En upload naar commons kan ook, dan moet er nog een stukje code omheen. Maar waarom zou je? Met inline SVG zoals hier ben je veel flexibeler. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 14:29 (CET)
:::Dank! Helemaal goed zo. Ik heb hem geplaatst. Nog fijne dagen gewenst! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 16:47 (CET)
::::Dank je, insgelijks! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 17:08 (CET)

{{Clear both}}
== File:Content curation.png ==
[[Bestand:Content curation.png|thumb|150px]] Zal ik van deze tekening (op [[Informatievoorziening/Contentcuratie]]) de achtergrond ''wit'' maken? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 jan 2026 17:36 (CET)

:Dank voor het aanbod, maar wat mij betreft is hij zo goed. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 jan 2026 04:52 (CET)

== Categorieën ==
Er gaat nu iets niet helemaal goed: in [[:Categorie:Mens en maatschappij]] staan een paar subcats met &quot; - inhoud&quot; in de naam, maar dat is niet de bedoeling. Er horen alleen ''boeken'' (en evt. subcats) in.

Bv. &quot;Inbraakpreventie - inhoud&quot;: het ''boek'' staat in Categorie:Wonen die weer in M&amp;M staat. De cats met &quot; - inhoud&quot; in de titel zijn er alleen om per boek de hoofdstukken te kunnen vinden, en horen alleen in Categorie:Inhoud.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 12:43 (CET)

:Dank! Ik kijk het na en zal het verbeteren. En waar horen die &quot;Inhoud-cats&quot; dan wel thuis? Ik heb het bij alle boek-categorieën gezien. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 12:48 (CET)
::Alleen in de [[:Categorie:Inhoud]] (nu 371, en dat ''zou'' overeen moeten komen met het aantal boeken (412)...). En het komt inderdaad ook in andere categorieën voor. Enfin, zeg maar wiu... – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 13:47 (CET)
:::1) Ik heb het op mijn To do list gezet.
:::2) Blijft het kruimelpad (zie [[Sjabloon:Boekcat]]) wel het hele huidige pad aangeven, dus inclusief in dit geval &quot;[[:Categorie:Alles|Alles]] → [[:Categorie:Boek|Boek]] → [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] → [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] → [[:Categorie:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] → [Titel Inhoud-cat]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 15:09 (CET)
::::Nee, niet zoals het nu is. Maar hoe dan wel? Ik heb het bij [[:Categorie:Handboek Toetsplaza - inhoud]] voorlopig maar verwijderd. Als je de boomstructuur overneemt kom je op &quot;Alles &amp;rarr; Inhoud &amp;rarr; Handboek Toetsplaza - inhoud&quot;, maar daar heeft de lezer niet veel aan.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 nov 2026 00:44 (CET)</text>
      <sha1>azoiclcymkoy8o1zelsg5t9whoj2e8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432402</id>
      <parentid>432390</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T05:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Categorieën 2 */ Reactie</comment>
      <origin>432402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29923" sha1="p5212ujaqi7aoprxglty6r0ma55dj58" xml:space="preserve">[[Overleg gebruiker:JopkeB/Archief|Archief]]

{{Welkom}}--{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 dec 2017 10:12 (CET)

== Moderator? ==
Beste JopkeB,
Allereerst een pluim voor je werk aan het boek [[Economie]]. Wil je overwegen om moderator te worden? Meer informatie vind je op [[Handleiding moderatoren/Wat is een moderator en wat niet]]. Bijkomend voordeel is dat je bewerkingen niet meer afgevinkt hoeven worden als gecontroleerd ;) Omdat er gebleken is dat je een vertrouwd persoon bent zou ik graag zien dat je de moderatoren club versterkt. Als je daar voor voelt zal ik een peiling starten op [[Wikibooks:Aanmelding moderatoren]].
Groet, --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 10 mrt 2018 21:37 (CET)&lt;br&gt;

Beste Vangelis,&lt;br&gt;
Dank voor je compliment voor het Economie-boek. Ik vind het leuk om er aan te schrijven. Dat is ook gelijk een begin van een antwoord op je vraag of ik moderator wil worden: ik vind het leuk om te schrijven, en om me daar nu op te concentreren, maar moderator is nu een stap te ver. Misschien dat ik er over een paar jaar anders over denk.&lt;br&gt;
Groet, [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 mrt 2018 18:14 (CET)
:OK --{{Gebruiker:Vangelis/Handtekening}} 11 mrt 2018 19:06 (CET)

==Gebruikersrechten==
Hallo, JopkeB. Ik heb je groepslidmaatschap gewijzigd naar &quot;Bevestigde gebruiker&quot;; dat had volgens mij al eerder (en automatisch) moeten gebeuren. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 8 mei 2023 14:50 (CEST)
:Ik ben er eindelijk achter hoe dat werkt: nieuwe gebruikers krijgen na vier dagen automatisch de status van ''bevestigde gebruiker'', een bureaucraat kan die al ''eerder'' toekennen. Waarmee mijn actie dus zinloos was. Oh, well...  ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 nov 2025 13:46 (CET)

== Categorieën ==
Ik heb zojuist ca. 30 categorieën in de reeks KB-xxx aangemaakt, omdat ze als rode link bij de ''zichtbare'' categorieën op tientallen pagina's stonden. Ze hebben nog geen beschrijving of categorie, dat laat ik liever aan een deskundige over.&amp;nbsp;;-) Om welke het gaat kun je zien op [[:Categorie:Wikibooks:Nog te categoriseren]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 mei 2025 15:36 (CEST)

== Lijsten ==
Van een aantal pagina's vind ik de titel niet erg duidelijk. Hhet onderscheid tussen een recept en een ''lijst'' met recepten of gerechten is niet altijd meteen duidelijk. Ik ben van plan om van pagina's als de tweede de titels te wijzigen in [[Kookboek/Lijst van (XXX)gerechten]], er zijn er een stuk of 10 (?).
Soms is er sprake van ''recepten'', soms ook ''gerecht(en)''; dat denk ik zo te laten, maar wel altijd in het meervoud. Zo zou [[Kookboek/Bijgerecht]] dus [[Kookboek/Lijst van bijgerechten]] worden.
Wat vind jij? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 16:46 (CEST)

:Er zijn verschillende pagina's die inderdaad niet allemaal zo benoemd zijn:
:''Goed herkenbaar:''
:* Categorieën
:* Sjablonen
:''Niet altijd herkenbaar aan de naam:''
:* Recepten
:* Artikelen
:** over ingrediënten, benodigdheden, bereidingstechnieken
:** over soorten gerechten en soorten maaltijden (zoals bijgerechten, maar ook ontbijt, lunch, buffet, etc.)
:** over keukens (kookwijzen)
:En dan ben ik er ongetwijfeld nog een enkeling vergeten. 
:Om paginanamen zo kort mogelijk te houden zou ik hooguit alleen ''(lijst)'' achteraan toevoegen. Dat is herkenbaar genoeg. Maar de vraag is of dat altijd nodig is. Bovendien zijn er gemengde pagina's, waarin een ingrediënt wordt beschreven en onderaan (of ergens anders) een lijst staat met recepten waarin het ingrediënt wordt gebruikt. Of waar eerst een beschrijving en allerlei suggesties worden gegeven en verderop de lijst met recepten staat vermeld. Die twee functies zou ik niet willen scheiden, dan moet je een keer extra klikken en daar zit niemand op te wachten, terwijl het niets toevoegt.
:Over welke 10 pagina's gaat het? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 1 aug 2025 17:26 (CEST)
::Ongeveer de helft van [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?search=intitle%3A%2Fkookboek%5C%2F..*%28recept%7Cgerecht%29%28en%29%3F%2Fi&amp;title=Speciaal%3AZoeken&amp;profile=advanced&amp;fulltext=1&amp;ns0=1&amp;ns1=1&amp;ns2=1&amp;ns3=1&amp;ns4=1&amp;ns5=1&amp;ns8=1&amp;ns9=1&amp;ns10=1&amp;ns11=1&amp;ns12=1&amp;ns13=1&amp;ns14=1&amp;ns15=1&amp;ns102=1&amp;ns103=1&amp;ns104=1&amp;ns105=1&amp;ns828=1&amp;ns829=1 deze lijst] (stuk voor stuk te beoordelen!). - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Welke criteria ga je hanteren? Komen alléén pagina's in aanmerking die uitsluitend een lijst bevatten en verder hooguit een korte inleiding, zoals [[Kookboek/Vleesgerecht]], [[Kookboek/Broodrecept]] en [[Kookboek/Groentenrecepten]]? Dat is wat mij betreft OK. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 aug 2025 07:59 (CEST)
:::Dat was het plan. Maar ik vind nu wel veel twijfelgevallen, bv. [[Kookboek/Mascarpone]] en [[Kookboek/Garnaal]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 aug 2025 16:33 (CEST)
::::Deze twee zou ik niet als &quot;lijst&quot; bestempelen, de inleidingen zijn langer met meer informatie, ook over toepassingen. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 aug 2025 05:52 (CEST)

== Mijlpaal ==
'''500 recepten''' op [[Kookboek/Recepten]]! Gefeliciteerd, en dank je! :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 16:36 (CEST) &lt;!-- Huzarensalade was nr. 500 --&gt;

:Dank voor de felicitaties, maar die heb ik er lang niet alleen op gezet.
:Hoe tel je dat trouwens? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 17:28 (CEST)

::Niet alleen nee, maar je hebt er wel in vrij korte tijd meer aan bijgedragen dan anderen in de laatste pakweg 10 jaar, ik ''zie'' het groeien! :-) &lt;span style=&quot;font-size: xx-small;&quot;&gt;(note to self: even een sjabloontje {{Tl|Blijmee}} maken!  ;-)&lt;/span&gt;
::Dat tellen ''laat'' ik doen: Ctrl+A, Ctrl+C, Ctrl+V in kladblok, opslaan als tekstbestand, C:\temp\find &quot;Kookboek/&quot; /c (in een DOS-box), 3 (andere links) er aftrekken, en klaar. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 aug 2025 17:49 (CEST)
:::Dank!
:::Nu maar hopen dat ze ook door anderen worden gevonden. (Er zijn de laatste 10 jaar ook heel veel recepten gratis online verschenen, door professionals als supermarkten en TV-kookprogramma's, maar ook door bloggers.) [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 aug 2025 18:06 (CEST)
Of je gebruikt [[Sjabloon:Count]] (niet opslaan, alleen even in bewerkingsmodus ''kijken'').

&lt;pre&gt;{{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}&lt;/pre&gt;
:geeft {{Count|bron={{Msgnw::Kookboek/Recepten}}|Kookboek/}}, waarvan 3 niet naar recepten verwijzen. :-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 18 sep 2025 02:28 (CEST)
::En [[Kookboek/Roggebrood]] is nummer &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;600&lt;/span&gt;! {{Smiley||:}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 09:19 (CEST)
:::Alleen is dat geen recept maar een beschrijvingspagina van een ingrediënt ... [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 okt 2025 09:54 (CEST)
::::Ach verhip, ik sliep zeker nog... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 okt 2025 13:40 (CEST)

== Kookboeksjablonen ==
{{Tl|Infobox recept}}, {{Tl|Infobox vis}}, {{Tl|Infobox groente}} en {{Tl|Infobox kruid}} ckecken nu ook op ontbrekende afbeeldingen, de hits komen gesorteerd in [[:Categorie:Wikibooks:Afbeelding gewenst]]. Heeft vandaag al [[Kookboek/Ansjovis|één hit]] opgeleverd. {{Smiley}} Ik dacht trouwens dat er in die reeks nóg een dergelijk sjabloon was, maar kan 'm niet vinden; weet jij dat misschien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 26 aug 2025 14:58 (CEST)

:Ik ken alleen de sjablonen in [[:Categorie:Sjablonen kookboek]] (waar ook deze vier staan), meer niet. Voor bijvoorbeeld fruit, vlees en graan bestaan ze niet, voor zover ik weet.
:Overigens is het wel geweldig, zo'n categorie. Dank! Een aantal heb ik al opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 26 aug 2025 15:19 (CEST)

== [[:Categorie:Ingrediënt]] ==
Van een aantal ondercategorieën heb ik de namen vereenvoudigd, dus cats als Kookboek/X, Ingrediënt/Y en Kookboek/Ingrediënt/Z heten nu gewoon X, Y en Z. De redirects staan er voorlopig nog, ze zijn dus altijd terug te vinden. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2025 23:02 (CEST)

:Dank! Dat versimpelt het één-en-ander. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 30 sep 2025 06:00 (CEST)

== Maïssoep ==
Leuk dat je een nieuwe (ge'crop'te) versie van mijn maïssoepfoto hebt gemaakt! Heb je de soep al gegeten? [[Gebruiker:Laurier|&lt;span style=&quot;color: deeppink;&quot;&gt;'''Laurier'''&lt;/span&gt;]] ([[Overleg_gebruiker:Laurier#top|Overleg]]) 11 okt 2025 16:33 (CEST)

:Dank voor het wisselen van de foto. Nee, ik heb de soep nog niet geprobeerd. Ik had de gecropte versie nodig voor een nieuw dagmenu. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 16:57 (CEST)

::Ik heb de foto weer verwijderd van [[Kookboek/Maïssoep]]; hij is veel te donker, en dat had ik al opgelost... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:24 (CEST)
:::Dank had ik niet gezien. Ik heb in het cropped bestand een nieuwe versie ge-update, die lichter is. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2025 17:34 (CEST)
::::Ja, mooi! Ik zal eens zien of {{Tl|Afbeelding}} ook bruikbaar is in de dagmenusjablonen, dat zou een boel werk schelen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 okt 2025 17:39 (CEST)
:::::Persoonlijk zou ik eerder een foto van Commons aanpassen en daar weer uploaden, dan hier met veel gepriegel de juiste instellingen proberen te vinden. Het voordeel is dan bovendien dat ook anderen, op andere projecten, de aangepaste foto kunnen hergebruiken. 
:::::Rotatie kun je ook op Commons aanvragen. De rest kan met een eenvoudig fotoprogramma worden uitgevoerd. Foto's die hetzelfde formaat hebben behouden (zoals alleen andere belichting of recht zetten) kunnen in hetzelfde bestand worden ge-upload, waardoor de oude foto wordt overschreven (maar een oude versie is altijd nog terug te halen). Cropped foto's krijgen een nieuw bestand en over-en-weer links met het originele bestand. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 okt 2025 04:18 (CEST)
::::::Het ding is inderdaad niet bepaald gebruiksvriendelijk; de UI is ontstaan als afspiegeling van de techniek, en ik ben al een tijdje van plan dat te verbeteren. Daar besteed ik liever wat meer tijd aan dan aan het ingewikkelde gedoe op commons, met bovendien het eeuwige gezeur over licenties (zelfs met ''eigen werk''), en het risico dat je werk meteen danwel later om onduidelijke redenen verwijderd wordt.
::::::Het kan dagen of weken duren voordat een verzoek gehonoreerd wordt, er zijn lange wachtlijsten. Vervolgens krijg je ruzie met de maker van de foto, of iemand anders die het beter denkt te weten... Of je cropt een foto en je werk wordt &quot;verbeterd&quot; onder het motto dat het &quot;lossless&quot; moet gebeuren, maar er blijft ondertussen wel de helft van de dikke zwarte rand zitten... Nee, ik doe dat liefst zo weinig als mogelijk.
::::::En: ondanks alle &quot;gepriegel&quot; denk ik, met deze sjabloon, in de helft van de tijd klaar te zijn. ;-p - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 13 okt 2025 01:52 (CEST)
:::::::Dank, kennelijk heb je slechtere ervaringen met Commons dan ik. Prima om twee methoden te hebben. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 13 okt 2025 05:06 (CEST)

== En dat is 366! {{Smiley}} ==
Gefeliciteerd, en dank je! Geweldig dat je deze grote klus hebt aangepakt; het ziet er nu aan alle kanten goed uit! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 15 okt 2025 13:01 (CEST)

:Graag gedaan en dank voor het compliment. Het was leuk om te doen. Maar nu ben ik ook wel blij dat dit project is afgerond. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 16 okt 2025 08:12 (CEST)

== &lt;s&gt;||||&lt;/s&gt; ==
Gaaf idee! {{Smiley}} - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 19 okt 2025 21:05 (CEST)

:Niet zelf verzonnen hoor, gewoon overgenomen ivm uitfaseren [[Basiswiskunde]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 20 okt 2025 07:26 (CEST)
::Het zou nu kunnen dmv. [[Wikibooks:Lerarenkamer#Nieuw:_SVG|SVG]], heb je dat gezien? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== &quot;File:&quot; -&gt; &quot;Bestand:&quot; ==
Niet doen, is onbelangrijk en dus zonde van de moeite. Mijn script doet het automatisch als ik een pagina bewerk, anders zou ik het ook niet doen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 5 nov 2025 15:36 (CET)

:OK, dank voor het doorgeven. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 nov 2025 15:38 (CET)

== Tip: Sjabloon:Waarheidstabel ==
{{Sjabloon:Waarheidstabel|and}}

&lt;del&gt;Nog niet af, maar wel al bruikbaar.&lt;/del&gt; Zie ook [[:Categorie:Sjablonen scripting/boolean]]. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 1 dec 2025 14:22 (CET)

:Beste Erik, ongetwijfeld dank. Maar ik vraag me af wat ik ermee kan/moet. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 dec 2025 14:46 (CET)
::Ik zag dat je bezig was met [[Basiskennis_informatica/Logica#Basisschakelingen]], en dat triggerde mij om een oud idee weer eens op te pakken, vandaar. Als het lukt hebben we straks een sjabloon dat ook de WT maakt voor ''samengestelde'' schakelingen. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 dec 2025 19:05 (CET)
:::Duidelijk. Ik was alleen maar nieuwsgierig naar waar deze Logica over gaat en zag toen dat de onderste helft nog helemaal leeg was. Dus ik heb alleen Beginnetje toegevoegd. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 3 dec 2025 06:19 (CET)

== Computersystemen ==
@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik zag dat je wijzigingen deed aan [[Computersystemen|Computersystemen - Wikibooks]]. Zou ik deze a.u.b. mogen terugdraaien?.De structuur die ik maakte is nl. heel belangrijk voor mijn leerlingen. Anders zien ze niet goed wat voor hen is bedoeld. Bedankt om dit te overwegen. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 4 dec 2025 19:37 (CET)

:Kun je niet een aparte pagina maken met alleen de onderdelen die voor de leerlingen zijn bedoeld? (Dat is een kwestie van op Geschiedenis klikken, de versie van 1-12-2025 aanklikken of een eerdere, dan met de rechtermuisknop op Bewerken klikken en met kopiëren en plakken in een nieuwe pagina opnemen, met een zelfgekozen naam, bijvoorbeeld &quot;Leergang Computersystemen voor school X&quot;). Zo'n pagina kan met een link op het intranet van de school worden gezet of hier op Wikibooks met een link op een pagina die voor de leerlingen handig is. 
:[[Computersystemen]] is een boek met vele hoofdstukken, die een inhoudsopgave nodig had. Die heb ik nu gemaakt en op de voorpagina gezet, zoals gebruikelijk is binnen Wikibooks. Als er een andere logischer volgorde is (ook voor anderen dan je leerlingen), dan houd ik me aanbevolen, zolang elk hoofdstuk maar precies één keer wordt vermeld. 
:[[Portaal:Informatica]] wordt het algemene portaal voor alle boeken en hoofdstukken die met informatica te maken hebben, niet alleen computersystemen. Dus dat is ook geen optie. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 5 dec 2025 05:29 (CET)
::@[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]], ik dacht ondertussen ook nog om die pagina onder [[Gebruiker:Mattias.Campe]] onder te brengen, maar jouw voorstel lijkt me beter. Bedoel je dan iets à la [[Leergang Computersystemen voor school X]]? Of is iets à la [[Portaal:Leergang Computersystemen voor school X]] beter? [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 5 dec 2025 18:40 (CET)
:::Dat mag je wat mij betreft zelf bepalen. Misschien dat [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] daar nog iedeeën over heeft? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 05:11 (CET)
::::Eigenlijk alleen dat het geen &quot;Portaal&quot; moet zijn, verder prima plan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 09:42 (CET)
:::::Ok, perfect. Ik denk te gaan voor [[CoSy in AD en ICW]], met als starttekst &quot;CoSy is de vakcode die typisch wordt gebruikt voor het vak computersystemen in de richtingen 'Applicatie- en Databeheer' (AD) en 'Informatica- en Communicatiewetenschappen' (ICW). Deze pagina toont een overzicht naar deelonderwerpen op het gebied van computersystemen zoals hardware, netwerken, besturingssystemen, ... etc etc&quot; [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 6 dec 2025 14:00 (CET)
::::::De vraag is nog hoe deze nieuwe pagina wordt ingebed in de structuur van Wikibooks. 
::::::* Welke categorie kan hij krijgen? Vragen voor [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]]: 
::::::# Weet jij of er al soortgelijke pagina's zijn? 
::::::# Is hiervoor een nieuwe categorie nodig, bijvoorbeeld [[:Categorie:Leergang]] (met een goede beschrijving)?
::::::* Vraag voor Mattias.Campe:
::::::# Waar wil je de link naar deze pagina plaatsen, zodat leerlingen hem gemakkelijk kunnen vinden?
::::::[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 06:52 (CET)

:::::::Op 1 december was het een compleet ''boek'', en als die inhoud wordt gekopiëerd naar [[CoSy in AD en ICW]] is het dat nog steeds (of weer). Met de bekende 3 sjablonen Bi, Boek en Fase komt het vanzelf in de juiste categorieën terecht.
:::::::Ik voorzie alleen een probleem met de pagina's waarnaar gelinkt wordt: die zouden in &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; moeten komen, maar dat kan dus niet (omdat ze al in cat &quot;Computernetwerken voor gevorderden - inhoud&quot; staan). Alleen met [[Netwerkprotocollen]], [[Netwerkbekabeling]] en [[Draadloze communicatie]] (nu redirects) zou het kunnen, maar als dat de enigen zijn kunnen we het beter niet doen. Zal eens nadenken over een nette oplossing... - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:35 (CET)
::::::::Even om misverstanden te voorkomen: Ja, [[Computersystemen]] was en is inderdaad een compleet boek, maar de voorpagina weerspiegelde dat tot 4 december niet. Die leek op een inhoudsopgave, maar was dat niet. Het was een overzicht van drie leergangen, waarbij steeds per leergang de toepasselijke onderdelen waren vermeld, niet alleen uit dit boek, maar ook uit andere; enkele onderdelen stonden zelfs bij alle drie de leergangen vermeld. Dus niet de huidige inhoudsopgave zal worden gekopieerd, maar het overzicht dat eerder op de eerste pagina stond. Dus het wordt geen boek, maar een (of meer) overzicht(en) met links naar hoofdstukken uit ''verschillende'' boeken. Ik ben er dan ook geen voorstander van om aan zo'n overzicht de gebruikelijke sjablonen Bi, Boek en Fase toe te kennen, en een &quot;Categorie:CoSy in AD en ICW - inhoud&quot; ervoor te maken. Het gaat immers niet om een boek. 
::::::::Zie [[Overleg:Besturingssystemen]] voor de drie redirects, wordt nog aan gewerkt. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:16 (CET)

:::::::::O. Lastig hoor, ik overzie het niet helemaal meer. Wel heb ik zojuist de knoop doorgehakt en [[CoSy in AD en ICW]] aangemaakt, met de inhoud van [[Computersystemen]] van 25 okt 2025 14:55 door Mattias.Campe ([https://nl.wikibooks.org/w/index.php?oldid=411268]), waarin de redirects gefixt zijn. @[[User:Mattias.Campe]]: je kunt nu de titel en de inhoud naar wens aanpassen, en hoef je niet te wachten op de uitkomst van de discussie over andere details. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)
::::::::::Bedankt @[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] en @[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] om mee te denken! Voor mij werkt de aangemaakte pagina [[CoSy in AD en ICW]]: 1 pagina die linkt daar de verschillende onderdelen voor &quot;mijn&quot; vak Computersystemen. Die kan ik bezorgen aan mijn leerlingen. Het volledig boek [[Computersystemen]] bezorgen zou niet werken, omdat er voor hen/mij soms te veel instaat, soms te weinig.
::::::::::Een afkorting CoSy is inderdaad geen officiële afkorting: we gebruiken het gewoon in bv. lessenroosters om alels compact te houden: CoSy, GDL, NLD, GES, ... Het begrip 'leergang' is - voor zover ik weet - in Vlaanderen niet gebruikelijk. Dat moest ik even opzoeken :-).  [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:44 (CET)
:::::::::::Een kadertje in [[Computersystemen]] met &quot;Op zoek naar het vak Computersystemen in de richtingen Applicatie- en Databeheer of Informatica- en Communicatiewetenschappen? Zie [[CoSy in AD en ICW|CoSy in AD en ICW.]]&quot; zou wel nog heel handig zijn om die aparte pagina voldoende vindbaar te maken. [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] ([[Overleg gebruiker:Mattias.Campe|overleg]]) 10 dec 2025 14:46 (CET)
::::::::::En wat wordt de categorie voor deze pagina (want nu 'zweeft' hij in de ruimte van Wikibooks)? Kennelijk niet &quot;Leergang&quot;, want dat is te onbekend. &quot;Curriculum&quot;, &quot;Leerplan&quot;, &quot;Onderwijsprogramma&quot; of nog iets anders? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 dec 2025 16:35 (CET)

===PS===
:::::::PS Wordt het niet eens tijd voor een pagina [[Termen en afkortingen in de informatica]] oid. ? ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 13:39 (CET)
::::::::Ik vermoed dat de afkortingen die [[Gebruiker:Mattias.Campe|Mattias.Campe]] hierboven vermeld, geen algemeen gebruikte afkortingen in de informatica zijn, maar codes die bij hem op school/opleiding worden gebruikt om de vakken aan te geven. En anders kun je terecht bij {{Wp|Lijst van afkortingen in de informatica}}. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 7 dec 2025 14:24 (CET)
:::::::::OK, dank je. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 21:00 (CET)

== [[Portaal:Informatica]] ==
Ik heb de link naar [[Arduino]] er weer bij gezet (onder &quot;Hardware&quot;), die hoort er volgens mij gewoon bij. Is interessant qua hardware, software, randapparatuur, enz. En ja, het ''is'' idd. een mager &quot;boekje&quot;, en ja, ik ga er zsm. mee aan de slag. ;-) - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 dec 2025 15:44 (CET)

:Deze moet ik over het hoofd hebben gezien, hij heeft ook geen passende categorie (dus als je toch aan de slag gaat ...). En ik ben niet van alle boeken aan de rechterkant op de Wikibooks-hoofdpagina nagegaan of er wellicht een link zou kunnen zijn met Informatica. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 6 dec 2025 16:12 (CET)

== [[Computersystemen]] /2 ==
Onder &quot;Zie ook&quot; staan twee links naar dezelfde pagina, dat zal toch niet je bedoeling geweest zijn? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 7 dec 2025 19:40 (CET)

:Nee, dat was zeker niet de bedoeling. Foutje, dank voor het opmerken, is opgelost. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 8 dec 2025 11:26 (CET)

== tbv. [[Informatievoorziening/Informatie]] ==
{{Duo
|inhoud1=[[Afbeelding:RadWiki-Condense-Facts-and-Information-to-Knowledge.png|300px]]
|inhoud2=

&lt;!-- Copy/paste vanaf hier ... --&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;...&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
&lt;!-- ... tot hier --&gt;

}}

Mocht je 'm in het Nederlands willen hebben... Alleen nog de woorden op de puntjes te vertalen, daar waag ik me niet aan. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 10:45 (CET)

:Dank! Mooi kerstcadeautje. 
:De woorden links heb ik inmiddels vertaald. Is er ook nog een mogelijkheid om de figuur net zo in de tekst te passen als het bestaande bestand en/of hem als bestand in Commons op te nemen? 

&lt;div class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 1em 0 1em 1em;&quot;&gt;
{{SVG
 |width   = 300
 |height  = 212
 |viewBox = 
 |style   = 
 |inhoud  =

&lt;polygon points=&quot;179,25 288,190 70,190&quot; stroke=&quot;black&quot; stroke-width=&quot;3&quot; fill=&quot;none&quot; /&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;middle&quot; transform=&quot;translate(179,2)&quot;&gt;
&lt;text y=&quot;45%&quot;&gt;Kennis&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;60%&quot;&gt;Informatie&lt;/text&gt;
&lt;text y=&quot;75%&quot;&gt;Feiten&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

&lt;g style=&quot;font-weight: bold; font-size: smaller;&quot; stroke=&quot;none&quot; fill=&quot;black&quot; dominant-baseline=&quot;middle&quot; text-anchor=&quot;end&quot; transform=&quot;translate(70,14)&quot;&gt;
&lt;text x=&quot;85&quot; y=&quot;12%&quot;&gt;beslissing&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;68&quot; y=&quot;24%&quot;&gt;synthese&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;51&quot; y=&quot;36%&quot;&gt;samenvatten&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;34&quot; y=&quot;48%&quot;&gt;analyseren&lt;/text&gt;
&lt;text x=&quot;17&quot; y=&quot;60%&quot;&gt;organiseren&lt;/text&gt;
&lt;text x= &quot;0&quot; y=&quot;72%&quot;&gt;verzamelen&lt;/text&gt;
&lt;/g&gt;

 |alt     = 
 |title   = 
 |class   = 
 |link    = 
}}
Feiten - Informatie - Kennis
&lt;/div&gt;

--[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 11:38 (CET)
::Zoiets? En upload naar commons kan ook, dan moet er nog een stukje code omheen. Maar waarom zou je? Met inline SVG zoals hier ben je veel flexibeler. - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 14:29 (CET)
:::Dank! Helemaal goed zo. Ik heb hem geplaatst. Nog fijne dagen gewenst! [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 25 dec 2025 16:47 (CET)
::::Dank je, insgelijks! - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 dec 2025 17:08 (CET)

{{Clear both}}
== File:Content curation.png ==
[[Bestand:Content curation.png|thumb|150px]] Zal ik van deze tekening (op [[Informatievoorziening/Contentcuratie]]) de achtergrond ''wit'' maken? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 jan 2026 17:36 (CET)

:Dank voor het aanbod, maar wat mij betreft is hij zo goed. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 12 jan 2026 04:52 (CET)

== Categorieën ==
Er gaat nu iets niet helemaal goed: in [[:Categorie:Mens en maatschappij]] staan een paar subcats met &quot; - inhoud&quot; in de naam, maar dat is niet de bedoeling. Er horen alleen ''boeken'' (en evt. subcats) in.

Bv. &quot;Inbraakpreventie - inhoud&quot;: het ''boek'' staat in Categorie:Wonen die weer in M&amp;M staat. De cats met &quot; - inhoud&quot; in de titel zijn er alleen om per boek de hoofdstukken te kunnen vinden, en horen alleen in Categorie:Inhoud.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 12:43 (CET)

:Dank! Ik kijk het na en zal het verbeteren. En waar horen die &quot;Inhoud-cats&quot; dan wel thuis? Ik heb het bij alle boek-categorieën gezien. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 12:48 (CET)
::Alleen in de [[:Categorie:Inhoud]] (nu 371, en dat ''zou'' overeen moeten komen met het aantal boeken (412)...). En het komt inderdaad ook in andere categorieën voor. Enfin, zeg maar wiu... – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 13:47 (CET)
:::1) Ik heb het op mijn To do list gezet.
:::2) Blijft het kruimelpad (zie [[Sjabloon:Boekcat]]) wel het hele huidige pad aangeven, dus inclusief in dit geval &quot;[[:Categorie:Alles|Alles]] → [[:Categorie:Boek|Boek]] → [[:Categorie:Boek naar thema|Boek naar thema]] → [[:Categorie:Samenleving|Samenleving]] → [[:Categorie:Mens en maatschappij|Mens en maatschappij]] → [Titel Inhoud-cat]? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 10 nov 2026 15:09 (CET)
::::Nee, niet zoals het nu is. Maar hoe dan wel? Ik heb het bij [[:Categorie:Handboek Toetsplaza - inhoud]] voorlopig maar verwijderd. Als je de boomstructuur overneemt kom je op &quot;Alles &amp;rarr; Inhoud &amp;rarr; Handboek Toetsplaza - inhoud&quot;, maar daar heeft de lezer niet veel aan.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 nov 2026 00:44 (CET)
:::::Ja, dat is als je het officiële kruimelpad weergeeft. Dan heeft het inderdaad weinig zin. 
:::::Een alternatief zou kunnen zijn om in plaats van &quot;Inhoud&quot; het kruimelpad van het bijbehorende boek te volgen. Dan krijg je: Alles → Boek → Boek naar thema → Samenleving → Onderwijs → Handboek Toetsplaza - inhoud&quot;. En dat zou ik persoonlijk wel nuttig vinden. Als je dan iets anders over Onderwijs zoekt, kom je daar snel. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 nov 2026 06:03 (CET)</text>
      <sha1>p5212ujaqi7aoprxglty6r0ma55dj58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mindfulness</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40834</id>
    <revision>
      <id>432369</id>
      <parentid>424679</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T14:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>Categorie toegevoegd</comment>
      <origin>432369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="991" sha1="7v2j3ht4w738h6ya5z3cvn1n5vh67gk" xml:space="preserve">{{Opmaak
| Titel = Mindfulness
| Object = Boek
| Bron = Mindfulness &amp; Creativity.png
| Definitie = {{Wp|Mindfulness|Mindfulness}} is een training in alertheid op alles - zintuigelijke waarnemingen, gedachten of emoties - wat zich voordoet in de eigen geest op het huidig moment.
| Beschrijving = Mindfulness (स्मृति in Sanskriet, 念 in het Chinees, ネン in het Japans) is je herinneren aan wat er werkelijk is, de geest die in het nu is, zonder een slaaf te zijn van wat er zich voordoet.&lt;br&gt;Dit boek is bedoeld om te onderbouwen dat mindfulness een gedegen behandelmethode is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek.&lt;br&gt;Het boek toont hoe er gebruik kan worden gemaakt van bewezen psychoanalytische theorieën en cognitieve leertheorieën.
| Formaat = html
| Voortgang = 75
| Support = Signaleer
| Referentie = wikipedia
| Collectie = Zelftherapie
| Onderdeel = Concept, Onderwijs, MBSR, Kabat-Zinn, MBCT, Karma, Interzijn, Lucide droom, Schaken
}}

[[Categorie:Psychologie]]</text>
      <sha1>7v2j3ht4w738h6ya5z3cvn1n5vh67gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Sjablonen afbeelding</title>
    <ns>14</ns>
    <id>41069</id>
    <revision>
      <id>432414</id>
      <parentid>432156</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft de pagina [[Categorie:Sjablonen afbeeldingen]] hernoemd naar [[Categorie:Sjablonen afbeelding]] zonder een doorverwijzing achter te laten: Enkelvoud</comment>
      <origin>432156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="9o8cjjw9nwxc56b85r8ufrvvydlxm5n" xml:space="preserve">Zie ook [[:Categorie:Sjablonen afbeelding]]

[[Categorie:Sjablonen|{{Uc:{{Replace|{{PAGENAME}}|Sjablonen }}}}]]</text>
      <sha1>9o8cjjw9nwxc56b85r8ufrvvydlxm5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Afbeelding</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42581</id>
    <revision>
      <id>432409</id>
      <parentid>425633</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>432409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2637" sha1="ld4ly0asqsttxd0ao5jddmei8c1za4w" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Sjabloon:Afbeelding/style.css&quot; /&gt;&lt;includeonly&gt;&lt;!-- 

--&gt;&lt;div class=&quot;afb-frame{{#IfEq:{{NAMESPACE}}:{{BASEPAGENAME}}|Sjabloon:Afbeelding|-always}}&quot;&lt;!--
    --&gt; style=&quot;float: {{{float|none}}};&lt;!--
           --&gt; width: {{{clip-breedte|150}}}px;&lt;!--
           --&gt; z-index: 10;&lt;!--

           --&gt; margin: {{{margin|7px {{#IfEq:{{{float|}}}|left|18px 1.3em|8px 8px}} 0 }}};&lt;!--

           --&gt; {{#IfEq:{{{border|0}}}|1&lt;!--
           --&gt;  |background-color: white; color: black; border: 1px solid rgb(200, 204, 209); padding: 3px;&lt;!--
           --&gt;  |background: transparent; color: black; border: none;&lt;!--
           --&gt; }}&lt;!--
           --&gt; break-inside: avoid;&quot;&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;div class=&quot;afb-viewport&quot;&lt;!--
    --&gt; style=&quot;width: {{{clip-breedte|150}}}px;&lt;!--
           --&gt; z-index: 20;&lt;!--
           --&gt; height: {{{clip-hoogte|150}}}px;&lt;!--
           --&gt; overflow: hidden;&lt;!--
           --&gt; outline: 1px solid rgb(200, 204, 209)&quot;&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;div class=&quot;afb-marker&quot;&lt;!--
    --&gt; style=&quot;position: absolute;&lt;!--
           --&gt; z-index: 300;&lt;!--
           --&gt; width: {{{clip-breedte|150}}}px;&lt;!--
           --&gt; height: {{{clip-hoogte|150}}}px;&lt;!--
           --&gt; visibility: hidden;&lt;!--
           --&gt; outline: 1px dashed white;&lt;!--
           --&gt; box-shadow: 0 0 1px black;&lt;!--
           --&gt; &quot;&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;/div&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;div class=&quot;afb-image&quot;&lt;!--
    --&gt; style=&quot;position: relative;&lt;!--
           --&gt; z-index: 40;&lt;!--
           --&gt; left: {{#Expr:({{{clip-breedte|300}}}-{{{grootte|300}}})/2}}px;&lt;!--
           --&gt; top: calc(-{{{offset-y|0}}}px - 5px);&lt;!--

           --&gt; transform-origin:&lt;!--
             --&gt; {{#Expr:({{{offset-x|0}}} + ({{{clip-breedte|150}}} / 2))}}px&lt;!--
             --&gt; {{#Expr:({{{offset-y|0}}} + ({{{clip-hoogte|150}}}  / 2))}}px;&lt;!--

           --&gt; transform: scale({{#IfEq:{{{mirror|}}}|1|-1|1}}, {{#IfEq:{{{flip|}}}|1|-1|1}})&lt;!--

           --&gt; rotate({{{rotatie|0}}}deg);&lt;!--

           --&gt; filter: brightness({{{helderheid|100}}}%) contrast({{{contrast|100}}}%);&lt;!--

           --&gt;&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;[[Afbeelding:{{{afbeelding|test.jpg}}}|{{{grootte|300}}}px]]&lt;!--
--&gt;&lt;/div afb-image&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;/div afb-viewport&gt;&lt;!--

--&gt;{{#If:{{{onderschrift|}}}|&lt;div style=&quot;font-size: 88.4%; line-height: 1.4em; padding: 3px 2px 1px 2px;&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;{{{onderschrift|}}}&lt;/div&gt;}}&lt;!--

--&gt;&lt;/div afb-frame&gt;&lt;!--

--&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

{{Gebruikt Templatestyles}}{{Sjabdoc}}

&lt;!-- ToDo: 
 afb-frame width
   ,,      margin
 margins igv. float=right!!
 doc -&gt; ./doc
--&gt;

{{Te doen|wat=
*parameter ''link'' inbouwen
|geplaatst door=[[user:Erik Baas|Erik Baas]]
}}

[[Categorie:Sjablonen afbeelding]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ld4ly0asqsttxd0ao5jddmei8c1za4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Afbeelding flex</title>
    <ns>10</ns>
    <id>42620</id>
    <revision>
      <id>432411</id>
      <parentid>425625</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T08:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>432411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1396" sha1="byexl34gpa9tt0vhbbtersv0z4ufune" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Afbeelding flex/style.css&quot; /&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;div class=&quot;wbnl-img-full-size&quot; style=&quot;
 box-sizing: border-box;
 float: {{{float|left}}}; 
 width: {{{breedte|100}}}%;

 margin: {{#IfEq:{{{float|}}}|right
  | 0 0 0 1em
  | 0 1.4em 0 0
 }};

 {{#If:{{{onderschrift|}}}|
  padding: 3px;
  background-color: #f8f9fa;
  color: black;
  border: 1px solid rgb(200, 204, 209);
  font-size: 88.4%;
  line-height: 1.4em;
 }}&quot;&gt;&lt;!--
--&gt;[[Afbeelding:{{{bestandsnaam|Bannerv.png}}}|{{{grootte|500}}}px|link={{{link|}}}]]&lt;!--
 --&gt;&lt;div style=&quot;margin-left: 3px;&quot;&gt;&lt;!--
  --&gt;{{{onderschrift|}}}&lt;!--
 --&gt;&lt;/div&gt;&lt;!--
--&gt;&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;

{{Clear both}}
{{Sjablooninfo|1={{Gebruikt Templatestyles}}
;Doel
:Toont een afbeelding ''flexibel'' op de volle breedte (of een percentage daarvan) van de container (pagina, div of table-cell).

;Gebruik en verstekwaarden
&lt;pre&gt;
{{Afbeelding flex|bestandsnaam = Bannerv.png|grootte = 500|breedte = 100|onderschrift = }}
&lt;/pre&gt;

;Parameters
* bestandsnaam: alleen de volledige bestandsnaam
* grootte: breedte van de afbeelding ''voor'' het resizen (in pixels, ''zonder'' &quot;px&quot;)
* breedte: gewenste breedte (in procenten, ''zonder'' &quot;%&quot;)
* float: left of right
* onderschrift: tekst onder de afbeelding; indien ingevuld wordt de afbeelding tevens van een kader voorzien
* link: wikilink bij aanklikken van de afbeelding
}}

[[Categorie:Sjablonen afbeelding]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>byexl34gpa9tt0vhbbtersv0z4ufune</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Wikidata</title>
    <ns>12</ns>
    <id>44838</id>
    <revision>
      <id>432363</id>
      <parentid>431219</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T12:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Data opvragen */</comment>
      <origin>432363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5605" sha1="rqj5v325bkmcky07g2y672h2dwfsvup" xml:space="preserve">&lt;templatestyles src=&quot;Wikidata/style.css&quot; /&gt;
{{Post-it/Wikidata}}
{{Gebruikt Templatestyles|Wikidata/style.css}}
voorlopig:
*Zie [[d:Wikidata:Introduction/nl|Wikidata:Introductie]] (in Wikidata, Nederlands) voor de hoofdpagina's over dit onderwerp.
*Zie ook [[w:Wikipedia:Wikidata|nl.wikipedia]]
*[[d:Wikidata:List_of_properties/nl|Lijst van alle eigenschappen]]
*[[d:Wikidata:Database reports/List of properties/all/nl|Lijst van alle Nederlandstalige properties]] 
----
{{Begin}}

== Over Wikidata ==
[[d:Wikidata:Main Page|Wikidata]] is de kennisbank van de Wikimedia-organisatie en heeft twee doelen:
# Intermediair tussen de verschillende onderdelen van de Wikimedia-familie. Wikidata zorgt ervoor dat je vanuit Wikibooks direct naar overeenkomstige pagina's in anderstalige Wikibooks kunt springen (zie rechts bovenaan ''xx talen'') en naar Commons, de Nederlandse Wikipedia, Wikivoyage en andere Wikimedia-projecten (zie rechterkolom helemaal onderaan &quot;In andere projecten&quot;, alleen als je bent ingelogd). En andersom vanuit Wikipedia, Commons en anderstalige Wikibooks naar de betreffende Nederlandstalige Wikibooks-pagina.
# Databank voor het verzamelen van gestructureerde gegevens en van links naar relevante onderdelen in andere databanken, ook uit de buitenwereld èn toegankelijk/openbaar/herbruikbaar voor de buitenwereld. 
Daartoe bevat hij per onderwerp een &quot;item&quot; met gestructureerde informatie in diverse talen, links naar items over hetzelfde onderwerp in andere Wiki-projecten (zoals Wikipedia, Commons en Wikivoyage) en externe databanken, en een afbeelding die de lading dekt. Voorbeeld: [[d:Q84|Q84 (Londen)]]. &lt;br&gt;
Wikidata bevat bijna 124 miljoen&lt;!--25-10-2026--&gt; items. Elk item heeft een &quot;ID&quot;: een &quot;Q&quot; gevolgd door een nummer. Een item is gestructureerd volgens een strakke indeling. Bij elk item is een aantal van de 13.336 mogelijke &quot;properties&quot; (eigenschappen)&lt;!--30 mrt 2026--&gt; ingevuld, elk met een ID dat bestaat uit een &quot;P&quot; met een getal. Een property kan meer dan één waarde bevatten (denk bv. aan de talen die in een land gesproken worden), deze worden van elkaar onderscheiden door &quot;qualifiers&quot;.

Zie [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] voor het koppelen van Wikibooks-pagina's aan Wikidata-items.

== Data opvragen ==
===Titel===
* '''labelOf''' geeft de titel van het Wikidata-item in de eigen taal:
:{{Sjabdemo|#Invoke:Wikidata|labelOf|Q55}}
* '''labelIn''' geeft de titel van het Wikidata-item in een andere taal:
:{{Sjabdemo|#Invoke:Wikidata|labelIn|en|Q55}}
:{{Small|Als de pagina aan een Wikidata-item gekoppeld is kan de otem-code &quot;Q55&quot; weggelaten worden.}}

===Eigenschappen===
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#property:afbeelding}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft de bestandsnaam van de eigenschap ''afbeelding'' (P18) van het land ''Monaco'' (Q235): &lt;span class=&quot;wikidata-property&quot;&gt;{{#property:afbeelding|from=Q235}}&lt;/span&gt;
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#statements:afbeelding}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft een ''afbeeldingslink'', de afbeelding wordt dus meteen zichtbaar: &lt;span class=&quot;wikidata-property&quot;&gt;{{#statements:afbeelding|from=Q235}}&lt;/span&gt;.

Als de pagina niet gekoppeld is met Wikidata kan &quot;|from=Q235&quot; worden toegevoegd om aan te geven dat er data over Monaco gevraagd wordt:
*&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#property:afbeelding|from=Q235}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of
*&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#statements:afbeelding|from=Q235}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

=== Properties met meer dan een deel ===
*&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#property:P37}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft &lt;span class=&quot;wikidata-property&quot;&gt;{{#property:P37|from=Q39}} (P37 = &quot;officiële taal&quot;, Q39 = &quot;Zwitserland&quot;)&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
*&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{#statements:officiële taal}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft &lt;span class=&quot;wikidata-property&quot;&gt;{{#statements:officiële taal|from=Q39}}&lt;/span&gt;
:NB Merk op dat in dit geval de waarden waarvan op Wikidata een link naar Wikibooks bestaat meteen een aanklikbare ''link'' naar die pagina geven.

=== Sjablonen ===
Er zijn in Wikibooks enkele sjablonen om met de gegevens van Wikidata verder te kunnen werken:
*{{Tl|Expand monthname}} - vervangt de afgekorte maandnaam in bv. &quot;8 jan 1297&quot; door de volledige naam. (ook niet fool-proof, faalt wanneer alleen een jaartal vermeld is)
*{{Tl|Gebruikt Wikidata}} - plaatst de sjabloon of pagina in [[:Categorie:Wikibooks:Pagina die Wikidata gebruikt]].
*{{Tl|IsGekoppeld}} - detecteert of een pagina aan Wikidata gekoppeld is
*{{Tl|Ontpunt}} - verwijdert punten uit getallen groter dan 999 om verder ''rekenen'' met die waarde mogelijk te maken.
*{{Tl|Split}} - sommige properties bevatten meer dan een gegeven, deze sjabloon dient om er een van max. 6 te kunnen kiezen.
*{{Tl|Wd}} - voor een eenvoudiger toepassing van &amp;#123;{#property:&amp;#125;} en &amp;#123;#statements:&amp;#125;}

Of juist niet:
*{{Tl|Niet te koppelen}} - tbv. pagina's die beslist ''niet'' aan een Wikidata-item gekoppeld moeten worden.

Bij het hernoemen of verwijderen van een pagina op Wikibooks wordt een gekoppeld item op Wikidata automatisch aangepast.

Een link naar het item op Wikidata maak je met &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[d:Q235]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (Q235 betreft het land &quot;Monaco&quot;).

;krabbels
*voor pagina's die nog niet gekoppeld zijn kun je toch data opvragen, zie &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Infobox land|from=Q36}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; op [[Atlas van Europa/Polen]].
*gekoppelde pagina's geven een link onder &quot;In andere projecten&quot; en mogelijk onder &quot;In andere talen&quot;; zo is deze pagina gekoppeld met item Q28925727. 
*&amp;#123;{#statements:P1629|from=P18}}: &lt;span class=&quot;wikidata-property&quot;&gt;{{#statements:P1629|from=P18}}&lt;/span&gt;
*&amp;#123;{#statements:P1629|from=P31}}: &lt;span class=&quot;wikidata-property&quot;&gt;{{#statements:P1629|from=P31}}&lt;/span&gt;

[[Categorie:Help]]</text>
      <sha1>rqj5v325bkmcky07g2y672h2dwfsvup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lassen/Lasprocessen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45026</id>
    <revision>
      <id>432375</id>
      <parentid>421793</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T18:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Weerstandslassen */</comment>
      <origin>432375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10039" sha1="g8hqqndk7mxthkg0iqexd248dyzluvh" xml:space="preserve">===Procesbeschrijving===
In de metaalverwerkende industrie moeten vaak verschillende materialen met elkaar worden verbonden. De meeste van deze verbindingen zijn niet- losneembare verbindingen. Tot deze belangrijke groep behoren de lasverbindingen.
Lassen is een verbindingstechniek, waarbij delen van meestal identieke materialen met elkaar worden verbonden door gebruik te maken van warmte en/of druk. 
Hierbij worden deze materialen in vloeibare of deegachtige toestand gebracht, waarbij soms toevoegmateriaal met dezelfde of ongeveer dezelfde smelttemperatuur wordt gebruikt.
De warmte hiervoor zal, afhankelijk van het proces, afkomstig zijn van een elektrische boog, een brandbaar gasmengsel of een chemische reactie.
Uiteindelijke bedoeling is dat een continuïteit tussen de verbonden delen ontstaat.
Vanwege de enorme diversiteit aan metalen is een groot aantal lasprocédés ontwikkeld.

Een mogelijke manier om de verschillende lasprocessen in te delen, is gebaseerd op de toestand van het basismateriaal tijdens het lassen. Volgens deze methode worden de lasprocessen ingedeeld in de hoofdgroepen  smeltlassen en druklassen.

Bij het smeltlassen wordt de lasverbinding tot stand gebracht via de vloeibare fase: er wordt primair gebruik gemaakt van warmte om de lasverbinding te realiseren. Bij het druklassen gebeurt dit via de vaste fase: hier wordt primair druk toegepast.

Hieronder volgt een korte beschrijving van de belangrijkste lasprocessen 1, 2, 3, 4, 10, 11. Kennis van deze lasprocessen kan voor de arbeidsgeneesheer bijdragen tot een betere evaluatie van de gezondheidsrisico’s gezien de invloed van het proces op de ontwikkeling van lasrook.

====Elektrisch booglassen====
Bij het booglassen wordt de voor het lassen benodigde warmte verkregen door een elektrische boog, die tussen de elektrode en het te lassen materiaal wordt getrokken.
Omdat daarbij een smeltbad ontstaat, spreekt men ook van smeltlassen.
De meeste toegepaste booglasprocessen zijn booglassen met beklede elektrode, MIG/MAG lassen, TIG lassen en in mindere mate onderpoederdeklassen.
De in de omgevingslucht aanwezige gassen zuurstof, stikstof en waterstof hebben de eigenschap in het vloeibare materiaal te diffunderen. Zij vormen allerlei verbindingen die het (las)metaal negatieve eigenschappen geven. Een bekend fenomeen is bijvoorbeeld de veroudering van staal waardoor de taaieigenschappen met verloop van de tijd afnemen door vorming van ijzernitriden.
Het gevormde smeltbad en de van de elektrode afkomende metaaldruppels dienen dus beschermd te worden tegen de inwerking van de gassen uit de omgevingslucht. Hiervoor worden verschillende toevoegmaterialen en hulpstoffen gebruikt ter van bescherming van het smeltbad. De meest bekende zijn:
*bescherming door slak en gas
*bescherming door slak
*bescherming door extra toegevoerd gas
*bescherming door een vacuüm (sporadisch)

====Booglassen: MIG/MAG-lassen (halfautomaat)====
Deze manier van lassen werd ontwikkeld in de jaren 50 en kreeg verschillende benamingen, zoals CO2 lassen, halfautomaat lassen, MIG lassen (MIG=Metaltransfer Inert Gas) en MAG lassen (Metaltransfer Active Gas), TIG lassen (Tungsten Inert Gas), lassen met beklede elektrode.

Bij het MIG/MAG lassen wordt een boog onderhouden tussen een afsmeltend lastoevoegmateriaal en het werkstuk. Het lastoevoegmateriaal wordt wordt continu afgevoerd vanaf een spoel. Het lastoevoegmateriaal, de elektrische boog en het smeltbad worden omringd door een beschermgas dat deze afschermt tegen de invloed van de omringende lucht. Wanneer dit beschermgas inert is (gassen die niet reageren met het smeltbad), spreekt men van MIG lassen (Metaltransfer Inert Gas). Als inert gas kunnen argon, helium en mengsels daarvan gebruikt worden. MIG lassen wordt voornamelijk gebruikt voor het lassen van aluminium en non-ferrometalen. Wanneer actieve gassen (gassen die reageren met het smeltbad) worden gebruikt zoals CO2 en mengsels van argon en CO2 en/of zuurstof, spreekt men van MAG lassen (Metaltransfer Ative Gas). MAG lassen wordt toegepast voor het lassen van staal en roestvrij staal. Als toevoegmateriaal worden meestal massieve draden toegepast. Voor staal en roestvrij staal kan men ook gevulde draden gebruiken (continu aangevoerde holle draad, inwendig gevuld met legeringselementen en slakvormers).

====Booglassen: TIG-lassen====
Bij-TIG lassen (Tungsten Inert Gas, ook wel Argon Arc Lassen genoemd) wordt een boog getrokken tussen een niet afsmeltende wolfraam elektrode en het werkstuk. Elektrode, lasboog en lasbad worden afgeschermd tegen de invloed van de omringende lucht door een inert gas (fig.4). Als inert gas wordt meestal argon gebruikt, soms worden ook argon-helium gasmengsels toegepast. Desgewenst wordt zijdelings materiaal in het smeltbad gedoopt waardoor dit afsmelt. Door de jaren werd de toepassing van het TIG lassen uitgebreid tot bijna alle denkbare materialen. De twee essentiële componenten van dit procédé zijn de wolfraamelektrode en het inert gas. 

Het TIG lassen wordt vooral gebruikt voor het lassen van dun materiaal (tot ongeveer 3mm), voor het lassen van buizen en voor het lassen van roestvrij staal waarbij hoge eisen aan de afwerking worden gesteld (zeer fijne en propere lasnaad). Dit is veruit de meest gebruikte methode in de Piping industrie.

====Booglassen: lassen met beklede elektrode====
Bij het lassen met beklede elektrode wordt een elektrische boog getrokken tussen de kerndraad van de elektrode en het werkstuk. Hierbij wordt geen gebruik gemaakt van extra toegevoerd beschermgas. De met de kerndraad mee afsmeltende bekleding zal immers instaan voor de bescherming door vorming vaan een vloeibare slak die de druppels omringt tijdens het transport van de elektrode naar het smeltbad. Hier aangekomen vormt de slak een beschermende laag op het stollend smeltbad. Daarnaast ontstaan vanuit stoffen in de bekleding nog een extra afschermende gaskegel.
Vrijwel alle materialen kunnen gelast worden met dit type elektrode. Nadeel is een belangrijke rookontwikkeling.

De bekleding van basische elektroden bestaat uit CaF2, waterglas (Na2SiO3, K2SiO3) en aardalkalicarbonaat. Door de aanwezigheid van CaF2 worden fluorcomponenten geëmitteerd. K2O, Na2O en SiO2 worden geëmitteerd vanwege aardalkalicarbonaat. Door het smelten verdampt het metaal en worden ook Fe2O3, SiO2 en MnO gevormd. 
De bekleding op basis van rutiel (TiO2) wordt gebruikt bij het lassen van hoog-gelegeerd staal en roestvrijstaal. Om roestvrij staal betere mechanische eigenschappen te geven wordt het gelegeerd met nikkel, molybdeen, titanium en niobium.
Door het basisch-rutile karakter van de elektroden zitten Fe2O3, MnO, SiO2 en soortgelijke componenten in de lasrook.
Als de elektroden voor het lassen van hoog-gelegeerd staal chroom en nikkel bevatten, worden ook chroom- en nikkeloxiden gevormd, het chroom is tri- of hexavalent.

====Booglassen: onderpoederdeklassen (OP-lassen)====
Bij dit lasproces wordt eerst een poeder (te vergelijken met de bekleding van de beklede elektrode) op de plaat gestort en wordt dan de lasdraad continu toegevoegd. Er wordt een boog getrokken tussen de lasdraad en het werkstuk. Het poeder smelt gedeeltelijk, geeft een gasbescherming en vormt een slak welke de las beschermt. Dit proces wordt wordt toegepast voor staal, gelegeerd staal en roestvrijstaal. 
Omdat de lasboog wordt afgeschermd door het laspoeder is er geen zichtbare lasboog en geen UV straling.

====Plasma-lassen====
Plasma lassen is te vergelijken met TIG lassen. Bij plasma lassen wordt eveneens een lasboog getrokken tussen een niet-afsmeltende elektrode en het werkstuk, maar de lasboog wordt omgeven door een watergekoelde opening. Daardoor wordt de lasboog ingesnoerd waardoor een kolomvormige lasboog wordt verkregen met een hoge energiedichtheid.

====Autogeen lassen====
Bij autogeen lassen wordt de nodige warmte afgeleverd door verbranding van het gas acetyleen. Voor de verbranding wordt altijd zuivere zuurstof gebruikt. Als toevoegmateriaal worden onbeklede lasstaven gebruikt en worden er geen additionele beschermgassen gebruikt, de verbrandingsgassen zorgen hier zelf voor. 

====Weerstandslassen====
Bij het weerstandslassen wordt een hoge elektrische stroom door de te verbinden delen geleid. Door de elektrische weerstand van het materiaal wordt het materiaal verhit. Gelijktijdig wordt op de verbinding een uitwendige druk uitgeoefend. Er wordt geen toevoegmateriaal gebruikt. 
Zo onderscheidt men puntlassen, rolnaadlassen, doordruklassen en drukstuiklassen

====Laserlassen====
Bij het laserlassen (light Amplification by Stimulated Emission of Radiation) wordt licht gebruikt als warmtebron. De laser is een zeer geconcentreerde lichtbundel van hoge energie, waardoor plaatselijk hoge temperaturen kunnen worden bereikt. De indringdiepte is regelbaar, waardoor deze techniek kan worden toegepast voor zeer dunne tot dikkere platen. Met de CO2-laser kunnen in bepaalde gevallen platen tot 25 mm worden gelast.

De geïnteresseerde zal in de  Angelsaksische literatuur geconfronteerd worden met een verschillende terminologie. 
De American Welding Society identificeerde meer dan 80 lasprocessen 11.
De belangrijkste proberen we dan ook hieronder samen te vatten:
*Manual Metal Arc Welding (MMAW): booglassen zonder beschermgas met beklede electrode
*Gas Metal Arc Welding (GMAW): halfautomatisch lassen. Metal Inert Gas lassen (MIG) of Metal Active Gas lassen (MAG) naargelang het gebruikte beschermgas
*Flux-cored Arc Welding (FCAW): booglassen met gevulde draad.
*Gas Tungsten Arc Welding (GTAW): TIG-lassen (Tungsten Inert Gas) 
*Plasma Arc Welding (PAW): Plasma-lassen
*Submerged Arc Welding (SAW): onder poederdeklassen (zonder beschermgas).

Tenslotte volgt een kort schematisch overzicht van de verschillende types elektrisch  booglassen 4 :
*Zonder beschermgas:
*Beklede elektrode
*Onder poederdeklassen
*Met beschermgas:
*TIG lassen
*Plasma lassen
*MIG/MAG lassen (halfautomatisch lassen)
*Gevulde draad lassen (halfautomatisch lassen)
{{Sub}}
{{Links}}</text>
      <sha1>g8hqqndk7mxthkg0iqexd248dyzluvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lassen/Printversie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45028</id>
    <revision>
      <id>432377</id>
      <parentid>405659</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:17:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="888" sha1="bjcvjvekec3uqv2r7yd8b2qr8izx9bd" xml:space="preserve">{{Nieuwe pagina bij afdrukken}}
&lt;div style=&quot;position: relative; height: 95vh;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;position: relative; top: 15vh; height: 80vh; text-align: center; font-weight: bold;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-size: 48pt;&quot;&gt;Lassen&lt;/span&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
&lt;span style=&quot;font-size: 14pt;&quot;&gt;Dr. Philippe Landtmeters&lt;/span&gt;
&lt;div style=&quot;height: 62vh;&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/div&gt;
[[Bestand:Wikibooks-logo.svg|50px|link=]]
&lt;span style=&quot;font-size: 10pt;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color: rgb(11, 38, 69);&quot;&gt;WIKI&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color: rgb(10, 78, 152);&quot;&gt;BOOKS&lt;/span&gt;&lt;!--!!--&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

{{Nieuwe pagina bij afdrukken}}
=Processen=
{{:Lassen/Lasprocessen}}

{{Nieuwe pagina bij afdrukken}}
=Lasrook=
{{:Lassen/Lasrook}}

{{Nieuwe pagina bij afdrukken}}
=Respiratoire gezondheidseffecten van lasrook=
{{:Lassen/Respiratoire gezondheidseffecten van lasrook}}

{{Nieuwe pagina bij afdrukken}}
=Bronnen=
{{:Lassen/Bronnen}}

{{Printversie}}</text>
      <sha1>bjcvjvekec3uqv2r7yd8b2qr8izx9bd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Categorie:Leertaal - inhoud</title>
    <ns>14</ns>
    <id>45266</id>
    <revision>
      <id>432374</id>
      <parentid>409114</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T18:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft de pagina [[Categorie:Onderwijstaal - inhoud]] hernoemd naar [[Categorie:Leertaal - inhoud]] zonder een doorverwijzing achter te laten</comment>
      <origin>409114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="lcmg984djomlom4mfp6yx1lxsaw5di9" xml:space="preserve">[[Categorie:Inhoud]]</text>
      <sha1>lcmg984djomlom4mfp6yx1lxsaw5di9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Help:Referenties en voetnoten</title>
    <ns>12</ns>
    <id>46079</id>
    <revision>
      <id>432408</id>
      <parentid>431223</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Opmaak van bronnen */ ISBN</comment>
      <origin>432408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15132" sha1="njt9h9ttj1mjo8uhvw6u0vefmevahdm" xml:space="preserve">{{Zie ook|Zie over bronvermelding in het algemeen ook {{Wp|Bronvermelding}}.}}

Deze pagina behandelt methoden van bronvermelding in Wikibooks en het systemen voor '''genummerde''' voetnoten (of: eindnoten).

== Bronvermelding ==
In [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] staat wat in het algemeen de regels zijn omtrent bronvermelding. De daar genoemde methoden voor citeren en bronvermelding zijn ook in Wikibooks toegestaan en aanbevolen. Hier enkele praktische aanwijzingen daarvoor.

'''Definities'''
* Een '''bron''' is een medium (zoals een boek, artikel, website) waaruit de schrijver feiten, informatie en/of kennis heeft gebruikt voor het schrijven van het wikiboek of hoofdstuk. 
* Een '''referentie''' naar een bron biedt de specifieke vindplaats van die feiten, informatie of kennis, bijvoorbeeld met een paginanummer of weblink met de raadpleegdatum.&lt;br&gt;

'''Methodes'''
# Een '''bronnenlijst''' kan een apart hoofdstuk in een wikiboek zijn. Maak die zoals in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] is beschreven. (In Wikibooks: elke bron op een aparte regel en beginnend met &lt;code&gt;* &lt;/code&gt; om er een overzichtelijke lijst van te maken). In de andere hoofdstukken worden dan verwijzingen met referenties opgenomen zoals hieronder beschreven. 
# Een andere mogelijkheid is om onderaan elk hoofdstuk een (korte) bronnenlijst te plaatsen, die alleen de bronnen voor dat hoofdstuk vermeldt. Ook dan zijn verwijzingen nodig naar de precieze vindplaats via referenties.
# Een derde mogelijkheid is om zonder bronnenlijst te werken en alleen referenties onderaan elk hoofdstuk te plaatsen. Die referenties bevatten dan de volledige bronbeschrijving.
Welke methode men kiest, is afhankelijk van het aantal bronnen, het aantal referenties en het aantal keren dat een bron in referenties wordt genoemd. (Advies: Bronnen die elk één keer in een referentie voorkomen: geen aparte bronnenlijst. Een bronnenlijst is vooral handig als er meerdere keren naar dezelfde bron(nen) wordt gerefereerd.)

=== Toepassing ===
* Maak referenties op de hieronder beschreven wijze.
* Als er sprake is van een bronnenlijst in een apart hoofdstuk (methode 2): 
** Vermeld in elk ''hoofdstuk'' een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Bronnenlijst ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; onderaan de pagina. Beschrijf de bronnen daar direct onder conform methode 1 in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]]. Maak er een echte lijst van: elke bron begint op een nieuwe regel met een &lt;code&gt;* &lt;/code&gt;.
** Vermeld daaronder een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Noten en referenties ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, als allerlaatste tekst op de pagina. De referenties zullen automatisch hieronder worden geplaatst.
* Als er een apart hoofdstuk met een bronnenlijst (methode 1) is of er geen bronnenlijst is (methode 3): zet in elk hoofdstuk onderaan de pagina (als allerlaatste) een apart kopje &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;==Bronnen, noten en referenties===&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.  Bied direct daaronder een link naar de bronnenlijst (indien aanwezig), zodat lezers niet daarnaar hoeven te zoeken. Als er geen bronnenlijst is, worden de bronnen in de referenties voluit geschreven. Voorbeeld: [[Huishouden/Voeding]] (alleen referenties, zonder bronnenlijst). 

=== Opmaak van bronnen ===
Ingeval er bronnen worden vermeld, kan er ook een standaardopmaak worden toegepast:
* Voor boeken: [[Sjabloon:Citeer boek|Citeer boek]]
** Als je geen gebruik maakt van dit sjabloon: het ISBN wordt via het [[Sjabloon:ISBN]] vermeld.
* Voor tijdschriften: {{Wp|Sjabloon:Citeer tijdschrift|Citeer tijdschrift}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in)
* Voor online bronnen: [[Sjabloon:Citeer web|Citeer web]]
* Voor Tweets (op {{Wp|X (sociaalnetwerksite)|X}}): {{Wp|Sjabloon:Citeer tweet|Citeer tweet}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in).
Zie [[:Categorie:Sjablonen referentie]] voor meer mogelijkheden.

== Verschillen tussen voetnoten en referenties ==
Genummerde voetnoten kunnen onder andere gebruikt worden voor ''{{Wp|Referentie|referenties}}'' en andere opmerkingen die de schrijver wel wil maken, maar die niet in de lopende tekst passen. Referenties zijn ''verwijzingen'' naar materiaal buiten Wikibooks dat in een Wikibooks-pagina opgenomen bewering bevestigt. (Dit is hetzelfde als {{Wp|Bronvermelding|bronvermelding}}). Het gebruik van referenties helpt bij het beter onderbouwen van artikelen. Het is een belangrijke kwaliteitsborging van artikelen en helpt het zoeken naar bronnen te vereenvoudigen.

Merk de volgende verschillen op:
* Niet elke ''referentie'' heeft noodzakelijkerwijs de vorm van een ''genummerde voetnoot'':
**Referenties ''kunnen'' gerealiseerd worden met {{Wp|Wanneer extern linken|externe links}} of andere verwijzingen rechtstreeks in de tekst van het artikel (zonder te verwijzen naar een lijst van referenties onderaan de Wikibooks-pagina); het is echter niet de bedoeling in de tekst van een wiki-artikel externe links te plaatsen. Externe links horen onderaan.
** {{Wp|Bronvermelding in Harvardstijl}} is een referentietechniek die niet met apart staande noten werkt maar met referenties tussen haakjes in de tekst zelf. Er is dan nog wel een bronnenlijst nodig, onderaan het hoofdstuk of in een apart hoofdstuk.
**Artikelen in Wikibooks kunnen ook een lijst met algemene referenties bevatten, zonder dat elk van deze referenties op een specifieke plaats in de tekst van de Wikibooks-pagina aangehaald wordt.
* Niet elke ''voetnoot'' is ook een ''referentie'':
**Voetnoten kunnen ook gebruikt worden voor opmerkingen die niet naar externe bronnen verwijzen, denk daarbij aan een opmerking die de lijn van het artikel onderbreekt, of een toelichting op informatie in een infobox of tabel (zie bijvoorbeeld de infobox bovenaan {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden}}).
**Soms wordt extern materiaal eerder vermeld als ''illustratie'' (bijvoorbeeld een muziekfragment), of als ''bijkomende informatie'' zonder dat dit extern materiaal als eigenlijke bron voor een bewering in Wikipedia gebruikt wordt.

== Referenties toevoegen ==
De referenties of voetnoten zet je in de lopende tekst tussen &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tags.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Tekst.&lt;ref&gt;gevolgd door referentie&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Onderaan, onder het kopje 'Referenties', zet je eenmaal de tag &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{References}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Met deze code worden referenties precies op die plaats gezet. Dit geeft je de ruimte om ook nog iets onder de Referenties te zetten (zoals een link naar het volgende hoofdstuk).

Het nummeren van de referenties/voetnoten gaat vanzelf: de software doet het voor je.

De referentie wordt bij voorkeur na het [[leesteken]], zoals een komma of punt, geplaatst, maar vóór een haakje. Pas op dat je niet aan weerszijden van de referentie een leesteken zet. Maak tevens de referentie aansluitend op het leesteken en plaats geen extra spatie(s) tussen leesteken en referentie (vermijd dus zogenaamde ''zwevende referenties'').

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Het is makkelijker om voor de inhoud van de referentie een sjabloon te gebruiken. Ook zorgt dit voor een consistente opmaak en betere mogelijkheden tot linkonderhoud. Zie [[#Opmaak van bronnen|hier]] voor de verschillende sjablonen.

'''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=E. Miller|titel=The Sun|uitgever=New York: Academic Press|jaar=2005|editie=23-5}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot.&lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''&amp;lcub;{Citeer boek|auteur=R. Smith|titel=Size of the Moon|uitgever=Scientific American|datum=april 1978|editie=46, 44-6}}'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

'''Noot:''' Wanneer de referentie geplaatst wordt vóór de punt zou deze betrekking kunnen hebben op alleen het laatste woord van die zin. Staat de referentie achter de punt dan heeft de referentie betrekking op de hele zin.

'''Voorbeeld hoe het &lt;u&gt;''niet''&lt;/u&gt; moet:'''
&lt;blockquote&gt;
&lt;kbd&gt;
Volgens wetenschappers is de zon nogal groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
Maar de maan is niet zo groot&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;'''&amp;lt;ref&gt;'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&amp;lt;/ref&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;br&gt;
&lt;/kbd&gt;
&lt;/blockquote&gt;

==Referenties==
===Automatische plaatsing aan het einde van een artikel===
Na de laatste tekst (afhankelijk van het aantal bronnen voor of na de ''Externe links'') plaatst men in een artikel:
&lt;blockquote&gt;
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{References}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
''of...''
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Zie het kopje [[#Bronnen, (voet)noten en referenties?|Bronnen, (voet)noten en referenties?]] voor uitleg van het Appendix-sjabloon.

=== Meerdere verwijzingen naar dezelfde voetnoot ===
Zoek een naam voor de voetnoot waar je meerdere malen naar wil verwijzen, bijvoorbeeld: ''sympathieke naam'' of ''NOS 2015''. De naam wordt tussen '''&quot;'''dubbele aanhalingstekens'''&quot;''' geplaatst en mag '''niet''' met een cijfer beginnen.

Voeg die naam toe in de eerste &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;-tag, als volgt:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;

Voor de andere verwijzingen naar dezelfde voetnoot (in dit voorbeeld voetnoot 1), schrijf je

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;

Indien je nog niet weet welke van die verwijzingen eerst zal komen, hoef je niet steeds de volledige voetnoottekst te herhalen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot; /&gt; geeft hetzelfde resultaat als &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.&lt;ref name=&quot;sympathieke naam&quot;&gt;Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.&lt;/ref&gt;, mits de noot ergens op de pagina uitgewerkt wordt.

Een alternatieve methode is het bij elkaar zetten van alle referenties in een lijst onderaan de pagina, waarna je deze in de code aanroept met de verkorte vorm:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
Deze tekst&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;/&gt; bevat twee&lt;ref name=&quot;naam_1&quot; /&gt; verwijzingen.
{{References|refs=
&lt;ref name=&quot;naam_1&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;naam_2&quot;&gt;Inhoud&lt;/ref&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Met deze vorm kan je de verwijzingen op een voor de schrijver handige wijze ordenen (bijvoorbeeld op naam van de auteur). In de weergave van de pagina verschijnen de verwijzingen in de volgorde waarin ze gebruikt worden in de tekst, terwijl verwijzingen die niet gebruikt worden uit beeld blijven.

=== Meerdere keren dezelfde bron, maar een ander paginanummer ===
Soms wil je een boek meermaals aanhalen, maar verwijzen naar verschillende paginanummers. Dan kun je gebruikmaken van het [[sjabloon:Ref/paginanummer]]:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}&lt;/syntaxhighlight&gt;

Dit levert:

 Informatie uit het begin van het boek.&lt;ref name=&quot;boek&quot;&gt;{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}&lt;/ref&gt;{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.&lt;ref name=&quot;boek&quot; /&gt;{{Ref/paginanummer|100}}

==== Noten ====
&lt;references /&gt;

===Verwijzen naar externe links===
Net als verwijzingen in de tekst, kun je ook naar een externe bron linken. Dit kan door enkel de bron direct weer te geven of de bron als tekst weer te geven (externe bronnen altijd inclusief &lt;nowiki&gt;ht&lt;/nowiki&gt;&lt;!-- --&gt;&lt;nowiki&gt;tp:// of https://&lt;/nowiki&gt;). Eventueel kan daarachter ook tekst geplaatst worden.

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;https://www.wikipedia.org&lt;/ref&gt;

Of met bijbehorende informatie:

:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;&lt;ref&gt;[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia.] Blader naar bladzijde 2.&lt;/ref&gt;

==== Noten ====
{{References}}

=== Bronnen, (voet)noten en referenties? ===
De benaming van referenties, bronnen en (voet)noten is vaak onduidelijk. Wat is een referentie? Wat is een bron? Wat is een voetnoot? Vooral het verschil tussen de eerste twee is lastig te bepalen en hoewel voetnoten verschillen van bronnen, worden ze vaak verward. Een oplossing is om de drie bij voorbaat al te combineren onder het kopje &quot;Bronnen, noten en/of referenties&quot;.

Hiervoor kan het [[sjabloon:Appendix]] worden gebruikt. Dit sjabloon zorgt niet alleen voor een koppeling met de inhoudsopgave maar het zorgt ook voor een duidelijke afbakening van de sectie met noten/referenties met het artikel zelf. Daarnaast heeft het nog een ander voordeel (zie volgende sectie).

Wanneer men een lange lijst referenties heeft, die het artikel ontsieren, kan men overwegen om gebruik te maken van het sjabloon {{Tl|references|100%|2}}, dat de referenties mooi in kolommen indeelt. (Het middelste getal, hier 100%, geeft de lettergrootte aan.) 

=== Combinatie genummerde referenties en algemene referenties ===
Het kan voorkomen dat een artikel in zijn geheel een vermelding moet krijgen van een bepaalde bron/referentie, dus zonder dat een bron/referentie voor een bepaalde zin of alinea geldt. Zet deze vermelding altijd in dezelfde sectie als de vermelding van genummerde referenties. Het is logisch, om ze boven de genummerde referenties te zetten en ze te scheiden met een horizontale streep (----).

Voorbeeld met {{Tl|appendix}}:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Appendix|2=
* Algemene bron X
* Algemene bron Y
----
{{References}}
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Referentie gewenst ==
{{Zie ook|Lees meer hierover op {{Wp|Bronvermelding#Bron gevraagd}}.}}
In het geval dat een referentie gewenst is, zoals bij discutabele feiten, kan men &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;sup&gt;Bron?&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ( &lt;sup&gt;Bron?&lt;/sup&gt;) toevoegen op de plaats waar de bron nodig is. Achter &quot;Bron?&quot; kan men desgewenst een referentie met een opmerking plaatsen waarom de bron nodig is en/of met de datum van vandaag. 

[[Categorie:Help|Referenties]]</text>
      <sha1>njt9h9ttj1mjo8uhvw6u0vefmevahdm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Welzijn en veiligheid/Deel 5a</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46781</id>
    <revision>
      <id>432366</id>
      <parentid>431979</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-wuppertaler</username>
        <id>29906</id>
      </contributor>
      <comment>changed one image (better quality and resolution, less shadow)</comment>
      <origin>432366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="285805" sha1="p1nnrxqzxuphzd7nxam0j3lb29mhdmw" xml:space="preserve">[[Bestand:Madonna_omringd_door_serafijnen_en_cherubijnen,_Jean_Fouquet,_(1454-1456),_Koninklijk_Museum_voor_Schone_Kunsten_Antwerpen,_132.jpg|thumb|300px{{WpJean Fouquet}} schildert in het geboortejaar van {{Wp|Leonardo Da Vinci}} en een jaar voor de val van Constantinopel zijn ''Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen''. Agnès Sorel (ca. 1422–1450) de maîtresse van [[Karel VII van Frankrijk]] is zijn model. Sorel is de eerste erkende maîtresse van de koning. Uit hun verhouding komen vier kinderen ter wereld. Na de geboorte van het jongste kind overlijdt zij in Jumièges, vermoedelijk vergiftigd door de latere koning {{Wp|Lodewijk XI van Frankrijk|Lodewijk XI}}.]]

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''HOOFDSTUK V: RENAISSANCE &amp; HUMANISME, BAROK &amp; VERLICHTING'''&lt;/span&gt;
;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''1450-1789'''&lt;/span&gt;

.

'''&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;Hoofdstuk V bestaat uit twee delen. Dit is het eerste deel: Renaissance, humanisme &amp; barok. [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel5b|Klik hier voor het tweede deel.]]&lt;/span&gt;'''

.

&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''DEEL I. RENAISSANCE, HUMANISME &amp; BAROK: 1453-1650'''&lt;/span&gt;

[[Bestand:Schedel_konstantinopel.jpg|thumb|550px|Het nieuws over de [[Val van Constantinopel|val van Constantinopel]] in 1453 choqueert Europa en sluit de regio af van de wereld. De aanvoer van peper, om maar één voorbeeld te noemen, – de koning der specerijen - stokt en veroorzaakt een zoektocht die als de [[ontdekkingsreizen]] de geschiedenis ingaan. Twee succesvolle maritieme expedities op het einde van de eeuw maken van het geïsoleerde Europa plots het wereldcentrum waarbij handel, communicatie, transport en militaire slagkracht centraal staan. In 1492 maakt de bemanning van Columbus in het Caraïbisch gebied kennis met enkele gruwelijk schroeiende pepertjes, waarvan ze de smaak vergelijken met de oude Aziatische zwarte peper die al vier decennia niet meer in de handel is en enkele jaren later vaart [[Vasco da Gama|Vasco Da Gama]] naar zuidelijk Afrika en zeilt hij door naar Indië. Met deze twee reizen klimt Europa op tot de spil tussen oost en west. Om het kanonvuur te weerstaan, verlagen en verdikken steden hun middeleeuwse muren en torens, maar natuurlijk lang niet overal even snel. Lage, dikke muren maken het doelwit en het instortingsgevaar kleiner. Kwetsbare delen zoals kantelen, rechte muren en de poorten krijgen aandacht. De kantelen verdwijnen, voor de muren komt een aarden wal en voor de ingangspoort komt een bolwerk ([[Boulevard|boulevard]] genoemd). Ze houden de aanvaller op afstand en ze vermijden het flankvuur. Voor steden die zich niet aanpassen betekent dit grove geschut de ondergang, met als meest gekende voorbeeld [[Constantinopel]] in 1453. De Osmaanse sultan [[Mehmet II]] laat een Hongaarse smid een indrukwekkend kanon maken met een schietafstand van anderhalve kilometer (?). Het kanon krijgt de bijnaam [[Mahometta]] en schiet zichzelf zoals gebruikelijk stuk. Mehmet houdt zijn beleg vol met alternatieven. Na 54 dagen valt de hoofdstad van het duizendjarig rijk. Na het [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|beleg]] horen de Ottomanen de Griekse inwoners spreken over 'eis ten polis' wat ‘onze stad’ betekend. De Turkse verbastering laat niet lang op zich wachten: 'Is-tan-bul'. Veel Byzantijnse wetenschappers zijn naar het Westen gevlucht. Daar blazen ze met hun kennis en hun boeken de oude Romeinen en de oude Grieken nieuw leven in: de Renaissance is begonnen.]]

.

{{Cquote|'''Wat is er mooier dan de met planten getooide wereld te aanschouwen, als was het een rijk geborduurd gewaad, bezet met oosterse parels en bestrooid met de grootste verscheidenheid aan zeldzame en kostbare juwelen?'''|[[John Gerard]], Herbal, [[1597]]}}

.

{{Cquote|'''Het gezond verstand is het best verdeelde goed ter wereld, al was het maar omdat iedereen er zo veel denkt te hebben dat zelfs zij die anders het moeilijkst tevreden kunnen worden gesteld, er doorgaans niet meer van willen hebben dan ze al bezitten. En het is niet waarschijnlijk dat iedereen zich daarin vergist; veeleer blijkt daaruit dat het vermogen om goed te oordelen en waar van onwaar te onderscheiden van nature gelijk is in alle mensen; en derhalve dat alle meningsverschil niet voorkomt uit het feit dat sommigen redelijker zouden zijn dan anderen, maar enkel dat onze gedachten niet gelijk verlopen en dat wij niet aan dezelfde dingen aandacht besteden.'''|[[René Descartes]]}}

.

{{Cquote|'''Omdat ik ongeletterd ben, zeggen ze dat ik me niet kan uitdrukken. Die mensen begrijpen niet dat mijn ideeën berusten op ervaring, niet op andermans taal.'''|[[Leonardo Da Vinci]] als [[empirist]]}}

.

{{Cquote|'''There's method in my madness'''|[[Shakespeare]], [[Hamlet]], [[1602]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De werkelijke tekst luidt 'Though this be madness yet there is method in it'.&lt;/ref&gt;}}

.

♦ [https://www.slideshare.net/benedictwydooghe/nieuwetijden-200364161 '''Klik hier voor de Powerpoint die bij de cursus hoort''']. (De ppt loopt verder dan de behandelde periode, ze loopt tot het einde van de 19de eeuw.)

.

= Tijdlijn =
  '''&gt;&gt;&gt; [[Boekdrukkunst|1450]]  -&gt;&gt; [[Beleg en val van Constantinopel (1453)|1453]]  -&gt;&gt; [[Christoffel Columbus|1492]]  -&gt;&gt; [[Keizer Karel V|1500]]  -&gt;&gt; [[95 stellingen|1517]]  -&gt;&gt; [[Filips II van Spanje|1555]]  -&gt;&gt; [[Beeldenstorm|1566]]  -&gt;&gt; [[Europese_heksenvervolging#Het_hoogtepunt_van_de_heksenvervolging,_1560-1680|1600]]  -&gt;&gt; [[Tachtigjarige Oorlog|1648]] &gt;&gt;&gt;'''

.

= Korte inhoud =

'''Dit deel bespreekt grosso modo de tweede helft van de vijftiende tot de eerste helft zeventiende eeuw (1450-1650). De Renaissance blikt vol bewondering terug op de antieke denkers die leefden van het midden van de vijfde eeuw tot aan het eind van de vierde eeuw voor Christus: [[Socrates]], [[Plato]], [[Aristoteles]] en [[Archimedes]]. Tijdens de [[Renaissance]] verzamelt de [[Italië|Italiaanse]] aristocratie, patriciërs en geestelijken exotische dieren bij hun landhuizen en in hun stedelijke villa's. De tuin van [[Villa Borghese]] in [[Rome (stad)|Rome]] is het voorbeeld bij uitstek. De bewondering van de renaissancemens over de oudheid is dermate groot dat ze die - in tegenstelling tot de middeleeuwer - gaan nabootsen. Hun onderzoek creëren in Europa een mens- en wereldbeeld dat systematiek toont, stilaan ontdaan van magische en religieuze interpretaties. De denkers van deze tijd worden humanisten genoemd waarvan [[Desiderius Erasmus]], [[Thomas More]] en [[Juan Luis Vives]] je misschien bekend in de oren klinken.''' 

.

[[Bestand:El_jardín_de_las_Delicias,_de_El_Bosco.jpg|thumb|550px|♣ De periodisering van de Middeleeuwen tot omstreeks 1453 zou kunnen suggereren dat de overgang naar de Renaissance een soort abrupte historische breuk vormt. Niets is minder waar. De Renaissance en het Humanisme vormen een overgangstijd. Eeuwenlang is de Renaissance omschreven als een overwinning op de 'duistere' Middeleeuwen. Genuanceerder zeggen historici tegenwoordig dat deze periode de moderniteit en het rationalisme aankondigt. Immers, veel Middeleeuws erfgoed wordt gecontinueerd. Het magische denken (de heksenprocessen in Vlaanderen kennen hun hoogtepunt in de periode 1590-1610) en alchemistisch denken (sommige humanisten zijn hiervan doordrongen) verdwijnen niet met een pennentrek. Geesten rijpen traag en dat is te zien in de tuinarchitectuur. De les over de Middeleeuwen eindigde met de Middeleeuws tuin. Daarom beginnen we nu met een tuin uit de Renaissance. Er bestaat natuurlijk geen tuin meer uit die dagen, maar het gaat - net zoals in de Middeleeuwse tuin - om het symbool ervan. Waar de Middeleeuwse [[Hortus Conclusus]] een tuin van de [[kuisheid]] is en de tuin der minne een tuin van de onkuisheid is, kondigt de eenhoorn een verhoogde preutsheid aan. Deze [[Nieuwe tijd]] doen de [[schaamte]] en het zoeken naar [[privacy]] hun intrede en worden wellust en [[naaktheid]] steeds meer als 'fout' bestempeld. De verpreutsing wordt versterkt door de geslachtsziekte [[Syfilis]] (meegebracht uit de nieuwe wereld) en de komst van het [[Protestantisme]] in 1517. Dat leidt tot een nieuw tuintype, de tuin der lusten, een moraliserende prent van [[Jheronimus Bosch]] die een tijdlang in Brussel vertoefde en nu in het [[Museo del Prado]] in Madrid te zien is. [[Jheronimus Bosch]] schildert zijn [[Tuin der lusten]] mogelijks in opdracht van [[Hendrik III van Nassau]] (1483-1538) voor zijn schilderijengalerij op de Kunstberg in Brussel. De datering is niet precies. Als vindingrijk artiest is Bosch een radicaal vernieuwer in de beeldtraditie, zo radicaal dat zelfs tijdgenoten geen raad weten met de interpretatie van dit werk. In deze nieuwe compositie krijgen mensen individuele gelaatstrekken. Toch blijft zijn tuin der lusten verwijzen naar de Middeleeuwse, goddelijke orde: het landschap lijkt schuldig en confronteert de kijker met de slechtheid van de mens, de vervreemdende monsters, vliegende vissen en de uitvergrote kunstmatige flora en fauna. De twee buitenpanelen tonen de overgangsfase van de platte Middeleeuwse wereld naar de aarde die rond is: een sferische constructie die het midden houdt tussen de aardglobe (waarvan de eerste versies in 1492 in Neurenberg verschijnen) en middeleeuwse mappae mundi (platte cirkelkaarten). Kende Bosch de globes uit Neurenberg? Of heeft het schilderij de globemakers in Neurenberg beïnvloedt? [['s-Hertogenbosch]] had in die dagen intense handelscontacten [[Neurenberg]]. Eenmaal geopend laat het schilderij zich lezen van links naar recht als een wereldgeschiedenis. Links het aards paradijs met Adam en Eva (het verleden), het middenpaneel toont de zondige, wellustige  mens (het heden) en het rechtse paneel toont de toekomst. Als de mens zijn gedrag niet verandert, eindigt de hele mensheid in de hel. De kunsthistoricus [[Charles de Tolnay]] noemt dit volmaakte 'laatgotische' kunst waar anderen er Renaissance in zien. Een gelijkaardige dualiteit is bij de Vlaamse Primitieven te vinden. [[Johan Huizinga]] geeft hen het etiket 'laatmiddeleeuws' als hij schrijft 'Zoo is het naturalisme der Van Eyck's, dat men in de kunstgeschiedenis pleegt op te vatten als een element, dat de Renaissance aankondigt, veeleer te beschouwen als de volledige ontplooiing van den laat-middeleeuwschen geest.' Andere historici oordelen anders en zien de [[Vlaamse Primitieven]] als de grondleggers van de [[Noordelijke Renaissance]] en stellen dat ze de [[Italiaanse renaissance]] beïnvloeden. Ziehier alweer de tegenstelling tussen het circulair en lineair denken. Bosch stierf in 1516 en heeft dus nooit het [[protestantisme]] gekend en zijn drieluik schildert hij wellicht tussen 1480 en 1490. Van enige invloeden van de nieuwe wereld is in het werk ook geen sprake. In een volgend tuintype, typerend voor de zestiende eeuw, zullen de invloeden van 1492 en 1517 wel duidelijk aanwezig zijn: de meerpadige doolhof kondigt zich aan.]]

'''We starten omstreeks [[1453]]. Dan gebeuren er zeven zaken die de wereld een andere wending geven.'''

.

'''1. Er is de [[Val van Constantinopel]] die voor een braindrain naar het Westen zorgt: dankzij de Turkse verovering raken hele bibliotheken met boeken van de antieken in het Westen dat zo zijn klassiekers opnieuw leert kennen. [Niet alle historici zijn hiervan overtuigd: deze eenvoudige verklaring van het ontstaan van de renaissance gaat voorbij aan de plundering en de verwoesting van Constantinopel omstreeks 1200 door de kruisvaarders en gaat eveneens voorbij aan het feit dat de antieke teksten ook in het middeleeuwse Europa bekend zijn. De catalogi van abdijbibliotheken bewijzen dit ten overvloede. Om een willekeurig voorbeeld te nemen, in de bibliotheek van Mont-Saint-Michel steekt Cato, Plato, Aristoteles, Cicero, Vergilius, Horatius... Bernardus van Chartres waardeerde die klassieken met zijn klassieke uitspraak 'Wij zijn dwergen, staande op de schouders van reuzen. Gedragen door de ouden zien we verder dan hen'.'''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;REGINE PERNOUD, vertaald door Thérèse Ficher, Judith Chambille &amp; Lucie Dorren. ''De middeleeuwen. Een herwaardering'', Ambo, Baarn, 1992, p. 21.&lt;/ref&gt;

.

'''2. Er is de uitvinding van de [[boekdrukkunst]] en de komst van de bril. Niettemin maken de kloosters een laatste bloeitijd mee, er komen er nieuwe bij andere hervormen zich. Het copieren blijft een prominente activiteit.'''

.

[https://www.youtube.com/watch?v=Cm7c2KFRDUc '''♥ LUISTERFRAGMENT B. WYDOOGHE LEEST VOOR UIT JACQUES ATTALI''']

.

'''3. Er is de druk van de allereerste bijbel die zal leiden tot de [https://www.youtube.com/watch?v=75MK2d3Ou38 reformatie in 1517, tot de contrareformatie in 1550, de tachtigjarige oorlog] en de uitroeiing van de heksen.

.

'''4. Er is de fenomenale slagkracht van het buskruit: dat is in staat om muren (van Constantinopel) te vernietigen en zal de ondergang van de riddertijd betekenen.'''

.

'''5. Er is de geboorte van [[Christoffel Columbus|Columbus]] (°1451-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1506). De Turkse veroveringsdrift (en met als hoogtepunt de val van Constantinopel) zorgt er in de vijftiende eeuw voor dat de Europeanen andere routes gaan zoeken om naar Indië en China te reizen. Na 1453 intensiveren de ontdekkingsreizen, niet over land, maar via de zee. [[Hendrik de Zeevaarder]] (1394–1460) is anders dan zijn bijnaam anders doet vermoeden, geen echte reiziger maar financier en initiatiefnemer van de reizen die het Portugese wereldrijk uit zullen bouwen. Het begrip ontdekkingsreizen is niet gemonopoliseerd voor Europa. Ook andere culturen verkenden de wereld buiten hun grenzen: de Arabieren ontdekten grote Afrikaanse gebieden en in de veertiende eeuw vaart de Chinese vloot tot bij [[Madagaskar]].'''

.

'''6. [[Lorenzo Ghiberti]] (°1378-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1455) portretteert zichzelf op de deuren van de [[Dom van Florence|Dom in Florence]] in 1452. Waar de middeleeuwse kunst anonieme kunst was (omdat de kunst god toekomt), is de renaissancemens niet langer gegeneerd en cijfert hij zichzelf niet langer weg. Kunstenaars ondertekenen hun werk of gaan zichzelf afbeelden. [[Jan Van Eyck]] laat zichzelf opduiken in het [[Portret van een man met rode tulband]] in 1433. Een jaar later duikt hij op in het midden van het [[Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw]] waar een ronde spiegel de schilder toont. In 1436 doet hij het opnieuw in de [[Madonna met kanunnik Joris van der Paele]]: hijzelf wordt gespiegeld in het harnas. [[Albrecht Durer]] zal omstreeks 1500 zijn zelfportret schilderen en [[Benvenuto Cellini]] schrijft in 1558 een van de eerste autobiografieën.'''

. 

'''7. Het leven van [[Jheronimus Bosch]] (1450-1516) omvat en illustreert de tijdsgeest van de eerste helft van deze periode perfect. Zijn [[tuin der lusten]] toont dat de overgang van de Middeleeuwen naar de Renaissance geen breuk maar een continuering is. Bosch kent het middeleeuwse symbolisme en is tegelijk op de hoogte van het discours dat aan de reformatie vooraf gaat en de christelijk humanistische leer die nu opgeld maakt. De humanist [[Dominicus Lampsonius]] ziet in de duistere kunst van Bosch een zwartgallige geest, want enkel mooie en goede mensen maken mooie kunst. Voor Lampsonius lijk Bosch zelf in de hel te zijn geweest. We komen er op terug.

.

'''Dit is het begin van de [[Renaissance]] en die loopt tot het einde van de [[tachtig jarige oorlog]] tot [[1648]]. De periode 1550-1648 laat zich omschrijven als 'Oranje tegen Spanje.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;EDWARD DE MAESSCHALCK. ''Oranje tegen Spanje. Eenheid en scheiding van de Nederlanden onder de Habsburgers (1500-1648)'', Davidsfonds, Leuven, 2015.&lt;/ref&gt; Daarna start de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]] ([https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel6 zie deel 6]). Als de tachtigjarige oorlog in 1648 tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden ten einde loopt, luidt dit geen vredesperiode in, maar een reeks oorlogen met de machtigste vorst van Europa: Lodewijk XIV.'''

.

♠ Ergens tussen 1450 en 1500 wordt [[Elckerlijc]] geschreven. [https://literairecanon.be/nl/werken/media-elcerlyc '''BEELDFRAGMENT KIJKEN NAAR ELCKERLIJC''']

.

;Kijken naar zelfportretten
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Bestand:Portrait of a Man in a red turban (by Jan van Eyck).jpg|Jan van Eyck (1390-1441)
Bestand:Jan_van_Eyck_069.jpg|Jan van Eyck
Bestand:Jan_van_Eyck_058.jpg|Jan van Eyck
Bestand:VanEyck-MadonnaVanderPaele-reflex4.1.jpg|Jan van Eyck
Bestand:Van_Eyck_-_Arnolfini_Portrait.jpg|Jan van Eyck
Bestand:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|Albrecht Dürer (1471-1528)
File:Jheronimus_Bosch.jpg|[[Jheronimus Bosch]] (1450-1516)
Bestand:Cellini_Portrait.jpg|[[Benvenuto Cellini]] (1500-1571)
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Tweede helft vijftiende eeuw =

[[Bestand:Battle_of_Nandorfehervar.jpg|thumb|550px|Het Beleg van Belgrado (1456) duurde van 4 juli tot 22 juli waarbij [[sultan Mehmed II]] Hongarije wil onderwerpen. [[Johannes Hunyadi]] leidde de tegenaanval succesvol.]]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=cbUFRTEOn60 '''BEELDFRAGMENT RENAISSANCE IN FLORENCE (14.10 Min.)''']

.

== Jaren vijftig ==
.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=vym03aCSH7Q '''BEELDFRAGMENT HET VERHAAL VAN EEN TAAL''']

.

[[Bestand:500 jaar boekdrukkunst in Nederland moderne en oude druktechnieken-525043.ogv|thumb|550px|Geschiedenis boekdrukkunst in [[Polygoonjournaal]], 1973. 1. Er is een verband tussen de ontwikkelingen in de militaire strategie en de ondergang van het Oost-Romeinse Rijk. 2. En, er is een verband tussen de uitvinding van de boekdrukkunst en de val van Constantinopel. Kan je dit verband uitleggen?]]

[[Bestand:Sarayi_Album_10a.jpg|thumb|550px|♣ De Osmaanse sultan [[Mehmet II]], een kosmopoliet met culturele belangstelling, beschikt in 1453 over wat zijn tegenstrevers in Constantinopel missen: geld. Het stelt hem in staat om een Hongaars kanon te komen. In deze illustratie ruikt hij aan een roos, ze wijzen op zijn intellectuele en spirituele verfijning en zijn liefhebberij van het bekijken van tuinen en naar zijn vorstelijke macht in Azië, Griekenland en Trebizonde. De boogschutterring om zijn duim is een verwijzing naar zijn militaire en jagersprestatie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;DAVID RIJSER. ''De wedergeboorte van Troje''. In: GÜNAY USLU (Ea.) (Eds.). ''Troje. Stad, Homerus, Turkije'', WBooks, Amsterdam, 2012, p. 105.&lt;/ref&gt;]]

;1450
* (Ca.). Boekdrukkunst uitgevonden.
* Kanonnen en het [[buskruit]] krijgen voldoende slagkracht om stadsmuren te ruïneren. De [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]] is oude technologie.

.

;1451
* Geboorte [[Christoffel Columbus]], een weverszoon uit Italië.

.

;1452
* Het eerste deel van de [[Gutenberg-bijbel]], het eerste gedrukte boek, in Duitsland uitgegeven.
* Op 24 mei verwoest een brand [[Amsterdam]] voor tweederde.
* Geboorte [[Leonardo Da Vinci]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1519).
* [[Jean Fouquet]] schildert de [[Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen]].

.

;1453
* Constantinopel valt en Paus Pius II (1405-1464) roept op tot een nieuwe kruisvaart. [[Filips de Goede]] gaat op het aanbod in en plant zijn [[Banket van de Fazant]]. Het feest komt er, de kruistocht niet. Het gebied rond de Middellandse Zee en de Balkan blijven eeuwenlang in Turkse/Ottomaanse handen.
* Einde [[Honderdjarige Oorlog]].
* Geboorte van [[Jheronimus Bosch|'den duvelmakere']].


.

* 1454
** Geboorte [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]], Italiaans ontdekkingsreiziger.

.

* 1455
** [[Gutenbergbijbel|Gutenberg]] voltooit zijn [[Vulgata]]: de eerste niet geschreven bijbel. Gutenberg bleek niet in staat om zijn lening voor de drukpers terug te betalen en stond zijn revolutionaire machine af aan zijn geldschieter.
** [[Gerard David]] geboren (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1523).

.

* 1456
** Het [[Beleg van Belgrado (1456)|Beleg van Belgrado]] is een eerste poging van het [[Ottomaanse Rijk]] om [[Centraal-Europa]] te veroveren.

.

* 1457
** Bouw van het [[Hospices de Beaune]] als een vroege verzorgingsinstelling die tegemoet komt aan de catastrofe van de honderdjarige oorlog. 
** De [[Utrecht (stad)|Utrechtse]] kluizenares [[Suster Bertken]] bouwt tegen de muur van de buurtkerk een cel waar ze bijna zestig jaar zal wonen en visioenen krijgt. 
** Geboorte van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] en haar doop in het paleis op de [[Koudenberg]] met de muzikale compositie van [[Gilles Binchois]].

.

♣ [https://www.youtube.com/watch?v=8mrFvp1xOdA LUISTERFRAGMENT GILLES BINCHOIS].

.

* 1458
** Een aardbeving verwoest het [[Al-Sahalani hospitaal]] in [[Jeruzalem]] (het oude hospitaal van de Kruisvaarders van Sint-Jan).
** De Ottomanen veroveren [[Athene (stad)|Athene]].

.

* 1459
** Aan de vooravond van de ontdekkingsreizen verschijnt de [[Fra Mauro-wereldkaart]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Buchdruck-15-jahrhundert_1.jpg|Boekdrukkunst in de 15de eeuw.
File:Gutenberg_bible_Old_Testament_Epistle_of_St_Jerome.jpg|De Gutenbergbijbel.
File:Hotel_Dieu_Beaune_3.jpg|Hotel Dieu in Beaune is een van de eerste verzorgingsinstellingen om tegemoet te komen aan de catastrofe van de honderdjarige oorlog.
File:FraMauroDetailedMap.jpg|de [[Fra Mauro-wereldkaart]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zestig ==
[[Bestand:Philip_the_good.jpg|thumb|550px|Filips de Goede (1396-1467) was een halve eeuw hertog van Bourgondië en landsheer van Vlaanderen.]]

[[Bestand:Das_Jüngste_Gericht_(Memling).jpg|thumb|550px|In de tweede helft van dit decennium werkt [[Hans Memling]] aan dit Laatste oordeel. Hij werkt in opdracht van [[Angelo Tani]] die de Italiaanse bankiersfamilie [[De' Medici]] in Brugge representeert. Samen met zijn vrouw [[Caterina Tangeli]] prijkt hij op de buitenzijde van de zijwanden. Het schilderij - bedoeld voor de Italiaanse kerk in [[Fiesole]] wordt bij de verscheping in 1473 gekaapt door de Hanze-kapitein [[Paul Beneke]]. Die brengt het naar zijn geboortestad: [[Gdańsk]], waar het tot op heden is. Het schilderij toont de dag des oordeels. [[Aartsengel Michaël]] weegt aan Christus' voeten de zielen. Een duivel poogt het oordeel in zijn voordeel te wenden. Is de zondaar in de balans aan Michaëls rechterhand [[Tommaso Portinari]]? Links leidt Petrus de uitverkorenen de hemel in, rechts gaan de verdoemden de hel in. In die dagen is [[Hans Memling]] nieuw in Brugge. Hij is sinds 1465 [[poorter]]. Hij werkt vooral voor buitenlandse bankiers en kooplui. In 1466 bezit hij reeds een stenen huis. Al snel behoort hij tot de tien procent rijkste Bruggelingen en tot de 875 inwoners, die een pond belasting inbrengen voor de oorlogskosten die [[Maximilaan van Oostenrijk|Maximiliaan van Oostenrijk]] gehuwd met [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] in 1477) maakt tegen Frankrijk. De economische crisis zal Memling financieel ten gronde richten. Hij wordt in 1494 begraven zonder dat hij zich een graf in de kerk kan permiteren. Wat Memling is voor Brugge, is [[Dirk Bouts]] voor Leuven en [[Hugo van der Goes]] voor Gent. Zijn werk onderscheidt zich door de luttele verflagen waardoor hij een basistekening laat doorschemeren. Als het portret mode wordt, experimenteert hij als eerste met landschapsportretten. De [[Mona Lisa]] (ca. 1503-1519) van [[Leonardo da Vinci|Da Vinci]] is in die zin schatplichtig aan Memling.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VAN LOO BART. ''De Bourgondiërs. Aartsvaders van de lage landen'', De Bezige Bij, Amsterdam, 2019, p. 485.&lt;/ref&gt; Merkwaardig: Memlings werk verwijst nauwelijks naar de woelige Bourgondische periode die samenvalt met zijn leven.]]


.

;1460

.


* Ontdekking [[Kaapverdië]], een steunpunt voor de Portugese zeevaart.

.

* [[Atrecht|Atrechtse]] heksenjacht

.

* Stichting [[universiteit van Nantes]].

.

* Tijdens een beleg explodeert een kanon van koning [[Jacobus II van Schotland]]. De koning en een deel van zijn gevolg overlijdt.

.

;1461

.

;1462

.

* [[Vlad Dracula|Vlad Tepes]] begint een oorlog tegen de Ottomanen.

.

* De humanist [[Marcilio Ficino]] neemt de leiding over de [[Platoonse Academie]] in [[Florence (stad)|Florence]].

.

;1463

.

;1464

.

* Van het plan om een kruistocht tegen de Ottomanen te houden komt niets in huis. De Paus overlijdt.

.

* De beroemde schilder en leermeester van Hans Memling, [[Rogier van der Weyden]] overlijdt.

.

;1465

.

* [[Hans Memling]] wordt poorter van [[Brugge]]. In 1466 bezit hij reeds een stenen huis, hij is dan ongeveer dertig jaar oud. Later zal hij er een tweede verwerven.

.

;1466

.

* Geboortejaar van [[Desiderius Erasmus]] en [[Quentin Massys]].

.

;1467

.

* [[Filips de Goede]] overlijdt en verzoent zich met zijn zoon [[Karel de Stoute]] in het [[Prinsenhof]] in Brugge. De Gentenaar [[Hugo van der Goes]] haalt zijn meesterschap en luistert de uitvaart van Filips de Goede op. Karel is een emotioneel onvoorspelbare en gewelddadige graaf - sommigen schrijven hem een stoornis toe. De toevoeging 'de Stoute' is een romantische benadering/toevoeging uit de negentiende eeuw en betekent 'dapper' of 'onbezonnen' of 'stoutmoedig'. 

.

* ♣ [[Adolf Rusch]] drukt in Straatsburg ''De sermonum proprietate sive Opus de universo'' van [[Hrabanus Maurus|Rabanus Maurus]]. Het is het eerste gedrukte boek over dieren. Veel aandacht gaat naar het 'nuttige' dier: paarden, koeien en geiten.  

.

;1468

.

* [[Johannes Gutenberg]] overlijdt op 68 jaar.

.

;1469

.

* ♣ [[Johannes Spira]] uit Speyer drukt in Venetië de ''Historia Naturalis'' van [[Plinius de Oudere]] (Ca. 23-79).

.

* Huwelijk [[Ferdinand II van Aragon]] en [[Isabella I van Castilië]].

.

* [[Lorenzo I de' Medici]] neemt de familiebank over. '''[https://www.youtube.com/watch?v=fI1OeMmwYjU&amp;t=119s FILM]'''

.

.

;Kijken

Tijdens de [[Renaissance]] wordt het [[portret]] populair. Het zijn de foto's van de eeuw weliswaar niet gemaakt door een portretfotograaf, maar door een ingehuurde schilder voor wie het betalen kan. Voor de selfie of het eerste [[zelfportret]] is het wachten op [[Albrecht Dürer]]. Die voltooit het eerste zelfportret in de geschiedenis in [[1493]]. Voor de allereerste autobiografie is het nog ruim een halve eeuw wachten: die is van de hand van [[Benvenuto Cellini]] waaraan hij in [[1558]] in Florence begint. Het boek is een van de markantste renaissance-geschriften. Cellini geeft een bijzonder kleurrijk beeld van zichzelf en zijn onvoorwaardelijk geloof in zijn eigen kunnen. 'Na de dood van [[Piero della Francesca]] en [[Lorenzo de' Medici]], verplaatst de Europese kunst zich van [[Florence (stad)|Florence]] naar [[Rome (stad)|Rome]], van de werkplaats naar de individuele kunstenaar, van het mysterie naar het theater, van ceremonie naar voorstelling, van de vorst naar de burger. Om goed &quot;uit te beelden&quot; moet men zich laten zien en leren kennen. Het beeld is niet langer allegorisch maar geseculariseerd' schrijft [[Jacques Attali]] in zijn ''1492'' (p. 248). 

&lt;gallery&gt;
Bestand:Verrocchio_Lorenzo_de_Medici.jpg|Lorenzo de Medici.jpg
Bestand:Charles_the_Bold_1460.jpg|Rogier van de Weyden schildert als opvolger van [[Jan van Eyck]] in 1460 Karel de Stoute.
File:Rogier_van_der_Weyden_027.jpg|[[Rogier van der Weyden]] schildert in 1460 zijn [[Portret van een dame]].
File:Henry_the_Navigator1.jpg|Hendrik de Zeevaarder overlijdt in 1460.
File:Vlad_Tepes_002.jpg|In 1462 begint [[Vlad Tepes]] zijn oorlog tegen de Ottomanen.
File:Isabella_of_Bourbon_Flemish_School_Hospice_Comtesse.jpg|[[Isabella van Bourbon (1436-1465)|Isabella van Bourbon]], de moeder van Maria van Bourgondië overlijdt op 29 jarige leeftijd.
File:Santi_di_Tito_-_Niccolo_Machiavelli%27s_portrait_headcrop.jpg|Niccolò Machiavelli overlijdt in 1469.
File:Juan_de_Flandes_003.jpg|Johanna -de waanzinnige - van Castilië, moeder van [[Keizer Karel V|Keizer Karel]].
Bestand:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|Zelfportret op 28-jarige leeftijd, 1500.
Bestand:Holbein-erasmus.jpg|[[Hans Holbein de Jonge]] schildert Desiderius Erasmus.
File:Alleged Benvenuto Cellini Self Portrait1.jpg|Cellini (1500-1571) was een Italiaans [[maniërisme|maniërist]] en [[uomo universale]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren zeventig ==
[[Bestand:Martin_Schongauer_003.jpg|thumb|550px|[[Martin Schongauer]] (ca. 1435-1450-1491), een Duits graficus en kunstschilder schildert in 1473 zijn &quot;Madonna in de Rozenhaag.&quot; De Duitse en Europese prentmaker van de generatie vóór Albrecht Dürer lijkt veel invloed te hebben op de esthetica van de Mechelse hofjes.]]

[[Bestand:Drukpers.JPG|thumb|550px|Druk-replica in het stedelijk museum [['t Gasthuys (Aalst)|'t Gasthuys Aalst]]. In 1473 keert [[Dirk Martens (drukker)|Dirk Martens]] terug naar zijn geboortestad Aalst en start er een drukatelier. Hij publiceert drie werken waaronder het boek ''Over de twee geliefden'' van [[Paus Pius II|Enea Piccolomini]] en ''Speculum conversionis peccatorum'' (Een spiegel van de bekering van de zondaars). Het zijn de eerste gedrukte boeken in Vlaanderen. Duitsland, Italië en China gingen de drukkunst in Vlaanderen vooraf.]]

.

;1470

.

* De [[Waalse kerk (Delft)]] is klaar.

.

* De eerste drukpers in Parijs drukt de Griekse klassiekers in het Latijn.

.

;1471

.

* Oprichting van de [[universiteit van Genua]].

.

* De geboorte van [[Albrecht Dürer]].

.

;1472

.

* [[Amsterdam]] verbiedt sneeuwbal-gooien: 'Neymant en moet met sneecluyten werpen nocht maecht noch wijf noch manspersoon.'

.

;1473

.

* De heetste zomer in de geschiedenis. De lente begint in maart. 1540 breekt het volgend record. 

.

* [[William Caxton]] die in Keulen het drukken leerde, drukt zijn eerste boek in Vlaanderen (in het Engels) en gaat naar Londen en publiceert er een boek over de [[Trojaanse oorlog]].

.

* De bouw van de [[Sixtijnse kapel]] begint. [[Sixtus IV]] is ook initiatiefnemer van de Vaticaanse bibliotheek.

.

* [[Dirk Martens (drukker)|Dirk Martens]] keert terug naar zijn geboortestad Aalst om er te drukken. Later werkt hij ook in Leuven en Antwerpen. Hij drukt 56 jaar tot 1529. 270 uitgaven zijn bekend waaronder werk van Erasmus en de eerste druk van Thomas Mores Utopia en Latijnse, Griekse en Hebreeuwse teksten.

.

* Karel de Stoute concentreert zijn macht in [[Mechelen (stad)|Mechelen]]. De centrale ligging is een eeuw oud en gaat terug op het huwelijk van [[Margaretha van Male|Margareta van Male]] (1350-1405) met [[Filips de Stoute]], de hertog van Bourgondië.

.

;1474

.

;1475

.

* [[Dirk Bouts]], de Vlaamse schilder overlijdt op 65-jarige leeftijd.

.

* [[William Caxton]] drukt in Brugge.

.


* Geboorte [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1564)

.

;1476

.

* Vlad III, beter gekend als [[graaf Dracula]] gaat strijdend ten onder.

.

;1477

.

* [[Slag bij Nancy]]: Op een ijzige winterdag sneuvelt [[Karel de Stoute]], de hertog van Bourgondië en vader van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]]. Het is 5 januari en zijn lijk wordt vastgevroren en aangevreten teruggevonden. De snellere Franse communicatie zorgt ervoor dat [[Lodewijk XI]] Bourgondië makkelijk kan inlijven.

.

* Zijn dochter [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria]] volgt hem op.

.

* Huwelijk van de twintigjarige Maria van Bourgondië en de twee jaar jongere [[Maximiliaan I van Oostenrijk]], de latere keizer.

.

* ♣ De [[Delftse Bijbel]], het eerste gedrukte Nederlandstalige boek verschijnt. De uitgevers zijn Jacob Jacobszoon van der Meer en Mauricius Yemantszoon van Middelborch. De tekst beperkt zich tot het [[Oude Testament]] zonder [[Psalmen]]. Van de 250 stuks bestaan er nog een zestigtal. In 1478-79 verschijnt de Keulse bijbel: de integrale Bijbeltekst. Engelse, Franse en Duitse vertalingen volgen later. Om deze 'wildgroei' van niet officiële bijbels tegen te gaan, baseert Erasmus zich bij zijn vertaling op Hebreeuwse en Griekse bronnen. Ook die versie krijgt geen autorisatie van de kerk. Luther zal zich op de tekst van Erasmus baseren voor zijn Duitse versie. De Lutherbijbel verschijnt in 1522-23. De hernieuwde interesse naar de 'ware aard' van God - bijbels laten nu interpretaties toe en de interpretatie is zelfs noodzakelijk aldus het protestantisme - wakkert ook de interesse voor de natuur opnieuw aan bij figuren zoals [[Conrad Gesner|Conrad Gessner]] (1516-1566), [[Pierre Belon]] (1517-1564), [[Thomas Moffet]] (1553-1604), [[Ulisse Aldrovandi]] (1522-1605). De studie van het ''boeck der natuere'' is zo een wetenschappelijke en religieuze activiteit. In de Noord-Europese landen waar het protestantisme een staatsgeloof wordt, voltrekt er zich een wetenschappelijke revolutie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur''. Terra, Amsterdam, 2021, p. 22.&lt;/ref&gt;

.

♦ '''De [[Bourgondiërs]] met Bart Van Loo - [https://klara.be/de-bourgondiers-aflevering-8 Aflevering 8]'''

.

;1478

.

* Antwerpen sluit een handelsverdrag met de [[Hanze]] en neemt de rol van Brugge, dat aan het verzanden is, geleidelijk aan over.

.

* Geboorte van [[Thomas More]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1535) en Baldassare Castiglione (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1529).

.

* Geboorte van [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]], in het Brugse [[Prinsenhof (Brugge)|Prinsenhof]], de eerste zoon en erfopvolger van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] en [[Maximiliaan van Oostenrijk]].

.

;1479

.

* [[Hans Memling]] realiseert in Brugge de [[Triptiek van Jan Floreins]].

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Sint-Martinuskerk_(Aalst)_-_Grafmonument_van_Dierick_Martens.jpg|In de [[Sint-Martinuskerk (Aalst)|Sint-Martinuskerk]] in Aalst stoten we de grafplaat van [[Dirk Martens (drukker)|Dierick Martens]].
File:Hans_Memling_040.jpg|[[Hans Memling]] schildert Sint Sebastiaan.
File:Dürer_-_Selbstbildnis_im_Pelzrock_-_Alte_Pinakothek.jpg|[[Albrecht Dürer]] (1471-1528), populair Duits kunstenaar specialiseerde zich in druk en kopergravure.
File:Albrecht_Dürer_-_Adam_and_Eve_(Prado)_2.jpg|Dürers Adam en Eva
File:William_caxton.jpg|William Caxton
File:Rogier_van_der_Weyden_(workshop_of)_-_Portrait_of_Isabella_of_Portugal.jpg|[[Rogier van der Weyden]] schildert [[Isabella van Portugal (1470-1498)|Isabella van Portugal]].
File:Triptych_of_Jan_Floreins_1479.jpg|Jan Floreins triptiek, 1479.
Bestand:Vleeshuis_Antwerpen_1-5-2017_13-23-25.jpg|Het Antwerpse Vleeshuis toont de demografische explosie die eind vijftiende eeuw inzette.
Bestand:Albrecht_Dürer_-_Portrait_of_Maximilian_I_-_Google_Art_Project.jpg|Portret van Maximiliaan I door [[Albrecht Dürer]], 1519
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren tachtig ==
[[Bestand:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|thumb|right|550px|Omstreeks 1483 schildert [[Sandro Botticelli]] zijn [[Geboorte van Venus |Geboorte van Venus]]. Het is te zien in de Uffizi-galerij in Florence.]]

.

;1480

.

* Overstromingen aan de Vlaamse kust verzwelgen [[Breskens]]

.

* Antwerpen is de grootste stad in de Nederlanden en telt 33.000 inwoners.

.

;1481

.

* Na een pittige winter breekt de [[Pest (ziekte)|pest]] uit in Vlaanderen, van [[Ieper]] tot in [[Friesland]]. 

.

* De kroniekschrijver [[Jean Molinet]] ziet die winter ‘vogels dood uit de hemel vallen, bomen sterven rechtstaand en ruiters vriezen dood op hun paard.’&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BART VAN LOO. ''De Bourgondiërs''. De Bezige Bij, Antwerpen, 2019, p. 457.&lt;/ref&gt;

.

* Tijdens de winterfeesten organiseren de Bourgondiërs tornooien op de markt van Brugge.

.

* [[William Caxton]] publiceert Reynard the Fox in het Engels, hij vertaalde het uit het Nederlands.

.

;1482

.

* [[Adolf van Ravenstein]] verleidt [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] tot een jachtpartij. Na een val van haar paard in [[Wijnendale]] overlijdt ze in het [[Prinsenhof (Brugge)]] in Brugge. Ze was 25. Archeologisch onderzoek uit 1979 toont aan dat ze reeds elf tanden ontbrak. De tijdgenoot weet niet waaraan Maria sterft. Datzelfde onderzoek wijst uit dat haar polsen zijn gebroken en drie ribben. Een longinfectie ondertekende haar vonnis. De rol die zij niet kon spelen, werkt dubbelop in haar stamboom. Bart van Loo omschrijft ze als de ‘schakel’ tussen twee tijdperken. Haar grootvader: [[Filips de Goede]], haar kleinzoon:  een wereld-heerser: Keizer Karel.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BART VAN LOO. De Bourgondiërs, De Bezige Bij, Antwerpen, 2019, p. 364-366&lt;/ref&gt;

.

* [[Joos van Ghistele]], een reiziger uit [[Gent]] beschrijft de [[Egyptische]] [[Banaan (vrucht)|banaan]] als lekker en zoet, het pellen vergelijkt hij met dat van een sinaasappel en de smaak vergelijkt hij met meloen.  

.

;1483

.

* [[Sixtus IV]] wijdt de [[Sixtijnse Kapel]] in met een blikvanger van [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]].

.

* [[Leonardo da Vinci]] ontwerpt een [[parachute]].

.

* In dit jaar dat [[Rafaël (kunstenaar)|Rafael]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1520) en Maarten Luther(&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1546) geboren worden, schildert [[Botticelli]] zijn [[Geboorte van Venus]].

.

;1484

.

* De paus vaardigt de Heksenbul ''[[Summis desiderantes affectibus]]'' uit. Vrij vertaald: Er zijn mensen die bezeten zijn.

.

* Duizenden mensen worden geofferd bij de inhuldiging van de [[Templo Mayor]] in [[Tenochtitlan]].

.

* Geboorte [[Huldrych Zwingli]], Zwitsers kerkhervormer (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1531).

.

;1485

.

* (Ca.) [[Botticelli]] schildert zijn beroemde [[Geboorte van Venus]].

.

* De Engelse [[zweetziekte]] teistert Europa en verdwijnt in 1552 zoals ze kwam: geheimzinnig.

.

;1486

.

;1487

.

* De [[Malleus Maleficarum]] verschijnt.

.

;1488

.

* [[Bartolomeus Dias]] vaart rond [[Kaap de Goede Hoop]].

.

* Geboorte van [[Titiaan]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1576).

.

;1489

.

* De adellijke [[Von Thurn und Taxis]] begint in opdracht van [[keizer Maximiliaan I]] met een netwerk van koeriersdiensten in Europa.

.

* [[Hans Memling]] voltooit het [[Ursulaschrijn]]. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Sandro_Botticelli_-_La_nascita_di_Venere_-_Google_Art_Project_-_edited.jpg|Geboorte van Venus (ca 1485) Sandro Botticelli, Uffizi Florence
File:Mary_of_Burgundy_(1458%E2%80%931482),_by_Netherlandish_or_South_German_School_of_the_late_15th_Century.jpg|Maria van Bourgondië (1457-1482).
File:Hans_Memling_070.jpg|Moreeltriptiek (1484) Hans Memling, Groeningemuseum.
Bestand:Ursulaschrijn_Sint-Janshospitaal_(Brugge)_16-08-2019_11-47-32.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-30.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-17.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-13.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-48-08.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-50.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-11.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-08.jpg|Ursulaschrijn 
Ursulaschrijn Sint-Janshospitaal (Brugge) 16-08-2019 11-47-04.jpg|Ursulaschrijn 
File:Stamp_Thurn_und_Taxis_Post_1852.jpg|Postzegel van de Thurn und Taxis-post in [[1852]].
Bestand:Design for a Flying Machine.jpg|Ontwerp voor een vliegtuig, (ca 1488) Leonardo Da Vinci.
Bestand:Hieronymus_Bosch_-_The_Garden_of_Earthly_Delights_-_The_exterior_(shutters).jpg|De buitenpanelen van [[De tuin der lusten]].
Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_3).jpg|Aards paradijs in [[De tuin der lusten]].
Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_4).jpg|Falische fontijn (denk aan de fontijn in de Hortus Conclusus).
Bestand:J._Bosch_The_Garden_of_Earthly_Delights_(detail_5).jpg|[[Moriskendans]]?
Bestand:Bosch_Jardin_des_delices_detail.jpg|Boommens
Bestand:Bosch,_Hieronymus_-_The_Garden_of_Earthly_Delights,_central_panel_-_Detail_Strawberry.jpg|Aardbei
Bestand:Hieronymus_Bosch_037.jpg|Detail: twee personen in een mossel
Bestand:Bosch-detail.jpg|Een als non (varken) dwingt een zondaar tot schuld
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Jaren negentig ==
[[Bestand:Uomo Vitruviano.jpg|thumb|550px|[[Mens van Vitruvius|De mens van Vitruvius]], omstreeks 1490.]]

[[Bestand:Vestingwerken_schema.svg|thumb|550px|Vestingen ontwikkelen zich als verdediging op de kanonnen. Voor de komst van de kanonnen, is een verdedigingsmuur zo hoog mogelijk. En doorgaans is die smal. De enige functie is: hier klim je niet over, hier kom je niet binnen. Krijgers die de muur benaderen om die te slechten, bevinden zich in een uitermate gevaarlijke positie, op een ondertunneling na. Teer, pek, uitwerpselen, alles krijgen ze over zich heen. Het buskruit en kanonnen veranderen alles: doden en schieten van op afstand. Om zich te verdedigen tegen de beschietingen verdikken steden hun muren en om de eigen kanonnen in te zetten in alle richtingen verlagen de muren en krijgen ze een uitgesproken vorm: een stervormig fort. De uitsteeksels zorgen dat de defensie in alle richtingen mogelijk is en dat de cruciale muren goed verdedigd zijn. Dit schema van (een niet-bestaande) vesting toont de onderdelen en voorwerken: (1) Flank (2) Gordijn (3) Keel (4) Face (van bastion) (5) Vuurlijn (7) Glacis (8) Bedekte weg (9) Contrescarp (10) Gracht (11) Cunette (12) Escarp (13) Berm (14) Buitentalud van vestingwal (15) Plongee (16) Banket (17) Walgang (18) Binnentalud (19) Glacis (bovenaanzicht) (20) Tenaille (als buitenwerk) (21) Halve maan (22) Hoornwerk (23) Vestinggracht (24) Bastion (met gebogen flanken en orreillons) (25) Ravelijn (26) Bastion (Oud Nederlands vestingstelsel) (27) Dubbele Tenaille (als voorwerk) (28) Wapenplaats (29) Bedekte weg (30) Contre garde (31) Gordijn (32) Tenaille (als verdediging van de courtine) (33) Papenmuts (34) Kroonwerk (35) Bekleding van de wal (36) Citadel (37) Faussebraye (onderwal) (38) Terreplein. Een vroege fortenontwerper was [[Leon Battista Alberti]].]] 

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=gBNpWucJT6g '''BEELDFRAGMENT 1492 &amp; COLUMBUS''']

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=6VMCvB1mRS4&amp;feature=youtu.be '''B. WYDOOGHE &amp; R. PERNOUT OVER DE TERUGKEER VAN DE SLAVERNIJ''']


.

=== 1490 ===
.

=== 1491 ===
.

* Einde van de [[Reconquista (Iberië)|Reconquista]] met het [[Verdrag van Granada]] tussen koning [[Mohammed Abu Abdallah|Abú 'Abd Allah Muhammad Boabdil]] van [[Granada (stad)|Granada]] en [[Ferdinand II van Aragón]] en [[Isabella I van Castilië]]. 

.

.

[[Bestand:First_Voyage,_Departure_for_the_New_World,_August_3,_1492.jpg|thumb|550px|Columbus vertrekt naar de Nieuwe Wereld op 3 augustus 1492. Waar hij zal uitkomen weet niemand. Zijn vloot bestaat uit drie schepen met een hoop boeven. Om de gevolgen van de gebeurtenis te begrijpen, gebruiken historici de term [[Columbiaanse uitwisseling]]. Deze term om de uitwisseling van gewassen, ziekten en culturen tussen de Oude Wereld en de Nieuwe Wereld na 1492 te omschrijven, is voor het eerst gebruikt door de historicus [[Alfred W. Crosby]] in ''The Columbian Exchange'' uit 1972. '''Voorwaarden om tot [[ontdekkingsreizen]] over te gaan''': 1. de Turkse bezetting van de [[Specerijenhandel|specerijenroute]] doet een nood ontstaan; 2. de uitvinding van het [[kompas]]; 3. boten moeten navigeren en zich verdedigen; 4. dit kan dankzij de [[sterrenkunde]] die een wetenschap en het [[kompas]] en het [[buskruit]]; 5. de [[cartografie]] baseert zich op de [[wiskunde]]; 6. boten dienen de oceaanvaart aan te kunnen: ontwikkeling van de [[kogge]] naar het [[Karveel (scheepstype)|karveel]]; 7. de middeleeuwse kustvaart verandert in oceaanvaart; 8. er dienen voldoende mensen zich achter het project te scharen. '''De gevolgen van de ontdekkingsreizen''': 1. de import van landbouwgewassen - maïs, aardappel... - komt de voedselproductie ten goede; 2. zo hoeven sommigen niet langer van de landbouw te leven en kunnen ze zich aan pre-industriële activiteiten wagen; 3. ziektes worden internationaal gedeeld; 4. de slavernij wordt opnieuw ingevoerd ([[driehoekshandel]]). 'Europeanen die de lading van alle schepen die de oceaan overstaken bijhielden en registreerden stonden versteld van een buitengewone asymmetrie' schrijft de Amerikaanse historica [[Jill Lepore]] in haar geschiedenis van de V.S. 'Mensen werden vanuit Europa en Afrika verscheept naar Amerika; rijkdommen werden vanuit Amerika verscheept naar Europa en dieren en planten vonden hun weg van Europa naar Amerika. Maar vanuit Amerika kwamen slechts weinig mensen of dieren of planten naar Europa of Afrika, althans niet met succes. &quot;Het lijkt alsof er een of andere onzichtbare barrière bestaat die een overtocht in oostelijke richting verhindert maar in westelijke richting toestaat&quot;, schreef later een botanicus. Het eenrichtingsverkeer van mensen sprak voor zich: mensen hadden de macht over schepen en vervoerden veel meer mensen naar het westen dan naar het oosten, soldaten en missionarissen, kolonisten en slaven. Maar het eenrichtingsverkeer van dieren en planten bleef eeuwenlang een mysterie.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LEPORE, p. 41.&lt;/ref&gt; Darwin zou een verklaring bieden. Om voorbeelden te geven, gingen van de oude wereld naar de nieuwe: de [[ezel (dier)|ezel]], de [[geit]], de [[kameel]], de [[Kip (vogel)|kip]], de [[kwartel]], het [[Paard (dier)|paard]], het [[Schaap (dier)|schaap]], het [[rund]] en het [[Varken (tam)|varken]]. Van de nieuwe wereld naar de oude kwamen de [[Alpaca (dier)|alpaca]], de [[Cavia's|cavia]], de [[Kalkoen (dier)|kalkoen]] en de [[Lama (dier)|lama]]. Gewassen die de overtocht maakten naar de nieuwe wereld waren: de banaan, de [[erwt]], [[gerst]], [[haver]], [[Koffie (Coffea)|koffie]], [[Kool (plant)|kool]], [[linze]], [[Peer (vrucht)|peer]], [[perzik]], [[rijst]], [[Rogge (graan)|rogge]], [[sla]], [[tarwe]], [[tuinboon]], [[Ui (plant)|ui]] en [[suikerriet]]. Uit Amerika kwamen de [[aardappel]], de [[aardbei]], [[ananas]], [[avocado]], de [[gewone boon]], de [[cacaoboom]], [[cassave]], [[mais]], [[papaja]], [[pinda]], [[pompoen]], [[rubber]], [[tomaat]] en [[zoete aardappel]]. De tuinen die Afro-Amerikaanse slaven in de V.S. in de zestiende eeuw aanleggen, verborgen achter het herenhuis op de plantage, zijn belangrijk voor de tuingeschiedenis. Naast het verzorgen van de gewassen van slaveneigenaren, vinden veel Afro-Amerikanen tijd om hun eigen tuinpercelen te cultiveren. Deze tuinen zorgden voor extra voedsel voor hun gemeenschap en leveren soms winst op.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;https://gardens.si.edu/collections/archives/timeline-of-american-garden-history/&lt;/ref&gt; Hier is de etymologische oorsprong van het woord barbecue te situeren. In lange greppels branden ze hout om tot smeulende kolen. Grote stukken vlees, geprepareerd met kruiden, boter, zout, mosterd of azijn steken op staken of liggen op groene takken die ze ''barbacoa'' noemen. Columbus leert het woord kennen als hij het Caraïbisch gebied binnenvoer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HARRY STALKNECHT. ''Een kleine geschiedenis van alledaagse dingen.'' Houtekiet, p. 15.&lt;/ref&gt;]]

=== 1492 ===
.

* Columbus vertrekt vanuit de haven van [[Palos de la Frontera]] voor een moeilijke reis van twee maanden. Zijn bemanning: 87 mannen op drie schepen: de [[Niña (schip, 1491)|Nina]], de [[Pinta (schip, 1441)|Pinta]] en de [[Santa María (schip, 1482)|Santamaria]], de meeste matrozen zijn criminelen, misdadigers of boeven. 

.

* Ontdekking van [[San Salvador (Bahama's)|San Salvador]] door Columbus (hij geeft het eiland zelf deze naam). Columbus meldt iets vreemd. Indianen rollen droge kruiden in papier, steken dat in brand en inhaleren.

.

* Spanje laat de Joden met het [[Verdrijvingsedict]] kiezen voor bekering of verdrijving.

.

* Paus [[Alexander VI]] leidt de kerk en wordt berucht: hij is de vader van [[Cesare Borgia|Cesare]] en [[Lucrezia Borgia]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Over dit ene jaartal alleen schreef [[Jacques Attali]] een werk: JACQUES ATTALI, vertaald door Tonja Kivits. ''1492.'' Schuyt &amp; Co, Haarlem, 1992.&lt;/ref&gt;

.

* Val van het laatste Arabische gezag in Granada.

.

* Ca. Geboorte van [[Juan Luis Vives]] in [[Valencia (stad)|Valencia]] als oudste van vijf kinderen. Zijn ouders zijn intellectuele joden die zich tot christenen bekeerden. Zijn moeder sterft in het eerste decennium van de zestiende eeuw en zijn vader wordt op de brandstapel geplaatst in 1524. De inquisitie laat haar in 1528 opgraven om haar postuum op de brandstapel te plaatsen. In 1512 zal Vives naar Brugge trekken. 

.

.

=== 1493 ===
.

* Op 4 maart is Columbus terug in Lissabon. Hij wacht een maand voor hij zijn verslag presenteert aan zijn opdrachtgevers uit Spanje, koning Ferdinand en koningin Isabella. Op zijn tweede expeditie (tot 1496) ontdekt Columbus [[Puerto Rico]] en [[Jamaica]]. De vloot is niet te vergelijken met die van 1492, noch in bemanning (een handvol ex-criminelen), noch in het aantal schepen (drie). Columbus voert nu het bevel over een vloot van zeventien schepen en een twaalfhonderd manschappen. Plots wil iedereen de overtocht maken. Twee Vlaamse missionarissen vergezellen hem: [[Jean de la Deule]] en [[Jean Cousin]]. Behalve mensen steken in het ruim van de boten ook planten en dieren (telkens twee aan twee, een mannetje en een vrouwtje) die de overtocht maken: paarden, varkens, kippen geiten, schapen en runderen. Vermits ze er geen natuurlijke vijanden vinden en beschikken over overvloedig voedsel, planten de beesten zich voort in een nooit gezien tempo. Planten die de overtocht maken zijn: stekken van graansoorten, meloenen, uien, radijzen, suikerriet, kikkererwten. Zijn reis duurt tot 1496. 

.

.

=== 1494 ===
.

* [[Verdrag van Tordesillas]], Spanjaarden en Portugezen delen de Nieuwe wereld zonder correcte geografische informatie.

.

* [[Hans Memling]] overlijdt in Brugge en kan zich geen graf in een kerk permitteren. Het symboliseert de ondergang van Brugge als wereldstad. 

.

=== 1495 ===
.

* Columbus bracht de [[Syfilis]] mee uit de nieuwe wereld. Nu wordt de ziekte voor het eerst vastgesteld in Europa. Zweren bedekken het lichaam van hoofd tot knieën. 'Huid valt gewoon van het gezicht.' De zieke overlijdt binnen enkele maanden. De ziekte introduceert de preutsheid die de late Renaissance en de godsdienstoorlogen zal kenmerken. 

.

.

=== 1496 ===
.

* Voor het eerst vertrekt uit Spanje een bruid met 20.000 mensen (kamerheren en -vrouwen, hofdames, lijfknechten, thesauriers en grootmeesteressen) met een vloot van 130 schepen van [[Laredo (Spanje)|Laredo]] naar Antwerpen. Tijdens de tocht van twee maanden lijdt niemand honger: aan boord zijn 400 wijnvaten, 85.000 pond vlees, 50.000 haringen, 1.000 kippen en 6.000 eieren. Een paar schepen zinken tijdens een storm. In Antwerpen wacht een grandioze plechtigheid. Op 19 oktober is Johanna in Lier, de dag erna arriveert Filips.

.

* Huwelijk van [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]] en [[Johanna van Castilië]] in [[Lier (België)|Lier]].

.

.

[[Bestand:Durer-de-vier-heksen.jpg|thumb|550px|De vier Heksen, [[Albrecht Dürer]], [[1497]].]]

=== 1497 ===
.

* [[John Cabot]] is terug in [[Bristol (Verenigd Koninkrijk)|Bristol]] en zijn sponsors vinden hem een held. Koning Hendrik stemt toe voor een nieuwe reis om de Atlantische Oceaan over te varen met vijf schepen. Zijn terugreis is hem fataal. Van Cabot wordt nooit meer iets gehoord.

.

.

=== 1498 ===
.

* Derde reis van Columbus (tot 1500): [[Trinidad (eiland)|Trinidad]] en [[Venezuela]].

.

.

=== 1499 ===
.

* Spanjaarden gaan aan land op [[Curaçao]], bewoond door [[Arowakken]].

.

* [[Vasco da Gama]] keert van zijn reis naar [[Voor-Indië]] terug.

.

* [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] bereikt de monding van de [[Amazone (rivier)|Amazone]]. 

.

* In Rome beeldhoudt [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] zijn Piëta voor de [[Sint-Pietersbasiliek]].

.

* Erasmus bezoekt Engeland en leert er [[Thomas More]] kennen.

.

.

=== 1500 ===
.

* [[Karel V]] wordt geboren op de weg naar [[Gent]], in [[Eeklo]], of in het [[Prinsenhof (Gent)|Prinsenhof]] in Gent. Zijn vader is [[Filips de Schone (Nederlanden)|Filips de Schone]], zijn moeder [[Johanna de Waanzinnige]]. Hij wordt gedoopt in de [[Sint-Baafskathedraal]].

.

* Hieronymus Brunschwygh publiceert zijn ''Liber de arte distillandi de compositis'' en maakt zo de geheime kennis van het destilleren en het maken van kruidenmengsels bekend. Veel kloosters en apothekers kennen in de Middeleeuwen de destillatietechniek. Met het boek verspreidt de kennis zich en industrialiseert de productie. De Bénédictine (1510) en de Chartreuse (1605) bestaan nog. Lucas Bols start in 1575 nabij Amsterdam met een jeneverstokerij met brandewijn op graanbasis. Graan en jenever vervangen de inlandse druif en wijn, nu de Kleine IJstijd zijn intrede doet. 

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:PhillippeJeanne.jpg|[[Filips I van Castilië|Filips de Schone]] en [[Johanna van Castilië]].
File:Giovanni_Bellini_-_Allegoria_sacra.jpg|Allegorie van het vagevuur (omstreeks 1490) [[Giovanni Bellini]].
File:IsabellaofCastile05.jpg|[[Ferdinand II van Aragón]] en [[Isabella I van Castilië]] gekend als de [[De Katholieke Koningen]].
File:Johanna_de_waanzinnige.jpg|Beeld van Johanna in [[Tordesillas]].
File:Christopher Columbus7.jpg|Ontmoeting tussen Columbus en [[Isabella I van Castilië]].
File:Michelangelo_Petersdom_Pieta.JPG|[[Michelangelo Buonarotti]], [[Piëta]], 1499, Sint-Pieter, Rome.
File:Matthew-BristolHarbour-Aug2004.jpg|Replica van het schip Matthew van [[John Cabot]] die in 1497 in Engelse dienst Noord-Amerika ontdekt.
File:Silk_route.jpg|Handelsroutes in rood zijn zijderoutes over land en in blauw overzee.
Bestand:27052005_-_St_Baafskathedraal.JPG|In deze kerk (later kathedraal) wordt Karel V gedoopt.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Zestiende eeuw onder Karel V: 1500-1555 =

[[Bestand:Jakob_Seisenegger_001.jpg|thumb|550px|Keizer Karel V is in Vlaanderen bekend als keizer Karel. Het Spaanse Rijk was het grootste Europese rijk sinds Karel de Grote en groter dan het Romeinse Rijk. Karel V trekt ten oorlog tegen al wie niet zuiver Katholiek is: de protestanten in Duitsland en in de Lage Landen, hij slaat met succes de aanvallen van het Ottomaanse Rijk af en hij neemt het op tegen de moslims in Noord-Afrika, de Indianen in Amerika en de Morisco's in Spanje. Zijn grootste teleurstelling was dat hij de christelijke eenheid in Europa niet kon redden van de Reformatie. Let op de uitvergrote kin van Karel, zijn grootvader, Maximiliaan van Oostenrijk had hier ook last van en is een gevolg van de 'inteelt' onder keizers en koningen en de adel. Naar het schijnt was Karels kin in die mate groot dat hij er een spraakgebrek aan overhield. De universiteit van Vlaanderen stelde de vraag: [https://www.youtube.com/watch?v=Dx4TceacTrE kan je verliefd worden op je broer]? Een eeuw later zou de kin nog altijd opduiken in de familie van de Habsburgers: kijk eens naar het portret van [[Karel II van Spanje]].]]

[[Bestand:Durer Young Hare.jpg|thumb|550px|[[Albrecht Dürer]] (1471-1528) luidt aan het begin van de zestiende eeuw het tijdperk van de natuurhistorische ontdekkingen in met een iconografie van de haas (het alledaagse), de Indische neushoorn (het exotische) en het vliegend hert (het onbestaande). Zijn werk kent veel copies en krijgt een plaats in elke publicatie die zichzelf aux serieus neemt. Wetenschap en kunst ondernemen een gezamenlijke missie vanaf nu.]]


{{Cquote|'''Vanaf de zestiende eeuw bouwt Europa aan een koloniaal rijk. [[Priesters]], [[conquistadores]], [[woudloper |woudlopers]] en avonturiers zwermen uit, decimeren volkeren en voeren de [[slavernij]] er (opnieuw) in. Die heerschappij en belastingen legt hen geen windeieren.'''|E.X. Whogh.'''}}

.

== Beginjaren ==
.

 Bij het begin van de eeuw, omstreeks 1500 moderniseert de [[artillerie]] (sinds de vooruitgang in 1450 toen die voor het eerst muren doorbreekt). Door de loop van het kanon in één stuk brons te gieten, verlicht het kanon, koelt de loop sneller af en kan die een forse kruitlading aan. Het herladen en de vuurcadans versnellen. Gietijzeren kogels tot twintig kilogram vervangen stenen projectielen: ze zijn drie keer zwaarder en hebben  effect bij de inslag, de stenen projectielen vielen ploef neer. De buskruitproductie verloopt nu in korrels en is gedoseerd. Kanonnen worden mobiel en wegen nog twee tot drie ton waardoor ze richtbaar worden en dat met een snelheid die driemaal hoger is dan bij de bombardes. Op vierhonderd meter dringt een koningskogel dertig centimeter diep in massief metselwerk. Het [[bresschieten]] wordt een aanvalstactiek. De verdediging reageert hierop. De stad is niet langer te verdedigen, haar grensgebieden echter wel. De oorlogen tussen keizer Karel en Frankrijk zorgen langs de 350 kilometer lange grens van de Lage Landen en Frankrijk voor een veertigtal bastions. Op zwakke plekken komen vestingssteden: [[Mariembourg]] ontstaat in 1546 en [[Philippeville]] in 1555 door de abdicerende Karel V genoemd naar zijn aantredende zoon, Filips II. Onder de stad strekt zich tien kilometer onderaardse gangen uit. Ze dateren uit de zeventiende eeuw en verbinden de buitenposten met de centrale vesting. Philippeville en Mariembourg zijn de allereerste steden met radiaalstraten.

.

;1501

.

* De Florentijnse ontdekkingsreiziger [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] ontdekt de rivier [[São Francisco (rivier)|São Francisco]] en ontsluit zo diverse Braziliaanse regio's en klimaten. 

.

.

;1502

.

* Vierde en laatste reis van Columbus naar [[Honduras]] en Centraal Amerika.

.

.

[[Bestand:Madonna_michelangelo.jpg|thumb|550px| [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]], in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Brugge, is het enige beeldhouwwerk van Michelangelo dat tijdens zijn leven Italië verliet. Het beeld verliet België in 1794 toen de Franse bezetter het roofde en het naar Parijs bracht. Na Napoleons nederlaag keerde in 1816 terug naar Brugge. Tijdens hun terugtocht roofden de Duitsers het in 1944. Het is gevonden in een Oostenrijkse zoutmijn. Dat avontuur is verfilmd in [https://www.youtube.com/watch?v=CreneTs7sGs The monuments men].]]

;1503

.

* [[Albrecht Dürer]] schildert zijn zelfportret.

.

* [[Leonardo da Vinci]] begint de [[Mona Lisa]].

.

* [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert de Heilige Familie en werkt aan zijn [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]].

.


* Bouw van het Antwerpse [[Vleeshuis (Antwerpen)|Vleeshuis]]. Het zal drie eeuwen dienen als verkoophal en gildehuis voor vlees. In 1800 trekken kunstenaars er in en komen er opera's. In 1913 komt er een kunstmuseum, later over muziek: Klank van de stad.   

.

;1504

.

* [[Isabella I van Castilië]] overlijdt.

.

* Erasmus schrijft een lofrede voor Karel.

.

.

;1505

.

* Amsterdam verplicht zijn inwoners om na negen uur ’s avonds op straat een lantaarntje te dragen.

.

* Luther treedt biddend en studerend toe tot het [[Augustijnenklooster (Erfurt)|Augustijnenklooster van Erfurt]]. De leer van [[Augustinus van Hippo]] benadrukt de hulpeloosheid van de mens. De aflatenhandel - een systeem dat geldschenken omzet in strafvermindering na een zonde - staat haaks op de gedachte dat de mens zijn verlossing kan beïnvloeden.

.

;1506

.

* [[Filips de Schone (Nederlanden)|Filips de Schone]]'s overlijden verwart zijn vrouw. Johanna van Castilië (later de waanzinnige genoemd) plaatst zijn kist in haar slaapkamer om ze 's ochtends te openen hopend dat hij tot leven komt.

.

* In Rome sloopt paus [[Julius II]] de [[Oude Sint-Pietersbasiliek]] en begint naar [[Bramante|Bramantes]] ontwerp aan de [[Sint-Pietersbasiliek]]. Aflaten helpen het project financieren. De drukpers maakte van de papieren aflaten een erg gesmaakt, grootschalig en anoniem massaproduct. De winsten zijn tot omstreeks 1506 bestemd voor de bouw van plaatselijke kerken, ziekenhuizen, bruggen... Na deze datum claimt de paus de opgehaalde centen via een deal met de [[Fugger (geslacht)|Fuggers]], een familie van bankiers uit [[Augsburg (stad)|Augsburg]].

.

.

;1507

.

* [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] (1480-1530), zus van de overleden Filips de Schone (de schoon zus van Johanna van Castilië, de Waanzinnige) wordt landvoogdes van de Nederlanden en doet haar [[Blijde Intrede]] in [[Mechelen (stad)|Mechelen]].

.

* Brussel kroont Karel tot Bourgondische hertog.

.

* [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] wordt [[landvoogdes]].

.

* De [[humanist]] [[Konrad Peutinger]] (1465-1547) verwerft de [[Tabula Peutingeriana]], een Middeleeuwse kopie van de Romeinse reiskaart uit de 3e of 4e eeuw die het gebied van Groot-Brittannië tot Noord-Afrika en de Ganges toont.

.

;1508

.

* [[Paus Julius II]] geeft [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] opdracht de [[Sixtijnse Kapel]] te beschilderen.

.

* Stichting van een eerste kolonie op het Amerikaanse vasteland, op de landengte van [[Panama (land)|Panama]] is de basis voor de veroveringen op de [[Azteken]] in 1519 en de [[Inca's]] in 1532.

.

.

;1509

.

* [[Hendrik VIII van Engeland]] gekroond tot koning (tot 1547).

.

* Erasmus, een onwettig kind van een priester, werkt aan het [[lof der zotheid]]. Het ei dat Erasmus hier legt, zal [[Maarten Luther]] in 1517 uitbroeden.

.

* Om aan gevaar te ontsnappen schrijft [[Juan Luis Vives|Juan Vives]] zich in aan de [[Sorbonne Université|Sorbonne]].

.

* [[Rafaël (kunstenaar)|Rafael]] schildert [[de school van Athene]] in het [[Apostolisch paleis]] in [[Vaticaanstad]] met [[Socrates (filosoof)|Socrates]], [[Plato]] die naar boven wijst (het hemelse en de abstractie) en [[Aristoteles]] die naar de bodem wijst (het aarde en het concrete).

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:TabulaPeutingeriana2.jpg|De Peutingerkaart van onze regio.
Bestand:Raffael_067.jpg|[[Raffael]] schildert Plato.
Bestand:Raffael_061.jpg|Raffael schildert Aristoteles.
Bestand:Sanzio_01_Euclid.jpg|Raffael schildert [[Bramante]] als Euclides of Archimedes.
Bestand:Averroes_closeup.jpg|Raffael schildert [[Averroes]] en [[Pythagoras]].
Bestand:Raffael_Stanza_della_Segnatura.jpg|De school van Athene.
File:IsabellaofCastile03.jpg|[[Isabella I van Castilië]] 
File:Michelango_Portrait_by_Volterra.jpg|Michelango
File:Tondo_Doni,_por_Miguel_Ángel.jpg|Heilige familie van Michelangelo
File:Leonardo_self.jpg|Leonardo Da Vinci (1452-1519) zelfportret
File:Luis Vives (Pere Carbonell) Madrid 01.jpg|Juan Luis Vives 
File:Juan_Vivès.JPG|Juan Luis Vives 
File:Hans_Holbein_d._J._065.jpg|Hans_Holbein schildert Thomas More
File:Holbein-erasmus.jpg|Holbein schildert Erasmus
File:Juana_la_Loca_de_Pradilla.jpg|Op reis neemt [[Johanna van Castilië]] de lijkkist van haar man mee. Uiteindelijk is Johanna krankzinnig verklaard en opgesloten in [[Tordesillas]].
File:Raffael_004.jpg|Kruisafname (1507) door Rafaël.
File:St-Romboutskathedraal.jpg|[[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] voor de [[Sint-Romboutskathedraal]] in Mechelen.
File:Lightmatter_Sistine_Chapel_ceiling.jpg|Een opdracht voor Michelangelo in 1508.
Bestand:Da Vinci Studies of Embryos Luc Viatour.jpg|Een [[foetus]] in de [[baarmoeder]] Leonardo da Vinci (ca. 1510 - 1513)
Bestand:Studies of the Arm showing the Movements made by the Biceps.jpg|Anatomische studie van de arm (ca. 1510)
Bestand:Leonardo da Vinci- Vitruvian Man.JPG|[[Vitruviusman|Man van Vitruvius]]: Leonardo da Vinci tekent het ideale menselijk lichaam gebaseerd op een pentagon met de verhouding [[Gulden snede|1:1,618]] van de [[gulden snede]]
&lt;/gallery&gt;

.

{{Panorama|TabulaPeutingeriana.jpg|2000px|De ''Tabula Peutingeriana'', van Portugal in het westen tot India in het oosten.}}

.

.

== ♣ Tienerjaren: de Maniëristische tuin ==
[[Bestand:Kmska_-_Meester_van_de_Antwerpse_Aanbidding_(werkzaam_tussen_1500_en_1520)_-_Aanbidding_door_de_koningen_28-02-2010_13-53-28.jpg|thumb|550px|♣ De tuin van het Maniërisme - op doek gezet door een anonieme meester voor 1520 in een schilderij dat de titel kreeg 'De Aanbidding door de koningen' - verzet zich tegen de [[renaissance]] die eraan vooraf gaat. Het Antwerps Maniërisme start omstreeks 1500. Daar schildert iemand personages met onnatuurlijke lichaamshoudingen en hun kledij in een plooival die ontsnapt aan de zwaartekracht. Het is een esthetiek vol gratie en elegantie. Het heeft veel weg van 'maniertjes', een schilder die wil tonen wat hij kan, vandaar. Zo komt deze 'maniera' in de buurt van het begrip [[sprezzatura]], een schijnbaar spontaan gespeelde, maar goed ingestudeerde act. Uitwendig moeiteloos en nonchalant, inwendig goed voorbereid en ingestudeerd dat is sprezzatura. De Italiaanse schrijver [[Baldassare Castiglione]] (1478-1529) introduceert het begrip in zijn handleiding voor het hofleven. Na de Antwerpse periode ontwikkelt de stijl zich in het tweede en derde kwart van de zestiende eeuw. De gekunsteldheid, felle of koele kleuren krijgen de voorkeur op de strenge Renaissanceregels die streven naar ideale verhoudingen of realistisme. Het is vakmanschap verborgen achter losse penselen, iets waar velen zich aan mispakken. Erg beroemde maniëristische kunstenaars zijn [[Giuseppe Arcimboldo]] (°1527-&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1593) en de schilder en schrijver [[Karel van Mander (I)|Karel van Mander]] uit [[Meulebeke]] (°1548). Op de vlucht voor de godsdiensttwisten sterft hij in Amsterdam in 1606. In de [[Sint-Maartenskerk (Kortrijk)|Sint-Maartenskerk]] in Kortrijk is zijn onthoofding van [[Catharina van Alexandrië]] te bekijken.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Voor een beschrijving van de onthoofding van deze heilige zie: ttps://issuu.com/communicatie_kortrijk/docs/sint_maartenskerk_brochure-voor_iss. Van Mander is vooral bekend van zijn publicatie van het [[Schilder-boeck]] dat kunstenaars en hun werk in de Lage Landen belicht. Hierin beschrijft hij de sprezzatura-stijl van [[Titiaan]] (waar Rembrandt later zijn inspiratie vindt). Zie: https://www.okv.be/artikel/karel-van-mander-marteldood-van-de-heilige-catharina.&lt;/ref&gt; Maniëristen imiteren op het eerste zicht het klassieke schoonheidsmodel. In werkelijkheid ondermijnen ze de regels ervan door het fantastische, het irrationele en het surreële te beklemtonen. De maniëristische architectuur heeft aandacht voor trappen en doorlopende zuilen over meerdere verdiepingen die van een voorgevel een geheel maken. In de tuinarchitectuur ontstaat de grotto, reusachtige nepgrotten met groteske beeldengroepen die verwijzen naar de oudheid zoals in het Park der monsters, beter gekend als de [[Tuinen van Bomarzo]] (zie verder, het labyrint van Bomarzo). [[Giuseppe Arcimboldo]] (ca. 1527-1593) groeit als post-[[renaissance]]-kunstschilder uit tot een schilder van het [[maniërisme]]. Zijn speelse compositie-portretten van groenten, fruit, bloemen en vissen zijn wereldberoemd. Hij werkt aanvankelijk als schilder aan de [[kathedraal van Milaan]] tot [[Keizer Maximiliaan II]] (Wenen 1527—Regensburg 1576) hem in [[1562]] aan het hof in [[Praag]] ontbiedt. Als maniërist zoekt hij met vormen naar emo en drama. [[Gebruiker:Benedict_Wydooghe/Evoluties_in_het_welzijns-_en_veiligheidsdenken_deel5a#De_jaren_negentig|Deze link leidt naar zijn werk.]] 
[[Rudolf II van Habsburg]] die in 1576 zijn vader opvolgt, roept Praag uit tot de keizerlijke hoofdstad omdat die een beter defensie heeft dan Wenen tegenover de Turken. De stad bloeit kort, indrukwekkend en nooit geëvenaard. De breeddenkende keizer is tegen het gewelddadige anti-protestantisme, schenkt [[Bohemen]] de godsdienstvrijheid en zoekt met natuurcollecties naar de samenhang in de wereld. Aan zijn hof werken geleerden en kunstenaars uit de Nederlanden. [[Carolus Clusius|Clusius]] is er een tijd hofbotanicus en de Bruggeling [[Anselmus Boëtius de Boodt]] (1550-1632) klimt er in 1588 op tot hofarts. Daar schildert hij honderden planten- en dierenaquarellen en staat hij in voor het [[lapidarium]]. De Barok die op het Maniërisme volgt vanaf omstreeks 1600, haalt haar neus op voor de stijl wegens te speels, weinig dynamisch, te gekunsteld, te onnatuurlijk en te oneerlijk.]]

[[Bestand:Vertumnus_årstidernas_gud_målad_av_Giuseppe_Arcimboldo_1591_-_Skoklosters_slott_-_91503.tiff|thumb|550px|In 1591 laat Rudolf II zich door Giuseppe Arcimboldo schilderen [[Vertumnus]], de Romeinse god van de herfst en de boomgaarden.]]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=uPJKDWj8X3I '''BEELDFRAGMENT REFORMATIE''' (14.31 Min.)]

.

=== 1510 ===
.

* De Portugezen onder [[Afonso d'Albuquerque]] veroveren [[Goa (India)|Goa]] en maken het tot hoofdstad van de Portugese bezittingen in Azië.

.

* Luther reist naar Rome, de eeuwige stad om bij de paus de onafhankelijkheid van zijn orde te bepleiten. Het komt tot een confrontatie van mentaliteiten: Luthers Duitse strengheid botst met de Mediterrane moraal van overdaad, te grote kerken, hete nachten en een geloof zonder diepgang.

.

.

=== 1511 ===
.

* [[Lof der zotheid]] van [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] verschijnt. Hij schreef het in 1509, na zijn terugkeer van een reis naar Italië en in Engeland, waar hij bij Thomas More verbleef.

.

.

=== 1512 ===
.

* In februari zakt een processie  door het ijs van de Maas bij de inwijding van de kerk van [[Charlois]]. Een duizendtal (?) gelovigen verdrinken in de [[Monnikenput]].

.

* Geboorte van [[Gerardus Mercator]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1594).

.

.

=== 1513 ===
.

* [[Macchiavelli]] schrijft zijn politieke filosofie: [[De vorst]].

.

.

=== 1514 ===
.

* [[Andreas Vesalius]], de Zuid-Nederlands anatoom, geboren in Brussel (waar nu het Justitiepaleis staat). Hij zal de persoonlijke geneesheer van Karel V worden. De Keizer kampt met jicht, maag- en kaakproblemen.

.

* [[Donato Bramante]] (70), Italiaans architect overlijdt.

.

* [[Quinten Matsijs]] penseelt De goudweger en zijn vrouw. Nu de ontdekkingsreizen op kruissnelheid zijn, komen goud en zilver in steeds grotere hoeveelheden Europa binnen waardoor het betaalverkeer en de aflatenhandel vergemakkelijken. 

.

* [[Albrecht Dürer]] maakt zijn gravure [[Melencolia I]]. Let op de wiskundige objecten en het [[magisch vierkant]]. 

.

.

=== 1515 ===
.

* In de Brusselse [[Sint-Goedelekathedraal|Sint-Goedele]] wordt Karel V (1500-1558) meerderjarig en verlaat hij Mechelen om te resideren in het Brussels [[Paleis op de Koudenberg]]. Ondanks zijn vele toekomstige reizen en oorlogen zal hij de Brusselse Koudenberg altijd als zijn huis beschouwen. Tijdens zijn (korte) leven onderneemt Karel V indrukwekkende reizen die hij van voorbijgaande aard beschouwt. Negen reizen naar Duitsland, zeven naar Italië, zeven naar Spanje, vier naar Frankrijk, twee naar Engeland en Noord-Afrika.

.

* [[Thomas More]] is in Brugge.

.

* De geboorte (waarschijnlijk) van [[Johannes Wier]] in [[Grave (plaats)|Grave]]. (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;[[Tecklenburg (stad)|Tecklenburg]], [[1588]]). Deze [[Nederland]]s [[arts]] die als een van de eersten protesteert tegen de [[Europese heksenvervolging|heksenvervolging]] en geldt als grondlegger van de [[psychiatrie]] en [[mensenrechten]]verdediger avant la lettre. Hij publiceert over zeldzame ziektes, bezeten [[Kloosterorde|vrouwenkloosters]], [[seksueel misbruik]], [[Faust (Goethe)|Faust]] en [[de rattenvanger van Hamelen]]. Wier beïnvloedt tijdgenoten zoals [[Michel de Montaigne]] en latere denkers: [[Jacobus Scheltema]], [[Sigmund Freud]], [[Karl Marx]] en [[Victor Hugo]]. Zijn lijfspreuk is ´Vince te ipse!´ 'overwin jezelf!'.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;VERA HOORENS. ''Een ketterse arts voor de heksen: Jan Wier (1515-1588)''. Bert Bakker, Amsterdam, 2011. 'Vince te ipsum' verscheen voor het eerst bij zijn portret in [[1576]]. Over Wier zijn in de loop der tijd zo veel meningen gevormd dat T.J. Schoeneman zijn verhandeling de titel ''[https://web.archive.org/web/20110807071740/https://legacy.lclark.edu/~schoen/weyer.html Will the real Johan Weyer please stand up]?'' gaf.&lt;/ref&gt;

.

* ♣ [[Isabella van Habsburg]] (1501-1526) huwt als tiener met de [[Christiaan II van Denemarken|koning van Denemarken en Noorwegen]] en neemt haar tuinbazen mee om de horticultuur in het Noorden te introduceren. De Vlaamse en Brabantse tuinmannen genieten immers een uitstekende reputatie vanwege hun plantenkennis en hoe die tot bloei te brengen. Isabella is de één jaar jongere zus van de latere [[Keizer Karel V|Karel V]] en groeide net als haar broer op in [[Mechelen (stad)|Mechelen]] waar haar tante, [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] hen opvoedt. 

.

.

=== 1516 ===
.

* In [[Augsburg (stad)|Augsburg]] laat [[Jacob Fugger]] de [[Fuggerei (Augsburg)|Fuggerei]] bouwen. Fugger is een telg uit een Zwabische bankiersfamilie en de rijkste man in Europa. Zijn koopmansactiviteiten situeren zich in de zilvermijnen en de handel in specerijen. Hij zal twee keizers, Karel V en Maximiliaan I financieren en voor de paus organiseert hij de aflatenhandel, hij steekt de helft van de opbrengsten in zijn eigen zak en bouwt er de allereerste [[sociale woonwijk]] in de geschiedenis mee. 

.

* Erasmus zorgt voor de eerste kritische uitgave van (de Griekse grondtekst) van het [[Nieuwe Testament]] wat hem het verwijt oplevert, een wegbereider te zijn voor Luther.

.

* Jheronimus Bosch (° 's-Hertogenbosch, ca. 1450), de Zuid-Nederlandse kunstschilder overlijdt. Hij kreeg de bijnaam 'den duvelmakere'. In zijn laatste jaren werkte hij aan '[[Hooiwagen-drieluik|De Hooiwagen]]' dat in thema vrij gelijk loopt met zijn tuin der lusten. Bosch is tijdens zijn leven beroemd en krijgt vaak opdrachten van het hertogelijk hof in Brussel, waar Juan Vives dit jaar verblijft. Van hieruit pendelt hij nu en dan naar Leuven als huisleraar van de Jacques de la Potterie.

.

* [[Utopia (boek)|Utopia]] van [[Thomas More]] verschijnt.

 Daarin (in Utopia) schrijft More: 'Nu zien jullie dat je daar nergens maar wat rond kun hangen; er is nooit een aanvaardbare reden om niets te doen. Er zijn geen wijnhuizen, geen kroegen, nergens bordelen, geen gelegenheden voor misdragingen, geen geheime plekjes en besloten bijeenkomsten. Integendeel, het alziende oog van de omgeving maakt het noodzakelijk om je gewone werk te doen of je in je vrije tijd niet onfatsoenlijk te gedragen.' Het lijkt wel de aankondiging van de [[Surveillance (film)|surveillance]]. Nu we Erasmus en More in eenzelfde jaar aantreffen, stellen we een essentiële vraag: 'In hoeverre moet/mag/kan een Bachelor in de Maatschappelijke Veiligheid of de Sociaal Assistent zich inlaten met macht en politiek?' Moet hij afstand houden of moet hij zijn invloed aanwenden om zijn idee en ideaal vorm te geven, op het gevaar af afhankelijk te worden? Zijn, zoals Thomas More wist, verstandige inzichten ondergeschikt aan de politiek? Mag deze intellectueel vuile handen maken? En, zal ernaar geluisterd worden? [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] werd hij raadsheer van [[keizer Karel V]] en verblijft tot 1521 in de Vlaamse steden zoals Antwerpen, Brugge, Leuven, Mechelen en Anderlecht. [[Thomas More]] werd adviseur van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]. Het kost hem zijn hoofd.

.

.

=== 1517 ===
[[Bestand:Luther95theses.jpg|thumb|550px|Lang dachten historici dat het timmeren van de stelling een soort symbolische betekenis had, maar de geschriften van Luthers secretaris bevestigen dat het werkelijk timmeren was.]]

[[Bestand:95Thesen.jpg|thumb|550px|Twee bladzijden uit de &quot;95 stellingen&quot; uit Luthers ''Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum'', uitgegeven in Wittenberg door Melchior Lotter d.J. in 1522.]]

[[Bestand:Pope_cartoon.jpg|thumb|550px|De katholieke paus zou tijdens de zestiende eeuw meermaals voorwerp van spot of als een instrument van de duivel opduiken.]]


 &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;'''De epidemie uit Wittenberg'''&lt;/span&gt;
 
 .
 
 [[Maarten Luther]] (zijn oorspronkelijke naam is Maarten Luber) slaat [[95 stellingen]] aan de kerkdeur in [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]] en stuurt ze naar meerdere bisschoppen. Wittenberg is een ingeslapen dorp met één gammele drukpers. Bij de dood van Luther in 1546 is dit de Duitse drukkershoofdstad. De Lutherse propagandamachine is een succes dankzij 1. de portretten die [[Lucas Cranach de Oude|Lucas Cranach]] ([[hofschilder]] en de latere beschermer van Luther, [[Frederik III van Saksen]]) maakt; 2. de [[boekdrukkunst]] die Luthers ideeën snel verspreiden en 3. zijn huwelijk met de uitgetreden non, de adellijke [[Katharina van Bora]] die Wittenberg en haar huishouden met zes kinderen tot een soort bedevaartsoord uitbouwt. Luther voorziet met zijn actie niet dat daaruit een eeuw vol godsdienstoorlogen, een eeuw vol brandstapels, moord- en slachtpartijen volgen. De [[Bartholomeusnacht]], de Engelse blijde intrede van [[Filips II van Spanje|Filips II]]  aan de vooravond van zijn huwelijk met [[Maria I van Engeland]], de dochter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]… dat soort gebeurtenissen overtrof Luthers stoutste dromen.
 
 .
 
 Wat Luther in [[1517]] wou, was niets meer en niets minder dan een nieuw kwaliteitslabel voor de katholieke kerk op basis van zijn 95-puntenprogramma dat de katholieke wantoestanden in kaart bracht. Het zit Luther hoog dat gelovigen hun zondags- en paasplicht niet nakomen, dat priesters het celibaat niet letterlijk nemen en te vaak te diep in het glas keken, de heiligverklaringen en de vele heiligenbeelden die de aandacht van Christus en de bijbel - de kern van de zaak - afleiden. De aflatenhandel zinde hem nog minder… Een aflaat, een soort tegoedbon als sleutel tot de hemel waarmee rijkaards hun zonden afkochten, was in wezen niets anders dan een lucratief religieus spel waarmee de paus één van de grootste bouwprojecten financierde sinds de piramides of de Acropolis: de [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome. Met deze machtspolitiek gedragen de paus en de bisschoppen alsof ze zelf god zijn.
 
 .
 
 '''Protestant'''
 Dit protest maakt Luther tot [[protestant]]. En het slaat aan. Niet dat Luther de eerste was. In Brussel duiken aan het begin van de zestiende eeuw individuen op die in 1500, 1502 en 1503 als ketter op de brandstapel eindigen omdat ze de doctrine, de macht van de kerk en de sacramenten- en Mariacultus aanvallen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUCAS CATHERINE. ''Brussel. Van Renaissance tot republiek'', Epo, Berchem, 2014, p. 44.&lt;/ref&gt; In wezen is de actie van Luther in 1517 een uitloper en de kers op de taart van de diverse Middeleeuwse kerkelijke oppositie die streeft naar soberheid én naar het gebruik van de volkstaal in de religie in plaats van het onbegrijpelijke Kerklatijn. De geboorte van het [[protestantisme]] leidt tot kerkhervormingen onder de noemer ‘de [[reformatie]]’. Luther vindt dat gelovigen zelf in staat zijn om te communiceren met god, in tegenstelling tot het katholieke ‘herder-gedrag’ waarbij een intermediair, de [[priester]] of de [[paus]], de interactie tussen god en volk verzorgt. Die rechtstreekse communicatie met god verloopt voor protestanten via het lezen van de [[Bijbel (christendom)|bijbel]], een bijbel sinds bijna driekwart eeuw tijd gedrukt in het [[Latijn]] én in [[Volkstaal|volkstalen]]. De uitvinding van de [[boekdrukkunst]] omstreeks [[1450]] geeft wie het kan betalen of bereid is om te leren lezen toegang tot het woord van god. Gods woorden zijn niet langer het monopolie van de elitaire geestelijkheid in [[abdijschool|abdijscholen]] en in [[Klooster|bergkloosters]], vergeven boven het alledaagse [[Boer|boerenbestaan]] of het periodiek terugkerende [[Oorlog|krijgsgeweld]]. Gods woorden zijn niet langer het monopolie van de paus die de bijbel interpreteert. Protestanten waarderen het woord en de [[Alfabetisering|alfabetisering]] hoger dan katholieken. Het maakt hen zelfstandig, het werkt emanciperend. Antwerpen herbergt ongeveer de helft van alle drukkers uit de Nederlanden als Luther met zijn ideeën op de proppen komt. Voor een vertaalde bijbel betaalt een goed betaalde ambachtsman een half maandloon, vergelijkbaar met een dure gsm. Het is een revolutie: het geheime, gesloten boek dat enkel toegankelijk voor geestelijken, ligt plots in de huiskamer. Met als gevolg dat die zelfstandige lezing van de bijbel resulteert in een bonte bende bijbel-interpretaties. Vandaar dat er bij de protestanten geen [[paus]] bestaat. Die katholieke paus zal tijdens de [[Tachtigjarige oorlog]] meermaals als voorwerp van spot of als een instrument van de duivel opduiken. Bij protestanten is het gebruikelijk om over ‘kerken’ te spreken in plaats van ‘de kerk’. Al naar gelang de lezing of interpretatie ontstaat er de [[Lutheranisme|Lutheraanse]] kerk (kerk-kritisch maar loyaal, konings- of keizersgezind met centra in Worms en [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]]), de [[Calvinistische]] kerk (radicaal, populistisch of republikeins, met centra in [[Geneve]] en de Noordelijke Nederlanden), die van de [[baptisten]] en de [[anabaptisten]] (naïef, met centra in Munster en in [[Witmarsum (Nederland)|Witmarsum]]). Sommige protestanten volgen de leer van [[Huldrych Zwingli]], anderen die van [[John Knox]]. In Noord Frankrijk en in Vlaanderen heeft het zo’n succes dat de kerk spreekt over afvalligen. In Frankrijk komt hun leer tot uiting bij de [[Hugenoten]] en in 1566 begint in Vlaanderen de beeldenstorm... Het nieuwe geloof, dat zich over Europa uitzaait, blijft weg uit het Italië, Portugal en Spanje. Daar triomfeert het katholicisme. De Spaanse kathedralen baden in het goud uit het net ontdekte Zuid-Amerika en in Rome verrijst tussen 1506 en 1626 de Sint-Pietersbasiliek in late-renaissance en barokstijl waar aldus de overlevering Petrus begraven is. 
 
.

.

=== 1518 ===
.

* Op 30 augustus wordt Lauken van Moeseke in Brussel onthoofd na een foltering op de pijnbank en het doorpriemen van zijn tong met gloeiend  metaal. Een rad stelt zijn lijk tentoon buiten de stadsmuren. 

.

* [[Hernan Cortez]] leidt een expeditie naar [[Yucatan]] en laat zijn schepen zinken.

.

* [[Dansplaag van 1518|Dansplaag]].

.

* Ketterijproces in Rome tegen Luther.

.

* [[Huldrych Zwingli]] maakt in Zwitserland bezwaar tegen de verkoop van aflaten.

.

* [[Leonardo Da Vinci]] breekt een vertoog over geometrie vroegtijdig af met '[[Etcetera|etcetera]]', wat ongeveer staat voor 'zoek het zelf maar uit'. Waarom hij deze tekst - waar hij nooit iets meer mee deed - niet afwerkte schrijft hij: 'omdat de soep bijna koud was.' Net zoals [[René Descartes|Descartes]] vindt Da Vinci dat er geen zekerheden zijn en dat alles te bevragen is.

.

.

=== 1519 ===
[[Bestand:Ulrich Zwingli.png|thumb|550px|In 1519 komt het tot een definitieve breuk tussen Luther en [[Leo X]] en slaagt de hervormer [[Huldrych Zwingli]] (1484-1531) erin om van [[Zürich (stad)|Zürich]] een reformatiebolwerk te maken. Zwingli komt in 1531 om het leven - samen met de vader van [[Conrad Gesner|Conrad Gessner]] - in een gevecht tussen het protestantse leger en de katholieke liga van Zwitserse kantons.]]

.

* [[Keizer Karel V|Karel V]] benoemd tot kandidaat keizer (wat in 1530 zal volgen).

.

* [[Leonardo da Vinci]] overlijdt in [[Amboise]] Frankrijk. Van zijn 13.000 vellen met tekst, tekeningen, wiskunde, muziek... is de helft bewaard. De linkshandige schreef in spiegelschrift in het Toscaans. Als autodidact kende hij geen Latijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PATRICK LATEUR. ''Leonardo literair.'' Athenaeum - Polok &amp; Van Gennep, 2019?&lt;/ref&gt;

.

* Reis om de wereld door [[Ferdinand Magellaan]].

.

* [[Hernan Cortés]] is in Mexico. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Bundesarchiv Bild 183-16879-0021, Wittenberg, Schlosskirche, Hauptportal, Thesentür.jpg|De kerk in Wittenberg waar Luther zijn 95 stellingen prestenteerde
Bestand:Albrecht_Dürer_080.jpg|[[Jacob Fugger]]
Bestand:Gasse_in_der_Fuggerei,_Augsburg.JPG|Een steeg in de Fuggerei
Bestand:Franz_Mozart_Gedenktafel_Fuggerei.jpg|Gedenktafel aan de metselaar Franz Mozart, overgrootvader van...
Bestand:Fugger_Fuggerei-Markuskirche+Herrengasse.jpg|Sint-Marcuskerk in de Herrengasse
Bestand:GER Augsburg, Fuggerei 0028.jpg|De Herrengasse vanuit het zuiden
Bestand:Augsburg - Herrengasse.jpg|Herrengasse
Bestand:Fugger_viertel_brunnen.jpg|De Mittelgasse met de Fontein
Bestand:Fugger_Fuggerei_Fuggereimuseum.jpg|Het Fuggereimuseum
Bestand:Fugger_Fuggerei_Schauwohnung.jpg|De museumwoning
File:Hernan_Fernando_Cortes.jpg|[[Hernán Cortés|Hernan Fernando Cortés]]
File:Raffael_058.jpg|[[Rafaël Santi]] voltooit [[de School van Athene]].
File:Massysm Quentin — The Moneylender and his Wife — 1514.jpg|De goudweger (1514) [[Quinten Matsijs]], Louvre.
File:Petersdom_von_Engelsburg_gesehen.jpg|Om de bouwkosten te dekken verkocht de kerk aflaten. Dat zou leiden tot de Reformatie. 
File:Wittenberg,Luthers_Hochzeit.jpg|Wittenberg.
File:Statenvertaling_title_page.jpg|Titelpagina Statenvertaling
File:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]]
File:Anne_boleyn.jpg|[[Anna Boleyn]]
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren twintig ==
[[Bestand:Cranach_Katharina_von_Bora.jpg|thumb|550px|De adelijke non [[Katharina von Bora]] huwt op 13 juni 1525 met Maarten Luther. Hiermee breekt het protestantisme van Luther definitief met Rome.]]

.

;1520

.

* [[Filips Wielant]], Vlaams jurist, oud burgemeester van het [[Brugse Vrije]] overlijdt.

.

* [[Blijde intrede]] van [[Keizer Karel V|Karel V]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. Dochters uit vooraanstaande families begeleiden de jonge keizer met [[Topless|ontblote borsten]].

.

* [[Albrecht Dürer]] arriveert op 27 augustus in [[Brussel (stad)|Brussel]], hij bezoekt het [[Stadhuis (Brussel)|stadhuis]], bekijkt er vier schilderijen van [[Rogier van der Weyden]] en in het stadspaleis van [[Hendrik III van Nassau]], aan de rand van de [[Koudenberg]], bekijkt hij een tableau van [[Hugo van der Goes]]. De reden van zijn komst is een pensioensverlies. Hij bezoekt Erasmus. Vriendschappelijk is de kennismaking niet.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek.'' Epo, Berchem, 2014, p. 20-21.&lt;/ref&gt;

.

* De Leuvense universiteit verbrandt ketterse boeken.

.

* [[Adriaan Boeyens]] schipt het tot grootinquisiteur en regent in Spanje.

.

* In Aken kroont men Karel tot keizer. 

.

.

* 1521

.

* De Rijksdag van Worms slaat [[Lutheranisme|Luther]] in de ban en criminaliseert met het [[Edict van Worms]] de [[reformatie]]. De keurvorst van Saksen - waar Luther woont - voert het vonnis niet uit waardoor de Reformatie zich handhaaft. 

.

* Leuven verbrandt de Lutherse geschriften en een plakkaat bedreigt ketters met executie, verbanning en inbeslagname van goederen.

.

* Antwerpen maakt als eerste kennis met het Lutheranisme. In het Augustijnenklooster wonen oud-leerlingen Luther. [[Jacob Proost]], een Ieperling en prior van de [[Augustijnen]] herroept zijn Lutherse roeping, hervalt en vlucht naar [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]].

.

* ♣ Op 27 april doodt de lokale bevolking van het Filipijnse  eiland [[Mactan]] [[Ferdinand Magellaan|Magellaan]]. Onder leiding van de latere volksheld [[Lapu-Lapu (persoon)|Lapu-Lapu]] laten ze zich niet bekeren tot het Christendom noch laten ze zich onderwerpen aan de Spaanse kolonisatie. Van Magellaans vijf schepen en zijn 237-koppige bemanning keert één schip met achttien opvarenden terug. [[Antonio Pigafetta]] (1491-1534) is onder hen en schrijft een reisverslag dat na zijn dood is gedrukt. Hij heeft het onder meer over 'godenvogels', afkomstig uit het aards paradijs: de paradijsvogel. In 1522 voegt de secretaris van Karel V twee door Pigafetta beschreven vogels samen tot een nieuw verhaal in zijn brief aan de bisschop van Salzburg met de titel ''De Mollucas Insulis''.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER, p. 27.&lt;/ref&gt;

.

* [[Hernan Cortez]] vermoordt de [[Azteken]] in [[Tenochtitlan]], waar de [[pokken]] zijn uitgebroken. Na een belegering van drie maanden geeft de laatste Azteekse leider [[Cuauhtemoc (tlahtoani)|Cuauhtémoc]] zich over. 

.

.

;1522
** [[Adriaan Boeyens]] wordt paus [[Paus Adriaan VI|Adriaan VI]].
** [[Rhodos]] in handen van sultan [[Suleyman I]]
** De [[hospitaalridders]] verlaten het eiland na twee eeuwen en gaan naar Malta.
** Het Antwerpse Augustijnenklooster wordt op bevel gesloten en de monniken afgevoerd. De meesten herriepen hun dwalingen, op twee na.
** [[Inquisitie]] ingevoerd in onze regio.

.

.

* 1523
** Eerste [[Executierecht|executie]] van [[protestanten]] op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt]] in Brussel. De monniken [[Hendrik Voes]] en [[Jan van Essen (geestelijke)|Jan van Essen]] sterven zingend op de brandstapel. Er is belangstelling. De monniken zingen het [[Te Deum (hymne)|Te Deum Laudamus]] en zijn de eerste [[martelaren]] van de Lutherse religie.
** Luther schrijft een pamflet waarin hij hoopt de Joden zich tot het christendom zullen bekeren. Twintig jaar later, in 1543 verwijt hij hen de 'duivel in eigen persoon te zijn' en in het pamflet ''Over de Joden en hun leugens'' stelt hij zijn [[antisemitisme]] op scherp:hij wenst hen de verbanning en dwangarbeid toe, hun huizen en synagogen mogen tot as worden herleid. Is er, zoals meerdere Nederlandse organisaties stellen, een rechtstreeks verband tussen Luther en Hitler?

.

.

* 1524
** Pastoor [[Ulrich Zwingli]] van [[Zürich]] maakt tijdens de dienst zijn geheim huwelijk met de weduwe [[Anna Reinhard]] bekend.
** Overlijden [[Vasco da Gama]] (°1460 of 1469).
** Boerenopstanden, gekend als de [[Duitse Boerenoorlog]] zetten Zuid en Zuid-Oost Duitsland in vuur en vlam. De boeren verwijzen naar het traktaat van Luther ''Over de vrijheid van een Christen'' uit 1520 en verzetten zich tegen de eisen van de edellieden. Voor de boeren is Luther hun held en in zijn naam verwoesten ze honderden kloosters en kastelen. Grofweg honderduizend mensen vinden de dood. Deze acties, geleid door [[Thomas Müntzer]] (die de doodstraf krijgt), een leerling van Luther en andere verzetspredikanten, vallen niet in de smaak van Luther. Die veroordeelt de opstanden en hij kiest partij voor de adel. Het leidt er toe dat het [[Lutheranisme]] uitgroeit tot een staatsgodsdienst/instrument van de overheid en tot het feit dat Luther een beperkte betekenis krijgt als kritische maatschappijhervormer. Vooral de opstandige adel - geuzen- zullen zich aangetrokken voelen tot de leer van Luther: ze bestrijden de mistoestanden in de kerk, maar voelen zich nog aangetrokken tot hun vorst. Het volk daarentegen zal zich vooral tot het Calvinisme aangetrokken voelen. 

.

.

[[Bestand:Index_Librorum_Prohibitorum_1.jpg|thumb|550px|De eerste verboden boekenlijst verschijnt in de Nederlanden in [[1529]]. Daarna volgden Venetië (1543) en Parijs (1551). Rome neemt het idee over in 1557. In 1564 verschijnt de Index van Trente met de Tien Regels van Trente. De [[Index librorum prohibitorum]] bestaat tot [[1966]] om te vermijden dat de boekdrukkunst leken zou corrumperen. Voor de zestiende eeuw kan de kerk ketterse teksten makkelijk vernietigen. Met de boekdrukkunst wordt dat moeilijker. De laatste lijst uit 1948 omvat 4.000 titels met ketterse, moreel verwerpelijke of seksuele inhoud.]]

* 1525
** Huwelijk van [[Maarten Luther]] en de voormalige non [[Katharina von Bora]] in [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]].
** Na de Boerenoorlog schrijft Luther een nieuw pamflet: ''Tegen de moorddadige en roofzuchtige boerenbendes''.
** Karel V verslaat zijn rivaal [[Frans I van Frankrijk|Frans I]], de koning van Frankrijk en houdt hem een jaar lang gevangen.

.

.

* 1526
** [[Juan Luis Vives |Juan Vives]] (1492-1540) schrijft ''De subventione pauperum'', een boek over de ondersteuning van de armen dat aanleiding geeft tot het [[Ieperse stelsel]]. Het stelsel is gebaseerd op onderzoek, registratie en begeleiding en zal het [[plakkaat]] van Karel V in 1531 inspireren. De principes zijn: 1. het samenvoegen van de inkomsten van alle [[Liefdadigheidsorganisatie|liefdadigheidsinstellingen]] maakt de herverdeling transparanter; 2. armen worden in hun woning bezocht; 3. bedelarij is verboden; 4. onverzorgde kinderen moeten een ambacht leren. 
** Keizer Karel V huwt [[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]] in het [[Alcazar van Sevilla|Alcazar]] van [[Sevilla (stad)|Sevilla]]. Van daaruit reist het koppel naar [[Cordoba]]. De door de Arabieren geplaveide straten, riolen en zuivere wateraanvoer maken indruk. Dit is ongezien zelfs in Brussel, de stad waarmee Karel V vertrouwd is. In [[Granada (stad)|Granada]] maakt het koppel kennis met een stad die beschikt over stromend water, riolen en toiletten in vele huizen. Door dit huwelijk versterkt Karel V zijn (Spaanse), invloed in de Noord-Afrikaanse kuststeden. Ook de Portugezen hebben er voet aan wal. Daar laat Karel in het Moorse middeleeuwse fort, gekend als het Rode Paleis of het [[Alhambra (fort)|Alhambra]] (dat sinds 1492 door het katholieke koningspaar op de Turken veroverd is) een renaissancepaleis bouwen. Zijn vrouw zorgt ervoor dat wat nu rest, blijft. De islamitische kunst en de decoraties van [[Yusuf I]] gelden als voorbeelden van Moorse kunst op het Europese vasteland. In de tuinen staat het klooster van [[Sint-Franciscus]] waar de katholieke koningen - de voorvaderen van Karel en zijn vrouw - begraven zijn.
** [[Suleyman I]] wint de [[Slag bij Mohács (1526)|Slag bij Mohács]] en vernietigt het [[Hongaarse]] leger. De Hongaarse koning sneuvelt. Hongarije is voor 150 jaar [[Ottomaanse Rijk|Ottomaans]], Noord-Hongarije, [[Bohemen]] en [[Silezië]] zijn Oostenrijks bezit. Een jongere broer van Karel V, Ferdinand volgt de koning op en gaat de geschiedenis in als de grondlegger van de [[Donaumonarchie]]. Hoewel Oostenrijk in centraal Europa ligt zal het tot het einde van de zeventiende eeuw zich aan de Turkse grens bevinden.

.

.

* [[1527]]
** [[Sacco di Roma]]: 25.000 Duitse en Spaanse soldaten plunderen, verkrachten en moorden negen maanden lang. Na de capitulatie van de [[Zwitserse Garde]], vlucht de paus door een geheime gang naar de [[Engelenburcht]]. De rest van Rome is aan de indringers overgeleverd, waar ook de pest uitbreekt. Het graf van [[paus Julius II]] wordt opengebroken, het lijk van zijn sieraden beroofd. Priesters moeten naakt de spot drijven met God. Een lutheraan vermoordt een priester die weigert om een ezel de hostie te geven. De schedel van [[Heilige Johannes|Sint-Johannes]] wordt door de straten gekegeld; de zweetdoek van [[Sint-Veronica]] in een herberg verkocht. Nonnen worden in de kloosters tot orgieën gedwongen. Moeders en vaders zien onder bedreiging met de dood toe op de verkrachting van hun dochters. Op het hoogaltaar van de [[Sint-Pietersbasiliek]] worden Romeinse vrouwen afgemaakt. Schattingen ramen dat er zes- tot twaalfduizend mensen een gewelddadige dood sterven. De stad Rome beleeft de ergste plundering uit haar geschiedenis sinds de [[Visigoten]] in 410. Het wapenfeit beslecht de vijandelijkheden tussen Karel V en paus Clemens VII.
** Niccolò Machiavelli overlijdt (°1469). '''[https://www.youtube.com/watch?v=AOXl0Ll_t9s FILM]'''
** Geboorte van [[Filips II van Spanje|Filips II]].
** De intelligentsia rond de Brusselse [[Sint-Gorikskerk (Brussel)|Sint-Gorikswijk]] bekeren zich tot het protestantisme. Het gaat onder meer om de hofschilder [[Barend van Orley]], zijn leerling [[Pieter Coecke van Aelst]] en de hofleveranciers Pieter en Willem De Pannemaker. 

.

.

* 1528
** In Wenen wordt de [[Wederdoper]] en ex-priester [[Balthasar Hubmaier]] levend verbrand.
** [[Baldassare Castiglione]] beschrijft in zijn boek ''De Hoveling'' de hofetiquette en legt de basis voor de met gemak gespeelde uitmuntendheid, een houding die de maniëristen graag overnemen in hun schilderwerk.
** De Spaanse veroveraar Fernando Cortez brengt als eerste cacaobonen naar Europa.

.

.

* 1529
** [[Syfilis]] verspreidt zich over Europa.
** De [[Damesvrede van Kamerijk|damesvrede]] knipt de feodale band tussen Frankrijk en Vlaanderen door. [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] en [[Louise van Savoye (1476-1531)|Louise van Savoye]] vertegenwoordigen [[Keizer Karel V|Karel V]] en [[Frans I van Frankrijk|Frans I]]. Zo wordt [[Frans I van Frankrijk|Frans I]], de koning van Frankrijk de belangrijkste rivaal van Karel V. Frans I voelt zich omsingeld door de vele Habsburgse gebieden en zoekt bondgenoten achter de Habsburgse linie: in [[Gelre (hertogdom)|Gelre]], [[Saksen (deelstaat)|Saksen]], Italië en bij [[Ottomaanse Rijk|de Sultan en de Turken in Hongarije, de Middelandse zee en Algerije]].
** Ottomanen staan voor de poorten van Wenen.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:OttomanEmpireMain.png|Het Ottomaanse Rijk eind 17de eeuw
File:400Behandlung_der_Syphilis.jpg|Eerste afbeelding van syfilis (Wenen, 1498); Columbus bemanning verspreidde de SOA in Europa.
Bestand:Lucas van Leyden 010.jpg|''Maagd met kind'' (1522) [[Lucas van Leyden]].
File:Cuauhtemoc_cropped.jpg|Cuauhtemoc (1502-1525) was de laatste Azteekse leider.
File:Codex_Mendoza_folio_67r_bottom.jpg|Azteekse krijgers.
File:Spanish_Conqueror_Helmet.jpg|Helm van een [[Conquistador (historisch)|conquistador]] (Spaans voor 'veroveraar'). 
Bestand:Hans Holbein d. J. 046.jpg|''[[Desiderius Erasmus]]'' door [[Hans Holbein de Jongere]].
File:La_emperatriz_Isabel_de_Portugal,_por_Tiziano.jpg|Isabella van Portugal door [[Titiaan]].
File:Sack_of_Rome_1527.jpeg|De Plundering van Rome door [[Maarten van Heemskerck]] (1527)
File:HabsburgMaria.jpg|Na de dood van haar tante Margaretha van Oostenrijk in 1530 werd Maria van Hongarije door haar broer Karel V aangesteld als landvoogdes der Nederlanden. 
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren dertig ==
[[Bestand:Waldseemuller_map_2.jpg|thumb|550px|De [[Universalis Cosmographia]] van [[Martin Waldseemüller]] (1507) is de eerste kaart die America aanduidt. Oudere kaarten dienen als inspiratie, zoals de Geografie van [[Ptolemaeus]] en de tekeningen van [[Martin Behaim]]. De Caraïben en wat de kaart Florida lijkt, zijn afgebeeld op de Cantino-kaart (van Portugal naar Italië gesmokkeld in 1502), en de Caverio-kaart (1503-1504) die de Golf van Mexico toont. Is Waldseemüller de eerste Europeaan die een Grote Oceaan op kaart afbeeldt? Of lijkt alleen zo omdat Waldseemüller de oostkust van Azië twee keer toont? In die dagen neemt men aan dat Columbus een vaarweg naar Azië vond. Van de duizend exemplaren van de kaart is er één bewaard. Sinds 2007 is ze te zien in de [[Library of Congres]].]]

.

{{Cquote|'''Het is onbehoorlijk iemand te groeten die bezig is te wateren of zich te ontlasten. Een welopgevoed mens moet ervan afzien lichaamsdelen, waaraan van nature een schaamtegevoel is verbonden, onnodig te ontbloten.  Wanneer de noodzaak ertoe dwingt, moet het met de gepaste schroom gescheiden, ook al is er niemand als getuige bij. Want de engelen zijn altijd aanwezig, en zij zien niets liever bij kinderen dan de schroom, de metgezelling en bewaakster van de zedigheid. Aangezien het al beschamend is om deze lichaamsdelen aan vreemde ogen bloot te stellen, betaamt het nog veel minder om ze door een ander te laten aanraken.  Het is schadelijk voor de gezondheid om zijn water op te houden; wie zich afzondert om het te lozen, gedraagt zich kies.'''|Uit: De civilitate morum puerilium, geschreven door [[Desiderius Erasmus in de kunst|Erasmus]]'''}}

.

;1530

.

* [[Karel V (keizer)|Karel V]] schenkt het eiland [[Malta (eiland)|Malta]] aan de hospitaalridders die hun naam veranderen in [[Maltezer Ridders]].

.

* De [[Confessio Augustana]] op de [[Rijksdag van Augsburg (1530)|Rijksdag van Augsburg]] moet (georganiseerd door Karel V) hoopt het protestantisme en het katholicisme te verzoenen. Luthers medewerker [[Melanchthon]]s Confessio Augustana leidt niet tot verzoening en het [[Edict van Worms]] uit 1521 dat Luther afwijst wordt behouden. Alleen de katholieken ondertekenen het besluit.

.

* [[Desiderius Erasmus|Erasmus]] schrijft een opvoedkundig werkje: De civilitate morum puerilium. Het slaat aan bij katholieken én protestanten.

.

* Karel V is druk in de weer met zijn oorlogen en verlaat Brussel voor een lange periode. Hij stelt zijn zus [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]] aan als landvoogdes. 

.

.

;1531

.

* [[Lissabon]] lijdt onder een zware aardbeving. 

.

* Het katholieke leger van [[Schwyz]] verslaat het leger van de reformatieleider [[Huldrych Zwingli]]. Die komt om op het slagveld bij het Zwitserse [[Kappel am Albis]]. Sommige Zwitserse kantons erkennen het protestantisme als officiële godsdienst.

.

* De protestante Duitse vorsten en de rijkssteden sluiten het [[Schmalkaldisch Verbond]] en ijveren voor de erkenning van het lutheranisme. 

.

.

;1532

[[Bestand:Pizarro.jpg|thumb|550px|In 1532/1533 buit [[Francisco Pizarro]] het verzwakte Incarijk uit (de pokken in Europese dekens verpakt, leiden tot een oorlog tussen de broers Atahualpa en Huáscar - [[verdeel en heers]] is een oud en machtig principe) waardoor Pizarro tot in het hart van het rijk doordringt en de Inkakeizer kan gijzelen. Het blijkt een militair voordeel. Enkele honderden Spaanse ruiters met vuurwapens verslaan met gemak het 'onthoofde' en 'gepokte' Incaleger. Intussen levert Atahualpa als 'losgeld' een kamer vol goud en zilver aan Pizarro. Het houdt zijn ter dood veroordeling niet tegen. Voor zijn executie bekeert de Incakeizer zich tot het christendom, ook dat baat niet. Pizarro, heer en meester in het rijk, sticht de stad [[Lima (stad)|Lima]] tot afgunstige conquistadores hem vermoorden. In zijn geboortestad [[Trujillo (Spanje)|Trujillo]] herinnert een bronzen ruiterstandbeeld hem.]]

.

* [[Thomas More]] neemt ontslag als lord chancellor in Engeland omdat hij de eis tot echtscheiding van koning [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] niet steunt.

.

* De schepenbank van Brugge laat [[Ghileyn Wouters]] opgehangen wegens hekserij.

.

* Karel V verdrijft de Turken uit [[Hongarije]].

.

.

 
 '''Ziektes zijn zwaarwichtiger dan zwaarden bij botsende beschavingen'''
 
 Al vroeg in de zestiende eeuw, nog voor het nieuwe continent de naam Amerika krijgt, verspreidden de Europese, Afrikaanse en Aziatische ziektekiemen zich er, met een snelheid die zelfs de Spaanse veroveraars op hun paarden niet bijhouden. Aangevoerd door kolonisten en [[conquistadores]] die zich aanvankelijk van geen kwaad bewust zijn, plaveien de [[Pokken|pokkenepidemie]] en ziekten zoals [[griep]], [[dysenterie]], [[Roodvonk (ziekte)|roodvonk]], [[gele koorts]], [[dengue]], [[tyfus]], [[malaria]], [[builenpest]], [[waterpokken]], [[kinkhoest]], [[trachoom]], [[difterie]], [[mazelen]]... het pad voor de Europese expansie. [[Indianen]] overleden sneller op hun ziekbed en in aantal dan hun collega’s op het slagveld. Wapengekletter is vaak onnodig. Dichtbevolkte Indiaanse koninkrijken en gesofisticeerde gemeenschappen verdwenen voor de Europeanen er neerstreken. Het spoor van de ziektekiemen is te volgen van [[Columbia (rivier)|Columbia]], de [[Mississippi (rivier)|Mississippivallei]] en [[Mexico (land)|Mexico]] naar Panama en Zuid-Amerika. 'Zij stierven bij honderden, bij duizenden, bij tienduizenden, bij honderdduizenden, bij tientallen miljoenen' schrijft de Amerikaanse historica [[Jill Lepore]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JILL LEPORE, Vertaald door Riet Dal, Ineke van den Elskamp, Sjaak de Jong Ea. ''Deze waarheden. Een geschiedenis van de Verenigde Staten,'' Arbeiderspers, Antwerpen, 2020, p. 41-42.&lt;/ref&gt; De kolonisten zien er een goddelijke verklaring in, hun verovering is voorbestemd. Het duurt tot Darwin het mysterie van de superieure Europeaan oplost: Het langdurig geïsoleerde Amerika van de rest van de wereld resulteerde in een immuniteitsgebrek. De Europese, Aziatische en Afrikaanse volkeren kwamen in contact met elkaar en met het hun vee en wisselden ziektekiemen met elkaar uit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Ibidem.&lt;/ref&gt;
 
 Als Columbus op [[Hispaniola]] (nu Haïti en de Dominicaanse Republiek) aan land gaat, treft hij er de [[Arowakken]]. Hij merkt op dat ze waardeloos zijn als slaaf in de mijnbouw of als knecht in de landbouw. Hun weerstand tegen de Europese pokken en [[mazelen]] is nihil en decimeert hen. Tegen 1512 – twee decennia na de ontdekking van Columbus zijn er van de miljoen Arowakken nog veertig duizend over. Dertig jaar later trekt [[Hernando de Soto (ontdekkingsreiziger)|Hernando De Soto]] (ca. 1497-1542) in 1540 door de vruchtbare Mississipivallei en treft hij verlaten Indianensteden aan.
 
 '''Hernan Cortés, een schoolvoorbeeld'''
 De Europese vuurkracht en de zwaarden zijn niet te onderschatten bij de verovering maar zonder de ziektekiemen, is de verovering onmogelijk. De geheimzinnige ziekte breekt niet allen veel Indiaanse levens; het breekt het verzet en het moreel van de overlevende Indianen én bevestigt de Spanjaarden in hun goddelijke missie. Ze zijn onoverwinnelijk.
 
 In 1519 landt [[Hernan Cortés]] met zeshonderd troepen op de Mexicaanse kust om het [[Azteken|Azteekse keizerrijk]] te onderwerpen. Het plan is ambitieus. Cortés neemt het met een handvol mannen op tegen een militaristische miljoenenmaatschappij waarin bloemen en het tuinieren een deel van de cultuur zijn. Hij bereikt de eilandhoofdstad [[Tenochtitlan]] vol bloemen in het voormalige [[Texcocomeer]] in de [[Vallei van Mexico]] (nu een wijk in [[Mexico-Stad]]). Cortés ziet er privé stadstuinen voor burgers, openbare tuinen, koninklijke- en tempeltuinen van de Azteekse aristocratie. De tuinbloemen die we nu vanzelfsprekend beschouwen zijn er op kleur geordend en zullen hun weg naar Europa en India vinden: [[Afrikaantje|Tagetes]] spp (die merkwaardig genoeg het afrikaantje heet), [[Dahlia]] spp, [[Agave amica|tuberrozen]], [[zinnia|zinnia's]] en mogelijks [[Bromelia (geslacht)|bromelia's]], cactussen en [[yucca|yucca's]]. We weten dat de Azteken bloemen kweken uit hun liefdespoëzie. Half augustus valt Cortés Tenochtitlan binnen met zeshonderd voetsoldaten en vijftien ruiters. De Spanjaarden geloven hun ogen niet. Vijftienduizen huishoudens, een massa tuinen, 'een architectonisch wonderland met brede, rechte wegen, kanalen, vijvers en bruggen' iets wat ze in Spanje nooit zagen. Cortés is zo onder de indruk dat hij de stadtuinen van Chalco beschrijft: 'Het zijn de grootste, friste en mooiste tuinen ooit waargenomen. Ze zijn tien kilometer in omtrek in het midden bevind zich een plezierige waterstroom. Op een afstand van twee boegschoten staan gebouwen, omringd door terrein beplant met verschillende fruitbomen, met struiken en geurige bloemen. Werkelijk, het is een heerlijke ruime en plezierige plek.' Daarnaast zijn er beschrijvingen van de tuinen in de naburige stadstaat [[Texcoco]]. De koning [[Nezahualcoyotl]] (1402-1472) houdt van doolhoven en buitenbaden, er zijn kanalen, fonteinen, bloembedden. Nezalhualcoyotl laat tweeduizend dennen planten en voor zijn tuinen gebruikt hij geurende bloemen en bomen. Sommige zijn geïmporteerd. [[Motecuhzoma I|Montezuma I]] legt een koninklijke botanische tuin aan in Oaxtepec en wikkelt de wortels van struiken en bomen in matten om ze te transporteren.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;STEPHEN L. BUCHMANN, vertaald door Meile Snijders. ''Bloemen. Een cultuurgeschiedenis'', Contact, Antwerpen, 2016, p.113-115.&lt;/ref&gt;
 Na zijn veroverzicht baant Cortés zich met een verlies van ‘slechts’ twee-derde van zijn mannen een weg terug naar zijn schepen. Dit succes realiseert hij door zijn militaire slagkracht van zwaarden, een handvol kanonnen, stalen harnassen, helmen en paarden in combinatie met de Indiaanse naïviteit. Bij een tweede aanval zijn de Azteken alert en verdedigden ze standvastig, straat na straat. Een onverwachte verrassing bevoordeelt de Spanjaarden: een besmette Cubaanse slaaf veroorzaakt er een epidemie. Op korte termijn sterf bijna de helft van de twintig miljoen Azteken aan pokken. Een eeuw later zijn ze vrijwel verdwenen. Minder dan tien procent (1,6 miljoen indianen) overleeft. Alle curiosa, de zilver- en goudschatten belanden in het hart van Europa: Brussel. In het paleis van [[Karel V (keizer)|Karel V]] op de [[Koudenberg]] worden die tentoongesteld en [[Albrecht Dürer]] beschrijft ze bij één van zijn bezoeken in 1520. 'Een grote, gouden zon ter grootte van een vaam, een maan uit zuiver zilver van dezelfde grootte en twee zalen vol harnassen, bizar wapentuig, schiettuigen, curieuze kledij en beddengoed en nog veel meer. Het een al fascinerender dan het andere. Alles wordt geschat op minstens 100.000 florijnen. Nooit in mijn leven was ik zo onder de indruk van wat ik zag. Ik zag er kunstwerken van ongekende schoonheid en ik was onder de indruk van het vakmanschap van deze mensen.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Geciteerd in: LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek''. Epo, Berchem, 2014, p. 18-19.&lt;/ref&gt;
 
 '''Francisco Pizarro, de beste leerling'''
 Wat in 1519 in het [[Azteken|Aztekenrijk]] gebeurt, herhaalt zich een decennium later in [[Peru]]. De ontmoeting tussen veroveraar [[Francisco Pizarro|Pizarro]] en zijn legertje van 168 soldaten (106 infanteristen en 62 te paard) met de Incakeizer en zonnegod [[Atahuallpa]] is straffer dan het verhaal van Cortés. Net zoals zijn collega Cortés vertegenwoordigt Pizarro het [[Roomse Rijk|heilige Roomse rijk]] van [[Keizer Karel V|Karel V]], de machtigste vorst van Europa, zo niet de wereld, die ook over onze Nederlanden heerst. Aanvankelijk ziet er niets naar uit dat Pizarro het zal redden. Hij staat met een troepje soldaten op onbekend terrein, onbekend met de plaatselijke gebruiken, onbekend met de taal. Zijn meest nabije steuntroepen bevinden zich zestienhonderd kilometer verderop. Atahuallpa staat in het centrum van zijn rijk, omringd door miljoenen onderdanen en een leger van 80.000 soldaten. De locatie van de confrontatie? De stad [[Cajamarca (stad)|Cajamarca]]. Pizarro’s soldaten getuigen dat ze bang en verward het gebied intrekken. Angst tonen of rechtsomkeer maken is geen optie. Hun Indianengidsen zouden hen doden als zwakte of onzekerheid bovendrijven. Dus doen ze alsof ze vol goede moed zijn.
 
 Dat de besmettingen en de sterfte onder de Inca’s het grootste werk doen, komt bij de Spanjaarden niet op. Nog voor ze een Inca zien leiden de pokken er tot een catastrofale crisis in het hoogst ontwikkelde rijk van de Nieuwe Wereld: een burgeroorlog. En dat tot genoegen van Pizarro.
 
 '''Cajamarca'''
 Als Pizarro de eeuwenoude Incastad [[Cajamarca (regio)|Cajamarca]] nadert, ziet hij in de verte, aan de voet van de bergen het kamp van Atahuallpa. Een van zijn schrijvers, duidelijk onder de indruk noteert: ‘Een prachtige stad, vol tenten. (…) Tot nu toe zagen we in Indië nooit zoiets.’
 Merk op: ze spreken over Indië. Het is 1532. Veertig jaar eerder zette Columbus op dit continent voor het eerst voet aan wal. De tijdgenoten van Columbus, noch in Spanje, noch in Italië, noch in Frankrijk realiseren zich het belang van het jaartal dat nu in de geschiedenisboeken staat: 1492. In 1534 komen Christoffel Columbus en [[Amerigo Vespucci (persoon)|Amerigo Vespucci]] niet voor op de lijst van ontdekkingsontdekkers. Die vermelden Cabral en [[Marco Polo]]. Noch [[Niccolo Machiavelli]] noch [[Lodovico Guicciardini]] schrijven over 1492. Het duurt tot na 1538 voor de term ‘Amerika’ ingang vindt bij de publicatie van [[Gerard Mercator|Mercators]] kaart die met ‘Terra Americi’ het continent benoemt. Terra Americi gaat terug op Amerigo Vespuccis populaire brieven over de Nieuwe Wereld. Deze ‘Mundus Novus’ beschreef hij als een vruchtbaar en schoon continent. Amerigo’s brieven verkochten als zoete broodjes en overtuigden de Europeaan dat het nieuwe Westen geen deel van Indië is. De Duitse cartograaf  [[Martin Waldseemüller]] noemde het ontdekte land in 1507 naar Vespucci op zijn kaart [[Universalis Cosmographiae]]. Mercator nam het over en institutionaliseerde het begrip. Maar dit terzijde. Het is 16 november 1532. Na het kamp en de stad zorgvuldig te observeren, trekken ze de vallei in en gaan ze de stad in. En we zijn in Indië waar de Incakeizer zich in een mum van tijd gevangen laat zetten. In een mum van tijd slachten de Spanjaarden een leger af dat meer dan vijfhonderd keer zo groot is af. Niet één Spanjaard laat het leven. Ooggetuigenverslagen documenteren ons tot op vandaag wat daar – binnenkort vijfhonderd jaar geleden – gebeurde. 

.

.

;1533

.

* [[Paus Clemens VII|Clemens VII]] weigert de ontbinding van het huwelijk tussen [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] en [[Catharina van Aragon]].

.

* Een tweede protestantse stroming, de [[wederdopers]] vestigen in [[Münster (Westfalen)|Munster]] met geweld een heilstaat waar alle mensen gelijk zijn. Luther verwerpt het experiment en kiest de kant van de vorsten.

.

.

;1534

.

* [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] wordt hoofd van de [[Anglicaanse kerk]].

.

* [[Ignatius van Loyola]] sticht de orde van de [[Jezuïeten]].

.

* In [[Münster (stad)|Munster]] verjagen de wederdopers bisschop [[Frans van Waldeck]] en roepen de stad uit tot nieuw Jeruzalem. [[Jan Matthijs]], de geestelijke leider, radicaliseert en tolereert er uitsluitend wedergeborenen. 

.

* De Brusselse [[wederdopers]] of [[anabaptisten]] leiden de opstand in Brussel tijdens de hongersnood. Ze prediken gemeenschap van goederen, gelijkheid in rang, fortuin of afkomst. In hun ogen moeten de Christenen hun bezit delen en omdat de bijbel niets zegt over het aantal vrouwen dat een man kan huwen, zijn ze [[Polygamie|polygamisch]]. De [[Anabaptisme|anabaptische]] leiders zijn doorgaans geen geestelijken maar ambachtslui. 

.

.

;1535

.

* Executie van [[Thomas More]].

.

* Bisschop [[Frans van Waldeck]] stelt een wreedaardig leger samen van protestanten en katholieken en belegert Munster. 

.

* ♣ Karel V neemt [[Tunis]] gewelddadig in met zijn adellijke fine fleurde een expeditieleger. Op 25 mei vertrekt hij uit [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] met een vloot van vierhonderd schepen en 30.000 manschappen waaronder de veteranen van de [[Conquistador (historisch)|Conquista]] [[Hernan Cortés]] en de hertog van Alva, Hendrik van Nassau, [[Graaf van Egmond|Lamoraal van Egmond]]... De belegering duurt een maand en levert een buit van driehonderd kanonnen. Niet zoveel later maakt Brussel kennis met vier leeuwinnen, een leeuw en de eerste [[Anjer|anjers]] en de[[Afrikaantje|tagetes]], 'het afrikaantje' genoemd. In de [[Warandepark|warande]], het [[Egmontpaleis|Egmont]]- en Nassaupaleis bloeien ze.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUCAS CATHERINE. ''Brussel van renaissance tot republiek''. Epo, Berchem, 2014, p. 92-94; MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter &amp; Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren'', Bezige Bij, Amsterdam, 2012, p. 103.&lt;/ref&gt; Dit is, aldus de chroniqueurs het wapenfeit van de eeuw en een succesvolle heruitgave van de kruistochten. In werkelijkheid gaat het om een slachting en een vandalenstreek. Er is de ontheiliging van de grote moskee van al Zaituna en de plundering van de bibliotheek. De soldaten vertrappelen duizenden boeken. Van de 180.000 inwoners slaat een derde op de vlucht. Vrouwen en kinderen zien een slavenbestaan in het vooruitzicht en zestigduizend lijken rotten tot hun pestdampen Karel op eind juli naar het naburige [[Radès]] dwingen. [[Karel van Gelre|Karel van Egmont]] sterft, zijn broer [[Lamoraal van Egmont]] ontsnapt na zijn evacuatie naar Spanje.

.

.

;1536

[[Bestand:Lucas_Cranach_d._Ä._035.jpg|thumb|550px|[[Lucas Cranach de Oude]] schildert in 1536 Hof van Eden. Het is te in de [[Gemäldegalerie Alte Meister]] in [[Dresden]].]]
.

* [[Anna Boleyn]] wordt onthoofd.

.

* Erasmus sterft (°1469).

.

* De flamboyante, vijfentwintigjarige [[Jan van Leiden]] wordt samen met twee anderen publiekelijk doodgemarteld. Van Leiden (kleermaker, koopman, herbergier, rijmdichter, zager en acteur) ontmoet drie jaar eerder de [[wederdoper]] [[Jan Matthijs]]. De twee vestigen zich in [[Münster]], een stad die uitgroeit tot een wederdoperbolwerk. Tijdens een belegering sneuvelt Matthijs en roept van Leiden zichzelf uit tot koning. Er volgt een schrikbewind waarbij van Leiden zich van alle luxe voorziet; hij houdt er zeventien vrouwen op na. Bloedige straatgevechten maken een eind aan zijn terreur en herstellen de katholieke orde. Een half jaar lang is van Leiden als circusbeer in een kooi te zien; een rondreizende attractie waarna men hem executeert. De kooien met de lijken hangen een halve eeuw aan de toren van de [[Sint-Lambertuskerk (Münster)|Sint-Lambertuskerk]].  Aan die kerk hangt de kooi er nog steeds.

.

* Jean of [[Johannes Calvijn]], een jonge Fransman die aan de universiteit van Parijs geen gehoor vindt met zijn ideeën, verhuist naar [[Genève (stad)|Genève]] in Zwitserland, een uitnodigende, gastvrije feest- en universiteitsstad en publiceert zijn ''Onderwijs in de christelijke godsdienst'' dat zijn strenge leer verkondigt: dansen is verboden, feesten is decadent, het theater een zondige plek. Zuinigheid, werken en eerlijkheid zijn de waarden om na te streven. 

.

* Neemt [[Diego de Amalya]] de eerste aardappel mee uit Peru of Chili? Het is een hypothese. De [[Inca's]] verbouwen de plant al eeuwen in het Andesgebergte op hoogtes waar andere planten nauwelijks groeien. 

.

.

;1537

.

* Amsterdam onthoofdt drie wederdopers wegens ketterij en [[Verbanning|verbant]] drie anderen.

[[Bestand:Gerechtigkeit-1537.jpg|thumb|550px|Rond 1537 schildert [[Lucas Cranach de Oude]] Vrouwe Justitia, een Romeinse godin die de [[personificatie (beeldende kunst)|personificatie]] van het [[rechtspraak|recht]] werd. Haar beeltenis is vaak te zien op [[gerechtsgebouw]]en en de rechtsfaculteiten. Haar [[Griekse mythologie|Griekse]] collega is [[Themis (godheid)|Themis]]. Vrouwe Justitia is geblinddoekt (de blinddoek komt uit het gebedshuis van de  Joden, de [[synagoge]]), ze draagt rechts een [[zwaard (wapen)|zwaard]] (dat kreeg ze van [[Judith (boek)|Judith]]) en links een [[weegschaal (voorwerp)|weegschaal]] (geërfd van de [[aardsengel]] [[Michaël (aartsengel)|Michael]]). De [[blinddoek]] staat voor rechtspraak voor iedereen gelijk, de [[weegschaal (voorwerp)|weegschaal]] stelt de afweging voor en het [[zwaard (wapen)|zwaard]] verwijst naar het [[vonnis]].]]

.

.

;1538

.

* [[Johannes Calvijn]] verlaat Genève. Zijn denken jaagt inwoners in het verzet en ze zetten hem de stad uit. Als Calvijn in 1564 overlijdt is de situatie volledig gekeerd: Calvijn is de paus van Genève, aldus zijn critici.

.

* De paus excommuniceert koning [[Hendrik VIII van Engeland]].

.

* [[Titiaan]] schildert zijn [[Venus van Urbino]]

.

.

;1539

.

* Er breekt rond Kortrijk een volksopstand uit.

.

* [[Johannes Lupi]] de Nederlandse [[polyfonie|polyfonist]] overlijdt.

.

* [[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]], de vrouw van Karel V sterft samen met haar zesde kind in het kraambed. 

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Friedrich_Hundt_Münster_Lambertikirche_1870er.jpg
Bestand:2005-11_Münster_Lamberti_Goethe.JPG|[[Goethe]] is in een muur van de Lambertikirche afgebeeld.
Bestand:Muenster-100725-16110-Lamberti.jpg
Muenster_Lamberti_Koerbe_6428.jpg
File:Francisco_Pizarro.jpeg|Francisco Pizarro.
Bestand:Tizian - Venus von Urbino.jpg|''[[Venus van Urbino]]'' (1538) [[Titiaan]].
File:Marinus_Claesz._van_Reymerswaele_001.jpg|De geldwisselaar en zijn vrouw (1539) [[Marinus van Reymerswale]].
File:Studio_of_Joos_van_Cleve_Francis_I_of_France.jpg|[[Frans I van Frankrijk]] 1515-1547.
Bestand:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hendrik VIII van Engeland]]
Bestand:EmperorSuleiman.jpg|[[Süleyman I]]
Bestand:Jakob_Seisenegger_001.jpg|Karel V
Bestand:La_emperatriz_Isabel_de_Portugal,_por_Tiziano.jpg|[[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]], vrouw van Keizer Karel.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== ♣ De jaren veertig: meerpadige doolhoven &amp; botanische tuinen ==
[[Bestand:Naturalis_Biodiversity_Center_-_Solanum_lycopersicum_var._lycopersicum_-_old_tomato_herbarium_sheet_-_detail.jpg|thumb|550px|♣ Oudst bekend herbariumblad met tomaat, 1542-1544, bewaard in Leiden. In Meso-Amerika kweken de voorvaderen van de Azteken en de Maya's diverse varianten. De conquistadores stuurden de gele 'xitomatl' en de 'xipotatl (Asteekz voor tomaat en aardappel) de 'giftige' plant naar Spanje als sierobject. Rond 1750 ontdekken Italianen en Fransen uit de Provence dat de &quot;pomo d'oro&quot; (gouden appel) eetbaar is. Door kruisen en selecteren krijgt de tomaat haar rode kleur. Na 1850 is het een veelgebruikte groente. In 1893 beslist het Hooggerechtshof in de V.S dat de tomaat een groente (en geen fruit) is. Het proces kwam er naar aanleiding van de verschillen in taxen voor groeten en fruit.]]

[[Bestand:Fuchscannabis.jpg|thumb|550px| ♣ Een van de heilzame planten in het Kruidenboek van Leonhart Fuchs dat in 1542 verschijnt, is cannabis.]]

.

=== 1540 ===
.

* De eerste gebastioneerde vesting in onze streken is de Gentse dwangburcht, het [[Spanjaardenkasteel]] aan de stadsrand; men spreekt over het Italiaans stelsel, dat krijgt vaste vorm rond 1525: ze zien er uit als stervormige veelhoeken met vooruitspringende bastions op de hoeken.

.

* Geboorte van Filips van [[Marnix van Sint-Aldegonde]], de latere diplomaat en raadgever van [[Willem van Oranje]] (1533-1584) in Brussel.

.

.

=== 1541 ===
.

* [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert [[Het laatste oordeel (Michelangelo)|Het laatste oordeel]].

.

* [[Mississippi|Mississipip]] ontdekt.

.

* Turken nemen de Hongaarse hoofdstad [[Boedapest|Boeda]] in.

.

* Karel V slaagt er niet in om [[Algiers]] in te nemen tijdens zijn tweede Afrikaanse veldtocht. De nederlaag is smadelijk en vele Flamenco's komen om. 

.

.

=== 1542 === 

.

* Om Fransen het hoofd te bieden, bouwt [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]], landvoogdes der Nederlanden en zus van Karel V in [[1542]] een versterking: de 'Burcht van Maria'. Het plan toont geometrische straten in een ster die vertrekken vanuit een centraal plein. Van de versterkingen is niets over. De Franse koning [[Hendrik II van Frankrijk|Hendrik II]] neemt de oninneembare stad in twaalf jaar na zijn ontstaan. Het noodzaakt Karel V tot de vesting Philippeville.

[[Bestand:Marinus van Reymerswale, Ein Notar, 1542.jpg|thumb|550px|In het [[New Orleans Museum of Art]] hangt ''De roep om rechtvaardigheid'' van [[Marinus van Reymerswale]]. De vadsige advocaat en zijn klerk tonen de bureaucratische traagheid. Reymerswale schildert de cliënt drie keer: als jongeling, als volwassene, als bejaarde. Als de zaak ver genoeg gevorderd is en de cliënt eindelijk genoeg spaarde, schuift hij de corrupte advocaat een geldbeugel toe. Het schilderij baseert zich op een rechtszaak die twaalf jaar duurde. Geld in [[contanten]] speelt steeds meer rol in het leven vanaf de [[Renaissance]]. Dat heeft te maken met de [[ontdekkingsreizen]] die de [[Goudstandaard|goud]]- en [[Zilver|zilverhandel]] stimuleren na de rooftochten van de [[conquistadores]].]]

.

* Antwerpen start een nieuwe omwalling met stenen en een gracht, negen bastions en vier stadspoorten door [[Donato de' Boni]]. 

.

* Het ''New Kreüterbuch'' van [[Leonhart Fuchs]] (1501-1566), een Duits botanicus en arts verschijnt in Basel.

.

.

=== 1543 ===
.

* [[Nicolaas Copernicus]] publiceert over de planeten.

.

* [[Andreas Vesalius]] publiceert zeven boeken over het menselijk lichaam en schopt het tot lijfarts van keizer Karel.

.

* ♣ Rembert Dodoens (Mechelen 1517–Leiden 1585) bewerkt en vertaalt het kruidenboek van Leonhardt Fuchs naar de volkstaal en voegt tweehonderd nieuwe planten toe. Edities zullen elkaar opvolgen: in 1554 beschrijft hij 1060 planten met 719 prenten, in 1563 lopen de aantallen op tot 1406 en 861.

.

&lt;gallery&gt;
PMa_B_501_Antwerpen.jpg
Dodoens02.jpg
Rembert_Dodoens_(1517-1585)_-_Cruydeboeck_(1554)_Museum_Hof_van_Busleyden_Mechelen_6-07-2018.jpg
Rembert_Dodoens_29-6-1517,_Leiden_-_Gedenksteen_te_Schilde,_waar_hij_zijn_Cruydeboeck_in_1554_schonk.jpg
Bestand:Rembertdodoens.jpg
File:DodonaeusLeiden.JPG
File:Title_page_of_Cruydt-Boeck,_1618_edition.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

=== 1544 ===
.

* Op de Amsterdamse zeedijk komt een vaste kaarslantaarn, een voorloper van de straatverlichting.

.

* De Franse koning richt een korps op voor ordehandhaving: de [[Marechaussée]]. De ruitereenheid bewaakt de wegen en controleert de weggebruikers.

.

* Willem van Oranje is elf en gaat in Brussel wonen.

.

* [[Gerard Mercator |Mercator]] ontsnapt aan de doodstraf wegens zijn lutherse sympathie. Zijn medearrestanten niet.

.

* ♣ Oprichting van de [[Orto botanico di Pisa]] gelieerd aan de Università di Pisa onder [[Cosimo I de' Medici]].

.

.

=== 1545 ===
[[Bestand:Orto dei semplici PD 01.jpg|thumb|550px|♣ De botanische tuin van [[Padua (stad)|Padua]] is bekend als Orto dei Semplici met op de achtergrond de Sint-Antoniusbasiliek. Wetenschappers leggen in 1543 de eerste botanische tuin ter wereld aan: de [[Orto botanico di Padova]]. Omdat mensen de [[medicinale plant]]en stelen, komt er een muur. De tuin lijkt van buiten uit op een vesting, binnen de muren kennen de bedden een ingewikkeld fantasiepatroon. De planten komen van de streken die handel drijven met Venetië dat veertig kilometer ten oosten van Padua ligt. De stad neemt een voortrekkers rol bij de introductie van exotische planten. De Venetiaanse vertaler van Vitruvius' De Architectura [[Daniele Barbaro]] ontwerpt de cirkelvormige tuin volgens het patroon van de [[Hortus conclusus|Hortus Conclusus]]. Na de inwijding in 1545 komen er herbaria, een bibliotheek en laboratoria bij. De botanische tuin kent vrij laat haar oorsprong in de geschiedenis. Tegen mijn intuïtie in ontstaan ze niet kort na de ontdekking van Amerika of tijdens de voorbereidende reizen. De biografie van de machtigste vors van het moment - die van [[Keizer Karel V]] - is illustratief. Bij zijn dood in 1555 blijft Amerika onvermeld. In de halve eeuw na 1492 is er nauwelijks interesse voor lokale levensgewoonten of de dieren- en plantenwereld aan de andere zijde van de oceaan. De plaatselijke culturen en de omringende natuur percipiëren ze als barbaars en bizar, als een wildernis vol wilden. De ontdekking en de bezetting van de nieuwe wereld gaat gepaard met een goud- en zilverdorst van de [[Conquistador (historisch)|conquistadores]] en hun religieuze beschavingsdrift. Het missionaire en [[messianisme|messianistische]] katholicisme zullen ze als wereldgodsdienst uitbouwen met missionarissen die de heidenen bekeren. En net zoals in de vroege middeleeuwen kiezen ze voor een hybride missionering waarbij ze de locale symboliek een plaats gunnen. Vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw verandert die godsdienstig eenzijdigheid. Die godsdienstige motieven zijn de Nederlandse en Engelse zeevaarders die Amerika koloniseren eerder vreemd. De handel in ongekende luxeproducten is hun codewoord en brengen de ontdekkingsreizen terug naar de essentie, namelijk de zoektocht naar nieuwe handelsroutes sinds de Turken de oude zijderoutes en de oude specerijenroutes bezetten.]]

.

* De Antwerpse drukker [[Jacob van Liesveldt]] wordt onthoofd wegens [[ketterij]]. Hij drukte een bijbelvertaling met annotaties van [[Maarten Luther|Luther]]. 

.

* Begin [[Concilie van Trente]] (tot 1563).

.

* ♣ Begin van de [[Giardino dei Semplici]] of de botanische tuin in [[Florence (stad)|Florence]], opgericht door Cosimo I de' Medici. De directeur zoekt men onder de tuinlui uit het Noorden en men benoemt [[Joseph Goedenhuyse]] waarvan de naam veritaliaanst tot Guiseppe Casabona. Na de Orto botanico di Pisa en de Orto botanico di Padova is dit de op twee na oudste botanische tuin ter wereld.

.

* De Bibliotheca Universalis van [[Conrad Gesner]] verschijnt en maakt de man beroemd. Het lijvig boekwerk vermeldt alfabetisch drieduizend Griekse, Latijnse en Hebreeuwse auteurs van de klassieke tijd tot heden.

.

.

=== 1546 ===
.

* Luther overlijdt.

.

* De doopsgezinden Dirk Pietersz Smuel en Jacob de Geldersman worden als ketters verbrand op de [[Dam (Amsterdam)|Dam in Amsterdam]].

.
* Schotse protestanten gaan vermomd [[St Andrews Castle|Saint Andrews Castle]] binnen, vermoorden er kardinaal Beaton en hangen zijn lichaam aan de kasteelmuur.

.

* De [[Index van Leuven]] krijgt kracht van wet door keizerlijk edict.

.

* ♣ Het valt de Portugezen op dat hun buitengewesten sommige soorten struikwinde ([[smilax]]), een glanzende klimplant gebruiken als medicijn. De thee ervan zou syfilis aanpakken. [[Andreas Vesalius|Vesalius]] beschrijft de wortels in een brief. Samen met peper, kruidnagel, gember en kaneel importeren de Portugezen ze in Antwerpen, waar ze in de handel te krijgen zijn. Zo ontwikkelt [[Syfilis]] zich tot de hedendaagse ziekte. Doordat de bacterie de slachtoffers langer laat leven, overleeft ze en kent ze een brede actieradius.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter &amp; Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren'', Bezige Bij, Amsterdam, 2012, p. 103.&lt;/ref&gt; 

.

.

[[Bestand:Monster_in_Parco_dei_Mostri_(Bomarzo).jpg|thumb|550px|♣ 'Een doolhof heeft geen Minotauros nodig' schrijft Umbeto Eco ergens. 'Het is zijn eigen Minotauros, met andere woorden, de poging van de bezoeker om de wege te vinden, dat is de Minotauros.' Net zoals Jorge Luis Borges vergelijkt Eco de bibliotheek met een doolhof. 'De Minotauruos is het die het bestaan van het labyrint volledig rechtvaardigt' schrijft Borges. Eco: 'Ondoorgrondelijk als de waarheid die ze in zich bergt, bedrieglijk als de leugen die ze behoedt, is de bibliotheek een geestelijk en teven een aards labyrint. Wie er binnentreedt, komt er nooit weer uit.' Een labyrint verschilt van een doolhof. Een labyrint is een symbolisch pad naar een centraal punt via één pad. De pelgrim wandelt als vanzelf via een onvertakt pad naar het eindpunt toe: het vinden staat centraal, verdwalen of afleiding zijn onmogelijk. Van oudsher zijn ze aangelegd. Een Romeinse sarcofaag gebruikt de beide begrippen en stelt cryptisch: 'Voor de levenden is dit hier een doolhof. Vrienden, zorg dat jullie altijd aardigheid blijven houden aan het labyrint.' Een doolhof alludeert op het verdwalen, het vertwijfeld zijn: zoeken staat centraal. De veelpadige doolhof is een vinding van de zestiende eeuw en zet het dolen [stjolen], het vertwijfeld zijn centraal. Vanaf die eeuw confronteert de doolhof de mens met zijn oer-angst, verruimt het zijn blik in het onbekende en het dwingt de bezoeker stil te staan bij de schoonheid en de verschrikkingen van de (innerlijke) levensweg.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 3-4.&lt;/ref&gt; De dodentempel van farao [[Amenhotep III]] die bij [[El-Fajoem|Medinet al Fajoem]] gebouwd is, is wellicht het oudste bouwwerk met de naam van een klassiek labyrint. Er is weinig over van de tempel met drieduizend vertrekken die gebouwd is rond 1.800 v.Chr. [[Herodotus|Herodotos]] ziet het duizend jaar oude bouwwerk omstreeks 450 v.Chr. en prijst de kunstzinnige orde. Een associatie met verdwalen of verwarring maakt hij niet. Die komen er met de [[Minotaurus|Minotaurussage]] waarbij de Kretenzische [[Minos|koning Minos]], zijn vrouw [[Pasiphaë]], een witte stier, de bouwmeester [[Daedalus (mythologie)|Daedalos]], de [[Minotaurus]], [[Ariadne (mythologie)|Ariadne]] en [[Theseus]] de hoofdrollen spelen met het conflict tussen Athene en Kreta op de achtergrond. Als koning Minos, de vader van de Minoïsche/Kretenzische (?) beschaving aan Poseidon vraagt om te oordelen over de rechtmatigheid van zijn koningschap, brengt een witte stier zekerheid: Minos is koning, zijn broers hebben geen recht op de erfenis. Als wederdienst voor zijn juridisch advies vraagt Poseidon de stier te offeren. Minos weigert en als straf maakt Poseidon Minos' vrouw verliefd op het beest. In een holle houten koe – een constructie van Deadalus – bestijgt de (dek)stier haar. Ze bevalt van de Minotaurus, een wezen met een stierenkop en -staart in een mannelijk lijf. Het brave beest proeft (mensen?)vlees (taboe op kannibalisme) en ontpopt het zich tot een onverzadigbaar monster. Om de mens-stier op te sluiten bouwt Daedalus het λαβύρινθος, een labyrintische, geheimzinnige gevangenis die de archeoloog Sir [[Arthur John Evans|Arthur Evans]] bekendheid gaf. Zijn vergelijking tussen Minos’(?) paleis op het Kretenzische Knossos en het Minataurische labyrinth is onwaarschijnlijk mooi. Wie er binnen gaat, vindt geen weg terug. De eilandbewoners voeden de Minotaurus met vaste regelmaat - om de negen jaar -met zeven Antheense meisjes en jongens. Theseus, een koningszoon is één van hen. Met de hulp van de smoorverliefde dochter van Minos – Ariadne (en dus de halfzus van de Minautourus) vindt hij na het fatale gevecht de weg terug. Voor de lezer die nog kan volgen... twee kanttekeningen. 1. De draad van Ariadne lijkt een uitstekend hulpmiddel in een doolhof, maar is in een labyrint toch volstrekt onnodig, niet, vermits er slechts één pad is? Een klein woordenboekonderzoek verklaart dit. Sommige talen onderscheiden een doolhof van een labyrint. Voor de Fransen, de Engelsen en de Nederlanders is een labyrint geen doolhof. Net zoals  het Ests, het Fins, het Tsjechisch en het Japans geven ze de begrippen een tegengestelde inhoud. Voor deze talen is een labyrint een pad naar een centraal punt. Voor het Duits, het Pools, het Hongaars, het Bulgaars en het Chinees zijn een labyrint en een doolhof synoniemen, net zoals in het Italiaans, het Spaans en het Grieks. 2. Herman Kern, een Duits labyrint-onderzoeker verwijst naar Homeros en stelt dat het om een Kretenzisch dansritueel gaat tijdens een 'heilig huwelijk' waarbij de draad de dansstructuur of de choreografie (van het Griekse korros) illustreert. Homeros schrijft dat Daedalos een 'prachtig gevoerde koros maakte' voor Ariadne. 'Ze liepen in cirkels rond als op de draaischijf van een pottenbakker' en 'dansten elkaar in rijen tegemoet.' Het eiland Delos kent de traditie van de nachtelijke kraanvogeldans die Theseus als eerste danst bij het Apollo-altaar. Mannen dansen er zingend, vrouwen zwijgend. Onder het licht van fakkels gebruiken de dansleiders een touw om de bewegingen te coördineren en verwarring te creëren of te vermijden. Belangrijk is dat de dansleider zelf de 'draad niet kwijt raakt' opdat hij geen gezichtsverlies zou leiden. Ook de gotische kerklabyrinten zijn met dans geassocieerd. Noord-Franse kathedralen voeren heilige paasdans op na de vespers. De deken danst er in driepas door het labyrint en werp een gouden bal naar de geestelijken rond hem.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 5, 9, 10, 34.&lt;/ref&gt; Naar de middeleeuwen dan maar? Middeleeuwse vloerlabyrinten zijn te zien in de [[Notre-Dame van Amiens]] (een achthoekige vorm uit 1288), in de [[kathedraal van Chartres]] (de roos van Chartres met een doorsnede van 12,5 meter, elf ommegangen en een weglengte van 294 meter) en die van Reims (?). Een baroklabyrint is te vinden in de [[Onze-Lieve-Vrouw van Hanswijk (Mechelen)|Onze-Lieve-vrouw van Hanswijk in Mechelen]]. Het labyrint maakt het voor iedereen - rijk en arm - mogelijk om een 'mini-bedevaart' of een pelgrimstocht te ondernemen. De bedevaarten naar [[Pelgrimsroute_naar_Santiago_de_Compostella|Compostella]] langs de [[Camino Primitivo|Camino]] of naar [[Rome (stad)|Rome]] langs de [[Via Francigena]] vanuit Canterbury zijn financieel of fysiek niet voor iedereen weggelegd.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Vaak ontstaan bedevaartplekken rond een heiligenrelikwie die bescherming biedt bij kwalen en ziektes, nood en ontbering. Voor elke kwaal wordt een andere heilige aanroepen - dit is typisch magisch denken: [[Sint-Rochus]] bij de pest, [[Sint-Apollonia]] bij kiespijn, [[Sint-Barbara]] bij brand, bliksem of een plotselinge dood... Deze reliekencultus stamt uit een heidens bijgeloof en is voor ongeletterden veel beeldender dan de abstracte [[sacramenten]]. Vandaar dat de vroege missionarissen water bij de wijn doen en cultussen overnemen, net zoals ze heidense bomen en tempels omvormen tot christelijke bedevaartplekken. Een pelgrimslied heeft het over het doorbreken van de muren die hen gevangen houden en het uitbreken om zich vrij te maken van de zonde: 'Eer we de lange reis beginnen / moeten we ons op onszelf bezinnen / tegen de muur stoten totdat ze valt / en ons niet meer gevangen houdt. / In tijden van zonde zijn we gevangen. / Zodra we ons op de boeteweg bevinden, / komt de hul waarnaar we verlangen. Gedicht geciteerd in: MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 96.&lt;/ref&gt; [[Albrecht Dürer]] (1471-1528) beschrijft labyrinten bij zijn bezoek aan Brussel in 1520. Achter het [[paleis op de Koudenberg]] ziet hij fonteinen, labyrinten en een dierentuin. Hij noemt het 'een mooie en wonderlijke plek' zoals hij ze nooit eerder zag. De keizerlijke warande, of anders gezegd het jachtpark en een uitloper van het [[Zoniënwoud]] waar everzwijnen, damherten en edelherten te bejagen zijn, toont exotische planten en dieren uit alle hoeken van het rijk van de keizer.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Waarom is Dürer in Brussel? Ook dat is gedocumenteerd. Zie Lucas Catherine.&lt;/ref&gt; Er is een wijngaard of misschien wel meerdere, een gesloten tuin met de naam 'la Feulllée' en een vijver die de 'Clutinck' wordt genoemd. De kaatsbaan en het tornooiveld... het speleveld kent geen grens. Dürer schetst er een leeuw, een leeuwin en een baviaan, later zal [[Pieter Coecke van Aelst]] (1502-1550), de schoonvader van [[Breugel]] daar een kameel en olifant aan toevoegen. Een andere tijdgenoot, de Brusselaar [[Bernard van Orley]], geboren ergens tussen 1487 en voor Columbus afvaart (overleden op 6 januari 1541) maakt glas-in-lood en wandtapijten. Het tapijt ''De Jachten van Maximiliaan'' illustreert de uitstraling, de invloed en de intensiteit van het Warandepark. Karel V (1500-1555) en de aartshertogen (1598-1621) zullen het park koesteren, in tegenstelling tot de tussenliggende periode onder de regering van Filips II die zich liever niet in Brussel laat zien en er Alva op af stuurt. Karel en de aartshertogen toveren het park om tot een fabuleus theater met fris gebladerte, kabbelend water, klaterende beekjes, elegante fonteinen, paviljoenen vol planten, sculpturen, galerijen en grotten, het maniërisme indachtig. 'Vanaf 1601 zullen ook de ingrepen van de Franse ingenieur [[Salomon de Caus]], in Europa befaamd om zijn kunstmatige, op mythologische thema's geïnspireerde fonteinen en machines bijdragen tot de verfraaiing van deze tuinen. Een doolhof symboliseert geen [[pelgrimage]] waarbij een pelgrim van a naar b stapt, maar een echte zoektocht niet wetende waar men uitkomt. Sinds de reformatie en de ontdekkingsreizen is het traditionele pad is niet langer duidelijk. Daarom beschikt een doolhof over meerdere verdwaalwegen. [[Giacomo Barozzi da Vignola]] en [[Pirro Ligorio]] (beiden architect en oudheidkundige) ontwerpen in 1547 de [[tuinen van Bomarzo]], omschreven als één der befaamste doolhoven. Als doolhof is Bomarzo wellicht de oudste, de raadselachtigste en de spannendste dwaaltuin. [[Hella Haasse]] schreef een monografie over 'Il Parco dei Mostri di Bomarzo' en noemt het een geheim park van de dood, een behekst woud. Deze tuin is een metafoor voor het berekenbare (het wereldse, de verkenning ervan) en het onberekenbare (het goddelijke). Een erg oude doolhoftekening duikt enkele jaren later op in een schetsboek uit 1550 van de stad [[Mantua (stad)|Mantua]]. Het is niet toevallig dat de meerpadige doolhof ontstaat tijdens de [[Italiaanse renaissance]] en het [[maniërisme]], ten tijde van de [[ontdekkingsreizen]], de [[reformatie]] en de [[contrareformatie]]. Deze tuin typeert de mens als een zoekend wezen die geestelijk of fysiek de wereld verkent én daarbij graag terugblikt op de oudheid. De tuin fascineert de heren van het huis [[Gonzaga (geslacht)|Gonzaga]] in die mate dat ze hun klassiek labyrint voorzien van zij- en dwaalwegen. Vanuit Italië verspreidt die dwaal- of renaissancetuin zich. Het grondplan is vaak vierkant. Het is een verwijzing naar de Middeleeuwen en het illustreert dat de overgang van de Middeleeuwen naar de Nieuwe Tijd niet zo bruusk verloopt als vaak wordt voorgesteld. De vier paden van de Hortus Conclusus, de vier wegen naar de Waarheid zijn vervangen door een doolhof waarin men dwalend op zoek kan gaan naar de levensboom, de fontein of de waterput. De goddelijke waarheid is dus nog bereikbaar, maar eenvoudig is het niet meer. Hella Haasse ziet Bomarzo als de obscure veruiterlijking van de [[kabbalistiek]], het [[magisch denken]] en de [[alchemie]] die goochelt met de middeleeuwse [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorieën]]. Ook dit is de renaissance, met één verschil met het Middeleeuwse symbolische/magische denken: door de ontelbare symbolische lagen treedt nu een betekenisloosheid in. De eenhoorn die afwisselend Christus en de duivel symboliseert blaast, net zoals de [[Hortus Conclusus]] binnenkort zijn laatste adem uit. Het [[Concilie van Trente]] laat niet meer op zich wachten. Symbolen duiken in labyrinten op: het privé-graslabyrint in Somerton bij Branbury, Oxfordshire in Engeland is aangelegd als een draad van Ariadne en is 365 meter lang. (p. 16) en de lengte van het vloerlabyrint ^een diagonaal kruis - van de Ely-kathedraal in Cambridgeshire is even lang als de torenhoogte (p. 132). In die dagen en de komende eeuw, tussen 1550 en 1650 kent Europa de mode van de liefdeslabyrinten. Manshoge heggen in concentrische cirkels beschutten en beschermen de verliefden tegen weer en spionage. In het midden van het labyrint staat een prieel of een paviljoen als rendeze-vousplaats.

Andere bekende labyrinten in de primaire bronnen: 

* Derde eeuw. Een Romeins uit Gargates bij Vienne/Lyon;
* Derde eeuw. Rechthoekig vloermozaïek in Sousse (Hadrumentum), Tunesië. Enkel de tekeningen bestaan nog; 
* Vierde eeuw. Monochroom Romeins vloerlabyrint, met Christelijke invloed in [[Cirencester]] in Engeland;
* Twaalfde eeuw. Miniatuur op perkament in kleur. Verzamelhandschrift, Sint Emmeram, Regensburg. Toont Yeriho - de oudste stad ter wereld en genoemd naar de maan en de vorm ervan. De stad is beroemd om zijn balsemienbosjes, zijn specerijen en het winterpaleid van Herodes de Grote, op de pelgrimsweg tussen Galilea en Jerusalem.
* Vijftiende eeuw: Banier met een layrinth, geillustreerd in het militaire handboek 'De re miliatri' van Roberus Valturius (Italië).
* Ca. 1460. Baccio Baldini maakt een kopergravure in Florence met een poortgewelf waarin Theseus verdwijnd met het touw in de hand;
* 1539. Koperplaat uit het schrijfmeesterboek van Johann Neudörffer, Nürnberg;
* Ca. 1550. Een onbekende Duitse meester ontwerpt een haaglabyrint op houtsnede met vijf medaillons. In het midden vecht Thesus tegen de Minotaurus die in wezen op de duivel lijkt. 
* 1579. D. Loris van Mömpelgard (Montbéliard) publiceert in Genève 'Le Thresor Des Parterres De L'Univers', liefdeslabyrinten met een toren of een paviljoen;
* Zestiende eeuw. F rancesco Segala, een architect uit Padua (Italië) toont in zijn 'Libro de laberinti' houtsnedes van labyrinten in de vorm van een slak (een tuindier dat alles aanvreet), een spin/krab (angst), een jachthond (die beschermt), een dolfijn (het exotische), een schip (de ontdekkingsreizen) en een nar (wijsheid, de onnozele kijkt in de spiegel);
* Zestiende eeuw. Vloerlabyrint in de San Vitale in Ravenna (Italië);
* 1607. Gabriele Bertazzolo ontwerpt een doolhof voor de hertog van Gonzaga in Mantua (Italië). Tekening is te vinden in zijn 'Carta Topografica di Mantova' uit 1628;
* 1664. Tuinlabyrinten van Georg Andreas Boeckler in Architectura Curiosa Nova, Neurenberg;
* 1690. De aanleg start van [[Hampton Court Palace|Hampton Court]], East Molesey, in het graafschap [[Surrey (graafschap)|Surrey]], een ontwerp van [[George Londen]] en [[Henry Wise]]. De aanleg duurt vijf jaar. Een plantage in Suriname draagt dezelfde naam. De koninklijke haagdoolhof is mogelijks de beroemdste en met één miljoen bezoekers per jaar meest bezochte doolhof ter wereld. De trapezevormige aanleg meet aan de langste kant zeventig meter. Waarschijnlijk is er sprake van een ouder labyrint op de zelfde plek.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 122.&lt;/ref&gt;
* 1711. Ontwerp van een Benedictijner kloosterdoolhof in de abdij van [[Lambach (Oostenrijk)|Lambach]] in Oostenrijk. Vermoedelijk gemaakt door de tuinman Stefan Schwarz;
* 1721. Haagdoolhof naar een plan van [[Girolamo Frigimelica]], Villa Pisani, Strà bij Padua; 
* 1728. [[Batty Longley]] graveert voor een Londens tuinlabyrint en in zijn boek 'New Principles of Gardening' verbetert hij labyrint van Versailles.
* 1730. Het Engelse graslabyrint in Pimpern bij Blandford, Dorset wordt omgeploegd. De bevolking noemde het Troje. 
* 1775. Labyrintontwerp door [[P.J. Galimard]] in het boek 'Architecture des jardins';
* 1977. Het Haaglabyrint van [[Kasteel van Belœil]] kent een sleutel met baardpatroon en ligt bij 'het mooiste Belgische kasteel' aldus sommigen, in een ontwerp van [[Randoll Coate]]]];
* 1995. Adreian Fisher ontwerpt in Paradise Valley ([[Pennsylvania]], het land van de [[Amish]] in de VS) een maïslabyrint van 12.000 vierkante meter, verwijzend naar een historische stoomspoorlijn en de Amerikaanse maïslabyrinten. Een labyrintmeester geeft de bezoeker uit een toren raad of zet hem op het verkeerde been. Het maïslabyrint met als titel de 'Gouden hinde' krijgt een plaats krijgt in het [[Guinness Book of Records|Guiness Book of Records]] als het grootste ter wereld. De Gouden hinde was het schip van [[Francis Drake]] (1543-1596) dat bij een Indonesisch eiland vol kruidnagel teloor gaat.]]

.

=== 1547 === 

.

* ♣ Een nieuw tuintype... de meer-padige doolhof.

.

* [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] van Engeland overlijdt, net zoals Frans I, de koning van Frankrijk. 

.

* Karel V vergunt de Vlamingen voor het graven van de [[Sassevaart]], de voorloper van het [[kanaal Gent-Terneuzen]].
.

.

=== 1548 ===
.

* In [[Brugge]] wordt [[Simon Stevin]] geboren (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;Den Haag of Leiden, 1620). Hij wordt natuurkundige, waterbouwkundige, landmeetkundige, wiskundige en ingenieur die het decimale stelsel voor breuken introduceert. Hij geeft de [[vestingbouw]] een rationele grondslag.

.

.

=== 1549 ===
.

* Kroonprins [[Filips II van Spanje|Filips]] arriveert uit Spanje in [[Brussel (stad)|Brussel]], nu de officiële hoofdstad van de Nederlanden. Karel V stelt zijn troonopvolger voor tijdens een grote Ommegang.

.

* De [[Sassevaart]] wordt onder water gezet.

.

* [[Christoffel Plantijn]] vestigt zich in Antwerpen.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Pieter_Coecke_van_Aelst.jpg|[[Pieter Coecke van Aelst]]
File:Bernard_van_Orley.De_jachten_van_Maximiliaan01.JPG|[[Bernard van Orley]], De jachten van Maximiliaan
File:Rome_Sistine_Chapel_01.jpg|[[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] schildert Het laatste oordeel, 1541.
File:BelagerungOfen4.jpg|Beleg van Buda.
File:Martin-Luther-1526.jpg|Maarten Luther in 1526
File:Lucas_Cranach_(I)_workshop_-_Martin_Luther_(Uffizi).jpg|Maarten Luther in 1529 door [[Lucas Cranach de Oude]]
File:MCC-10185_Portret_van_Maarten_Luther_(1483-1546)_(1).tif|Maarten Luther in 1546
File:Portrait_john_calvin_reverse.jpg|Calvijn
File:Hans_Holbein_d._J._049.jpg|[[Hans Holbein]] schildert Hendrik VIII van Engeland.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren vijftig ==
.

[[Bestand:Hendrick_Avercamp_-_Winterlandschap_met_ijsvermaak.jpg|thumb|550px|♣ Winterlandschap met ijsvermaak, [[Hendrick Avercamp]], omstreeks 1608. Metingen in West- en Midden-Europa tonen dat het na 1550 verkoudt: meer sneeuw en ijs tijdens de langer durende winters (van november tot april) en herfstige zomers met storm. Dit is de [[Kleine IJstijd]]. De oorzaken zijn viervoudig. 1. Een overvloed aan bomen slurpt de CO2 uit de atmosfeer. Een gebied zo groot als Frankrijk is nu bos na het uitsterven van de [[Indianen]]). Daardoor koelt de aarde af. 2. In Europa verwilderen gebieden na de pest. 3. De zon vertoont minder activiteit door een slechte aardbaan. 4. Een reeks vulkaanuitbarstingen zorgt dat het zonlicht de aarde niet bereikt. In de Lage landen lijdt de kleinschalige wijnbouw onder de koude. De druivenranken op de zeventiende eeeuwse landgoederen hebben enkel nog een esthetische functie. De eenvoudige middeleeuwse wijnproductie verdwijnt in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. De schaarste en de vele oorlogen maken wijn tot een luxe importproduct. Alleen elites permitteren zich de drank, dat is te zien op veel doeken. Tot 1585 verloopt de wijnimport via Antwerpen, daarna nemen de Nederlandse havens Dordrecht, Nijmegen, Amsterdam en Rotterdam de (erg gevarieerde) wijnhandel over. Tuinbouwers zien de noodzaak om anders te gaan tuinieren. In 1561 wijst de Zwitser Conrad Gessner in zijn boek ''De Hortis Germaniae'' op de effecten van muurwarmte bij het rijpen van aalbessen en vijgen. Vrijstaande latwerken uit de vijftiende eeuw komen nu tegen warme muren te staan. In Antwerpen publiceren de botanici Dodonaeus en Clusius samen met Plantijn een serie Nederlandstalige kruidenboeken en in 1566 - het jaar van de beeldenstorm - verschijnt ''De Veltbouw''. Karel Stevens en Jan Liebaut - beiden doctor in de medicijnen - beschrijven hoe druiven op een afdak of op een 'somerhutte' meer van de warmte genieten. Prenten van Johan Vredeman de Vries en Pieter Brueghel tonen boogvormige pergola's en in moestuinen komen verhoogde bedden met luchtige grond vol mest, kalk en strooi die de warmte van de voorjaarszon gebruiken. De opgehoogde bedden maakt dat de grond sneller opwarmt en makkelijker droogt. In zo'n warme tuin is het ook aangenaam toeven. De belangstelling voor het leifruit verdwijnt op het einde van de achttiende eeuw, als de Kleine IJstijd voorbij is.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;PIETER VAN DOOREN. ''Conquistadores sloegen deuk in het klimaat''. In: ''De Standaard'', donderdag 7 februari 2019, p. D9; PIETER VAN DOOREN. ''Zilvervloot veroorzaakte oudste luchtvervuiling.'' In: ''De Standaard'', dinsdag 10 februari 2019, D8; WYBE KUITERT &amp; JAN FRERIKS. ''Hovenierskunst in Palmet en Pauwstaart. Geschiedenis en techniek van het snoeien van leifruit,'' Nationale Plantentuin, Meise, 1994, p. 12-17; JANNY VAN DER HEIJDEN. ''Smaakpalet van de Lage Landen. De geschiedenis van de eetcultuur in beeld'', Nijgh &amp; Van Ditmar, sp., 2023, p. 112 &amp; 180.&lt;/ref&gt;]]

'''Sinds het midden van de zestiende eeuw verbinden koetsen steden. Door een gebrek aan vering is het comfort ver te zoeken. Reizigers brengen hun uren liever door in het zadel op het paard. In deze jaren is Keizer Karel gebroken, moe en vermoeid door een halve eeuw paardrijden in het uitgestrekte rijk dat hij regeerde. Gewone mensen die reizen hebben niets anders dan kopzorgen: het vervangen van de zadels, de teugels, de sporen, de halsters, de tassen, de hoefijzers... de stallingen en het voer. Reizigers bereiden in die dagen hun reis grondig voor. Wisselbrieven voorzien hen van contanten in geld en bij de plaatselijke magistraat zoeken ze een paspoort. Zo krijgen ze toegang tot de steden en passeren ze de ontelbare grenzen tussen de baronieën, de graafschappen en de vorstendommen. Het sust de douaniers en vergemakkelijkt het tolrecht. Tol- en gezondheidsbrieven maakten het mogelijk om te reizen in pestregio's. Wie musea, bibliotheken of curiositeitenkabinetten wil bezoeken heeft aanbevelingsbrieven nodig van geleerden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GERRIT VERHOEVEN. ''Ploeteren of pleisteren. Op weg in de 16de eeuw''. In: WERNER VAN HOOF (Ed.). ''Op reis met Plantijn. Onderweg in de 16de eeuw.'' Museum Plantin-Moretus, Antwerpen, 2021, p. 8-23.&lt;/ref&gt; En met de koets verspreidt zich een nieuw wondermiddel uit de Nieuwe Wereld. Columbus vermelde het sporadisch in zijn dagboek. Omstreeks 1550 is er tabakskweek in een Mechelse tuin en [[Rembert Dodoens]] (Mechelen 1517–Leiden 1585) beschrijft het in 1554 in zijn [[Cruydeboeck]]. Nadat Clusius (1520-1600) het werk in 1557 in het Frans vertaalt tot ''Histoire des plantes'' doet de tabak zijn intrede in Frankrijk. [[Jean Nicot]] stuurt het in 1560 als geneeskrachtig wondermiddel naar koningin [[Catharina de' Medici]] om haar hoofdpijn weg te nemen. In 1564 beschrijft hij het in zijn populaire ''L'agriculture ou maison rustique.'' In Engeland is het de ontdekkingsreiziger [[Francis Drake]] die de tabak in 1573 introduceert. In 1580 vaardigt Enkhuizen het eerst gekende rookverbod in de geschiedenis uit.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;BENEDICT GOES. ''De eerste tabak in Europa''. In: GARY SCHWARTZ. ''Flora in Leiden. De verborgen tuinen van de stad'', SDU Maarssen, 's-Gravenhage, 1990, p. 28-35.&lt;/ref&gt;'''

[[Bestand:Tridentinum.jpg|thumb|550px|♣ Het [[Concilie van Trente]] begon in 1545 en eindigde in 1563. In de tweede helft van de zestiende eeuw groeit de katholiek-protestantse kloof. Als de katholieke [[Filips II van Spanje]], even schuchter als streng, zijn vader [[Keizer Karel V|Keizer Karel]] opvolgt, is de rollende sneeuwbal onhoudbaar: beide partijen, zowel katholieken als protestanten radicaliseren. Het [[Concilie van Trente]] begeleidt als drievoudige kerkvergadering (1545-1547, 1551-1552 en 1562-1563) in het midden van de zestiende eeuw de [[abdicatie]] van Karel en de kroning van Filip. In de Italiaanse stad [[Trente (stad)|Trente]] zoeken de katholieken hun tweede adem en ondernemen ze acties tegen de [[reformatie]]: ze organiseren de [[contrareformatie]]. Waar de reformatie sober en somber is, daar is de contrareformatie barok: theatraal en luisterrijk. Die contrareformatie is niet enkel, zoals de naam laat uitschijnen, de antithese van de reformatie; het is tegelijk een interne hervorming van de katholieke kerk: het middeleeuwse [[symbolisme]] wordt verboden (het leidt tot een ijdel spel en zet aan tot onzedigheid, denk aan de eenhoorn in de Hortus Conclusus), priesters krijgen opnieuw een gedegen scholing in het klein en in het groot[[seminarie]], de [[Jezuïetenorde]] ontstaat (een keurkorps dat niet alleen de pas ontdekte gebeden in Zuid-Amerika, in Azië en China moet kerstenen, maar in Vlaanderen als stoottroepen te werk gaan en discipline, scholing en geloofsijver beklemtoont). Overal duiken kerkinspecties op, de biechtcultuur maakt opmars (biechten gebeurt vanaf nu in een biechtstoel, niet meer in de publieke ruimte), mentale training is nooit veraf. Kortom, alles wordt uit de kast gehaald om de [[contrareformatie]] te organiseren.]]

[[Bestand:Pieter_Bruegel_de_Oude_-_De_val_van_Icarus.jpg|thumb|550px|♣ Ploegen omstreeks 1558, door Pieter Bruegel de Oude: De val van Icarus.]]

.

1550
* Oudste schets van een Labyrint? Dürer spreekt er al over in 1520, of hij ze tekent is niet bekend.
* In Antwerpen krijgt het [[calvinisme]] veel aanhang. Dat hoeft niet te verwonderen met een [[Plantin-Moretus|drukkerij]] in het stadscentrum.
* Het [[Bloedplakkaat]] van [[Keizer Karel V]] verbiedt het drukken, schrijven, verspreiden en bezitten van ketterse werken, het bijwonen van hun bijeenkomsten, het prediken en het huisvesten van ketters met de doodstraf.

.

1551
* Stichting van de eerste universiteiten in Zuid-Amerika: [[Lima (stad)|Lima]] en [[Mexico-Stad]].
* De gereformeerde predikant Jan van Oostende belandt in Antwerpen op de brandstapel.
* De Oostenrijkse ambassadeur voor Turkije, [[Ogier Gisleen van Busbeke]] (Ca. 1522-1592) maakt in het Turkse Edirne kennis met de tulp (Tulipa), een eenzaadlobbige plant uit de leliefamilie. Hij zendt de bollen naar Wenen en in zijn Legationis Turcicae epistolae quatuor' schrijft hij: 'We bleven een dag in [[Adrianopel]] en vervolgden dan onze weg naar [[Constantinopel]] dat niet ver meer was. Op onze tocht door deze streken werd ons overal een geweldige hoeveelheid bloemen aangeboden: [[narcissen]], [[Hyacint (soort)|hyacinten]] en bloemen die de Turken &quot;tulipan&quot; noemen. De [[tulp]] heeft nagenoeg geen geur, zij is geliefd om haar kleurschakeringen en haar schoonheid.'


.

1552
* Het [[Verdrag van Passau]] geeft de lutherse vorsten godsdienstvrijheid.
* In Brussel worden de eerste calvinisten onthoofd.
* [[Pieter van Gent]] (ca. 1480-1572) schrijft een kritische brief aan keizer Karel over de behandeling van de Indianen. 'Nog dertig of veertig jaar zulke uitbuiting en dan zal dit land voorgoed verloren gaan, want zonder indianen is het niets waard.' Het is een uitzonderlijke stem die opkomt tegen de volkerenmoord van de Conquista.

.

1553
* [[Maria I Tudor (Engeland)|Maria Tudor]], de katholieke oudste dochter van [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]], wordt koningin van Engeland.

.

1554

.

* [[Filips II van Spanje|Filips II]] huwt met [[Maria I van Engeland]] en blijft achttien maanden in Engeland

.

* De hevige vervolging van de protestanten geeft Maria haar bijnaam &quot;Bloody Mary&quot;.

.

* Val fort [[Mariembourg]].

.

* ♣ [[Conrad Gesner|Konrad Gessner]] (1516-1565), een getalenteerde en veelzijdige geleerde uit Zwitserland verwerft de positie van stadsgeneesheer en sticht in Zürich de botanische tuin. 

.

.

1555
* Eerste troonsafstand [[Keizer Karel V]] als vorst van de Nederlanden en Spanje. De Nederlandse gebieden en de Franche-Comté draagt hij over aan zijn zoon, [[koning Filips II]]. Het keizerschap draagt hij bij zijn tweede troonsafstand in 1556 over aan zijn broer, de latere [[Keizer Ferdinand I (1503-1564)|keizer Ferdinand I]]. Hiermee splitst Karel zijn Habsburgse wereldrijk in een Oostenrijkse en Spaanse tak.
* [[Filips II van Spanje|Filips II]] benoemt nieuwe leden van de Raad van State, onder wie [[Willem van Oranje]] en [[Lamoraal van Egmont]].
* [[Christoffel Plantijn]] sticht in Antwerpen zijn drukkerij en verwerft het monopolie in missalen en brevieren onder de Spaanse kroon. Op 1 mei drukt hij zijn eerste werk: ''Institution d'une fille de noble maison'' in opdracht van de drukker Johannes Bellerus. Plantijns bedrijf wordt de grootste drukkerij ter wereld. Op het hoogtepunt zijn er 22 persen en meer dan 80 werknemers in dienst. Hiervoor speelt hij in op trends, spreidt hij zijn investeringen, bouwt hij een uitgebreid netwerk uit, trekt hij vaklui aan en huwt hij zijn zeven dochters uit aan goed gekozen schoonzoons. Hij zal 1800 titels drukken waaronder werk van [[Justus Lipsius]], [[Rembert Dodoens]], [[Carolus Clusius]], [[Mathias de Lobel]], [[Abraham Ortelius]], [[Simon Stevin]], [[Cornelis Kiliaan]],  [[Andreas Masius]] en [[Juan Valverde de Amusco]]. Als het [[concilie van Trente]] in 1563 de herdruk van alle liturgische werken ordonneert, gaat het hem voor de wind tot hij in 1565 betrapt wordt op het drukken van katholiek-kritische teksten. Plantijn vlucht naar Parijs en op de Antwerpse Vrijdagmarkt wordt zijn inboedel verkocht. Na zijn terugkeer zal hij aldaar zijn atelier herinrichten.
* [[Nostradamus]] publiceert zijn profetieën.
* Bouw vesting [[Philippeville]], na de val van [[Mariembourg]].
* In Geneve roept Calvijn op tot zuinigheid en vlijt. Hij legt er de basis van het kapitalisme. '''[https://www.youtube.com/watch?v=dIuaW9YWqEU&amp;list=RDCMUC7IcJI8PUf5Z3zKxnZvTBog&amp;index=4 FILM]'''

.

.

;Kijken
&lt;gallery widths=&quot;175&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
Bestand:Monastery El Escorial Spain Gardens Old Style Cut Into A Maze Pattern for Walking.jpg|[[Filips II van Spanje|Filips II]] liet het [[Escorial]] bouwen als rustplaats voor [[Karel V|zijn vader]] en als pleisterplek om te spreken met God en met zijn vader. Vaak hield hij die twee niet goed uit elkaar.
Bestand:Labyrinth im Hortus Palatinus von Jacques Fouqueres vor 1620.jpg|[[Hortus Palitanus]] van Jacques Fouqueres (1620)
Bestand:Choisy Labyrinth.jpg|[[Choisy (gemeente)|Choisy]]
Bestand:Parc del Laberint d'Horta Barcelona 1.jpg|Parque del laberinto de Horta, [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]]
Bestand:Labyrinth - Parc del Laberint d’Horta - Barcelona.svg|Parque del laberinto de Horta, [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]]
Bestand:Longleat-maze.jpg|Doolhof met bruggen
Bestand:Labyrinth Versailles plan.jpg|Voormalig doolhof van [[Versailles]]
Bestand:Labyrinth, Schönbrunn garden.jpg|[[Schloss Schönbrunn]]
Bestand:Boulogne-sur-mer - Labyrinthe.jpg|[[Boulogne-sur-Mer]]
Bestand:Frans_Francken_II_-_Troonsafstand_Karel_V.jpg|Troonsafstand van Karel V, [[Allegorie (beeldende kunst)|allegorie]] door [[Frans Francken II]] in 1620.
File:Henry_II_of_France..jpg|Henry II, koning van Frankrijk van 1547-1559.
File:Frans_Hogenberg_(1535-1590)_Hendrik_II_dodelijk_verwond_door_Gabriel_de_Lorges_(1559)_19-1-2018_12-54-10.JPG|Dodelijke verwonding van Hendrik II tijdens een steekspel in 1559.
File:Titian_-_Portrait_of_Charles_V_Seated_-_WGA22964.jpg|Karel V in 1548 door [[Titiaan]].
File:Antonio_Moro_-_Willem_I_van_Nassau.jpg|Willem van Oranje.
File:Mary_I_of_England.jpg|Mari I van Engeland, liever gezien als [[Bloody mary|Bloody Mary]].
File:Plantin_(after_Goltzius).png|Plantijn met zijn 'De Gulden Passer' en de spreuk ‘Labore et constantia’.
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De zestiende eeuw onder Filips II: 1555-1598 =

.

[[Bestand:Portrait_of_Philip_II_of_Spain_by_Sofonisba_Anguissola_-_002b.jpg|thumb|right|550px|Filips II (1527-1598) was heerser over Spanje en de [[Spaanse Nederlanden]] en het grootste koloniale rijk ter wereld. Met die inkomsten streed hij tegen de islamitische [[Ottomanen]] en mengde hij zich in de godsdiensttwisten. Samen met zijn tweede echtgenote [[Maria I van Engeland]] was hij, tot haar dood, vier jaar koning van Engeland. Om zijn nieuwe residenties vorm te geven in Spanje, deed hij beroep op Vlaamse hoveniers.]]

== Beginjaren onder Filips II ==
[[Bestand:Pieter_Bruegel_the_Elder_-_The_Ass_in_the_School_-_WGA03526.jpg|thumb|550px|Gravure naar Pieter Brueghel de Oude, 1556. 'Al rijst den esele ter scholen om leeren, ist eenen esele hij en zal gheen peert weder keeren.' (Ook al komt de ezel naar de school om te leren, hij is een ezel en zal niet als paard terugkeren.)]]

.

* 1556
** Tweede troonsafstand Karel V.

.

* 1557
** Spanje is bankroet.
** Eerste tekening van een [[tulp]].
.

* 1558
** [[Maria I van Engeland]] overlijdt zonder zwanger te zijn. 
** Filips II is niet langer koning van Engeland.
** In zijn laatste maanden geniet Karel V het gezelschap van zijn zestigtal personeelslieden en zijn bastaardzoon, [[Juan van Oostenrijk]]. Die zal [[landvoogd]] worden van de Nederlanden. Sinds zijn troonsafstand brengt Karel V zijn tijd door met mijmeren, vissen en zijn uurwerken van onder meer [[Gianello Torriani]] en de politiek die hij vanop een afstand bekijkt. Hij sterft in het [[Klooster van Yuste]] op 21 september 1558. Twee dagen later wordt zijn lichaam in een crypte onder het altaar van de kloosterkerk bijgezet. Overal ter wereld zijn er herdenkingsmissen: tot in Mexico, Cuzco en Peru.

.

;1559

.

* [[Verdrag van Cateau-Cambrésis]]. Om dit verdrag te vieren - en het huwelijk van Elisabeth de Valois met Filips II - betreedt de vader koning [[Hendrik II van Frankrijk]] het toernooiveld. Zijn tegenstrever, Gabriel de Lorges verwond hem dodelijk met een speer afbreekt in zijn linkeroog. De zorgen van [[Ambroise Paré]] en [[Vesalius]] baten niet. Het voorval beëindigt het steekspel in Frankrijk.

.

* [[Johannes Calvijn]] sticht in [[Genève (stad)|Genève]] een academie (de huidige universiteit) om predikanten op te leiden.

.

* De bisschoppelijke herindeling van de Nederlanden richt het [[bisdom Gent]] op en introduceert twee nieuwe aartsbisdommen: Utrecht en Mechelen. In Gent krijgt de [[Sint-Baafskerk]] de titel van kathedraal en Filips II installeert er de bisschop. In de Mechelse [[Sint-Romboutskathedraal]] komt [[Antoine Perrenot de Granvelle]] (1517-1586) als aartsbisschop aan de macht in 1561.

.

* De Bervoetse Broers van de Brusselse [[rederijkers]] is de start van een protestantse propagandacampagne. 

.

* [[Margaretha van Parma]], de halfzus van Filips II aangesteld als [[landvoogdes]] der Nederlanden.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Paulus_Hector_Mair_Tjost_fig2.jpg|Het laatste Franse steekspel.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== ♣ De jaren zestig: van het Escorial tot de hagepreken ==
.

[[Bestand:Vista_aerea_del_Monasterio_de_El_Escorial.jpg|thumb|550px|♣ In 1563 start Filips II - blijkbaar een groot natuurliefhebber - de werken aan zijn kloosterpaleis El [[Escorial]]. De werken duren tot 1584. Het [[Escorial]] is een kasteel, klooster en koninklijk [[mausoleum]] Filips II laat in 1573 de stoffelijke resten van zijn vader overbrengen. Nu rust hij samen met zijn nakomelingen onder het hoofdaltaar. 45 kilometer verderop, in het noordwesten ligt Madrid. Het Escorial is gebouwd na de Spaanse overwinning bij de [[Slag bij Saint-Quentin (1557)]] op de feestdag van de heilige [[Laurentius van Rome]]. Het vierkante kloosterpaleis is opgetrokken uit grijs graniet in een woest, verlaten berglandschap. Het bouwwerk symboliseert het rooster dat Laurentius boven het vuur roosterde. Zo toont de bouw Filips' principes: soberheid, gezag, orde en eensgezindheid in het geloof (contrareformatie). De vertrekken van de koning die een uitsteeksel vormen, worden het handvat genoemd. Voor de indrukwekkende hoftuin, de jardin de los frailes of de tuin van de broeders importeert hij zaden, gereedschap en tuinlui uit de Nederlanden. [[Manuel Azaña]] (1880-1940), de Spaanse premier in 1931-1933 en tijdens de Spaanse Burgeroorlog studeerde in de Augustijnerschool van het klooster. Hij beschrijft de tuinen in zijn memoires en zijn toneelwerk ''El jardín de los frailes.'' Daarin verhaalt hij hoe een leerkracht het lesgeven in de tuin prefereerde boven het koude, kille klaslokaal. In de vroege februarilente neemt de leerkracht hen heimelijk mee naar de tuin der broeders. Ze dwalen door koele holle gangen met zuurwitte, naakte muren in de echo van treurig schoolgeluid. In ruil krijgen ze de blauwe lucht in een dampige, grenzeloze omgeving vol stilte. Hij noemt het 'een van de heerlijkste plaatsen ter wereld, geregeerd door het egoïsme van de hagedis.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MANUEL AZAṄA. ''El jardín de los frailes.'', Alianza, Madrid, 1981, p. 25.&lt;/ref&gt; Tot de dag vandaag gebruiken de leerlingen de tuin om te studeren, tijd te doden, te rusten, te mediteren. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Monasterio_de_El_Escorial?uselang=nl Klik hier voor de afbeeldingen].]]

[[Bestand:Pieter-Corneliszoon-Hooft-Geeraert-Brandt-Nederlandsche-historien_MGG_0372.tif|thumb|550px|Hagenpreek in Oosterweel bij Antwerpen in 1566. Uit P.C. Hooft Nederlandsche historien, 1703. Een hagenpreek is een predicatie in het open veld, het woord is voor het eerst gebruikt in 1619.]]

[[Bestand:14-4003_Print_Baudartius_Arrival_Duke_of_Alba_Brussels_1567_1.jpg|thumb|550px|Aankomst van Alva in Brussel 1567. Prent uit 'de Nassausche Oorloghen' van [[Willem Baudartius]], uit Deinze.]]

[[Bestand:Bor-Nederlantsche-oorloghen_MGG_1257.tif|thumb|550px|Alva laat graaf Egmont arresteren.]]

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=aRLO9ZjoH9U '''BEELDFRAGMENT BEELDENSTORM''' (14.36 Min.)]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=ogUEWOhoDP4 '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 1''']

.

;1560

.

* In de Brusselse wolstraat bouwen [[Lamoraal van Egmont]] en zijn moeder een stadspaleis dat nu bekend staat als het Egmont- of [[Egmontpaleis|Arenbergpaleis]], een huis van de Belgische diplomatie en de Europese diplomatie. Hier werd het toetredingsverdrag van het Groot Brittanië tot de Europese Gemeenschap getekend en verbleven koningin [[Christina I van Zweden]], koning [[Lodewijk XV van Frankrijk]], tsaar [[Peter I van Rusland|Peter de Grote]], de familie [[Thurn und Taxis]], kardinaal [[Antoine Perrenot de Granvelle]] en [[Voltaire]].

.

.

;[[1561]]

.
* [[Madrid]] hoofdstad van Spanje in plaats van [[Toledo (Spanje)|Toledo]].

.

* Installatie van [[Antoine Perrenot de Granvelle]] als aartsbisschop van Mechelen.

.

* Oranje, Egmont en Hoorne verzetten zich te vergeefs tegen de benoeming van Granvelle en blijven weg bij de plechtigheid.

.

* Antwerpen start de bouw van het renaissance [[Stadhuis van Antwerpen|stadhuis]]. In 1564 zal het klaar zijn en in 1565 ingehuldigd. De burgemeesters Jan Van Schoonhoven en [[Nicolaas Rockox]] promoten het project en [[Cornelis Floris de Vriendt]] leidt de werken. De beweeglijke interpretatie van de [[Renaissancestijl]] resulteert in gebouw dan op een Italiaans palazzo lijkt en kondigt de [[Barokarchitectuur|barok]] aan. Het Schoon Verdiep dient de politiek en het huwelijk. 

.

.

;1562

.

* De eerste Franse [[Hugenoten]] gaan aan land in [[Florida (staat)|Florida]].

.

* In het Vlaamse [[Westkwartier]] gaat de eerste [[hagenpreek]] door.

.

* Een vracht tulpenbollen vindt zijn weg naar Antwerpen en luidt het begin in van de Europese tulpenteelt.

.

.

;1563

.

* [[Concilie van Trente]] zet aanval in op [[protestanten]].

.

* [[Pieter Bruegel de Oude]] vestigt zich in de Hoogstraat in Brussel en schildert in datzelfde jaar de [[Dulle Griet (schilderij)|Dulle Griet]].

.

* ♣ Filips II - blijkbaar een groot natuurliefhebber - start de werken aan zijn kloosterpaleis El [[Escorial]]. De werken duren tot 1584. 

[[Bestand:Dulle_Griet,_by_Pieter_Brueghel_(I).jpg|thumb|550px| Waarom focust Bruegel zo op de wereld waar vrouwen zich de baas wanen? Heeft het te maken met het jaar waarin dit schilderij tot stand komt? In 1563 regeren vrouwen over de Nederlanden, Engeland, Frankrijk en Schotland. Sinds 1559 is [[Margaretha van Parma]] landvoogdes in de Nederlanden voor Filips II, in Engeland is [[Elizabeth I]] sinds 1558 aan de macht en in Frankrijk neemt [[Catharina de' Medici]] vanaf 1560 het regentschap waar. In 1561 neemt [[Maria Stuart van Schotland|Maria Stuart]] officieel de regering van Schotland op zich. Geweld, oorlog en woede zijn geen van hen vreemd.]]

[[Bestand:Facade of Antwerp town hall close up.jpg|thumb|550px|Detail voorgevel stadhuis van Antwerpen, met Brabo op de voorgrond. De drie wapenschilden tonen 1. de Brabantse Leeuw (links), het wapen van het [[hertogdom]] waarvan deze stad de haven is, 2. het wapenschild van [[Filips II van Spanje|Filips II]] (midden) en (rechts) het wapenschild van het blazoen en de [[markgraaf]] van de stad met erboven de keizerlijke adelaar. Het (te grote) Mariabeeld erboven kwam er met de [[contrareformatie]]. Voorheen stond er een Brabobeeld dat beter in de nis paste.]]

[[Bestand:Bruxelles-SquarePetitSablon.jpg|thumb|550px|♣ De [[Tachtigjarige Oorlog|tachtigjarige oorlog]] begint met de executie van Egmond en Horne, niet hier in dit park op de [[Zavel (Brussel)|kleine zavel]], maar op de [[Grote Markt (Brussel)|grote markt van Brussel]].]]

.

.

;1564

.

* [[Michelangelo Buonarroti]] overlijdt.

.

* [[Johannes Calvijn]] overlijdt.

.

* [[Andreas Vesalius]] overlijdt.

.

* Oranje, Egmont en Hoorne dwingen de staatsman in dienst van de Habsburgers [[Antoine Perrenot de Granvelle]] om de Nederlanden te verlaten.

.

.

;1565

.

* De Spanjaarden vestigen zich in St. Augustine in Florida en introduceren planten uit Spanje en nieuwigheden uit West-Indië.

.

* De Turken vallen [[Beleg van Malta (1565)|Malta]] binnen. De Ridders van Sint Jan en de Maltezen verdedigen het strategische eiland in de [[Middellandse Zee]]. Rome gaf het in [[454]] uit handen aan de [[Vandalen]], daarna kwamen de [[Goten]], de [[Byzantijnen]] en de de islamitische [[Arabieren]] in [[870]]. In [[1091]] veroverden de [[Normandiërs]] het eiland en in [[1530]] schonk [[Karel V (keizer)|Karel V]] het de aan [[Maltezer Orde]]. In mei belegert een [[Ottomaanse Rijk|Ottomaanse strijdmacht]] van 40.000 soldaten de [[Kruisridders]]. Samen met 8.000 Maltese troepen vernietigden die de gewassen, vergiftigen ze het water en verschansen ze zich in versterkte steden. De Ottomaanse nederlaag is de beroemdste uit de eeuw. 'Niets is bekender dan de belegering van Malta' wist [[Voltaire]].

.

.

;1566

.

* Rederijkersfestival in Brussel en de eis tot de erkenning van het calvinisme.

.

* Hongerjaar en wonderjaar

.

* [[Beeldenstorm]]. Eerste fase: de Westhoek (10-18 augustus): [[Steenvoorde (gemeente)|Steenvoorde]], Dranouter, Veurne, Ieper, Wervik, Waasten (Warneton), Belle (Bailleul), Sint-Winoksbergen (Bergues), Kassel, Broekburg (Bourbourg). 

.

* Tweede fase: de Schelde (20-27 augustus): Antwerpen, Oudenaarde, Gent, Breda, Den Bosch, Middelburg, Amsterdam, Delft, Utrecht, 's-Gravenhage. 

.

* Derde fase: Noord- en Oost-Nederland (september/oktober): Leeuwarden en Groningen.

.

* [[Eedverbond der edelen]] en het ontstaan van de [[geuzen]].

.

* [[Nostradamus]] overlijdt.

.

.

 
 '''Hagepreken!'''
 
 ♣ Waar het protestantisme de ‘woordcultuur’ promoot, richten de katholieken zich op de ‘beeldcultuur’. Het model van de herder staat er op dat de priester de bijbel uitlegt, preekt, expliciteert aan de gelovige. Dat is zijn missie. Zo komt de gelovige niet tot een foute interpretatie. Preken en bijbelexplicitatie vragen een didactiek. In een tijd zonder film of PowerPoint vormen brandramen en baldakijnen, altaren, missalen, sculpturen en schilderijen, crucifixen, kleden en koorbanken, beelden en ornamenten het geschikte medium om verhalen te vertellen. Tussen 1520 en 1566 zijn in de Nederlanden zo'n dertienhonderd protestanten geëxecuteerd. Die onderdrukking leidt op 10 augustus 1566 in Steenvoorde tot de [[beeldenstorm]]: het oor (het woord) mag zich niet langer door het oog (het beeld) laten onderdrukken. Tijdens een [[hagepreek]] die doorgaans grote aantallen mensen op de been brengt, zet een lutherse of calvinistische predikant zijn toeschouwers aan om de beelden te vernielen. En dat gebeurt als ware men bezeten. Het is een reiniging van de visuele onrechtvaardigheid. Kalendermatig ligt de beeldenstorm perfect in het verlengde van de hagepreken. Men beseft dat de winter er aan komt en dat prediken in open lucht - en dus het uitoefenen van invloed - steeds moeilijker wordt. Wie straks in november en de maanden erna een kerk in bezit heeft, zal logistiek voordeel hebben. En zo geschiedt.
 
 De beeldenstorm trekt van Zuid naar Noord en arglistigste plunderaars infiltreren de ordeloze bende gelovigen. Op 20 augustus gaat het interieur van de Antwerpse kathedraal aan diggelen en op 25 augustus en enkele dagen daarna treft de beeldenstorm de [[Pieterskerk (Leiden)|Pieterskerk]] in Leiden: &quot;een quaet beginsel van twee manspersonen, mit geweer op de beelden slaende&quot;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;W. MOLL &amp; N.C. KIST. ''De Beeldenstorm in Leiden''. In: ''Kerkhistorisch Archief 3'', 1862, p. 438; ELISABETH DEN HARTOG. ''De verdwenen interieurs voor de beeldenstormen van 1566 en 1572''. In: ''De Pieterskerk in Leiden'', Zwolle, 2011, p. 147.&lt;/ref&gt; zetten agitatie in gang. Burgemeester Isaac Claesz. van Swanenburg redt Het laatste Oordeel van [[Lucas van Leyden]] op het nippertje door het van de beeldenstormers te kopen en naar het stadhuis over te brengen. Nu is het te zien in het Stedelijk Museum De Lakenhal; in de kerk hangt een kopie. Als het nieuws begin september Filips II in [[Madrid (stad)|Madrid]] bereikt, krijgt hij prompt een koortsaanval. In de lente van 1567 zijn de gemoederen grotendeels bedaard, maar die kunnen niet vermijden dat een jaar na het uitbreken van de beeldenstorm [[Fernando Álvarez de Toledo]], bekend als de hertog van Alva met een leger van tienduizend soldaten en een mars van zesenvijftig dagen vanuit Italië via tussenstops in Namen (25 augustus) en het [[Kasteel van La Roche-en-Ardenne]] in Brussel arriveert, dat hij er de [[Raad van Beroerten]] installeert en er de tachtigjarige oorlog begint. Alva neemt in Brussel zijn intrek in het huis van de markiezin van Jauche op de hoek Karmelieten- en Naamsestraat en in het [[Paleis van Nassau]] dat [[Willem van Oranje]] is ontvlucht. Tegenwoordig is dit het [[Paleis van Karel van Lotharingen]], enkel de [[Nassaukapel]] dateert uit die dagen. Alva onteigent Willem van Oranje en verkoopt de kunstschatten uit het paleis, waaronder [[De tuin der lusten]] van [[Jheronimus Bosch]].
 
 .
 
 De accentverschillen tussen het protestantisme en de katholieke invulling van het Christelijke geloof zorgen voor een andere arbeidsethos en een andere culturele invulling en aldus ook een andere maatschappij. 
 
 . 
 
 '''Arbeid en de Weberthese'''
 
 De arbeidsethos van de naar Nederland en Engeland gevluchte Calvinisten bestaat uit twee kernwoorden: zuinigheid en vlijt. Die eigenschappen komen zowel de Engelsen als de Nederlanders van pas, het zijn zeevarende naties en Calvinisten blijken uitstekende zeelui. Die nieuwe mentaliteit is voorwerp van correspondentie tussen kapiteins die een bemanning zoeken met werkkracht en een sober leven. Aan boord zijn dit twee onmisbare eigenschappen. Franse matrozen? Daar valt geen land mee te bezeilen: zonder kaas, worst, wijn, brood en boter functioneert een fransoos niet en gaat hij niet aan boord. Voor de Calvinist volstaan brood en water. Bij de komst van Alva vlucht er dus meer dan zuinigheid en vlijt de Scheldegrens over. Gezien hun zuinigheid beschikten de Calvinisten intussen over aardig wat spaarcentjes. Die namen ze mee en die kunnen ze investeren als het nodig is. In Engeland zal hun kapitaal in de achttiende eeuw aan de basis liggen van de Industriële Revolutie – een stoommachine kost immers handen vol geld - die in de (niet toevallig) textielsector losbarst. En gezien de Calvinistische vlijt en bedrijvigheid in de Vlaamse weefateliers, beschikken deze over een uitgebreide technologische kennis. Hun vlucht is dus voor de Zuidelijke provincies behalve een financiële aderlating evenzeer een braindrain. 
 
 De soberheid van de protestantse kerkinterieurs staan in schril contrast met de overdadige luxe van de barok. In de Antwerpse Boromeuskerk schuift vier-maandelijks achter het altaar een ander schilderij omhoog, afwisseling om de verveling tegen te gaan. [[Pieter-Paul Rubens]], de [[Sint-Annakerk (Brugge)|Sint-Annakerk in Brugge]] en [[Église_Saint-Loup]] in Namen: de kunst van de contrareformatie moet imponeren. Vandaag is het onderscheid tussen de katholieke beeld- en de protestantse woordcultuur nog herkenbaar. Wie ’s avonds langs de Amsterdamse grachten doolt, ziet achter de glasramen van de hoge herenhuizen de oranje gloed van het avondlicht: vrijwel elk huis beschikt over een ruime, wand vullende huisbibliotheek. Hier wonen boekenmensen. In Vlaanderen zijn huisbibliotheken een uitzondering, strips, die vind je er wel. Brussel kent zijn stripmuren, een stripwandeling en een stripmuseum, Charleroi kent Rataplan en Jommeke heeft een standbeeld op de zeedijk in Middelkerke. Sommige Nederlanders kennen dit medium niet eens.
 
 Een ander gevolg van de gebeurtenissen in de zestiende eeuw: Vlamingen percipiëren de Hollander van boven de Moerdijk als bendig en zuinig. Boze tongen spreken zelfs over gierigheid. Ook in de rechtbank en het onderwijs dringen het katholieke en het protestantse model binnen. In Vlaanderen blijven docenten en professoren nadrukkelijk aanwezig in het klaslokaal. Aan zelfstudie, afstandsonderwijs en projectwerk heeft het Vlaamse onderwijs een broertje dood, in tegenstelling tot onze Noorderburen die elke onderwijsinnovatie als een kans grijpen. De rechtspraak in Vlaanderen blijft hiërarchisch, terwijl die in de Noordelijke Nederlanden recht toe, recht aan wordt.
 
.

.

;1567

[[Bestand:Pieter Aertsen Pieter Aertsen The vegetable seller 1567 9885.jpg|thumb|550px|right|♣ [[Pieter Aertsen]] schildert De groenteverkoopster in 1567. In 1564 schildert Joachim Beuckelaer een gelijkaardig tafereel. Deze fruit- en groetensoorten zijn in werkelijkheid niet tegelijk op de markt verkrijgbaar. Dit is geen fake news maar een artistieke keuze vergelijkbaar met de prenten van de Middeleeuwse tuinen waarin planten te zien zijn die in ons klimaat niet kunnen gedijen. Daar is de symbolische betekenis van belang. Aardappelen zijn op het stilleven niet te zien. De oudste officiële vermelding dat de aardappel richting Lage Landen gaat is te vinden in een transportbeschrijving tussen de Caribische eilanden en Antwerpen in 1567. Het duurt nog dertig jaar voor [[Carolus Clusius]] (1525-1609) de aardappel wetenschappelijk beschrijft. Clusius legde op vraag van keizer Maximiliaan de Hortus Botanicus in Wenen aan  en beschikte over een grote privécollectie aan planten en zaden. In 1588 plant hij de eerste knollen in de Mechelse tuinen van de Commanderij van Pitzemburg. Hij noemt de knol die tot de giftige nachtschadefamilie behoort, ''Papas Peruvianum''. De Inca's noemden de knol immers Papa en van papa naar pata, is een kleine sprong. In 1593 wordt Clusius directeur van de Hortus Botanicus in Leiden.]]

.

* [[Hertog van Alva|Alva]] maakte een einde aan de [[geuzentijd]] en laat de [[Citadel van Antwerpen]] bouwen met dwang. Tienduizenden calvinisten vluchten naar de Noordelijke Nederlanden, met een voorkeur voor de stad [[Leiden]]. Willem van Oranje verlaat Brussel.

.

* In Brugge is het altaar van [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]]'s (1475_1564) [[Madonna met kind (Michelangelo)|Madonna met kind]] zo beschadigd dat het wordt afgebroken. De steen wordt gerecupereerd in een portaal van het stadhuis. Wat er met het beeld zelf gebeurde tijdens de beeldenstorm is niet geweten. Het beeld, nu een halve eeuw oud, is onbeschadigd.

.

* Hertog Alva stelt de [[Raad van Beroerten]] of de bloedraad in namens [[Filips II van Spanje|Filips II]] om iedereen te vonnissen deelnam aan de troebelen 1566 en de beeldenstorm. Veel van de rechters en de stafleden waren katholieke Nederlanders of Spanjaard. Door de raad deed slaan veel edelen, onder wie Willem van Oranje, op de vlucht naar Duitsland of Engeland. In de komende de vijf jaar zal de raad meer dan duizend mensen ter dood veroordelen en executeren. Een tienvoud wordt verbannen. 'Zevenstuiverslieden', ingehuurde spionnen geven de Calvinisten voor zeven stuivers aan. Na Alva's vertrek in december 1573 spreekt de Raad geen doodstraffen meer uit.

.

* De [[Raad van Beroerten]] zet theoloog [[Dirck Volkertsz. Coornhert]] in de [[Gevangenpoort (Den Haag)|Gevangenpoort]] in Den Haag gevangen omwille van zijn contact met [[Willem van Oranje]]. Hij schrijft er “[[Boeventucht]]” waarin hij de zinloosheid van lijfstraffen, wraak en vergelding aankaart. Veroordeelden aan het werk te zetten kan leiden tot hun verbetering. Katholieken en Calvinisten wijzen het idee af. Coornhert vlucht na zijn vrijlating naar het buitenland. Zijn werk “Boeventucht” werd twintig jaar later gepubliceerd.

.

* ♣ De Italiaanse bioloog, zoöloog en medicus Ulysses Aldrovandus (1522-1605) legt in Bologna de universitaire kruidentuin aan en stelt in 1574 een handboek samen voor de bereiding van geneesmiddelen. Deze officiële farmacopee is een modelwerk. 

.

.

;1568

.

* De opstandige [[Graaf van Egmont]] en [[Graaf van Hoorn]] worden [[Onthoofding van Egmont en Horne|onthoofd op de Grote Markt]] in Brussel. Alva kijkt toe vanuit een venstertje. Hun hoofden worden op staken tentoongesteld en daarna in kisten van ebbenhout verpakt en naar het [[Escorial]] in [[Madrid (stad)|Madrid]] gestuurd via de postkoerierdienst van [[Thurn en Taxis (Brussel)|Thurn en Taxis]]. Negentien andere edelen onthoofd op de [[Zavel (Brussel)|Zavel]]. 

.

* [[Willem van Oranje]] zet de aanval in met een bevrijdingsleger van huurlingen ([[Oranjes eerste invasie]]).

.

* Het begin, het officiële althans van de [[Tachtig jarige oorlog]]. 

.

.

;1569

.

* [[Gerard Mercator]] maakt een onsterfelijke [[kaartprojectie]] die tot op heden gebruikt wordt: de [[mercatorprojectie]].

.

* [[Fernando Álvarez de Toledo|Alva]] schrijft de [[Tiende Penning]] uit om zijn bezetting te financieren. De belasting leidde tot woede en de directe aanleiding voor de [[Tachtigjarige Oorlog van A tot Z|opstand tegen Spanje]].

.

* Willem van Oranje vraagt hulp in Istanbul.

.

* Op de Kortrijkse grote markt verbrandt de stadsbeul, [[Pieter Bailliu]] zes ketters op evenveel brandstapels.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Canon van Zeeland, venster 17 Hagenpreken bij Dishoek, 1565-1566.webm|thumb|550px|BEELDFRAGMENT [[Hagenpreek|HAGENPREKEN]], 1565-1566.
Bestand:Frans_Hogenberg_Bildersturm_1566.jpg|Beeldenstrom in Antwerpen en de vernieling van de [[Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)|Onze-Lieve-Vrouwekathedraal]] op 20 augustus (gravure [[Frans Hogenberg]]).
Palais_d'Egmont_Egmontpaleis_Brussels_2012-08.JPG|Egmontpaleis in Brussel.
Bestand:Egmontstandbeeld,_Markt,_Zottegem,_Vlaanderen,_België_02.jpg|Lamoraal van Egmont, markt Zottegem.
File:Anthonis_Mor_006.png|Granvelle.
File:Cardinal_Granvelle's_Dwarf.jpg|Naar Spaans gebruik had Granvelle een dwerg aan zijn hof, afgebeeld door [[Anthonis Mor van Dashorst]] (ca. 1560)
File:Granvellepaleis2.PNG|Het paleis van Granvelle in Mechelen.
File:Hof_van_Margareta.JPG|Het paleis van Granvelle in Mechelen.
File:Zitadelle_von_Antwerpen_1572.jpg|Antwerpse Citadel.
File:Nostradamus_by_Cesar.jpg|Nostradamus.
File:The_Harvesters_by_Brueghel.jpg|[[Pieter Bruegel de Oude]], 1568.
File:Pieter_Bruegel_the_Elder_-_Peasant_Wedding_-_Google_Art_Project.jpg|[[Pieter Bruegel de Oude]], 1568.
File:3_Geuzenpenning,_halve_maan.jpg|&quot;Liever Turks dan paaps&quot;, geuzenpenning als Turkse halve maan, symbool voor de calvinistische opstand tegen de katholieke landvoogd.
File:14-4003_Print_Baudartius_Arrival_Duke_of_Alba_Brussels_1567_1.jpg|Alva in Brussel 1567. Prent uit 'de Nassausche Oorloghen' van [[W. Baudartius]].
File:Detail_of_a_portrait_of_Fernando_Alvarez_de_Toledo_by_Antonio_Moro.jpeg|Volgens Wikipedia Spanje is Alva, in tegenstelling tot wat we denken, dé generaal en &quot;één van de beste in de geschiedenis.&quot;
File:Gerardus Mercator2.jpg|Mercator in [[1574]]. Hij is dan 62.
File:Lamoral_d%27Egmont.jpg|Comte Lamoral d'Egmont 1522-1568.
File:Last_Judgement,_by_Lucas_van_Leyden.jpg|Het laatste Oordeel van [[Lucas van Leyden]] ontkwam op het nippertje aan de beeldenstorm. 
File:Gysius-Oorsprong-en-voortgang_9090.tif|Horne, in [[Johannes Gysius]], Oorspronck ende voortgang der Nederlandtscher beroerten, 1616.
File:Bor-Nederlantsche-oorloghen_MGG_1257.tif|De hertog van Alva arresteert Egmont en Horne.
File:Gysius-Oorsprong-en-voortgang_9089.tif|Gravure van de onthoofding afgedrukt in 1616.
File:Onthoofding_van_Egmont_en_Horne.jpg|Gravure van de onthoofding uit 1570 afgedrukt in 1869.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren zeventig ==
[[Bestand:De_ontdekking_van_Guaiacum_als_middel_tegen_syfilis,_anoniem,_Museum_Plantin-Moretus,_PK_OPB_0186_007.jpg|thumb|550px|Columbus bracht de [[syfilis]] naar Europa. Ergens in de zestiende eeuw (ik kon niet achterhalen wanneer) zorgt de ontdekking van [[Guaiacum]] voor een zekere genezing of verlichting van de pijn. Deze [[kopergravure]] dateert uit de jaren 1590-1595]]


.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=ixDOA3CDv34 '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 2''' (11.36 Min.)]

.

[[Bestand:Giorgio_Vasari_San_Bartolomeo.jpg|thumb|right|550px|Na de [[Bartholomeusnacht]] verspreidt zich een golf van geweld over Frankrijk.]]

.

[[Bestand:Martyrs_de_Gorkum.jpg|thumb|550px|De Martelaren van Gorcum zijn negentien katholieke religieuzen en seculiere priesters die om hun geloof door de watergeuzen in 1572 zijn vermoord in Den Briel. Hun relieken liggen in de [[Sint-Niklaaskerk (Brussel)|Sint-Nicolaaskerk]] in Brussel.]]

.

;1570

.

* Den Haag brengt 33 straatlantaarns aan in de binnenstad.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;NEIL WALLINGTON. ''Encyclopedie van brandweerwagens en brandbestrijding.'' Veltman, Utrecht, 2005.&lt;/ref&gt;

.

.

;1571

.

* Bij de [[Slag bij Lepanto]] stoppen Genuezen en Venetianen de [[Ottomaanse]] opmars. [[Miguel de Cervantes]] kan na de krijgsverrichtingen zijn linkerarm niet langer gebruiken. Nu de Turkse macht in de Middenlandse zee gebroken kunnen de Turken de geuzen geen hulp bieden in hun strijd tegen de Spanjaarden, waar Willem van Oranje om had gevraagd. De geuzen houden er de slogan 'Liever Turks dan paaps' aan over.

.

.

;1572

.

* Tijdens de [[Bartholomeusnacht]] of de Parijse bloedbruiloft worden de [[hugenoten]] uitgemoord. Filips II is tevreden.

.

* In de eerste oktoberweek trekken de troepen van don Frederik, de zoon van Alva vier dagen moordend en plunderend door Mechelen. Deze Spaanse furie is een straf voor hun zomerse gastvrijheid voor de troepen van Willem van Oranje.

.

* Executie van de laatste Inca-heerser, [[Túpac Amaru]]. Ziektes verwoesten de inheemse bevolking tijdens de ([[Columbiaanse uitwisseling]]).

.

* Op 1 april landen de watergeuzen in [[Brielle|Den Briel]]. Ze zijn uit Engeland verbannen en starten nu de Hollandse en Zeelandse opstand tegen Spanje. In juli executeren ze 19 priesters die de geschiedenis ingaan als de [[martelaren van Gorcum]].

.

.

;1573

.

* [[Beleg van Alkmaar]] 'In Alkmaar begint de zege' is een gezegde dat op dit jaar teruggaat. Dankzij het water was dit de eerste stad die de Spanjaarden sinds het begin van de tachtigjarige oorlog niet in handen krijgen sinds Alva. De herfstregen overwon het leger van [[Frederik van Toledo]], een zoon van [[Fernando Álvarez de Toledo]]. Alkmaar is een waterig gebied, dat valt uit de naam af te leiden: een '[[Alk (soort)|alk]]' is een watervogel verwant aan de [[pinguin]] en 'maar' staat voor moeras. Het centrum van Alkmaar is zeventiende-eeuws.

.

* Alva houdt het voor bekeken en verlaat de Nederlanden.

.

* De oudst bekende Nederlandse [[donderbus]].

.

* ♣ In Istanboel zijn er sinds 1570 meer dan zeshonderd cafés nadat de koffie de stad ergens in de jaren 1550 bereikte. In dit jaar reist de Duitse botanicus Leonhard Rauwolf naar Syrië en Mesopotamië (Irak) en bezoekt de steden Aleppo, Bagdad en Mosul. Zijn verslag vermeldt de koffieplant en het gebruik ervan.

.

;1574

.

* [[Slag bij Reimerswaal]]: Spaanse hoofdvloot verslagen.

.

* [[Middelburg (gemeente)|Middelburg]] in handen van Oranje.

.

* In [[Den Haag]] (een stad zonder vesting) strijden prinsgezinden en Spanjaarden, Hagenaars vluchten.

.

* De Spanjaarden geven het [[Beleg van Leiden (1573–1574)|beleg van Leiden]] op. Het scheelde geen haar: de stad is de hongerdood nabij. De Douzastraat verwijst tegenwoordig naar de bevelhebber [[Jan van der Does]]. Daar zijn - ondanks de explosie van een kruitschip in 1807 - drie hofjes te vinden: dat van Sint Jacob (1672), dat van Samuel de Zee (1724) en dat van Barend van Namen (1728). Velen lopen voorbij deze verborgen plekken. Het hofje van Samuel de Zee is ingeklemd tussen een bakker en een bloemist. Een poortje, nauwelijks zichtbaar en een schemerige, claustrofobische gang voert het drie eeuwen oude bouwblok met een prachtige tuin in.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;WILLEMIJN WILMS FLOET. ''Het hofje als architectonisch idee''. Naio10, Technische Universiteit Delft, 2021, p. 15.&lt;/ref&gt; 

.

;1575

.

* Spanje is bankroet. 

.

* Na [[Nederlandse Opstand|de opstand]] komen alle universiteiten in Spaans/katholiek gebied te liggen. [[Leiden]] richt haar [[Universiteit Leiden|universiteit]] op. 

.

.

;1576

.

* Omdat [[Filips II van Spanje|Filips II]], de koning van Spanje zijn troepen niet betaalt, gaan ze muiten. Op 15 juli breekt op het eiland [[Schouwen (voormalig eiland)|Schouwen]] een oproer los. Ze plunderen en zakken naar Brabant af. Het land raakt in paniek naarmate de bende groeit. Via [[Herentals]], [[Mechelen (stad)|Mechelen]], [[Brussel (stad)|Brussel]], [[Grimbergen]] bereiken ze [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]], dat ze innemen. In [[Vissenaken]], tussen [[Tienen]] en [[Leuven]] vermoorden ze zonder veel moeite een burgerwacht van tweeduizend studenten, boeren, burgers en edellieden zonder militaire ervaring. De rijke havenstad [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] wordt hun ultieme doelwit. Antwerpen geniet op dat ogenblik een Oosterse weelde. De kooplui, makelaars en scheepskapiteinen zijn er schatrijk en hebben koningen onder hun schuldenaars. Nu [[Brugge]] geen economische betekenis meer heeft, is Antwerpen de stapelplaats van Europa. Ter Beurze hoort men Spaans, Portugees, Florentijns, Duits, Engels, Deens, Hollands en Frans en dragen welgestelden de meest vreemde kostuums. Daar vermoorden de Spanjaarden zevenduizend inwoners, het gaat de geschiedenis in als de [[Spaanse Furie (Antwerpen)|Spaanse Furie]].

.

* Met de [[Pacificatie van Gent]] sluiten de 17 provincies aaneen tegen Filips II. Steden roepen zich uit tot republiek: de Brugse (1577-1584), de Gentse republiek (1577-1584), de Kortrijkse republiek (1577-1580), de Antwerpse republiek (1577-1585), de Brusselse (1576-1585). Omstreeks 1584 komt Vlaanderen opnieuw onder Spaanse gezag. De enige uitzondering is Oostende dat standhoudt tot 1604.

.

* De pest velt de kunstschilder van de [[hoogrenaissance]] [[Titiaan]] (°1487) op een indrukwekkend hoge leeftijd.

.

* De Italiaanse arts, hoogleraar en wiskunde- en dobbelfanatieker [[Girolamo Cardano]] (°1501) overlijdt. Naar hem is de [[cardanaandrijving]], de [[Formule van Cardano]] en het cardanrooster genoemd. Het rooster is een vorm van steganografische tekstversleuteling in de [[cryptografie]] en genereert verborgen berichten in normale tekst. In 2003 gebruikte computerwetenschapper [[Gordon Rugg]] dit om een tekst te maken, vergelijkbaar met het laat-middeleeuwse [[Voynichmanuscript]].

.

* [[Roelant Savery]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1639) geboren in Kortrijk.

.

* ♣ [[Christoffel Plantijn|Plantijn]] geeft zijn drukkerij een naam: De Gulden Passer. In dit jaar drukt hij onder meer ''Plantarum seu stirpium historia'' van [[Mathias de Lobel|Mathias de l'Obel]] (1538-1616). Uit angst voor de [[Spaanse Furie (Antwerpen)|Spaanse Furie]] neemt hij de wijk naar de Vrouwensteeg in Leiden waar hij drukt voor de universiteit en de Staten-Generaal.

.

.

;1577

.

* Er breekt een veilige tijd aan voor de protestanten (de zogenoemde [[Pacificatie van Gent]]) na de calvinistische staatsgreep in vele delen in Vlaanderen. Spaansgezinde gezagsdragers worden gevangen gezet. Gent roept zich na de staatsgreep van de radicalen [[Jan van Hembyze]] en [[François van Ryhove]] uit tot Republiek. De stad beheerst Vlaanderen en haar terreur richt zich tegen de oude geestelijkheid en hun heiligdommen. [[Simon Stevin]] keert terug naar Brugge, [[Marnix van Sint Aldegonde]] en [[Willem van Oranje]] keren terug in Brussel waar een oranjegekte ontstaat. Na de inname van de [[Citadel van Antwerpen]] zal Antwerpen het komende decennium de anti-Spaanse opstand leiden. In Brugge houden de calvinisten stand tot [[1584]]. Katholieke plechtigheden zijn er verboden.

.

.

;1578

.

* [[Geuzen]] ontzetten [[Leiden]].

.

* Vanaf 12 februari zetelen [[staatsen]] en [[calvinisten]] in het Kortrijkse stadhuis. Aanhangers van Willem van Oranje bezetten Mechelen en  verwoesten in zijn opdracht enkele kloosters buiten de wallen.

.

* Calvinisten pogen om de [[prostitutie]] in de Amsterdamse [[De Wallen]] - een bruisende zeemansstad sinds de 14de eeuw - te verbieden.

.

* [[Jan Baptist Houwaert]], een revolutionaire rederijker wordt minister van Financiën in Brabant en [[Willem van Oranje]] luitenant-generaal.

.

* Bij de ontdekking van Romeinse catacomben verwerven Beierse plattelandskerken martelaarslichamen die ze aankleden met goud en sieraden. 

.

;1579

.

* De [[Unie van Atrecht]] (Spaanse trouw) en de [[Unie van Utrecht (1579)|Unie van Utrecht]] (Oranje) beëindigen de [[Pacificatie van Gent]]. Waarop volgen: [[Slag bij Borgerhout]], het [[Beleg van Maastricht (1579)|beleg van Maastricht]], de inname van Valkenburg en Dalhem door [[Alexander Farnese]], een [[Schermersoproer]] in 's-Hertogenbosch ten voordele van de katholieken, Gent roept zichzelf uit tot republiek en de [[slag om Baasrode]].

.

* [[Menen]] ingenomen door [[calvinisten]].

.

* [[Olivier van den Tympel]] krijgt de leiding over de [[Brusselse republiek]] en schrijft zijn ''Burgermanifest''.

.

.

;1580

[[Bestand:Kortrijk_ingenomen_door_de_Malcontenten,_1580.JPG|thumb|550px|Bij de listige inname van Kortrijk zijn er aan de [[Rijselpoort |Rijselpoort]] en op de Grote Markt gevechten. Voor de protestanten is het te laat. Kortrijk valt zoals in [[Slag_bij_Westrozebeke|1382]] ten prooi aan gruwel en wreedheid. De protestantse predikant [[Fransciscus Lansbergen]] klimt over de stadsomwal en slaat op de vlucht. [[Simeon van Torre]] wordt zijn baard uitgetrokken en sterft in een kerker. De calvinistische Wouter Wilge verstopt zich maandenlang tot men hem vindt: de pijnbank en de galg wachten hem op nadat hij blijft weigeren het protestantisme af te zweren. Na de inname worden alle volwassen mannen op het stadhuis gevraagd trouw aan de koning te zweren. Wie dit weigert wordt verbannen, waarop duizenden inwoners Kortrijk en hun bezittingen achterlaten om zich te vestigden [[Haarlem]]. Het jonge kind [[Roelant Savery]] is een van hen. Priester [[Jacob Tsantele]] keert terug als deken van de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Kortrijk)|Onze-Lieve Vrouwekerk]].]]

.

* De listige [[Inname van Kortrijk]] in de nacht van 26 februari door de katholieke [[malcontenten]]. De Kortrijkse protestanten verzoeken met een brief om versterking. [[Emanuel Filibert van Lalaing]] krijgt de brief in handen en leidt zijn troepen op het verwachte tijdstip zonder problemen de stad binnen.


.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Roelant_Savery_-_het_gulden_cabinet.png|Roelant Svery, geboren in 1576 in Kortrijk.
Bestand:Simon-stevin.jpeg|[[Simon Stevin]] ontvlucht Brugge. Als calvinist?
File:Battle_of_Lepanto_1571.jpg|Na de Slag bij Lepanto, een van de grootste zeeslagen uit de wereldgeschiedenis tegen het Ottomaanse Rijk kan Filips II zich concentreren op de Nederlandse Opstand.
File:Francois_Dubois_001.jpg|[[Bartholomeusnacht]]
File:Spaanse_Furie,_vluchtende_burgers.jpg|Sommige Spaanse soldaten ontvingen al 2,5 jaar geen soldij. 
File:Spaanse_Furie_Antwerpen.jpg|De muiters roepen [[Sint-Jakob]] aan met de leuze: ''Moord, verkracht, brand, plunder'' en dringen woningen binnen.
File:Incendio_Ayuntamiento_Amberes.jpg|De muiters doden de bewoners, stelen, verkrachten en slaan mannen het hoofd in. Honden drinken uit de bloedplassen.
File:Tizian - Venus von Urbino.jpg|Titiaan overlijdt in 1576; Deze [[Venus van Urbino]] dateert uit 1538.
File:Tachtigjarigeoorlog-1579.png|Utrecht en Atrecht
File:Jan_van_Diepenbeeck_(act._1573-1621)_Schermersoproer_Den_Bosch_1579_Noordbrabants_Museum_'s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|[[Jan van Diepenbeeck]] schildert de schermersoproer.
File:Vaenius_-_Alexander_Farnese.png|Alexander Farnese.
Bestand:Gerolamo Cardano, self-portrait (1501–1576).jpg|[[Rafael Bombelli]] las het werk van [[Girolamo Cardano]] (prent) en legde de grondslag voor de [[complexe getallen]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren tachtig ==
[[Bestand:WilliamOfOrange1580.jpg|thumb|550px|Willem van Oranje als de antithese van Filips II: de prins en de koning, de protestant en de katholiek, de extravert en de introvert.]]

.

;1580

.

* De Spaanse koning [[Filips II van Spanje|Filips II]] is koning van Portugal.

.

* [[Elsevier (uitgeverij)|Elsevier]] in de universiteitsstad [[Leiden]]. Leiden is een magneet voor Calvinisten. Simon Stevin en Plantijn volgen.

.

* In Antwerpen organiseert stadhouder [[Willem van Oranje]] een godsdiensttelling: 33% is Calvinist, 17% Lutheraan en 50% Katholiek.

.

.

;1581

.

* [[Simon Stevin]] trekt naar [[Leiden]] en sticht er een ingenieursschool voor [[vestingbouw]], [[dijken]]bouw en [[civiele bouw|civiele bouwkunde]]. Stevin is overtuigd dat wetenschap ten dienste van de maatschappij staat, vandaar zijn keuze voor de volkstaal.

.

* Rechtsgeleerde [[Joos de Damhouder]] overlijdt. Hij is begraven in de [[Onze-Lieve-Vrouwekerk (Brugge)]].

.

* Brusselse beeldenstorm. 

.

* ♣ [[Mathias de Lobel|Matthias de l'Obel]], gekend als Lobelius publiceert zijn ''Kruydtboeck oft beschrijvinghe van allerleye ghewassen, kruyderen, hesteren ende gheboomten''.  Lobelius verblijft tussen 1571 en 1587 in de Nederlanden als lijfarts van [[Willem van Oranje]]. Hij publiceert bij Plantijn. Beschrijvingen van zijn botanische tuinbezoeken zoals die van [[Karel van Sint-Omaars]] in [[Moerkerke]], een humanist vol botanische belangstelling en een hoog aanschreven tuin zijn erg interessant. In zijn opdracht kregen de ''Libri pictuari'' - een collectie botanische aquarellen - vorm. Ze vermelden de humanist [[Marcus Laurinus]] als tuinliefhebber. Hij woont in het Hof van Watervliet en heeft een zomerverblijf in Sint-Kruis.

.

.

;1582

.

* [[Plantin-Moretus|Plantijn]] vlucht naar Leiden.

.

* De invoering van de de [[gregoriaanse kalender]] door paus [[Paus Gregorius XIII|Gregorius XIII]] schrapt tien dagen uit de kalender en maakt de tijdrekening nauwkeuriger. Op donderdag 4 oktober [[1582]] volgt vrijdag 15 oktober.
 
** Vijf oktober 1582 bestaat niet.
** Zes oktober 1582 bestaat niet.
** Zeven oktober 1582 bestaat niet.
** Acht oktober 1582 bestaat niet.
** Negen oktober 1582 bestaat niet.
** Tien oktober 1582 bestaat niet.
** Elf oktober 1582 bestaat niet.
** Twaalf oktober 1582 bestaat niet.
** Dertien oktober 1582 bestaat niet.
** Veertien oktober 1582 bestaat niet.

Bij de niet katholieken in Europa stuit dit besluit op verzet. Engeland houdt zijn verzet meer dan een eeuw vast en loopt op een gegeven moment meer dan elf dagen achter op het continent. 

.

.

;♣1583

.


* [[Willem van Oranje]] verlaat Antwerpen.

.

* Een kapelaan van Filips II die dicht bij de tuin van het Escorial leeft, een zekere Montanus correspondeert met [[Christoffel Plantijn]] en bestelt eldzame knollen, zaad en bollen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FLORIKE EGMOND &amp; SVEN DUPRE. ''Collecting and Circulating Exotic Naturalia in the Spanish Netherlands.'' In: SVEN DUPRE (Ea.) (Eds.) ''Embattled Territory. The Circulation of Knowledge in the Spanish Netherlands,'' Academia Press, Gent, 2015.&lt;/ref&gt; 

.

.

;1584

.

* De Engelsen laten zich (in tegenstelling tot de Spanjaarden en de Portugezen) in met het Amerikaanse verhaal. Bijna een eeuw geleden, in de jaren negentig van de vijftiende eeuw verdween [[John Cabot]] en zijn kleine vloot spoorloos. Nu vraagt de vurige, eigenzinnige en protestantse koningin van Elisabeth van Engeland (de opvolgster van de diep katholieke Mary, ooit gehuwd met Filips II) of ze er goed aan doet kolonies aldaar te vestigen. Haar Engelse verovering zou een andere strategie volgen dan de Spaanse. Die van [[Iberisch Schiereiland|Iberia]] kwamen als mannelijke militairen, zonder vrouwen en namen de indiaanse vrouwen tot zich en kweekten [[Mesties|Mestiezen]]. Zestig jaar eerder, in 1523 zette [[Hernán Cortés|Cortez]] een zoon op de wereld. Het precedent dat leidde tot een 'kastensysteem' gebaseerd op huidskleur. Bovendien blonken de Spanjaarden uit in martelzucht, wreedheden en repressie. De Engelsen brachten hun vrouw en hun gezin naar Amerika. Zij kenden enkel zwart of blank. Hun imago zouden ze danken aan een propagandastrijd waarbij ze zichzelf in de kijker werkten als hoffelijk en strevend naar vrijheid.

.

* [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|Beleg van Antwerpen]].

.

* De prins van Parma neemt Gent in. Ruim vierduizend calvinisten wijken uit naar de Zeven Verenigde Provinciën.

.

* [[Balthasar Gerards]] vermoordt de prins [[Willem van Oranje]], gekend als Willem de Zwijger. Gerards wordt na een achtervolging veroordeeld tot de zwaarste lijfstraf die er is:

{{Cquote|'''Zijn rechterhand waarmee hij het moorddadige feit gepleegd heeft, zal met een gloeiende tang afgeknepen worden; vervolgens zal men met gloeiende tangen op verscheidene plaatsen op zijn lichaam het vlees afknijpen tot op het bot. Vervolgens vierendele men hem levend waarna het hart uit zijn borstkas gesneden en hem in het gezicht geworpen zal worden. Ten slotte zal men zijn hoofd afhakken waarna zijn vier uiteengetrokken delen op de Haagpoort, Oostpoort, Ketelpoort en de Waterslootsepoort tentoongesteld dienen te worden. Zijn hoofd moet op een staak gespietst en vervolgens bij het voormalige huis van de prins geplaatst worden.'''}}

.

;1585

[[Bestand:Rembert_Dodoens_(1517-1585)_-_Cruydeboeck_(1554)_Museum_Hof_van_Busleyden_Mechelen_6-07-2018.jpg|thumb|550px|♣ In 1585 overlijdt de plantkundige [[Rembert Dodoens]]. Het gemeentelijk domein van [[Schilde]] nabij Antwerpen is een historische kasteeltuin met een vijver, oranjerie, bossen, een bloemen- en insectentuin en de Dodoenstuin als blikvanger. Het gaat om een reconstructie van een 16e-eeuwse renaissancetuin zoals [[Rembert Dodoens]] die beschrijft in zijn [[Cruydeboeck]] 1554. Vanaf 1541 is Dodoens stadsgeneesheer in Mechelen en geïnteresseerd in plantkunde ter ondersteuning van zijn praktijk. Tussen 1575 tot 1578 is hij hofarts van keizer Maximiliaan II in Wenen. In deze jaren reist hij in het gevolg van de keizer en ontdekt nieuwe planten in [[Oostenrijk]], [[Hongarije]] en [[Duitsland]]. In 1583 laat hij zijn verzamelde ideeën drukken bij Christoffel Plantijn onder de titel ''Stirpium historia pemptades sex''. Een jaar eerder, in 1582 krijgt hij een leerstoel in Leiden als hoogleraar geneeskunde. Na drie jaar docentschap overlijdt hij. Hij is in de Pieterskerk aldaar begraven.]]

.

* Einde van de Brusselse republiek op 10 maart.

.

* [[Alexander Farnese|Farnese]] verovert na een beleg dat meer dan een jaar duurt, Antwerpen. Na de [[Val van Antwerpen (1585)|Val van Antwerpen]] wordt Amsterdam - een koningsgezinde stad - wereldhaven dankzij de braindrain en het kapitaal van de migranten uit het Zuiden. Die vormden er handelsnetwerken en introduceren er het kapitalistische principes zoals de scheepsverzekering en de dubbele boekhouding. Zonder de bijdrage van de Antwerpse migranten had de Hollandse Gouden Eeuw nooit bestaan.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;JONAS ROELENS. ''Antwerepse risico-investeerders maakten Amsterdam mee groot.'' In: ''De Standaard der Letteren'', 16.12.2023, p. 14.&lt;/ref&gt;

.

* [[Plantijn]] keert terug naar Antwerpen. 

.

* De helft van de Antwerpenaren vlucht naar Duitsland, Frankrijk en Engeland en Holland. Onder hen belangrijke Vlamingen: [[Willem Usselincx]], de latere stichter van de [[West-Indische Compagnie]], [[Simon Stevin]], [[Joost van den Vondel]], de geleerde en bibliothecaris [[Daniël Heinsius]] van de [[universiteitsbibliotheek Leiden]], [[Marnix van Sint-Aldegonde]], een schrijver, diplomaat en raadgever van Willem van Oranje. Het bevolkingscijfer daalt tot 45.000.

.

.

;1586

.

* [[Prins Maurits van Oranje-Nassau|Prins Maurits]] verovert de stad [[Axel (plaats)|Axel]] op de Spaansen. 

.

* De katholieke bevolking vlucht naar [[Gent]].

.

.

;[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Botanical_garden,_Leiden 1587]

.

* [[Dirck Volkertsz. Coornhert]] publiceert zijn twintig jaar oude boek dat hij in de gevangenis in [[Den Haag]] schreef: ''Boeventucht ofte middelen tot mindering der schadelijke ledighgangers.''

.

* De katholieke [[Maria Stuart i Skottland|Maria Stuart]] onthoofd na een poging tot staatsgreep.

.

* Aanleg [[Hortus botanicus Leiden|Botanische tuin]] in de universiteitsstad [[Leiden]].

.

* De Republiek '[[Sluiting van de Schelde|sluit]]' de Schelde en vernedert militair en economisch de Spaanse koning en de Zuidelijke Nederlanden. Antwerpen compenseert zich cultureel als rooms-katholiek bolwerk van de contrareformatie en de barok met de 'grote drie': [[Peter Paul Rubens|Rubens]], [[Jacob Jordaens|Jordaens]] en [[David Teniers I|Teniers]].

.

.

;1588

.

* De Spaanse vorst, Filips II wil Engeland opnieuw katholiek maken en onderneemt actie.

.

* De latere Engelse filosoof [[Thomas Hobbes]] (&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;1679) wordt op 5 april in Westport (Wiltshire) geboren als de [[Spaanse Armada]] van de Spaanse koning op Engeland afstevent. De gebeurtenis zal Hobbes later doen zeggen: 'Fear and I were Twins.' De barensweeën van zijn moeder moeten op hem als ongeboren kind indruk hebben gemaakt. De 'gewapende vloot' (= Spaans voor Armada) van honderdvijftig Spaanse oorlogsbodems wil Engeland binnenvallen door een invasieleger te begeleiden dat op schuiten van Vlaanderen het Kanaal oversteekt. Het plan mislukt omwille van een Nederlandse havenblokkade waarop Engelse vloot de wachtende Armada uiteen slaat. De Armada raakt zo beschadigd ze via een omweg rond Schotland naar Spanje terugvaart.

.

* ♣ De oudst bekende afbeelding van de [[aardappel]] wordt bewaard in het [[prentenkabinet]] van het [[Plantin-Moretus|museum Plantin Moretus]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] en in de Mechelse [[commanderij van Pitzemburg]] / de [[Kruidtuin (Mechelen)|Hortus Botanicus van Mechelen]] plant [[Carolus Clusius]] (Atrecht, 1526-Leiden 1609), een Franstalige arts en botanist aardappelen. Ook de tulp begeestert hem. In de negentiende eeuw maakt de Société Royale d'Horticulture van deze botanische tuin een landschapstuin. Het prieel en de [[oranjerie]] verdwenen na WOII, het in 1862 onthulde standbeeld van de plantkundige [[Rembert Dodoens]] (1517-1585) staat er nog. Wie het standbeeld maakte is mij nog onduidelijk: ik vond de onbekende [[Joseph Tuerlinckx]] (1809-1873), een man uit Mechelen en de Duitse landschapsarchitect en in Brussel overleden [[Louis Fuchs]] (1818-1904).

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=4kID4EZp_qA '''BEELDFRAGMENT TACHTIG JARIGE OORLOG 3''' (9.31)]

.

;1589

.

* [[Christoffel Plantijn]] overlijdt. Hij is 69.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Rembert_Dodoens_-_Archive-ugent-be-3760E4A8-D028-11E5-ACAE-1346D43445F2_DS-3.jpg|Dodoens
Bestand:PMa_B_501_Antwerpen.jpg|Dodoens
Bestand:Rembertdodoens.jpg|Dodoens standbeeld in Mechelen.
Bestand:Dodoens02.jpg|
Bestand:Rembert_Dodoens_29-6-1517,_Leiden_-_Gedenksteen_te_Schilde,_waar_hij_zijn_Cruydeboeck_in_1554_schonk.jpg|Dodoens in Schilde, waar hij zijn Cruydenboeck schonk aan...
File:Joos_de_Damhouder.jpg|&quot;Opera omnia&quot; - heruitgave van Joos de Damhouder in 1646.
File:Pieter_Pourbus.Aanbidding_van_de_herders.jpg|&quot;De aanbidding der herders&quot; uit 1574 door [[Pieter Pourbus]]; links: Joos de Damhouder en zijn zonen; rechts: [[Louise de Chantraines]] met haar dochters.
Tachtigjarigeoorlog-1583.png|Tachtigjarige oorlog, situatie in 1583.
File:Marnix_van_st._aldegonde.gif|[[Filips van Marnix van Sint-Aldegonde|Marnix van Sint-Aldegonde]].
File:Execution-of-Mary-Queen-of-Scots.jpg|Maria Stuart onthoofd in 1586.
File:Leiden_1610.jpg|Universiteitsbibliotheek Leiden, 1610.
File:Atlas de Wit 1698-pl017b-Leiden - Kruythoff (hortus).jpg|Atlas de Wit 1698, Leiden Kruythoff.
File:Palais_Farnese.jpg|[[Palazzo Farnese]], Rome (1589).
File:2007-05 PMM 10.jpg|[[Christoffel Plantijn]].
Bestand:Thomas_Hobbes_(portrait).jpg|[[Thomas Hobbes]].
Bestand:Leviathan frontispiece cropped British Library.jpg|Leviathan door Hobbes.
Bestand:De_Spaanse_Armada_voor_de_Engelse_kust.JPG|De Spaanse Armada voor Engeland.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren negentig ==
.

{{Cquote|'''Zonder slaven geen plantages, zonder plantages geen kolonie, zonder kolonie geen industriële revolutie en zonder industriële revolutie geen imperium.'''|Césaire &amp; Datta, geciteerd door Hans Achterhuis in ''Het rijk van de schaarste''.}}

.

[[Bestand:Woudanus2.jpg|thumb|550px|Leidse Hortus 1610.]]

[[Bestand:Sprenger_-_Malleus_maleficarum,_1669_-_BEIC_9477645.tiff|thumb|550px|♣ Malleus Maleficarum, Lyon, een uitgave uit 1669. De oorspronkelijke Malleus is geschreven kort na het ontstaan van de boekdrukkunst. Deze uitvinding zorgde mee voor de popularisering van het boek. Dit decennium kenmerkt zich door de heksenverbrandingen die in Vlaanderen hun hoogtepunt bereiken en dat tot 1610. Tussen 1590 en 1610 zijn er 250 verbrandingen in twintig jaar tijd. Wat heksen met tuinieren te maken hebben? Hun medicinale kruiden halen ze toch van ergens?]]

[[Bestand:Rasphuis_Heiligeweg_Amsterdam_001.jpg|thumb|550px|1590 Het Amsterdamse rasphuis is een tuchthuis waar gestrafte misdadigers hout raspen om tot inkeer te komen. In plaats van te straffen, ligt de klemtoon op orde en regelmaat. Op de ingangspoort staat: 'Wilde beesten moet men temmen.' Gestrafte vrouwen werken in het Spinhuis. Het rasphuis vindt onderdak in een voormalig Clarissenklooster aan de Heiligeweg (nu is het een winkelcentrum, de [[Kalverpassage]]). Hout van de [[brazielboom]] uit [[Brazilië]] raspen ze tot een textielverfpoeder.
De heropvoedingsidee van de dwangarbeid komt tot stand door de ideeën van [[C.P. Hooft]] (de vader van [[P.C. Hooft]]) en [[Dirck Volkertsz. Coornhert]]. Al snel krijgt het Rasphuis een economische functie. De goedkope arbeid staat er centraal en het het agogische effect gaat verloren. Een geheime afdeling geeft onderdak aan losbandigen of krankzinnigen, opgesloten door hun familie. Een bekende gevangene is de in 1668 opgesloten Verlichtingsdenker [[Adriaen Koerbagh]]. Niet gewoon aan dit soort regime sterft hij in 1669. Leiden neemt de formule in 1598 over met het Pestdolhuis. Dollen sluiten ze op, op het gelijkvloers in donkere cellen. De pestlijders bevolken de hoge en luchtige verdieping. Het voormalige Cecilienklooster, de binnenplaats en de ommuurde tuin zijn nu het [[Rijksmuseum Boerhaave|Boerhaavemuseum]]. In Gent herinnert de rasphuisstraat aan een soortgelijke instelling.]]

.

;1590
* [[Leiden]], waar veel Vlaamse protestanten en intellectuelen hun toevlucht zoeken, richt zijn eerste [[Anatomisch theater]] in. Deze interesse voor het menselijk lichaam valt samen met de start van de [[Hortus botanicus Leiden|Hortus botanicus]] in de stad. Na de oprichting van de rijksuniversiteit in 1575 ontstaat de behoefte om planten te verzamelen, te bestuderen en hen te klasseren. Het collectiebeheer laat de universiteit over aan de beroemde botanicus, de 67 jarige [[Carolus Clusius]] (1520-1600). Op 19 oktober is hij in Leiden. Het tuinonderhoud geeft hij in handen van een apotheker uit Delft, [[Dirck Outgaertsz. Cluyt|Dirck Outgaertszoon Cluyt]] die er zijn privé collectie onderbrengt. In september 1594 maken ze een inventaris met een plattegrond. De tuin is bescheiden van oppervlakte en groots van ambitie. Ondanks de beperkte oppervlakte en de gebrekkige classificatie willen ze de studenten een zo volledig mogelijk plantenoverzicht geven. Op minder dan 1.400 vierkante meter groeien meer dan duizend planten. Na de dood van Clusius neemt de tropenbotanicus Paul Hermann het beleid in handen. Er komen permanent verwarmde kassen die het klimaat in de tropen nabootsen. De directeurs na Hermann zijn onder meer Paulus Hotton (van 1695 tot 1709), [[Herman Boerhaave]] (1709-1730) en [[Adriaan van Royen]] (1732-1754).

.

;1591
* Voltooiing van de [[Rialtobrug]] in [[Venetië (stad)|Venetië]].

.

;1592
* [[Jan Huygen van Linschoten]] is terug in Nederland en publiceert de &quot;geheime&quot; Portugese zeeroutes naar [[Oost-Indië]]. De [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]] is niet veraf.
* ♣ Even voor zijn overlijden stuurt de [[botanist]] [[Ogier Gisleen van Busbeke]] (1521/22-1592) uit Zuid-West-Vlaanderen, tulpenzaden aan [[Carolus Clusius]], hoogleraar in Leiden en directeur van de pas aangelegde [[Hortus botanicus Leiden|Hortus Botanicus]]. Busbeke reist in de jaren vijftig en zestig als gezant van de Oostenrijkse koning naar het door de Turken bezette West-Hongarije, hij logeert in Turkse hotels, komt in [[Edirne (stad)|Adrianopel]] en [[Constantinopel]]. Daar verscheept hij antieke teksten naar Europa. Zijn reis beschrijft hij in ''Vier brieven over mijn gezantschap in Turkije'' dat postuum verschijnt. Daarin meldt hij (als eerste?) de tulp. 'Op onze tocht door deze streken werd ons overal een geweldige hoeveelheid bloemen aangeboden: narcissen, hyacinten en bloemen die de Turken 'tulipan' noemen. De tulp heeft nagenoeg geen geur, zij is geliefd om haar kleurschakeringen en haar schoonheid.'

.

;1593
* ♣ [[Carolus Clusius]] plant in de [[Hortus botanicus Leiden]] de eerste [[tulp]]. De [[botanische tuin]] verhoudt zich tot de plantage zoals de Engelse tuin zich verhoudt tot de Franse. Het is these en anti-these uit de 16de en de 17de eeuw. De [[plantage]] kenmerkt zich door slavernij en gewelddadige onderdrukking, afzondering, uit het licht van de massa, opbrengst, monocultuur en macht terwijl de Botanische tuin voor vrijheid, openheid, multicultuur, experiment en wetenschap staat. Niettemin zijn het twee kanten van eenzelfde medaille: die van het opkomende kapitalisme, met winstmaximalisatie enerzijds en uitbuiting anderzijds.Sommige Nederlandse steden kennen een buurt met de naam 'Plantage'. In [[Leiden]] en [[Amsterdam]] gaat het om een groene bourgeoisiebuurt. In de Amsterdamse [[Plantage (Amsterdam)|Plantage]] liggen de [[Hortus Botanicus Amsterdam|Hortus Botanicus]] en dierentuin [[Artis]]. 
* [[Giuseppe Arcimboldo]] overlijdt. Hij laat een ongezien oeuvre na.
* In Londen breekt de pest uit. Een telling registreert 11.503 slachtoffers, het is een onderschatting. Veel gezinnen geven de sterfgevallen niet aan uit de angst opgesloten te worden door de overheid. Londenaren die naar het platteland vluchten, worden door boeren met hooivorken terug gestuurd.

.

;1594
* [[Tintoretto]], de Italiaanse schilder overlijdt.
* [[Orlando di Lasso]], de componist overlijdt.
* [[Gerard Mercator]], de cartograaf overlijdt.
* ♣ Ca. [[William Shakespeare]] schrijft [[Romeo en Julia]]. Romeo dringt de gesloten tuin van Julia in het geheim binnen om haar zijn liefde te verklaren.

.

;1595
* [[Gerard Mercator|Mercators]] Noordpoolkaart toont een noordelijke doorgang naar andere continenten. [[Henry Hudson|Hudson]] slaagt niet in die ambitie. Hij ontdekt [[Geschiedenis van New York (stad)|New York]] in september [[1609]] en vaart de stroom op die nu zijn naam draagt, de [[Hudson (rivier)|Hudson]].

.

;1596
* [[Albrecht van Oostenrijk]] arriveert als landvoogd in Brussel en op 7 mei staat hij drie hoeren toe per compagnie van tweehonderd man in de garnizoenstad Brussel. De vrouwen zijn ingeschreven als wasvrouw en mogen niet minderjarig zijn.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;LUC SURDIACOURT. ''De [[Marollen]]. Een eeuwenoud misverstand'', Davidsfonds, Leuven, 2018, p. 61.&lt;/ref&gt;
* In [[Touraine]] wordt [[Rene Descartes]] in een welstellend milieu geboren. Hij zal een opleiding genieten in het Jezuïetencollege van [[La Flèche (Frankrijk)|La Flèche]]. Hij verlaat het college in 1614.
* [[Shakespeare]] schrijft zijn '[[Romeo en Julia]]', een geschiedenis van twee steenrijke rivaliserende families in [[Verona (stad)|Verona]]. [[Baz Luhrmann]] regiseerde in 1996 de relatief onbekende [[Leonardo DiCaprio]] en [[Claire Danes]].
* In Amsterdam start het [[Rasphuis (Amsterdam)|Rasphuis]] en toont een juridische omslag. 

.

;1597
* [[Slag bij Turnhout (1597)|Slag bij Turnhout]], [[Maurits van Nassau]] verslaat de Spaanse ruiterij.

.

;1598
* Het [[Edict van Nantes|Het Edict van Nantes]] geeft de [[Hugenoten]] burgerrechten. Het zal geen eeuw stand houden. In 1685 beëindigt het [[Edict van Fontainebleau (1685)]] onder de regering van Lodewijk XIV dit edict.
* De oudste zoon van [[Willem van Oranje]] komt vrij. [[Hertog van Alva|Alva]] nam hem als gijzelaar mee naar Spanje na de [[beeldenstorm]] in 1566. Zijn halve leven bracht hij door in gevangenschap. Zijn jongere halfbroer, Mauritis nam intussen de rebellenrol van hun vader over.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Oghier_Busbeck_SIL14-B9-13a.jpg|Ogier Gisleen van Busbeke
Bestand:Henry_Hudsons_Halve_Maen.jpg|De Halve Maan van Hudson.
File:JanHuygenVanLinschoten.png|Spionage: [[Jan Huygen van Linschoten]].
File:Mercator_north_pole_1595.jpg|Mercators Noordpoolkaart uit 1595 toont een noordelijke doorgang naar andere continenten.
File:Baco,_por_Caravaggio.jpg|De Italiaanse barokmeester [[Caravaggio (schilder)|Caravaggio]] schildert [[Bacchus (Caravaggio)|Bacchus]].
Image:Giuseppe Arcimboldo.jpg|Zelfportret
Image:Vertumnus årstidernas gud målad av Guiseppe Arcimboldo 1591 - Skoklosters slott - 91503.tif|Rudolf II
Image:Arcimboldo Vegetables.jpg|The Greengrocer
Image:Arcimboldo Vegetables upsidedown.jpg|Greengrocer
Giuseppe Arcimboldo - Fruit Basket.jpg|Fruitmand
File:Giuseppe Arcimboldo - The Cook - WGA00840.jpg|De kok
File:Giuseppe Arcimboldo - The Waiter - WGA0835.jpg|The Waiter
Image:Arcimboldo Librarian Stokholm.jpg|The Librarian
Image:Giuseppe Arcimboldo - The Jurist - WGA00837.jpg|The Jurist
Image:Arcimboldo Air (copy).jpg|Powietrze
Image:Arcimboldo Fire.jpg|Fire
Image:Arcimboldo Tierra.jpg|Earth
Image:Arcimboldowater.jpg|Water
Image:Arcimboldo Spring 1563.jpg|Lente
Image:Arcimboldo Summer 1563.jpg|Zomer
Another organic man (8423469393).jpg|Herfst
Image:Arcimboldo Winter 1563.jpg|Winter
File:Giuseppe Arcimboldo, Italian; Summer; 1572.jpg|Zomer
Image:Arcimboldo Autumn 1572 (private).jpg|Lente
File:Giuseppe Arcimboldo - Winter - WGA00816.jpg|Winter
Image:Arcimboldo - Les saisons - Le printemps - Sans cadre.jpg|Lente
Image:Arcimboldo Verano.jpg|Zomer
Image:Giuseppe Arcimboldo - Autumn, 1573.jpg|Lente
Image:Giuseppe Arcimboldo - Winter, 1573.jpg|Winter
File:Giuseppe Arcimboldo - Spring - WGA00817.jpg|Lente
File:Giuseppe Arcimboldo - Summer - WGA00818.jpg|Zomer
File:Giuseppe Arcimboldo - Winter - WGA00819.jpg|Winter
File:Giuseppe Arcimboldo - Four Seasons in One Head - Google Art Project.jpg|De vier seizoenen in één hoofd
File:Arcimboldo, Giuseppe (attr.) - Flora - c. 1591.jpg
&lt;/gallery&gt;

.

.

= De zeventiende eeuw onder Albrecht en Isabella =

[[Bestand:De Lente Lente Ver (titel op object) Vier jaargetijden (serietitel), RP-P-1902-A-22368.jpg|thumb|right|550px|De Vlaamse graveur Nicolaes de Bruyn (Antwerpen, 1571 - Rotterdam, 1656) is een zoon van een suikerfabrikant, een beroep dat tot voor kort niet bestond. Hij vertrekt na zijn opleiding in Antwerpen naar de Republiek. Vormde hij zijn stijl naar die van [[Lucas van Leyden]]? Deze lentetuin past in een reeks van de vier seizoenen.]]


{{Cquote|'''Toen de Spanjaarden en Portugezen samen de Nederlandse handelaren de toegang ontzegden tot de haven van [[Lissabon]] (via welke zij lange tijd aan Aziatische goederen waren gekomen, die ze vervolgens in Europa verhandelden) namen de handelaren drastische maatregelen, ze laadden hun vaartuigen vol kruid en kanonskogels en trokken rechtstreeks naar de oorden waar de [[Iberiërs]] hun handel haalden, de [[Oost-Indonesië|Oost-Indische archipel]], via de zuidelijke route meer dan een jaar varen. Daar schoten ze hun kanonnen leeg op de militaire handelsposten van de Portugezen en ze namen deze in, en maakten ze aldus [[Java (eiland)|Java]], [[Sumatra]] en het [[Maleisië|Maleisische schiereiland]] tot de buitenposten van hun rijk. Toen de succesvolle vloot in 1599 terugkeerde, met laadruimen vol gepakt met 600.000 pond peper en evenveel [[nootmuskaat]], [[kruidnagel]] en andere [[specerijen]] waren de Amsterdammers verbijsterd over zoveel rijkdom, in de hele stad luidden de kerkklokken en de opkomst van een wereldmacht kon beginnen.'''|RUSSEL SHORTO. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015, p. 41-42.}}


[[Bestand:Atelier_van_Frans_Pourbus_II_(1569-1622)_-_Portret_van_aartshertog_Albrecht_-_Noordbrabants_Museum_%27s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|thumb|550px|Albrecht VII van Oostenrijk (1559—1621) was landvoogd van de Zuidelijke Nederlanden.]]

[[Bestand:Citadel_Kortrijk.jpg|thumb|550px|Citadel van Kortrijk, nu: Het Plein]]

[[Bestand:Palmanova1600.jpg|thumb|550px|De 17e-eeuwse Italiaanse stad [[Palmanova]] ligt 27 meter boven zeeniveau en ontstond op de voor Venetië symbolische datum 7 oktober 1593 (de verjaardag van de [[Slag bij Lepanto]] en herdenking patroonheilige Sint Justine. De vesting begrensde het Turkse rijk. De Italianen waren meesters in de vestingsbouw. In het midden ligt een plein met witte beelden op de straathoeken.]]

.

== Laatste jaren van de eeuw ==
.

;1598

.

* De Franse koning [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]] ondertekent het [[Edict van Nantes]] en garandeert de protestantse [[hugenoten]] godsdienstvrijheid.

.

* Filips II bepaalt in de Akte van Afstand in de hoop de opstand te eindigen, dat de Nederlanden bij zijn dood niet overgaan op zijn zoon, maar op zijn [[Isabella_van_Spanje|dochter]].

.

;1599

[[Bestand:HenriIV.jpg|thumb|550px|Hendrik IV (1553–1610) was koning van Frankrijk van 1589 tot 1610 en bekeerde zich tot het protestantisme. Als hugenoot was hij betrokken bij de Hugenotenoorlogen; hij ontsnapte aan een moordaanslag van de [[Bartholomeusnacht]].]]

.

* Geboorte van [[Antoon van Dyck]], Rubens' leerling.

.

* [[Shakespeare]] schrijft [[Julius Caesar (toneelstuk)|The Tragedy of Julius Caesar]].

.

* Caravaggio schildert [[Judith onthoofdt Holofernes (Caravaggio)|Judith onthoofdt Holofernes]].

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Paus_Nicolaas_V_door_Peter_Paul_Rubens.jpg|[[Paus Nicolaas V]] door Rubens.
Bestand:Judith_Beheading_Holofernes_-_Caravaggio.jpg|Judith onthoofd Holofernes (Caravaggio)
&lt;/gallery&gt;

.

.

== Een nieuwe eeuw ==
[[Bestand:Mauritius_-_Detail_uit_Het_uitzeilen_van_een_aantal_Oost-Indiëvaarders_van_Hendrick_Cornelisz_Vroom_(1600).jpg|thumb|550px|Het uitzeilen van de Oost-Indiëvaarders, geschilderd door [[Hendrick Cornelisz Vroom]] in 1600.jpg]]

[[Bestand:Slag_bij_Nieuwpoort_-_Nicaise_De_Keyser.jpg|thumb|550px|Slag bij Nieuwpoort door [[Nicaise De Keyser]].]]

[[Bestand:BourtangeExerzieren2010.ogg|thumb|550px|Musketiers en piekeniers, vesting [[Bourtange]]. De [[piekenier]] vecht in een dichte formatie en vormt een woud van pieken tegen de ruiters. [[Piekenier|Piekeniers]] worden in de 17e en begin 18e eeuw ondersteund met [[musketier]]s met [[Voorlader (wapen)|voorladers]]. Die dragen een helm en een half [[harnas]] in de eerste rijen en zijn bewapend met een degen omdat het laden van het musket te lang duurt. Eind 17e eeuw komt de [[bajonet]] waardoor de musketier piekenier wordt. In West-Europa verdwijnt de piek na 1715. De training en de uitrusting van een [[Ridder (ruiter)|ridder]] (of de [[Samoerai]] in Japan) en de boogschutters waren kostelijk en duurden jaren. Een [[Musketier|musketiersopleiding]] verloopt snel, enkele weken volstaan dankzij de exercitie. [[Maurits van Oranje-Nassau]] laat eind 16e eeuw zijn soldaten gecoördineerd marcheren, laden, aanlegden en vuren. Vooral het salvo blijkt effectief tegen de  infanterie. Tegen de ruiterij is de tactiek minder effectief vanwege de lage vuursnelheid. Hierdoor blijven musketiers in de buurt van piekeniers. Musketierbrigades tellen drieduizend eenheden die elkaar in drie ploegen afwisselen met een beurtelings salvo. Het opleiden van een musketier is niet alleen kort en goedkoop. Waar de ridder zich het hakken en het autonoom functioneren eigen maakt, is de musketier onderworpen aan de overgave aan de discipline en het bevel. Enkel zo zijn musketten effectief. De eerste musketiers gaan 'eerloos' door het leven. In Europa functioneert het musket als oorlogswapen van 1530 tot eind zeventiende eeuw. De [[Snaphaan (wapen)|snaphaan]], een vergelijkbaar wapen met een [[vuursteenslot]], vervangt het.]]

.

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=NlGjwfKWwTQ '''BEELDFRAGMENT VERENIGDE OOST INDISCHE COMPAGNIE''' (40.36 Min.)]

.

;1600

.
* [[Slag bij Nieuwpoort]].

.

* (Ca.) [[Johann Schult]] is de uitvinder van de tandspiegel.

.

;1601

.

* [[Beleg van Oostende]]

.

* Engeland neemt de Armenwet aan en maakt [[armenzorg]] tot staatszaak.

.

;1602

.

* Nederlandse kooplui verenigen zich in de [[Vereenigde_Oostindische_Compagnie|VOC]]. Dit zien historici vaak als startpunt van de Hollandse [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden eeuw]] (een begrip dat sinds september 2019 ter discussie staat), die Gouden eeuw duurt tot het [[Rampjaar 1672|rampjaar]] of tot de afloop van de [[Hollandse Oorlog]]. Gedetailleerde logboeken van de VOC leren dat de gemiddelde duur van een reis van Amsterdam naar Batavia (Jakarta) acht maanden duurt en een extra maand vroeg om van Batavia naar Deshima te varen, een gemiddelde snelheid van vijf kilometer per uur. In de komende tweehonderd jaar bouwen de Hollanders jaarlijks gemiddeld zeven nieuwe met een capaciteit van 700 tot 1.000 ton en gaan er één miljoen mannen aan boord: dat zijn er 5.000 per jaar waarvan 15 procent nooit de eindbestemming haalt.

.

;1603

.

* In Tielt bezwijkt [[Tanneke Sconyncx]], een boerin na een half jaar gevangenschap met scherp verhoor.


.

* In [[La Flèche (Frankrijk)|La Flèche]] stichten [[Jezuïeten]] met goedkeuring van de Franse koning [[Hendrik IV van Frankrijk|Henrik IV]] een veelzijdige school. René Descartes is er waarschijnlijk de beroemdste leerling.

.

;1604

.

* Oostende capituleert voor [[Ambrogio Spinola]], een kwart miljoen protestanten ontvluchten Zuidelijke Nederlanden.

.

* [[Karel van Mander]] publiceert zijn [[Schilder-boeck]] waarin hij de biografie van schilders uit het verleden als uit zijn tijd beschrijft. Het boek is geïnspireerd op [[Giorgio Vasari]]'s kunstenaarslevens uit 1568.

.

;1605

.

* [[Miguel de Cervantes]] publiceert [[Don Quijote]]: de [[Middeleeuwen|riddertijd]] is voorbij. Het verhaal gaat over de edelman Alonso Quijano die door een overdaad aan ridderromans te lezen, zijn gezond verstand kwijt raat. Hij trekt door het Spaanse platteland op zijn paard Rosinante en met zijn hulpje Sancho Panza om onrecht te verslaan. Zijn waanideeën doen herbergen transformeren in kastelen, windmolens in reuzen, een hoertje in een prinses en een schapenkudde in een vijandelijk leger.

.

;1606

.

* [[Oost-Huis (Amsterdam)]] in gebruik.

.

;1607
♣ [[Jamestown (Virginia)|Jamestown]] is de eerste permanente basis van de Britten in de [[Nieuwe Wereld]]. Ze dopen het tot [[New England (Verenigde Staten)|New England]]. De Engelse kolonisten hebben zaden mee uit Engeland en verbouwen Indiaanse gewassen zoals tabak, maïs, bonen en pompoen.

.

;1608

.

* [[Verrekijker (doorverwijspagina)|Verrekijkerdemonstratie]]. [[Maurits van Oranje]] ziet tot zijn verbazing de kerkklok van [[Delft]].

.

;1609

.

* In [[Parijs]] zijn pas uitgevonden optische instrumenten te koop.

.

* [[Johannes Kepler]] publiceert [[Wet van Kepler|zijn eerste wet]] over de beweging van de planeten.

.

* [[Galilei]] toont zijn eerste [[Telescoop (optica)|telescoop]] aan een publiek.

.

* [[Henry Hudson]] brengt voor de Nederlandse [[Vereenigde Oostindische Compagnie|VOC]] [[Manhattan (New York)|Manhattan]] in kaart en ontdekt dat de pelzenhandel lucratief is. Hudson leidt Nederlandse handelsschepen naar het gebied, voorlopig zonder permanente nederzettingen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;RUSSELL SHORTO, vertaald door Edzard Krol. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015.&lt;/ref&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
File:Cinta_muraria_di_Palmanova.jpg|[[Citadel (bouwwerk)|Citadel]] [[Palmanova]].
File:Isabella_Spaanse_Mode.jpg|Landvoogdes Isabella
File:Atelier_van_Frans_Pourbus_II_(1569-1622)_-_Portret_van_aartshertogin_Isabella_-Noordbrabants_Museum_%27s-Hertogenbosch_26-8-2016.JPG|Isabella van Spanje - atelier van [[Frans Pourbus (II)]] 
File:Monumento_a_Miguel_de_Cervantes.jpg|Buskruit maakt een einde aan de riddertijd.
File:Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|De Emmaüsgangers van [[Caravaggio (schilder)|Caravaggio]] uit 1601.
File:Retrato_ecuestre_del_duque_de_Lerma_(Rubens).jpg|Hertog van Lerma van [[Peter Paul Rubens]] uit 1603.
File:Jan_Brueghel_the_Elder_-_Bouquet_of_Flowers_in_an_Earthenware_Vase.jpg|Bloemenbouket van [[Jan Brueghel de Oude]] uit 1603.
File:Tanneke_Sconyncx_statue,_Tielt,_Belgium_-_20110108.jpg|Werk van [[Jef Claerhout]] in Tielt: Tanneken stijgt ten hemel. Het kneveltouw slingert rond de paal waarlangs ratten lopen.
File:Conquests_of_Ambrosio_Spinola_(Crispijn_van_der_Passe_I).jpg|Spinola (links) boven de door hem veroverde steden.
File:Michiel_Jansz_van_Mierevelt_-_Ambrogio_Spinola.jpg|[[Michiel Jansz van Mierevelt]] schildert [[Ambrosio Spinola]].
File:VOC-huis.jpg|[[Oost-Indisch Huis]] Oude Hoogstraat, Amsterdam door [[Hendrick de Keyser]].
File:Abel_Grimmer_001.jpg|Der Herbst van [[Abel Grimmer]] uit 1607.
File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|De onthoofding van Johannes de Doper (Caravaggio).
File:Scaldis_and_Antwerpia_by_Abraham_Janssens.jpg|Scaldis et Antverpia van [[Abraham Janssens]] uit 1609.
File:Peter_Paul_Rubens_106.jpg|Rubens en zijn vrouw omstreeks 1609.
Bestand:Aanwijzing_12_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Schiet_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|Een musketier, begin 17e eeuw. Het opleiden van een musketier is anders dan die van de ridder.
Bestand:Aanwijzing_1_voor_het_hanteren_van_het_musket_-_Marcheert_met_de_furquet_inde_hant_(Jacob_de_Gheyn,_1607).jpg|Eerste aanwijzing voor het hanteren van het musket.
Bestand:Quad_Flandria.jpg|Kaart van Vlaanderen uit 1609.
&lt;/gallery&gt;

.

.

== ♣Tienerjaren ==
[[Bestand:Algemene_kaart_van_Suriname,_Alexander_de_Lavaux,_Hendrik_de_Leth,_Directeurs_van_de_soci%C3%ABteit_van_Suriname,_1737_-_1757_-_Rijksmuseum.jpg|thumb|550px|Kaart van De Lavaux uit de 18e eeuw toont de plantages in [[Suriname]]. Ook in Cariben en op het Amerikaanse vasteland kwamen gewassen in monocultuur: suikerriet, koffie, thee, bananen, soja, ananas, aloë vera, teakhout, cacao, coca, hennep, opium en tabak zijn op grote schaal gekweekt in de 16de en de 17de, de 18de en tot diep in de 19de eeuw door Portugezen, Spanjaarden, Engelsen, Fransen, de Nederlanders en de Belgen. Reacties bleven lang uit, tot [[John Henry Newton]] in [[1772]] [[Amazing Grace (hymne)|Amazing Grace]], de bekende christelijke [[hymne]] schreef of tot [[Harriet Beecher Stowe]] in 1852 ''De hut van Oom Tom'' schreef of [[Eduard Douwes Dekker]] in 1859, berooid in Brussel, [[Max Havelaar (boek)|Max Havelaar]] publiceerde.]]

[[Bestand:'Vase_of_Flowers_in_a_Stone_Niche'_by_Roelant_Savery,_Mauritshuis.jpg|thumb|550px|♣ Roelant Savery schildert het rijke [[Boeket|bloemenboeket]] in een [[berkemeyer]] in een boogvormige [[Nis (muur)|nis]]. Het bestaat uit [[Lis (geslacht)|lis]] en zeldzame bloemen uit de 17de eeuw: de [[apothekersroos]], [[akelei]], [[Ridderspoor (Consolida)|ridderspoor]], de [[tulp]], de [[Turkse lelie]], [[egelantier (soort)|egelantier]] en [[cyclaam]]. Het [[driekleurig viooltje]] is populair in die dagen. Shakespeare gebruikt het omstreeks 1600 in zijn [[Een Midzomernachtdroom|A Midsummer Night's Dream]] en laat er Oberon een liefdesdrank van maken. De achtergrond is een [[trompe-l'oeil]] [[marmerimitatie]] met de koperen nagels die het werk aan een muur hangen. Barsten en twee vliegen op de lijst versterken het effect.]]

[[Bestand:Sint-Annakerk_Brugge_interieur_1.jpg|thumb|550px|Brugge, [[Sint-Annakerk (Brugge)|Sint-Annekerk]], een perfect voorbeeld van [[Barok (stijlperiode)|barokkunst]]. Tussen [[1600]] en [[1610]] zorgt de heropleving van het katholieke geloof voor een hernieuwde culturele bloei. Die is te zien in steden zoals [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]], [[Brussel (stad)|Brussel]], [[Gent]] en [[Mechelen (stad)|Mechelen]] en is vergelijkbaar met de zich simultaan afspelende [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]] van Holland. De Vlaamse [[Barok (stijlperiode)|barok]] bloeit in de schilderskunst, de beeldhouwkunst en de architectuur. In de literatuur is de jezuïet [[Antoine de Balinghem]] (1571-1630) uit Sint-Omaars een fenomeen.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie: ALEXANDER SOETAERT. ''1600. Een nieuwe religieuze wind uit Zuid-Europa'', in: MARNIX BEYEN, MARC BOONE &amp; BRUNO DE WEVER (Eds.) (Ea.). ''Wereldgeschiedenis van Vlaanderen'', Polis, Kalmthout, 2018, p. 221.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:The_Nightwatch_by_Rembrandt_-_Rijksmuseum.jpg|thumb|550px|De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren, ook wel ''De Nachtwacht'' genoemd. Het is geschilderd aan de vooravond van de Verlichting, in 1642. Het betreft geen Middeleeuwse schuttersgilde, die bewapenden zich met pijl en boog.]]

[[Bestand:Jan_Brueghel_de_Oude_en_Peter_Paul_Rubens_-_Het_aards_paradijs_met_de_zondeval_van_Adam_en_Eva.jpg|thumb|550px|♣ [[Jan Brueghel de Oude|Jan Brueghel]] en [[Peter Paul Rubens]] schilderen een nieuw type tuin: de baroktuin. Een tuinopschrift uit die dagen luidt: 'Ik dwaal door verwarde doolhoven, zo goed uitgerust met bocht en kromme lijn, en ik wil wachten zonder bang te zijn, op de hulp die jouw woorden me beloven.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MARION &amp; WERNER KÜSTENMACHER, vertaald door A. C. Swierienga. ''Labyrinten. Een ontdekkingsreis door de wereld van labyrinten en doolhoven, Panta Rei, Katwijk, 2001, p. 86.&lt;/ref&gt; Tijdens de barok komen 'geestelijke recepten' tot stand die de verloren zielen terug brengen van de dwaalweg naar het rechte pad. Anderen stellen de relatie tot god voor als een labyrint waarin een liefdevol vertrouwen naar het ware leidt. Dit schilderij is ''Het aards paradijs met de zondeval van Adam en Eva''. Let op de exotische planten en dieren die het tafereel vormen. Het is geïmporteerde weelde zoals die in de havenstad Antwerpen te zien, te kopen en te verkopen valt. Maatschappelijk aanzien is te verwerven met onbekende en nooit geziene dingen. De Antwerpse haven moet een doorlopende ontdekkingstocht geweest zijn. De barokke Adam en de zwoele Eva komen zo uit een eigentijds pornokanaal gestapt - maakt de barok komaf met de preutsheid van de vroege Renaissance? Barok is de kunst van de contrareformatie en contrasteert met de soberheid van het Noordelijke Calvinisme. Tijdgenoten die Antwerpen in die dagen bezoeken staan versteld van het cultuurlandschap dat de moerassen, polders en bossen overwonnen heeft. Ze zien 'meer soorten en variëteiten' dan welk land ook in Europa: vruchtbomen, moestuinen, planten uit Constantinopel, Afrika en uit de nieuwe wereld, men spreekt over sierheesters, medicinale kruiden, onbekende bloemen. De botanicus en arts uit Rijsel [[Mathias de Lobel|Matthias de Lobel]] (1538-1616), is er de getuige van. [[Johannes Goropius Becanus|Jan van Gorp]] (1519-1573) uit Maastricht werkt in opdracht van het Antwerpse stadsbestuur aan zijn ''Origines Antwerpianae'' en benadrukt dat tuinen behalve farmacologisch vooral esthetisch zijn, een 'verrukking' voor het oog.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;MICHAEL PYE, vertaald door Pon Ruiter &amp; Annemie de Vries. ''Antwerpen. De gloriejaren,'' De Bezige Bij, Amsterdam, 2021. Zie vooral hoofdstuk IV, ''De tuin der kennis'', p. 101-106.&lt;/ref&gt;]]

.

{{Cquote|'''Het was de grootste deportatie uit de geschiedenis. Ruim veertien miljoen mensen werden tussen de zestiende en de negentiende eeuw uit Afrika naar Amerika verscheept. In Zuid-Amerika was de behoefte aan goedkoop labeur voor de suiker- en tabaksplantages groot, en de trans-Atlantische slavenhandel kon die leveren. Algauw werden ook Midden- en Noord-Amerika klant bij de slavenjagers. (...) Waar de slavenrovers hun levende koopwaar vandaan haalden, is nooit helemaal goed gedocumenteerd.'''|HILDE VAN DEN EYNDE in D.S., 25.03.2015.}}

.

{{Luister2|Amazing Grace with vocals and guitar by Rocks From The Garden - 20060603.ogg|Amazing Grace|Een uitvoering van ''Amazing Grace'' met zang en gitaar}}

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=Di_O7Rwci4w '''BEELDFRAGMENT SLAVERNIJ 1''' (14.58 Min.)]

.

♠ [https://www.youtube.com/watch?v=CGGhiStEKAY '''BEELDFRAGMENT SLAVERNIJ 2''' (6.32 Min.)]

.

♥ [https://www.youtube.com/watch?v=MIAtWKv_VtM '''BEELDFRAGMENT DRIEHOEKSHANDEL''' (3.28 Min.)]

.

;1610

.

* [[François Ravaillac]], een fanatieke katholiek steekt de populaire [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]] dood in Parijs. De moordenaar wordt gekookt in olie en lood en gevierendeeld.
* Het CO&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;2&lt;/span&gt; gehalte is historisch laag na de dood van tientallen miljoenen indianen sinds 1492. Wouden die CO&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;2&lt;/span&gt; uit de lucht plukken vervangen hectaren landbouwgrond en leiden een [[kleine IJstijd]] in.

.

.

;1611

.

* Eerste opvoering van [[The Tempest]], traditioneel gezien als [[William Shakespeare]]s laatste stuk. Nadrukkelijke thema's zijn magie en ontdekkingsreizen.

.

* [[Henry Hudson]] die zijn leven lang zocht naar de noordelijke doorsteek, maakt zijn laatste reis.

.

* Een sekte met meer dan twaalfduizend leden die de 'duivel aanbidden' krijgt een zware klap door de inquisitie.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;FERNAND BRAUDEL, dl. 1, p. 45.&lt;/ref&gt;

.

;1612

.

.

;1613

.

* Albrecht &amp; Isabella erkennen de eerste schermclub ter wereld in [[Gent]].

.

* [[Adriaen Block]] verkent het gebied dat [[Henry Hudson]] ontdekte.

.

* Antwerpen bouwt (nog geen twintig jaar na het eerste [[Rasphuis (Amsterdam)|rasphuis]] in Amsterdam) zijn pesthuis om tot een correctiehuis om vagebonden en bedelaars te werk te stellen. Later volgen initiatieven in Brugge, Brussel, Gent, Ieper en Mechelen. 

.

.

;1614

.

* Bouw van [[Fort Nassau (Noortrivier)|Fort Nassau]] in [[New York (stad)|New York]]. 

.

* Stichting van de kolonie [[Nieuw-Nederland]].

.

* Stichting van de [[Rijksuniversiteit Groningen]] met de faculteiten: protestantse godgeleerdheid, Rechten, Geneeskunde en Filosofie. Op het universiteitswapen staat: &quot;Het woord van de Heer is een lamp voor onze voeten&quot;. 

.

.

;1615

.

* De eeuwig vermoeide [[René Descartes]] verlaat het [[La Flèche (Frankrijk)|Jezuïetencollege van La Flèche]] dat hij later hekelt omwille van zijn onkritische en autoritaire beheersing.

.

* De Franse Koning maakt de extreem dure [[Chocolade|chocoladedrank]] gebruikelijk bij [[Audiëntie (hoorzitting)|audiënties]]. Sinds 1585 wordt cacao op commerciële schaal van [[Veracruz (stad)|Veracruz]] naar [[Sevilla (stad)|Sevilla]] getransporteerd. 

.

* Start bouw van de [[Sint-Carolus Borromeuskerk (Antwerpen)]].

.

* [[Roelant Savery]] schildert zijn [[Vaas met bloemen in een stenen nis]]. In 2016 koopt het Mauritshuis het voor 6,5 miljoen euro (met steun).

.

.

;1616

.

* De paus doet pater [[Galilei]] de theorie van [[Nicolaas Copernicus]] (de aarde is rond en beweegt zich om de zon), intrekken. Het maakt indruk op René Descartes die zijn publicatie uitstelt.

.

* ♣ [[William Shakespeare]] (°1564-1616) overlijdt. Zijn zinnen blijven en de tuin beschreef hij als 'het allermooiste labyrint / dat ooit een mens betreden heeft... / hierin zit meer dan onder leiding der natuur / ooit voorviel: daarin moet een orakel / ons inzicht verschaffen.' Graslabyrinten zijn een Engelse specialiteit. Ze ontstaan in de middeleeuwen, aangelegd door pelgrims in de dertiende en de veertiende eeuw die hun inspiratie vonden in Noord Frankrijk. Hun graslabyrint vragen veel onderhoud: afscheidingen steken, graszoden opwerpen tot hoge grasranden, het maaien. Die arbeid vermijdt, schrijft Shakepaere dat het werk verdwijnt het onder het &quot;welig woekrend groen&quot;. Het graslabyrint in Hilton bij Coberton, [[Huntingdonshire]] is er de getuige van. De stenen zuil met de koepel dateert uit 1660. De doolhof is ouder. 

.

.

;1617

.

* Aanleg [[Wallen van Damme|wallen in Damme]] door de katholieke Spanjaarden omdat [[Sluis (gemeente)|Sluis]] in Staatse handen is en men Brugge wil beschermen tegen invallen. 

.

.

;1618

.

* [[René Descartes]] doet dienst in verschillende legers (tot 1621) tijdens de [[Dertigjarige oorlog]]. In 1618 trekt hij naar [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]], waar hij zich vrijwillig aansluit bij het leger van Prins [[Maurits van Oranje|Maurits van Nassau]] bij [[Breda]]. Wellicht raakt hij gefascineerd door de toegepaste wiskunde van de [[ballistiek]] en de [[vestingbouw]] van [[Simon Stevin]]. Descartes raakt bevriend met de acht jaar oudere arts [[Isaac Beeckman]]. Na het uitbreken van de [[Dertigjarige Oorlog]] wordt hij officier in het leger van de katholieke [[Maximiliaan I van Beieren (keurvorst)|Maximiliaan I van Beieren]], dat in Bohemen vecht.

.

* [[Pieter-Paul Rubens|Rubens]] schildert ''Het hoofd van [[Medusa (mythologie)|Medusa]]'', gekeeld door [[Perseus (mythologie)|Perseus]].

.

.

;1619

.

* Onthoofding [[Johan van Oldenbarnevelt]].

.

* Descartes komt tot het inzicht dat zijn jong leven voorbij is en dat hij een roeping heeft. In een brief aan Isaac Beeckman schrijft hij dat Beeckman hem uit zijn 'passiviteit haalde' en ervoor zorgt dat hij zich dingen herinnert die hij ooit leerde. 'Toen mijn geest afdwaalde van serieuze zaken, zette u mij terug op het rechte pad.' De briefwisseling tussen de twee intellectuelen start als Descartes in april [[Breda]] verlaat en via veel omwegen richting [[Kopenhagen]] trekt. Op 10 november beleeft hij in de buurt van [[Ulm (Baden-Württemberg)|Ulm]] een goddelijk visioen en dromen die hij als aanziet als een startpunt van zijn levenswerk, het ontwikkelen van een wetenschappelijke methode.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie hiervoor bijvoorbeeld: TOM SOREL, (vertaald door Willemien de Leeuw). ''Descartes''. Lemniscaat, Rotterdam, 2000, p. 16 &amp; 17.&lt;/ref&gt;

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Simon_Stevins_zeilwagen_voor_Prins_Maurits_1649.jpg|[[Simon Stevin]]s zeilwagen voor [[Prins Maurits van Oranje-Nassau|Prins Maurits]]
File:Rubens Medusa.jpeg|Rubens, Medusa.
File:NavioNegreiro.gif
File:Westerkerk_Amsterdam_20041002.jpg|De soberheid van de protestantse interieurs contrasteert met de barokke kerken in de Zuidelijke Nederlanden.
File:Namur-St.Loup_-_interieur.jpg|Namen, Sint-Loup.
File:Voorgevel_Carolus_Borromeuskerk.jpg|Antwerpen, Borremeuskerk.
File:Death-of-Henry4.jpg|Hendrik IV wou een leger naar de Duitse gebieden sturen om een calvinistische prins te helpen. File:William_Hogarth_017.jpg|Prospero en Miranda in The Tempest door [[William Hogarth]], circa 1728.
File:The Tempest (1908).webm|''The Tempest'' (1908)
File:Miranda_-_The_Tempest_JWW.jpg|Miranda - The Tempest; schilderij van [[John William Waterhouse]], 1916.
File:Galileo_moon_phases.jpg|Schijngestalten van de maan door Galilei.
File:Last_Voyage_Of_Henry_Hudson.jpg|Henry Hudsons laatste reis, door [[John Collier (schilder)|John Collier]] (1850-1934).
File:Mayflower_in_Plymouth_Harbor,_by_William_Halsall.jpg|Mayflower in [[Plymouth (Verenigd Koninkrijk)|Plymouth]] door William Halsall, 1882.
File:Hugo_de_Groot_1622.jpg|Hugo de Groot klimt in de boekenkist (ets uit 1754).
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Van 1620 tot Descartes' dood in 1650 =

.

[[Bestand:Rubens tuin.jpg|550px|thumb|♣ De tweeëntwintigjarige en waanzinnig getalenteerde [[Antoon van Dyck]] (1599-1641) vertrekt naar Italië vanuit Rubens tuin, die tot op heden herkenbaar is. Dit negentiende-eeuws schilderij uit 1814 van [[Philippe-Jacques van Bree]] (1786-1871) uit de collectie van het [[Rubenshuis]] toont de binnenplaats van het Rubenshuis. Rubens en van Dyck kijken elkaar in de ogen en het witte, hengstig paard en een Moorse paardenfluisteraar die de teugels viert zijn wellicht symbolisch bedoeld. Is het paard is een cadeau van Rubens aan zijn leerling? Onderliggend symboliseert het paard de bronstigheid of de hengstigheid van van Dyck. De dames rechts kijken geamuseerd toe en dragen allebei een kind op hun schoot. Is Van Dyck de vader? Laat Rubens zijn leerling naar Italië reizen om van Dycks 'meer dan gezonde interesse' voor zijn vrouw Isabella Brant in een andere baan te leiden? Het zijn verhalen die sedert 1621 de ronde doen. Op weg naar Italië lost Van Dyck een tussenstop in [[Zaventem (gemeente)|Zaventem]] waar hij twee doeken schildert voor de [[Sint-Martinuskerk (Zaventem)|Sint-Martinuskerk]]. Het verhaal gaat dat van Dyck daar halsoverkop verliefd werd op een herbergiersdochter en dat Rubens weken later een bericht kreeg uit Italië om te vragen waar van Dyck bleef. Rubens reist daarop zelf naar Zaventem af om van Dyck een les te leren en hem de weg naar Italië te wijzen. [[Philippe-Jacques van Bree]]Behoudens een korte terugkeer naar Parijs tussen 1818 en 1821 en diverse reizen door [[Europa (werelddeel)|Europa]], zou hij er uiteindelijk tot 183 schilderde dit twee eeuwen na de feiten en schopt het later tot conservator van het [[Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België]] in Brussel. Hij overlijdt er in 1871, 85 jaar oud. Hij zal de geschiedenis ingaan als een man van het [[oriëntalisme]], de exotische en veelal naakte tableaus, vol van sensualiteit en felle, zoete tinten.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;GIDSENVERENIGING ANTWERPEN. ''Antwerpen, door het oog van de stadsgidsen. De leukste plekjes, de strafste verhalen'', Davidsfonds, Leuven, 2012, deel I, p. 202-203.&lt;/ref&gt;]]

[[Bestand:(1-5) Waarom werd porno vanaf de Gouden Eeuw zo populair-.webm|thumb|550px|[[Inger Leemans]]: ''Waarom wordt porno in de Gouden Eeuw populair?'']]

.

{{Cquote|'''Wie in de zeventiende eeuw Amsterdam bezocht, moet zijn bestookt met indrukken. Gekrijs van over elkaar heen tuimelende zeevogels en geklepper van roeispanen; een mengeling van geuren: kool, gebakken pannenkoeken, de moerasdampen uit de grachten. En dan de sensatie die de aanblik van het netwerk van blauwgrijze (???) moet hebben gegeven, het gevoel een strak omkaderde ruimte te betreden. De bakstenen huizen waarvan de omhoog wijzende geveltoppen de horizon begrensden, kwamen verfijnd en bescheiden over. Op de met kinderkopjes bestrate kades wemelde het van de werklui die karren voor zich uit duwden, of voortwaggelden onder de last van de zakken die ze aan boord van de lichters brachten; vrouwen met bolgerokte billen schrobden hun stoepjes, die ze met handenvol zand bestrooiden; overal waren honden, paarden en kinderen.'''|RUSSELL SHORTO. ''Nieuw Amsterdam. De oorsprong van New York'', Forum, Amsterdam, 2015, p. 41.}}

.

== De jaren twintig ==
.

[[Bestand:View_of_Goudestein_with_a_woman_and_a_child_walking_beside_a_dyke_by_Jan_van_der_heyden.jpg|thumb|550px|♣ Dit ongedateerde schilderijtje van [[Jan van der Heyden]] (1637–1712) steekt in een privécollectie. Het is 23 centimeter hoog, 28.5 breed, quasi A4. Van de schilder is een portret bekend als twintiger uit 1661 met in zijn linkerhand een passer, in zijn rechter een document en op de achtergrond een schildersezel. Aan de onderkant staat dat hij een 'uitmundent schilder' is, geboren in [[Gorinchem|Gorcum]], overleden in Amsterdam.  Het onderschrift brengt weinig eer aan deze veelzijdige uitvinder.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Het stadsarchief bewaart de prent, die bij leven is gemaakt en nadien van twee regels onderschrift is voorzien. Schilderwerk van [[Jan van der Heyden]] is te vinden in het [[Amsterdams Historisch Museum]] en het [[Rijksmuseum]], het [[Mauritshuis]] in Den Haag, het [[Musée du Louvre]], de [[Galleria degli Uffizi]] in Florence en het [[Metropolitan Museum of Art]] in New York.&lt;/ref&gt; Naast zijn uitvindingen (de stadsverlichting, een mobiele waterpomp en de organisatie van de brandweer) werkt hij aan [[baggermolen]]s, [[scheprad]]eren, [[kachel]]s, de [[scheepskameel]], waterbeheersing en het [[dijkonderhoud]]. Het thema van dit schilderijtje in één woord samen te vatten: stadsvlucht. Stadsvlucht is geen suburbanisatie. Dit fenomeen beschrijft de stad die aanhoudend inwoners verliest en waarbij de stedelijke kern krimpt. Dit is niet het geval in het overvolle Amsterdam, in Rotterdam of in Leiden bij het begin van de gouden eeuw. Stadsvlucht is voorbehouden aan een elite die het zich permitteert om op de buiten te wonen. Hun (tijdelijke) wegtrekken beïnvloedt de stadsdemografie niet en de stadseconomie wellicht nog minder vermits ze vrijwel alle consumptiegoederen op het voedsel na in de stad vinden.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;De Belgische suburbanisatie in de eerste helft van de twintigste eeuw komt er dankzij een dicht netwerk van buurtspoorwegen (trams), lokale treinen en goedkope abonnementen. In de tweede helft van die eeuw is koning auto daar verantwoordelijk voor.&lt;/ref&gt; 'Stadslucht of stadsvlucht? In de Middeleeuwen geldt het spreekwoord 'stadslucht maakt vrij'. Wie op het platteland woont is meer dan een stedeling gebonden aan de heerlijke verplichtingen. Poorters kopen hun stad en zichzelf vrij, bieden onderdak aan verschoppelingen, organiseren jaarmarkten... De stadsmaquettes van Brussel in het [[broodhuis]]-museum tonen dat de stad tijdens haar de [[Stadsomwallingen van Brussel|eerste omwalling]] in de dertiende eeuw veel groen en open ruimte kent. Dit is geen fantasietje van de makers van de maquette. En als Brussel een eeuw later uit haar voegen barst, bouwt ze een tweede omwalling die tegemoet komt aan het tekort aan open ruimte. Door die uitbreiding van de omwalling houdt de middeleeuwse stad zich rein met relatief weinig inwoners op een relatief grote oppervlakte. De gemiddelde stadstuin is eenvoudig, klein en vaak geometrisch zoals plattegronden dat illustreren. Er groeien vruchten en groenten: abrikozen, perziken, asperges, aardbeien. Het zeventiende-eeuwse Amsterdam breidt zich nog vlotter uit dan steden met een Middeleeuwse erfenis. Amsterdam kent geen omwalling. Het omliggende platteland neemt ze grachtengordel na grachtengordel in. Later lijkt de stad een magneet met wisselende polen: aantrekken en afstoten, ondanks dat er van industrialisatie geen spoor is. In dat stadsleven komen reizigers ogen en oren te kort om alle indrukken op te nemen. Meeuwen tuimelen krijsend over elkaar heen, overal zijn honden, paarden en kinderen, roeispanen klepperen en de geuren wisselen elkaar af: pannenkoeken, walgelijke kool, stront, wijn, de dampen uit de grachten... verfijnde en bescheiden bakstenen gevels begrenzen de horizon. Op de kades met kinderkopjes duwen werklui karren of waggelen ze onder zakken die ze aan of van boord brengen; vrouwen schrobben stoepjes schoon en strooien een handvol zand. Hoe ziet de tuin er uit van wie dit soort taferelen de rug toe keert en de stad verlaat, op de vlucht voor de vieze, groezelige stadslucht van de op elkaar troepende menigte? Uiteraard gaat het hier niet om de lochting van de keuterboer maar om de elitaire villa. Vier jaar nadat  [[Lodewijk XIII van Frankrijk|Lodewijk XIII]] bij een onbenullig gehucht met de naam Versailles een bescheiden jachtoord in bak- en  en zandsteen bouwt, doet de machtigste man van Holland hetzelfde. [[Johan Huydecoper van Maarsseveen (1599-1661)|Joan Huydecoper van Maarsseveen]] (1599-1661) koopman, zes keer burgermeester van Amsterdam en bewindvoerder van de [[Vereenigde Oostindische Compagnie|VOC]] bouwt in 1628, om de stadslucht en de bijhorende ziekteverspreiding te ontlopen een buitenhuis. Zijn voorvader kocht het domein als belegging zonder ambitie. Nu betrekt zijn familie het van voorjaar tot najaar. Tweemaal per jaar verhuizen ze. Het huis in [[Maarssen]], zo'n dertig kilometer ten zuiden van Amsterdam, krijgt de naam [[Goudestein]] en ligt bij de rivier de [[Vecht (Utrecht)|Vecht]]. De plek ligt ver genoeg van de stedelijke zorgen en dichtbij genoeg om de zaken niet uit het oog te verliezen. Water vergemakkelijkt de verhuis. En, water is esthetisch en idyllisch. Trekschuiten brengen huisraad heen in de lente en terug in het najaar. Het servies, het linnengoed, de bibliotheek en de biljarttafel... alles verhuist. De familie zelf, de genodigden, de schrijvers en kunstenaars zoals [[Jan van der Heyden]] komen per koets. In de tuin combineert de eigenaar de stilaan dominante Franse stijl met Hollandse extra's. In het theehuis of onder de theekoepel nipt het gezelschap aan dure aftreksels uit China. Ze noemen het thee. De moes- en kruidentuin, de boomgaard en de visvijvers, de kwekerij en de plantage zijn behalve praktisch - de oogst gaan naar de keuken - kapitalistisch. De stedelijke mentaliteit waarbij alles om geld, winst en groei draait, is bij de oogst te zien. Dan komen de opbrengsten op de stedelijke markt die op een hoorn des overvloeds lijkt. De overvloed stilt niet alleen de stedelijke honger, het is een streling voor het oog die de kunstnijverheid niet ontgaat. De zoon van Joan Huydecoper, eveneens [[Joan Huydecoper van Maarsseveen (1625-1704)|Joan Huydecoper]] (1625-1705) heeft niet de beste vaderrelatie. Toch doet hij niet onder. Dertien keer is hij burgermeester van Amsterdam, in 1666 schopt hij het tot bewindvoerder van de VOC en in 1681 tot de [[Admiraliteit van Amsterdam]]. In zijn dagboek rapporteert over zijn drink- en rookgezelschap, schrijft hij over een papegaai, een aap die alle glaswerk aan diggelen gooit en telt hij hoe vaak hij de liefde bedrijft. Hij verbouwt taxus en meloenen en noteert welke zaden en gewassen, welke planten met bijbehorende tekeningen hem uit alle uithoeken van de wereld bereiken, van [[Amboina (VOC-gebied)|Amboina]] tot [[Zuid-Afrika]], over [[Batavia (Nederlands-Indië)|Batavia]] en [[Bengalen (gebied)|Bengalen]], over [[Ceylon (VOC-gebied)|Ceylon]] en [[Coromandel (schiereiland)|Coromandel]], [[Mauritius (land)|Mauritius]], [[Suriname]]… overal heeft ''zijn'' VOC ''haar'' vestingen. Rond 1682 richt hij samen met [[Jan Commelin]] de [[Hortus Botanicus  Amsterdam|Hortus Botanicus in Amsterdam]] op. [[Simon van der Stel]], de eerste gouverneur van Kaap de Goede Hoop met interesse voor botanie, start op vraag van Huydecoper een VOC-tuin. Hij kweekt er [[kaneel]]-, [[kruidnagel]] en [[kamfer|kamferboompjes]] om ze te acclimatiseren voor hun verscheping. Wellicht bereikten de planten Amsterdam nooit. Tot het wetenschappelijke netwerk van Huydecoper behoren de uitvinder van de microscoop [[Antoni van Leeuwenhoek|Antonie van Leeuwenhoek]] die hij in [[Delft]] meermaals bezoekt om naar ‘allerlei dierkens’ te kijken en [[Cosimo III de' Medici]], met wie hij correspondeert, mogelijk over botanie. [[Hendrik Adriaan van Reede tot Drakestein|Hendrik van Rheede]] draagt zijn magistrale boek, de Hortus Malabaricus mee op aan Huydecoper. Tegenwoordig is huis Goudenstein het stadhuis van Maarssen. Veel families verlaten na de Engelse zeeoorlogen (wegens economische redenen) hun buitengoed. De gebouwen herbestemmen ze tot stal of als industrieel pand. In deze periode ontstaan aan de rand van Rotterdam tuincomplexen. Particulieren kopen amen delen van het platte land  en leggen er lanen aan die de grond opdelen in tuinpercelen. Op deze 'laanorganisaties’ kweken ze groenten en siergewassen. In de omgeving van Leiden gebeurt buiten de stadsmuren hetzelfde met de zogenaamde ’speculatie-thuyntjes’. Die hebben ook een recreatieve functie. Dit is bezit van een welgestelde burgerij die zich een buiten-stadse tuin permitteren maar geen buitenhuis. Tussen die luxueuze plekken ontstaan herbergen met pleziertuinen voor een uitstapje. Balthasar Florisz’ kaart uit 1625 toont een vierkante doolhof vol attracties op de Prinsengracht. Doolhofboekjes begeleiden en wijzen op de herberg met ‘goewijn’, het spannende overgroeide pad en de bedriegertjes die onverwacht water spuiten uit het plaveisel. Sprookjesachtige attracties zijn Besje van Meurs (een bedrieglijke vrouw die 32 jaar niet eet) en Goliath, de mechanische reus die nu in het restaurant van het Amsterdams Historisch Museum huist. Het succes leidt tot gelijkaardige initiatieven: de Nieuwe doolhof, de Franse Doolhof (1640) en de Rode Doolhof die zich richt op boeren die zich vergapen aan mechanische loeiende koeien. Een inventaris uit 1664 toont waar de elite zich mee ontspant: grotten, fonteinen en beelden, speeltoestellen, een planetarium, een tafereel van Alva’s schrikbewind, de moord op Oranje, een brullend ossenhoofd, vechtende wijven…&amp;nbsp;&lt;ref&gt;WANDA NIKKELS. ‘’Pleziertuinen, kolfbanen en lusthoven. Zomers vermaak in de stad’’, https://onsamsterdam.nl, 1 juli 2006.&lt;/ref&gt; Langs de Amstel beschikken herbergen als de IJsbreker, de Beerebijt en de Pauwentuin over pleziertuinen. ‘Beerebijt’ dankt zijn naam aan de hane-, honden en berengevechten. De ‘Pauwentuin’ laat graag horen dat Rembrandt van Rijn er kwam en beschrijft het heerlijk: ‘Men zit in d’open lugt, bedekt voor zon en winden / Door digte boomen, / die met hun verheven kruin een schaduw geven / aan deez’ aangenamen tuin’. ’t Vosje, een ruige kroeg bij Amsterdam vol veekoopmannen, verandert in een beschaafde theetuin met een schommel en wip waar ‘s zomers middenstanders verblijven. ¨Paard- of ezelsrijden is er populair. Herberg Roomtuintjes, trekt op zonnige dagen ‘kinderwagentjes, zuigflesschen, vliegers en springtouwen’ en dankt haar naam aan de veemarchants die er hun koeien door de herbergier laten melken om de room aan gasten te verkopen. 
De burgerij bezoekt de pleziertuinen en betaalt entreegeld en voor versnaperingen. 
De chique tuin van de Keizerskroon bij de Kwakerspoel is af te huren voor partijen, bruiloften of deftige diners. De Ridders van het Metalen Kruis eten er in 1856 schildpaddensoep, kalfsfricandeau en getruffeerde kalkoen. 
De pleziertuin van de Claudius Civilis schutters is het schouwtoneel voor statige muziek, feesten of ballonspektakels. 
De Plantage is een drinkplek, zo blijkt uit het gedicht ‘De Kroeg’ van J.P. Heije: ‘Al in de Plantage, daar is een kroeg / Wel onder de bomen / daar drinken ze laat en daar drinken ze vroeg / daar drinken ze nooit haast jenever genoeg / Mijn lief zeit: ik mag er niet komen.’ Het gebied komt in de 17de eeuw binnen de stadswallen. 
De stagnatie van de gouden eeuw laat het onbebouwd. Er verschenen kleine uitspanninkjes, lusthoven en pleziertuinen. In 1844 opende een zekere A.J. de Boer er de Fransche Tuin, een uitspanning met een doolhof, fonteinen, prieeltjes, een Turkse tent en een veranda van Oosterse bamboe. In de Aloëfontein houdt een waterstraal een bronzen kogel zwevend.
In de 17de en 18de eeuw richtten de pleziertuinen zich op volwassenen. In de 19de eeuw is het een gezinsplek. Doolhoven transformeren tot kinderattracties: ‘Blijf voor de poort niet staan, treedt binnen lieve jeugd. De Doolhof, thans vernieuwd, biedt u de schoonste vreugd: fontein en orgelspel, vertooningen van ’t leven, dit alles zal u veel blijdschap geven.’
Eind 19de eeuw valt het doek voor veel pleziertuinen. Herberg de Pauwentuin verloor zijn glans en is rond 1850 gesloopt. De Oude Doolhof sluit in 1862 de deuren voor een schoolproject en in 1869 gaat de kolfbaan bij herberg Stadlander ten onder aan de stadsuitbreiding. De uitspanning dankte zijn naam aan de 17de-eeuwse uit Duitsland afkomstige herbergier Dirck Stadlander. In 1850 dichtte J. Brester over de herberg: ‘Als langs Uwe kleine baren / de lichte tentschuit henenschiet / en Amstels jeugd aan ’t spelenvaren / En ’s avonds koelte en pret geniet.’ Schuttersvereniging Claudius Civilis vierde in 1901 zijn vijftigjarig jubileum. Het is het laatste evenement. Enkele weken later is de herberg gesloopt en zijn de bomen gerooid. Samuel Sarphati koopt de Borneostraat (??) en de Beerebijt aan met zijn bouwmaatschappij om er een stadspark aan te leggen (een plan dat niet werd gerealiseerd). Enkele tuinen bleven tot ver in de 20ste eeuw voortbestaan zoals Flora, later Maison Boer op het huidige Weteringsplatsoen. In 1940 werd het gesloopt voor de bouw van een flat. De stadsuitbreiding bezegelt het lot van de particuliere pleziertuinen. Die ontwikkeling gaat samen met de komst van het voor iedereen vrij toegankelijke stadspark – met een overgangsfase weliswaar, die van de bewaakte stadsparken. Daar had men de politie voor in het leven geroepen? De particulieren pleziertuingeschiedenis leeft voort in het kinderliedje: ‘Schuitje varen, theetje drinken, varen we naar de Overtoom / Drinken er zoete melk met room / Zoete melk met brokken / Kindje mag niet jokken.']]

;1620

.

* ♣ Uit de haven van [[Plymouth (Verenigd Koninkrijk)|Plymouth]] vertrekt de [[Mayflower (schip, 1609)|Mayflower]] naar Amerika met een honderdtal [[Pilgrim Fathers]], Engelse kolonisten om er te leven vrij van de religieuze vervolging. Een aantal van hen woonde in [[Leiden]]. Tegenwoordig zijn veel Amerikanen trots dat ze zo'n [[Pilgrim Fathers]] als voorouder hebben. Omdat ze niet vertrouwd zijn met het land, volgen ze de gebruiken van de plaatselijke [[Massachusett (taal)|Wampanoag]]-stam om gewassen te verbouwen en in hun levensonderhoud te voorzien: maïs, bonen, pompoenen, tarwe, gerst, haver, erwten en kruiden in velden en tuinen bij hun huizen.

.

.

;1621

.

* [[Hugo de Groot (rechtsgeleerde)|Hugo de Groot]] ontsnapt in boekenkist.

.

* Nederland richt de [[West-Indische Compagnie]] op.

.

* ♣ [[Petrus de Hondt]] (1578-1621), bekend als [[Hondius]], een leerling van Clusius legt vol trots een kruidentuin aan op een uitgestrekt landgoed van zijn beschermheer, de burgemeester van Terneuzen. [[Terneuzen (stad)|Terneuzen]] is een grensgebied tussen het katholieke Vlaanderen en de protestantse Noordelijke Nederlanden. In zijn ''Dapes inemptae of de Moufeschans'', een ode aan het 'zoete buitenleven' die nu verschijnt, schrijft hij een 16.000 regels tellend gedicht dat hij in tien gangen 'opdient' en opdraagt aan een vriend of een leermeester. Het Bloemhof draagt hij op aan zijn vriend Christiaan Porret, een apotheker in Leiden. Het boek rekent af met het de verdorven stad en prijst het landelijke leven aan. Het is een trend in de zeventiende eeuw: als literatuurgenre en als houding die het buitenleven opzoekt. De tuin is een plek om te werken, te genieten en te experimenteren. Hondius krijgt er de primeur van de artisjok. Het boek rond af met Hondius' hofwetten, strenge gedragsregels voor wie de tuin in 'ter Neuzen' bezoekt.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie voor het volledige werk: https://www.dbnl.org/tekst/hond001dape02_01/hond001dape02_01_0001.php.&lt;/ref&gt;  

.

.

;1622

.

* De [[gregoriaanse kalender]] maakt 1 januari tot de eerste dag van het jaar.

.

* Na een reis met het leger van de Hertog van Beieren keert Descartes terug naar Parijs en naar zijn familie in Bretagne. Hij verkoopt een reeks bezittingen die hij van zijn vader erfde, met de opbrengst kan hij de rest van zijn leven in zijn onderhoud voorzien.

.

.

;1623

.

* Werken van [[Shakespeare]] gebundeld.

.

* Descartes maakt een reis naar Italië voor twee jaar. Na zijn pelgrimstocht naar de tombe van [[Loreto (Italië)|Onze Lieve Vrouw van Loretto]] (een belofte die hij maakte na zijn visioen) bezoekt hij Rome en Florence.

.

;1624

.

* 32 protestantse Waalse families vestigen zich in [[Nieuw-Nederland]] (in het Latijn: Nova Belgica) op Manhattan. Streekgenoten en Duitse, Nederlandse en Britse families volgen. De nederzetting krijgt later de naam Nieuw-Amsterdam.

.

* Bij het dorp [[Versailles]] trekt [[Lodewijk XIII]] een jachtslot van rode baksteen en zandsteen op.

.

.

;1625

.

* De [[West-Indische Compagnie]] beveelt de bouw van een fort en bouwwerken op [[Manhattan (New York)|Manhattan]]: [[Fort Amsterdam (Nieuw-Nederland)|fort Amsterdam]].

.

* Het [[kanaal Gent-Brugge]] is een feit.

.

* [[Peter Minuit]] wordt de eerste gouverneur van [[Nova Belgica]].

.

* ♣ Vadertje [[Jacob Cats (dichter)|Jacob Cats]] (1577-1660) is wereldberoemd sinds 1618. De Noord-Nederlandse moraliserende dichter vergelijkt de zedige vrouw met een tuin (zie quote). De meeste mensen in de Republiek hebben zijn verzameld werk vol spreekwoorden en spreuken vanaf 1655 naast de bijbel als tweede boek liggen. Daarin vergelijkt hij de huisvrouw met de seizoenen. In de lente is ze een maagd, in de zomer een vrouw, een moeder in de herfst en tenslotte een winterweduwe. 'Als een jonge knop bot ze, draagt ze vrucht en verliest ze blad.'&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Zie ook info over zijn buitenverblijf, een film en p. 84 in Flora in Leiden. Titelpagina zoeken op de Commens. https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hof-gedachten_(1655)&lt;/ref&gt;

{{Cquote|'''Een sedig wijf is gelijck een tuyn, die, om den hof gevlochten, bewaert het edel fruyt van alle snoep-gedrochten.'''|JACOB CATS. ''Houwelijck, Amsterdam, 1625.}}

.

.

;1626

[[Afbeelding:MuntingHortus1646Cover.png|thumb|550px|Henricus Muntings ''Hortus et Universæ Materiæ Medicæ Gazophylacium'' uit 1646.]]

.

* [[Pierre Minuit]] ruilt het gebied van de Manhattes-indianen of de Canarsie-indianen voor snuisterijen en sticht er Nieuw-Amsterdam, in 1664 omgedoopt tot New York.

.

* [[Sint-Pietersbasiliek]] in Rome klaar.

.

* Rubens verliest zijn eerste vrouw, [[Isabella Brant]] (°1591) aan de pest.

.

* Henricus Munting (1583-1658), een Nederlandse apotheker en botanicus richt nadat hij lijfarts was van vorsten in Napels en Praag, de Hortus Botanicus op in zijn Groningen. De hortus komt in 1642 in handen van de [[Rijksuniversiteit Groningen|Academie]]. In 1646 publiceert Munting een tuincatalogus: ''Hortus et Universæ Materiæ Medicæ Gazophylacium''&amp;nbsp;&lt;ref&gt;H. Munting. ''[https://books.google.nl/books?id=-a5kAAAAcAAJ Hortus et universæ materiæ medicæ Gazophylacium].''&lt;/ref&gt; waarbij ''Gazophylacium Materiae Medicae'' staat voor een medicinaal museum van simplicia, stenen, harsen, aromata, dieren en preparaten in zijn huis. De oorspronkelijke hortus maakt later plaats voor de universiteitsgebouwen van de alfawetenschappen. In 1967 verhuisde de collectie naar Haren en ging de locatie in Groningen op slot.

.

.

;1627

.

* In de droogmakerij [[De Moeren (polder)|De Moeren]] start de landbouw.

.

.

;1628

.

* [[Piet Heyn]] berooft de [[zilvervloot]].

.

* [[William Harvey]] toont in zijn [[De motu cordis]] hoe het hart een [[mechanische]] [[Pomp (machine)|pomp]] is en het bloed door het lichaam pompt. Tot nu toe nam men aan dat de warmte het bloed stuwt. [[Christian Patte]] zal een eeuw later het beeld gebruiken voor een stadsontwerp met een eenrichtingsverkeer.

.

.

;1629

.

* ♣ Nederlanders vestigen zich in New York en stichten nederzettingen in Manhattan, Long Island en langs de Hudson. Ze cultiveren boomgaarden en boerderijen en introduceren Europese bloemen. De kolonist [[Adriaen van der Donck]] schrijft over de kweek van rozen, tulpen, keizerskronen, witte lelies, anemonen, viooltjes en goudsbloemen.

.

* ♣ [[John Parkinson]] schrijft ''A Garden of Pleasant Flowers'' vol wijsheid. Het gedestilleerde water van lelies is heilzaam voor zwangere vrouwen en bevordert een vroege bevalling. Het sleutelbloemen-sap reinigt littekens in het gezicht. Edele dames kennen het.

.

* Overgave van [['s-Hertogenbosch]]: de zwaarste klap voor Spanje sinds [[1588]]

.

* [[Piet Hein (zeevaarder)|Piet Hein]] sneuvelt.

.

* In september neemt Descartes zijn intrek in de buurt van [[Franeker]] (Zeeland) waar er een universiteit is gevestigd om er een beschouwing te schrijven over metafysica. Net zoals zijn eerdere werkstukken, voltooit hij dit niet.

.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Copy_after_Bartholomeus_van_der_Helst_-_Portrait_of_Joan_Huydecoper_van_Maarsseveen_(1599-1661).jpg|Joan Huydecoper (senior).
Bestand:Jacob_van_Loo_-_Portrait_of_Joan_Huydecoper_2000_AMS_02458_0148.jpg|Joan Huydecoper (junior).
Bestand:Jan_Moninckx01.jpg|Zijn wapen.
Bestand:IMG_botanici.new.jpg|Botanici aan het werk.
Bestand:Portrait_of_Joan_Huydecoper_(1625-1704)_and_wife.jpg|Met zijn vrouw.
Bestand:Buste_van_J._Huydecoper_in_de_hal_-_Amsterdam_-_20011735_-_RCE.jpg|Buste in Amsterdam.
Bestand:Peter_Paul_Rubens_(1574-1640)_Rubens_en_Isabella_Brant_in_een_prieel_van_kamperfoelie_-_Alte_Pinakothek.jpg|Rubens en zijn eerste vrouw.
File:LouisXIII.jpg|Het begin van een paleis in Versailles.
File:Joan_Willemsz_Blaeu.jpg|[[Joan Blaeu|Joan Willemsz Blaeu]]
File:Peter_Minuit_portrait_New_Amsterdam_1600s_light.jpg|Pieter Minuit (1594–1638) koopt Manhattan voor 60 gulden. 
File:Piet_Hein.jpg|[[Piet Hein (zeevaarder)|Piet Hein]] (1577–1629) was een Nederlandse West-Indische Compagnie-commandant die de [[zilvervloot]] leeg roofde.
File:Piet_Hein_memorial.jpg|Praalgraf van Piet Hein in de Oude Kerk in [[Delft]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren dertig ==
[[Bestand:Rembrandt_-_The_Anatomy_Lesson_of_Dr_Nicolaes_Tulp.jpg|thumb|550px|In de Amsterdamse chirurgijnsgilde in de [[Waag (Amsterdam)|Waag]] in Amsterdam geeft [[Nicolaes Tulp]] op 31 januari een openbare ontleding. [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] legt het tafereel vast en breekt door op 26 jarige leeftijd. De chirurgijnsgilde staat één openbare ontleding per jaar toe. Het lichaam is van de geëxecuteerde crimineel, de 41-jarige Aris Kindt (Adriaan Adriaansz.). Hij was eerder die dag opgehangen voor diefstal. Het schilderij is te zien in het [[Mauritshuis]] (gebouwd in 1640 en sinds 1822 Koninklijk schilderijenkabinet) in Den Haag.]]

.

;1630

.

* De Nederlanders nemen de winstgevende suikerrietproductie in Brazilië over van de Portugezen. Het product burgert snel in en ontwikkelt zich van medicijn tot zoetstof. Een kookboek uit 1656 vermeldt 74 keer suiker tegenover drie keer het gebruik van honing. Aanvankelijk wordt suiker gebruikt als peper, kaneel en zout. De Arabieren introduceren het in het Middellandse zeegebied in de vroege Middeleeuwen. Met de West Indische Compagnie komt de suikerraffinage tot ontwikkeling op plantages in de Caraïben. Als halffabricaat komt het terecht in de havens van Rotterdam, Dordrecht en Amsterdam die er een afgewerkt product van maken. In de achttiende eeuw wordt het betaalbaar voor velen. 

.

* Stichting [[Boston]]

.

* ♣ De Engelsen kweken appels, peren, pruimen, seringen, buxus en taxus in hun tuinen in [[New England (Verenigde Staten)|New England]] in de V.S.

.

* De 53-jarige Rubens trouwt met de 16-jarige [[Hélène Fourment]].

.

;1631

.

* De Amsterdamse [[De_Otter_(Amsterdam)|'Zaagmolen Compagnie']] bouwt houtzaagmolens tot groot ongenoegen van de 'houtzagersgilde'.

.

;1632

.

* In de Amsterdamse chirurgijnsgilde geeft [[Nicolaes Tulp]] een ontleding. [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] legt het tafereel vast.

.

;1633

.

* De [[Romeinse Curie]] veroordeelt [[Galileo Galilei|Galilei]] omdat die (in zijn ''Over de twee grote systemen van de wereld'') beweert dat de aarde beweegt. 

.

* ♣ [[John Gerard]] schrijft zijn ''The Herbal, or General History of Plants'' over rozenwater. Het sap ervan, en vooral dat van de [[Rosa damascena]], houdt de buik soepel en verzorgt de stoelgang. Siroop ervan verkoelt en bevochtigt en bestrijdt brandende koorts. 

.

;1634

.

* [[René Descartes|Descartes]] staakt zijn publicatie over het heelal die hij in 1630 startte onder de titel ''De Wereld''. Aanvankelijk dacht hij niet veel tijd nodig te hebben om deze theorie neer te pennen. Het lot van Galilei boezemt Descartes angst in.

.

;1635

.


;1636

.

* Stichting van [[Nieuw Haarlem]] in [[Nieuw-Nederland]] door een groep boeren onder leiding van [[Peter Stuyvesant]].&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Lees ter voorbereiding van je reis naar New York: [[Edward Rutherfurd|EDWARD RUTHERFURD]] (vertaald door Carla Hazewindus en Anne Jongeling). ''New York''. De Fontein, Utrecht, 2014.&lt;/ref&gt;

.

;1637

.

* In [[Leiden]] verschijnt [[Discours de la méthode]]. [[René Descartes|Descartes]] legt hiermee de grondslag voor [[De Verlichting]] en l'[[Encyclopedie van Diderot en d'Alembert|Encyclopédie]].

.

;1638

[[Bestand:IMG_botanici.new.jpg||thumb|550px|right|♣ Botanici aan het werk, door [[Gerbrand van den Eeckhout]] (1621–1674), geschilderd in het midden van de zeventiende eeuw. De [[Hortus Botanicus Amsterdam|Medicinalen Cruythoff]] in het Amsterdamse Reguliershof, net buiten de stadswallen (waar de Keizersgracht en de Utrechtsestraat elkaar kruisen) komt er na de pestepidemie in 1638 om geneeskrachtige planten te kweken. De botanicus [[Johannes Snippendaal]] beschrijft in de catalogus het succes en de plantenaanvoer. Nauwelijks zijn er achthonderd soorten gepubliceerd, of er schieten nieuwe soorten uit de grond.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;HANS MULDER. ''De ontdekking van de natuur.'' Terra, Amsterdam, 2021, p. 64.&lt;/ref&gt;]]

.

* [[Slag bij Kallo]]

.

;1639

.

* ♣ De [[West Indische Compagnie]] laat het monopolie op de [[Pelsjager|pelshandel]] vallen.

.

* ♣ In de kolonie Jamestown nemen de ambtenaren een wet aan die alle kolonisten met meer dan honderd hectare land verplicht boomgaarden en tuinen aan te planten en te omheinen.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Anthony-van-Dyck_Selbstportrait.jpg|Zelfportret van Dyck, ca. 1630.
File:GMG171_240_Flan_Occi.jpg|[[Joan Blaeu]] maakt een kaart van West Vlaanderen (1635).
File:La_Tour_Le_Tricheur_Louvre_RF1972-8.jpg|Georges de La Tour schildert ''De valsspeler'' omstreeks 1635.
File:1662_1725_Neobelgii_Allard_Ottens%C2%B3.jpg|[[Nieuw Haarlem]] in [[Nieuw-Nederland]].
&lt;/gallery&gt;

.

.

== De jaren veertig ==
[[Bestand:Blaeu_1645_-_Morelanden.jpg|thumb|550px|De Moeren tijdens de eerste drooglegging op een kaart van [[Joan Blaeu]] (1645).]]

.

;1640

.


* Portugal is onafhankelijk met [[Johan IV van Portugal|Johan IV]] als koning.

.

* ♣ In Boston kopen puriteinen 44 hectare grond aan als openbare groene ruimte, bekend als de Boston Common, een openbaar park in de Nieuwe Wereld.

.

;1641

.

* [[Antoon van Dyck]], de Zuid-Nederlands barokschilder overlijdt. Hij is 42.

.


;1642

.

* [[Rembrandt van Rijn]] schildert de [[De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh maakt zich gereed om uit te marcheren|Nachtwacht]].

.

;1643

.

* [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] wordt koning van Frankrijk. Hij is vijf.

.

* De [[bollandisten]], een instituut van de jezuïeten publiceren hun Acta Sanctorum. Het gaat om een hagiologie van heiligenlevens. Hun tijdschrift ''Acta Bollandiana'' verwijst naar de jezuïet-stichter [[Jean Bolland]] (1596-1665).

.

;[[1644]]

.

;1645

.

* [[Hugo de Groot (rechtsgeleerde)]] overlijdt.

.

* [[Athanasius Kircher]] ontwerpt de [[toverlantaarn]], de eerste diaprojector.

.

;1646

.

* In Bredevoort slaat de bliksem in op de kruittoren van het kasteel Bredevoort. Veertig mensen komen om, het kasteel is onherstelbaar.

.

;1647

.

* Franse troepen bouwen de [[citadel van Kortrijk]] tegen de Spanjaarden.

.

* [[René Descartes]] is in Parijs, (volgens [[Hubert Dethier]] was dat in 1649 maar daar vond ik geen bevestiging van) op uitnodiging van Lodewijk XIV. De zonnekoning is negen). Geen mens had zijn werk gelezen en in een brief aan A.M. Chanut vermoedt hij de ware reden van zijn bezoek: 

{{Cquote|'''Wat me het meest verafschuwde, was dat geen van hen enige belangstelling toonde om iets anders van mij te weten dan mijn gezicht; zo heb ik reden te geloven dat zij me alleen maar in Frankrijk willen als een olifant of een panter, vanwege de schaarste, en niet om nuttig te zijn. Ik denk niet dat er iets gelijks zal gebeuren op de plaats waar u bent, maar het slechte succes van mijn reizen van de afgelopen twintig jaar, doet me vrezen dat het enige wat me in deze reis nog te doen staat, is onderweg dieven te vinden die me beroven, of een schipbreuk die me het leven kost. Dit zal me echter niet weerhouden, indien gij oordeelt dat deze onvergelijkelijke Koningin mijn mening wil onderzoeken.'''|[[René Descartes]], Oeuvres philosophiques de Descartes publiées d'après les textes originaux, p. 756.&amp;nbsp;&lt;ref&gt;Raadpleegbaar op Google books.&lt;/ref&gt;}}

.

;1648

.

* ♣ De [[vrede van Münster]] / de [[Vrede van Westfalen]] beëindigen de [[Tachtigjarige Oorlog]]. In Nederland komt de oranjeriecultuur tot ontwikkeling om niet winterharde gewassen te verzamelen. De oranjerie is een statussymbool dat het contact met exotische gebieden van de eigenaar illustreert, zijn zin voor het avontuurlijk uitproberen van nieuwe teelten en zijn kennis van de wereld toont. 

.

* De internationale rol van [[Spanje]] is uitgespeeld. De vredesakkoorden kleuren de landgrenzen van Europa accuraat in en maken ze zichtbaar in het landschap: Zweden en Brandenburg-Pruisen plaatsen grensstenen. De belangstelling voor exacte grensafbakening valt samen met de komst van de driehoeksmeetkunde. [[Gemma Frisius]] (1508-1555) beschreef de methode voor het eerst en gebruikt de lengte van de zijden van de driehoek en de scherpte van de hoeken in de formule. Wat [[Gerard Mercator]] (1512-1594) betekent voor de wereldzeeën, zijn [[Jacob van Deventer (cartograaf)|Jacob van Deventer]] (ca. 1505-1575) en [[Willebrord Snel van Royen]], bekend als Snellius (1580-1626) voor de landmassa. De cartografie evolueert eind zestiende eeuw van een beschrijvend natte vingerwerk tot een nauwkeurige wetenschap. 

.

;1649

.

[[Oliver Cromwell]] onderdrukt de [[Ierse]] opstand.

.

;Kijken
&lt;gallery&gt;
Bestand:Athanasius_Kircher.jpg|[[Athanasius Kircher]] (1602-1680).
Bestand:Kircherears.jpg|De illustratie uit [[Musurgia Universalis]] toont de oren van een mens en dier.
File:Leiden_-_Rapenburg_21.jpg|[[René Descartes]] woont in Leiden in 1640.
File:Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg|René Descartes (1596-1650).
File:Blaise_Pascal_Versailles.JPG|[[Blaise Pascal]] (1623-1662).
File:Anthonis_van_Dyck_034.jpg|[[Antoon van Dyck]] (1599-1641).
Bestand:Jean_bolland.jpg|[[Jean Bolland]] (1596-1665)
File:Rembrandt_Self-portrait_(Kenwood).jpg|[[Rembrandt van Rijn|Rembrant]] (1606-1669).
&lt;/gallery&gt;

.

.

= Examen =

.

;A-Vragen

.

(S&amp;V).Aflatenhandel, Alva, Amerigo Vespucci, Andreas Vesalius, Antwerpse Boromeuskerk, Bartolomeus Dias, beeldenstorm, boekdrukkunst, Calvinisme, Christoffel Columbus, Columbiaanse uitwisseling, Christoffel Plantijn, Benvenuto Cellini, Concilie van Trente, contrareformatie, de Grote Markt in Brussel, de mens van Vitruvius, Desiderius Erasmus, Don Quijote, Ferdinand Magellaan, Filips II van Spanje, Filips Wielant, Gerard Mercator, graaf van Horne, Gregoriaanse kalender, Gutenberg, hagepreken, heksenvervolging, Hernan Cortez, het Spanjaardenkasteel, humanisme, Johanna -de waanzinnige- van Castilië, Juan Vivès, Juliaanse kalender, Kaap de Goede Hoop, Keizer Karel V, Lamoraal van Egmont, Leonardo da Vinci, Maarten Luther, Machiavelli, Malleus Maleficarum, Maria I Tudor (Engeland), Maria van Bourgondië, Maria van Hongarije (1505-1558), Mercatorprojectie, Michelangelo Buonarroti, Miguel de Cervantes, Nicolaas Copernicus, Oost-Indiëvaarders, Ottomaanse Rijk, Philippeville, protestantisme, reconquista, reformatie, Rembrandt, Simon Stevin, Sixtijnse Kapel, slag bij Nieuwpoort, Spaanse Armada, specerijenhandel, Steenvoorde, Tachtigjarige Oorlog, Thomas Hobbes, Thomas More, Utopia, val van Constantinopel, Verdrag van Tordesillas, vestingbouw, VOC, Weberthese, Wittenberg.

.

.

;B-Vragen

.

* (S&amp;V).Leg uit: Als de tachtigjarige oorlog in 1648 tussen Spanje en de Noordelijke Nederlanden ten einde loopt, luidt dit geen periode vol vrede in.

.

* (V).Leg uit: Bij het begin van de eeuw, omstreeks 1500 moderniseert de artillerie. Wat zijn de gevolgen hiervan? 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Het beleg en de Val van Constantinopel betekende het begin van de Renaissance.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Het was de grootste deportatie uit de geschiedenis. Ruim veertien miljoen mensen werden uit Afrika naar Amerika verscheept. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: Omstreeks 1453 gebeuren vijf dingen die de wereld een andere wending zullen geven.

.

* (S&amp;V).Leg uit: wat zijn de gevolgen van de ontdekkingsreizen?

.

* (V).Leg uit: Welke oorzaken kunnen de kleine IJstijd verklaren?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Welke voorwaarden moeten vervuld zijn om tot ontdekkingsreizen over te gaan?

.

* (S&amp;V).Leg uit: Wie in de zeventiende eeuw Amsterdam bezocht, moet zijn bestookt met indrukken. 

.

* (V).Periode en karakteriseer 'de Renaissance': beginjaren en eindjaren, wat kenmerkt de periode? Welke veiligheidsproblemen heb je ontdekt?

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Syfilis verspreidt zich over Europa; 2. Christoffel Columbus; 3. Filips II van Spanje; 4. Plato; 5. Socrates; 6. Verlichting (stroming).

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Beeldenstorm; 2. Bouw van Mariembourg; 3. De Malleus Maleficarum; 4. Karel V wordt geboren op de weg naar Gent; 5. Lodewijk XIV geboren; 6. Val van Constantinopel.

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Beleg en val van Antwerpen; 2. Boekdrukkunst; 3. De eerste gebastioneerde vesting in deze streek is het Spanjaardenkasteel; 4. Eerste hagepreken; 5. Lof der zotheid van Desiderius Erasmus verschijnt; 6. Slag bij Nieuwpoort. 

.

* (S&amp;V).Plaats in chronologische volgorde en leg uit: 1. Eerste executie van protestanten in de Nederlanden op de Grote Markt; 2. Einde van de Tachtigjarige oorlog; 3. Hertog van Alva rukt op naar Vlaanderen; 4. Maarten Luther slaat 95 stellingen aan de kerkdeur in Wittenberg; 5. Miguel de Cervantes schrijft Don Quichot; René Descartes overlijdt.


.

.

;C-Vragen

.

* (S&amp;V).Leg uit: De accentverschillen tussen het protestantisme en de katholieke invulling van het Christelijke geloof zorgen voor een andere arbeidsethos en een andere culturele invulling en aldus ook een andere maatschappij.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De economische opkomst van Engeland heeft veel te danken aan de bannelingen, die van de vijftiende tot de zeventiende eeuw hun land om godsdienstige redenen verlaten en een toevluchtsoord op Engelse bodem vinden. 

.

* (S&amp;V).Leg uit: De periode 1500-1648 laat zich omschrijven als de periode van Oranje tegen Spanje: Eenheid en scheiding van de Nederlanden onder Habsburgers.

.

* (S&amp;V).Leg uit: De Renaissance blikt terug op de antieke denkers: Socrates, Plato, Aristoteles en Archimedes. Hun onderzoek creëren in Europa een mens- en wereldbeeld dat systematiek toont, stilaan ontdaan van magische en religieuze interpretaties.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Max Weber ziet in zijn verhandeling ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'', gepubliceerd in de Archiv für Sozialwissenschaft (XX en XXI, 1904-1905) de religie niet als een belemmering, maar als één van de belangrijkste oorzaken van de industrialisering.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Ziektes zijn zwaarwichtiger dan zwaarden bij botsende beschavingen.

.

* (S&amp;V).Leg uit: Tussen 1600 en 1610 zorgt de heropleving van het katholieke geloof voor een culturele bloei. Die is te zien in Antwerpen, Namen en Brugge.

.

* (S&amp;V).Leg uit: In 1650 overlijdt René Descartes. Dat is op 11 februari en aan een longontsteking. Zijn overlijden is symbolisch en illustreert een breuk met het eerder elitaire [[Humanisme]] en het magische middeleeuwse denken. Descartes pleit voor een wetenschap die universeel verstaanbaar is, een wetenschap die het esoterisme zoals de alchemie, de astrologie, het gnosticisme, de kabbala, de magie en mystiek uitsluit en een didactiek aanbiedt die alle mensen van de ratio bedient.

.

* (S&amp;V).In de periode 1450-1650 ontstaan nieuwe tuintypes. Het gaat om het de tuin der lusten, de tuin van het humanisme (niet gezien), het labyrinth, de botanische tuin, de plantage en de barokke tuin. Toon aan hoe deze tuinarchitectuur een reactie is op maatschappelijke (r)evoluties.

== Bibliografie ==
&lt;references /&gt;
{{Sub}}</text>
      <sha1>p1nnrxqzxuphzd7nxam0j3lb29mhdmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe</title>
    <ns>3</ns>
    <id>46812</id>
    <revision>
      <id>432365</id>
      <parentid>431880</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>/* Welzijn en veiligheid/Deel 3 */</comment>
      <origin>432365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7833" sha1="k5rztwujqczxgh8njvayznj8oqbgdil" xml:space="preserve">{{Welkom}}

:[[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 01:50 (CEST)

:Dag Erik,
:Dank voor je welkomsbericht... Je ziet wellicht dat ik nog wat werk heb aan mijn Wikibooks die ik in één keer migreer van een persoonlijke Wikipediapagina. Ik geef mezelf er een seizoen voor om dit alles in orde te brengen.
:Gegroet,
:BW [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 29 sep 2026 08:38 (CEST)

::Tja, alleen een beetje laat, sorry; ik was er even niet... 
::Wat je boek(en) betreft: neem er de tijd voor, kwaliteit is belangrijker dan snelheid. Zet er ajb. wel even een [[:Categorie:Sjablonen voortgang|sjabloontje]] op om duidelijk te maken dat het een werk-in-uitvoering betreft.
::Verder heb ik nogal wat moeite met de titels van je pagina's, zoals bv. &quot;Sxrivniskookn&quot; en &quot;Welzijnenveiligheid/Deel8d&quot;: heb je de spaties bewust weggelaten (en zo ja, waarom?), of is het een technisch probleem?
::&lt;s&gt;De HTML-tag &quot;&amp;lt;big&amp;gt;&quot; is vervallen, zie [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Welzijnenveiligheid/Deel8d&amp;diff=prev&amp;oldid=430338 hier].&lt;/s&gt; {{Done}} – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2026 12:25 (CET)
::Een paar afbeeldingen waren een flink stuk groter (hoger) dan mijn monitor, zie [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Welzijnenveiligheid/Deel8d&amp;diff=prev&amp;oldid=430339 hier], dat leest niet bepaald lekker. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 29 sep 2026 22:15 (CEST)
:::En zo zijn er nog een heleboel. Wil je die ook even aanpakken? – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2026 12:27 (CET)

==Nummering==
Waarom heet [[Welzijn en veiligheid/Deel0|Deel 0]] &quot;Deel 0&quot;, en niet &quot;Deel 1&quot;? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:01 (CEST)
:Al opgelost: het heet nu [[Welzijn en veiligheid/Inleiding]]. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 14:08 (CET)

==Toledo==
Wat is &quot;Toledo&quot;? - [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 6 okt 2026 11:01 (CEST)

== Lintfouten: Afsluitende tag ontbreekt ==
Op [[Speciaal:LintErrors/missing-end-tag]] staan 37 meldingen van vergeten (?) eind-tags, zo te zien allemaal met italic (2 apostrofjes) en vette tekst (3 apostrofjes). Ik heb er al een boel gedaan, maar dit zijn er wel erg veel... Als je op die pagina op &quot;bewerken&quot; klikt zie je de fout meteen doordat de betreffende tekst gemarkeerd is. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2026 12:21 (CET)

== Lintfouten: Onjuist opgegeven opties mediabestand ==
Op [[Speciaal:LintErrors/bogus-image-options]] staan ook nog 34 fouten. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 25 okt 2026 12:41 (CET)

== Sjabloon:Sub ==
Wil je onderaan alle subpagina's van [[Welzijn en veiligheid]] even de tekst '''&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Sub}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;''' invoegen? Dan worden ze zichtbaar in &quot;Categorie:Welzijn en veiligheid - inhoud&quot;. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 27 okt 2026 14:09 (CET)

:Dag Erik, ik heb het geprobeerd op de openingspagina, maar het lijkt me niet juist... Kan je eens tonen hoe het moet? bw
::Ik schreef ook &quot;'''sub'''pagina's&quot;; op de voorpagina moeten alleen {{Tl|Bi}} (helemaal bovenaan), {{Tl|Boek}} en {{Tl|Fase|n}} (beide helemaal onderaan) staan.
::JopkeB heeft de voorpagina al gecorrigeerd. En inmiddels heb ik alle subpagina's al voorzien van een Sjabloon:Sub, zie [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Welzijn_en_veiligheid/Deel1&amp;diff=prev&amp;oldid=431645 hier]; het duurde me te lang... 
::'''PS Wil je ook nog even reageren op de eerdere vragen en opmerkingen op deze pagina? – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 14:03 (CET)'''

== Titelwijzigingen ==
Ik heb in de titel van alle hoofdstukken een spatie ingevoegd, om een beetje normale titels te krijgen. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 19:31 (CET)

:Waar kan ik ze terugvinden? Kan je er eentje aanpassen op https://nl.wikibooks.org/wiki/Welzijn_en_veiligheid, dan doe ik gerust de rest. [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 2 nov 2026 19:35 (CET)
::Op [[Welzijn_en_veiligheid]] zijn de links aangepast. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 19:40 (CET)
:::Schitterend. Bedankt hoor. [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 2 nov 2026 19:46 (CET)

== Afbeeldingen ==
Vele van de foto's op de hoofdstukken van Welzijn en veiligheid zijn veel te groot. Bv. die van Gerrit Komrij is een staande foto van 550px breedte, en neemt anderhalf keer de hoogte van mijn scherm (1360x768) in. Ik stel voor dat je ze allemaal op 300x300px zet, om de leesbaarheid te verbeteren (de tekst zou toch hoofdzaak moeten zijn), en de pagina's meer in overeenstemming te brengen met de stijl die op Wikibooks gebruikelijk is. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 19:57 (CET)

:300 lijkt me best ok, ik test ff uit... [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 2 nov 2026 19:59 (CET)
::350 is meer aangepast aan mijn scherm? Klinkt dat nog ok voor je? [[Gebruiker:Benedict Wydooghe|Benedict Wydooghe]] ([[Overleg gebruiker:Benedict Wydooghe|overleg]]) 2 nov 2026 20:01 (CET)
:::Ja hoor, mits je '''&quot;350x350px&quot;''' toepast, dan worden zowel de breedte als de hoogte begrensd op 350px. En uitzonderingen zijn natuurlijk mogelijk! Ik denk dan bv. aan het tapijt in deel 4 (al moet dat wel kleiner, het is nu wazig). – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 20:11 (CET)

== Koppen ==
Het gebruikt van eerstegraads koppen (met een enkel isgelijkteken ervoor en erachter) is niet goed, dat formaat tekst is voorbehouden aan de pagina''titel'' (zie [[Help:Tekstopmaak#Koppen_en_paragrafen_(secties)|hier]]). Dat betekent dat alle kopjes van een lager niveau ook aangepast moeten worden. Ik zal eens zien of dat met een script gedaan kan worden, het is eigenlijk te veel om met de hand te doen... – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 20:42 (CET)

== [[Welzijn en veiligheid/Deel 3]] ==
:Ik schreef 350x350px, niet 350px; nu zijn de &quot;staande&quot; foto's nog steeds te groot;
:de link in referentie #11 werkt niet goed;
:met de tekst bij ref. #17 is ook iets mis.
:: – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 3 nov 2026 11:13 (CET)
:::Dan ga ik voor de 300, 350x350 werkt esthetisch niet ok inzake het verschil tussen portret- en landschapsfoto's...
::::OK. 't Is nogal groot voor Wikibooks, maar ik begrijp jouw punt ook.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 14:25 (CET)

==Welzijn en veiligheid==
Ik heb op de delen 1, 8a en de inleiding een script laten werken om alle afbeeldingen aan te passen naar 300px, en dat ga ik ook op de andere hoofdstukken toepassen {{Small|(maar dat gaat even duren)}}. Kijk ze wel even na, dat heb ik nl. maar heel oppervlakkig gedaan, omdat het me te veel is om allemaal te lezen, sorry...&lt;br&gt;
Het script verwijdert en passant ook veel overtollige lege regels; dat leest niet prettig, en bij afdrukken kost het het nodeloos veel papier.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 14:25 (CET)</text>
      <sha1>k5rztwujqczxgh8njvayznj8oqbgdil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wereldreligies/Christendom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46845</id>
    <revision>
      <id>432379</id>
      <parentid>431124</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ruud64</username>
        <id>29914</id>
      </contributor>
      <comment>/* Stromingen */ kaart laat situatie 2000 zien , oa nieuwe grenzen in voormalig Joegoslavie na etnische zuiveringen</comment>
      <origin>432379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9727" sha1="skytlv1iwc4smjvi2ps8twrfjjnnqmv" xml:space="preserve">{{Begin}}


Het '''christendom''' is een geloof. De Bijbel en Jezus Christus spelen een centrale rol binnen dit geloof. Daarnaast is het christendom een wereldreligie. Dit betekent dar er wordt uitgegaan van een universele waarheid. Het christendom is de grootste godsdienst ter wereld.

== Waar komt het christendom vandaan? ==
[[Bestand:Christianity percentage by country (2008).png|thumb|right|alt=|verspreiding van het christendom over de wereld]]
Het christendom is ontstaan rondom de figuur Jezus. Hij leefde rond het begin van de christelijke jaartelling. Hij predikte dat mensen verlost konden worden door in God te geloven en een goed leven te leiden.

Jezus probeerde mensen bij te brengen dat ze niet blindelings de wetten van die tijd hoefden te volgen. Omdat Jezus hiermee de Romeinen in de weg zat, werd hij al snel ter dood veroordeeld. Hij was toen ruim dertig jaar.

Later brak Paulus, een volgeling van Jezus, met de joods-christelijke traditie. Het christendom kon zich toen als zelfstandige religie gaan verspreiden waarvan Jezus als de stichter werd gezien.

== Wat geloven christenen? ==
Christenen geloven in maar één God. Ruim 2000 jaar geleden heeft deze God zijn enige zoon (Jezus Christus) naar aarde gestuurd. Het was zijn taak om de zonden van de mensheid op zich te nemen. Jezus stierf hiervoor aan het kruis en is later opgestaan. Tijdens zijn leven hielp Jezus veel mensen en vertelde hij verhalen. De kern van zijn boodschap was naastenliefde.

=== De Bijbel ===
[[Bestand:Illuminated.bible.arp.jpg|thumb|right|alt=|Versierde letter P in een Latijnse Bijbel uit 1407]]
=&gt; Hoofdwerk voor dit onderwerp: [[Inleiding Oude en Nieuwe Testament]].

De bijbel is het heilige boek van de christenen. Volgens de christenen zijn de teksten uit de bijbel door God geïnspireerd. In de bijbel staan allerlei verhalen, spreuken en gedichten. Daarnaast bevat het leefregels, waar men zich behoort te houden. Het heeft twee delen: 
* Het oude testament gaat over de geschiedenis van het joodse volk. 
* Het nieuwe testament waarin wordt beschreven hoe Jezus heeft geleefd en wat er na zijn dood heeft plaatsgevonden.
Hun hele leven door worden in ieder geval protestanten vertrouwd gemaakt met de bijbel en de geloofsleer. Elke dag na de hoofdmaaltijd wordt een stukje uit de bijbel voorgelezen. Voor kinderen is er de {{Wp|kinderbijbel}}, de {{Wp|zondagschool}} (4-12 jaar) en vervolgens {{Wp|catechisatie}} (12-18 jaar).

== Hoe leven christenen? ==
Voor christenen (en ook joden) zijn de Tien Geboden het belangrijkste. Dit zijn de leefregels. Ze worden ook wel de Tien Woorden van God genoemd.

=== Bidden ===
In de kerk wordt gebeden. Dit gebeurt gezamenlijk. Maar bidden is tegelijk ook iets wat thuis gebeurt. Bijvoorbeeld voor en na het eten of voor het slapen gaan. Middels een gebed kun je God bedanken of om hulp vragen. Ook kun je om vergiffenis vragen als je iets hebt gedaan waar je spijt van hebt. Ten slotte kun je ook bidden voor iemand anders die hulp nodig heeft.

=== Kerkdiensten ===
Kerkdiensten worden in de regel op zondagochtend en ook vaak aan het begin van de zondagavond gehouden. Ook op andere dagen kunnen er erediensten worden gehouden, afhankelijk van het kerkgenootschap. Er is een voorganger (de dominee, predikant of pastoor), er worden kerkliederen gezongen, uit de bijbel gelezen en een preek gehouden. Vaak wordt aan het eind van de dienst een {{Wp|zegen}}  voor het kerkvolk uitgesproken. Bijzondere kerkdiensten:
* {{Wp|Doop (sacrament)|Doopdienst}} voor pasgeborenen of voor wie op latere leeftijd gedoopt wil worden. 
* [In protestante kerken:] Belijdenisdienst, kerkdienst waarin meestal jongvolwassenen in het openbaar {{Wp|Apostolische geloofsbelijdenis|belijdenis}} doen. Daarna zijn ze volwaardig kerklid en mogen ze voortaan deelnemen aan het {{Wp|Heilig Avondmaal}}. 
* Huwelijksdienst: inzegening van een {{Wp|huwelijk}} tijdens een kerkdienst. In ieder geval in België en Nederland moet die voorafgegaan zijn door een burgerlijk huwelijk. 
* Uitvaartdienst voor overleden kerkleden.

=== Feestdagen ===
Christelijke feestdagen worden herdacht en gevierd met een kerkdienst. Vaak is het ook een gelegenheid om met de uitgebreide familie samen te komen en gezamenlijk een feestelijke maaltijd te hebben. De belangrijkste christelijke feestdagen zijn:
* '''{{Wp|Kerstmis}}''': Herdenking en viering van de geboorte van Jezus. Jezus zou volgens de overlevering omstreeks het begin van de christelijke jaartelling, dus ruim 2000 jaar geleden, geboren zijn in Betlehem, een plaats in Israël. Tijdens kerst zijn er extra uitgebreide diensten in de kerk, welke vaak meer bezoekers trekken dan normaal. In de kerk wordt kerstliederen gezongen en het kerstverhaal wordt verteld. Kerstmis wordt door velen ook opgeluisterd met een kerstboom, kaarsen, andere kerstversielselen en een uitgebreide kerstmaaltijd met familie. De kerstboom werd trouwens al lang gebruikt voordat het christendom op kwam. De bomen werden versierd als offer aan de Romeinse goden. Nu staat de kerstboom symbool voor de boom uit het paradijsverhaal. Tegenwoordig geven mensen elkaar ook cadeautjes met kerst. Maar dit is geen christelijke traditie.
* '''{{Wp|Goede Vrijdag}}''': Herdenking van de kruisiging en dood van Jezus. 's Avonds is er een sobere kerkdienst. 
* '''{{Wp|Pasen}}''' is het belangrijkste christelijke feest. Men viert de opstanding van Jezus uit de dood drie dagen na zijn kruisiging, op een zondag. Vandaar dat christenen zondag als rustdag hebben en niet op zaterdag (zoals de joden) of vrijdag (zoals in de islam). 
* '''{{Wp|Hemelvaartsdag}}''': Herdenking dat Jezus Christus is opgevaren naar God, zijn Vader in de hemel, negenendertig dagen na zijn opstanding uit de dood. 
* '''{{Wp|Pinksteren}}''': Herdenking van de uitstorting van de Heilige Geest over de apostelen. Deze uitstorting wordt beschouwd als het begin van het christendom en als de eerste christelijke opwekking.
Daarnaast zijn er nog vele andere christelijke feestdagen, zie {{Wp|Lijst van christelijke feest- en gedenkdagen}}.

== Stromingen ==
{{Nowrap|In de loop der}} eeuwen zijn er ver&amp;shy;schil&amp;shy;lende scheuringen binnen het Christendom geweest. Groepen splitsten zich af van de hoofdkerk en gingen zelf&amp;shy;standig verder. Dat ging er vaak heftig aan toe. De belangrijkste zijn:
* De eerste afsplitsing was die tussen de {{Wp|Rooms-Katholieke Kerk}} en de {{Wp|Oosters-orthodoxe kerken}} in 1054. Daar was twee eeuwen strijd aan vooraf gegaan. 
** De '''Rooms-Katholieke Kerk''' heeft als hoofdzetel Rome, met een hiërarchie waarbij de paus aan het hoofd staat. De voertaal was tot in de 20e eeuw Latijn. Gedurende de middeleeuwen was het katholicisme het belangrijkste geloof in het westen en midden van Europa. 
** In het oosten van Europa werd de '''Oosters-orthodoxe leer''' het belangrijkste geloof. Het is ontstaan in {{Wp|Constantinopel}}. Het gebied strekte zich uit van Rusland tot Griekenland en Turkije (als deel van {{Wp|Byzantijnse Rijk|Byzantium}}). Aangesloten kerken zijn veelal per land georganiseerd. 
* Een andere grote afsplitsing was in de 16e eeuw: tijdens de {{Wp|Reformatie}} ontstond het '''protestantisme'''. Die hervormde de kerkorganisatie en de leer. Er is geen hiërarchie, elke kerk is zelfstandig qua bestuur en leer. Elke kerk kiest zelf haar {{Wp|dominee}} en kerkbestuur. De bijbel biedt het enige gezag. Tijdens een dienst staat de {{Wp|preek}} centraal. Hier geen pracht en praal zoals in katholieke kerken. Protestantisme kreeg vooral voet aan de grond in Scandinavië, Duitsland, de Noordelijke Nederlanden, Zwitserland, delen van Frankrijk ({{Wp|Hugenoten}}) en Engeland ({{Wp|Anglicaanse Kerk}}). Er kwamen heftige reacties van de katholieken: de {{Wp|Contrareformatie}}, met vervolgingen en terdoodveroordelingen, die duurden tot 1648 ({{Wp|Vrede van Westfalen}}). Binnen het protestantisme zijn daarna nog meerdere afsplitsingen geweest, gericht op een strengere leer (zoals de {{Wp|Christelijke Gereformeerde Kerken}}) of juist op meer beleving van het geloof (zoals {{Wp|Evangelisch christendom|Evangelische kerken}}).

== Symbolen ==
Het kruis is het belangrijkste symbool voor de Christenen. Het verwijst naar Jezus die op Goede Vrijdag is gestorven aan het kruis en drie dagen later, op Eerste Paasdag, weer is opgestaan.

Andere symbolen zijn:
* Christusmonogram, ook wel christogram, chi-rho-, rho-tau- of chi-rho-tau-monogram. Te zien is een afkorting van de Griekse naam ΧΡΙΣΤΟΣ (Christus), waarbij de eerste twee letters, Χ (hoofdletter chi) en Ρ (hoofdletter rho), tot een monogram zijn gevormd.
* Ichthus-teken (Oudgrieks: ἰχθύς, &quot;vis&quot;), een symbool met een vis. ''Ichthus'' werd als acroniem gezien van de zin (vertaald): &quot;Jezus Christus, Zoon van God, (en / de) Redder&quot;.
* Agnus Dei, het lam Gods, verwijst naar Jezus Christus in zijn rol van de perfecte sacramentele opoffering (kruisiging) die de zonden van de mens verzoent in de christelijke theologie.
* De haan, die drie keer kraaide op Goede Vrijdag en daarmee de apostel Petrus eraan herinnerde dat hij Jezus die dag zou verraden, wat hij toen ook al gedaan had. 
Meer Christelijke symbolen: {{Wp|Categorie:Christelijk symbool}}

&lt;gallery widths=150 heights=150&gt;
Jesus Crucifixion With Holy Spirit And INRI.jpg|Crucifix (Jezus aan het kruis)
Begravningsplats.svg|Latijns kruis
Saint Andrew's cross.svg|Andreaskruis
Simple Labarum2.svg|Christusmonogram
Ichthus.svg|Ichtus-teken
Mathis Gothart Grünewald 025.jpg|Agnus Dei
Sint-Martinuskerk Wijnbergen PM20-10.jpg|Weerhaan op een kerktoren
&lt;/gallery&gt; 

{{Te doen|Alle paragrafen uitbreiden|geplaatst door= [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2026 14:08 (CEST)}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>skytlv1iwc4smjvi2ps8twrfjjnnqmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432380</id>
      <parentid>432379</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>terug; kaart past prima bij artikel</comment>
      <origin>432380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10008" sha1="r6g7az0c2i21yrf3534nkxhchzxdz5j" xml:space="preserve">{{Begin}}

Het '''christendom''' is een geloof. De Bijbel en Jezus Christus spelen een centrale rol binnen dit geloof. Daarnaast is het christendom een wereldreligie. Dit betekent dar er wordt uitgegaan van een universele waarheid. Het christendom is de grootste godsdienst ter wereld.

== Waar komt het christendom vandaan? ==
[[Bestand:Christianity percentage by country (2008).png|thumb|right|alt=|verspreiding van het christendom over de wereld]]
Het christendom is ontstaan rondom de figuur Jezus. Hij leefde rond het begin van de christelijke jaartelling. Hij predikte dat mensen verlost konden worden door in God te geloven en een goed leven te leiden.

Jezus probeerde mensen bij te brengen dat ze niet blindelings de wetten van die tijd hoefden te volgen. Omdat Jezus hiermee de Romeinen in de weg zat, werd hij al snel ter dood veroordeeld. Hij was toen ruim dertig jaar.

Later brak Paulus, een volgeling van Jezus, met de joods-christelijke traditie. Het christendom kon zich toen als zelfstandige religie gaan verspreiden waarvan Jezus als de stichter werd gezien.

== Wat geloven christenen? ==
Christenen geloven in maar één God. Ruim 2000 jaar geleden heeft deze God zijn enige zoon (Jezus Christus) naar aarde gestuurd. Het was zijn taak om de zonden van de mensheid op zich te nemen. Jezus stierf hiervoor aan het kruis en is later opgestaan. Tijdens zijn leven hielp Jezus veel mensen en vertelde hij verhalen. De kern van zijn boodschap was naastenliefde.

=== De Bijbel ===
[[Bestand:Illuminated.bible.arp.jpg|thumb|right|alt=|Versierde letter P in een Latijnse Bijbel uit 1407]]
=&gt; Hoofdwerk voor dit onderwerp: [[Inleiding Oude en Nieuwe Testament]].

De bijbel is het heilige boek van de christenen. Volgens de christenen zijn de teksten uit de bijbel door God geïnspireerd. In de bijbel staan allerlei verhalen, spreuken en gedichten. Daarnaast bevat het leefregels, waar men zich behoort te houden. Het heeft twee delen: 
* Het oude testament gaat over de geschiedenis van het joodse volk. 
* Het nieuwe testament waarin wordt beschreven hoe Jezus heeft geleefd en wat er na zijn dood heeft plaatsgevonden.
Hun hele leven door worden in ieder geval protestanten vertrouwd gemaakt met de bijbel en de geloofsleer. Elke dag na de hoofdmaaltijd wordt een stukje uit de bijbel voorgelezen. Voor kinderen is er de {{Wp|kinderbijbel}}, de {{Wp|zondagschool}} (4-12 jaar) en vervolgens {{Wp|catechisatie}} (12-18 jaar).

== Hoe leven christenen? ==
Voor christenen (en ook joden) zijn de Tien Geboden het belangrijkste. Dit zijn de leefregels. Ze worden ook wel de Tien Woorden van God genoemd.

=== Bidden ===
In de kerk wordt gebeden. Dit gebeurt gezamenlijk. Maar bidden is tegelijk ook iets wat thuis gebeurt. Bijvoorbeeld voor en na het eten of voor het slapen gaan. Middels een gebed kun je God bedanken of om hulp vragen. Ook kun je om vergiffenis vragen als je iets hebt gedaan waar je spijt van hebt. Ten slotte kun je ook bidden voor iemand anders die hulp nodig heeft.

=== Kerkdiensten ===
Kerkdiensten worden in de regel op zondagochtend en ook vaak aan het begin van de zondagavond gehouden. Ook op andere dagen kunnen er erediensten worden gehouden, afhankelijk van het kerkgenootschap. Er is een voorganger (de dominee, predikant of pastoor), er worden kerkliederen gezongen, uit de bijbel gelezen en een preek gehouden. Vaak wordt aan het eind van de dienst een {{Wp|zegen}}  voor het kerkvolk uitgesproken. Bijzondere kerkdiensten:
* {{Wp|Doop (sacrament)|Doopdienst}} voor pasgeborenen of voor wie op latere leeftijd gedoopt wil worden. 
* [In protestante kerken:] Belijdenisdienst, kerkdienst waarin meestal jongvolwassenen in het openbaar {{Wp|Apostolische geloofsbelijdenis|belijdenis}} doen. Daarna zijn ze volwaardig kerklid en mogen ze voortaan deelnemen aan het {{Wp|Heilig Avondmaal}}. 
* Huwelijksdienst: inzegening van een {{Wp|huwelijk}} tijdens een kerkdienst. In ieder geval in België en Nederland moet die voorafgegaan zijn door een burgerlijk huwelijk. 
* Uitvaartdienst voor overleden kerkleden.

=== Feestdagen ===
Christelijke feestdagen worden herdacht en gevierd met een kerkdienst. Vaak is het ook een gelegenheid om met de uitgebreide familie samen te komen en gezamenlijk een feestelijke maaltijd te hebben. De belangrijkste christelijke feestdagen zijn:
* '''{{Wp|Kerstmis}}''': Herdenking en viering van de geboorte van Jezus. Jezus zou volgens de overlevering omstreeks het begin van de christelijke jaartelling, dus ruim 2000 jaar geleden, geboren zijn in Betlehem, een plaats in Israël. Tijdens kerst zijn er extra uitgebreide diensten in de kerk, welke vaak meer bezoekers trekken dan normaal. In de kerk wordt kerstliederen gezongen en het kerstverhaal wordt verteld. Kerstmis wordt door velen ook opgeluisterd met een kerstboom, kaarsen, andere kerstversielselen en een uitgebreide kerstmaaltijd met familie. De kerstboom werd trouwens al lang gebruikt voordat het christendom op kwam. De bomen werden versierd als offer aan de Romeinse goden. Nu staat de kerstboom symbool voor de boom uit het paradijsverhaal. Tegenwoordig geven mensen elkaar ook cadeautjes met kerst. Maar dit is geen christelijke traditie.
* '''{{Wp|Goede Vrijdag}}''': Herdenking van de kruisiging en dood van Jezus. 's Avonds is er een sobere kerkdienst. 
* '''{{Wp|Pasen}}''' is het belangrijkste christelijke feest. Men viert de opstanding van Jezus uit de dood drie dagen na zijn kruisiging, op een zondag. Vandaar dat christenen zondag als rustdag hebben en niet op zaterdag (zoals de joden) of vrijdag (zoals in de islam). 
* '''{{Wp|Hemelvaartsdag}}''': Herdenking dat Jezus Christus is opgevaren naar God, zijn Vader in de hemel, negenendertig dagen na zijn opstanding uit de dood. 
* '''{{Wp|Pinksteren}}''': Herdenking van de uitstorting van de Heilige Geest over de apostelen. Deze uitstorting wordt beschouwd als het begin van het christendom en als de eerste christelijke opwekking.
Daarnaast zijn er nog vele andere christelijke feestdagen, zie {{Wp|Lijst van christelijke feest- en gedenkdagen}}.

== Stromingen ==
[[Bestand:Europe religion map situation 1950 en.png|thumb|Religies in Europa ±1950&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;float: left;&quot;&gt;
{{Legend|#496EB8|{{Nowrap|Rooms-Katholiek}}}}&lt;br&gt;
{{Legend|#C44F4F|{{Nowrap|Oosters-Orthodox}}}}
&lt;/div&gt;
{{Legend|#855C99|Protestants}}&lt;br&gt;
{{Legend|#3D9956|Islam}}
]]
{{Nowrap|In de loop der}} eeuwen zijn er ver&amp;shy;schil&amp;shy;lende scheuringen binnen het Christendom geweest. Groepen splitsten zich af van de hoofdkerk en gingen zelf&amp;shy;standig verder. Dat ging er vaak heftig aan toe. De belangrijkste zijn:
* De eerste afsplitsing was die tussen de {{Wp|Rooms-Katholieke Kerk}} en de {{Wp|Oosters-orthodoxe kerken}} in 1054. Daar was twee eeuwen strijd aan vooraf gegaan. 
** De '''Rooms-Katholieke Kerk''' heeft als hoofdzetel Rome, met een hiërarchie waarbij de paus aan het hoofd staat. De voertaal was tot in de 20e eeuw Latijn. Gedurende de middeleeuwen was het katholicisme het belangrijkste geloof in het westen en midden van Europa. 
** In het oosten van Europa werd de '''Oosters-orthodoxe leer''' het belangrijkste geloof. Het is ontstaan in {{Wp|Constantinopel}}. Het gebied strekte zich uit van Rusland tot Griekenland en Turkije (als deel van {{Wp|Byzantijnse Rijk|Byzantium}}). Aangesloten kerken zijn veelal per land georganiseerd. 
* Een andere grote afsplitsing was in de 16e eeuw: tijdens de {{Wp|Reformatie}} ontstond het '''protestantisme'''. Die hervormde de kerkorganisatie en de leer. Er is geen hiërarchie, elke kerk is zelfstandig qua bestuur en leer. Elke kerk kiest zelf haar {{Wp|dominee}} en kerkbestuur. De bijbel biedt het enige gezag. Tijdens een dienst staat de {{Wp|preek}} centraal. Hier geen pracht en praal zoals in katholieke kerken. Protestantisme kreeg vooral voet aan de grond in Scandinavië, Duitsland, de Noordelijke Nederlanden, Zwitserland, delen van Frankrijk ({{Wp|Hugenoten}}) en Engeland ({{Wp|Anglicaanse Kerk}}). Er kwamen heftige reacties van de katholieken: de {{Wp|Contrareformatie}}, met vervolgingen en terdoodveroordelingen, die duurden tot 1648 ({{Wp|Vrede van Westfalen}}). Binnen het protestantisme zijn daarna nog meerdere afsplitsingen geweest, gericht op een strengere leer (zoals de {{Wp|Christelijke Gereformeerde Kerken}}) of juist op meer beleving van het geloof (zoals {{Wp|Evangelisch christendom|Evangelische kerken}}).

== Symbolen ==
Het kruis is het belangrijkste symbool voor de Christenen. Het verwijst naar Jezus die op Goede Vrijdag is gestorven aan het kruis en drie dagen later, op Eerste Paasdag, weer is opgestaan.

Andere symbolen zijn:
* Christusmonogram, ook wel christogram, chi-rho-, rho-tau- of chi-rho-tau-monogram. Te zien is een afkorting van de Griekse naam ΧΡΙΣΤΟΣ (Christus), waarbij de eerste twee letters, Χ (hoofdletter chi) en Ρ (hoofdletter rho), tot een monogram zijn gevormd.
* Ichthus-teken (Oudgrieks: ἰχθύς, &quot;vis&quot;), een symbool met een vis. ''Ichthus'' werd als acroniem gezien van de zin (vertaald): &quot;Jezus Christus, Zoon van God, (en / de) Redder&quot;.
* Agnus Dei, het lam Gods, verwijst naar Jezus Christus in zijn rol van de perfecte sacramentele opoffering (kruisiging) die de zonden van de mens verzoent in de christelijke theologie.
* De haan, die drie keer kraaide op Goede Vrijdag en daarmee de apostel Petrus eraan herinnerde dat hij Jezus die dag zou verraden, wat hij toen ook al gedaan had. 
Meer Christelijke symbolen: {{Wp|Categorie:Christelijk symbool}}

&lt;gallery widths=150 heights=150&gt;
Jesus Crucifixion With Holy Spirit And INRI.jpg|Crucifix (Jezus aan het kruis)
Begravningsplats.svg|Latijns kruis
Saint Andrew's cross.svg|Andreaskruis
Simple Labarum2.svg|Christusmonogram
Ichthus.svg|Ichtus-teken
Mathis Gothart Grünewald 025.jpg|Agnus Dei
Sint-Martinuskerk Wijnbergen PM20-10.jpg|Weerhaan op een kerktoren
&lt;/gallery&gt; 

{{Te doen|Alle paragrafen uitbreiden|geplaatst door= [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2026 14:08 (CEST)}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>r6g7az0c2i21yrf3534nkxhchzxdz5j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432384</id>
      <parentid>432380</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10009" sha1="av82r6g3ijt5gtpm31tbmrcqcik5jjw" xml:space="preserve">{{Begin}}


Het '''christendom''' is een geloof. De Bijbel en Jezus Christus spelen een centrale rol binnen dit geloof. Daarnaast is het christendom een wereldreligie. Dit betekent dar er wordt uitgegaan van een universele waarheid. Het christendom is de grootste godsdienst ter wereld.

== Waar komt het christendom vandaan? ==
[[Bestand:Christianity percentage by country (2008).png|thumb|right|alt=|verspreiding van het christendom over de wereld]]
Het christendom is ontstaan rondom de figuur Jezus. Hij leefde rond het begin van de christelijke jaartelling. Hij predikte dat mensen verlost konden worden door in God te geloven en een goed leven te leiden.

Jezus probeerde mensen bij te brengen dat ze niet blindelings de wetten van die tijd hoefden te volgen. Omdat Jezus hiermee de Romeinen in de weg zat, werd hij al snel ter dood veroordeeld. Hij was toen ruim dertig jaar.

Later brak Paulus, een volgeling van Jezus, met de joods-christelijke traditie. Het christendom kon zich toen als zelfstandige religie gaan verspreiden waarvan Jezus als de stichter werd gezien.

== Wat geloven christenen? ==
Christenen geloven in maar één God. Ruim 2000 jaar geleden heeft deze God zijn enige zoon (Jezus Christus) naar aarde gestuurd. Het was zijn taak om de zonden van de mensheid op zich te nemen. Jezus stierf hiervoor aan het kruis en is later opgestaan. Tijdens zijn leven hielp Jezus veel mensen en vertelde hij verhalen. De kern van zijn boodschap was naastenliefde.

=== De Bijbel ===
[[Bestand:Illuminated.bible.arp.jpg|thumb|right|alt=|Versierde letter P in een Latijnse Bijbel uit 1407]]
=&gt; Hoofdwerk voor dit onderwerp: [[Inleiding Oude en Nieuwe Testament]].

De bijbel is het heilige boek van de christenen. Volgens de christenen zijn de teksten uit de bijbel door God geïnspireerd. In de bijbel staan allerlei verhalen, spreuken en gedichten. Daarnaast bevat het leefregels, waar men zich behoort te houden. Het heeft twee delen: 
* Het oude testament gaat over de geschiedenis van het joodse volk. 
* Het nieuwe testament waarin wordt beschreven hoe Jezus heeft geleefd en wat er na zijn dood heeft plaatsgevonden.
Hun hele leven door worden in ieder geval protestanten vertrouwd gemaakt met de bijbel en de geloofsleer. Elke dag na de hoofdmaaltijd wordt een stukje uit de bijbel voorgelezen. Voor kinderen is er de {{Wp|kinderbijbel}}, de {{Wp|zondagschool}} (4-12 jaar) en vervolgens {{Wp|catechisatie}} (12-18 jaar).

== Hoe leven christenen? ==
Voor christenen (en ook joden) zijn de Tien Geboden het belangrijkste. Dit zijn de leefregels. Ze worden ook wel de Tien Woorden van God genoemd.

=== Bidden ===
In de kerk wordt gebeden. Dit gebeurt gezamenlijk. Maar bidden is tegelijk ook iets wat thuis gebeurt. Bijvoorbeeld voor en na het eten of voor het slapen gaan. Middels een gebed kun je God bedanken of om hulp vragen. Ook kun je om vergiffenis vragen als je iets hebt gedaan waar je spijt van hebt. Ten slotte kun je ook bidden voor iemand anders die hulp nodig heeft.

=== Kerkdiensten ===
Kerkdiensten worden in de regel op zondagochtend en ook vaak aan het begin van de zondagavond gehouden. Ook op andere dagen kunnen er erediensten worden gehouden, afhankelijk van het kerkgenootschap. Er is een voorganger (de dominee, predikant of pastoor), er worden kerkliederen gezongen, uit de bijbel gelezen en een preek gehouden. Vaak wordt aan het eind van de dienst een {{Wp|zegen}}  voor het kerkvolk uitgesproken. Bijzondere kerkdiensten:
* {{Wp|Doop (sacrament)|Doopdienst}} voor pasgeborenen of voor wie op latere leeftijd gedoopt wil worden. 
* [In protestante kerken:] Belijdenisdienst, kerkdienst waarin meestal jongvolwassenen in het openbaar {{Wp|Apostolische geloofsbelijdenis|belijdenis}} doen. Daarna zijn ze volwaardig kerklid en mogen ze voortaan deelnemen aan het {{Wp|Heilig Avondmaal}}. 
* Huwelijksdienst: inzegening van een {{Wp|huwelijk}} tijdens een kerkdienst. In ieder geval in België en Nederland moet die voorafgegaan zijn door een burgerlijk huwelijk. 
* Uitvaartdienst voor overleden kerkleden.

=== Feestdagen ===
Christelijke feestdagen worden herdacht en gevierd met een kerkdienst. Vaak is het ook een gelegenheid om met de uitgebreide familie samen te komen en gezamenlijk een feestelijke maaltijd te hebben. De belangrijkste christelijke feestdagen zijn:
* '''{{Wp|Kerstmis}}''': Herdenking en viering van de geboorte van Jezus. Jezus zou volgens de overlevering omstreeks het begin van de christelijke jaartelling, dus ruim 2000 jaar geleden, geboren zijn in Betlehem, een plaats in Israël. Tijdens kerst zijn er extra uitgebreide diensten in de kerk, welke vaak meer bezoekers trekken dan normaal. In de kerk wordt kerstliederen gezongen en het kerstverhaal wordt verteld. Kerstmis wordt door velen ook opgeluisterd met een kerstboom, kaarsen, andere kerstversielselen en een uitgebreide kerstmaaltijd met familie. De kerstboom werd trouwens al lang gebruikt voordat het christendom op kwam. De bomen werden versierd als offer aan de Romeinse goden. Nu staat de kerstboom symbool voor de boom uit het paradijsverhaal. Tegenwoordig geven mensen elkaar ook cadeautjes met kerst. Maar dit is geen christelijke traditie.
* '''{{Wp|Goede Vrijdag}}''': Herdenking van de kruisiging en dood van Jezus. 's Avonds is er een sobere kerkdienst. 
* '''{{Wp|Pasen}}''' is het belangrijkste christelijke feest. Men viert de opstanding van Jezus uit de dood drie dagen na zijn kruisiging, op een zondag. Vandaar dat christenen zondag als rustdag hebben en niet op zaterdag (zoals de joden) of vrijdag (zoals in de islam). 
* '''{{Wp|Hemelvaartsdag}}''': Herdenking dat Jezus Christus is opgevaren naar God, zijn Vader in de hemel, negenendertig dagen na zijn opstanding uit de dood. 
* '''{{Wp|Pinksteren}}''': Herdenking van de uitstorting van de Heilige Geest over de apostelen. Deze uitstorting wordt beschouwd als het begin van het christendom en als de eerste christelijke opwekking.
Daarnaast zijn er nog vele andere christelijke feestdagen, zie {{Wp|Lijst van christelijke feest- en gedenkdagen}}.

== Stromingen ==
[[Bestand:Europe religion map situation 1950 en.png|thumb|Religies in Europa ±1950&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;float: left;&quot;&gt;
{{Legend|#496EB8|{{Nowrap|Rooms-Katholiek}}}}&lt;br&gt;
{{Legend|#C44F4F|{{Nowrap|Oosters-Orthodox}}}}
&lt;/div&gt;
{{Legend|#855C99|Protestants}}&lt;br&gt;
{{Legend|#3D9956|Islam}}
]]
{{Nowrap|In de loop der}} eeuwen zijn er ver&amp;shy;schil&amp;shy;lende scheuringen binnen het Christendom geweest. Groepen splitsten zich af van de hoofdkerk en gingen zelf&amp;shy;standig verder. Dat ging er vaak heftig aan toe. De belangrijkste zijn:
* De eerste afsplitsing was die tussen de {{Wp|Rooms-Katholieke Kerk}} en de {{Wp|Oosters-orthodoxe kerken}} in 1054. Daar was twee eeuwen strijd aan vooraf gegaan. 
** De '''Rooms-Katholieke Kerk''' heeft als hoofdzetel Rome, met een hiërarchie waarbij de paus aan het hoofd staat. De voertaal was tot in de 20e eeuw Latijn. Gedurende de middeleeuwen was het katholicisme het belangrijkste geloof in het westen en midden van Europa. 
** In het oosten van Europa werd de '''Oosters-orthodoxe leer''' het belangrijkste geloof. Het is ontstaan in {{Wp|Constantinopel}}. Het gebied strekte zich uit van Rusland tot Griekenland en Turkije (als deel van {{Wp|Byzantijnse Rijk|Byzantium}}). Aangesloten kerken zijn veelal per land georganiseerd. 
* Een andere grote afsplitsing was in de 16e eeuw: tijdens de {{Wp|Reformatie}} ontstond het '''protestantisme'''. Die hervormde de kerkorganisatie en de leer. Er is geen hiërarchie, elke kerk is zelfstandig qua bestuur en leer. Elke kerk kiest zelf haar {{Wp|dominee}} en kerkbestuur. De bijbel biedt het enige gezag. Tijdens een dienst staat de {{Wp|preek}} centraal. Hier geen pracht en praal zoals in katholieke kerken. Protestantisme kreeg vooral voet aan de grond in Scandinavië, Duitsland, de Noordelijke Nederlanden, Zwitserland, delen van Frankrijk ({{Wp|Hugenoten}}) en Engeland ({{Wp|Anglicaanse Kerk}}). Er kwamen heftige reacties van de katholieken: de {{Wp|Contrareformatie}}, met vervolgingen en terdoodveroordelingen, die duurden tot 1648 ({{Wp|Vrede van Westfalen}}). Binnen het protestantisme zijn daarna nog meerdere afsplitsingen geweest, gericht op een strengere leer (zoals de {{Wp|Christelijke Gereformeerde Kerken}}) of juist op meer beleving van het geloof (zoals {{Wp|Evangelisch christendom|Evangelische kerken}}).

== Symbolen ==
Het kruis is het belangrijkste symbool voor de Christenen. Het verwijst naar Jezus die op Goede Vrijdag is gestorven aan het kruis en drie dagen later, op Eerste Paasdag, weer is opgestaan.

Andere symbolen zijn:
* Christusmonogram, ook wel christogram, chi-rho-, rho-tau- of chi-rho-tau-monogram. Te zien is een afkorting van de Griekse naam ΧΡΙΣΤΟΣ (Christus), waarbij de eerste twee letters, Χ (hoofdletter chi) en Ρ (hoofdletter rho), tot een monogram zijn gevormd.
* Ichthus-teken (Oudgrieks: ἰχθύς, &quot;vis&quot;), een symbool met een vis. ''Ichthus'' werd als acroniem gezien van de zin (vertaald): &quot;Jezus Christus, Zoon van God, (en / de) Redder&quot;.
* Agnus Dei, het lam Gods, verwijst naar Jezus Christus in zijn rol van de perfecte sacramentele opoffering (kruisiging) die de zonden van de mens verzoent in de christelijke theologie.
* De haan, die drie keer kraaide op Goede Vrijdag en daarmee de apostel Petrus eraan herinnerde dat hij Jezus die dag zou verraden, wat hij toen ook al gedaan had. 
Meer Christelijke symbolen: {{Wp|Categorie:Christelijk symbool}}

&lt;gallery widths=150 heights=150&gt;
Jesus Crucifixion With Holy Spirit And INRI.jpg|Crucifix (Jezus aan het kruis)
Begravningsplats.svg|Latijns kruis
Saint Andrew's cross.svg|Andreaskruis
Simple Labarum2.svg|Christusmonogram
Ichthus.svg|Ichtus-teken
Mathis Gothart Grünewald 025.jpg|Agnus Dei
Sint-Martinuskerk Wijnbergen PM20-10.jpg|Weerhaan op een kerktoren
&lt;/gallery&gt; 

{{Te doen|Alle paragrafen uitbreiden|geplaatst door= [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 okt 2026 14:08 (CEST)}}
{{Sub}}</text>
      <sha1>av82r6g3ijt5gtpm31tbmrcqcik5jjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46869</id>
    <revision>
      <id>432405</id>
      <parentid>432095</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Eerste oriëntatie: Help:Overzicht tekstopmaak */</comment>
      <origin>432405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13315" sha1="2fingkqvpo7olnfkt3zmlvq6wk3dt6a" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
Op een bewerkingspagina verschijnen op twee plekken toolbars met snelkoppelingen: bovenaan en onderaan.
=== Snelkoppelingen bovenaan in de toolbar ===
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar bovenin]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), [op Overlegpagina's: symbool voor handtekening], een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

'''Resumé''': [[Help:Wikicode]] (overzicht met wikicodes).

=== Snelkoppelingen onderaan ===
Helemaal onderaan staat een overzicht met vier rijen '''Speciale tekens''', waaronder diakritische tekens, gradenteken en valuta. Daarachter staan enkele veelgebruikte wikicodes. Klik op een teken en het verschijnt in de tekst waar je cursor staat. De vier tildes (&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;) kun je gebruiken om te ondertekenen. 

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: &lt;code&gt;2x Enter-toets&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Horizontale scheidslijn: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Vette tekst, alleen aan het begin van een regel: type een puntkomma voor de tekst. Bijvoorbeeld voor een indexlijst of definitielijst.
* Lijsten met definities: &lt;code&gt;;Onderwerp: Definitie&lt;/code&gt;.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: &lt;code&gt;Ctrl-v&lt;/code&gt;, resp. &lt;code&gt;Ctrl-i&lt;/code&gt;, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf het juiste aantal apostrofs plaatsen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''vet woord''', ''cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft respectievelijk: '''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''.
* grote letters: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;.
* gekleurde letters: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;rode letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor rode letters), geeft: &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;rode letters&lt;/span&gt;; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geeft: &lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;
* Doorstrepen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geeft: &lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geeft: &lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;
* Uitlijnen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; en er na &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).

En ook:
* Subscript: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;x&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, a&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; en B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: x&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, a&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; en B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
* Superscript: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, tekst&lt;sup&gt;zie [[:Categorie:Help]]&lt;/sup&gt; en Tekst&lt;sup&gt;zie noot&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, tekst&lt;sup&gt;zie [[:Categorie:Help]]&lt;/sup&gt; en Tekst&lt;sup&gt;zie noot&lt;/sup&gt;
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelstalige Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]].
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Referenties en voetnoten]] voor het opnemen van bronnen, literatuurverwijzingen en andere referenties.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons.
* {{Wp|Tabel toetscombinaties}} voor tekens, zoals diacritische tekens en symbolen voor graden en valuta, en voor enkele handelingen, en met weblinks naar meer codes voor symbolen.
* {{Wp|en:Help:Magic words}} met codes voor het onderdrukken of juist op een gewenste plaats zetten van o.a. inhoudsopgaven en categorieën.
* Meer mogelijkheden: [[Help:Wikimedia extensies]] (voor gevorderden).

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie [[Help:Afbeeldingen]].

=== Diagrammen ===
Ook wel: datavisualisatie. Zie: [[Help:Chart]] (beetje programmeerkennis gewenst). Alternatief: maak een gewenst diagram (grafiek) met Excel (of een soortgelijk rekenprogramma) of een tekeprogramma. Maak daar een bestand van dat in Commons is toegestaan (zie [[c:Commons:Project scope/Allowable file types|Allowable file types in Commons]]) en upload die in Commons (zie [[Help:Afbeeldingen#Uploaden van media|Help:Afbeeldingen]]).

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij of met een ander kader . Zie [[Help:Afbeeldingen#Meerdere afbeeldingen in één kader|Help:Afbeeldingen - afbeeldingen in een kader]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

=== Tijdbalk ===
Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd.

{{Sub}}</text>
      <sha1>2fingkqvpo7olnfkt3zmlvq6wk3dt6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432406</id>
      <parentid>432405</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T07:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Links naar andere webpagina's */</comment>
      <origin>432406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13410" sha1="7npmap3zru7uoiqqpw3hk5f1m94yn9s" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
Op een bewerkingspagina verschijnen op twee plekken toolbars met snelkoppelingen: bovenaan en onderaan.
=== Snelkoppelingen bovenaan in de toolbar ===
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar bovenin]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), [op Overlegpagina's: symbool voor handtekening], een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

'''Resumé''': [[Help:Wikicode]] (overzicht met wikicodes).

=== Snelkoppelingen onderaan ===
Helemaal onderaan staat een overzicht met vier rijen '''Speciale tekens''', waaronder diakritische tekens, gradenteken en valuta. Daarachter staan enkele veelgebruikte wikicodes. Klik op een teken en het verschijnt in de tekst waar je cursor staat. De vier tildes (&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;) kun je gebruiken om te ondertekenen. 

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: &lt;code&gt;2x Enter-toets&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Horizontale scheidslijn: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Vette tekst, alleen aan het begin van een regel: type een puntkomma voor de tekst. Bijvoorbeeld voor een indexlijst of definitielijst.
* Lijsten met definities: &lt;code&gt;;Onderwerp: Definitie&lt;/code&gt;.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: &lt;code&gt;Ctrl-v&lt;/code&gt;, resp. &lt;code&gt;Ctrl-i&lt;/code&gt;, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf het juiste aantal apostrofs plaatsen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''vet woord''', ''cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft respectievelijk: '''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''.
* grote letters: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;.
* gekleurde letters: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;rode letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor rode letters), geeft: &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;rode letters&lt;/span&gt;; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geeft: &lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;
* Doorstrepen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geeft: &lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geeft: &lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;
* Uitlijnen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; en er na &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).

En ook:
* Subscript: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;x&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, a&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; en B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: x&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, a&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; en B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
* Superscript: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, tekst&lt;sup&gt;zie [[:Categorie:Help]]&lt;/sup&gt; en Tekst&lt;sup&gt;zie noot&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, tekst&lt;sup&gt;zie [[:Categorie:Help]]&lt;/sup&gt; en Tekst&lt;sup&gt;zie noot&lt;/sup&gt;
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelstalige Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]] (standaard voor Nederlandstalige zusterprojecten).
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: tussen enkele vierkante haken, bijvoorbeeld: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Referenties en voetnoten]] voor het opnemen van bronnen, literatuurverwijzingen en andere referenties.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons.
* {{Wp|Tabel toetscombinaties}} voor tekens, zoals diacritische tekens en symbolen voor graden en valuta, en voor enkele handelingen, en met weblinks naar meer codes voor symbolen.
* {{Wp|en:Help:Magic words}} met codes voor het onderdrukken of juist op een gewenste plaats zetten van o.a. inhoudsopgaven en categorieën.
* Meer mogelijkheden: [[Help:Wikimedia extensies]] (voor gevorderden).

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie [[Help:Afbeeldingen]].

=== Diagrammen ===
Ook wel: datavisualisatie. Zie: [[Help:Chart]] (beetje programmeerkennis gewenst). Alternatief: maak een gewenst diagram (grafiek) met Excel (of een soortgelijk rekenprogramma) of een tekeprogramma. Maak daar een bestand van dat in Commons is toegestaan (zie [[c:Commons:Project scope/Allowable file types|Allowable file types in Commons]]) en upload die in Commons (zie [[Help:Afbeeldingen#Uploaden van media|Help:Afbeeldingen]]).

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij of met een ander kader . Zie [[Help:Afbeeldingen#Meerdere afbeeldingen in één kader|Help:Afbeeldingen - afbeeldingen in een kader]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

=== Tijdbalk ===
Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd.

{{Sub}}</text>
      <sha1>7npmap3zru7uoiqqpw3hk5f1m94yn9s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432434</id>
      <parentid>432406</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Componenten toevoegen */ Aanvullingen</comment>
      <origin>432434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14560" sha1="bxnhlogycjp9ot80p7e4bdoqkmxeysi" xml:space="preserve">{{Wiu3|JopkeB}}
Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. 

De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen.

== Tips vooraf ==
* Niets verbiedt je de kunst af te kijken. 
**Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek.
**Klik daar op 'bewerken'.
**Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt.
**Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan.
* Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor.

== Via snelkoppelingen ==
Op een bewerkingspagina verschijnen op twee plekken toolbars met snelkoppelingen: bovenaan en onderaan.
=== Snelkoppelingen bovenaan in de toolbar ===
[[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar bovenin]]&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Als je op een pagina de tab &quot;Bewerken&quot; hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op &quot;Uitgebreid&quot;.&lt;br&gt;
* De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), [op Overlegpagina's: symbool voor handtekening], een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft.
* Op de tweede regel (als je op &quot;Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor:
** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder &quot;=&quot;-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes
** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel
** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x)

Hoe het werkt: 
* selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf
* als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan.

'''Resumé''': [[Help:Wikicode]] (overzicht met wikicodes).

=== Snelkoppelingen onderaan ===
Helemaal onderaan staat een overzicht met vier rijen '''Speciale tekens''', waaronder diakritische tekens, gradenteken en valuta. Daarachter staan enkele veelgebruikte wikicodes. Klik op een teken en het verschijnt in de tekst waar je cursor staat. De vier tildes (&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;) kun je gebruiken om te ondertekenen. 

== Handmatig ==
Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. 
=== Eerste oriëntatie: [[:Help:Tekstopmaak]] ===
Samenvatting:
* &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Kopje ==&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel.
* Nieuwe alinea: &lt;code&gt;2x Enter-toets&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Horizontale scheidslijn: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;----&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Vette tekst, alleen aan het begin van een regel: type een puntkomma voor de tekst. Bijvoorbeeld voor een indexlijst of definitielijst.
* Lijsten met definities: &lt;code&gt;;Onderwerp: Definitie&lt;/code&gt;.
* Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel.
* Inspringen: gebruik dubbele punt (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen.
* Vet en cursief: &lt;code&gt;Ctrl-v&lt;/code&gt;, resp. &lt;code&gt;Ctrl-i&lt;/code&gt;, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf het juiste aantal apostrofs plaatsen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''vet woord''', ''cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft respectievelijk: '''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''.
* grote letters: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;span style=&quot;font-size: large;&quot;&gt;grote letters&lt;/span&gt;.
* kleiner lettertype: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: &lt;span style=&quot;font-size: small;&quot;&gt;kleine letters&lt;/span&gt;.
* gekleurde letters: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;rode letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor rode letters), geeft: &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;rode letters&lt;/span&gt;; vervang &quot;red&quot; door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}.
* met achtergrond-kleur: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geeft: &lt;span style=&quot;background-color:yellow; color: darkgrey;&quot;&gt;gele achtergrondkleur met donkergrijze letters&lt;/span&gt;
* Doorstrepen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geeft: &lt;s&gt;doorgestreepte tekst&lt;/s&gt;.
* Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, geeft: &lt;u&gt; onderstreepte tekst&lt;/u&gt;
* Uitlijnen: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;div style=&quot;text-align:left;&quot;&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; en er na &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;/div&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; om het links uit te lijnen. vervang &quot;left&quot; door &quot;center&quot; (centreren) of &quot;right&quot;(rechts uit te lijnen tekst).

En ook:
* Subscript: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;x&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, a&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; en B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: x&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, a&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; en B&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
* Superscript: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, tekst&lt;sup&gt;zie [[:Categorie:Help]]&lt;/sup&gt; en Tekst&lt;sup&gt;zie noot&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; geeft: m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, tekst&lt;sup&gt;zie [[:Categorie:Help]]&lt;/sup&gt; en Tekst&lt;sup&gt;zie noot&lt;/sup&gt;
Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelstalige Wikipedia.

=== Links naar andere webpagina's ===
Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.&lt;br&gt;
Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites.
* Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Veilig op het internet]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een boek) of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Plato/Leven en werk van Plato]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Xxx]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[:Categorie:Scheikunde]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.
* Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': 
** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]]
** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&amp;limit=500 Pagina's die verwijzen naar &quot;Sjabloon:Wikipedia&quot;]
* Naar een '''anderstalige Wikipedia''': &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;, bijvoorbeeld &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{Wp|en:Spring|Spring}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1.
* Naar '''andere wikiprojecten''':
** In de tekst: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Bijvoorbeeld naar Commons: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;
*** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar.
*** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}.
** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]] (standaard voor Nederlandstalige zusterprojecten).
* Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: tussen enkele vierkante haken, bijvoorbeeld: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje &quot;Externe links&quot;.

=== Overige codes ===
* [[Help:Referenties en voetnoten]] voor het opnemen van bronnen, literatuurverwijzingen en andere referenties.
* [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt.
* [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst.
* [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons.
* {{Wp|Tabel toetscombinaties}} voor tekens, zoals diacritische tekens en symbolen voor graden en valuta, en voor enkele handelingen, en met weblinks naar meer codes voor symbolen.
* {{Wp|en:Help:Magic words}} met codes voor het onderdrukken of juist op een gewenste plaats zetten van o.a. inhoudsopgaven en categorieën.
* Meer mogelijkheden: [[Help:Wikimedia extensies]] (voor gevorderden).

== Componenten toevoegen ==
Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. 

=== Afbeeldingen ===
Zie [[Help:Afbeeldingen]].

=== Diagrammen ===
Ook wel: datavisualisatie. Zie: [[Help:Chart]] (beetje programmeerkennis gewenst). Alternatief: maak een gewenst diagram (grafiek) met Excel (of een soortgelijk rekenprogramma) of een tekeprogramma. Maak daar een bestand van dat in Commons is toegestaan (zie [[c:Commons:Project scope/Allowable file types|Allowable file types in Commons]]) en upload die in Commons (zie [[Help:Afbeeldingen#Uploaden van media|Help:Afbeeldingen]]).

=== Dynamicpagelist ===
Met een Dynamicpagelist worden de links in een categorie overzichtelijk weergegeven. In een code vermeld je de categorie waarvan de subcategorieën en pagina's bijvoorbeeld onderaan een pagina vermeld moeten worden. Voorbeeld: zie [[Kookboek/Aardappel#Recepten met aardappel|Recepten met aardappel]] in de beschrijvingspagina van Aardappel in het Kookboek. Zie [[Handboek MediaWiki/Extensies/Dynamicpagelist]] voor hoe je dat aanpakt. En kijk vooral af bij een voorbeeld, zie [[:Categorie:Wikibooks:Pagina's die DynamicPageList gebruiken]] voor een overzicht.

=== Galerij ===
Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij of met een ander kader . Zie [[Help:Afbeeldingen#Meerdere afbeeldingen in één kader|Help:Afbeeldingen - afbeeldingen in een kader]].

=== Geluid ===
Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). 

Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. 

Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]].

=== Lijsten ===
Zie: [[Help:Lijsten]] (zoals met opsommingstekens en genummerde)

=== Literatuurverwijzingen, voetnoten en referenties ===
Zie [[Help:Referenties en voetnoten]]

=== Sjablonen ===
Er zijn vele sjablonen gemaakt om het bewerken van een Wikibooks-pagina gemakkelijker te maken, zie [[Categorie:Sjablonen]] voor een overzicht. Een sjabloon neemt je in de regel (typ-)werk uit handen en zorgt voor eenduidigheid, maar je moet er wel eerst even mee leren omgaan. Zie [[Help:Sjablonen gebruiken]] voor een instructie. Zie [[Help:Sjablonen]] voor meer 

=== Tabel ===
Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp.

Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen:
# Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks.
# Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en
## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: &lt;nowiki&gt;[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]&lt;/nowiki&gt; (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is.
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons
## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. 
# Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen.

=== Tijdbalk ===
Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd.


{{Sub}}</text>
      <sha1>bxnhlogycjp9ot80p7e4bdoqkmxeysi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46871</id>
    <revision>
      <id>432404</id>
      <parentid>431648</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T06:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>wiu verwijderd</comment>
      <origin>432404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2649" sha1="7ue1xuwn2k945uaby5dfk0gbvd6ulbb" xml:space="preserve">== Hoe? ==
*Door werkbladen op te stellen met vragen die met behulp van het wikiboek kunnen opgelost worden.
*Dit opzoekwerk gebeurt tijdens het lesuur, online in een computerlokaal, per duo (eventueel trio)
*Indien de school werkt met een elektronische leeromgeving (ELO) zoals Smartschool, dan kunnen de werkbladen hier in Word-formaat geplaatst worden.
*De leerlingen kunnen dan via Word (of Open Office) de werkbladen openen en bewerken.
*De ingevulde werkbladen moeten via de ELO terug ingeleverd worden (Uploadzone van Smartschool.)

== Waar op letten? ==
*Zorg er voor dat maar enkele vragen op het werkblad via 'copy-paste' ingevuld kunnen worden. Er moeten enkele gewone kennisvragen zijn, maar beperk ze.
*Je kan 'copy-paste' ook vermijden door het gebruik van “Leg in ''eigen woorden'' uit wat…”
*Dus stel vooral toepassingsvragen en inzichtsvragen. Voorbeeld: Klopt de bewering: “Als het bij ons volle maan is dan is het bij onze tegenvoeters in Nieuw-Zeeland nieuwe maan. Waarom wel of waarom niet?”
*Tijdens het lesuur: eventueel moeilijkere vragen klassikaal toelichten via projectie van het wikiboek (bv. door projectie van een animatie)
*Zoals bij andere vormen van BZL, geef bij vragen van leerlingen nooit rechtstreeks het antwoord. 
:* “Wat denk je zelf? Waarom denk je dat?”  
:*“Als ik je erbij vertel dat… wat kan je daar dan uit afleiden?” 
:*“Lees die subtitel en die subtitel nog eens grondig.”

== Feedback ==
*De feedback kan individueel via de ELO. Elk antwoordblad grondig nakijken en verbeteren en via uploadzone terugbezorgen bij de leerlingen.
*Vragen die minder goed beantwoord werden of vragen waar meerdere leerlingen dezelfde fout maakten, kan je klassikaal bespreken.
*Stel achteraf (eventueel ook via de ELO) een blad met standaardantwoorden ter beschikking.
*Houd klassikaal een korte samenvattende bespreking en discussie. Benadruk de hoofdpunten van de leerstof die ze zeker moeten beheersen.
*Maak een duidelijke afbakening van de leerstof en van wat er op herhalingstoetsen en examens verwacht wordt.

== Hoe van je wikiboek een papieren versie te maken ==
In het menu, links op het scherm, zie je de mogelijk Afdrukken/exporteren. Hiermee kan je een boek maken, of het wikiboek in PDF-formaat downloaden. Het is dan klaar om gekopieerd en aan de leerlingen uitgedeeld te worden. Uiteraard zullen dan de animaties op een 'bevroren manier' afgedrukt worden en dus zinloos zijn. In het wikiboek kan je via een verborgen code of [[Sjabloon:Niet afdrukken]] aangeven dat je een animatie wel op het scherm wilt tonen, maar dat het niet in de papieren versie moet terecht komen.

{{Sub}}</text>
      <sha1>7ue1xuwn2k945uaby5dfk0gbvd6ulbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Panorama</title>
    <ns>10</ns>
    <id>46893</id>
    <revision>
      <id>432367</id>
      <parentid>431193</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T13:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>cat</comment>
      <origin>432367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1965" sha1="tb91g5fiucr333c8z4xotl1lvi76jfk" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;div class=&quot;thumb&quot; style=&quot;margin-top:1em;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;thumbinner&quot; style=&quot;max-width:{{{2}}}; margin:0 auto;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;noresize&quot; style=&quot;overflow-x:auto; {{#IfEq:{{{dir|}}}|rtl|direction:rtl;}}&quot;&gt;[[Bestand:{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3|}}}]]&lt;/div&gt;{{#If:{{{3|}}}|&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;{{{3}}}&lt;/div&gt;|}}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Sjablooninfo|1=
Dit sjabloon maakt het mogelijk om een panoramafoto op een pagina te plaatsen. Als de afbeelding breder is dan de beschikbare breedte verschijnt een schuifbalk.

== Gebruik ==
&lt;pre&gt;{{Panorama|bestandsnaam|breedte|onderschrift}}&lt;/pre&gt;

Opmerking: Voor de afbeelding kan ook een maximale ''hoogte'' worden opgegeven; bijvoorbeeld &lt;kbd&gt;1300x150px&lt;/kbd&gt; geeft een maximale hoogte van 150 pixels.

== Voorbeeld ==
&lt;pre&gt;{{Panorama|Silvretta Panorama wiki mg-k.jpg|1300px|[[Silvretta]]}}&lt;/pre&gt;

Resultaat:
{{Panorama|Silvretta Panorama wiki mg-k.jpg|1300px|[[Silvretta]]}}

== TemplateData ==
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Afbeelding&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Bestandsnaam van de afbeelding.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;2&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Breedte&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Breedte van de afbeelding in pixels, met toevoeging \&quot;px\&quot;. Een maximale hoogte kan ook gegeven worden, bijvoorbeeld met 1300x150px voor een maximale hoogte van 150 pixels.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;1200px&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;,
			&quot;required&quot;: true
		},
		&quot;3&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Onderschrift&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Onderschrift bij de afbeelding.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;dir&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Richting&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Gebruik de waarde \&quot;rtl\&quot; om aan de rechterkant van de foto te beginnen met scrollen.&quot;,
			&quot;example&quot;: &quot;rtl&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;line&quot;
		}
	},
	&quot;description&quot;: &quot;Toont een panoramafoto met een schuifbalk als dat nodig is.&quot;,
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;1&quot;,
		&quot;2&quot;,
		&quot;3&quot;,
		&quot;dir&quot;
	],
	&quot;format&quot;: &quot;inline&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;
}}

[[Categorie:Sjablonen afbeelding]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tb91g5fiucr333c8z4xotl1lvi76jfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg sjabloon:Links</title>
    <ns>11</ns>
    <id>46962</id>
    <revision>
      <id>432403</id>
      <parentid>431953</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T05:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JopkeB</username>
        <id>18060</id>
      </contributor>
      <comment>/* Over plaatsing van dit sjabloon */ Reactie</comment>
      <origin>432403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2990" sha1="iis9wn7zv6jquux5zbd32bsdehcw239" xml:space="preserve">== Over plaatsing van dit sjabloon ==
{{Ping|Erik Baas}}: Twee vragen:
# Omdat ik bezig ben met de handleiding: Begrijp ik het goed dat dit sjabloon bij elk hoofdstuk moet worden geplaatst? 
# Zo ja, (vervolgvraag): Kan dit sjabloon dan niet beter worden samengevoegd met [[Sjabloon:Sub]], dat immers ook onderaan elk hoofdstuk moet worden geplaatst?
[[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 2 nov 2026 11:22 (CET)
::1: Klopt.
::2: Nee, het is bv. ''overbodig'' op pagina's die al een index-sjabloon hebben. Anders krijg je iets als [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=HTML/Externe_links&amp;oldid=431760 dit]; dubbelop! En op pagina's als [[HTML/Inhoudsopgave|deze]] moet het natuurlijk al helemaal niet. – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 2 nov 2026 12:25 (CET)
:::Aangezien elk wikibook in principe een index-sjabloon zou moeten hebben, en dat ook op de hoofdstuk-pagina's geplaatst zou moeten zijn, zou dit ''Sjabloon:Links'' eigenlijk alleen in onvolledige wikiboeken moeten worden geplaatst? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 05:58 (CET)
::::En:
::::*boeken die maar een paar hoofdstukken hebben, zoals [[Lucas Nuelle Testsysteem]];
::::*individuele pagina's zoals [[Celbiologie/Auteurs]]
::::maar weer niet op pagina's die al een van de volgende hebben:
::::*zoals gezegd, een indexsjabloon,
::::*een navigatiesjabloon (zoals op wikipedia),
::::*een van de ''vele'' &quot;blader&quot;-sjablonen, zie Gebruiker:Erik Baas/Bladersjablonen &lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;(en er is al een handvol van zulke dingen verwijderd)&lt;/span&gt;, of
::::*{{Tl|Opmaak}}, deel van een heel groot systeem dat veel meer omvat dan navigatie.
::::Dus nee, de toepassing van dit sjabloon moet echt per boek of zelfs per pagina beoordeeld blijven worden. En automatiseren is mi. onmogelijk, daar heb ik al eens over nagedacht...
::::: – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 08:36 (CET)
:::::En hoe krijg je dit een handleiding: &quot;Laat het aan een moderator over&quot; of überhaupt niet vermelden? [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 4 nov 2026 09:40 (CET)
::::::Het vergt wel enige instructie, maar elke gebruiker kan en mag zelf sjablonen maken en toepassen. Em ieder ander kan bijspringen als het niet goed gaat. Volgens mij genoeg materiaal voor een heel hoofdstuk... – [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 4 nov 2026 13:24 (CET)
:::::::Dit is mij te ingewikkeld om uit te leggen, dit laat ik over aan een ander of we kunnen het weglaten. 
:::::::Een uitleg erover zou kunnen worden ingevoegd op [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven]], na stap 6 (waardoor de huidige stap 7 doorschuift als stap 8). Het kan ook op [[Help:Een nieuwe pagina aanmaken]]. [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 nov 2026 06:28 (CET)</text>
      <sha1>iis9wn7zv6jquux5zbd32bsdehcw239</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Small</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47012</id>
    <revision>
      <id>432362</id>
      <timestamp>2026-11-10T12:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '&lt;includeonly&gt;&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{{1|{{Fout|&amp;#123;{Small}&amp;#125;: parameter ontbreekt}}}}}&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;  ;Doel :Geeft de opgegeven tekst in een kleiner font weer.  ;Gebruik :{{Sjabdemo|Small|&lt;tekst&gt;}}  [[Categorie:Sjablonen opmaak]] &lt;/noinclude&gt;'</comment>
      <origin>432362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="qiez9uuu58cni9ozjcxsci2sa3dp3b3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;span style=&quot;font-size: smaller;&quot;&gt;{{{1|{{Fout|&amp;#123;{Small}&amp;#125;: parameter ontbreekt}}}}}&lt;/span&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

;Doel
:Geeft de opgegeven tekst in een kleiner font weer.

;Gebruik
:{{Sjabdemo|Small|&lt;tekst&gt;}}

[[Categorie:Sjablonen opmaak]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qiez9uuu58cni9ozjcxsci2sa3dp3b3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:Ruud64</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47013</id>
    <revision>
      <id>432381</id>
      <timestamp>2026-11-10T20:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Welkom</comment>
      <origin>432381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="2v9bw6cuno711lczln0bkqampl4tcrz" xml:space="preserve">{{Welkom}}

Ik heb je bewerking op Wereldreligies/Christendom hersteld; de kaart pas mi. prima bij de tekst.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 21:43 (CET)</text>
      <sha1>2v9bw6cuno711lczln0bkqampl4tcrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432382</id>
      <parentid>432381</parentid>
      <timestamp>2026-11-10T20:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>432382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="lnmn81dboy0tqciflexafikadv4ecck" xml:space="preserve">{{Welkom}}

Ik heb je bewerking op Wereldreligies/Christendom hersteld; de kaart past mi. prima bij de tekst.&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 10 nov 2026 21:43 (CET)</text>
      <sha1>lnmn81dboy0tqciflexafikadv4ecck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gebruiker:EdenRmn</title>
    <ns>2</ns>
    <id>47014</id>
    <revision>
      <id>432386</id>
      <timestamp>2026-11-10T22:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EdenRmn</username>
        <id>29876</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '= Voorstel Wikipedia-lemma: Gezinshuizen in Vlaanderen =  == Situering van het onderwerp ==  Voor mijn opdracht binnen de opleiding [[Sociaal werk]], met als afstudeerrichting [[Maatschappelijk werk]], wil ik graag een Wikipedia-lemma schrijven over '''gezinshuizen in Vlaanderen'''.  Gezinshuizen zijn een relatief nieuwe en kleinschalige vorm van opvang binnen de Vlaamse [[jeugdhulp]]. Ze bieden kinderen en jongeren die tijdelijk of voor langere tijd niet thui…'</comment>
      <origin>432386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4737" sha1="32i5v0w6u7dzuh0fqsxif7o1ttrm4ul" xml:space="preserve">= Voorstel Wikipedia-lemma: Gezinshuizen in Vlaanderen =

== Situering van het onderwerp ==

Voor mijn opdracht binnen de opleiding [[Sociaal werk]], met als afstudeerrichting [[Maatschappelijk werk]], wil ik graag een Wikipedia-lemma schrijven over '''gezinshuizen in Vlaanderen'''.

Gezinshuizen zijn een relatief nieuwe en kleinschalige vorm van opvang binnen de Vlaamse [[jeugdhulp]]. Ze bieden kinderen en jongeren die tijdelijk of voor langere tijd niet thuis kunnen wonen een huiselijke omgeving. Dit gebeurt onder begeleiding van professionele gezinshuisouders. Gezinshuizen vormen een aparte opvangvorm tussen [[pleegzorg]] en de klassieke residentiële jeugdhulp.

Met dit lemma wil ik onderzoeken hoe gezinshuizen in Vlaanderen zijn ontstaan, hoe ze doorheen de tijd zijn geëvolueerd en welke plaats ze vandaag innemen binnen de Vlaamse jeugdhulp.

== Relevantie van het onderwerp ==

Ik heb voor dit onderwerp gekozen omdat het belangrijk is dat kinderen en jongeren die niet thuis kunnen wonen, een veilige en stabiele omgeving krijgen waarin ze zich verder kunnen ontwikkelen.

De ontwikkeling van gezinshuizen past binnen een bredere evolutie in de jeugdhulp. Er is steeds meer aandacht voor kleinschalige opvang, continuïteit en een gezinsgerichte aanpak. Dit onderwerp biedt ook de mogelijkheid om te bekijken hoe de samenleving en de hulpverlening zoeken naar geschikte opvangvormen voor kinderen en jongeren die tijdelijk of langdurig niet thuis kunnen opgroeien.

== Persoonlijke motivatie ==

Vanuit mijn opleiding Sociaal Werk en mijn professionele ervaring als CLB-medewerker kom ik in contact met kinderen en jongeren die opgroeien in verschillende, soms moeilijke thuissituaties. Daarbij merk ik hoe belangrijk een veilige en stabiele omgeving is voor hun ontwikkeling en welzijn.

Deze ervaringen hebben mijn interesse in de verschillende vormen van jeugdhulp vergroot. Ik wil vooral meer te weten komen over de ondersteuning die kinderen en jongeren kunnen krijgen wanneer thuis opgroeien tijdelijk of langdurig niet mogelijk is.

Met dit onderwerp wil ik mijn kennis over gezinshuizen uitbreiden. Daarnaast wil ik beter begrijpen hoe deze opvangvorm in Vlaanderen is ontstaan, voor welke doelgroep ze bedoeld is en welke rol ze speelt binnen de bredere jeugdhulpverlening.

== Bronnen en onderzoeksmogelijkheden ==

Voor het schrijven van het lemma wil ik vooral gebruikmaken van betrouwbare en controleerbare bronnen. Daarbij gaat mijn aandacht in het bijzonder uit naar Vlaamse en Belgische publicaties.

De volgende vijf bronnen vormen een eerste vertrekpunt voor het onderzoek:

* [https://www.opgroeien.be/aanbod/jeugdhulp/voorzieningen/overzicht-jeugdhulporganisaties/organisaties-voor-bijzondere-jeugdzorg-ovbj/gezinshuizen Agentschap Opgroeien – Gezinshuizen]
* [https://codex.vlaanderen.be/PrintDocument.ashx?datum=&amp;geannoteerd=false&amp;id=1039107&amp;print=false Vlaamse Codex – Besluit van de Vlaamse Regering van 17 november 2023 over gezinshuizen]
* [https://www.opgroeien.be/sites/default/files/intern/onderzoeksrapport-stevens-lammens-gezinshuisouders-als-huisarbeider.pdf KU Leuven – Lammens en Stevens (2022), ''Gezinshuisouders: huisarbeiders?'']
* [https://www.vlaamsparlement.be/nl/parlementair-werk/commissies/commissievergaderingen/1512206/verslag/1514666 Vlaams Parlement – Commissieverslag van 11 mei 2021 over gezinshuizen]
* [https://www.opgroeien.be/over-opgroeien/nieuws-en-pers/plan-jeugdhulp-investeert-gezinsgerichte-jeugdhulp-oproep-voor-12-nieuwe-gezinshuizen Agentschap Opgroeien – Oproep voor twaalf nieuwe gezinshuizen (2026)]

Daarnaast wil ik op zoek gaan naar bijkomende wetenschappelijke publicaties en onafhankelijke bronnen. Op die manier wil ik ervoor zorgen dat het lemma niet alleen gebaseerd is op beleidsdocumenten en informatie van organisaties die zelf met gezinshuizen werken.

== Voorlopige inschatting ==

Op basis van mijn eerste verkenning lijkt het onderwerp gezinshuizen in Vlaanderen voldoende relevant om verder te onderzoeken voor een mogelijk Wikipedia-lemma. De opvangvorm heeft ondertussen een duidelijkere wettelijke en beleidsmatige basis gekregen en maakt deel uit van de Vlaamse jeugdhulp.

Toch is het onderwerp nog vrij nieuw. Het is daarom mogelijk dat er nog niet voldoende onafhankelijke en uitgebreide publicaties bestaan om een apart Wikipedia-lemma te onderbouwen. Dit wil ik tijdens mijn verdere bronnenonderzoek nagaan.

Als blijkt dat er onvoldoende onafhankelijke bronnen beschikbaar zijn, kan ik het onderwerp of de invalshoek van het lemma nog aanpassen.

== Mogelijke verwante Wikipedia-lemma's ==

* [[Jeugdhulp]]
* [[Pleegzorg]]
* [[Jeugdzorg]]
* [[Kinderrechten]]
* [[Residentiële jeugdhulp]]
* [[Maatschappelijk werk]]</text>
      <sha1>32i5v0w6u7dzuh0fqsxif7o1ttrm4ul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Overleg gebruiker:EdenRmn</title>
    <ns>3</ns>
    <id>47015</id>
    <revision>
      <id>432387</id>
      <timestamp>2026-11-10T23:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Welkom</comment>
      <origin>432387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="esmqv921gc0sp7qqxkhd79zqewrsw7f" xml:space="preserve">{{Welkom}}&amp;nbsp;– [[Gebruiker:Erik Baas|Erik Baas]] ([[Overleg gebruiker:Erik Baas|overleg]]) 11 nov 2026 00:06 (CET)</text>
      <sha1>esmqv921gc0sp7qqxkhd79zqewrsw7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:For loop</title>
    <ns>828</ns>
    <id>47016</id>
    <revision>
      <id>432419</id>
      <timestamp>2026-11-11T10:20:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '-- Import van https://en.wikipedia.org/wiki/Module:For_loop -- This module implements {{For loop}}.  local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local yesno = require('Module:Yesno') local p = {}  function p.templatemain(frame) 	return p.main(frame:newChild{title = &quot;Template:For_loop&quot;}) end  function p.main(frame) 	local args = getArgs(frame, { 		trim = false, 		removeBlanks = false 	}) 	return p._main(args) end  function p._main(args) 	local template…'</comment>
      <origin>432419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3023" sha1="hnebmwkez9pv4ypc40cgqyza2zzeyy2" xml:space="preserve">-- Import van https://en.wikipedia.org/wiki/Module:For_loop
-- This module implements {{For loop}}.

local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local yesno = require('Module:Yesno')
local p = {}

function p.templatemain(frame)
	return p.main(frame:newChild{title = &quot;Template:For_loop&quot;})
end

function p.main(frame)
	local args = getArgs(frame, {
		trim = false,
		removeBlanks = false
	})
	return p._main(args)
end

function p._main(args)
	local template = args['call'] or 'void'
	local calltemplates = yesno(args.substall or &quot;&quot;, true) or not mw.isSubsting()
	local variableParam = args.pv
	variableParam = tonumber(variableParam) or variableParam or 1 -- fix for positional parameters
	local variableValPrefix = args.prefix or ''
	local variableValPostfix = args.postfix or ''
	local sep = args[1] or ''
	local constantArgs = p.getConstants(args)
	local variableVals = p.getVariableVals(args)

	local result = ''
	local addSeparator = false;
	for _, v in ipairs(variableVals) do
		v = mw.text.trim(v)
		if #v &gt; 0 or not yesno(args.skipBlanks) then
			if addSeparator then
				result = result .. sep
			end
			addSeparator = true;
			local targs = constantArgs
			targs[variableParam] = variableValPrefix .. v .. variableValPostfix
			if calltemplates then
				local output = p.callTemplate(template, targs)
				if #mw.text.trim(output) == 0 then
					addSeparator = false
				end
				result = result .. output
			else
				local makeTemplate = require('Module:Template invocation').invocation
				result = result .. makeTemplate(template, targs)
			end
		end
	end
	return result
end

function p.getConstants(args)
	local constantArgNums = p.getArgNums(args, 'pc', 'n')
	local constantArgs = {}
	for _, num in ipairs(constantArgNums) do
		local keyArg = 'pc' .. tostring(num) .. 'n'
		local valArg = 'pc' .. tostring(num) .. 'v'
		local key = args[keyArg]
		key = tonumber(key) or key
		local value = args[valArg]
		constantArgs[key] = value
	end
	return constantArgs
end

function p.getVariableVals(args)
	local variableVals = {}
	if args.start or args.stop or args.by then
		if args[2] then
			error(&quot;Both start/stop/by and numbered parameters specified&quot;)
		end
		local start = tonumber(args.start or 1)
		local stop = tonumber(args.stop or 1)
		local by = tonumber(args.by or 1)
		for i = start, stop, by do
			variableVals [#variableVals + 1] = i
		end
	else
		for i, v in ipairs(args) do
			if i ~= 1 then
				variableVals[i - 1] = v
			end
		end
	end
	return variableVals
end

function p.getArgNums(args, prefix, suffix)
	-- Returns a table containing the numbers of the arguments that exist
	-- for the specified prefix and suffix.
	local nums = {}
	local pattern = '^' .. prefix .. '([1-9]%d*)' .. suffix .. '$'
	for k, _ in pairs(args) do
		local num = tostring(k):match(pattern)
		if num then
			nums[#nums + 1] = tonumber(num)
		end
	end
	table.sort(nums)
	return nums
end

function p.callTemplate(template, targs)
	return mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = template, args = targs}
end

return p</text>
      <sha1>hnebmwkez9pv4ypc40cgqyza2zzeyy2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432421</id>
      <parentid>432419</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:21:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Erik Baas heeft het inhoudsmodel van pagina [[Module:For loop/doc]] gewijzigd van “wikitext” in “Scribunto-module”</comment>
      <origin>432421</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3023" sha1="hnebmwkez9pv4ypc40cgqyza2zzeyy2" xml:space="preserve">-- Import van https://en.wikipedia.org/wiki/Module:For_loop
-- This module implements {{For loop}}.

local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local yesno = require('Module:Yesno')
local p = {}

function p.templatemain(frame)
	return p.main(frame:newChild{title = &quot;Template:For_loop&quot;})
end

function p.main(frame)
	local args = getArgs(frame, {
		trim = false,
		removeBlanks = false
	})
	return p._main(args)
end

function p._main(args)
	local template = args['call'] or 'void'
	local calltemplates = yesno(args.substall or &quot;&quot;, true) or not mw.isSubsting()
	local variableParam = args.pv
	variableParam = tonumber(variableParam) or variableParam or 1 -- fix for positional parameters
	local variableValPrefix = args.prefix or ''
	local variableValPostfix = args.postfix or ''
	local sep = args[1] or ''
	local constantArgs = p.getConstants(args)
	local variableVals = p.getVariableVals(args)

	local result = ''
	local addSeparator = false;
	for _, v in ipairs(variableVals) do
		v = mw.text.trim(v)
		if #v &gt; 0 or not yesno(args.skipBlanks) then
			if addSeparator then
				result = result .. sep
			end
			addSeparator = true;
			local targs = constantArgs
			targs[variableParam] = variableValPrefix .. v .. variableValPostfix
			if calltemplates then
				local output = p.callTemplate(template, targs)
				if #mw.text.trim(output) == 0 then
					addSeparator = false
				end
				result = result .. output
			else
				local makeTemplate = require('Module:Template invocation').invocation
				result = result .. makeTemplate(template, targs)
			end
		end
	end
	return result
end

function p.getConstants(args)
	local constantArgNums = p.getArgNums(args, 'pc', 'n')
	local constantArgs = {}
	for _, num in ipairs(constantArgNums) do
		local keyArg = 'pc' .. tostring(num) .. 'n'
		local valArg = 'pc' .. tostring(num) .. 'v'
		local key = args[keyArg]
		key = tonumber(key) or key
		local value = args[valArg]
		constantArgs[key] = value
	end
	return constantArgs
end

function p.getVariableVals(args)
	local variableVals = {}
	if args.start or args.stop or args.by then
		if args[2] then
			error(&quot;Both start/stop/by and numbered parameters specified&quot;)
		end
		local start = tonumber(args.start or 1)
		local stop = tonumber(args.stop or 1)
		local by = tonumber(args.by or 1)
		for i = start, stop, by do
			variableVals [#variableVals + 1] = i
		end
	else
		for i, v in ipairs(args) do
			if i ~= 1 then
				variableVals[i - 1] = v
			end
		end
	end
	return variableVals
end

function p.getArgNums(args, prefix, suffix)
	-- Returns a table containing the numbers of the arguments that exist
	-- for the specified prefix and suffix.
	local nums = {}
	local pattern = '^' .. prefix .. '([1-9]%d*)' .. suffix .. '$'
	for k, _ in pairs(args) do
		local num = tostring(k):match(pattern)
		if num then
			nums[#nums + 1] = tonumber(num)
		end
	end
	table.sort(nums)
	return nums
end

function p.callTemplate(template, targs)
	return mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = template, args = targs}
end

return p</text>
      <sha1>hnebmwkez9pv4ypc40cgqyza2zzeyy2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432422</id>
      <parentid>432421</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T10:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Erik Baas heeft de pagina [[Module:For loop/doc]] hernoemd naar [[Module:For loop]] zonder een doorverwijzing achter te laten: Onjuiste titel</comment>
      <origin>432421</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="3023" sha1="hnebmwkez9pv4ypc40cgqyza2zzeyy2" xml:space="preserve">-- Import van https://en.wikipedia.org/wiki/Module:For_loop
-- This module implements {{For loop}}.

local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local yesno = require('Module:Yesno')
local p = {}

function p.templatemain(frame)
	return p.main(frame:newChild{title = &quot;Template:For_loop&quot;})
end

function p.main(frame)
	local args = getArgs(frame, {
		trim = false,
		removeBlanks = false
	})
	return p._main(args)
end

function p._main(args)
	local template = args['call'] or 'void'
	local calltemplates = yesno(args.substall or &quot;&quot;, true) or not mw.isSubsting()
	local variableParam = args.pv
	variableParam = tonumber(variableParam) or variableParam or 1 -- fix for positional parameters
	local variableValPrefix = args.prefix or ''
	local variableValPostfix = args.postfix or ''
	local sep = args[1] or ''
	local constantArgs = p.getConstants(args)
	local variableVals = p.getVariableVals(args)

	local result = ''
	local addSeparator = false;
	for _, v in ipairs(variableVals) do
		v = mw.text.trim(v)
		if #v &gt; 0 or not yesno(args.skipBlanks) then
			if addSeparator then
				result = result .. sep
			end
			addSeparator = true;
			local targs = constantArgs
			targs[variableParam] = variableValPrefix .. v .. variableValPostfix
			if calltemplates then
				local output = p.callTemplate(template, targs)
				if #mw.text.trim(output) == 0 then
					addSeparator = false
				end
				result = result .. output
			else
				local makeTemplate = require('Module:Template invocation').invocation
				result = result .. makeTemplate(template, targs)
			end
		end
	end
	return result
end

function p.getConstants(args)
	local constantArgNums = p.getArgNums(args, 'pc', 'n')
	local constantArgs = {}
	for _, num in ipairs(constantArgNums) do
		local keyArg = 'pc' .. tostring(num) .. 'n'
		local valArg = 'pc' .. tostring(num) .. 'v'
		local key = args[keyArg]
		key = tonumber(key) or key
		local value = args[valArg]
		constantArgs[key] = value
	end
	return constantArgs
end

function p.getVariableVals(args)
	local variableVals = {}
	if args.start or args.stop or args.by then
		if args[2] then
			error(&quot;Both start/stop/by and numbered parameters specified&quot;)
		end
		local start = tonumber(args.start or 1)
		local stop = tonumber(args.stop or 1)
		local by = tonumber(args.by or 1)
		for i = start, stop, by do
			variableVals [#variableVals + 1] = i
		end
	else
		for i, v in ipairs(args) do
			if i ~= 1 then
				variableVals[i - 1] = v
			end
		end
	end
	return variableVals
end

function p.getArgNums(args, prefix, suffix)
	-- Returns a table containing the numbers of the arguments that exist
	-- for the specified prefix and suffix.
	local nums = {}
	local pattern = '^' .. prefix .. '([1-9]%d*)' .. suffix .. '$'
	for k, _ in pairs(args) do
		local num = tostring(k):match(pattern)
		if num then
			nums[#nums + 1] = tonumber(num)
		end
	end
	table.sort(nums)
	return nums
end

function p.callTemplate(template, targs)
	return mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title = template, args = targs}
end

return p</text>
      <sha1>hnebmwkez9pv4ypc40cgqyza2zzeyy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:For loop</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47017</id>
    <revision>
      <id>432420</id>
      <timestamp>2026-11-11T10:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '{{&lt;includeonly&gt;safesubst:&lt;/includeonly&gt;#invoke:For loop|main}}&lt;noinclude&gt; {{Documentation|https://en.wikipedia.org/wiki/Template:For_loop}} &lt;!-- Geïmporteerd van https://en.wikipedia.org/wiki/Template:For_loop --&gt; &lt;!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --&gt; &lt;/noinclude&gt;'</comment>
      <origin>432420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="q5ja1el40gu2rx1y0dthio7eobo28lj" xml:space="preserve">{{&lt;includeonly&gt;safesubst:&lt;/includeonly&gt;#invoke:For loop|main}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|https://en.wikipedia.org/wiki/Template:For_loop}}
&lt;!-- Geïmporteerd van https://en.wikipedia.org/wiki/Template:For_loop --&gt;
&lt;!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q5ja1el40gu2rx1y0dthio7eobo28lj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:For loop/doc</title>
    <ns>828</ns>
    <id>47018</id>
    <revision>
      <id>432423</id>
      <timestamp>2026-11-11T10:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '{wiu)&lt;noinclude&gt;[[Categorie:Moduledocumentatie]]&lt;/noinclude&gt; &lt;includeonly&gt;[[Categorie:Module]]&lt;/includeonly&gt;'</comment>
      <origin>432423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="g61xuir1x8p4ikgsoyv18u40gk0una6" xml:space="preserve">{wiu)&lt;noinclude&gt;[[Categorie:Moduledocumentatie]]&lt;/noinclude&gt;
&lt;includeonly&gt;[[Categorie:Module]]&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>g61xuir1x8p4ikgsoyv18u40gk0una6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjabloon:Echo</title>
    <ns>10</ns>
    <id>47019</id>
    <revision>
      <id>432424</id>
      <timestamp>2026-11-11T10:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <comment>Nieuwe pagina aangemaakt met '{{{1}}}{{{2}}}{{{3}}}&lt;noinclude&gt;  Voor testdoeleinden.  [[Categorie:Sjablonen scripting]] &lt;/noinclude&gt;'</comment>
      <origin>432424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="433yp2mhkaco0k7adlnmymmhtzmlq8z" xml:space="preserve">{{{1}}}{{{2}}}{{{3}}}&lt;noinclude&gt;

Voor testdoeleinden.

[[Categorie:Sjablonen scripting]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>433yp2mhkaco0k7adlnmymmhtzmlq8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432426</id>
      <parentid>432424</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124" sha1="lncmt2e8itbp216b2gab05pvldh1mfc" xml:space="preserve">T: {{{1|}}} L: [[{{{2|}}}]] S: {{{{{3|}}}}}&lt;noinclude&gt;

Voor testdoeleinden.

[[Categorie:Sjablonen scripting]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lncmt2e8itbp216b2gab05pvldh1mfc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>432428</id>
      <parentid>432426</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Erik Baas</username>
        <id>2193</id>
      </contributor>
      <origin>432428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="kcmbaktdpymmoh1u9bvjgv2tzic3r7a" xml:space="preserve">&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Tekst''': {{{1|–}}} &amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Link''': [[{{{2|–}}}]] &amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Sjabloon''': {{{{{3|–}}}}}&lt;noinclude&gt;
----
Voor testdoeleinden.

[[Categorie:Sjablonen scripting]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kcmbaktdpymmoh1u9bvjgv2tzic3r7a</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>