Wikibooks nlwikibooks https://nl.wikibooks.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikibooks Overleg Wikibooks Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Transwiki Overleg transwiki Wikijunior Overleg Wikijunior TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 4 21 432449 432433 2026-11-11T18:20:52Z Erik Baas 2193 +2 432449 wikitext text/x-wiki {{For loop |<br>|dummy=1 |call = echo |pv = 3 |start = 2024 |stop = {{CURRENTYEAR}} |by = 1 |prefix = Jaar_ |postfix = |pc1n = 1 |pc1v = pc1v |pc2n = 2 |pc2v = pc2v |pc3n = 3 |pc3v = pc3v |pc4n = 4 |pc4v = pc4v |pc5n = 5 |pc5v = pc5v }} ---- <!-- 1+1={{Add|1|1}} --> Subst: 1+1 = {{If|{{And|1|1}}|1|0}}{{If|{{Xor|1|1}}|1|0}} <!-- {{Xor|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}} --> Subst: {{And|{{Or|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}|{{Not|{{And|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}}}}} test: Image Browsing beta feature (mobile only) - [[w:en:Russo-Ukrainian war]] *6: De <span style="color: #606060;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. *8: De <span style="color: #808080;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. *a: De <span style="color: #a0a0a0;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. ---- *Kookboek: {{WSBN data|Kookboek}} *nl-2-26-000-00001: (fout) <!-- {{WSBN data|nl-2-26-000-00001}} --> *count: {{WSBN data|count}} *2: {{WSBN data|2}} *21: {{WSBN data|21}} *212: {{WSBN data|212}} {{Wp|aap|noot|mies}} <templatestyles src="Wikibooks:Zandbak/style.css" />{{Gebruikt TemplateStyles}} <div style="width: 12em; color: #404040; background: #d0d0d0;">'''- 40 op d0 -'''</div> <div class="test">'''- TEST -'''</div> ---- 35°58'26.999"N: (fout1) :{{#Invoke:Zandbak|coords|52°20'30"N}} ==Subpagina's== {{Special:PrefixIndex/Programmeren in BASIC/|hideredirects=1|stripprefix=1}} 7ho0aiwz6i2w5t43twytwf116ht8dqg 432450 432449 2026-11-11T18:23:26Z Erik Baas 2193 432450 wikitext text/x-wiki ==6== {{For loop |<br>|dummy=1 |call = echo |pv = 3 |start = 2024 |stop = {{CURRENTYEAR}} |by = 1 |prefix = Jaar_ |postfix = |pc1n = 1 |pc1v = pc1v |pc2n = 2 |pc2v = pc2v |pc3n = 3 |pc3v = pc3v |pc4n = 4 |pc4v = pc4v |pc5n = 5 |pc5v = pc5v }} ==5== <!-- 1+1={{Add|1|1}} --> Subst: 1+1 = {{If|{{And|1|1}}|1|0}}{{If|{{Xor|1|1}}|1|0}} <!-- {{Xor|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}} --> Subst: {{And|{{Or|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}|{{Not|{{And|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}}}}} ==4== test: Image Browsing beta feature (mobile only) - [[w:en:Russo-Ukrainian war]] *6: De <span style="color: #606060;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. *8: De <span style="color: #808080;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. *a: De <span style="color: #a0a0a0;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. ==3== *Kookboek: {{WSBN data|Kookboek}} *nl-2-26-000-00001: (fout) <!-- {{WSBN data|nl-2-26-000-00001}} --> *count: {{WSBN data|count}} *2: {{WSBN data|2}} *21: {{WSBN data|21}} *212: {{WSBN data|212}} {{Wp|aap|noot|mies}} <templatestyles src="Wikibooks:Zandbak/style.css" />{{Gebruikt TemplateStyles}} <div style="width: 12em; color: #404040; background: #d0d0d0;">'''- 40 op d0 -'''</div> <div class="test">'''- TEST -'''</div> ==2== 35°58'26.999"N: (fout1) :{{#Invoke:Zandbak|coords|52°20'30"N}} ==Subpagina's== {{Special:PrefixIndex/Programmeren in BASIC/|hideredirects=1|stripprefix=1}} __NOTOC__ rro1td6q1u268z23lfy5sg723macr8g 432453 432450 2026-11-11T18:25:35Z Erik Baas 2193 432453 wikitext text/x-wiki ==6== {{For loop |<br>|dummy=1 |call = echo |pv = 3 |start = 2024 |stop = {{CURRENTYEAR}} |by = 1 |prefix = Jaar_ |postfix = |pc1n = 1 |pc1v = pc1v |pc2n = 2 |pc2v = pc2v |pc3n = 3 |pc3v = pc3v |pc4n = 4 |pc4v = pc4v |pc5n = 5 |pc5v = pc5v }} ==5== <!-- 1+1={{Add|1|1}} --> Subst: 1+1 = {{If|{{And|1|1}}|1|0}}{{If|{{Xor|1|1}}|1|0}} <!-- {{Xor|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}} --> Subst: {{And|{{Or|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}|{{Not|{{And|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}}}}} ==4== test: Image Browsing beta feature (mobile only) - [[w:en:Russo-Ukrainian war]] *6: De <span style="color: #606060;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. *8: De <span style="color: #808080;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. *a: De <span style="color: #a0a0a0;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. ==3== *Kookboek: {{WSBN data|Kookboek}} *nl-2-26-000-00001: (fout) <!-- {{WSBN data|nl-2-26-000-00001}} --> *count: {{WSBN data|count}} *2: {{WSBN data|2}} *21: {{WSBN data|21}} *212: {{WSBN data|212}} {{Wp|aap|noot|mies}} <templatestyles src="Wikibooks:Zandbak/style.css" />{{Gebruikt TemplateStyles}} <div style="width: 12em; color: #404040; background: #d0d0d0;">'''- 40 op d0 -'''</div> <div class="test">'''- TEST -'''</div> ==2== 35°58'26.999"N: (fout1) :{{#Invoke:Zandbak|coords|52°20'30"N}} ==Subpagina's== {{Special:PrefixIndex/Programmeren in BASIC/|hideredirects=1|stripprefix=1}} __NOTOC__ [[Categorie:Wikibooks:Test| ]] rhwoub10eo7ts1t3nemgxpte52r7l3u 432470 432453 2026-11-12T11:09:38Z Erik Baas 2193 /* 6 */ 432470 wikitext text/x-wiki ==6== {{Txt2lnk|pre=X|titel=aap/noot|post=Y}} {{For loop |start = 2025 |stop = 2027 |by = 1 |call = Txt2lnk |pv = titel |prefix = [Jaar_ |postfix = |<br>|dummy=1 }} ==5== <!-- 1+1={{Add|1|1}} --> Subst: 1+1 = {{If|{{And|1|1}}|1|0}}{{If|{{Xor|1|1}}|1|0}} <!-- {{Xor|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}} --> Subst: {{And|{{Or|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}|{{Not|{{And|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}}}}} ==4== test: Image Browsing beta feature (mobile only) - [[w:en:Russo-Ukrainian war]] *6: De <span style="color: #606060;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. *8: De <span style="color: #808080;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. *a: De <span style="color: #a0a0a0;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. ==3== *Kookboek: {{WSBN data|Kookboek}} *nl-2-26-000-00001: (fout) <!-- {{WSBN data|nl-2-26-000-00001}} --> *count: {{WSBN data|count}} *2: {{WSBN data|2}} *21: {{WSBN data|21}} *212: {{WSBN data|212}} {{Wp|aap|noot|mies}} <templatestyles src="Wikibooks:Zandbak/style.css" />{{Gebruikt TemplateStyles}} <div style="width: 12em; color: #404040; background: #d0d0d0;">'''- 40 op d0 -'''</div> <div class="test">'''- TEST -'''</div> ==2== 35°58'26.999"N: (fout1) :{{#Invoke:Zandbak|coords|52°20'30"N}} ==Subpagina's== {{Special:PrefixIndex/Programmeren in BASIC/|hideredirects=1|stripprefix=1}} __NOTOC__ [[Categorie:Wikibooks:Test| ]] bihx84me6th211n4zhqvx879g0mvsf4 432471 432470 2026-11-12T11:18:09Z Erik Baas 2193 /* 6 */ 432471 wikitext text/x-wiki ==6== {{Txt2lnk|pre=X|titel=aap/noot|post=Y}} {{For loop |start = 2025 |stop = 2027 |by = 1 |call = Txt2lnk |pv = titel |prefix = Jaar_ |postfix = |<br>|dummy=1 }} ==5== <!-- 1+1={{Add|1|1}} --> Subst: 1+1 = {{If|{{And|1|1}}|1|0}}{{If|{{Xor|1|1}}|1|0}} <!-- {{Xor|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}} --> Subst: {{And|{{Or|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}|{{Not|{{And|{{Or|{{And|1|1}}|0}}|0}}}}}} ==4== test: Image Browsing beta feature (mobile only) - [[w:en:Russo-Ukrainian war]] *6: De <span style="color: #606060;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. *8: De <span style="color: #808080;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. *a: De <span style="color: #a0a0a0;">grijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod. ==3== *Kookboek: {{WSBN data|Kookboek}} *nl-2-26-000-00001: (fout) <!-- {{WSBN data|nl-2-26-000-00001}} --> *count: {{WSBN data|count}} *2: {{WSBN data|2}} *21: {{WSBN data|21}} *212: {{WSBN data|212}} {{Wp|aap|noot|mies}} <templatestyles src="Wikibooks:Zandbak/style.css" />{{Gebruikt TemplateStyles}} <div style="width: 12em; color: #404040; background: #d0d0d0;">'''- 40 op d0 -'''</div> <div class="test">'''- TEST -'''</div> ==2== 35°58'26.999"N: (fout1) :{{#Invoke:Zandbak|coords|52°20'30"N}} ==Subpagina's== {{Special:PrefixIndex/Programmeren in BASIC/|hideredirects=1|stripprefix=1}} __NOTOC__ [[Categorie:Wikibooks:Test| ]] 44yzsim9l04mzuvbd0t0io00pewhpyp 0 24057 432462 356647 2026-11-12T09:30:37Z ~2026-59889-49 29918 /* Vrouwen */ 432462 wikitext text/x-wiki {{Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795}} <span style="font-size: large;">'''11. Ontsnappen aan de familietucht'''</span> Tot 1700 hadden de groten der aarde geen privéleven, alles wat zij deden werd gezien. Daarentegen waren rentenierende burgers en "arme" landjonkers uit de provincie alleen maar bezig met hun privéleven: jagen en lekker eten. Dat betekende niet dat hoe armer je was, hoe meer privéleven je had. Hele volksmassa's, bijvoorbeeld in [[w:Napels (stad)|Napels]], hadden vaak niet eens een dak boven hun hoofd. Ze leefden op straat en hadden absoluut geen privéleven. Tot 1800 was de vader de absolute baas in zijn gezin en iedereen moest doen wat hij zei. De vader mocht zijn vrouw en kinderen lijfstraffen geven. Niemand mocht zonder zijn toestemming geld uitgeven en niemand mocht de familie te schande maken. Maar er waren een paar mogelijkheden om aan de tucht van het gezin te ontsnappen. ==Jongens== Welgestelde ouders stuurden hun zonen als ze tien, elf jaar waren vaak naar de [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Het kind#Van affectiviteit naar verstandelijkheid|colleges]]. Tijdens de achttiende eeuw gingen de wat minder welgestelde burgers dit ook doen en soms zelfs de kleine burgerij in de steden. Deze colleges waren doorgaans [[w:kostschool|internaten]] waar het kind zes jaar lang verbleef en waar een ijzeren tucht heerste. Na 1700 stuurden de rijkste ouders hun kinderen liever als externen naar de colleges en lieten ze dan thuis bijlessen geven door een privéleraar. Zo'n (rijk) kind moest natuurlijk de schijn ophouden van de goede leerling en het brave kind, maar het had ook een verborgen, eigen wereld. Zelfs het kind moest al doen alsof: het moest vroom zijn in de biechtstoel en thuis altijd een gebedenboekje op zak dragen, het moest laten zien en horen wat het allemaal geleerd had: Latijn, rekenen, lezen en schrijven. Terwijl de meeste kinderen de oefeningen van elkaar overschreven. Maar als de kinderen van school naar huis liepen, waren ze even zonder toezicht en daar profiteerden ze van. Ze gingen in groepjes over de straat zwerven of ze liepen naar de stad of naar het platteland, ze deden spelletjes en haalden kwajongensstreken uit. Ze keken naar voorstellingen van rondtrekkende komedianten, lazen ridderromans, of boekjes van de natuuronderzoeker [[w:Georges Louis Leclerc de Buffon|Buffon]] en ze keken naar dieren en bloemen. Wat ze heel vaak deden was kaarten en dobbelen en vaak ook om geld. En ze snoepten natuurlijk, bijvoorbeeld kleine pâtés, en soms dronken ze op hun elfde vaak al stiekem alcohol. Dit stukje persoonlijk leven kostte natuurlijk geld. Vaak kregen deze jongens zakgeld van hun ouders en soms verdienden ze wat geld door karweitjes te doen. Vaak pikten ze geld van hun ouders en ook pikten ze wel eens spullen uit huis die ze verkochten. Ze hadden beschermers en medeplichtigen onder het huispersoneel. Die gaven hen vaak een [[w:Alibi (bewijs)|alibi]] als ze zonder toestemming weg waren of als ze iets hadden uitgehaald. En ze verkochten de door de kinderen gestolen kleinigheden. Bij dat huispersoneel konden de jongens zich ook verstoppen voor de strenge privéleraar. En als ze ondanks alles gesnapt werden, dan gingen ze huilen en dan vergaten hun ouders hun boosheid. De jongens uit eenvoudigere milieus, zoals bijvoorbeeld de zonen van dorpswinkeliers, moesten werken. Maar ook zij konden tussen hun taken door stukjes leven voor zichzelf veroveren. Ook zij hadden beschermers en medeplichtigen: de dienstmeisjes, de leerjongens, de klerken en klanten van hun vader. <gallery> File:Antoine_Watteau,_Le_Savoyard_et_la_marmotte_(1716).jpg|Speelman en mormeldier, 1716 File:Pietro Longhi 024.jpg|De leeuwentent, 1762 File:Niños cogiendo fruta.jpg|[[w:Francisco Goya|Francisco Goya]], kinderen pikken fruit, 1778 File:Cómicos ambulantes.jpg|Goya, Zwervende komieken, 1793 File:Zechende Studenten 1797.jpg|Comazuipende studenten, 1797 </gallery> ==Meisjes== Veel meisjes uit de betere kringen gingen na 1730 op hun elfde, twaalfde voor een jaar of twee, drie naar een klooster[[w:kostschool|pensionaat]]. Dat gebruik breidde zich uit tot in de kleine burgerij van de steden. In die kloosterpensionaten leerden de meisjes niet alleen lezen maar ze leerden er ook vriendinnen kennen, waar ze na hun huwelijk nog vaak contact mee hielden. Dat ergerde hun mannen wel eens. Meisjes uit de grote burgerij lazen wel eens in hun eentje boeken en spraken daar met elkaar over, maar dat kwam niet erg vaak voor. De jeugd organiseerde veel feesten.<ref>[[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Van geestelijke verwantschap naar gezelligheid#Jongerenverenigingen|Punt 3, In de achttiende eeuw gingen de jongerenverenigingen steeds meer profane feesten organiseren die steeds populairder werden.]]</ref> Als de meisjes daarheen gingen, waren ze even ontsnapt aan de familietucht. In Zuid-Frankrijk mochten ze daar vaak niet heen, maar ze werden nu ook weer niet helemaal gekortwiekt want uiteindelijk moesten ze toch aan de man komen. Dus liet men ze wel eens naar dergelijke feesten gaan, maar ze werden daar nooit alleen gelaten. Ook mochten meisjes met hun vriendinnen op het marktplein wandelen en 's zomers dansen onder een oude boom. Dat gebeurde allemaal in groepjes van vriendinnen die dermate hecht waren dat geïnteresseerde mannen weinig kans maakten op contact met een van de meisjes. ==Vrouwen== Na haar huwelijk mocht de vrouw niet meer buitenshuis feestvieren, wandelen en dansen. Zij was veroordeeld tot het huis. Zij moest zich goed gedragen en eerzaam zijn, trouw aan haar familie en haar goede naam, haar kinderen zorgzaam opvoeden en de zieken en stervenden ondersteunen. En dat allemaal gratis. Rijke vrouwen moesten ook nog de gasten ontvangen en op hun wenken bedienen. Bescheiden, toegewijd en spaarzaam moest zij zijn. Sommige vrouwen gingen nauwelijks uit, misschien af en toe een etentje bij een bevriend echtpaar. Me Maar zij had ook enig gezag want zij had voor een groot deel de leiding in huis. Zij was verantwoordelijk voor het personeel en de opvoeding van de kinderen. *Haar zonen bleven tot hun achtste, negende bij de moeder, daarna werden ze meestal uit huis geplaatst als knecht bij een andere familie of als leerjongen bij een ambachtsman-meester, koopman of winkelier. Soms gingen ze naar het college. *Haar dochters werden meestal thuis bij de moeder opgevoed. Ze konden ook wel eens als dienstmeisje uit huis geplaatst worden om ze voor te bereiden op hun toekomst: het huwelijk en de huishouding. Later werden ze ook wel eens naar een klooster pensionaat gestuurd. De moeder kleedde haar dochter koket, opdat ze aan de man zou komen en regelde haar uitjes: naar de kerk, de markt en de familie. Maar de vrouw had ook nog haar godsdienst en dat betekende dat zij verplichte bezoeken aan de kerk moest brengen. Op die manier kon zij onder het goedkeurend oog van haar man en de gemeenschap haar huis verlaten en mensen ontmoeten. De [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/(Contra)reformatie|contrareformatie]] gaf de vrouw ongewild nog meer privéleven. In de zeventiende en achttiende eeuw werden er religieuze [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/(Contra)reformatie#Campagnes|campagnes]] gehouden waarin de kerk bij alle sociale klassen een nieuwe vorm van religiositeit propageerde, ook voor de vrouw. Ook haar biechtvader probeerde de vrouw daar enthousiast voor te maken. In de praktijk kwam het er op neer dat ze elke dag even uit huis weg mocht, ze mocht elke middag naar de kerk om te bidden en het kind Jezus te groeten. En wie weet, kwam ze wel een vriendin tegen. Er waren niet alleen de religieuze campagnes waar de vrouw af en toe heen kon, er was ook nog eens elk seizoen wel een [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/(Contra)reformatie#Bedevaarten|bedevaart]]. Ook daar mocht ze uiteraard aan meedoen en naar dat soort uitjes keek ze reikhalzend uit. Sommige vrouwen zouden de predikingen van de campagnes of de dagelijkse diensten na het avondeten voor geen geld willen missen. Hun mannen zaten dan overigens bij elkaar in de kroeg. Als het gezin wat rijker was, had de vrouw meestal ook wel wat geld en dan had zij ook een huwelijkscontract kunnen afsluiten. Dit huwelijkscontract was in de rijke klassen verplicht en in Zuid-Frankrijk bij alle sociale niveaus gebruikelijk. De rijkere vrouw had dan ook een [[w:bruidsschat|bruidsschat]] (bestaande uit geld of dieren) ingebracht bij het huwelijk en die bleef van haar dus daar kon ze in principe mee doen wat ze wilde. Daardoor kon ze vaak een beetje haar eigen gang gaan, zolang ze de wensen van haar man maar niet al te vaak en al te openlijk negeerde, want dat betekende ruzie. Slechts een enkele (meestal zeer rijke) vrouw trok zich daar niets van aan en deed met haar geld wat ze wilde. Juridisch was daar niets tegen te doen. <gallery> File:Jan Josef Horemans (II) - The Marriage Contract - 1768.jpg|[[w:Konstmaetschappije|Jan Josef Horemans]], Het huwelijkscontract, 1768 File:Willem Kalf - Peasant Interior with Woman at a Well.jpg|[[w:Willem Kalf|Willem Kalf]], boereninterieur met vrouw en put, 1642 File:William Hogarth 008.jpg|[[w:en:William Hogarth|William Hogarth]], detail, 1740 </gallery> ===Minder rijke vrouwen=== Als een gezin onder de armoedegrens leefde, had de vrouw meestal geen geld en was het moeilijk voor haar (en waarschijnlijk ook voor de kinderen) om aan de tucht van de familie te ontsnappen. Vrouwen die niet tot de mondaine wereld behoorden, hadden meestal alleen maar banden met hun familie of buren. Die familie was echter vaak groot en wijdvertakt. De armen in de steden woonden bovenop elkaar. Bijvoorbeeld in een huis van drie etages met zestien kamers, die elk bewoond werden door een familie. Er was geen water en het was er schemerdonker. De vrouwen moesten dus wel van tijd tot tijd het huis verlaten. En op straat troffen ze elkaar, bij het fontein om water te halen, bij de wasplaats, de gemeenschappelijke oven, de molen, de markt of het openbare plein. Vaak gingen ze daar met zijn tweeën of drieën naar toe en bleven er urenlang staan kletsen. Ze zaten buiten in groepjes bij elkaar, zochten kruiden uit, deden de afwas en gaven hun kinderen de borst. De straat en de drempel van het huis waren van hen. De vrouwen hadden dus een soort privédomein buiten het huis en dat domein was nog niet door de publieke overheid in bezit genomen. Het zou nog tot in de negentiende eeuw duren voordat de vrouw van haar straat en haar plein teruggedrongen werd naar het woonhuis, de binnenplaats, de tuin en het trappenhuis. Daar was een hoop regelgeving door de overheid voor nodig en ook een andere inrichting van de woning. Zowel rijke als arme vrouwen hadden vriendinnen die ze hun geheimen vertelden, liefst zonder mannen erbij. Soms werden vrouwen door hun man geslagen en dan vonden ze steun bij elkaar. Soms, als een vrouw bijvoorbeeld net gehoord had dat haar zoon was gestorven, rende ze liever de straat op om troost te zoeken bij haar vriendinnen en buurvrouwen dan dat ze troost zocht bij haar man. ==Bron== Geschiedenis van het persoonlijk leven. Van de renaissance tot de Verlichting.<br> Onder redactie van [[w:fr:Philippe Ariès|Philippe Ariès]], [[w:fr:Georges Duby|Georges Duby]] en [[w:fr:Roger Chartier|Roger Chartier]].<br> {{ISBN|90-5157-018-x}}<br> 1986 Editions du Seuil, Paris<br> 1989 Agon, Amsterdam<br> Betreffende hoofdstuk geschreven door: [https://www.bookfinder.com/author/nicole-castan/ Nicole Castan], Universiteit van Toulouse ==Noten== {{References|95%}} {{Sub}} 3cryhgj9a4i0rbegh5bhnjkmiwd7447 432463 432462 2026-11-12T09:32:01Z Erik Baas 2193 Versie [[Special:Diff/432462|432462]] van [[Special:Contributions/~2026-59889-49|~2026-59889-49]] ([[User talk:~2026-59889-49|overleg]]) ongedaan gemaakt 432463 wikitext text/x-wiki {{Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795}} <span style="font-size: large;">'''11. Ontsnappen aan de familietucht'''</span> Tot 1700 hadden de groten der aarde geen privéleven, alles wat zij deden werd gezien. Daarentegen waren rentenierende burgers en "arme" landjonkers uit de provincie alleen maar bezig met hun privéleven: jagen en lekker eten. Dat betekende niet dat hoe armer je was, hoe meer privéleven je had. Hele volksmassa's, bijvoorbeeld in {{Wp|Napels (stad)|Napels}}, hadden vaak niet eens een dak boven hun hoofd. Ze leefden op straat en hadden absoluut geen privéleven. Tot 1800 was de vader de absolute baas in zijn gezin en iedereen moest doen wat hij zei. De vader mocht zijn vrouw en kinderen lijfstraffen geven. Niemand mocht zonder zijn toestemming geld uitgeven en niemand mocht de familie te schande maken. Maar er waren een paar mogelijkheden om aan de tucht van het gezin te ontsnappen. ==Jongens== Welgestelde ouders stuurden hun zonen als ze tien, elf jaar waren vaak naar de [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Het kind#Van affectiviteit naar verstandelijkheid|colleges]]. Tijdens de achttiende eeuw gingen de wat minder welgestelde burgers dit ook doen en soms zelfs de kleine burgerij in de steden. Deze colleges waren doorgaans {{Wp|kostschool|internaten}} waar het kind zes jaar lang verbleef en waar een ijzeren tucht heerste. Na 1700 stuurden de rijkste ouders hun kinderen liever als externen naar de colleges en lieten ze dan thuis bijlessen geven door een privéleraar. Zo'n (rijk) kind moest natuurlijk de schijn ophouden van de goede leerling en het brave kind, maar het had ook een verborgen, eigen wereld. Zelfs het kind moest al doen alsof: het moest vroom zijn in de biechtstoel en thuis altijd een gebedenboekje op zak dragen, het moest laten zien en horen wat het allemaal geleerd had: Latijn, rekenen, lezen en schrijven. Terwijl de meeste kinderen de oefeningen van elkaar overschreven. Maar als de kinderen van school naar huis liepen, waren ze even zonder toezicht en daar profiteerden ze van. Ze gingen in groepjes over de straat zwerven of ze liepen naar de stad of naar het platteland, ze deden spelletjes en haalden kwajongensstreken uit. Ze keken naar voorstellingen van rondtrekkende komedianten, lazen ridderromans, of boekjes van de natuuronderzoeker {{Wp|Georges Louis Leclerc de Buffon|Buffon}} en ze keken naar dieren en bloemen. Wat ze heel vaak deden was kaarten en dobbelen en vaak ook om geld. En ze snoepten natuurlijk, bijvoorbeeld kleine pâtés, en soms dronken ze op hun elfde vaak al stiekem alcohol. Dit stukje persoonlijk leven kostte natuurlijk geld. Vaak kregen deze jongens zakgeld van hun ouders en soms verdienden ze wat geld door karweitjes te doen. Vaak pikten ze geld van hun ouders en ook pikten ze wel eens spullen uit huis die ze verkochten. Ze hadden beschermers en medeplichtigen onder het huispersoneel. Die gaven hen vaak een {{Wp|Alibi (bewijs)|alibi}} als ze zonder toestemming weg waren of als ze iets hadden uitgehaald. En ze verkochten de door de kinderen gestolen kleinigheden. Bij dat huispersoneel konden de jongens zich ook verstoppen voor de strenge privéleraar. En als ze ondanks alles gesnapt werden, dan gingen ze huilen en dan vergaten hun ouders hun boosheid. De jongens uit eenvoudigere milieus, zoals bijvoorbeeld de zonen van dorpswinkeliers, moesten werken. Maar ook zij konden tussen hun taken door stukjes leven voor zichzelf veroveren. Ook zij hadden beschermers en medeplichtigen: de dienstmeisjes, de leerjongens, de klerken en klanten van hun vader. <gallery> File:Antoine_Watteau,_Le_Savoyard_et_la_marmotte_(1716).jpg|Speelman en mormeldier, 1716 File:Pietro Longhi 024.jpg|De leeuwentent, 1762 File:Niños cogiendo fruta.jpg|{{Wp|Francisco Goya|Francisco Goya}}, kinderen pikken fruit, 1778 File:Cómicos ambulantes.jpg|Goya, Zwervende komieken, 1793 File:Zechende Studenten 1797.jpg|Comazuipende studenten, 1797 </gallery> ==Meisjes== Veel meisjes uit de betere kringen gingen na 1730 op hun elfde, twaalfde voor een jaar of twee, drie naar een klooster{{Wp|kostschool|pensionaat}}. Dat gebruik breidde zich uit tot in de kleine burgerij van de steden. In die kloosterpensionaten leerden de meisjes niet alleen lezen maar ze leerden er ook vriendinnen kennen, waar ze na hun huwelijk nog vaak contact mee hielden. Dat ergerde hun mannen wel eens. Meisjes uit de grote burgerij lazen wel eens in hun eentje boeken en spraken daar met elkaar over, maar dat kwam niet erg vaak voor. De jeugd organiseerde veel feesten.&nbsp;<ref>[[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/Van geestelijke verwantschap naar gezelligheid#Jongerenverenigingen|Punt 3, In de achttiende eeuw gingen de jongerenverenigingen steeds meer profane feesten organiseren die steeds populairder werden.]]</ref> Als de meisjes daarheen gingen, waren ze even ontsnapt aan de familietucht. In Zuid-Frankrijk mochten ze daar vaak niet heen, maar ze werden nu ook weer niet helemaal gekortwiekt want uiteindelijk moesten ze toch aan de man komen. Dus liet men ze wel eens naar dergelijke feesten gaan, maar ze werden daar nooit alleen gelaten. Ook mochten meisjes met hun vriendinnen op het marktplein wandelen en 's zomers dansen onder een oude boom. Dat gebeurde allemaal in groepjes van vriendinnen die dermate hecht waren dat geïnteresseerde mannen weinig kans maakten op contact met een van de meisjes. ==Vrouwen== Na haar huwelijk mocht de vrouw niet meer buitenshuis feestvieren, wandelen en dansen. Zij was veroordeeld tot het huis. Zij moest zich goed gedragen en eerzaam zijn, trouw aan haar familie en haar goede naam, haar kinderen zorgzaam opvoeden en de zieken en stervenden ondersteunen. En dat allemaal gratis. Rijke vrouwen moesten ook nog de gasten ontvangen en op hun wenken bedienen. Bescheiden, toegewijd en spaarzaam moest zij zijn. Sommige vrouwen gingen nauwelijks uit, misschien af en toe een etentje bij een bevriend echtpaar. Maar zij had ook enig gezag want zij had voor een groot deel de leiding in huis. Zij was verantwoordelijk voor het personeel en de opvoeding van de kinderen. *Haar zonen bleven tot hun achtste, negende bij de moeder, daarna werden ze meestal uit huis geplaatst als knecht bij een andere familie of als leerjongen bij een ambachtsman-meester, koopman of winkelier. Soms gingen ze naar het college. *Haar dochters werden meestal thuis bij de moeder opgevoed. Ze konden ook wel eens als dienstmeisje uit huis geplaatst worden om ze voor te bereiden op hun toekomst: het huwelijk en de huishouding. Later werden ze ook wel eens naar een klooster pensionaat gestuurd. De moeder kleedde haar dochter koket, opdat ze aan de man zou komen en regelde haar uitjes: naar de kerk, de markt en de familie. Maar de vrouw had ook nog haar godsdienst en dat betekende dat zij verplichte bezoeken aan de kerk moest brengen. Op die manier kon zij onder het goedkeurend oog van haar man en de gemeenschap haar huis verlaten en mensen ontmoeten. De [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/(Contra)reformatie|contrareformatie]] gaf de vrouw ongewild nog meer privéleven. In de zeventiende en achttiende eeuw werden er religieuze [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/(Contra)reformatie#Campagnes|campagnes]] gehouden waarin de kerk bij alle sociale klassen een nieuwe vorm van religiositeit propageerde, ook voor de vrouw. Ook haar biechtvader probeerde de vrouw daar enthousiast voor te maken. In de praktijk kwam het er op neer dat ze elke dag even uit huis weg mocht, ze mocht elke middag naar de kerk om te bidden en het kind Jezus te groeten. En wie weet, kwam ze wel een vriendin tegen. Er waren niet alleen de religieuze campagnes waar de vrouw af en toe heen kon, er was ook nog eens elk seizoen wel een [[Sociale geschiedenis van Europa 1500-1795/(Contra)reformatie#Bedevaarten|bedevaart]]. Ook daar mocht ze uiteraard aan meedoen en naar dat soort uitjes keek ze reikhalzend uit. Sommige vrouwen zouden de predikingen van de campagnes of de dagelijkse diensten na het avondeten voor geen geld willen missen. Hun mannen zaten dan overigens bij elkaar in de kroeg. Als het gezin wat rijker was, had de vrouw meestal ook wel wat geld en dan had zij ook een huwelijkscontract kunnen afsluiten. Dit huwelijkscontract was in de rijke klassen verplicht en in Zuid-Frankrijk bij alle sociale niveaus gebruikelijk. De rijkere vrouw had dan ook een {{Wp|bruidsschat|bruidsschat}} (bestaande uit geld of dieren) ingebracht bij het huwelijk en die bleef van haar dus daar kon ze in principe mee doen wat ze wilde. Daardoor kon ze vaak een beetje haar eigen gang gaan, zolang ze de wensen van haar man maar niet al te vaak en al te openlijk negeerde, want dat betekende ruzie. Slechts een enkele (meestal zeer rijke) vrouw trok zich daar niets van aan en deed met haar geld wat ze wilde. Juridisch was daar niets tegen te doen. <gallery> File:Jan Josef Horemans (II) - The Marriage Contract - 1768.jpg|{{Wp|Konstmaetschappije|Jan Josef Horemans}}, Het huwelijkscontract, 1768 File:Willem Kalf - Peasant Interior with Woman at a Well.jpg|{{Wp|Willem Kalf|Willem Kalf}}, boereninterieur met vrouw en put, 1642 File:William Hogarth 008.jpg|{{Wp|en:William Hogarth|William Hogarth}}, detail, 1740 </gallery> ===Minder rijke vrouwen=== Als een gezin onder de armoedegrens leefde, had de vrouw meestal geen geld en was het moeilijk voor haar (en waarschijnlijk ook voor de kinderen) om aan de tucht van de familie te ontsnappen. Vrouwen die niet tot de mondaine wereld behoorden, hadden meestal alleen maar banden met hun familie of buren. Die familie was echter vaak groot en wijdvertakt. De armen in de steden woonden bovenop elkaar. Bijvoorbeeld in een huis van drie etages met zestien kamers, die elk bewoond werden door een familie. Er was geen water en het was er schemerdonker. De vrouwen moesten dus wel van tijd tot tijd het huis verlaten. En op straat troffen ze elkaar, bij het fontein om water te halen, bij de wasplaats, de gemeenschappelijke oven, de molen, de markt of het openbare plein. Vaak gingen ze daar met zijn tweeën of drieën naar toe en bleven er urenlang staan kletsen. Ze zaten buiten in groepjes bij elkaar, zochten kruiden uit, deden de afwas en gaven hun kinderen de borst. De straat en de drempel van het huis waren van hen. De vrouwen hadden dus een soort privédomein buiten het huis en dat domein was nog niet door de publieke overheid in bezit genomen. Het zou nog tot in de negentiende eeuw duren voordat de vrouw van haar straat en haar plein teruggedrongen werd naar het woonhuis, de binnenplaats, de tuin en het trappenhuis. Daar was een hoop regelgeving door de overheid voor nodig en ook een andere inrichting van de woning. Zowel rijke als arme vrouwen hadden vriendinnen die ze hun geheimen vertelden, liefst zonder mannen erbij. Soms werden vrouwen door hun man geslagen en dan vonden ze steun bij elkaar. Soms, als een vrouw bijvoorbeeld net gehoord had dat haar zoon was gestorven, rende ze liever de straat op om troost te zoeken bij haar vriendinnen en buurvrouwen dan dat ze troost zocht bij haar man. ==Bron== Geschiedenis van het persoonlijk leven. Van de renaissance tot de Verlichting.<br> Onder redactie van {{Wp|fr:Philippe Ariès|Philippe Ariès}}, {{Wp|fr:Georges Duby|Georges Duby}} en {{Wp|fr:Roger Chartier|Roger Chartier}}.<br> {{ISBN|90-5157-018-x}}<br> 1986 Editions du Seuil, Paris<br> 1989 Agon, Amsterdam<br> Betreffende hoofdstuk geschreven door: [https://www.bookfinder.com/author/nicole-castan/ Nicole Castan], Universiteit van Toulouse ==Noten== {{References|95%}} {{Sub}} kfnwltmjs51dvicqwc4di4gz04sj35p 0 30469 432441 432088 2026-11-11T15:28:41Z JopkeB 18060 /* Inhoudsopgave */ 432441 wikitext text/x-wiki {{wiu3|JopkeB}} {{Bi}} Dit wikiboek is een handleiding voor het maken van een volwaardig wikiboek. We gaan ervan uit dat de tekst ervoor al gereed is. (Zo niet: maak die eerst, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, zie het wikiboek [[Schrijven]] voor aanwijzingen.) Dan is het nog de kunst om die tekst op een aantrekkelijke manier om te zetten naar een wiki en toepasselijke illustraties te gebruiken. == Inhoudsopgave == # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?|Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten|Een wikiboek starten]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven|Een hoofdstuk schrijven]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak|Tekstopmaak]] # '''Afbeeldingen gebruiken''' - De schatkamer van Wikimedia Commons - Zie [[Help:Afbeeldingen]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Opdrachten|Opdrachten]] - oefeningen, opgaven, vragen en antwoorden, zie o.a. [[Handboek MediaWiki/Extensies/Quiz]]; opnemen in [[:Categorie:Opgaven]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een index maken|Een indexpagina maken]] - Trefwoordenlijst met verwijzingen # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen|Overige bewerkingen]] - problemen oplossen, pagina's hernoemen, verwijderen; verwijzingen # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding|Afronding]] - WSBN, Infobox, sjabloon Inhoudstabel, boek beter vindbaar maken (Boekenplank, voorpagina Wikibooks, Portaal, voor Wikijnior-books zowel op Boekenplank als op Wikibooks:Junior boeken), laatste correcties, pas ''<nowiki>{{Fase|1}}</nowiki>'' op de voorpagina van het wikiboek aan, koppelen aan Wikidata-item, [[Help:Afdrukken|afdrukken]]. Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Reminder: bronvermelding. # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]] === Algemene tips === * Zet bovenin een nieuwe pagina '''<nowiki>{{Wiu3|Accountnaam}}</nowiki>''' (Werk in uitvoering). Dit voorkomt dat iemand anders tegelijkertijd aan de pagina werkt en er technische conflicten ontstaan. Als de ander sneller is met opslaan dan jij, raak jij je wijzigingen weer kwijt. Verwijder het sjabloon weer als je er niet meer aan werkt. * In het menu links van de editor staat ook een link "hulp". Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster. * Zie de volgende Help-pagina's voor basis-handelingen in Wikibooks: ** [[Help:Account]] - Wanneer heb je een account nodig en hoe stel je er een in? ** [[Help:Zoeken]] ** [[Help:Overlegpagina]] - hoe en waar kun je overleggen over een boek, hoofdstuk of andere kwesties? {{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}} {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Onderwijs|papieren]] [[Categorie:Help| wikiboek]] 6vhsaf4708k6rotnw6cdmhptg6pic6t 432442 432441 2026-11-11T15:41:56Z JopkeB 18060 /* Inhoudsopgave */ 432442 wikitext text/x-wiki {{wiu3|JopkeB}} {{Bi}} Dit wikiboek is een handleiding voor het maken van een volwaardig wikiboek. We gaan ervan uit dat de tekst ervoor al gereed is. (Zo niet: maak die eerst, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, zie het wikiboek [[Schrijven]] voor aanwijzingen.) Dan is het nog de kunst om die tekst op een aantrekkelijke manier om te zetten naar een wiki en toepasselijke illustraties te gebruiken. == Inhoudsopgave == # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?|Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten|Een wikiboek starten]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven|Een hoofdstuk schrijven]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak|Tekstopmaak]] # '''Afbeeldingen gebruiken''' - De schatkamer van Wikimedia Commons - Zie [[Help:Afbeeldingen]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Opdrachten|Opdrachten]] - oefeningen, opgaven, vragen en antwoorden, zie o.a. [[Handboek MediaWiki/Extensies/Quiz]]; opnemen in [[:Categorie:Opgaven]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een indexpagine maken|Een indexpagina maken]] - Trefwoordenlijst met verwijzingen # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen|Overige bewerkingen]] - problemen oplossen, pagina's hernoemen, verwijderen; verwijzingen # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding|Afronding]] - WSBN, Infobox, sjabloon Inhoudstabel, boek beter vindbaar maken (Boekenplank, voorpagina Wikibooks, Portaal, voor Wikijnior-books zowel op Boekenplank als op Wikibooks:Junior boeken), laatste correcties, pas ''<nowiki>{{Fase|1}}</nowiki>'' op de voorpagina van het wikiboek aan, koppelen aan Wikidata-item, [[Help:Afdrukken|afdrukken]]. Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Reminder: bronvermelding. # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]] === Algemene tips === * Zet bovenin een nieuwe pagina '''<nowiki>{{Wiu3|Accountnaam}}</nowiki>''' (Werk in uitvoering). Dit voorkomt dat iemand anders tegelijkertijd aan de pagina werkt en er technische conflicten ontstaan. Als de ander sneller is met opslaan dan jij, raak jij je wijzigingen weer kwijt. Verwijder het sjabloon weer als je er niet meer aan werkt. * In het menu links van de editor staat ook een link "hulp". Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster. * Zie de volgende Help-pagina's voor basis-handelingen in Wikibooks: ** [[Help:Account]] - Wanneer heb je een account nodig en hoe stel je er een in? ** [[Help:Zoeken]] ** [[Help:Overlegpagina]] - hoe en waar kun je overleggen over een boek, hoofdstuk of andere kwesties? {{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}} {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Onderwijs|papieren]] [[Categorie:Help| wikiboek]] ec4rhzz68vf2vahtd9jb3rsg2bgoqhn 432443 432442 2026-11-11T15:42:36Z JopkeB 18060 /* Inhoudsopgave */ 432443 wikitext text/x-wiki {{wiu3|JopkeB}} {{Bi}} Dit wikiboek is een handleiding voor het maken van een volwaardig wikiboek. We gaan ervan uit dat de tekst ervoor al gereed is. (Zo niet: maak die eerst, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, zie het wikiboek [[Schrijven]] voor aanwijzingen.) Dan is het nog de kunst om die tekst op een aantrekkelijke manier om te zetten naar een wiki en toepasselijke illustraties te gebruiken. == Inhoudsopgave == # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?|Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten|Een wikiboek starten]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven|Een hoofdstuk schrijven]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak|Tekstopmaak]] # '''Afbeeldingen gebruiken''' - De schatkamer van Wikimedia Commons - Zie [[Help:Afbeeldingen]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Opdrachten|Opdrachten]] - oefeningen, opgaven, vragen en antwoorden, zie o.a. [[Handboek MediaWiki/Extensies/Quiz]]; opnemen in [[:Categorie:Opgaven]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een indexpagina maken|Een indexpagina maken]] - Trefwoordenlijst met verwijzingen # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen|Overige bewerkingen]] - problemen oplossen, pagina's hernoemen, verwijderen; verwijzingen # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding|Afronding]] - WSBN, Infobox, sjabloon Inhoudstabel, boek beter vindbaar maken (Boekenplank, voorpagina Wikibooks, Portaal, voor Wikijnior-books zowel op Boekenplank als op Wikibooks:Junior boeken), laatste correcties, pas ''<nowiki>{{Fase|1}}</nowiki>'' op de voorpagina van het wikiboek aan, koppelen aan Wikidata-item, [[Help:Afdrukken|afdrukken]]. Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Reminder: bronvermelding. # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]] === Algemene tips === * Zet bovenin een nieuwe pagina '''<nowiki>{{Wiu3|Accountnaam}}</nowiki>''' (Werk in uitvoering). Dit voorkomt dat iemand anders tegelijkertijd aan de pagina werkt en er technische conflicten ontstaan. Als de ander sneller is met opslaan dan jij, raak jij je wijzigingen weer kwijt. Verwijder het sjabloon weer als je er niet meer aan werkt. * In het menu links van de editor staat ook een link "hulp". Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster. * Zie de volgende Help-pagina's voor basis-handelingen in Wikibooks: ** [[Help:Account]] - Wanneer heb je een account nodig en hoe stel je er een in? ** [[Help:Zoeken]] ** [[Help:Overlegpagina]] - hoe en waar kun je overleggen over een boek, hoofdstuk of andere kwesties? {{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}} {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Onderwijs|papieren]] [[Categorie:Help| wikiboek]] 8vdctv5ce3956g08bgxxqatbop7ap5z 432459 432443 2026-11-12T06:22:27Z JopkeB 18060 /* Inhoudsopgave */ toelichting Afronding verplaatst naar hoofdstuk 432459 wikitext text/x-wiki {{wiu3|JopkeB}} {{Bi}} Dit wikiboek is een handleiding voor het maken van een volwaardig wikiboek. We gaan ervan uit dat de tekst ervoor al gereed is. (Zo niet: maak die eerst, bijvoorbeeld met een tekstverwerker, zie het wikiboek [[Schrijven]] voor aanwijzingen.) Dan is het nog de kunst om die tekst op een aantrekkelijke manier om te zetten naar een wiki en toepasselijke illustraties te gebruiken. == Inhoudsopgave == # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?|Waarom een papieren cursus omzetten naar een wikiboek?]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten|Een wikiboek starten]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een hoofdstuk schrijven|Een hoofdstuk schrijven]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Tekstopmaak|Tekstopmaak]] # '''Afbeeldingen gebruiken''' - De schatkamer van Wikimedia Commons - Zie [[Help:Afbeeldingen]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Opdrachten|Opdrachten]] - oefeningen, opgaven, vragen en antwoorden, zie o.a. [[Handboek MediaWiki/Extensies/Quiz]]; opnemen in [[:Categorie:Opgaven]] # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een indexpagina maken|Een indexpagina maken]] - Trefwoordenlijst met verwijzingen # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Overige bewerkingen|Overige bewerkingen]] - problemen oplossen, pagina's hernoemen, verwijderen; verwijzingen # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Afronding|Afronding]] - o.a. WSBN, Infobox, Inhoudstabel en betere vindbaarheid # [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren|Een wikiboek gebruiken bij begeleid zelfstandig leren]] === Algemene tips === * Zet bovenin een nieuwe pagina '''<nowiki>{{Wiu3|Accountnaam}}</nowiki>''' (Werk in uitvoering). Dit voorkomt dat iemand anders tegelijkertijd aan de pagina werkt en er technische conflicten ontstaan. Als de ander sneller is met opslaan dan jij, raak jij je wijzigingen weer kwijt. Verwijder het sjabloon weer als je er niet meer aan werkt. * In het menu links van de editor staat ook een link "hulp". Dit kan je best, zeker in het begin, openen in een apart tabblad of venster. * Zie de volgende Help-pagina's voor basis-handelingen in Wikibooks: ** [[Help:Account]] - Wanneer heb je een account nodig en hoe stel je er een in? ** [[Help:Zoeken]] ** [[Help:Overlegpagina]] - hoe en waar kun je overleggen over een boek, hoofdstuk of andere kwesties? {{Te doen|Inleiding maken/verplaatsen naar boven + controleren of alle noodzakelijke onderdelen zijn opgenomen + links naar Help-pagina's; eventueel onderdelen verplaatsen naar hoofdstukken en dan een Index maken| [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 23 sep 2026 08:20 (CEST)}} {{Boek}} {{Fase|3}} [[Categorie:Onderwijs|papieren]] [[Categorie:Help| wikiboek]] blzsgzinfk8crnd1lyaqd8axozuo5gk 0 32073 432472 432131 2026-11-12T11:50:17Z Mattias.Campe 572 /* De FAT met sectoren en clusters */ 432472 wikitext text/x-wiki {{Index Computersystemen}} == Doelstellingen == Onderstaande doelstellingen komen in meer of mindere mate aan bod. De <span style="color:lightgrey;">lichtgrijze</span> doelstellingen komen hier niet aan bod (bv. theorie die in een ander hoofdstuk wordt behandeld). De <span style="color:gray;">donkergrijze</span> zijn praktijkoefeningen die aansluiten bij deze theorie, maar die in dit Wikibook niet behandeld worden. Uit het leerplan D/2023/13.758/ van '''Applicatie- en Databeheer'''&nbsp;<ref>[https://pro.katholiekonderwijs.vlaanderen/iii-apda-da Leerplan Applicatie- en databeheer - 3de graad - D/A-finaliteit]</ref>, een deel van leerplandoel 29: * LPD 29: De leerlingen installeren, configureren en onderhouden on premise een client- en server-besturingssysteem en applicatiesoftware. ** Bestandsbeheersysteem, <span style="color:lightgrey;">back-up</span> ** <span style="color:lightgrey;">Imaging</span> * Duiding. Het is noodzakelijk om inzicht te krijgen in het geïnstalleerde bestandsbeheersysteem om de documentenstructuur te kunnen onderhouden. I.v.m. het bestandsbeheersysteem komen volgende onderwerpen aan bod: functie, werking, fouten, herstelopties. * Duiding. ''Het installeren van een on premise besturingssysteem houdt eveneens het formatteren en partitioneren van de harde schijf in''. Uit het leerplan Toegepaste Informatica van de richting '''informaticabeheer'''&nbsp;<ref>[https://ond.vvkso-ict.com/vvksomainnieuw/leerplanpubliek.asp?NR=2015/003 Leerplan Informaticabeheer D/2015/7841/003]</ref>: * 2.2.5 De verschillende niveaus van formatteren toelichten en de draagwijdte van deze operaties correct inschatten. * 2.2.6 ''Een gegeven systeem formatteren, het partitioneren en partities aanpassen.'' * 2.2.7 De functie en de werking van de mogelijke bestandsbeheersystemen toelichten. * 2.2.8 ''Mogelijke fouten in het bestandsbeheersysteem opsporen en deze zo nodig herstellen.'' == Lagenmodel == [[Bestand:Basic_disk_displaying_CHS.svg|thumb|Ter info een schematische voorstelling van een harde schijf, met oa. 4 platters A, een spoor E in geel aangeduid en de sectoren in het rood. Sporen op eenzelfde afstand van het middelpunt wordt een cilinder genoemd (D). Dit hoort dus bij de low-level formattering.]] Op opslagmedia worden gegevens permanent bewaard. Voorbeelden zijn HDDs (''hard disk drives''), SSDs (''solid state drives''), ODDs (''optical disk drives'' zoals CD-ROM, DVD, Blu-ray,...) of flashmedia (USB-stick, SD-kaart,...). Soms heeft men het verkeerdelijk over een (harde) schijf, terwijl het eigenlijk om een SSD blijkt te gaan (waar intern geen schijf of ''disk'' wordt gebruikt). Zoals vaak in de computerwereld wordt gewerkt met een ''lagenmodel'': * '''Low-level formattering''': dit gebeurt door de fabrikant van het opslagmedium en is nodig voor de interne werking. Er wordt gebruikgemaakt van verschillende technieken, gebaseerd op o.a. magnetische, elektronische of optische eigenschappen van stoffen. Zo zal de fabrikant van een harde schijf de cilinders, sporen en sectoren aanbrengen op de magnetische platters. Een vergelijking: stel dat je papieren wilt bewaren, dan gebruik je een ringmap, volledig gemaakt door de fabrikant. * '''Partitionering''': het onderverdelen van het opslagmedium in verschillende eenheden, die elk een eigen bestandssysteem kunnen krijgen. Om de vergelijking verder te gebruiken: je zorgt voor het gewenste aantal tussenschotten in je ringmap, zodat je ringmap onderverdeeld is. * '''High-level formattering''', kortweg "formattering": het aanbrengen van een bestandssysteem. Bij de vergelijking met de ringmap ga je per tussenschot een blad voorzien, waarin je kan bijhouden wat er precies inzit. D.m.v. U-mappen kan je nog verder zaken groeperen. Zelfs als de concrete data er nog niet inzit, nemen deze zaken toch al wat ruimte in. Dankzij dit lagenmodel hoeft een programma (zoals een tekstverwerker) geen details te kennen over de interne werking van een opslagmedium (de low-level formattering). Dit programma zal niet rechtstreeks het opslagmedium benaderen, maar zal aanroepen doen via het besturingssysteem, dat op zijn beurt een bestands(beheer)systeem gebruikt. == Partionering == Een opslagmedium partitioneren is het verdelen van dat medium in meerdere eenheden (de partities), zodat het ''lijkt'' alsof dit ene fysieke opslagmedium bestaat uit meerdere afzonderlijke opslagmedia. Een partitie-editor kan gebruikt worden om partities te maken, te wijzigen of te verwijderen. Soms heeft men het over 'schijf' of 'harde schijf', terwijl het eigenlijk om een 'partitie' gaat. Een '''{{Wp|Partitietabel|partitietabel}}''' legt o.a. vast waar de partities beginnen en eindigen. Twee bekende partitioneringssystemen zijn de oudere {{Wp|Master boot record|MBR}} en recentere {{Wp|GUID Partition Table|GPT}}. === Redenen === [[Bestand:Partitioning-linwin-fr.svg|thumb|Typische partities op een dual boot tussen Windows en Linux]] Er zijn verschillende redenen om een opslagmedium op te delen in partities, waaronder: * Scheiding tussen het besturingssysteem + programma's en de gebruikersdata. Dit laat toe om ** een image back-up te nemen van ofwel het ene, ofwel het andere. ** om gemakkelijk het besturingssysteem + programma's te formatteren en te herinstalleren, waarbij de gebruikersdata op zijn eigen partitie kan blijven staan. * Bij een multi-boot setup kan ieder besturingssysteem zijn eigen partities toegewezen krijgen (bv. bij een dual boot tussen Windows en Linux). * Bij belangrijke data kan die geplaatst worden op een aparte partitie, die vervolgens verborgen (bv. bij HP Recovery; de systeempartitie van Windows) en/of geëncrypteerd (bv. met {{Wp|TrueCrypt|TrueCrypt}}/VeraCrypt) wordt. Partities kunnen voorgesteld worden in een schijfdiagram, maar in Schijfbeheer (Windows) of {{Wp|GParted|GParted}} (Linux) worden vaak rechthoeken gebruikt om de partities aan te geven. Onderstaande afbeelding is een mock-up van enkele look-a-like situaties in {{Wp|GParted|GParted}}. [[Bestand:GParted-MBRvsGPT.png|675px]] === Partitietabel: MBR === '''MBR''' (soms ook aangegeven als MS-DOS-partioneringssysteem) voorzag in het begin maximaal vier partities. Dit werd algauw onvoldoende gevonden, waarop de uitgebreide partitie (extended partition) werd ingevoerd. De gewone partities werden vanaf dat moment primaire partities genoemd. De uitgebreide partitie werd op zijn beurt opgedeeld in een onbeperkt aantal logische partities of logische stations.<br>Bij MBR kunnen dus ofwel maximaal vier primaire partities zijn ofwel maximaal drie primaire en één uitgebreide partitie (die zelf meerdere logische partities kan bevatten). In de eerdere mock-up kunnen we volgende situaties afleiden: # Het zou een MBR-partitietabel kunnen zijn met 4 primaire partities. De vrije ruimte is dan wel verloren, omdat er geen aparte partitie meer aan toegekend kan worden (de laatste partitie kan wel vergroot worden). # Opnieuw een MBR-partitietabel, maar nu zijn er twee primaire partities, met 1 uitgebreide partitie, die zelf 3 logische partities bevat. De vrije ruimte is niet verloren, want er kan nog een extra logische partitie aangemaakt worden. # Dit is zeker niet MBR, want met MBR kunnen er niet meer dan vier primaire partities zijn. # Deze ziet eruit als de eerste, maar de laatste twee partities zijn logisch i.p.v. primair. De vrije ruimte is niet verloren, want er kan nog een primaire partitie gemaakt worden. # De laatste heeft een probleem, daar er al 3 primaire partities en 1 uitgebreide toegekend is. In de vrije ruimte kan dus geen partitie meer aangemaakt worden. === Partitietabel: GPT === '''GPT''' (GUID Partition Table) vind je terug op recentere systemen, omdat MBR meer en meer tegen beperkingen aanliep. Deze heeft geen opsplitsing tussen primaire, uitgebreide en logische partities en kan ook op grote harde schijven gebruikt worden. In de eerdere mock-up kunnen we volgende situaties afleiden: # Het zou een GPT-partitietabel kunnen zijn, met 4 partities. In de vrije ruimte zouden met GPT nog extra partities gemaakt kunnen worden. # De lichtblauwe rechthoek rond de andere rechthoeken wijst op niet-GPT. # Deze gebruikt GPT als partitietabel, want bij MBR kunnen er geen vier (primaire) partities zijn. # De lichtblauwe rechthoek rond de andere rechthoeken wijst op niet-GPT. # De lichtblauwe rechthoek rond de andere rechthoeken wijst op niet-GPT. == Bestandssysteem == === Functie === Een {{Wp|Bestandssysteem|bestandssysteem}} (en: ''{{Wp|File system|filesystem}}'') is een door het besturingssysteem verzorgde, softwarematige indeling van een opslagmedium. Het besturingssysteem en applicaties zullen via het bestandssysteem toegang krijgen tot de data. Vaak is deze data via bestanden in een hiërarchische mappenstructuur ondergebracht. Ter info: er bestaan ook bestandssystemen die niet rechtstreeks op het opslagmedium worden aangebracht, maar die via een netwerk werken (bv. {{Wp|Distributed_File_System|DFS= Distributed File System}} van Microsoft of {{Wp|en:InterPlanetary File System|IPFS=InterPlanetary File System}}). Zo'n netwerkbestandssystemen worden hier niet behandeld. === Voorbeelden === Er zijn {{Wp|en:List of file systems|heel wat}} bestandssystemen. Enkele voorbeelden: * {{Wp|FAT32|FAT32}}: gebruikt vanaf Windows 98 * {{Wp|New Technology File System|NTFS}}: gebruikt vanaf Windows XP * {{Wp|ext4|ext4}}: gebruikt bij Linux * {{Wp|EROFS|EROFS}}: dit ''Enhanced Read-Only File System'' bespaart ruimte ten opzichte van ext4 en levert bovendien hogere leessnelheden op. Het wordt mogelijks verplicht bij Android 13&nbsp;<ref>Tweakers.net: [https://tweakers.net/nieuws/197104/android-13-telefoon-heeft-meer-opslag-over-door-verplicht-nieuw-bestandssysteem.html Android 13-telefoon heeft meer opslag over door verplicht nieuw bestandssysteem]</ref> en wordt al gebruikt bij {{Wp|Home Assistant|Home Assistant}}. Door deze eigenschappen is het interessant voor apparaten met beperkte hardwarebronnen, zoals smartphones of smartwatches. * {{Wp|SquashFS|SquashFS}}: o.a. gebruikt bij Android Nougat en Linux Live distro's * {{Wp|en:F2FS|F2FS}}: het ''Flash-Friendly File System'' dat ontwikkeld is door Samsung en oa. gebruikt wordt bij Googles Pixel 3 en 3 XL.&nbsp;<ref>Zie ook [https://tweakers.net/nieuws/144429/google-zet-samsung-bestandssysteem-op-pixel-3-en-3-xl.html Tweakers.net: Google zet Samsung-bestandssysteem op Pixel 3 en 3 XL]</ref> * {{Wp|exFAT|exFAT}}: een door Microsoft ontwikkeld bestandssysteem speciaal bedoeld voor flash-schijven. Het is een open codering, maar beperkt door octrooien.&nbsp;<ref>In Linux-kernel 5.4 is native exFat-ondersteuning toegevoegd. Zie [https://tweakers.net/nieuws/160330/linux-54-met-exfat-ondersteuning-is-verschenen.html Tweakers.net: Linux 5.4 met exFat-ondersteuning is verschenen] (oa. de commentaren zijn interessant om lezen).</ref> <div style="color: inherit; background-color:#EEEEFF; font-size: smaller; border: 1px #1E90FF solid; border-left-width: 10px; padding: 5px;"> '''NLnet geeft subsidie voor ontwikkeling van Linux-bestandssysteem Bcachefs''' Bestandssystemen bestaan al zó lang, dat je zou denken dat ze al járen uitontwikkeld zijn. Toch wordt er nog gezocht naar nieuwe mogelijkheden. Bv. met {{Wp|Bcachefs|bcachefs}}: een {{Wp|Copy-on-write|copy-on-write}} (COW) bestandssysteem dat gestart is in 2015 en stabiel verklaard in 2022. {{Voetnoot web | titel=NLnet geeft subsidie voor ontwikkeling van Linux-bestandssysteem Bcachefs | uitgever=tweakers.net | datum=2024-02-21 | taal=nl | url=https://tweakers.net/nieuws/218874/nlnet-geeft-subsidie-voor-ontwikkeling-van-linux-bestandssysteem-bcachefs.html }} </div> <gallery> Screenshot of Gparted of a dual boot Windows-Ubuntu system.png|GParted met dual boot: Windows (sda1-2) + Ubuntu (sda5-7). GParted_0.18_GPT.png|GParted met enkele bestandssystemen (via GPT-indeling). Cfdisk-2017 inverted.png|De cli partitie-editor Cfdisk </gallery> === Mogelijkheden en beperkingen === De verschillende bestandssystemen zijn onderling niet identiek aan elkaar qua mogelijkheden en beperkingen. We bespreken er enkele (zie ook {{Wp|en:comparison of file systems|Comparison of file systems}} waar ''features'' en ''limits'' besproken worden): * de '''maximale padlengte/bestandslengte/bestandsgrootte/partitiegrootte'''. Denk bv. aan het willen opslaan van een zodanig groot bestand, dat het bestandssysteem er niet mee overweg kan (zelfs met voldoende vrije ruimte). * de '''toegelaten karakters'''. Zo kan je bij een Windows-systeem de melding "''De volgende tekens mogen niet in bestandsnamen voorkomen: \/:*?"<>|''" tegenkomen, waar sommige van die tekens op een Linux-systeem mogelijks wel toegelaten worden. De oorzaak is steeds het onderliggende bestandssysteem. In dit geval kan je niet zomaar bestanden verplaatsen/kopiëren van het ene naar het andere bestandssysteem. * het al of niet kunnen '''toekennen van rechten'''. * '''metadata''', zoals eigenaar van een bestand, tijdstip van laatste toegang, checksum,... * '''quota''': een beheerder kan een maximum schijfruimte opgeven die door een gebruiker mag ingenomen worden. Stel je een omgeving voor met meerdere gebruikers, waarbij er eigenlijk nog 500 GB vrij is. Dan zou één gebruiker in zijn persoonlijke map 500 GB plaatsen, waardoor iedereen plots een tekort aan schijfruimte heeft. De administrator zou echter a.d.h.v. quota kunnen instellen dat iedere gebruiker maar 200 MB maximaal kan gebruiken. * '''ingebakken compressie''', waarbij 'achter de schermen' sommige bestanden (bv. die lange tijd niet geopend zijn) of alle bestanden gecomprimeerd worden. Zonder ingebakken compressie kan de eindgebruiker ook bepaalde bestanden comprimeren, maar dan moet hij/zij gebruikmaken van een apart programma (bv. WinZip of 7-zip) en zelf instaan voor het decomprimeren (om de data te kunnen bekijken/bewerken) en terug comprimeren. Het voordeel van comprimeren is dat alles minder ruimte inneemt, het nadeel is dat comprimeren en decomprimeren tijd kost. * '''ingebakken encryptie''' (en: {{Wp|en:Filesystem-level encryption|filesystem-level encryption}}). Als dit ingebakken zit in het bestandssysteem, kan het besturingssysteem bv. bij het inloggen (via login+wachtwoord) alles op de achtergrond decrypteren en bij het afmelden terug encrypteren. Bij een gestolen laptop/pc ziet de dief dan enkel de geëncrypteerde data (in de veronderstelling dat je uitgelogd bent). Zonder ingebakken encryptie kan de eindgebruiker ook bepaalde bestanden encrypteren, maar dan moet hij/zij gebruikmaken van een apart programma en zelf instaan voor het decrypteren (om de data te kunnen bekijken/bewerken) en terug encrypteren. * ...&nbsp;<ref>De "next gen" bestandssystemen zoals btfrs en ZFS bieden nog meer mogelijkheden. Zie bv. een diepgaand artikel op Arstechnica: [https://arstechnica.com/information-technology/2014/01/bitrot-and-atomic-cows-inside-next-gen-filesystems/ Bitrot and atomic COWs: Inside “next-gen” filesystems]</ref> === Basiswerking === Om de functie en de werking van mogelijke bestandssystemen toe te lichten, zullen we FAT gebruiken. Dit bestandssysteem is redelijk eenvoudig en is dan ook ondersteund door bijna alle bestaande besturingssystemen voor de pc. Het wordt vaak gebruikt op media zoals USB-sticks of geheugenkaarten van foto- of GPS-toestellen. Zo zijn de fabrikanten bijna zeker dat het bij elk systeem herkend wordt. ==== De bestanden ==== Het is logische dat 'de data zelf' in de vorm van bestanden hun plaats moeten krijgen op het opslagmedium. Er zullen dus adressen nodig zijn en dus een bepaalde [[Basiskennis_informatica/Capaciteit#Bitruimte|bitruimte]] om die adressen te kunnen vormen. Zo zouden we met 3 bits 8 adressen kunnen vormen (2³=8). Stel dat je een bitruimte van 16 bits gebruikt (FAT16 dus), dan weet je dat er 2¹⁶=65536 adressen kunnen gevormd worden. Stel dat je een bestand A maakt, daarna een bestand B en tenslotte een bestand C. Je zou dan kunnen denken dat het bestandssysteem er als volgt uitziet: [[Bestand:FilesystemWrong.png|685px]] Dit is een aanpak die niet goed zou werken: * Wat als je bestand A opent en extra info toevoegt? Moeten bestand B en C dan opgeschoven worden? Als dat gigabytes aan data is, dan duurt dat veel te lang. * Een bestand kan zo op om het even welke byte beginnen. Je hebt dus heel veel adressen nodig en dus een grote bitruimte om al die adressen te kunnen vormen. In de volgende delen leer je dat bestanden opgesplitst worden in delen (sectoren of clusters) en dat die delen niet noodzakelijk netjes na elkaar staan, maar dat ertussenin vrije ruimte of andere (delen van) bestanden kunnen tussen zitten. ==== De FAT met sectoren en clusters ==== Een bestand dat slechts uit 1 byte bestaat, komt amper voor. Dus is het eigenlijk ook niet nodig dat een afzonderlijke byte geadresseerd kan worden, wat adressen uitspaart. Bij een harde schijf zal men vaak 512 bytes samennemen in wat men een '''sector''' noemt. Voor die ene sector is dan maar 1 adres nodig (i.p.v. 512 adressen). Waar het kleinst adresseerbare element bij RAM-geheugen een byte is, is dit bij die harde schijf dan de sector (van 512 B). Naast de bestanden zelf zal er in het bestandssysteem ook een tabel nodig zijn die adressen bijhoudt, zodat een specifiek bestand gevonden kan worden. Deze tabel heet toepasselijk de {{Wp|File Allocation Table|File Allocation Table}}. Bij FAT16 kan je 2¹⁶=65536 adressen vormen, namelijk sector 0 tot 65535. Als een sector 512 B groot is, dan betekent dit dat een partitie slechts 65536 * 512 B = 33554432 B = 33554432/1024² = 32 MiB groot kan zijn. Sector 65536 is niet meer adresseerbaar. Wil je meer sectoren adresseren, dan kan je de bitruimte groter maken. Zo worden bij FAT32 als bitruimte 32 bits gebruikt. Dit betekent niet dubbel zoveel adressen, maar '''65536 keer''' zoveel meer (want 2³² = 2¹⁶ '''* 2¹⁶''' = 4294967296‬ ≈ 4 miljard)! Om grotere partities mogelijk te maken, kan men dus de bitruimte vergroten, maar men kan ook meerdere sectoren samennemen, om zo adressen uit te sparen. Men noemt dit '''{{Wp|Cluster_(bestandssysteem)|clusters}}'''. Als je 2 sectoren samenneemt in een cluster, met FAT16, dan kan je nog steeds 65536 adressen vormen, maar de maximale partitiegrootte wordt nu 512 * '''2''' * 2¹⁶ = 67108864 B = 64 MiB. Een overzicht bij FAT16: {| class="wikitable vatop" |- ! sectoren per cluster !! clustergrootte !! maximale partitiegrootte |- | 1 || 512 B || 32 MiB |- | 2 || 1 KiB || 64 MiB |- | 4 || 2 KiB || 128 MiB |- | 8 || 4 KiB || 256 MiB |- | 16 || 8 KiB || 512 MiB |- | 32 || 16 KiB || 1024 MiB |- | 64 || 32 KiB || 2048 MiB |- | 128 || 64 KiB || 4096 MiB |} Een bestand dat groter is dan één cluster, zal een clusterketting nodig hebben. Er wordt hiervoor gebruikt gemaakt van de File Allocation Table. Daar kan de volledige adresketting worden gevolgd, tot aan de speciale code <code>0xFFFF</code>, die de End Of File markeert. Andere speciale codes zijn bv. <code>0x0000</code> (vrije cluster) of <code>0xFFF7</code> (bad sector in cluster of gereserveerde cluster). Stel dat je 3 bestanden hebt: bestand A, B en C. Dan zou een deel van de File Allocation Table er als volgt kunnen uitzien: {| class="wikitable vatop" |- ! Clusteradres !! Code/status !! Uitleg |- | 0000 || 0000 || Vrije cluster |- | 0001 || 0000 || Vrije cluster |- | style="background-color:#000000; color:#ffffff;" | 0002 || FFF7 || Bad sector in cluster of gereserveerde cluster |- | 0003 || 0000 || Vrije cluster |- | style="background-color:#ccff00;" | 0004 || 0006 || Eerste cluster van bestand A, volgende cluster heeft als adres 0006 |- | style="background-color:#83caff;" | 0005 || FFFF || Eerste en enige cluster van bestand B. |- | style="background-color:#ccff00;" | 0006 || 0009 || Tweede cluster van bestand A, volgende cluster heeft als adres 0009 |- | style="background-color:#ffcc00;" | 0007 || 0008 || Eerste cluster van bestand C, volgende cluster heeft als adres 0008 |- | style="background-color:#ffcc00;" | 0008 || FFFF || Tweede cluster van bestand C en ook de laatste cluster |- | style="background-color:#ccff00;" | 0009 || FFFF || Derde cluster van bestand A en ook de laatste cluster |- | 000A || 0000 || Vrije cluster |- | 000B || 0000 || Vrije cluster |} De bijhorende clusters kunnen dan als volgt zijn: [[Bestand:FilesystemAndClusters.png|685px]] Enkele opmerkingen: * Clusters 0, 1 en 3 zijn vrije clusters: daar kunnen nieuwe of uitgebreide bestaande bestanden geplaatst worden. * Cluster 2 is niet bruikbaar. * Bestand A is een gefragmenteerd bestand (wat iets meer tijd kan kosten om te laden), terwijl bestand C dit niet is. * Cluster 5, 8 en 9 is niet helemaal gevuld. Dit is logisch, want niet ieder bestand is toevallig een veelvoud van de clustergrootte. Dit is verloren ruimte (de ''slack'') en verklaart waarom er een verschil kan zijn tussen de eigenlijke bestandsgrootte en hoeveel dat bestand inneemt op het opslagmedium. * Als bestand A, B of C wordt uitgebreid zal eerst de slack opgebruikt worden. Als dit onvoldoende is, dan kunnen de vrije clusters 0, 1 en/of 3 gebruikt worden. Uiteraard moet de overeenkomstige code/status in de FAT steeds aangepast worden. * De slack wordt nooit gebruikt om een ander bestand op te slaan. Zo zal een nieuw bestand D niet komen na het stukje van B, maar starten in een vrije cluster. ==== De mappen via directory-ingangen ==== Tot nu toe is er enkel gesproken over bestanden, maar hoe zit het met de mappen (en:''directories'')? Naast de FAT en de eigenlijke clusters moet het bestandssysteem ook nog een manier hebben om (sub)mappen bij te houden. Eenvoudig gesteld is er een lijst van bestanden en mappen: de {{Wp|FAT16#Directory-ingangen|directory-ingangen}}. Via één bit kan in zo'n lijst aangegeven worden of een bepaalde naam gaat over een bestandsnaam of een mapnaam. In deze lijst is het voldoende om de startcluster van het bestand bij te houden: de rest van de clusteradressen kan in de FAT worden opgezocht. Deze lijst kan naast bestandsnaam en startclusternummer bv. ook creatiedatum, datum laatst gelezen en bestandsgrootte bijhouden. Een sterk vereenvoudigde voorstelling van deze lijst kan er als volgt uitzien: * Map X ** Bestand A op startcluster 0004 ** Map Y *** Bestand B op startcluster 0005 *** Bestand C op startcluster 0007 ==== Samenvatting ==== Vanuit dit relatief eenvoudig voorbeeld is het duidelijker waarvoor een bestandssysteem zoals FAT dient: * De "echte" data moet er zijn plaats krijgen. Deze data is vaak niet opgeslagen als één stroom van bytes, maar wordt opgedeeld in stukjes (clusters). * Clusters die behoren tot één bestand vormen een clusterketting en bovendien moet het duidelijk zijn welke clusters vrij zijn: dit wordt bijgehouden in een tabel (bv. de File Allocation Table). * Om een hiërarchische structuur mogelijk te maken zijn er directory-ingangen nodig, waarin onder andere de startcluster van een bestand wordt bewaard. === Basisoperaties === Voor de werking van een bestandssysteem zijn er ook typische operaties zoals verwijderen, kopiëren en foutcontrole. Dankzij de kennis uit de basiswerking zal je nu beter begrijpen waarom sommige operaties relatief snel zijn en andere relatief traag. ==== Verwijderen ==== Het verwijderen van een bestand kan heel snel gebeuren: # in de directory-ingang wordt aangegeven dat het bestand er niet meer is. # in de FAT komt bij de bijhorende cluster(ketting) de code 0000, om aan te geven dat op dat clusteradres terug data mag geplaatst worden (het wordt een vrije cluster). # de eigenlijke data blijft gewoon staan! De data wordt dus niet overschreven met bijvoorbeeld allemaal nullen, omdat dit te veel tijd zou kosten. Stel dat we bestand C verwijderen, dan houdt dit onderstaande in voor de directory-ingang, de FAT en de visuele voorstelling. '''De directory-ingang:''' * Map X ** Bestand A op startcluster 0004 ** Map Y *** Bestand B op startcluster 0005 '''FAT:''' {| class="wikitable vatop" |- ! Clusteradres !! Code/status !! Uitleg |- | 0000 || 0000 || Vrije cluster |- | 0001 || 0000 || Vrije cluster |- | 0002 || FFF7 || Bad sector in cluster of gereserveerde cluster |- | 0003 || 0000 || Vrije cluster |- | 0004 || 0006 || Eerste cluster van bestand A, volgende cluster heeft als adres 0006 |- | 0005 || FFFF || Eerste en enige cluster van bestand B. |- | 0006 || 0009 || Tweede cluster van bestand A, volgende cluster heeft als adres 0009 |- | 0007 || '''0000''' || '''Vrije cluster''' |- | 0008 || '''0000''' || '''Vrije cluster''' |- | 0009 || FFFF || Derde cluster van bestand A en ook de laatste cluster |- | 000A || 0000 || Vrije cluster |- | 000B || 0000 || Vrije cluster |} '''Voorstelling:''' [[Bestand:FilesystemAndClusters-deleteC.png|685px]] Merk op dat in de voorstelling de letter 'C' er nog staat, om aan te geven dat de data van het bestand C er nog staat. De achtergrond bij C is nu echter wit, om aan te geven dat het een vrije cluster is. Cluster 0007 en 0008 kan dus bij een nieuw bestand of een uitbreiding van een bestaand bestand worden overschreven. ==== Verplaatsen ==== Bij het verplaatsen van een bestand '''binnen dezelfde partitie''': # bij de {{Wp|FAT16#Directory-ingangen|de directory-ingangen}} moet de startcluster naar de juiste directory-ingang verplaatst worden. # de FAT blijft dezelfde # de eigenlijke data blijft ook onaangeroerd Dit kan dus héél snel gaan. Stel dat we in bovenstaand voorbeeld bestand A verplaatsen naar map Y, dan moet enkel het volgende gebeuren: * Map X ** Map Y *** Bestand A op startcluster 0004 *** Bestand B op startcluster 0005 Bij het verplaatsen van een bestand '''de ene naar een andere partitie''', bv. van I naar II: # Bij partitie II ## in de directory-ingang moet de startcluster van dit bestand bij de juiste map staan ## de FAT moet aangepast worden, zodat er een cluster(ketting) voor dit bestand voorzien kan worden. ## de eigenlijke data moet op de juiste clusteradressen gekopieerd worden # Bij partitie I moet het bestand verwijderd worden ## in de directory-ingang wordt aangegeven dat het bestand er niet meer is. ## in de FAT komt bij de bijhorende cluster(ketting) de code 0000, om aan te geven dat op dat clusteradres terug data mag geplaatst worden (het wordt een vrije cluster). ## de eigenlijke data blijft gewoon staan (maar kan overschreven worden)! Verplaatsen komt in het laatste geval dus neer op kopiëren naar de nieuwe plaats, om het daarna te wissen op de oorspronkelijke plaats. Dit neemt de nodige tijd in beslag. ==== Foutcontrole ==== Bij het bestandssysteem kunnen zaken '''foutlopen''': * Als in voorgaande FAT-tabel bij clusteradres 0006 de code FFF7 i.p.v. 0009 zou staan, dan zou een cluster van bestand A verloren zijn. * Clusteradres 0009 behoort hierdoor plots niet meer tot een clusterketting en is dus ook een "verloren" cluster. * Er kan ongeldige meta-data ontstaan, bv. een ongeldige clusterstatus of een ongeldige datum. ** Stel dat bij clusteradres 0006 als code 0000 zou staan, dan kan dit niet. Clusteradres 0006 zou daarmee behoren tot een clusterketting, maar toch ook een vrije cluster zijn. ** Stel dat bij het uitlezen van de datum 29-02-2011 zou gelezen worden, dan is dit een onbestaande datum, terwijl 29-02-2012 wel goed zou zijn. * Wat als twee directory-ingangen verwijzen naar dezelfde startcluster? Dat zou betekenen dat ze dezelfde clusterketting hebben. Als het bv. gaat om <code>foto.jpg</code> en <code>geluid.mp3</code>, dan zit er duidelijk een fout in het bestandssysteem, want een afbeelding en geluid zijn niet hetzelfde. Uiteraard verwacht je dat het besturingssysteem '''herstelopties''' aanbiedt. Zo zal hij meestal automatisch een schijfcontrole plannen als hij fouten in het bestandssysteem detecteert, zodat deze kunnen worden opgelost (bv. via programma's zoals {{Wp|en:fsck|fsck}} en {{Wp|en:CHKDSK|CHKDSK}}). Soms is de input van een beheerder nodig. Verloren clusters worden vaak bewaard, omdat een beheerder er mogelijk nog verloren data kan uithalen. Zo kan je in Windows een map <code>FOUND.000</code> tegenkomen, met bestanden <code>FILE0000.CHK</code>, <code>FILE0001.CHK</code>,... of in Linux de map <code>lost+found</code>. Alhoewel een schijfcontrole sommige fouten zal kunnen herstellen, blijft een [[Veilig_op_het_internet/Back-up|back-up]] bijzonder belangrijk, omdat zo'n controle zeker niet alle fouten kan oplossen (virus, brand,...). <gallery> Chkdsk_screenshot.png|Chkdsk in Windows Fsck output.jpg|fsck in Linux </gallery> Ter info. Dat twee directory-ingangen verwijzen naar dezelfde startcluster kan trouwens wel als het gaat om een systeem met tweemaal hetzelfde bestand. Zo kan ruimte bespaard worden. Denk bv. aan een cloudsysteem met gebruikers die met grote kans soms identieke bestanden hebben. Of denk aan een back-up met een versiesysteem, waarbij bestanden vaak identiek zijn. Hieronder een voorbeeld waarbij <code>bunzip2</code>, <code>bzcat</code> en <code>bzip2</code> drie Linux-programma's zijn die (dankzij een {{Wp|en:Hard link|hard link}}) allemaal verwijzen naar hetzelfde, te merken aan hetzelfde ({{Wp|inode|inode}})nummer <code>4599073</code>. Daarnaast bestaan ook {{Wp|en:Symbolic link|soft links}} (snelkoppelingen), die je hieronder herkent aan <code>-></code> en die een verschillend ({{Wp|inode|inode}})nummer hebben. $ ls -li /bin | grep 4599073 4599073 -rwxr-xr-x 3 root root 30344 May 20 2015 bunzip2 4599073 -rwxr-xr-x 3 root root 30344 May 20 2015 bzcat 4599073 -rwxr-xr-x 3 root root 30344 May 20 2015 bzip2 $ ls -li /bin | grep hostname 4587608 lrwxrwxrwx 1 root root 8 Nov 24 2015 dnsdomainname -> hostname 4587582 lrwxrwxrwx 1 root root 8 Nov 24 2015 domainname -> hostname 4587532 -rwxr-xr-x 1 root root 13908 Nov 24 2015 hostname ==== Optimaliseren ==== We weten dat de clusters van een clusterketting niet noodzakelijk na elkaar staan, wat een snelheidsverlies betekent bij het lezen en schrijven. Het besturingssysteem biedt vaak mogelijkheden aan om deze terug naast elkaar te zetten: dit heet '''defragmenteren'''. Zeker vroeger kon je zo een behoorlijke snelheidswinst maken bij harde schijven. Door de toegenomen snelheid van de opslagmedia is het snelheidsvoordeel minimaal en door de toegenomen capaciteit duurt het bovendien lang om te defragmenteren. Defragmenteren wordt dus nog maar weinig uitgevoerd. <gallery> Image:Diskeeper 9.0.529.0 voor defragmentatie.JPG|voor defragmentatie File:FragmentationDefragmentation.gif|tijdens defragmentatie Image:Diskeeper 9.0.529.0 na defragmentatie.JPG|na defragmentatie Image:Diskeeper 9.0.529.0 defragmentatielegende.JPG|legende afbeelding 1+3 </gallery> Waar defragmentatie een optimalisatie kan zijn voor HDDs is '''{{Wp|en:Trim (computing)|trim}}''' dat voor SSDs. Meestal zal het besturingssysteem optimalisaties zoveel mogelijk achter de schermen regelen. == Concreet == === FAT32 versus NTFS === FAT is al vroeg ontwikkeld, de ontwerpers hebben het zo simpel en compact mogelijk gehouden voor de beperkte geheugens in die tijd. Daardoor heeft FAT verscheidene problemen, waaronder: * De eenvoudige bestandsstructuur leidt gemakkelijk tot fragmentatie, wat zorgt voor grote vertraging tijdens bestandsoperaties. * FAT is niet goed bestand tegen systeemcrashes. * De maximale bestandsgrootte is 4 GiB, de maximale partitiegrootte 8 TiB en bestandsnamen mogen niet langer zijn dan 255 tekens * Geen notie van rechten. In Windows '98 kon men verschillende gebruikers aanmaken, elk met een eigen bureaubladachtergrond ed. Het onderliggende bestandssysteem was echter FAT32, waardoor je via Windows Verkenner zonder problemen naar iemand zijn data kon bladeren, dit openen en/of wijzigen. Vandaar werd {{Wp|New Technology File System|NTFS}} ontwikkeld, met extra mogelijkheden, oa. op vlak van betrouwbaarheid (''journaling'') en veiligheid (rechten en encryptie): * de maximale bestandsgrootte is 16 TiB (in theorie 16 EiB), de maximale partitiegrootte 256 TiB (in theorie 16 EiB) * ondersteuning van metagegevens * door ''journaling'' kunnen bepaalde schijffouten automatisch hersteld worden * ondersteuning van rechten, waardoor kan bepaald worden welke gebruiker wat mag doen met bestanden en mappen. Deze rechten worden afgedwongen door het besturingssysteem. Let op: als dit besturingssysteem niet actief is, bv. door het opstarten vanaf een live-cd of live-usb, dan worden deze rechten niet afgedwongen! Wil je helemaal beschermd zijn, dan moet je nadenken over encryptie! * encryptie, gebonden aan gebruikersaccount/gebruikerswachtwoord * quota * bestandscompressie, transparant voor de gebruiker === Windows versus Linux === Het besproken lagenmodel werkt gelijkaardig tussen Windows en Linux. Ter info bespreken we kort de grootste verschillen: het benoemen van partities, het weergeven van paden en de standaard ondersteunde bestandssystemen: {| class="wikitable vatop" |- ! Windows !! Linux |- | Er worden letters toegekend aan partities, wat ontstaan is vanuit DOS. De letters <code>A</code> en <code>B</code> zijn (nog steeds) gereserveerd voor {{Wp|Diskette|diskettes}}. De eerste primaire partitie van het eerste opslagmedium krijgt dus de letter <code>C</code>. Zijn er meer partities dan er letters beschikbaar zijn, dan krijgen de resterende partities geen letter. Deze letters worden standaard automatisch toegekend. Onder Windows wordt ook wel het woord ''volume'' gebruikt in plaats van partitie. || In Linux worden partities niet aangeduid met letters, wel met de devicenaam. De eerste primaire partitie op de eerste harddisk wordt bv. vaak aangegeven als <code>/dev/sda1</code>, de tweede partitie als <code>/dev/sda2</code>. De eerste partitie op de tweede harddisk wordt dan <code>/dev/sdb1</code>. Om toegang te krijgen tot de data worden de devices ''gemount''. Zo kan de gebruikersdata op partitie <code>/dev/sda2</code> gemount worden onder <code>/home</code>. |- | Een voorbeeld van een pad is <code>C:\Windows\System32</code>. || Een voorbeeld van een pad is <code>/etc/gimp</code>. Merk op dat bij Linux een <code>/</code> wordt gebruikt (zoals op websites), terwijl Windows de <code>\</code> gebruikt! De bovenste map is altijd <code>/</code>. |- | Bij verwisselbare media (bv. USB-stick) kan deze de ene keer bv. de letter <code>E</code> krijgen en een andere keer de letter <code>F</code>. || Bij verwisselbare media wordt dit vaak gemount in de vorm <code>/media/gebruiker/labelnaam</code>. |- | Bij Windows is standaard FAT32 en NTFS ondersteund. || Bij Linux zijn er heel wat ondersteunde bestandssystemen: bv. NTFS, FAT32, exFAT, ext4,... Vaak wordt ext4 gekozen. |- | Onder Windows kunnen partities bekeken worden via het beheerdersmenu van de Start-knop (rechtermuisknop > Schijfbeheer). || Onder Linux kan bv. {{Wp|GParted|GParted}} gebruikt worden om meer te weten te komen over de partities op een systeem. |} === Harde schijf versus flashgeheugen === Om de doelstelling ''De functie en de werking van de mogelijke bestandsbeheersystemen toelichten'' te behandelen is de uitleg relatief algemeen gehouden. Door de onderliggende werking van een opslagmedium (dus de low-level formattering) zijn er "onder de motorkap" echter verschillen tussen bv. een harde schijf of een flashgeheugen (SSD, USB-stick,...) die beide als NTFS geformatteerd zijn: * Flashgeheugen heeft geen sectoren. * Bij flashgeheugen wordt vermeden dat eenzelfde plaats vaak beschreven wordt (omdat dit de levensduur niet ten goede komt) via {{Wp|en:Wear leveling|wear leveling}}. Deze techniek wordt verborgen voor het besturingssysteem, waardoor deze niet goed weet waar de data écht staat. * Bijgevolg kan het besturingssysteem bij flashgeheugens geen goede beslissingen nemen bij het defragmenteren, waardoor er geen snelheidswinst is én waardoor er zelfs nodeloos wordt herschreven. Mochten we dieper ingaan op de werking van de harde schijf en flashgeheugens zou bovenstaande nog duidelijker worden.&nbsp;<ref>Wil je toch meer weten over de werking van de SSD versus HDD, dan kan je terecht op [https://server.idemdito.org/svt/disk/ssd/ server.idemdito.org].</ref> Het belangrijkste is dat je onthoudt dat je flashgeheugens niet mag defragmenteren. Sowieso is NTFS al beter bestand tegen fragmentatie dan FAT32 en bovendien is een SSD al uit zichzelf behoorlijk snel. De dag van vandaag nog defragmenteren is dus niet echt aangewezen. == Tools == Ter info een opsomming van mogelijke tools voor opslagbeheer: {| class="wikitable vatop" |- ! Groep !! Software |- | {{Wp|en:List of disk partitioning software|Partitie-editors}}|| * De ingebouwde partitie-editor van Windows * {{Wp|en:GParted|GParted}}, als apart programma van je {{Wp|Linuxdistributie|Linuxdistributie}} of als {{Wp|Live-cd|Live-cd}}/{{Wp|Live-USB|Live-USB}} of als onderdeel van de Live-cd {{Wp|SystemRescueCd|SystemRescueCD}}. |- | {{Wp|en:Disk checker|Schijfcontrole}} || * De ingebouwde schijfcontrole van Windows * {{Wp|en:fsck|fsck}} * {{Wp|en:CHKDSK|CHKDSK}} |- | {{Wp|en:Disk cleaner|Opruimen van bestanden}} || * De ingebouwde schijfopruiming van Windows * {{Wp|en:CCleaner|CCleaner}} |- | {{Wp|en:List of defragmentation software|Defragmentatie}} || * De ingebouwde defragmentatiemogelijkheden van Windows * {{Wp|Defraggler|Defraggler}} |} {{Appendix}} {{Sub}} nwqzbttuwzwgd7j9d5crcv6cptcbi3c 0 35470 432444 423804 2026-11-11T15:54:52Z ~2026-59741-16 29917 /* Oefening 3 */ 432444 wikitext text/x-wiki ====Oefening 1==== {|width="50%" style="color: black; background-color: #f5faff;" |+'''Geef de fouten in de zinnen aan en verbeter deze, vertaal de zin als er geen fouten in de zin staan.''' |- |{{Grc|Της βασιλειας ὁ ἀγγελος αὐτῃ βοηθεῖ.}} |Ὁ ἀγγελος '''της βασιλειας''' αὐτῃ βοηθεῖ.'' / ''Ὁ '''της βασιλειας''' ἀγγελος αὐτῃ βοηθεῖ. |- |{{Grc|Αἱ των Ἀθηνῳ παρθενοι την θεον μενουσιν.}} |Αἱ των '''Ἀθηνων''' παρθενοι την θεον μενουσιν. |- |{{Grc|Το θηριον του ναυτης ἰσχυρον ἐστιν.}} |Το θηριον του '''ναυτου''' ἰσχυρον ἐστιν. |- |{{Grc|Τουτο θηριον οὐκ ἐστιν ἱερον τον θεον Ποσειδονος.}} |Τουτο θηριον οὐκ ἐστιν ἱερον '''του θεου''' Ποσειδονος. |- |{{Grc|Τί μου οὐκ ἐπιθυμεῖς;}} |''Waarom verlang jij niet naar mij?'' |- |{{Grc|Το ἐργον οὐκ ἠρχετο ἡδονῃ.}} |'''Του ἐργου''' οὐκ ἡρχετο ἡδονῃ. |- |{{Grc|Ἐγω μετα του της κορης πατρος γαμεῖν ἐθελω.}} |''Ik wil (samen) met de vader van mijn dochter trouwen.'' |- |{{Grc|Το της βασιλειης τεκνον πεντε στρατιωτας ἀποκτεινειν αἰτεω.}} |Το της '''βασιλειας''' τεκνον πεντε στρατιωτας ἀποκτεινειν αἰτεω. |} (''De betekenissen van de woorden staan in de woordenlijst.'') ====Oefening 2==== {|width="50%" style="color: black; background-color: #f5faff;" |+'''Zet het juiste werkwoord in een infintivus en geef het gebruik aan.''' |- |{{Grc|Ὁ ἀγγελος βοηθεῖ ἐθελεῖ.}} - '''βοηθεῖν''', ''na een persoonsvorm'' |- |{{Grc|Αἱ παρθενοι καλαι εἰσιν ἐπιθυμοῦσιν.}} - '''εἶναι''', ''na een persoonsvorm'' |- |{{Grc|Θηριον εἰμι ἐθελω.}} - '''εἶναι''', ''na een persoonsvorm'' |- |{{Grc|Το γραφει οὐ μετεχει.}} - ''Το γραφειν'''', ''als onzijdig zelfstandig naamwoord'' |- |{{Grc|Το ἀποπεμπω του ἀνθρωπου, τουτο ἐποιουν!}} - '''Το ἀποπεμπειν''', ''als onzijdig zelfstandig naamwoord'' |} ====Oefening 3==== {|width="50%" style="color: black; background-color: #f5faff;" |+'''Maak de volgende verbuigingen af, alleen de nominativus enkelvoud is al gegeven.''' |} :{| style="text-align:left;color: black; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- | nominativus || {{Grc|ἡ θαλαττα}} || '''αἱ θαλατται''' |- | genitivus || '''της θαλαττης''' || '''των θαλαττων''' |- | dativus || '''τῃ θαλαττῃ''' || '''ταις θαλατταις''' |- | accusativus || '''την θαλατταν''' || '''τας θαλαττας''' |} :{| style="text-align:left;color: black; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- | nominativus || {{Grc|ὁ στρατιωτης}} || '''οἱ στρατιωται''' |- | genitivus || '''του στρατιωτου''' || '''των στρατιωτων''' |- | dativus || '''τῳ στρατιωτῃ''' || '''τοις στρατιωταις''' |- | accusativus || '''τον στρατιωτην''' || '''τους στρατιωτας''' |} :{| style="text-align:left;color: black; background-color: #f9f9f9;border:1px solid #aaaaaa;padding:5px;" |- || '''naamval''' || '''enkelvoud''' || '''meervoud''' |- | nominativus || {{Grc|πολυς}} || '''πολλοι''' |- | genitivus || '''πολλου''' || '''πολλων''' |- | dativus || '''πολλῳ''' || '''πολλοις''' |- | accusativus || '''πολυν''' || '''πολλους''' |} {{Sub}} {{Links}} 0xsedmyqgk2xx5q7d8ivlfggbfyqgya 14 42732 432458 431123 2026-11-11T23:38:55Z Erik Baas 2193 + Module:For 432458 wikitext text/x-wiki {{Post-it/Modules}}Beknopt – en mogelijk incompleet – overzicht van public functions in de aanwezige modules: {| class="wikitable vatop" style="font-size: small;" |- !Module !Functies |- |[[Module:Alphabet|Alphabet]] |az_anchors() |- |[[Module:CheckIfUserNameIsIP|CheckIfUserNameIsIP]] |isIpV4(), isIpV6(), testip() |- |[[Module:For loop|For loop]] |main (For/Next, For Each) |- |[[Module:Functions|Functions]] |maandnaam(), pagesInNamespace() |- |[[Module:Graph|Graph]] |chart(), mapWrapper(), chartWrapper(), chartDebuger(), encodeTitleForPath() |- |[[Module:Kolommen2Var|Kolommen2Var]] |kolom() |- |[[Module:Layout|Layout]] | ... |- |[[Module:Legallink|Legallink]] |legal() |- |[[Module:Math|Math]] |decimalToHex(), hex2Decimal() |- |[[Module:Sort list|Sort list]] |asc(), desc() |- |[[Module:String|String]] |len(), sub(), sublength(), match(), pos(), find(), str_find(), replace(), rep() |- |[[Module:String2|String2]] |asc(), chr(), len(), repeatx(), replace_all(), trim() |- |[[Module:SVG|SVG]] |draw() |- |[[Module:SVG example|SVG example]] |drawCircle(), drawGraph() |- |[[Module:Wikidata|Wikidata]] |badges(), claim(), debug(), descriptionIn(), findClaims(), formatDate(), getSiteLink(), getSnakValue(), getValue(), labelIn(), labelOf(), pageId(), sitelinkOf() |- |[[Module:Zandbak|Zandbak]] | ... |} :Bevat de documentatie van Scribunto/Lua-modules :Wordt gevuld via [[MediaWiki:Scribunto-doc-page-header]] :Modules: [[:Categorie:Module]] :Modules zonder documentatie: [[:Categorie:Module zonder documentatie]] :Help: [[Help:Lua]] (in aanbouw) [[Categorie:Module| ]] 026poqgbqqw2y2oqtzk14e8i2uoj30e 0 43406 432455 432235 2026-11-11T18:41:35Z BeeBringer 6655 Context voor vrij leren positief geformuleerd: passie en vrij te kiezen flexibele leerroutes 432455 wikitext text/x-wiki {{Opmaak}} Een '''leertaal''' is een afgesproken manier om leren precies te beschrijven. Zij kan als domeinspecifieke taal leesbaar zijn voor mensen en verwerkbaar voor software. Dit boek onderzoekt een declaratieve benadering vanuit [[Vrij leren|vrij leren]] en [[Zelf leren|zelf leren]]: de beschrijving benoemt wat beschikbaar is, wat iemand kan en wat wordt nagestreefd, terwijl de lerende ruimte houdt voor een eigen aanpak. == Perspectief van de lerende == Het leren van een persoon valt niet samen met het organiseren van onderwijs. Een gevolgde les of afgeronde opdracht zegt op zichzelf niet wat iemand duurzaam kan. Een leertaal maakt daarom onderscheid tussen uitvoering, bekwaamheid en bedoeling. De [[Leertaal/Toepassing#Leerproces|leerresultaten, leerimpact en leerdoelen]] verbinden deze perspectieven. De aanname is dat een uitnodigende omgeving passie en motivatie voor leren kan ondersteunen. [[Leerpret|Leerpret]] omvat daarbij meer dan vermaak: ervaren nut, uitdaging, plezier, beloningsmogelijkheden en duurzame ontwikkeling spelen ieder een rol. Een passende verhouding kan per persoon en situatie verschillen. == Basiszin == Een [[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|leeruitspraak]] kan worden gelezen als: : Een leeractor doet een leeractie met een leerobject in een leercontext. Die vier onderdelen krijgen via [[Leertaal/Declaratief|declaraties]] een naam en een omschreven betekenis. Met een beperkte basiswoordenschat kunnen samengestelde beschrijvingen worden gemaakt. Het [[Leertaal/Inleiding#Architectuur|architectuurhoofdstuk]] werkt de lagen en systeemgrenzen uit. == Mens en computer == Een formele beschrijving kan verschillen in interpretatie verkleinen. Zij bewijst niet dat een leerclaim waar is. Een [[Leertaal/Interpreter|interpreter]] controleert afgesproken taalregels; inhoudelijke beoordeling en onderzoek leveren andere informatie. Een taalmodel kan ondersteunen bij [[Leertaal/Conversie|conversie]] uit gewone taal, zonder dat statistische AI onderdeel hoeft te zijn van de formele verwerking. == Leesroute == Begin bij [[Leertaal/Vrijheid|vrijheid]], [[Leertaal/Inleiding#Architectuur|architectuur]] en [[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|de leeruitspraak]]. De hoofdstukken over [[Leertaal/Typen#Leeractor|actor]], [[Leertaal/Leren#Leeractie|actie]], [[Leertaal/Leerbox#Leerobject|object]] en [[Leertaal/Vrijheid#Leercontext|context]] beschrijven een mogelijk begrippenmodel. [[Leertaal/Logica#Grondslagen|Grondslagen]] maakt de aannamen zichtbaar. De technische hoofdstukken behandelen verwerking, conversie en toetsing. De verschillende modellen en schrijfwijzen zijn illustraties; zij vormen samen niet automatisch één vastgestelde of geïmplementeerde standaard. == Architectuur == Een '''leertaal''' beschrijft leerprocessen met een beperkt aantal begrippen en expliciete afspraken over hun samenhang. Een dergelijke beschrijving kan zowel door mensen als door software worden gelezen. Het onderstaande model neemt het perspectief van de lerende als uitgangspunt. Het onderscheidt beschrijven, onderbouwen, uitvoeren en registreren. === Bouwstenen === Een mogelijke opbouw bestaat uit vijf lagen: # '''Basisbegrippen''': de woorden waarmee leerkenmerken worden benoemd. # '''[[Leertaal/Declaratief|Leerdeclaraties]]''': benoemde beschrijvingen van een actor, actie, object of context, eventueel samengesteld uit basisbegrippen. # '''[[Leertaal/Definitie#Leeruitspraak|Leeruitspraken]]''': een actor doet een actie met een object in een context. # '''[[Leertaal/Toepassing#Leerproces|Bundels]]''': leeruitspraken krijgen de betekenis van leerresultaat, leerimpact of leerdoel. # '''Leerprocessen''': beweringen over de samenhang tussen die drie perspectieven. De beschrijvingen kunnen worden hergebruikt. Een naam verwijst naar een betekenis, niet noodzakelijk naar een werkelijk persoon of een gebeurtenis. De naamruimte en taalversie bepalen welke definitie wordt bedoeld. === Uitnodiging === Voor [[Vrij leren|vrij leren]] is een context nodig die de passie voor leren activeert en ruimte biedt voor vrij te kiezen, flexibele leerroutes. Het ontwerp richt zich daarom op beschikbare objecten, ontmoetingen en keuzemogelijkheden. De lerende kan een uitnodiging aannemen, een andere aanpak kiezen of ervan afzien. Bij [[Zelf leren/Zelfregie|zelfregie]] hoort ook de mogelijkheid om vrijwillig ondersteuning of samenwerking te kiezen. Een onderwerp wordt concreet in de combinatie van object en context. Een beschrijving van het leren drukken kan bijvoorbeeld verwijzen naar een drukpers, losse letters, bedieningsknoppen en een drukwerkplaats. De taal hoeft daarvoor geen volledige indeling van alle vakgebieden te bevatten. === Onderbouwing === Naast de opbouw van de beschrijving bestaat een opbouw van de argumentatie: definities, uitgangspunten, afgeleide uitspraken, uitgewerkte deelonderwerpen en controleerbare regels. Deze [[Leertaal/Logica#Grondslagen|grondslagen]] vormen een netwerk: één regel kan verschillende uitgangspunten verbinden. Het programmeren van een regel bewijst niet dat de achterliggende leerveronderstelling juist is. === Scheiding van taken === {| class="wikitable" ! Onderdeel !! Taak |- | Leertaal || Beschrijft leerkenmerken, uitspraken en hun samenhang. |- | [[Leertaal/Interpreter|Interpreter]] || Controleert en verwerkt de beschrijving volgens een vastgelegde taalversie. |- | [[Onderwijsplatform|Toepassing]] || Realiseert de fysieke of digitale leeromgeving en haar mogelijkheden. |- | Inhoudelijke regelbibliotheek || Kan beweringen vergelijken met kennis over leren en aanvullende mogelijkheden aanbieden. |- | Registratie || Bewaart gebeurtenissen, tijdstippen en onderbouwing buiten de taalbeschrijving. |} === Contract met de omgeving === Een toepassing geeft via vaste afspraken aan welke leerkenmerken zij aanbiedt. Zo kan een spelhandeling worden getypeerd als een combinatie van Gebruiken en Onderzoeken. De technische werking van het spel kan in een andere programmeertaal zijn gebouwd. De leertaal beschrijft de leerbetekenis die eraan wordt toegekend. Die toekenning blijft een aanname van de beschrijver. Een ingevuld formulier is niet automatisch reflectie. De taal kan een ongeldige verwijzing of tegenstrijdige declaratie herkennen; zij kan niet uit een etiket alleen afleiden wat iemand werkelijk denkt of leert. {{Opmaak | Voettekst}} oz49uqj33u8zvn1ka0j0zr0tnl1j2by 12 44373 432466 431220 2026-11-12T10:24:14Z JopkeB 18060 /* Links opnemen in Wikidata */ 432466 wikitext text/x-wiki '''[[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]''' bevat een overzicht van Wikibooks-pagina's die niet zijn opgenomen in een [[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]]-item. Het is een onderhoudspagina. De bedoeling van dit overzicht is dat zoveel mogelijk vermelde pagina's gekoppeld worden aan het juiste Wikidata-item. Deze Help-pagina biedt daarvoor instructies en achtergrondinformatie. == Waarom is het belangrijk dat Wikibooks-pagina's zijn opgenomen in Wikidata? == Wikidata faciliteert het gemakkelijker kunnen vinden van pagina's over soortgelijke onderwerpen in zusterprojecten. Dat werkt voor Wikibooks twee kanten op: * Je kunt gemakkelijker pagina's over hetzelfde onderwerp vinden in zusterprojecten vanuit de betreffende Wikibooks-pagina. Bijvoorbeeld pagina's in Wikipedia, Wikimedia Commons (voor afbeeldingen en andere media) en soortgelijke pagina's in anderstalige Wikibooks. Zie screenshots hieronder en bijvoorbeeld [[:Categorie:Frankrijk]] en [[Kookboek/Paella]]. * Vanuit pagina's in die zusterprojecten kun je gemakkelijker een Nederlandse Wikibooks-pagina vinden. Deze links vind je in de regel (in de nieuwe vormgeving): * bovenin (tab "nn talen") voor soortgelijke Wikibooks-pagina's in andere talen * voor de Nederlandstalige Wikipedia en andere Nederlandstalige zusterprojecten, de Commons-categorie of -galerijpagina en het Wikidata-item: in de rechterkolom onderaan, onder "Hulpmiddelen", "In andere projecten". Tip: Zorg dat je bent ingelogd en klik op "naar zijbalk verplaatsen" om deze kolom standaard op je scherm te hebben.<br> In de oude vormgeving staan ze in de linkerkolom, ook onderaan.<br> '''Screenshots (nieuwe vormgeving):''' <gallery widths="190" heights="290"> Screenschot NL-Wikibooks talen en Hulpmiddelen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks talen en Hulpmiddelen Screenschot NL-Wikibooks talen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks talen Screenschot NL-Wikibooks Hulpmiddelen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks Hulpmiddelen Screenschot NL-Wikibooks In andere projecten 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks - zelfde onderwerp "In andere projecten" </gallery> === View it! === Bovendien kan iedereen die is ingelogd en de tool [[m:View_it!_Tool|View it!]] heeft geïnstalleerd, dan gemakkelijk gerelateerde afbeeldingen zien en vinden, niet alleen in Wikibooks, maar ook in Wikipedia, Wikivoyage en andere onderdelen van Wikimedia, in alle talen waarvoor zo'n onderdeel bestaat. Afbeeldingen moeten daarvoor gelinkt zijn aan het bijbehorende Wikidata-item (via de tab "Gestructureerde data" in de file/het bestand in Wikimedia Commons).<br> Zie screenshots hieronder. Als de tool is geïnstalleerd en je staat op een pagina die aan Wikidata is gelinkt (onderaan de rechterkolom staat dan "Wikidata-item"), klik dan op: # de tab "Afbeeldingen" en er verschijnt een galerijpagina met vele afbeeldingen in een behoorlijk formaat. Afhankelijk van het aantal gelinkte afbeeldingen kun je blijven scrollen. # de button "Open View it!" en er verschijnt een rij met kleinere afbeeldingen bovenaan de pagina. Klik op de pijltjes om meer afbeeldingen te zien. <gallery widths="390" heights="150"> Screenschot NL-Wikibooks Afbeeldingen 2025.png|Screenshot View it! ingeklapt Screenschot NL-Wikibooks View it! 2025.png|Uitgeklapt </gallery> === Zie ook === Zie voor meer achtergrondinformatie: * [[Help:Wikidata]], ook voor links naar Help-pagina's over Wikidata in zusterprojecten * [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Over Wikidata|Wikidata in Handboek Wikimedia Commons]]. == Links opnemen in Wikidata == Maar die links komen er niet zomaar, daar moet je wel iets voor doen. Er zijn verschillende situaties en verschillende soorten Wikibooks-pagina's. Daarvoor kunnen verschillende regels gelden. In alle gevallen geldt: Zorg dat je bent ingelogd in Wikidata, dat kan met hetzelfde account als je voor Wikibooks gebruikt. === 1. Er bestaat al een Wikidata-item voor het onderwerp === Zoek in [[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]] of er al een pagina over het onderwerp bestaat. Dat kan op verschillende manieren: * Zoek in Wikidata met de Nederlandse term. * Als je het op die manier niet kunt vinden: zoek met de overeenkomstige Engelse term. * Als dat ook niet lukt: ga naar de [[w:Hoofdpagina|Nederlandse Wikipedia]] en probeer het daar. Als je de term daar wel vindt: scroll naar hulpmiddelen (rechterkolom in de nieuwe vormgeving) en klik op het Wikidata-item. Een Wikipedia-artikel komt vrijwel altijd voor in een Wikidata-item. ====Link toevoegen aan een Wikidata-item==== Als je het juiste Wikidata-item hebt gevonden: Scroll in het Wikidata-item naar beneden, naar het kopje Wikibooks. Klik op bewerken, vul <code>nl</code> in op de plaats van "wiki" en kies voor Nederlands. Vermeld in het volgende veld de naam van de Wikibooks-pagina, bijvoorbeeld ''Kookboek/Paella'', en klik op publiceren. === 2. Er bestaat nog geen Wikidata-item voor het onderwerp === Nu zijn er verschillende mogelijkheden:<br> '''1. Het is onwaarschijnlijk dat er geen Wikidata-item zou moeten zijn.'''<br> :Als het je onwaarschijnlijk lijkt dat er geen Wikidata-item is, zoek dan in: :* [[c:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]] of er een categorie voor bestaat (Commons-categorieën hebben in de regel Engelse namen, dus zoek met Engelse termen). Zo ja: kijk of daar een Wikidata-item voor bestaat. Zo ja: kies die. Zo nee, creëer een nieuw Wikidata-item en voeg zowel de Wikibooks-pagina als de Commons-categorie toe in het onderste blok. :* Een anderstalig Wikibooks of Wikibooks-pagina over hetzelfde onderwerp, bijvoorbeeld in de [[b:en:Main_Page|Engelstalige Wikibooks]]. Hiervoor geldt hetzelfde als voor Commons-categorieën. ==== Een nieuw Wikidata-item creëren ==== * Klik in de linkerkolom op "Nieuw item aanmaken". * Vul het formulier in: ** ''Label'': de naam van het onderwerp, zo kort mogelijk, liefst in één of twee woorden. Zelfstandige naamwoorden: in principe met een kleine letter (tenzij het om eigennamen gaat) en in enkelvoud. ** ''Beschrijving'': korte beschrijving of toelichting: waar gaat het onderwerp over, wie, wat of waar is het. ** ''Aliassen'': andere termen waaronder het onderwerp bekend is, zoals synoniemen en meervoud. ** Als het naar je zin is: klik op "Aanmaken". * Vul het Wikidata-item nu met meer informatie: ** In het eerste blok: vertalingen van het onderwerp en beschrijvingen in andere talen; vul in ieder geval Engels in, Engels is de voertaal op Wikidata en veel mensen zullen dan ook met Engelse termen zoeken. ** Voor vele aspecten bestaan voorgeprogrammeerde ''Verklaringen'', van wat het onderwerp is of subklasse, geografische lokatie en afbeelding (een beeld zegt meer dan duizend woorden), tot geboorte- en sterftegegevens en beroepen. De meeste verklaringen zijn vindbaar in het Nederlands. Probeer zoveel mogelijk aspecten toe te voegen. ** Helemaal onderaan is een groot blok waar links naar andere projecten kunnen worden toegevoegd. Voeg hier de link naar de betreffende Nederlandse Wikibooks-pagina toe en eventuele andere links die je hebt gevonden. '''2. Het is twijfelachtig of er een Wikidata-item zou moeten zijn.'''<br> Wikidata heeft regels opgesteld voor welk soort pagina's een Wikidata-item mag worden gemaakt. '''Voorwaarden''' voor het maken van een Wikidata-item<ref>Bron: [[d:Wikidata:Notability/nl]]</ref>:<br> Een Wikidata-item moet relevant/noemenswaardig/betekenisvol zijn. Criteria: een Wikidata-item: * heeft ten minste één sitelink (d.w.z. een link naar een Wiki-pagina in het onderste blok); deze regel is gebaseerd op de veronderstelling dat zo'n Wiki-pagina altijd relevant is; en/of * gaat over een duidelijk identificeerbaar concept of materiële entiteit, dat bovendien noemenswaardig is; hierdoor is het mogelijk om bijvoorbeeld voor elke straat en elk belangrijk gebouw een Wikidata-item te maken, ook als er geen Wikipedia-pagina of foto voor is. Er mogen geen Wikidata-items worden gemaakt van: * overlegpagina's * discussie-pagina's, waaronder pagina's die starten met "Wikibooks:Lerarenkamer" * speciale pagina's, meestal onderhoudspagina's; zie bijvoorbeeld [[Speciaal:SpecialePaginas|Speciale pagina's]] in dit Wikibooks * user-pagina's (tip: maak een user-pagina in [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Meta-wikimedia] in het Engels, die geldt dan in alle projecten waarvoor je geen aparte gebruikerspagina hebt gemaakt; daarin kun je ook links opnemen naar je gebruikerspagina's in andere wikiprojecten waarin je wel een user-pagina hebt aangemaakt) * archiefpagina's * doorverwijspagina's. Wel toegestaan zijn Wikidata-items voor: * Help-pagina's * Sjablonen Dit waren de harde eisen. Aanvullingen voor NL-Wikibooks. Zie [[Overleg help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items|Overlegpagina]] voor discussie. '''3. Het is zeker dat er geen Wikidata-item zou moeten zijn.'''<br> Als je er absoluut zeker van bent dat een pagina geen koppeling in een Wikidata-item behoort te hebben: plaats dan het sjabloon<br> <code><nowiki>{{Niet te koppelen}}</nowiki></code> <br> bovenaan de pagina. Deze pagina wordt hierdoor automatisch verwijderd uit de lijst met [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]. Als het gaat om een pagina waarvan op het eerste gezicht niet duidelijk is waarom hij wordt uitgesloten (bijvoorbeeld geen pagina-soort die Wikidata zelf al uitsluit, maar het betreffende Wikidata-item heeft al een andere link, of een andere reden), plaats dan commentaar naast het sjabloon (op dezelfde regel), bijvoorbeeld:<br> ''<nowiki><!--[[Kookboek/Xxx]] is al opgenomen in [[d:Qnnn]]--></nowiki>'' Voor het terugvinden van pagina's met dit sjabloon: zie [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] (ook voor voorbeelden). == Problemen en uitdagingen == * Er mag maar één link voor NL-Wikibooks in een Wikidata-item voorkomen, terwijl er twee of meer verschillende pagina's bestaan. Dit komt bijvoorbeeld voor bij plantaardige ingrediënten in het [[Kookboek]] die ook voorkomen in [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], voor chilipepers zijn er zelfs drie (ook [[Chillipepers.nl]]). Voorgestelde oplossing: ** Kies de belangrijkste pagina uit. Dit kan de pagina met de meeste informatie zijn, of de pagina waarvan je denkt dat de meeste mensen eerder naar op zoek zijn. Vermeld deze in het Wikidata-item. ** Verwijs in alle betrokken pagina's naar elkaar. Zie [[Kookboek/Chilipeper#Zie ook|Kookboek/Chilipeper]] voor een voorbeeld. * Je krijgt een foutboodschap als je iets aan het Wikidata-item wilt toevoegen. == Bronnen en referenties == [[Categorie:Help|Pagina's die niet gekoppeld zijn]] ollf3pi4qiittyuivyk9fcjfccbhb4q 432467 432466 2026-11-12T10:53:49Z JopkeB 18060 Aanvullingen 432467 wikitext text/x-wiki '''[[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]''' bevat een overzicht van Wikibooks-pagina's die niet zijn opgenomen in een [[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]]-item. Het is een onderhoudspagina. De bedoeling van dit overzicht is dat zoveel mogelijk vermelde pagina's gekoppeld worden aan het juiste Wikidata-item. Deze Help-pagina biedt daarvoor instructies en achtergrondinformatie. == Waarom is het belangrijk dat Wikibooks-pagina's zijn opgenomen in Wikidata? == [[d:Wikidata:Main Page|Wikidata]] faciliteert het gemakkelijker kunnen vinden van pagina's over soortgelijke onderwerpen in zusterprojecten. Dat werkt voor Wikibooks twee kanten op: * Je kunt gemakkelijker pagina's over hetzelfde onderwerp vinden in zusterprojecten vanuit de betreffende Wikibooks-pagina. Bijvoorbeeld pagina's in Wikipedia, Wikimedia Commons (voor afbeeldingen en andere media) en soortgelijke pagina's in anderstalige Wikibooks. Zie screenshots hieronder en bijvoorbeeld [[:Categorie:Frankrijk]] en [[Kookboek/Paella]]. * Vanuit pagina's in die zusterprojecten kun je gemakkelijker een Nederlandse Wikibooks-pagina vinden. Deze links vind je in de regel (in de nieuwe vormgeving): * bovenin (tab "nn talen") voor soortgelijke Wikibooks-pagina's in andere talen * voor de Nederlandstalige Wikipedia en andere Nederlandstalige zusterprojecten, de Commons-categorie of -galerijpagina en het Wikidata-item: in de rechterkolom onderaan, onder "Hulpmiddelen", "In andere projecten". Tip: Zorg dat je bent ingelogd en klik op "naar zijbalk verplaatsen" om deze kolom standaard op je scherm te hebben.<br> In de oude vormgeving staan ze in de linkerkolom, ook onderaan.<br> '''Screenshots (nieuwe vormgeving):''' <gallery widths="190" heights="290"> Screenschot NL-Wikibooks talen en Hulpmiddelen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks talen en Hulpmiddelen Screenschot NL-Wikibooks talen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks talen Screenschot NL-Wikibooks Hulpmiddelen 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks Hulpmiddelen Screenschot NL-Wikibooks In andere projecten 2025.png|Screenschot NL-Wikibooks - zelfde onderwerp "In andere projecten" </gallery> === View it! === Bovendien kan iedereen die is ingelogd en de tool [[m:View_it!_Tool|View it!]] heeft geïnstalleerd, dan gemakkelijk gerelateerde afbeeldingen zien en vinden, niet alleen in Wikibooks, maar ook in Wikipedia, Wikivoyage en andere onderdelen van Wikimedia, in alle talen waarvoor zo'n onderdeel bestaat. Afbeeldingen moeten daarvoor gelinkt zijn aan het bijbehorende Wikidata-item (via de tab "Gestructureerde data" in de file/het bestand in Wikimedia Commons).<br> Zie screenshots hieronder. Als de tool is geïnstalleerd en je staat op een pagina die aan Wikidata is gelinkt (onderaan de rechterkolom staat dan "Wikidata-item"), klik dan op: # de tab "Afbeeldingen" en er verschijnt een galerijpagina met vele afbeeldingen in een behoorlijk formaat. Afhankelijk van het aantal gelinkte afbeeldingen kun je blijven scrollen. # de button "Open View it!" en er verschijnt een rij met kleinere afbeeldingen bovenaan de pagina. Klik op de pijltjes om meer afbeeldingen te zien. <gallery widths="390" heights="150"> Screenschot NL-Wikibooks Afbeeldingen 2025.png|Screenshot View it! ingeklapt Screenschot NL-Wikibooks View it! 2025.png|Uitgeklapt </gallery> === Zie ook === Zie voor meer achtergrondinformatie: * [[Help:Wikidata]], ook voor links naar Help-pagina's over Wikidata in zusterprojecten * [[Handboek Wikimedia Commons/Deel II Voor gevorderden#Over Wikidata|Wikidata in Handboek Wikimedia Commons]]. == Links opnemen in Wikidata == Maar die links komen er niet zomaar, daar moet je wel iets voor doen. Er zijn verschillende situaties en verschillende soorten Wikibooks-pagina's. Daarvoor kunnen verschillende regels gelden. In alle gevallen geldt: Zorg dat je bent ingelogd in Wikidata, dat kan met hetzelfde account als je voor Wikibooks gebruikt. === 1. Er bestaat al een Wikidata-item voor het onderwerp === Zoek in [[d:Wikidata:Main_Page|Wikidata]] of er al een pagina over het onderwerp bestaat. Dat kan op verschillende manieren: * Zoek in Wikidata met de Nederlandse term. * Als je het op die manier niet kunt vinden: zoek met de overeenkomstige Engelse term. * Als dat ook niet lukt: ga naar de [[w:Hoofdpagina|Nederlandse Wikipedia]] en probeer het daar. Als je de term daar wel vindt: scroll naar hulpmiddelen (rechterkolom in de nieuwe vormgeving) en klik op het Wikidata-item. Een Wikipedia-artikel komt vrijwel altijd voor in een Wikidata-item. ====Link toevoegen aan een Wikidata-item==== Als je het juiste Wikidata-item hebt gevonden: Scroll in het Wikidata-item naar beneden, naar het kopje Wikibooks. Klik op bewerken, vul <code>nl</code> in op de plaats van "wiki" en kies voor Nederlands. Vermeld in het volgende veld de naam van de Wikibooks-pagina, bijvoorbeeld ''Kookboek/Paella'', en klik op publiceren. NB Er mag maar één link uit Wikibooks hier zijn vermeld. Als er al een andere staat: zie [[#Problemen en uitdagingen]]. === 2. Er bestaat nog geen Wikidata-item voor het onderwerp === Nu zijn er verschillende mogelijkheden:<br> '''1. Het is onwaarschijnlijk dat er geen Wikidata-item zou moeten zijn.'''<br> :Als het je onwaarschijnlijk lijkt dat er geen Wikidata-item is, zoek dan in: :* [[c:Hoofdpagina|Wikimedia Commons]] of er een categorie voor bestaat (Commons-categorieën hebben in de regel Engelse namen, dus zoek met Engelse termen). Zo ja: kijk of daar een Wikidata-item voor bestaat. Zo ja: kies die. Zo nee, creëer een nieuw Wikidata-item en voeg zowel de Wikibooks-pagina als de Commons-categorie toe in het onderste blok. :* Een anderstalig Wikibooks of Wikibooks-pagina over hetzelfde onderwerp, bijvoorbeeld in de [[b:en:Main_Page|Engelstalige Wikibooks]]. Hiervoor geldt hetzelfde als voor Commons-categorieën. ==== Een nieuw Wikidata-item creëren ==== * Klik in de linkerkolom op "Nieuw item aanmaken". * Vul het formulier in, in het Nederlands: ** ''Label'': de naam van het onderwerp, zo kort mogelijk, liefst in één of twee woorden. Zelfstandige naamwoorden: in principe met een kleine letter (tenzij het om eigennamen gaat) en in enkelvoud. ** ''Beschrijving'': korte beschrijving of toelichting: waar gaat het onderwerp over, wie, wat of waar is het. ** ''Aliassen'': andere termen waaronder het onderwerp bekend is, zoals synoniemen en meervoud. ** Als het naar je zin is: klik op "Aanmaken". * Vul het Wikidata-item nu met meer informatie: ** In het eerste blok: vertalingen van het onderwerp en beschrijvingen in andere talen; vul in ieder geval Engels in, Engels is de voertaal op Wikidata en veel mensen zullen dan ook met Engelse termen zoeken. ** Voor vele aspecten bestaan voorgeprogrammeerde ''Verklaringen'', van wat het onderwerp is of subklasse, geografische lokatie en afbeelding (een beeld zegt meer dan duizend woorden), tot geboorte- en sterftegegevens en beroepen. De meeste verklaringen zijn vindbaar in het Nederlands. Probeer zoveel mogelijk aspecten toe te voegen. Zie [[d:Wikidata:Database reports/List of properties/all/nl|List of properties - nl]] voor een overzicht met Nederlandse verklaringen. ** Helemaal onderaan is een groot blok waar links naar andere projecten kunnen worden toegevoegd. Voeg hier de link naar de betreffende Nederlandse Wikibooks-pagina toe en eventuele andere links in andere projecten die je hebt gevonden. '''2. Het is twijfelachtig of er een Wikidata-item zou moeten zijn.'''<br> Wikidata heeft regels opgesteld voor welk soort pagina's een Wikidata-item mag worden gemaakt. '''Voorwaarden''' voor het maken van een Wikidata-item<ref>Bron: [[d:Wikidata:Notability/nl]]</ref>:<br> Een Wikidata-item moet relevant/noemenswaardig/betekenisvol zijn. Criteria: een Wikidata-item: * heeft ten minste één sitelink (d.w.z. een link naar een Wiki-pagina in het onderste blok); deze regel is gebaseerd op de veronderstelling dat zo'n Wiki-pagina altijd relevant is; en/of * gaat over een duidelijk identificeerbaar concept of materiële entiteit, dat bovendien noemenswaardig is; hierdoor is het mogelijk om bijvoorbeeld voor elke straat en elk belangrijk gebouw een Wikidata-item te maken, ook als er geen Wikipedia-pagina of foto voor is. Er mogen geen Wikidata-items worden gemaakt van: * overlegpagina's * discussie-pagina's, waaronder pagina's die starten met "Wikibooks:Lerarenkamer" * speciale pagina's, meestal onderhoudspagina's; zie bijvoorbeeld [[Speciaal:SpecialePaginas|Speciale pagina's]] in dit Wikibooks * user-pagina's (tip: maak een user-pagina in [https://meta.wikimedia.org/wiki/Main_Page Meta-wikimedia] in het Engels, die geldt dan in alle projecten waarvoor je geen aparte gebruikerspagina hebt gemaakt; daarin kun je ook links opnemen naar je gebruikerspagina's in andere wikiprojecten waarin je wel een user-pagina hebt aangemaakt) * archiefpagina's * doorverwijspagina's. Wel toegestaan zijn Wikidata-items voor: * Help-pagina's * Sjablonen Dit waren de harde eisen. Aanvullingen voor NL-Wikibooks. Zie [[Overleg help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items|Overlegpagina]] voor discussie. '''3. Het is zeker dat er geen Wikidata-item zou moeten zijn.'''<br> Als je er absoluut zeker van bent dat een pagina geen koppeling in een Wikidata-item behoort te hebben: plaats dan het sjabloon<br> <code><nowiki>{{Niet te koppelen}}</nowiki></code> <br> bovenaan de pagina. Deze pagina wordt hierdoor automatisch verwijderd uit de lijst met [[Speciaal:OngekoppeldePaginas|Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]]. Als het gaat om een pagina waarvan op het eerste gezicht niet duidelijk is waarom hij wordt uitgesloten (bijvoorbeeld geen pagina-soort die Wikidata zelf al uitsluit, maar het betreffende Wikidata-item heeft al een andere link, of een andere reden), plaats dan commentaar naast het sjabloon (op dezelfde regel), bijvoorbeeld:<br> ''<nowiki><!--[[Kookboek/Xxx]] is al opgenomen in [[d:Qnnn]]--></nowiki>'' Voor het terugvinden van pagina's met dit sjabloon: zie [[:Categorie:Wikibooks:Niet te koppelen pagina's]] (ook voor voorbeelden). == Problemen en uitdagingen == * Er mag maar één link voor NL-Wikibooks in een Wikidata-item voorkomen, terwijl er twee of meer verschillende pagina's bestaan. Dit komt bijvoorbeeld voor bij plantaardige ingrediënten in het [[Kookboek]] die ook voorkomen in [[Leer jezelf ecologisch tuinieren]], voor chilipepers zijn er zelfs drie (ook [[Chillipepers.nl]]). Voorgestelde oplossing: ** Kies de belangrijkste pagina uit. Dit kan de pagina met de meeste informatie zijn, of de pagina waarvan je denkt dat de meeste mensen eerder naar op zoek zijn. Vermeld deze in het Wikidata-item. ** Verwijs in alle betrokken pagina's naar elkaar. Zie [[Kookboek/Chilipeper#Zie ook|Kookboek/Chilipeper]] voor een voorbeeld. * Je krijgt een foutboodschap als je iets aan het Wikidata-item wilt toevoegen. == Bronnen en referenties == [[Categorie:Help|Pagina's die niet gekoppeld zijn]] lxtxrycpqda9ghfksik2z4t7nnlvt12 14 44749 432451 431899 2026-11-11T18:24:48Z Erik Baas 2193 432451 wikitext text/x-wiki {{Hiddencat}} {{Mogelijk lege categorie}} Tbv. tests, experimenten en langdurende onderhoudswerkzaamheden. :'''1''': Pagina's waarop {{Tl|Wp}} gebruikt wordt met meer dan een argument. (20261103) :'''2''': ... [[Categorie:Wikibooks:Test]] lzmy1k0w7kn8p7dgzyzhri3thkrcc1n 432452 432451 2026-11-11T18:25:18Z Erik Baas 2193 432452 wikitext text/x-wiki {{Hiddencat}} {{Mogelijk lege categorie}} Tbv. tests, experimenten en langdurende onderhoudswerkzaamheden. :'''1''': Pagina's waarop {{Tl|Wp}} gebruikt wordt met meer dan een argument. (20261103) :'''2''': ... [[Categorie:Wikibooks:Test| ]] 1jya67zaojyen10r66td69ytu9lqh01 12 46079 432436 432408 2026-11-11T14:27:36Z JopkeB 18060 /* Opmaak van bronnen */ Sjabloon:Bronvermelding anderstalige Wikipedia 432436 wikitext text/x-wiki {{Zie ook|Zie over bronvermelding in het algemeen ook {{Wp|Bronvermelding}}.}} Deze pagina behandelt methoden van bronvermelding in Wikibooks en het systemen voor '''genummerde''' voetnoten (of: eindnoten). == Bronvermelding == In [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] staat wat in het algemeen de regels zijn omtrent bronvermelding. De daar genoemde methoden voor citeren en bronvermelding zijn ook in Wikibooks toegestaan en aanbevolen. Hier enkele praktische aanwijzingen daarvoor. '''Definities''' * Een '''bron''' is een medium (zoals een boek, artikel, website) waaruit de schrijver feiten, informatie en/of kennis heeft gebruikt voor het schrijven van het wikiboek of hoofdstuk. * Een '''referentie''' naar een bron biedt de specifieke vindplaats van die feiten, informatie of kennis, bijvoorbeeld met een paginanummer of weblink met de raadpleegdatum.<br> '''Methodes''' # Een '''bronnenlijst''' kan een apart hoofdstuk in een wikiboek zijn. Maak die zoals in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]] is beschreven. (In Wikibooks: elke bron op een aparte regel en beginnend met <code>* </code> om er een overzichtelijke lijst van te maken). In de andere hoofdstukken worden dan verwijzingen met referenties opgenomen zoals hieronder beschreven. # Een andere mogelijkheid is om onderaan elk hoofdstuk een (korte) bronnenlijst te plaatsen, die alleen de bronnen voor dat hoofdstuk vermeldt. Ook dan zijn verwijzingen nodig naar de precieze vindplaats via referenties. # Een derde mogelijkheid is om zonder bronnenlijst te werken en alleen referenties onderaan elk hoofdstuk te plaatsen. Die referenties bevatten dan de volledige bronbeschrijving. Welke methode men kiest, is afhankelijk van het aantal bronnen, het aantal referenties en het aantal keren dat een bron in referenties wordt genoemd. (Advies: Bronnen die elk één keer in een referentie voorkomen: geen aparte bronnenlijst. Een bronnenlijst is vooral handig als er meerdere keren naar dezelfde bron(nen) wordt gerefereerd.) === Toepassing === * Maak referenties op de hieronder beschreven wijze. * Als er sprake is van een bronnenlijst in een apart hoofdstuk (methode 2): ** Vermeld in elk ''hoofdstuk'' een apart kopje <code><nowiki>== Bronnenlijst ==</nowiki></code> onderaan de pagina. Beschrijf de bronnen daar direct onder conform methode 1 in [[Schrijven/Literatuurgebruik#Bronvermelding]]. Maak er een echte lijst van: elke bron begint op een nieuwe regel met een <code>* </code>. ** Vermeld daaronder een apart kopje <code><nowiki>== Noten en referenties ==</nowiki></code>, als allerlaatste tekst op de pagina. De referenties zullen automatisch hieronder worden geplaatst. * Als er een apart hoofdstuk met een bronnenlijst (methode 1) is of er geen bronnenlijst is (methode 3): zet in elk hoofdstuk onderaan de pagina (als allerlaatste) een apart kopje <code><nowiki>==Bronnen, noten en referenties===</nowiki></code>. Bied direct daaronder een link naar de bronnenlijst (indien aanwezig), zodat lezers niet daarnaar hoeven te zoeken. Als er geen bronnenlijst is, worden de bronnen in de referenties voluit geschreven. Voorbeeld: [[Huishouden/Voeding]] (alleen referenties, zonder bronnenlijst). === Opmaak van bronnen === Ingeval er bronnen worden vermeld, kan er ook een standaardopmaak worden toegepast: * Voor boeken: [[Sjabloon:Citeer boek|Citeer boek]] ** Als je geen gebruik maakt van dit sjabloon: het ISBN wordt via het [[Sjabloon:ISBN]] vermeld. * Voor tijdschriften: {{Wp|Sjabloon:Citeer tijdschrift|Citeer tijdschrift}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in) * Voor online bronnen: [[Sjabloon:Citeer web|Citeer web]] ** Voor een anderstalige Wikipedia als bron: [[Sjabloon:Bronvermelding anderstalige Wikipedia]] * Voor Tweets (op {{Wp|X (sociaalnetwerksite)|X}}): {{Wp|Sjabloon:Citeer tweet|Citeer tweet}} (kopieer de code naar de Wikibooks-pagina en vul die in). Zie [[:Categorie:Sjablonen referentie]] voor meer mogelijkheden. == Verschillen tussen voetnoten en referenties == Genummerde voetnoten kunnen onder andere gebruikt worden voor ''{{Wp|Referentie|referenties}}'' en andere opmerkingen die de schrijver wel wil maken, maar die niet in de lopende tekst passen. Referenties zijn ''verwijzingen'' naar materiaal buiten Wikibooks dat in een Wikibooks-pagina opgenomen bewering bevestigt. (Dit is hetzelfde als {{Wp|Bronvermelding|bronvermelding}}). Het gebruik van referenties helpt bij het beter onderbouwen van artikelen. Het is een belangrijke kwaliteitsborging van artikelen en helpt het zoeken naar bronnen te vereenvoudigen. Merk de volgende verschillen op: * Niet elke ''referentie'' heeft noodzakelijkerwijs de vorm van een ''genummerde voetnoot'': **Referenties ''kunnen'' gerealiseerd worden met {{Wp|Wanneer extern linken|externe links}} of andere verwijzingen rechtstreeks in de tekst van het artikel (zonder te verwijzen naar een lijst van referenties onderaan de Wikibooks-pagina); het is echter niet de bedoeling in de tekst van een wiki-artikel externe links te plaatsen. Externe links horen onderaan. ** {{Wp|Bronvermelding in Harvardstijl}} is een referentietechniek die niet met apart staande noten werkt maar met referenties tussen haakjes in de tekst zelf. Er is dan nog wel een bronnenlijst nodig, onderaan het hoofdstuk of in een apart hoofdstuk. **Artikelen in Wikibooks kunnen ook een lijst met algemene referenties bevatten, zonder dat elk van deze referenties op een specifieke plaats in de tekst van de Wikibooks-pagina aangehaald wordt. * Niet elke ''voetnoot'' is ook een ''referentie'': **Voetnoten kunnen ook gebruikt worden voor opmerkingen die niet naar externe bronnen verwijzen, denk daarbij aan een opmerking die de lijn van het artikel onderbreekt, of een toelichting op informatie in een infobox of tabel (zie bijvoorbeeld de infobox bovenaan {{Wp|Koninkrijk der Nederlanden}}). **Soms wordt extern materiaal eerder vermeld als ''illustratie'' (bijvoorbeeld een muziekfragment), of als ''bijkomende informatie'' zonder dat dit extern materiaal als eigenlijke bron voor een bewering in Wikipedia gebruikt wordt. == Referenties toevoegen == De referenties of voetnoten zet je in de lopende tekst tussen <code><nowiki><ref>...</ref></nowiki></code>-tags. :<syntaxhighlight lang="wikitext">Tekst.<ref>gevolgd door referentie</ref></syntaxhighlight> Onderaan, onder het kopje 'Referenties', zet je eenmaal de tag <code><nowiki>{{References}}</nowiki></code>. Met deze code worden referenties precies op die plaats gezet. Dit geeft je de ruimte om ook nog iets onder de Referenties te zetten (zoals een link naar het volgende hoofdstuk). Het nummeren van de referenties/voetnoten gaat vanzelf: de software doet het voor je. De referentie wordt bij voorkeur na het [[leesteken]], zoals een komma of punt, geplaatst, maar vóór een haakje. Pas op dat je niet aan weerszijden van de referentie een leesteken zet. Maak tevens de referentie aansluitend op het leesteken en plaats geen extra spatie(s) tussen leesteken en referentie (vermijd dus zogenaamde ''zwevende referenties''). '''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:''' <blockquote> <kbd> Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.<span style="color:green">'''&lt;ref>'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&lt;/ref>'''</span><br> Maar de maan is niet zo groot.<span style="color:green">'''&lt;ref>'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&lt;/ref>'''</span> </kbd> </blockquote> Het is makkelijker om voor de inhoud van de referentie een sjabloon te gebruiken. Ook zorgt dit voor een consistente opmaak en betere mogelijkheden tot linkonderhoud. Zie [[#Opmaak van bronnen|hier]] voor de verschillende sjablonen. '''Voorbeeld, met de te gebruiken code in groen:''' <blockquote> <kbd> Volgens wetenschappers is de zon nogal groot.<span style="color:green">'''&lt;ref>'''&lcub;{Citeer boek|auteur=E. Miller|titel=The Sun|uitgever=New York: Academic Press|jaar=2005|editie=23-5}}'''&lt;/ref>'''</span><br> Maar de maan is niet zo groot.<span style="color:green">'''&lt;ref>'''&lcub;{Citeer boek|auteur=R. Smith|titel=Size of the Moon|uitgever=Scientific American|datum=april 1978|editie=46, 44-6}}'''&lt;/ref>'''</span> </kbd> </blockquote> '''Noot:''' Wanneer de referentie geplaatst wordt vóór de punt zou deze betrekking kunnen hebben op alleen het laatste woord van die zin. Staat de referentie achter de punt dan heeft de referentie betrekking op de hele zin. '''Voorbeeld hoe het <u>''niet''</u> moet:''' <blockquote> <kbd> Volgens wetenschappers is de zon nogal groot<span style="color:red">'''&lt;ref>'''E. Miller, ''The Sun'', New York: Academic Press, 2005, 23-5.'''&lt;/ref>'''</span>.<br> Maar de maan is niet zo groot<span style="color:red">'''&lt;ref>'''R. Smith, ‘Size of the Moon’, in: ''Scientific American'', april 1978, nr. 46, 44-6.'''&lt;/ref>'''</span>.<br> </kbd> </blockquote> ==Referenties== ===Automatische plaatsing aan het einde van een artikel=== Na de laatste tekst (afhankelijk van het aantal bronnen voor of na de ''Externe links'') plaatst men in een artikel: <blockquote> <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{References}} </syntaxhighlight> ''of...'' <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Appendix}} </syntaxhighlight> </blockquote> Zie het kopje [[#Bronnen, (voet)noten en referenties?|Bronnen, (voet)noten en referenties?]] voor uitleg van het Appendix-sjabloon. === Meerdere verwijzingen naar dezelfde voetnoot === Zoek een naam voor de voetnoot waar je meerdere malen naar wil verwijzen, bijvoorbeeld: ''sympathieke naam'' of ''NOS 2015''. De naam wordt tussen '''"'''dubbele aanhalingstekens'''"''' geplaatst en mag '''niet''' met een cijfer beginnen. Voeg die naam toe in de eerste <code><nowiki><ref></nowiki></code>-tag, als volgt: :<syntaxhighlight lang="wikitext"><ref name="sympathieke naam">Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.</ref></syntaxhighlight> Dit levert:<ref name="sympathieke naam">Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.</ref> Voor de andere verwijzingen naar dezelfde voetnoot (in dit voorbeeld voetnoot 1), schrijf je :<syntaxhighlight lang="wikitext"><ref name="sympathieke naam" /></syntaxhighlight> Dit levert:<ref name="sympathieke naam" /> Indien je nog niet weet welke van die verwijzingen eerst zal komen, hoef je niet steeds de volledige voetnoottekst te herhalen: <code><nowiki><ref name="sympathieke naam" /></nowiki></code>.<ref name="sympathieke naam" /> geeft hetzelfde resultaat als <code><nowiki><ref name="sympathieke naam">Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.</ref></nowiki></code>.<ref name="sympathieke naam">Dit is de tekst die in de eerste voetnoot onderaan zal komen.</ref>, mits de noot ergens op de pagina uitgewerkt wordt. Een alternatieve methode is het bij elkaar zetten van alle referenties in een lijst onderaan de pagina, waarna je deze in de code aanroept met de verkorte vorm: <syntaxhighlight lang="wikitext"> Deze tekst<ref name="naam_2"/> bevat twee<ref name="naam_1" /> verwijzingen. {{References|refs= <ref name="naam_1">Inhoud</ref> <ref name="naam_2">Inhoud</ref> }} </syntaxhighlight> Met deze vorm kan je de verwijzingen op een voor de schrijver handige wijze ordenen (bijvoorbeeld op naam van de auteur). In de weergave van de pagina verschijnen de verwijzingen in de volgorde waarin ze gebruikt worden in de tekst, terwijl verwijzingen die niet gebruikt worden uit beeld blijven. === Meerdere keren dezelfde bron, maar een ander paginanummer === Soms wil je een boek meermaals aanhalen, maar verwijzen naar verschillende paginanummers. Dan kun je gebruikmaken van het [[sjabloon:Ref/paginanummer]]: :<syntaxhighlight lang="wikitext">Informatie uit het begin van het boek.<ref name="boek">{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}</ref>{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.<ref name="boek" />{{Ref/paginanummer|100}}</syntaxhighlight> Dit levert: Informatie uit het begin van het boek.<ref name="boek">{{Citeer boek|achternaam=Schrijver|voornaam=Jan|titel=Een heel mooi boek|uitgever=Uitgever|plaats=Bommerskonten}}</ref>{{Ref/paginanummer|1}} Later staat er nog iets belangrijks.<ref name="boek" />{{Ref/paginanummer|100}} ==== Noten ==== <references /> ===Verwijzen naar externe links=== Net als verwijzingen in de tekst, kun je ook naar een externe bron linken. Dit kan door enkel de bron direct weer te geven of de bron als tekst weer te geven (externe bronnen altijd inclusief <nowiki>ht</nowiki><!-- --><nowiki>tp:// of https://</nowiki>). Eventueel kan daarachter ook tekst geplaatst worden. :<syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref>https://www.wikipedia.org</ref></syntaxhighlight><ref>https://www.wikipedia.org</ref> Of met bijbehorende informatie: :<syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref>[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia] Blader naar bladzijde 2.</ref></syntaxhighlight><ref>[https://www.wikipedia.org Dit is een link naar Wikipedia.] Blader naar bladzijde 2.</ref> ==== Noten ==== {{References}} === Bronnen, (voet)noten en referenties? === De benaming van referenties, bronnen en (voet)noten is vaak onduidelijk. Wat is een referentie? Wat is een bron? Wat is een voetnoot? Vooral het verschil tussen de eerste twee is lastig te bepalen en hoewel voetnoten verschillen van bronnen, worden ze vaak verward. Een oplossing is om de drie bij voorbaat al te combineren onder het kopje "Bronnen, noten en/of referenties". Hiervoor kan het [[sjabloon:Appendix]] worden gebruikt. Dit sjabloon zorgt niet alleen voor een koppeling met de inhoudsopgave maar het zorgt ook voor een duidelijke afbakening van de sectie met noten/referenties met het artikel zelf. Daarnaast heeft het nog een ander voordeel (zie volgende sectie). Wanneer men een lange lijst referenties heeft, die het artikel ontsieren, kan men overwegen om gebruik te maken van het sjabloon {{Tl|references|100%|2}}, dat de referenties mooi in kolommen indeelt. (Het middelste getal, hier 100%, geeft de lettergrootte aan.) === Combinatie genummerde referenties en algemene referenties === Het kan voorkomen dat een artikel in zijn geheel een vermelding moet krijgen van een bepaalde bron/referentie, dus zonder dat een bron/referentie voor een bepaalde zin of alinea geldt. Zet deze vermelding altijd in dezelfde sectie als de vermelding van genummerde referenties. Het is logisch, om ze boven de genummerde referenties te zetten en ze te scheiden met een horizontale streep (----). Voorbeeld met {{Tl|appendix}}: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Appendix|2= * Algemene bron X * Algemene bron Y ---- {{References}} }} </syntaxhighlight> == Referentie gewenst == {{Zie ook|Lees meer hierover op {{Wp|Bronvermelding#Bron gevraagd}}.}} In het geval dat een referentie gewenst is, zoals bij discutabele feiten, kan men <code><nowiki>^Bron?</nowiki></code> ( ^Bron?) toevoegen op de plaats waar de bron nodig is. Achter "Bron?" kan men desgewenst een referentie met een opmerking plaatsen waarom de bron nodig is en/of met de datum van vandaag. [[Categorie:Help|Referenties]] d9rxq2vm8i7qpx73bqztf15155bwell 0 46869 432435 432434 2026-11-11T13:51:09Z JopkeB 18060 /* Sjablonen */ 432435 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen. == Tips vooraf == * Niets verbiedt je de kunst af te kijken. **Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek. **Klik daar op 'bewerken'. **Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt. **Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan. * Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor. == Via snelkoppelingen == Op een bewerkingspagina verschijnen op twee plekken toolbars met snelkoppelingen: bovenaan en onderaan. === Snelkoppelingen bovenaan in de toolbar === [[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar bovenin]]<br><br><br> Als je op een pagina de tab "Bewerken" hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op "Uitgebreid".<br> * De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), [op Overlegpagina's: symbool voor handtekening], een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft. * Op de tweede regel (als je op "Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor: ** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder "="-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes ** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel ** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x) Hoe het werkt: * selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf * als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan. '''Resumé''': [[Help:Wikicode]] (overzicht met wikicodes). === Snelkoppelingen onderaan === Helemaal onderaan staat een overzicht met vier rijen '''Speciale tekens''', waaronder diakritische tekens, gradenteken en valuta. Daarachter staan enkele veelgebruikte wikicodes. Klik op een teken en het verschijnt in de tekst waar je cursor staat. De vier tildes (<nowiki>~~~~</nowiki>) kun je gebruiken om te ondertekenen. == Handmatig == Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. === Eerste oriëntatie: [[:Help:Tekstopmaak]] === Samenvatting: * <code><nowiki>== Kopje ==</nowiki></code> (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel. * Nieuwe alinea: <code>2x Enter-toets</code> of <code><nowiki><br></nowiki></code>. * Horizontale scheidslijn: <code><nowiki>----</nowiki></code>. * Vette tekst, alleen aan het begin van een regel: type een puntkomma voor de tekst. Bijvoorbeeld voor een indexlijst of definitielijst. * Lijsten met definities: <code>;Onderwerp: Definitie</code>. * Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel. * Inspringen: gebruik dubbele punt (<code>:</code>), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen. * Vet en cursief: <code>Ctrl-v</code>, resp. <code>Ctrl-i</code>, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf het juiste aantal apostrofs plaatsen: <code><nowiki>'''vet woord''', ''cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''</nowiki></code> geeft respectievelijk: '''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''. * grote letters: <code><nowiki><span style="font-size: large;">grote letters</span></nowiki></code> geeft: <span style="font-size: large;">grote letters</span>. * kleiner lettertype: <code><nowiki><span style="font-size: small;">kleine letters</span></nowiki></code> geeft: <span style="font-size: small;">kleine letters</span>. * gekleurde letters: <code><nowiki><span style="color:red;">rode letters</span></nowiki></code> (voor rode letters), geeft: <span style="color:red;">rode letters</span>; vervang "red" door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}. * met achtergrond-kleur: <code><nowiki><span style="background-color:yellow; color: darkgrey;">gele achtergrondkleur met donkergrijze letters</span></nowiki></code>, geeft: <span style="background-color:yellow; color: darkgrey;">gele achtergrondkleur met donkergrijze letters</span> * Doorstrepen: <code><nowiki><s>doorgestreepte tekst</s></nowiki></code>, geeft: <s>doorgestreepte tekst</s>. * Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: <code><nowiki><u> onderstreepte tekst</u></nowiki></code>, geeft: <u> onderstreepte tekst</u> * Uitlijnen: <code><nowiki><div style="text-align:left;"></nowiki></code> en er na <code><nowiki></div></nowiki></code> om het links uit te lijnen. vervang "left" door "center" (centreren) of "right"(rechts uit te lijnen tekst). En ook: * Subscript: <code><nowiki>x₁, a₂ en B₃</nowiki></code> geeft: x₁, a₂ en B₃ * Superscript: <code><nowiki>m², tekst^{zie [[:Categorie:Help]]} en Tekst^{zie noot}</nowiki></code> geeft: m², tekst^{zie [[:Categorie:Help]]} en Tekst^{zie noot} Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelstalige Wikipedia. === Links naar andere webpagina's === Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.<br> Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites. * Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: <code><nowiki>[[Xxx]]</nowiki></code>, bijvoorbeeld <code><nowiki>[[Veilig op het internet]]</nowiki></code> (voor een boek) of <code><nowiki>[[Plato/Leven en werk van Plato]]</nowiki></code> (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: <code><nowiki>[[:Categorie:Xxx]]</nowiki></code>, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld <code><nowiki>[[:Categorie:Scheikunde]]</nowiki></code>. * Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': ** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]] ** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&limit=500 Pagina's die verwijzen naar "Sjabloon:Wikipedia"] * Naar een '''anderstalige Wikipedia''': <code><nowiki>{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}</nowiki></code>, bijvoorbeeld <code><nowiki>{{Wp|en:Spring|Spring}}</nowiki></code> voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1. * Naar '''andere wikiprojecten''': ** In de tekst: <code><nowiki>[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]</nowiki></code>. Bijvoorbeeld naar Commons: <code><nowiki>[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]</nowiki></code> of <code><nowiki>[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]</nowiki></code> *** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar. *** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}. ** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]] (standaard voor Nederlandstalige zusterprojecten). * Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: tussen enkele vierkante haken, bijvoorbeeld: <code><nowiki>[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]</nowiki></code>. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje "Externe links". === Overige codes === * [[Help:Referenties en voetnoten]] voor het opnemen van bronnen, literatuurverwijzingen en andere referenties. * [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt. * [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst. * [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons. * {{Wp|Tabel toetscombinaties}} voor tekens, zoals diacritische tekens en symbolen voor graden en valuta, en voor enkele handelingen, en met weblinks naar meer codes voor symbolen. * {{Wp|en:Help:Magic words}} met codes voor het onderdrukken of juist op een gewenste plaats zetten van o.a. inhoudsopgaven en categorieën. * Meer mogelijkheden: [[Help:Wikimedia extensies]] (voor gevorderden). == Componenten toevoegen == Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. === Afbeeldingen === Zie [[Help:Afbeeldingen]]. === Diagrammen === Ook wel: datavisualisatie. Zie: [[Help:Chart]] (beetje programmeerkennis gewenst). Alternatief: maak een gewenst diagram (grafiek) met Excel (of een soortgelijk rekenprogramma) of een tekeprogramma. Maak daar een bestand van dat in Commons is toegestaan (zie [[c:Commons:Project scope/Allowable file types|Allowable file types in Commons]]) en upload die in Commons (zie [[Help:Afbeeldingen#Uploaden van media|Help:Afbeeldingen]]). === Dynamicpagelist === Met een Dynamicpagelist worden de links in een categorie overzichtelijk weergegeven. In een code vermeld je de categorie waarvan de subcategorieën en pagina's bijvoorbeeld onderaan een pagina vermeld moeten worden. Voorbeeld: zie [[Kookboek/Aardappel#Recepten met aardappel|Recepten met aardappel]] in de beschrijvingspagina van Aardappel in het Kookboek. Zie [[Handboek MediaWiki/Extensies/Dynamicpagelist]] voor hoe je dat aanpakt. En kijk vooral af bij een voorbeeld, zie [[:Categorie:Wikibooks:Pagina's die DynamicPageList gebruiken]] voor een overzicht. === Galerij === Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij of met een ander kader . Zie [[Help:Afbeeldingen#Meerdere afbeeldingen in één kader|Help:Afbeeldingen - afbeeldingen in een kader]]. === Geluid === Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]]. === Lijsten === Zie: [[Help:Lijsten]] (zoals met opsommingstekens en genummerde) === Literatuurverwijzingen, voetnoten en referenties === Zie [[Help:Referenties en voetnoten]] === Sjablonen === Er zijn vele sjablonen gemaakt om het bewerken van een Wikibooks-pagina gemakkelijker te maken, zie [[Categorie:Sjablonen]] voor een overzicht. Een sjabloon neemt je in de regel (typ-)werk uit handen en zorgt voor eenduidigheid, maar je moet er wel eerst even mee leren omgaan. Zie [[Help:Sjablonen gebruiken]] voor een instructie. Zie [[Help:Sjablonen]] voor meer mogelijkheden. === Tabel === Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen: # Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks. # Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en ## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: <nowiki>[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]</nowiki> (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is. ## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons ## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. # Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen. === Tijdbalk === Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd. {{Sub}} 21g6h9mxzh9f2ti3kgbad60loiuthf1 432437 432435 2026-11-11T14:40:09Z JopkeB 18060 Te doen 432437 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen. == Tips vooraf == * Niets verbiedt je de kunst af te kijken. **Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek. **Klik daar op 'bewerken'. **Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt. **Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan. * Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor. == Via snelkoppelingen == Op een bewerkingspagina verschijnen op twee plekken toolbars met snelkoppelingen: bovenaan en onderaan. === Snelkoppelingen bovenaan in de toolbar === [[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar bovenin]]<br><br><br> Als je op een pagina de tab "Bewerken" hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op "Uitgebreid".<br> * De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), [op Overlegpagina's: symbool voor handtekening], een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft. * Op de tweede regel (als je op "Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor: ** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder "="-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes ** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel ** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x) Hoe het werkt: * selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf * als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan. '''Resumé''': [[Help:Wikicode]] (overzicht met wikicodes). === Snelkoppelingen onderaan === Helemaal onderaan staat een overzicht met vier rijen '''Speciale tekens''', waaronder diakritische tekens, gradenteken en valuta. Daarachter staan enkele veelgebruikte wikicodes. Klik op een teken en het verschijnt in de tekst waar je cursor staat. De vier tildes (<nowiki>~~~~</nowiki>) kun je gebruiken om te ondertekenen. == Handmatig == Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. === Eerste oriëntatie: [[:Help:Tekstopmaak]] === Samenvatting: * <code><nowiki>== Kopje ==</nowiki></code> (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel. * Nieuwe alinea: <code>2x Enter-toets</code> of <code><nowiki><br></nowiki></code>. * Horizontale scheidslijn: <code><nowiki>----</nowiki></code>. * Vette tekst, alleen aan het begin van een regel: type een puntkomma voor de tekst. Bijvoorbeeld voor een indexlijst of definitielijst. * Lijsten met definities: <code>;Onderwerp: Definitie</code>. * Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel. * Inspringen: gebruik dubbele punt (<code>:</code>), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen. * Vet en cursief: <code>Ctrl-v</code>, resp. <code>Ctrl-i</code>, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf het juiste aantal apostrofs plaatsen: <code><nowiki>'''vet woord''', ''cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''</nowiki></code> geeft respectievelijk: '''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''. * grote letters: <code><nowiki><span style="font-size: large;">grote letters</span></nowiki></code> geeft: <span style="font-size: large;">grote letters</span>. * kleiner lettertype: <code><nowiki><span style="font-size: small;">kleine letters</span></nowiki></code> geeft: <span style="font-size: small;">kleine letters</span>. * gekleurde letters: <code><nowiki><span style="color:red;">rode letters</span></nowiki></code> (voor rode letters), geeft: <span style="color:red;">rode letters</span>; vervang "red" door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}. * met achtergrond-kleur: <code><nowiki><span style="background-color:yellow; color: darkgrey;">gele achtergrondkleur met donkergrijze letters</span></nowiki></code>, geeft: <span style="background-color:yellow; color: darkgrey;">gele achtergrondkleur met donkergrijze letters</span> * Doorstrepen: <code><nowiki><s>doorgestreepte tekst</s></nowiki></code>, geeft: <s>doorgestreepte tekst</s>. * Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: <code><nowiki><u> onderstreepte tekst</u></nowiki></code>, geeft: <u> onderstreepte tekst</u> * Uitlijnen: <code><nowiki><div style="text-align:left;"></nowiki></code> en er na <code><nowiki></div></nowiki></code> om het links uit te lijnen. vervang "left" door "center" (centreren) of "right"(rechts uit te lijnen tekst). En ook: * Subscript: <code><nowiki>x₁, a₂ en B₃</nowiki></code> geeft: x₁, a₂ en B₃ * Superscript: <code><nowiki>m², tekst^{zie [[:Categorie:Help]]} en Tekst^{zie noot}</nowiki></code> geeft: m², tekst^{zie [[:Categorie:Help]]} en Tekst^{zie noot} Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelstalige Wikipedia. === Links naar andere webpagina's === Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.<br> Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites. * Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: <code><nowiki>[[Xxx]]</nowiki></code>, bijvoorbeeld <code><nowiki>[[Veilig op het internet]]</nowiki></code> (voor een boek) of <code><nowiki>[[Plato/Leven en werk van Plato]]</nowiki></code> (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: <code><nowiki>[[:Categorie:Xxx]]</nowiki></code>, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld <code><nowiki>[[:Categorie:Scheikunde]]</nowiki></code>. * Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': ** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]] ** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&limit=500 Pagina's die verwijzen naar "Sjabloon:Wikipedia"] * Naar een '''anderstalige Wikipedia''': <code><nowiki>{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}</nowiki></code>, bijvoorbeeld <code><nowiki>{{Wp|en:Spring|Spring}}</nowiki></code> voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1. * Naar '''andere wikiprojecten''': ** In de tekst: <code><nowiki>[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]</nowiki></code>. Bijvoorbeeld naar Commons: <code><nowiki>[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]</nowiki></code> of <code><nowiki>[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]</nowiki></code> *** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar. *** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}. ** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]] (standaard voor Nederlandstalige zusterprojecten). * Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: tussen enkele vierkante haken, bijvoorbeeld: <code><nowiki>[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]</nowiki></code>. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje "Externe links". === Overige codes === * [[Help:Referenties en voetnoten]] voor het opnemen van bronnen, literatuurverwijzingen en andere referenties. * [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt. * [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst. * [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons. * {{Wp|Tabel toetscombinaties}} voor tekens, zoals diacritische tekens en symbolen voor graden en valuta, en voor enkele handelingen, en met weblinks naar meer codes voor symbolen. * {{Wp|en:Help:Magic words}} met codes voor het onderdrukken of juist op een gewenste plaats zetten van o.a. inhoudsopgaven en categorieën. * Meer mogelijkheden: [[Help:Wikimedia extensies]] (voor gevorderden). == Componenten toevoegen == Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. === Afbeeldingen === Zie [[Help:Afbeeldingen]]. === Diagrammen === Ook wel: datavisualisatie. Zie: [[Help:Chart]] (beetje programmeerkennis gewenst). Alternatief: maak een gewenst diagram (grafiek) met Excel (of een soortgelijk rekenprogramma) of een tekeprogramma. Maak daar een bestand van dat in Commons is toegestaan (zie [[c:Commons:Project scope/Allowable file types|Allowable file types in Commons]]) en upload die in Commons (zie [[Help:Afbeeldingen#Uploaden van media|Help:Afbeeldingen]]). === Dynamicpagelist === Met een Dynamicpagelist worden de links in een categorie overzichtelijk weergegeven. In een code vermeld je de categorie waarvan de subcategorieën en pagina's bijvoorbeeld onderaan een pagina vermeld moeten worden. Voorbeeld: zie [[Kookboek/Aardappel#Recepten met aardappel|Recepten met aardappel]] in de beschrijvingspagina van Aardappel in het Kookboek. Zie [[Handboek MediaWiki/Extensies/Dynamicpagelist]] voor hoe je dat aanpakt. En kijk vooral af bij een voorbeeld, zie [[:Categorie:Wikibooks:Pagina's die DynamicPageList gebruiken]] voor een overzicht. === Galerij === Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij of met een ander kader . Zie [[Help:Afbeeldingen#Meerdere afbeeldingen in één kader|Help:Afbeeldingen - afbeeldingen in een kader]]. === Geluid === Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]]. === Lijsten === Zie: [[Help:Lijsten]] (zoals met opsommingstekens en genummerde) === Literatuurverwijzingen, voetnoten en referenties === Zie [[Help:Referenties en voetnoten]] === Sjablonen === Er zijn vele sjablonen gemaakt om het bewerken van een Wikibooks-pagina gemakkelijker te maken, zie [[Categorie:Sjablonen]] voor een overzicht. Een sjabloon neemt je in de regel (typ-)werk uit handen en zorgt voor eenduidigheid, maar je moet er wel eerst even mee leren omgaan. Zie [[Help:Sjablonen gebruiken]] voor een instructie. Zie [[Help:Sjablonen]] voor meer mogelijkheden. === Tabel === Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen: # Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks. # Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en ## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: <nowiki>[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]</nowiki> (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is. ## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons ## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. # Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen. === Tijdbalk === Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd. {{Te doen| 1) wachten op uitkomsten [[Lerarenkamer#Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen]] ; 2) grote lappen tekst overhevelen naar Help-pagina's en hier alleen links daarheen opnemen | [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 nov 2026 15:39 (CET) }} {{Sub}} kqtc6id3d4p74hbzc1vxzjp9kdl8unv 432438 432437 2026-11-11T14:41:34Z JopkeB 18060 /* Tijdbalk */ 432438 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} Helaas, een wiki is geen Word of een andere tekstverwerker waarmee je kunt lezen en schrijven. Er zijn codes nodig voor de opmaak, het maken van een tabel en vele andere zaken die een tekst aantrekkelijk maken. De meest gebruikte codes kun je toevoegen via snelkoppelingen. De andere zul je handmatig moeten toevoegen. == Tips vooraf == * Niets verbiedt je de kunst af te kijken. **Zoek eventueel in een ander wikiboek naar dat wat je wil bereiken bij de opmaak van je boek. **Klik daar op 'bewerken'. **Kopieer daar de opmaakcode die je nodig hebt. **Voeg ze in in je eigen editor-tekst en pas het aan. * Als je er helemaal niet uitkomt, stel dan je vraag in de 'lerarenkamer'. Deze is te bereiken via de link, links van de editor. == Via snelkoppelingen == Op een bewerkingspagina verschijnen op twee plekken toolbars met snelkoppelingen: bovenaan en onderaan. === Snelkoppelingen bovenaan in de toolbar === [[Bestand:Screenshot of the 2026 NL-Wikibooks toolbar with advanced tools.png|thumb|left|900px|Toolbar bovenin]]<br><br><br> Als je op een pagina de tab "Bewerken" hebt aangeklikt, zie je bovenaan een balk, de toolbar. Klik voor een uitgebreidere versie op "Uitgebreid".<br> * De eerste regel bevat snelkoppelingen (v.l.n.r.) voor Vet (V), Cursief (C), [op Overlegpagina's: symbool voor handtekening], een koppeling naar een andere webpagina, de mogelijkheid om afbeeldingen, referenties en sjablonen op te nemen, syntax te highlighten, Speciale tekens en Hulp voor meer mogelijkheden. Uiterst rechts: zoeken en vervangen, Voorvertoning in een nieuwe rechterhelft. * Op de tweede regel (als je op "Uitgebreid hebt geklikt) zijn er buttons voor: ** het maken van een kopje voor een nieuwe paragraaf, hoe minder "="-tekens, hoe groter het lettertype; meer =-tekens zijn subkopjes ** tekstopmaak: een ongenummerde (*) en genummerde (#) lijst maken (zie [[Help:Lijsten]] voor het hoofdartikel), {{}} voor het opnemen van een computercode/sjabloon, code (nowiki) voor het invoegen van codes om ervoor te zorgen dat codes als tekst worden getoond en niet als koppeling/link, en een harde return/nieuwe regel ** invoegen van een galerij met afbeeldingen, doorverwijzing, tabel, wiskundige formules (2x) Hoe het werkt: * selecteer de tekst waar je iets mee wilt, klik op de betreffende button en vul het pop-up-scherm (niet voor vet/cursief) aan; òf * als je iets wilt invoegen: ga op de juiste plek in de tekst staan, klik op de gewenste button en vul het pop-up-scherm aan. '''Resumé''': [[Help:Wikicode]] (overzicht met wikicodes). === Snelkoppelingen onderaan === Helemaal onderaan staat een overzicht met vier rijen '''Speciale tekens''', waaronder diakritische tekens, gradenteken en valuta. Daarachter staan enkele veelgebruikte wikicodes. Klik op een teken en het verschijnt in de tekst waar je cursor staat. De vier tildes (<nowiki>~~~~</nowiki>) kun je gebruiken om te ondertekenen. == Handmatig == Voor alle bewerkingen die niet in de toolbar staan, zul je handmatig codes moeten invullen. === Eerste oriëntatie: [[:Help:Tekstopmaak]] === Samenvatting: * <code><nowiki>== Kopje ==</nowiki></code> (hoe meer =-tekens, hoe kleiner het kopje); zie toolbar, Uitgebreid, begin 2e regel. * Nieuwe alinea: <code>2x Enter-toets</code> of <code><nowiki><br></nowiki></code>. * Horizontale scheidslijn: <code><nowiki>----</nowiki></code>. * Vette tekst, alleen aan het begin van een regel: type een puntkomma voor de tekst. Bijvoorbeeld voor een indexlijst of definitielijst. * Lijsten met definities: <code>;Onderwerp: Definitie</code>. * Ongeordende en genummerde lijsten: zie toolbar, Uitgebreid, 2e regel. * Inspringen: gebruik dubbele punt (<code>:</code>), hoe meer :, hoe verder wordt ingesprongen. * Vet en cursief: <code>Ctrl-v</code>, resp. <code>Ctrl-i</code>, OF toolbar, 1e regel vooraan OF zelf het juiste aantal apostrofs plaatsen: <code><nowiki>'''vet woord''', ''cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''</nowiki></code> geeft respectievelijk: '''vet woord''', '' cursief woord'', of '''''vet en cursief woord'''''. * grote letters: <code><nowiki><span style="font-size: large;">grote letters</span></nowiki></code> geeft: <span style="font-size: large;">grote letters</span>. * kleiner lettertype: <code><nowiki><span style="font-size: small;">kleine letters</span></nowiki></code> geeft: <span style="font-size: small;">kleine letters</span>. * gekleurde letters: <code><nowiki><span style="color:red;">rode letters</span></nowiki></code> (voor rode letters), geeft: <span style="color:red;">rode letters</span>; vervang "red" door een andere gewenste standaardkleur in het Engels; meer kleuren: {{Wp|Lijst van HTML-kleuren}}. * met achtergrond-kleur: <code><nowiki><span style="background-color:yellow; color: darkgrey;">gele achtergrondkleur met donkergrijze letters</span></nowiki></code>, geeft: <span style="background-color:yellow; color: darkgrey;">gele achtergrondkleur met donkergrijze letters</span> * Doorstrepen: <code><nowiki><s>doorgestreepte tekst</s></nowiki></code>, geeft: <s>doorgestreepte tekst</s>. * Onderstrepen: liever niet, gebruik vet; anders: <code><nowiki><u> onderstreepte tekst</u></nowiki></code>, geeft: <u> onderstreepte tekst</u> * Uitlijnen: <code><nowiki><div style="text-align:left;"></nowiki></code> en er na <code><nowiki></div></nowiki></code> om het links uit te lijnen. vervang "left" door "center" (centreren) of "right"(rechts uit te lijnen tekst). En ook: * Subscript: <code><nowiki>x₁, a₂ en B₃</nowiki></code> geeft: x₁, a₂ en B₃ * Superscript: <code><nowiki>m², tekst^{zie [[:Categorie:Help]]} en Tekst^{zie noot}</nowiki></code> geeft: m², tekst^{zie [[:Categorie:Help]]} en Tekst^{zie noot} Voor een uitgebreider overzicht: {{Wp|en:Help:Wikitext|Help:Wikitext}} in de Engelstalige Wikipedia. === Links naar andere webpagina's === Zie [[Help:Gebruik van links]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Hier alleen een samenvatting.<br> Als je in een Wikibooks-pagina wilt verwijzen naar een internet-pagina, dan is de URL alleen niet voldoende. Ook hiervoor gelden codes. Er wordt onderscheid gemaakt tussen verwijzingen naar pagina's binnen Wikibooks, naar Wikipedia, naar andere projecten binnen de Wikimedia-familie en naar externe websites. * Naar een andere pagina '''binnen Wikibooks''': gebruik vierkante haken: <code><nowiki>[[Xxx]]</nowiki></code>, bijvoorbeeld <code><nowiki>[[Veilig op het internet]]</nowiki></code> (voor een boek) of <code><nowiki>[[Plato/Leven en werk van Plato]]</nowiki></code> (voor een hoofdstuk). Uitzondering: verwijzingen naar categorieën, dan is de syntax: <code><nowiki>[[:Categorie:Xxx]]</nowiki></code>, met een dubbele punt vóór Categorie, bijvoorbeeld <code><nowiki>[[:Categorie:Scheikunde]]</nowiki></code>. * Naar de '''Nederlandstalige Wikipedia''': ** In de tekst: zie [[Sjabloon:Wp]] ** Onderaan, voor een link naar het Onderwerp van het boek in Wikipedia: [[Sjabloon:Wikipedia]]. Voorbeelden: zie onderaan een willekeurige pagina in [https://nl.wikibooks.org/w/index.php?title=Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Sjabloon:Wikipedia&limit=500 Pagina's die verwijzen naar "Sjabloon:Wikipedia"] * Naar een '''anderstalige Wikipedia''': <code><nowiki>{{w|taalcode:Pagina|Omschrijving}}</nowiki></code>, bijvoorbeeld <code><nowiki>{{Wp|en:Spring|Spring}}</nowiki></code> voor de Engelstalige Wikipedia. Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}, gebruik Set 1. * Naar '''andere wikiprojecten''': ** In de tekst: <code><nowiki>[[projectcode:taalcode:Pagina|Omschrijving]]</nowiki></code>. Bijvoorbeeld naar Commons: <code><nowiki>[[c:Category:Fungi of Flevoland in October]]</nowiki></code> of <code><nowiki>[[c:File:20141028 Hollandse Hout paddenstoelen.jpg|Paddenstoelen in Hollandse Hout]]</nowiki></code> *** Projectcodes: zie [[m:Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis|Help:Interwiki linking on Wikimedia wikis]] op Meta-Wiki. Gebruik de linker-tabel en daaruit de shortcut indien beschikbaar. *** Taalcodes: zie {{Wp|en:List of ISO 639 language codes}}. ** Onderaan, voor pagina's over hetzelfde Onderwerp als dit wikiboek of hoofdstuk: zie [[:Categorie:Sjablonen zusterproject]] (standaard voor Nederlandstalige zusterprojecten). * Naar '''andere websites''', die niet tot de Wikimedia-familie horen: tussen enkele vierkante haken, bijvoorbeeld: <code><nowiki>[https://search.worldcat.org/nl Worldcat]</nowiki></code>. Dus enkele vierkante haak openen, de URL naar de gewenste website, een spatie en dan de naam van de website, enkele haak sluiten. Het is beleid binnen Wikibooks om zo min mogelijk naar externe websites te linken. En àls je het doet: zet ze dan onderaan, onder een kopje "Externe links". === Overige codes === * [[Help:Referenties en voetnoten]] voor het opnemen van bronnen, literatuurverwijzingen en andere referenties. * [[Help:ISBN]] voor het format van ISBN zoals dat in Wikibooks in literatuurverwijzingen wordt gebruikt. * [[Help:Formules]] (basis) en [[Help:TeX]] (uitgebreid) voor het weergeven van wiskundige formules in de tekst. * [[Help:Score]] voor het weergeven van muzieknoten. Zie ook subcategorieën van [[c:Category:Musical notation|Category:Musical notation]] voor afbeeldingen in Wikimedia Commons. * {{Wp|Tabel toetscombinaties}} voor tekens, zoals diacritische tekens en symbolen voor graden en valuta, en voor enkele handelingen, en met weblinks naar meer codes voor symbolen. * {{Wp|en:Help:Magic words}} met codes voor het onderdrukken of juist op een gewenste plaats zetten van o.a. inhoudsopgaven en categorieën. * Meer mogelijkheden: [[Help:Wikimedia extensies]] (voor gevorderden). == Componenten toevoegen == Er bestaan binnen Wikibooks verschillende componenten die je kunt toevoegen. De meest bekende zijn afbeeldingen en tabellen. === Afbeeldingen === Zie [[Help:Afbeeldingen]]. === Diagrammen === Ook wel: datavisualisatie. Zie: [[Help:Chart]] (beetje programmeerkennis gewenst). Alternatief: maak een gewenst diagram (grafiek) met Excel (of een soortgelijk rekenprogramma) of een tekeprogramma. Maak daar een bestand van dat in Commons is toegestaan (zie [[c:Commons:Project scope/Allowable file types|Allowable file types in Commons]]) en upload die in Commons (zie [[Help:Afbeeldingen#Uploaden van media|Help:Afbeeldingen]]). === Dynamicpagelist === Met een Dynamicpagelist worden de links in een categorie overzichtelijk weergegeven. In een code vermeld je de categorie waarvan de subcategorieën en pagina's bijvoorbeeld onderaan een pagina vermeld moeten worden. Voorbeeld: zie [[Kookboek/Aardappel#Recepten met aardappel|Recepten met aardappel]] in de beschrijvingspagina van Aardappel in het Kookboek. Zie [[Handboek MediaWiki/Extensies/Dynamicpagelist]] voor hoe je dat aanpakt. En kijk vooral af bij een voorbeeld, zie [[:Categorie:Wikibooks:Pagina's die DynamicPageList gebruiken]] voor een overzicht. === Galerij === Soms heb je aan een of twee afbeeldingen niet genoeg, maar wil je een rijtje achter elkaar. Dat kan met een galerij of met een ander kader . Zie [[Help:Afbeeldingen#Meerdere afbeeldingen in één kader|Help:Afbeeldingen - afbeeldingen in een kader]]. === Geluid === Je kunt geluidsfragmenten toevoegen, bijvoorbeeld voor de uitspraak van woorden en zinnen, dierengeluiden of van muziekfragmenten die vrij van auteursrecht zijn (wat er niet zoveel zijn, want zowel de componist als de uitvoerenden moeten minimaal 70 jaar geleden zijn overleden òf zij moeten expliciet toestemming hebben gegeven). Geluidsfragmenten zijn en worden opgeslagen in Wikimedia Commons, in subcategorieën van [[c:Category:Audio files|Category:Audio files]]. Voor uploaden en gebruik: [[Help:Geluid]]. === Lijsten === Zie: [[Help:Lijsten]] (zoals met opsommingstekens en genummerde) === Literatuurverwijzingen, voetnoten en referenties === Zie [[Help:Referenties en voetnoten]] === Sjablonen === Er zijn vele sjablonen gemaakt om het bewerken van een Wikibooks-pagina gemakkelijker te maken, zie [[Categorie:Sjablonen]] voor een overzicht. Een sjabloon neemt je in de regel (typ-)werk uit handen en zorgt voor eenduidigheid, maar je moet er wel eerst even mee leren omgaan. Zie [[Help:Sjablonen gebruiken]] voor een instructie. Zie [[Help:Sjablonen]] voor meer mogelijkheden. === Tabel === Zie [[Help:Tabellen]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp. Er zijn drie manieren om tabellen aan een Wikbooks-pagina toe te voegen: # Via Wikipedia: Maak de tabel eerst in Excel of Word, kopieer de cellen in Excel of de tabel in Word en plak die via de Visuele Editor in de {{Wp|Wikipedia:Zandbak|zandbak van Wikipedia}}, sla op. Ga nu naar ‘’Brontekst bewerken’’ in de zandbak-pagina, kopieer de tabel en plak die op de Wikibooks-pagina (via ‘’Bewerken’’). De tabel is nu qua structuur en tekst in orde, maar heeft nog wel wat nabewerking nodig voor weblinks, kleuren, spaties en andere soorten tekstopmaak (maar geloof me: dat is minder werk en kost minder hoofdbrekens dan methode 3). Maak de zandbak-pagina op Wikipedia weer leeg. Als de tabel die je wilt gebruiken al in Wikipedia staat, kun je de stap met de zandbak overslaan en rechtstreeks de tabel kopiëren uit Wikipedia (via ‘’Brontekst bewerken’’) en plakken in Wikibooks. # Via een Commons-afbeelding: Maak een tabel in Word of Excel maken en ## sla die op als bestand met een format dat is toegestaan in Commons, zie [[c: Commons:File types]], bijvoorbeeld pdf, png of jpeg (kies voor opslaan als … of voor afdrukken naar bestand). Upload dat bestand vervolgens in Commons. Gebruik het Commons-bestand op je Wikibooks-pagina en voeg er een hoog px-gehalte aan toe, bijvoorbeeld: <nowiki>[[Bestand:Tabel-X|’’’600px’’’|Tabelnaam]]</nowiki> (of een hoger getal), zodat de tabel goed leesbaar is. ## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel precies op je scherm past en maak een print-screen; sla die mbv een tekenprogramma op als bestand voor Commons ## [als dat niet lukt:] zorg dat de tabel op één A4 past, print die uit en maak er een scan van voor Commons. # Via Wikisyntax, op de Wikibooks-pagina. Weet van tevoren precies hoeveel kolommen en rijen nodig zijn. Rijen kunnen nog wel tamelijk gemakkelijk later worden toegevoegd of verwijderd, maar voor kolommen is dat gedoe. Zie [[Help:Tabellen]] voor de benodigde handelingen. === Tijdbalk === Zie [[Help:Tijdbalken]] voor het maken van tijdslijnen (tijdsbalken), waardoor men een beter overzicht heeft in de ontwikkelingen in de tijd. {{Te doen| 1) wachten op uitkomsten [[Wikibooks:Lerarenkamer#Wildgroei aan pagina's voor beginnelingen]] ; 2) grote lappen tekst overhevelen naar Help-pagina's en hier alleen links daarheen opnemen | [[Gebruiker:JopkeB|JopkeB]] ([[Overleg gebruiker:JopkeB|overleg]]) 11 nov 2026 15:39 (CET) }} {{Sub}} fsqb5ymiosfxxjslpg7jom0bl9yiofv 14 46925 432439 431451 2026-11-11T15:10:03Z JopkeB 18060 Aanvullingen 432439 wikitext text/x-wiki Deze categorie is voor indexpagina's: lijsten met trefwoorden en verwijzingen/links naar de plek waar meer informatie is te vinden over dat trefwoord. Indexpagina's worden opgnomen als apart hoofdstuk in wikiboeken. Indexen staan in veel studie- en leerboeken achterin, als naslagwerk voor de vindplaatsen. Voor het maken van een indexpagina: zie [[Sjabloon:Indexpagina]]. NB Niet te verwarren met een index die in Wikibooks gebruikt wordt als inhoudsopgave, waarop elke link verwijst naar een aparte pagina. Zie [[Sjabloon:Index basis]]. [[Categorie:Alles]] m5oroqg3pxy6iuz5um8b6ux1fqcdrbr 10 46926 432440 431476 2026-11-11T15:23:33Z JopkeB 18060 432440 wikitext text/x-wiki <div style="line-height: 1.3;">{{Replace|{{Replace|{{{inhoud|}}}|{{Lf}}:|{{Lf}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;}}|{{Lf}}|<br>}}</div><!-- --><noinclude>{{Sjablooninfo|1= ;Doel :Een Indexpagina maken: een lijst met trefwoorden en verwijzingen/links. Een link verwijst naar de plek waar meer informatie is te vinden over dat trefwoord. Indexpagina's worden opgnomen als apart hoofdstuk in wikiboeken. Indexen staan in veel studie- en leerboeken achterin, als naslagwerk voor de vindplaatsen. NB Niet te verwarren met een index die gebruikt wordt als inhoudsopgave, waarop elke link verwijst naar een aparte pagina. Zie bijvoorbeeld [[Sjabloon:Index basis]]. ;Gebruik 1. Maak een nieuw hoofdstuk met als titel: <nowiki>[[Boektitel/Index]]</nowiki>.<br> 2. Kopieer onderstaand blok met gegevens naar de tab Bewerken van dit nieuwe hoofdstuk. <pre> {{Alfabet met ankers}} == A == == B == == C == == D == == E == == F == == G == == H == == I == == J == == K == == L == == M == == N == == O == == P == == Q == == R == == S == == T == == U == == V == == W == == X == == Y == == Z ==   {{Sub}} {{Links}} [[Categorie:Indexpagina]] </pre> }} 3. Voeg eventueel bovenaan (onder het alfabet) een toelichting toe.<br> 4. Voeg op de juiste plek handmatig trefwoorden toe. Dat kan op meerdere manieren:<br> 4.1. Elk trefwoord begint met een *. Voorbeeld: [[Ontwerp en bouw een besturingssysteem/Index]].<br> 4.2. Elk trefwoord begint met een :. Voorbeeld: [[Geo-visualisatie/Index]].<br> 4.3. Elk trefwoord begint met een ; en een spatie. Zet daarachter het trefwoord met de link. Indien een uitleg of definitie is gewenst: zet achter het trefwoord een spatie, een : en opnieuw een spatie. Daarachter kan de uitleg beginnen. Voorbeeld 4.3.:<br> <code><nowiki>; [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#In een bestandspagina|Diashow]] (Slideshow) : Mogelijkheid om alle bestanden in een categorie of galerij achter elkaar op volledig scherm te zien, via de groene knop "Slideshow" </nowiki></code><br> '''Uitkomst:''' ; [[Handboek Wikimedia Commons/Deel I Basis#In een bestandspagina|Diashow]] (Slideshow) : Mogelijkheid om alle bestanden in een categorie of galerij achter elkaar op volledig scherm te zien, via de groene knop "Slideshow" ____<br> Meer voorbeelden: [[:Categorie:Indexpagina]] <noinclude> [[Categorie:Sjablonen]] </noinclude> 72ezf861fm1ic79q0e0mhov05fjo4hf 432446 432440 2026-11-11T16:33:49Z JopkeB 18060 Tekst overgeheveld naar [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een indexpagina maken]] 432446 wikitext text/x-wiki <div style="line-height: 1.3;">{{Replace|{{Replace|{{{inhoud|}}}|{{Lf}}:|{{Lf}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;}}|{{Lf}}|<br>}}</div><!-- --><noinclude>{{Sjablooninfo|1= ;Doel :Een Indexpagina maken: een lijst met trefwoorden en verwijzingen/links. Een link verwijst naar de plek waar meer informatie is te vinden over dat trefwoord. Indexpagina's worden opgnomen als apart hoofdstuk in wikiboeken. Indexen staan in veel studie- en leerboeken achterin, als naslagwerk voor de vindplaatsen. NB Niet te verwarren met een index die gebruikt wordt als inhoudsopgave, waarop elke link verwijst naar een aparte pagina. Zie bijvoorbeeld [[Sjabloon:Index basis]]. ;Gebruik 1. Maak een nieuw hoofdstuk met als titel: <nowiki>[[Boektitel/Index]]</nowiki>.<br> 2. Kopieer onderstaand blok met gegevens naar de tab Bewerken van dit nieuwe hoofdstuk. <pre> {{Alfabet met ankers}} == A == == B == == C == == D == == E == == F == == G == == H == == I == == J == == K == == L == == M == == N == == O == == P == == Q == == R == == S == == T == == U == == V == == W == == X == == Y == == Z ==   {{Sub}} {{Links}} [[Categorie:Indexpagina]] </pre> }} '''==>''' Zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een indexpagina maken]] voor het vervolg. <noinclude> [[Categorie:Sjablonen]] </noinclude> lq4zcsjxt9bwiw8ssfnnar8rr2nkbwj 10 47017 432457 432420 2026-11-11T19:10:12Z Erik Baas 2193 432457 wikitext text/x-wiki {{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:For loop|main}}<noinclude> {{Sjabdoc}} <!-- Geïmporteerd van https://en.wikipedia.org/wiki/Template:For_loop --> </noinclude> e0xsc0vp8a457m4ie6bl6f8ri1nsq3b 10 47019 432448 432428 2026-11-11T18:03:15Z Erik Baas 2193 +2 432448 wikitext text/x-wiki &nbsp;&nbsp;'''Tekst''': {{{1|—}}} &nbsp;&nbsp;'''Link''': [[{{{2|—}}}]] &nbsp;&nbsp;'''Sjabloon''': {{{{{3|—}}}}} &nbsp;&nbsp;'''4''': {{{4|—}}} &nbsp;&nbsp;'''5''': {{{5|—}}}<noinclude> ---- Voor testdoeleinden met [[Sjabloon:For loop]] en [[Module:For loop]]. [[Categorie:Sjablonen scripting]] </noinclude> sn6igo511rv0om6yvwxqzrvgjkhp80q 432454 432448 2026-11-11T18:26:22Z Erik Baas 2193 432454 wikitext text/x-wiki &nbsp;&nbsp;'''Tekst''': {{{1|—}}} &nbsp;&nbsp;'''Link''': [[{{{2|—}}}]] &nbsp;&nbsp;'''Sjabloon''': {{{{{3|—}}}}} &nbsp;&nbsp;'''4''': {{{4|—}}} &nbsp;&nbsp;'''5''': {{{5|—}}}<noinclude> ---- Voor testdoeleinden met [[Sjabloon:For loop]] en [[Module:For loop]]. [[Categorie:Sjablonen scripting]] [[Categorie:Wikibooks:Test| ]] </noinclude> swpv9blii729or8on4ofqcs0ro5uasb 0 47020 432445 2026-11-11T16:11:11Z JopkeB 18060 Nieuwe pagina aangemaakt met 'Een '''{{Wp|Index (boek)|index}}''', indexpagina of '''register''' bevat trefwoorden die in een bepaald wikiboek voorkomen, met voor elk trefwoord een verwijzing naar de vindplaats (link) of een andere plek waar meer informatie is te vinden over dat trefwoord. Daarna kan eventueel nog een definitie of beschrijving volgen. Indexpagina's worden opgnomen als apart hoofdstuk in wikiboeken en staan in de regel achterin een boek. NB Niet te verwarren met een index…' 432445 wikitext text/x-wiki Een '''{{Wp|Index (boek)|index}}''', indexpagina of '''register''' bevat trefwoorden die in een bepaald wikiboek voorkomen, met voor elk trefwoord een verwijzing naar de vindplaats (link) of een andere plek waar meer informatie is te vinden over dat trefwoord. Daarna kan eventueel nog een definitie of beschrijving volgen. Indexpagina's worden opgnomen als apart hoofdstuk in wikiboeken en staan in de regel achterin een boek. NB Niet te verwarren met een index die in Wikibooks gebruikt wordt als inhoudsopgave, waarop elke link verwijst naar een aparte pagina. Zie bijvoorbeeld [[Sjabloon:Index basis]]. == Het maken van een indexpagina == Start en basis: zie [[Sjabloon:Indexpagina]]. Daarna: * Voeg eventueel bovenaan (onder het alfabet) een toelichting toe. * Voeg op de juiste plek handmatig trefwoorden toe. Dat kan op meerdere manieren: ** ([[Help:Lijsten#Ongeordende lijst (met_opsommingstekens)|Ongeordende lijst]]) Elk trefwoord begint met een *. Voorbeeld: [[Ontwerp en bouw een besturingssysteem/Index]]. ** ([[Help:Lijsten#Lijst zonder opsommingstekens (inspringen)|Lijst zonder opsommingstekens]]) Elk trefwoord begint met een :. Voorbeeld: [[Geo-visualisatie/Index]]. ** ([[Help:Lijsten#Definitielijsten|Definitielijst]]) Elk trefwoord begint met een ; en een spatie. Zet daarachter het trefwoord met de link. Indien een uitleg of definitie is gewenst: zet achter het trefwoord een spatie, een : en opnieuw een spatie. Daarachter kan de uitleg beginnen. Voorbeeld: [[Handboek Wikimedia Commons/Index]]. :Maak hieruit één keuze en handhaaf die op de gehele indexpagina. :Meer voorbeelden: [[:Categorie:Indexpagina]] * Ga stuk voor stuk de hoofdstukken na en kopieer elk trefwoord naar de indexpagina, op de juiste plek. * Neem de verwijzing naar de vindplaats op in het trefwoord (in het format <code><nowiki>[[link naar vindplaats|trefwoord]]</nowiki></code>). Maak de link zo precies mogelijk: inclusief hoofdstuk en paragraaf. * Zet desgewenst de definitie of beschrijving in het gewenste format erachter. * Plaats uiteindelijk het sjabloon met de Inhoudsopgave van het boek rechts bovenaan (meestal in het format <code><nowiki>{{Titel wikiboek}}</nowiki></code>). Dan kan het sjabloon <code><nowiki>{{Links}}</nowiki></code> worden verwijderd; als er niet zo'n sjabloon Inhoudsopgave is, laat het sjabloon Links dan staan. {{Sub}} asesku6zfi2ercieblmc76heb9f98y0 10 47021 432447 2026-11-11T17:31:43Z Erik Baas 2193 import van https://en.wikipedia.org/wiki/Template:For_loop/doc 432447 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}}<!-- import van https://en.wikipedia.org/wiki/Template:For_loop/doc --> {{High-use|35,000}} <!-- Please add categories at the bottom of this page, and interwikis at Wikidata (see Wikipedia:Wikidata) --> {{Lua|Module:For loop}} This template implements a [[for loop]] or a [[foreach loop]]. This template calls a user-specified template (the "called template") multiple times: once for each value in either 1) an iterated sequence or 2) an explicit list. Each value in the sequence or list is passed to the same specified parameter of the called template (the "variable parameter"). Optionally, pre- and postfixes can be attached to the passed values. In addition to the specified variable parameter, other parameters of the called template ("static parameters") can be given a value which is the same in each iteration. == Usage == {| class="wikitable" ! Group !! Parameter !! Meaning !! Default value |- ! scope=row rowspan=3 | Mandatory | '''1 (unnamed)''' || separator to output between calls (may be blank; whitespace is preserved) || |- | '''call''' || template to call || |- | '''pv''' || name (or number) of the variable parameter of the called template || style="text-align: center" | 1 |- style="border-top: 3px solid grey;" ! scope=row rowspan=3 | Option 1:<br>iterated sequence | '''start''' || first numeric value to pass to variable parameter || style="text-align: center" | 1 |- | '''stop''' || maximum numeric value for variable parameter || |- | '''by''' || iteration step size between values passed to variable parameter || style="text-align: center" | 1 |- style="border-top: 3px solid grey;" ! scope=row rowspan=2 | Option 2:<br>explicit values | '''(unnamed parameters)''' || | explicit values, given as separate parameters (whitespace is stripped) || |- | '''skipBlanks''' || set to "true" to skip empty parameter values || style="text-align: center" | false |- style="border-top: 3px solid grey;" ! scope=row rowspan=5 | Other optional<br>parameters | '''pc[N]n''' || name (or number) of the Nth static parameter of the called template || |- | '''pc[N]v''' || value for the Nth static parameter of the called template || |- | '''prefix''' || static prefix prepended to each value passed to the variable parameter || |- | '''postfix''' || static postfix appended to each value passed to the variable parameter || |- | '''substall''' || set to "false" to not substitute the called template when {{Tl|for loop}} is substituted || style="text-align: center" | true |} ''Either'' option 1 (iteration parameters) ''or'' option 2 (an explicit list of values) may be used, but not both. The first unnamed parameter, prior to any explicit values, is a separator. The separator is a string that is output ''between'' calls to the template named in <code>|call=</code>. It is not output after the last call. === Caution === *The separator can be prefixed with "1=", but in that case it cannot contain newlines and spaces at the start and end. *If any parameter value contains an equals sign, use {{Tlx|{{=}}}} (see [[Help:Template#Usage hints and workarounds|Template Usage hints and workarounds]]). *If you use numbered parameters, note that the first value is parameter 2 (e.g. <code>|2=Your1stValue</code>), because parameter 1 is the separator. *If you use numbered parameters, you must not skip any numbers. The loop will terminate after the first absent numbered parameter. (Parameters can be blank, but not absent.) === Substitution === The current Lua-based template supports [[WP:SUBST|substitution]]. If {{Para|substall|no}} is not specified, then substituting the template will substitute everything, including the call to the template passed in {{Para|call}}. If it is specified, then the template substitutes into a sequence of calls to the template specified. Example: {{Tlxs|for loop|sep |01|02|03|04|05|06|07|call{{=}}1x}} -> <code><nowiki>01sep 02sep 03sep 04sep 05sep 06sep 07</nowiki></code>, {{Tlxs|for loop|sep |01|02|03|04|05|06|07|call{{=}}1x|substall{{=}}no}} -> <code><nowiki>{{1x|01}}sep {{1x|02}}sep {{1x|03}}sep {{1x|04}}sep {{1x|05}}sep {{1x|06}}sep {{1x|07}}</nowiki></code> For full substitution [[Special:ExpandTemplates]] can also be used. == Examples == {| class="wikitable" !Form ! style="width: 185px;" | Code !Explanation !Result |- ! scope=row | Iterator | <syntaxhighlight lang="wikitext">{{For loop|& |call = spanbox |pv = font size |start=10 |stop=52 |by=8 |postfix = px |pc1n = 1 |pc1v = A |pc2n = background |pc2v = yellow }}</syntaxhighlight> | Call the template "spanbox" with values: *font size = "[N]px", where N takes values starting with 10 and increasing by 8 while remaining less than or equal to 52 *1 (first unnamed parameter) = "A" *background = "yellow" Separating outputs with "&" |{{For loop|&|call = spanbox |pv = font size |start=10|stop=52|by=8 |postfix = px |pc1n = 1 |pc1v = A |pc2n = background |pc2v = yellow }} |- ! scope=row | Explicit values |<syntaxhighlight lang="wikitext">{{For loop|, |call=2x |prefix=1 |00|01|02|03|04|05|06|07|08|09 |10|11|12|13|14|15|16|17|18|19 |20|21|22|23|24|25|26|27|28|29 |30|31|32|33|34|35|36|37|38|39 |40|41|42|43|44|45|46|47|48|49 |50|51|52|53|54|55|56|57|58|59 |60|61|62|63|64|65|66|67|68|69 |70|71|72|73|74|75|76|77|78|79 |80|81|82|83|84|85|86|87|88|89 |90|91|92|93|94|95|96|97|98|99 }}</syntaxhighlight> | Call the template {{Tl|2x}} (which just repeats its input twice) with values "1[NN]", where NN = "00" through "99" (given explicitly), separating the outputs with the string ", " |{{For loop|, |call=2x |prefix=1 |00|01|02|03|04|05|06|07|08|09 |10|11|12|13|14|15|16|17|18|19 |20|21|22|23|24|25|26|27|28|29 |30|31|32|33|34|35|36|37|38|39 |40|41|42|43|44|45|46|47|48|49 |50|51|52|53|54|55|56|57|58|59 |60|61|62|63|64|65|66|67|68|69 |70|71|72|73|74|75|76|77|78|79 |80|81|82|83|84|85|86|87|88|89 |90|91|92|93|94|95|96|97|98|99 }} |- ! scope=row | Explicit values |<syntaxhighlight lang="wikitext">{{For loop||call=tsh|skipBlanks=true|{{#Switch:{{ROOTPAGENAME}} |Namespace links=ln |Article links=la }}}} <!--Don't show {{Tsh}} for |Lafd=lafd --></syntaxhighlight> | {{T|for loop}} is useful for omitting a template call with one parameter being an inline expression that can be empty. It avoids repeating the parameter that the usual <code><nowiki>{{{1|}}} {{#If:{{{1|}}}|{{Example|{{{1}}}}}}}</nowiki></code> does. |{{For loop||call=tsh|skipBlanks=true|{{#Switch:{{ROOTPAGENAME}} |Namespace links=ln |Article links=la }}}} <!--Don't show {{Tsh}} for |Lafd=lafd --> ({{T|for loop}} helped avoid the error message) |} === Other examples with explicit values === <syntaxhighlight lang="wikitext">{{For loop|-|a|3||c|g|call=3x}}</syntaxhighlight> using {{Tiw|3x}} gives {{For loop|-|a|3||c|g|call=3x}} <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{For loop | |a|3||c|g|call=3x}} </syntaxhighlight> gives {{For loop | |a|3||c|g|call=3x}} <syntaxhighlight lang="wikitext"> {|class="wikitable sortable" !Test |- | {{For loop | {{!}}- {{!}} |a|b|c|d|e|call=3x}} |} </syntaxhighlight> gives: {|class="wikitable sortable" !Test |- | {{For loop | {{!}}- {{!}} |a|b|c|d|e|call=3x}} |} <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{For loop| |01|02|03|04|05|06|07|08|09|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19 |20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31|32|33|34|35|36|37|38|39 |40|41|42|43|44|45|46|47|48|49|50|51|52|53|54|55|56|57|58|59 |60|61|62|63|64|65|66|67|68|69|70|71|72|73|74|75|76|77|78|79 |80|81|82|83|84|85|86|87|88|89|90|91|92|93|94|95|96|97|98|99 |100|101|102|103|104|105|106|107|108|109|110|111|112|113|114|115|116|117|118|119 |120|121|122|123|124|125|126|127|128|129|130|131|132|133|134|135|136|137|138|139 |140|141|142|143|144|145|146|147|148|149|150|151|152|153|154|call=1x}} </syntaxhighlight> gives: {{For loop| |01|02|03|04|05|06|07|08|09|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19 |20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31|32|33|34|35|36|37|38|39 |40|41|42|43|44|45|46|47|48|49|50|51|52|53|54|55|56|57|58|59 |60|61|62|63|64|65|66|67|68|69|70|71|72|73|74|75|76|77|78|79 |80|81|82|83|84|85|86|87|88|89|90|91|92|93|94|95|96|97|98|99 |100|101|102|103|104|105|106|107|108|109|110|111|112|113|114|115|116|117|118|119 |120|121|122|123|124|125|126|127|128|129|130|131|132|133|134|135|136|137|138|139 |140|141|142|143|144|145|146|147|148|149|150|151|152|153|154|call=1x}} <syntaxhighlight lang="wikitext"> begin->{{For loop|{{=}} |01|02|03|04|05|06|07|08|09|10 |11{{=}}{{=}}{{=}}|12|13|14|15|16|17|18|19|call=1x}}<-end </syntaxhighlight> gives: begin->{{For loop|{{=}} |01|02|03|04|05|06|07|08|09|10 |11{{=}}{{=}}{{=}}|12|13|14|15|16|17|18|19|call=1x}}<-end == Notes about legacy code == This template is currently in its third incarnation. It now uses the [[WP:Lua|Lua]] code at [[Module:For loop]]. It was ported to Lua from [[mw:Help:Extension:ParserFunctions|ParserFunctions]]. There was also a previous version with a named "sep" parameter to specify the separator value. The template was originally based on [[m:Template:For|Template:For on meta]]. The template name was changed because there was already a [[Template:For|Template:For on Wikipedia]]. The old versions were limited to 150 variable values and four fixed parameters. There are no such limits in the current version. Also, in the first version the "sep" parameter didn't allow whitespace in the separator value. This was fixed with the second version and was retained in the current version. == See also == *[[mw:Template:Fe]] *[[mw:Template:foreach]] *[[m:Template:tblb]] *{{Tiw|for nowiki}} *{{Tiw|item}} *{{Tiw|loop}} *{{Tiw|simple recursion}} *[[Help:Parameter default]] *[[Help:Array]] *[[mw:Extension:LoopFunctions]] *[[mw:Extension:Loops]] <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Add categories below this line, and interwikis at Wikidata --> [[Category:Repetition templates]] }}</includeonly> mrxgwkl1kj0tnd5oeimim660cxqwksb 432456 432447 2026-11-11T18:59:36Z Erik Baas 2193 vertaling, stap 1 432456 wikitext text/x-wiki <!-- import van https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:For_loop/doc&oldid=1372859053 -->__NOTOC__ {{Gebruikt Lua|For loop}} Dit sjabloon produceert – via [[Module:For loop]] – een '''for loop''' of een '''foreach loop'''. De module roept herhaald een sjabloon aan, eenmaal voor: * elke waarde die door een For/Next-loop wordt berekend ("For loop", optie 1), danwel * elke waarde in een lijst ("For each", optie 2). De waarde van de loop-variabele wordt opgenomen in een van de parameters, evt. samen met een prefix en een postfix. Voor de evt. overige parameters kan een constante waarde worden ingesteld. ---- <!-- vanaf hier nog te vertalen --> == Usage == {| class="wikitable" ! Group !! Parameter !! Meaning !! Default value |- ! scope=row rowspan=3 | Mandatory | '''1 (unnamed)''' || separator to output between calls (may be blank; whitespace is preserved) || |- | '''call''' || template to call || |- | '''pv''' || name (or number) of the variable parameter of the called template || style="text-align: center" | 1 |- style="border-top: 3px solid grey;" ! scope=row rowspan=3 | Option 1:<br>iterated sequence | '''start''' || first numeric value to pass to variable parameter || style="text-align: center" | 1 |- | '''stop''' || maximum numeric value for variable parameter || |- | '''by''' || iteration step size between values passed to variable parameter || style="text-align: center" | 1 |- style="border-top: 3px solid grey;" ! scope=row rowspan=2 | Option 2:<br>explicit values | '''(unnamed parameters)''' || | explicit values, given as separate parameters (whitespace is stripped) || |- | '''skipBlanks''' || set to "true" to skip empty parameter values || style="text-align: center" | false |- style="border-top: 3px solid grey;" ! scope=row rowspan=5 | Other optional<br>parameters | '''pc[N]n''' || name (or number) of the Nth static parameter of the called template || |- | '''pc[N]v''' || value for the Nth static parameter of the called template || |- | '''prefix''' || static prefix prepended to each value passed to the variable parameter || |- | '''postfix''' || static postfix appended to each value passed to the variable parameter || |- | '''substall''' || set to "false" to not substitute the called template when {{Tl|for loop}} is substituted || style="text-align: center" | true |} ''Either'' option 1 (iteration parameters) ''or'' option 2 (an explicit list of values) may be used, but not both. The first unnamed parameter, prior to any explicit values, is a separator. The separator is a string that is output ''between'' calls to the template named in <code>|call=</code>. It is not output after the last call. === Caution === *The separator can be prefixed with "1=", but in that case it cannot contain newlines and spaces at the start and end. *If any parameter value contains an equals sign, use {{Tlx|{{=}}}} (see [[Help:Template#Usage hints and workarounds|Template Usage hints and workarounds]]). *If you use numbered parameters, note that the first value is parameter 2 (e.g. <code>|2=Your1stValue</code>), because parameter 1 is the separator. *If you use numbered parameters, you must not skip any numbers. The loop will terminate after the first absent numbered parameter. (Parameters can be blank, but not absent.) === Substitution === The current Lua-based template supports [[WP:SUBST|substitution]]. If {{Para|substall|no}} is not specified, then substituting the template will substitute everything, including the call to the template passed in {{Para|call}}. If it is specified, then the template substitutes into a sequence of calls to the template specified. Example: {{Tlxs|for loop|sep |01|02|03|04|05|06|07|call{{=}}1x}} -> <code><nowiki>01sep 02sep 03sep 04sep 05sep 06sep 07</nowiki></code>, {{Tlxs|for loop|sep |01|02|03|04|05|06|07|call{{=}}1x|substall{{=}}no}} -> <code><nowiki>{{1x|01}}sep {{1x|02}}sep {{1x|03}}sep {{1x|04}}sep {{1x|05}}sep {{1x|06}}sep {{1x|07}}</nowiki></code> For full substitution [[Special:ExpandTemplates]] can also be used. == Examples == {| class="wikitable" !Form ! style="width: 185px;" | Code !Explanation !Result |- ! scope=row | Iterator | <syntaxhighlight lang="wikitext">{{For loop|& |call = spanbox |pv = font size |start=10 |stop=52 |by=8 |postfix = px |pc1n = 1 |pc1v = A |pc2n = background |pc2v = yellow }}</syntaxhighlight> | Call the template "spanbox" with values: *font size = "[N]px", where N takes values starting with 10 and increasing by 8 while remaining less than or equal to 52 *1 (first unnamed parameter) = "A" *background = "yellow" Separating outputs with "&" |{{For loop|&|call = spanbox |pv = font size |start=10|stop=52|by=8 |postfix = px |pc1n = 1 |pc1v = A |pc2n = background |pc2v = yellow }} |- ! scope=row | Explicit values |<syntaxhighlight lang="wikitext">{{For loop|, |call=2x |prefix=1 |00|01|02|03|04|05|06|07|08|09 |10|11|12|13|14|15|16|17|18|19 |20|21|22|23|24|25|26|27|28|29 |30|31|32|33|34|35|36|37|38|39 |40|41|42|43|44|45|46|47|48|49 |50|51|52|53|54|55|56|57|58|59 |60|61|62|63|64|65|66|67|68|69 |70|71|72|73|74|75|76|77|78|79 |80|81|82|83|84|85|86|87|88|89 |90|91|92|93|94|95|96|97|98|99 }}</syntaxhighlight> | Call the template {{Tl|2x}} (which just repeats its input twice) with values "1[NN]", where NN = "00" through "99" (given explicitly), separating the outputs with the string ", " |{{For loop|, |call=2x |prefix=1 |00|01|02|03|04|05|06|07|08|09 |10|11|12|13|14|15|16|17|18|19 |20|21|22|23|24|25|26|27|28|29 |30|31|32|33|34|35|36|37|38|39 |40|41|42|43|44|45|46|47|48|49 |50|51|52|53|54|55|56|57|58|59 |60|61|62|63|64|65|66|67|68|69 |70|71|72|73|74|75|76|77|78|79 |80|81|82|83|84|85|86|87|88|89 |90|91|92|93|94|95|96|97|98|99 }} |- ! scope=row | Explicit values |<syntaxhighlight lang="wikitext">{{For loop||call=tsh|skipBlanks=true|{{#Switch:{{ROOTPAGENAME}} |Namespace links=ln |Article links=la }}}} <!--Don't show {{Tsh}} for |Lafd=lafd --></syntaxhighlight> | {{T|for loop}} is useful for omitting a template call with one parameter being an inline expression that can be empty. It avoids repeating the parameter that the usual <code><nowiki>{{{1|}}} {{#If:{{{1|}}}|{{Example|{{{1}}}}}}}</nowiki></code> does. |{{For loop||call=tsh|skipBlanks=true|{{#Switch:{{ROOTPAGENAME}} |Namespace links=ln |Article links=la }}}} <!--Don't show {{Tsh}} for |Lafd=lafd --> ({{T|for loop}} helped avoid the error message) |} === Other examples with explicit values === <syntaxhighlight lang="wikitext">{{For loop|-|a|3||c|g|call=3x}}</syntaxhighlight> using {{Tiw|3x}} gives {{For loop|-|a|3||c|g|call=3x}} <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{For loop | |a|3||c|g|call=3x}} </syntaxhighlight> gives {{For loop | |a|3||c|g|call=3x}} <syntaxhighlight lang="wikitext"> {|class="wikitable sortable" !Test |- | {{For loop | {{!}}- {{!}} |a|b|c|d|e|call=3x}} |} </syntaxhighlight> gives: {|class="wikitable sortable" !Test |- | {{For loop | {{!}}- {{!}} |a|b|c|d|e|call=3x}} |} <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{For loop| |01|02|03|04|05|06|07|08|09|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19 |20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31|32|33|34|35|36|37|38|39 |40|41|42|43|44|45|46|47|48|49|50|51|52|53|54|55|56|57|58|59 |60|61|62|63|64|65|66|67|68|69|70|71|72|73|74|75|76|77|78|79 |80|81|82|83|84|85|86|87|88|89|90|91|92|93|94|95|96|97|98|99 |100|101|102|103|104|105|106|107|108|109|110|111|112|113|114|115|116|117|118|119 |120|121|122|123|124|125|126|127|128|129|130|131|132|133|134|135|136|137|138|139 |140|141|142|143|144|145|146|147|148|149|150|151|152|153|154|call=1x}} </syntaxhighlight> gives: {{For loop| |01|02|03|04|05|06|07|08|09|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19 |20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31|32|33|34|35|36|37|38|39 |40|41|42|43|44|45|46|47|48|49|50|51|52|53|54|55|56|57|58|59 |60|61|62|63|64|65|66|67|68|69|70|71|72|73|74|75|76|77|78|79 |80|81|82|83|84|85|86|87|88|89|90|91|92|93|94|95|96|97|98|99 |100|101|102|103|104|105|106|107|108|109|110|111|112|113|114|115|116|117|118|119 |120|121|122|123|124|125|126|127|128|129|130|131|132|133|134|135|136|137|138|139 |140|141|142|143|144|145|146|147|148|149|150|151|152|153|154|call=1x}} <syntaxhighlight lang="wikitext"> begin->{{For loop|{{=}} |01|02|03|04|05|06|07|08|09|10 |11{{=}}{{=}}{{=}}|12|13|14|15|16|17|18|19|call=1x}}<-end </syntaxhighlight> gives: begin->{{For loop|{{=}} |01|02|03|04|05|06|07|08|09|10 |11{{=}}{{=}}{{=}}|12|13|14|15|16|17|18|19|call=1x}}<-end == Notes about legacy code == This template is currently in its third incarnation. It now uses the [[WP:Lua|Lua]] code at [[Module:For loop]]. It was ported to Lua from [[mw:Help:Extension:ParserFunctions|ParserFunctions]]. There was also a previous version with a named "sep" parameter to specify the separator value. The template was originally based on [[m:Template:For|Template:For on meta]]. The template name was changed because there was already a [[Template:For|Template:For on Wikipedia]]. The old versions were limited to 150 variable values and four fixed parameters. There are no such limits in the current version. Also, in the first version the "sep" parameter didn't allow whitespace in the separator value. This was fixed with the second version and was retained in the current version. == See also == *[[mw:Template:Fe]] *[[mw:Template:foreach]] *[[m:Template:tblb]] *{{Tiw|for nowiki}} *{{Tiw|item}} *{{Tiw|loop}} *{{Tiw|simple recursion}} *[[Help:Parameter default]] *[[Help:Array]] *[[mw:Extension:LoopFunctions]] *[[mw:Extension:Loops]] <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Add categories below this line, and interwikis at Wikidata --> [[Category:Repetition templates]] }}</includeonly> emf1cz5rnozrdy0pk8415adca5zqtlc 0 47022 432460 2026-11-12T06:44:09Z JopkeB 18060 Wordt vervolgd 432460 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} Als je alle hoofdstukken en de indexpagina hebt geschreven en voor de laatste keer hebt nagekeken en gecorrigeerd, ben je er nog niet. Nu gaat het er nog om het wikboek en de hoofdstukken beter vindbaar te maken en enkele andere laatste aanvullingen en correcties uit te voeren. == Aanpassen fase == Pas ''<nowiki>{{Fase|1}}</nowiki>'' op de voorpagina van het wikiboek aan == WSBN == == Infobox == == Inhoudstabel == == Betere vindbaarheid == === Boekenplank === === Portaal === === Op voorpagina Wikibooks plaatsen === voor Wikijnior-books zowel op Boekenplank als op Wikibooks:Junior boeken === Koppelen aan Wikidata-item === == Laatste correcties == * Zijn alle bronnen en referenties correct vermeld? == [[Help:Afdrukken|afdrukken]] == Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp i4jp0rcq1arsikauvy631hmt0l3qdho 432461 432460 2026-11-12T08:33:26Z JopkeB 18060 Fase + WSBN 432461 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} Als je alle hoofdstukken en de indexpagina hebt geschreven en voor de laatste keer hebt nagekeken en gecorrigeerd, ben je er nog niet. Nu gaat het er nog om het wikboek en de hoofdstukken beter vindbaar te maken en enkele andere laatste aanvullingen en correcties uit te voeren. == Aanpassen fase == Beoordeel in hoeverre het boek "af" is. Zie [[Wikibooks:Fase]] voor criteria. Pas vervolgens ''<nowiki>{{Fase|1}}</nowiki>'' op de voorpagina van het wikiboek aan naar de huidige fase (vervang alleen "1" door "2", "3" of "4"). == WSBN == Een boek dat wordt uitgegeven krijgt een {{Wp|Internationaal Standaard Boeknummer|ISBN}}. Een Wikiboek krijgt een WSBN, het Wiki Standaard Boeknummer. Het geeft de taal, het onderwerp en het volgnummer van het wikiboek aan. Maar je moet wel zelf het WSBN verzorgen. Zie [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]] voor instructies en overzichten. Het stappenplan is als volgt: # Bedenk bij welk onderwerp het wikiboek thuishoort. Dat kun je in ieder geval afleiden uit de categorie die onderaan de voorpagina van het wikiboek staat. # Zoek in de [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/Tabel|Tabel catalogus-code]] welk onderwerp daar het beste bij past. Onthoud de code die vóór het onderwerp staat. # Ga naar de [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/WSBNlijst|Lijst met alle WSBN's]]. In de lijst die daar staat, voeg je straks het wikiboek toe. Maar eerst is er nog wat voorwerk te verrichten: ## In de tabel staan vele WSBN's. Die codes zijn als volgt opgebouwd, steeds met koppeltekens ertussen: ### "nl" voor de Nederlandstalige Wikibooks ### de code van het onderwerp uit de tabel (eerste drie cijfers) ### een volgnummer. ## Vind de juiste code van het onderwerp dat past bij het wikiboek. Wat is het hoogste volgnummer daarin? Het eerstvolgende volgnummer is voor het wikiboek. Dus als het laatste volgnummer 00004 is, wordt jouw volgnummer 00005. Schrijf het volledige WSBN nu op een kladje (bijvoorbeeld in Kladblok). Dus bijvoorbeeld: ''nl-8-0-0-00005''. ## Kopieer de wikicode/het sjabloon bijna bovenaan de pagina. ## Klik op <code>Bewerken</code> en voeg op de juiste plaats de gegevens voor het wikiboek toe, mbv de gekopieerde wikicode en het WSBN uit je kladblok. Vul aan met de overige gegevens van het wikiboek. ## Controleer (<code>Bewerking ter controle bekijken</code>) of het allemaal klopt en corrigeer zo nodig. Trek je niets aan van het rode kruisje in de eerste kolom, dat wordt bij de volgende stap opgelost. <code>Wijzigingen publiceren</code>. # Onthoud het WSBN voor de volgende stap. == Infobox == == Inhoudstabel == == Betere vindbaarheid == === Boekenplank === === Portaal === === Op voorpagina Wikibooks plaatsen === voor Wikijnior-books zowel op Boekenplank als op Wikibooks:Junior boeken === Koppelen aan Wikidata-item === == Laatste correcties == * Zijn alle bronnen en referenties correct vermeld? == [[Help:Afdrukken|afdrukken]] == Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp tihocpyflr9apwfq058ixg5kf8ab0u8 432464 432461 2026-11-12T09:36:41Z JopkeB 18060 Infobox + Inhoudstabel 432464 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} Als je alle hoofdstukken en de indexpagina hebt geschreven en voor de laatste keer hebt nagekeken en gecorrigeerd, ben je er nog niet. Nu gaat het er nog om het wikboek en de hoofdstukken beter vindbaar te maken en enkele andere laatste aanvullingen en correcties uit te voeren. == Aanpassen fase == Beoordeel in hoeverre het boek "af" is. Zie [[Wikibooks:Fase]] voor criteria. Pas vervolgens ''<nowiki>{{Fase|1}}</nowiki>'' op de voorpagina van het wikiboek aan naar de huidige fase (vervang alleen "1" door "2", "3" of "4"). == WSBN == Een boek dat wordt uitgegeven krijgt een {{Wp|Internationaal Standaard Boeknummer|ISBN}}. Een Wikiboek krijgt een WSBN, het Wiki Standaard Boeknummer. Het geeft de taal, het onderwerp en het volgnummer van het wikiboek aan. Maar je moet wel zelf het WSBN verzorgen. Zie [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]] voor instructies en overzichten. Het stappenplan is als volgt: # Bedenk bij welk onderwerp het wikiboek thuishoort. Dat kun je in ieder geval afleiden uit de categorie die onderaan de voorpagina van het wikiboek staat. # Zoek in de [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/Tabel|Tabel catalogus-code]] welk onderwerp daar het beste bij past. Onthoud de code die vóór het onderwerp staat. # Ga naar de [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/WSBNlijst|Lijst met alle WSBN's]]. In de lijst die daar staat, voeg je straks het wikiboek toe. Maar eerst is er nog wat voorwerk te verrichten: ## In de tabel staan vele WSBN's. Die codes zijn als volgt opgebouwd, steeds met koppeltekens ertussen: ### "nl" voor de Nederlandstalige Wikibooks ### de code van het onderwerp uit de tabel (eerste drie cijfers) ### een volgnummer. ## Vind de juiste code van het onderwerp dat past bij het wikiboek. Wat is het hoogste volgnummer daarin? Het eerstvolgende volgnummer is voor het wikiboek. Dus als het laatste volgnummer 00004 is, wordt jouw volgnummer 00005. Schrijf het volledige WSBN nu op een kladje (bijvoorbeeld in Kladblok). Dus bijvoorbeeld: ''nl-8-0-0-00005''. ## Kopieer de wikicode/het sjabloon bijna bovenaan de pagina. ## Klik op <code>Bewerken</code> en voeg op de juiste plaats de gegevens van het wikiboek toe, mbv de gekopieerde wikicode en het WSBN uit je kladblok. Vul aan met de overige gegevens van het wikiboek. ## Controleer (<code>Bewerking ter controle bekijken</code>) of het allemaal klopt en corrigeer zo nodig. Trek je niets aan van het rode kruisje in de eerste kolom, dat wordt bij de volgende stap opgelost. <code>Wijzigingen publiceren</code>. # Onthoud het WSBN voor de volgende stap. == Infobox == [[File:Gtk-dialog-info.svg|50px|right]] Een Infobox bevat informatie over een wikiboek. Met één blik kunnen bezoekers zien waar het wikiboek over gaat, wanneer het is gestart en wat de voortgang (fase) is, voor welk niveau (basis - middelbaar of hoger onderwerijs) het is geschreven, welke voorkennis nodig is en wie de belangrijkste auteurs zijn. Het logo (de blauwe i) van de Infobox staat automatisch rechts bovenaan de voorpagina van een wikiboek als je bovenin die pagina <code><nowiki>{{Bi}}</nowiki></code> hebt geplaatst. Zie [[Wikibooks:Infobox]] voor instructies voor het maken van een Infobox. == Inhoudstabel == Een Inhoudstabel is een sjabloon dat bij elk hoofdstuk van een wikiboek wordt geplaatst, om snel tussen hoofdstukken te kunnen schakelen. Zoals de naam al zegt, biedt het een beknopte inhoudsopgave van het wikiboek. De procedure is als volgt: # Zorg dat op de voorpagina van het wikiboek in de inhoudsopgave alle hoofdstukken van het wikiboek zijn opgenomen, met links. Ga naar <code>Bewerken</code>. # Zie [[Sjabloon:Index basis]] voor de instructie om een Inhoudstabel te maken. Zet de titel van het wikiboek tussen <code><nowiki>[[]]</nowiki></code> om een directe link naar de hoofdpagina op te nemen. # Je kunt nu gemakkelijk de inhoudsopgave van de voorpagina kopiëren en in het sjabloon plakken. Zorg dat ook de links meegekopieerd zijn. Zorg dat ook de lijsten worden opgenomen, zoals literatuuroverzicht, indexpagina, woordenlijst en afkortingenlijst. Pas het sjabloon eventueel aan. Als de lijst te lang is geworden, neem dan bijvoorbeeld alleen de echte hoofdstukken en de lijsten op en laat de subpagina's van de hoofdstukken vervallen (zorg er dan wel voor dat in de echte hoofdstukken links zijn opgenomen naar de subpagina's of maak ook daarvoor een Inhoudstabel). Controleer de inhoudstabel en publiceer hem. # Plaats de Inhoudstabel in elk hoofdstuk en elke subpagina. Doe dat met een simpel <code><nowiki>{{Titel wikiboek}}</nowiki></code> (waarbij "Titel wikiboek" wordt vervangen door de echte titel). Plaats eventueel ook de Inhoudstabel(len) voor de hoofdstukken op die van het hoofdstuk èn die van de bijbehorende subpagina's. == Betere vindbaarheid == Je wilt natuurlijk dat het wikiboek goed gevonden kan worden. Een eerste stap daarvoor was het opnemen van ervan in een of meer geschikte categorieën. Maar er zijn meer mogelijkheden, zowel binnen Wikibooks als daarbuiten. === Boekenplank === === Portaal === === Op voorpagina Wikibooks plaatsen === voor Wikijnior-books zowel op Boekenplank als op Wikibooks:Junior boeken === Koppelen aan Wikidata-item === == Laatste correcties == * Zijn alle bronnen en referenties correct vermeld? == [[Help:Afdrukken|afdrukken]] == Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp alnn02y59lxrfft25b4taixwp616ykm 432469 432464 2026-11-12T11:04:22Z JopkeB 18060 /* Betere vindbaarheid */ Wikidata 432469 wikitext text/x-wiki {{Wiu3|JopkeB}} Als je alle hoofdstukken en de indexpagina hebt geschreven en voor de laatste keer hebt nagekeken en gecorrigeerd, ben je er nog niet. Nu gaat het er nog om het wikboek en de hoofdstukken beter vindbaar te maken en enkele andere laatste aanvullingen en correcties uit te voeren. == Aanpassen fase == Beoordeel in hoeverre het boek "af" is. Zie [[Wikibooks:Fase]] voor criteria. Pas vervolgens ''<nowiki>{{Fase|1}}</nowiki>'' op de voorpagina van het wikiboek aan naar de huidige fase (vervang alleen "1" door "2", "3" of "4"). == WSBN == Een boek dat wordt uitgegeven krijgt een {{Wp|Internationaal Standaard Boeknummer|ISBN}}. Een Wikiboek krijgt een WSBN, het Wiki Standaard Boeknummer. Het geeft de taal, het onderwerp en het volgnummer van het wikiboek aan. Maar je moet wel zelf het WSBN verzorgen. Zie [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer]] voor instructies en overzichten. Het stappenplan is als volgt: # Bedenk bij welk onderwerp het wikiboek thuishoort. Dat kun je in ieder geval afleiden uit de categorie die onderaan de voorpagina van het wikiboek staat. # Zoek in de [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/Tabel|Tabel catalogus-code]] welk onderwerp daar het beste bij past. Onthoud de code die vóór het onderwerp staat. # Ga naar de [[Wikibooks:Wiki Standaard Boeknummer/WSBNlijst|Lijst met alle WSBN's]]. In de lijst die daar staat, voeg je straks het wikiboek toe. Maar eerst is er nog wat voorwerk te verrichten: ## In de tabel staan vele WSBN's. Die codes zijn als volgt opgebouwd, steeds met koppeltekens ertussen: ### "nl" voor de Nederlandstalige Wikibooks ### de code van het onderwerp uit de tabel (eerste drie cijfers) ### een volgnummer. ## Vind de juiste code van het onderwerp dat past bij het wikiboek. Wat is het hoogste volgnummer daarin? Het eerstvolgende volgnummer is voor het wikiboek. Dus als het laatste volgnummer 00004 is, wordt jouw volgnummer 00005. Schrijf het volledige WSBN nu op een kladje (bijvoorbeeld in Kladblok). Dus bijvoorbeeld: ''nl-8-0-0-00005''. ## Kopieer de wikicode/het sjabloon bijna bovenaan de pagina. ## Klik op <code>Bewerken</code> en voeg op de juiste plaats de gegevens van het wikiboek toe, mbv de gekopieerde wikicode en het WSBN uit je kladblok. Vul aan met de overige gegevens van het wikiboek. ## Controleer (<code>Bewerking ter controle bekijken</code>) of het allemaal klopt en corrigeer zo nodig. Trek je niets aan van het rode kruisje in de eerste kolom, dat wordt bij de volgende stap opgelost. <code>Wijzigingen publiceren</code>. # Onthoud het WSBN voor de volgende stap. == Infobox == [[File:Gtk-dialog-info.svg|50px|right]] Een Infobox bevat informatie over een wikiboek. Met één blik kunnen bezoekers zien waar het wikiboek over gaat, wanneer het is gestart en wat de voortgang (fase) is, voor welk niveau (basis - middelbaar of hoger onderwerijs) het is geschreven, welke voorkennis nodig is en wie de belangrijkste auteurs zijn. Het logo (de blauwe i) van de Infobox staat automatisch rechts bovenaan de voorpagina van een wikiboek als je bovenin die pagina <code><nowiki>{{Bi}}</nowiki></code> hebt geplaatst. Zie [[Wikibooks:Infobox]] voor instructies voor het maken van een Infobox. == Inhoudstabel == Een Inhoudstabel is een sjabloon dat bij elk hoofdstuk van een wikiboek wordt geplaatst, om snel tussen hoofdstukken te kunnen schakelen. Zoals de naam al zegt, biedt het een beknopte inhoudsopgave van het wikiboek. De procedure is als volgt: # Zorg dat op de voorpagina van het wikiboek in de inhoudsopgave alle hoofdstukken van het wikiboek zijn opgenomen, met links. Ga naar <code>Bewerken</code>. # Zie [[Sjabloon:Index basis]] voor de instructie om een Inhoudstabel te maken. Zet de titel van het wikiboek tussen <code><nowiki>[[]]</nowiki></code> om een directe link naar de hoofdpagina op te nemen. # Je kunt nu gemakkelijk de inhoudsopgave van de voorpagina kopiëren en in het sjabloon plakken. Zorg dat ook de links meegekopieerd zijn. Zorg dat ook de lijsten worden opgenomen, zoals literatuuroverzicht, indexpagina, woordenlijst en afkortingenlijst. Pas het sjabloon eventueel aan. Als de lijst te lang is geworden, neem dan bijvoorbeeld alleen de echte hoofdstukken en de lijsten op en laat de subpagina's van de hoofdstukken vervallen (zorg er dan wel voor dat in de echte hoofdstukken links zijn opgenomen naar de subpagina's of maak ook daarvoor een Inhoudstabel). Controleer de inhoudstabel en publiceer hem. # Plaats de Inhoudstabel in elk hoofdstuk en elke subpagina. Doe dat met een simpel <code><nowiki>{{Titel wikiboek}}</nowiki></code> (waarbij "Titel wikiboek" wordt vervangen door de echte titel). Plaats eventueel ook de Inhoudstabel(len) voor de hoofdstukken op die van het hoofdstuk èn die van de bijbehorende subpagina's. == Betere vindbaarheid == Je wilt natuurlijk dat het wikiboek goed gevonden kan worden. Een eerste stap daarvoor was het opnemen van ervan in een of meer geschikte categorieën (zie [[Een papieren cursus omzetten in een Wikiboek/Een wikiboek starten|Een wikiboek starten]], stap 3 onderaan). Maar er zijn meer mogelijkheden, zowel binnen Wikibooks als daarbuiten. === Boekenplank === === Portaal === === Op voorpagina Wikibooks plaatsen === voor Wikijnior-books zowel op Boekenplank als op Wikibooks:Junior boeken === Koppelen aan Wikidata-item === Om het wikiboek ook in Wikipedia, anderstalige Wikibooks en andere Wikimedia-projecten gemakkelijk te kunnen vinden en omgekeerd ook in het wikiboek gemakkelijk naar hen te kunnen klikken, moet het wikiboek in een Wikidata-item worden opgenomen. [[d:Wikidata:Main Page|Wikidata]] is de intermediair tussen alle Wikimedia-projecten (en een wereldwijde databank, maar daar gaat het nu niet om). '''==>''' Zie [[Help:Pagina's die niet gekoppeld zijn aan items]] hoe je het wikiboek èn zijn hoofdstukken kunt koppelen aan een Wikidata-item. Koppel hoofdstukken alleen als zij een zelfstandig onderwerp behandelen. Hoofdstukken met Inleiding, Index, literatuurlijst, en dergelijke worden niet gekoppeld, evenmin als genummerde pagina's (zoals "Boek X deel 6" of Basiskennis Y 2"). Zie ook: * [[Help:Wikidata#Over Wikidata]] voor een korte inleiding over Wikidata (sla de rest van die pagina over tenzij je ICT'er bent). * [[d:Wikidata:Introduction/nl|Wikidata:Introductie]] voor meer achtergrondinformatie en hoe Wikidata werkt. == Laatste correcties == * Zijn alle bronnen en referenties correct vermeld? == [[Help:Afdrukken|afdrukken]] == Zie [[Help:Boekstructuur]] voor de hoofdpagina over dit onderwerp 28x381oco0uq0rgh792zit1k2oinyqu 3 47023 432465 2026-11-12T09:45:53Z Erik Baas 2193 {{ws}} 432465 wikitext text/x-wiki {{Ws}}<!-- zie ook https://nl.wikipedia.org/wiki/Speciaal:Bijdragen/84.241.158.64/27 --> cmxp4hccwod6lblcnzmsnb9az8xh1rc 10 47024 432468 2026-11-12T11:02:46Z Erik Baas 2193 Nieuwe pagina aangemaakt met '<includeonly><!-- -->{{#If:{{{pre|}}}|{{{pre}}}&#32;}}<!-- -->[[{{{titel| <titel> }}}|{{SUBPAGENAME:{{{titel}}}}}]]<!-- -->{{#If:{{{post|}}}|&#32;{{{post}}}}}<!-- --></includeonly><noinclude> {{Txt2lnk |pre = &#60;pre> |titel = titel/sub|X/Y/Z |post = &#60;post> }} </noinclude>' 432468 wikitext text/x-wiki <includeonly><!-- -->{{#If:{{{pre|}}}|{{{pre}}}&#32;}}<!-- -->[[{{{titel| <titel> }}}|{{SUBPAGENAME:{{{titel}}}}}]]<!-- -->{{#If:{{{post|}}}|&#32;{{{post}}}}}<!-- --></includeonly><noinclude> {{Txt2lnk |pre = &#60;pre> |titel = titel/sub|X/Y/Z |post = &#60;post> }} </noinclude> hax0xkhnkd3he39uh8fpq7sjuk6fa2i