Wikisource nlwikisource https://nl.wikisource.org/wiki/Hoofdpagina MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Speciaal Overleg Gebruiker Overleg gebruiker Wikisource Overleg Wikisource Bestand Overleg bestand MediaWiki Overleg MediaWiki Sjabloon Overleg sjabloon Help Overleg help Categorie Overleg categorie Hoofdportaal Overleg hoofdportaal Auteur Overleg auteur Pagina Overleg pagina Index Overleg index TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 106 26843 221013 217937 2026-05-10T08:39:21Z Dick Bos 455 validated 221013 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Taal=NL |wikidata= |Titel=[[Album der Natuur]], [[Album der Natuur/1854|jaargangen 1854]] en [[Album der Natuur/1855|1855]] |Ondertitel= |Deel= |Auteur=various |Vertaler= |Redacteur= |Illustrator= |Stroming= |Jaar=1855 |Uitgever= |Plaats= |Druk= |OorspronkelijkeUitgave= |Key= |doe_wikidata= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |DBNL= |Bron=djvu |Afbeelding=[[Bestand:Album_der_Natuur_1854_en_1855.djvu|page=7|200px]] |Voortgang=T |Delen=[[Index:Album der Natuur 1852 en 1853.djvu|1852/3]], [[Index:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu|1854/5]], [[Index:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu|1856/7]], [[Index:Album der Natuur 1858 en 1859.djvu|1858/9]], [[Index:Album der Natuur 1860.djvu|1860]], [[Index:Album der Natuur 1861.djvu|1861]], [[Index:Album der Natuur 1862.djvu|1862]], [[Index:Album der Natuur 1863.djvu|1863]], |Pagina's=;{{x-larger|Derde jaargang, 1854}} Voorwerk 1854<br /><pagelist from=5 to=12 5="Fr.t." 6="-" 7="T1854" 8="dr." 9to10="Inhoud" 11="LijstAfb" 12="Errata" /> Harting - Waterdroppels </br><pagelist from=13 to=29 13=1 27="-" 28=Afb 29=15 /> Lubach - Planten van Pompeji </br><pagelist from=30 to=35 30=16 /> Logeman - Weerglazen </br><pagelist from=36 to=46 36=22 /> Reitsma - Over de baan der Aarde</br><pagelist from=47 to=74 47=33 /> ... - Het zwavelmeer bij Tivoli </br><pagelist from=75 to=76 75=61 /> Cl.M. - Talrijkheid van Walrussen</br><pagelist from=77 to=78 77=63 /> v.H. - Arabische plantennamen</br><pagelist from=78 to=78 78=64 /> Krecke - De wet der stormen</br><pagelist from=79 to=105 79=65 /> v.H. - Mieren in Zuid-Amerika </br><pagelist from=106 to=107 106=92 /> v.H. - Bloemen onder sneeuw</br><pagelist from=108 to=109 108=94 /> Hg - De regenachtigste plek</br><pagelist from=110 to=110 110=96 /> Hg - Uitbarsting van Mona Loa</br><pagelist from=111 to=122 111=97 /> D.L. - De ratelslang </br> <pagelist from=123 to=126 123=109 /> Vrolik - De Anthropomorphen </br> <pagelist from=127 to=160 127=113 /> Harting - Het sluimerende leven</br> <pagelist from=161 to=192 161=147 /> Ver Huell - Nog iets over de mieren </br> <pagelist from=193 to=198 193=179 /> Grothe - Gewicht van den aardbol</br><pagelist from=199 to=207 199=185 /> v.H. - Iets over orchideën </br> <pagelist from=208 to=208 208=194 /> Kaiser - Zakkijkers van Molteni</br> <pagelist from=209 to=240 209=195 /> v.d. Burg - Groote uitwerkselen </br> <pagelist from=241 to=262 241=227 /> Ver Huell - Walvisvangst</br><pagelist from=263 to=267 263=249 /> Ekama - Grotten in Harzgebergte </br> <pagelist from=268 to=271 268=254 /> v. Hall - Groeiplaatsen van planten </br><pagelist from=272 to=272 272=258 /> de Jong v. R - Leeuwen van N-Afrika</br> <pagelist from=273 to=287 273=259 /> Baumhauer - Lucht als hoofdvoedsel</br><pagelist from=288 to=304 288=274 /> v. Eeden - Woekerplanten</br> <pagelist from=305 to=326 305=291 /> d. L. - De Lammergier</br> <pagelist from=327 to=336 327=313 /> Schlegel - Struisachtige vogels</br> <pagelist from=337 to=365 337=323 /> L. - Rattenkruid-eters</br><pagelist from=366 to=368 366=352 /> Lubach - Dierlijke volkomenheid</br> <pagelist from=369 to=395 369=355 /> v.Ht - Geologische nasporingen</br> <pagelist from=396 to=396 396=382 /> v.H. Barnsteen</br> <pagelist from=397 to=397 397=383 /> Hg - Waterjuffers</br> <pagelist from=398 to=399 398=384 /> v. Hall - Roos van Jericho</br> <pagelist from=399 to=400 399=385 /> {{dhr}} ;{{x-larger|Vierde jaargang, 1855}} Voorwerk 1855<br /><pagelist from=401 to=408 401="Fr.t." 402="-" 403="T1855" 404="dr." 405to406="Inhoud" 407to408="LijstAfb" /> Red. - Levensbericht Rueb<br /><pagelist from=409 to=413 409=1 /> Rueb - Physische gesteldheid der maan<br /><pagelist from=414 to=422 414=6 415="-" 416="Krt" 417=7 /> Harting - Kurk en kurkvorming<br /><pagelist from=423 to=439 423=13 /> v.H. - Plantengroei aan de landengte van Panama<br /><pagelist from=440 to=441 440=30 /> W.V. - Broeijen van nachtegalen in gevangen staat<br /><pagelist from=442 to=442 442=32 /> Claas Mulder - Spinnende watertorren<br /><pagelist from=443 to=466 443=33 /> W.V. - Iets over den Epyornis<br /><pagelist from=467 to=468 467=57 /> S. - von Meyer's Mensch<br /><pagelist from=469 to=470 469=59 /> Ln.{{!}} - Berichten Oorlog<br /><pagelist from=471 to=474 471=61 /> Kaiser - Tijdsbepaling<br /><pagelist from=475 to=502 475=65 /> v.H. - Kolibri<br /><pagelist from=503 to=504 503=93 /> v.H. - Baobab<br /><pagelist from=505 to=505 505=95 /> Hg. - Gewoonte<br /><pagelist from=506 to=506 506=96 /> van Hasselt - Vissen<br /><pagelist from=507 to=532 507=97 /> F. Kaiser - Bovennatuurlijk Krijgsheer<br /><pagelist from=533 to=537 533=123 /> Hg. - Zakboom<br /><pagelist from=538 to=538 538=128 /> v.d. Burg - Stereoskoop<br /><pagelist from=539 to=556 539=129 /> Hazeu - IJs(vorming)<br /><pagelist from=557 to=570 557=147 /> van Hasselt - Vissen II<br /><pagelist from=571 to=598 571=161 /> vH - Klimaat v.d. Krim<br /><pagelist from=599 to=599 599=189 /> Cl.M. - Muizen<br /><pagelist from=600 to=601 600=190 /> Hg. - Arend gevangen door oester<br /><pagelist from=602 to=602 602=192 /> Giltay - Regenboog<br /><pagelist from=603 to=614 603=193 /> van der Hoeven - Lichten Zuid-Amerikaanse springkever<br /><pagelist from=615 to=621 615=205 /> van Eijk - Lichtbeelden<br /><pagelist from=622 to=634 622=212 /> Harting - Verste verleden en verste toekomst<br /><pagelist from=635 to=676 635=225 /> van Eeden - Melodie der planten<br /><pagelist from=677 to=698 677=267 /> Ver Huell - Planten- en dierenrijk<br /><pagelist from=699 to=705 699=289 /> v.H. - Steppen etc.<br /><pagelist from=706 to=708 706=296 /> Kaiser - Beweging der aarde, dl. I<br /><pagelist from=709 to=740 709=299 /> Kaiser - Beweging der aarde, dl. II<br /><pagelist from=741 to=772 741=331 /> Harting - Natuurkennis<br /><pagelist from=773 to=783 773=363 /> v.d. Hoeven (vert.) - Idioten<br /><pagelist from=784 to=797 784=374 /> Bergsma - Journaal<br /><pagelist from=798 to=804 798=388 /> <pagelist from=805 to=808 805to808="-" /> |Opmerkingen={{c|{{xxx-larger|'''[[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/9|Inhoud 1854]]'''}}}} <div style="width: 380px; height:1800px; overflow: auto; border:thin grey solid; padding: 0px 5px 0px 10px;"> {{Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/9}} {{Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/10}} </div> {{dhr|8}} {{c|{{xxx-larger|'''[[Pagina:Album_der_Natuur_1854_en_1855.djvu/405|Inhoud 1855]]'''}}}} <div style="width: 380px; height: 1800px; overflow: auto; border:thin grey solid; padding: 0px 5px 0px 10px;"> {{Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/405}} {{Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/406}} </div> |NestedInhoud= |Breedte= |Css= |Header= |Footer=<references /> }} ecaxrwpjnj3v25iuqq63gf0sbab8pvg 104 27996 221012 104696 2026-05-10T08:38:37Z Dick Bos 455 /* Gevalideerd */ 221012 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dick Bos" />{{rh|VIII|--|}}</noinclude>{| |Stereoskoop van Brewster|| Blz.{{gap|½em}} || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/540|130.]] |- |Afbeeldingen betrekkelijk den stereoskoop{{gap|2em}} || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/553|143.]] en [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/555|145.]] |- |''Lophius piscatorius''|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/573|163.]] |- |''Epibulus insidiator''|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/574|164.]] |- |''Chelmo rostratus''. (spuitvisch.)|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/574|164.]] |- |Vischkuit, gehecht aan eene waterplant|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/577|167.]] |- |Kralensnoervormige baarskuit|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/577|167.]] |- |Ei van den panther-haai|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/577|167.]] |- |Zeepaardje|| ,, ||[[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/578|168.]] |- |Fossile haaitand|| ,, ||[[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/580|170.]] |- |''Cyprinus barbus'' (barbeel.)|| ,, ||[[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/584|174.]] |- |''Gadus luta''. (puitaal.)|| ,, ||[[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/584|174.]] |- |''Clupea thrissa''. (goudsardel.)|| ,, ||[[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/585|175.]] |- |''Tetrodon ocellatus''. (geoogde opblazer.) || ,, ||[[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/585|175.]] |- |''Balistes monoceros''|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/585|175.]] |- |''Tetrodon''-soort|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/587|177.]] |- |''Gymnotus electricus''.(sidderaal)|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/588|178.]] |- |''Torpedo raja''. (sidderrog.)|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/590|180.]] |- |Electrisch toestel van ''Torpedo raja''|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/590|180.]] |- |''Trachinus draco''. (pieterman) || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/590|180.]] |- |''Acanthurus chirurgus''. (staartstekel) || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/591|181.]] |- |''Raja pastinaca''. (staartstekel.) || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/591|181.]] |- |''Belone''-soort. (bek.) || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/593|183.]] |- |''Squalus carcharias''. (menschenvreter)|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/593|183.]] |- |Haaibek || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/594|184.]] |- |Afbeeldingen betrekkelijk den regenboog en daarmede verwante verschijnselen.|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/605|195,]] [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/606|196,]] [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/607|197,]][[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/608|198,]] en [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/613|203.]] |- |Spriet van ''Eluter noctilacus'' || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/616|206.]] |- |''Elater noctilucus'' || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/619|209.]] |- |Luchtbuizen van ''Elater noctilucus''|| ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/619|209.]] |- |Kleuren-spectrum || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/624|214.]] |- |Bladen van ''Dionaea muscipula'' || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/700|290]] |- |''Phasma''-soort. || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/702|292.]] |- |Wandelend blad || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/702|293.]] |- |Zoöphyten || ,, || [[Pagina:Album der Natuur 1854 en 1855.djvu/705|295.]] |- |}<noinclude></noinclude> blvmc4v96588qysf1t1f2u8pg8q5tpq 104 28717 221014 193427 2026-05-10T08:51:40Z Dick Bos 455 /* Gevalideerd */ 221014 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dick Bos" />{{rh|VIII|—|}}</noinclude>{{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Staart van een haai|Blz.{{gap|1em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|304]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||De speerhaai|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|304]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||De gewone walvisch|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|304]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Walrus|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|305]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Ontwikkeling van den kikvorsch|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|306]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Watersalamander (''Triton cristatus'')|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|306]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Desman|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|307]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Bever|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|307]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Kangoeroe|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|309]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Vliegende Eekhoorn|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|311]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Springmuis|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|311]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Specht|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|313]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Kameleon|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|313]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||''Cercolabes prehensilis''|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|314]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Buidelrat (''Didelphys'')|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|314]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||''Didelphys dorsigera''|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|315]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Rolaap (''Cebus'')|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|316]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Een wervelbeen|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|320]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Drie met elkander verbonden wervelbeenderen|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|320]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Eerste en laatste staartwervels van een Kangoeroe|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|321]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Laatste staartwervel van een Valk|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|322]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Bekken van den mensch, van achteren gezien|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|326]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Niam-niam|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|328]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Beenderen v. d. borstvin van den gewonen dolfijn (''Delphinus delphis'')|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|375]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||''Manatus latirostris'' {{sc|Harlan}}|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|377]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||''Delphinus edentulus'' {{sc| Schreb}}, ''Hyperoödon butskopf'' {{sc|Lcp}} |,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|380]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Spuitgat van ''Hyperoödon''|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|381]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||''Delphinus delphis'' {{sc|L}}|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|382]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||''Delphinus tursio'' {{sc|Fabr}}|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|384]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||''Delphinus orca'' {{sc|L}}|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|385]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||''Delphinus phocaena'' {{sc|L}}|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|385]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||''Delphinus globiceps'' {{sc|Cuv}}|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|388]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Snuit van ''Delphinus gangeticus''|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|390]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||''Delphinus gangeticus''|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|391]].}} {{Dotted TOC page listing|col3-width=7em||Giraffe|,,{{gap|2em}}[[Pagina:Album der Natuur 1856 en 1857.djvu/232|393]].}} {{dhr|3}} {{lijn|5em}} {{dhr|2}}<noinclude></noinclude> 0dznyfulxyan65lgzmgu5nfozg7yana 104 56979 221011 169851 2026-05-10T08:35:51Z Dick Bos 455 /* Gevalideerd */ 221011 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Dick Bos" /></noinclude>burcht van de bourgeoisie, de Nationale Vergadering, uit elkaar te jagen. Het tweede keizerrijk begon, de uitbuiting van Frankrijk door een bende politieke en financiële avonturiers, maar tevens begon een industriële ontwikkeling, zoals onder het bekrompen en angstige systeem van Louis Philippe, onder de uitsluitende heerschappij van slechts een klein gedeelte der bourgeoisie, nooit mogelijk was geweest. Louis Bonaparte ontnam den kapitalisten hun politieke macht onder het voorwendsel, hen, de bourgeois, tegen de arbeiders te beschermen, en de arbeiders op hun beurt tegen hen; maar daarvoor in de plaats begunstigde zijn heerschappij de spekulatie en de industriële werkzaamheden, kortom: de opbloei en de verrijking van geheel de bourgeoisie in tot dusverre ongekende mate. In nog veel grotere mate wel-is-waar ontwikkelde zich de corruptie en de massale diefstal, die zich rondom het keizerlijke hof groepeerden en van deze verrijking hun hoge procenten trokken. Maar het tweede keizerrijk betekende een beroep op het Franse chauvinisme; het betekende het terugeisen van de in 1814 verloren grenzen van het eerste keizerrijk, op zijn minst die van de eerste republiek. Een Frans keizerrijk binnen de grenzen van de oude monarchie, ja, zelfs binnen de nog meer ingekorte grenzen van 1815 — dit was op de duur een onmogelijkheid. Vandaar de noodzakelijkheid van oorlogen af-en-toe en van grensverruiming. Maar geen grensuitzetting verblindde zozeer de fantasie van de Franse chauvinisten als die van de linker Rijn-oever. Eén vierkante mijl aan de Rijn betekende bij hen meer dan tien in de Alpen of ergens anders. Gegeven het tweede keizerrijk, was het terugeisen van de linker Rijn-oever, in één keer of bij gedeelten, slechts een kwestie van tijd. Deze tijd kwam met de Pruisisch-Oostenrijkse oorlog van 1866; door Bismarck en door zijn eigen al te sluwe weifelpolitiek in de verwachte „gebieds-schadeloosstelling” bedrogen, restte thans Bonaparte niets meer dan de oorlog, die in 1870 uitbrak en hem in Sedan en van daar in Wilhelmshöhe deed belanden. Het noodzakelijke gevolg was de Parijse revolutie van 4 september 1870. Het keizerrijk viel in elkaar als een kaartenhuis; de republiek werd weer geproklameerd. Maar de vijand stond voor de poorten: de legers van het keizerrijk waren òf in Metz hopeloos ingesloten òf in Duitsland gevangen. In deze nood veroorloofde het volk de Parijse afgevaardigden in het gewezen wetgevende lichaam, zich als „regering van de nationale verdediging” op te werpen. Men stond dit des te eerder toe, omdat thans voor het doel van de verdediging alle voor de militaire dienst geschikte Parijzenaars in de Nationale Garde dienst hadden genomen<noinclude></noinclude> 2m0u1g8gd2wel21xf2kqrx2hzfc4akt 104 84679 221005 217900 2026-05-09T15:22:37Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221005 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" /></noinclude> {{dhr|2}} {{c|{{xx-larger|G.B. AIRY'S LEZING OVER DE ZONSVERDUISTERING VAN 18 JULIJ 1860;}} {{smaller|DOOR}} {{larger|[[Auteur:David Bierens de Haan|{{sc|D. BIERENS de HAAN.}}]]}}}} {{dhr|2}} {{rule|5em}} {{dhr}} Ter gelegenheid van de 31ste vergadering der British Association for the advancement of science, in het begin van September des vorigen jaars te Manchester gehouden, hield Prof. {{sc|g.b. airy}}, Astronomer-Royal van Engeland, eene lezing over de zonsverduistering van 1860. Indien iemand, was hij voorzeker in staat om daar dat onderwerp te behandelen. Immers toch, behalve dat zijn naam in de sterrekunde genoeg bekend is, heeft hij meermalen de gelegenheid gehad, om zich met dit onderwerp onledig te houden, en bezit hij de gave, om zich op eene gemakkelijke, verstaanbare wijze uit te drukken, en om ook meer ingewikkelde theoriën duidelijk en helder voor te stellen; bij zijne groote kennis paart hij een, bij Engelschen zoo eigenaardigen, populairen trant van voordragt. En zulks was hier ook noodig, waar hij voor een gezelschap van ruim 3000 menschen te spreken had, mannen en vrouwen, geleerden van verschillende rigting, en anderen, die door hunne belangstelling in de "Meeting" daarvan tijdelijk lid waren geworden. De groote Free-Trade-Hall, gebouwd ter herinnering aan de afschaffing der korenwetten, was naauwelijks toereikend om deze menschenmassa te bevatten; en toch was de spanning en de oplettendheid groot genoeg om de stilte te doen bewaren, hoezeer een groot deel der toehoorders op elkander gepropt moest blijven staan; die stilte was ook noodig, daar de stem van den spreker niet tot de sterkste behoorde en soms moeite had het einde der zaal te bereiken. Aan het eene einde daarvan voerde een breede trap tot eene verhevenheid, aan het einde waarvan een groot orgel de zaal sloot, ter halver hoogte van de gallerij, die rondom deze groote zaal<noinclude>{{rh|{{gap|2em}}1863.||3{{gap|2em}}}}</noinclude> trdjhowh427c7ctz7koqp5qoq5kolls 104 84680 221006 217901 2026-05-09T15:25:20Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221006 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{sc|34| G. B. AIRY'S LEZING OVER DE ZONSVERDUISTERING|}}</noinclude>loopt. Het orgel was met een groot scherm bedekt, waarop achttien reusachtige afbeeldingen (ieder ruim anderhalve el in het vierkant metende) van zoneclipsen waren bevestigd, drie van die in 1851, de overige van die in 1860; daaronder waren er drie van {{sc|airy}} zelven, twee van {{sc|warren de la rue}}, verder van {{sc|bonomi, oom, plantamour, weedon, galton, murray, wieler, fearnley}}. Een, wel zes ellen lang, zeer ligt riet diende den spreker om ook op de bovenste afbeeldingen de bijzonderheden aan te wijzen, waarop hij opmerkzaam wilde maken. Vooraan op die verhevenheid stond verder een groot houten lunarium, ruim vier ellen lang, hebbende eene groote zon aan de eene zijde van het steunpunt, en aan de andere zijde eene kleine aarde met nog kleiner maan, waarvan de loopbaan, een hoepel, zich verplaatsen konde. Het geheel was zoo juist in evenwigt, dat het door den vinger gemakkelijk om het steunpunt konde bewogen worden, ten einde de verschillende standen aan het geheele publiek te kunnen vertoonen. Eene zwarte schijf, van ruim drie ellen doorsnede, stond daarnevens, beweegbaar voorbij een bord, waarop eene zon van juist dezelfde afmeting, met de corona en de vlammen, die het hoofdonderwerp der lezing zouden uitmaken. Eindelijk op de gallerij aan de andere zijde stond een zon-mikroskoop met elektrisch licht, om de photographische afbeeldingen der laatste zonsverduisteringen, vervaardigd door Prof. {{sc|warren de la rue}} en den Revd. {{sc|c. pritchard}}, vergroot over te brengen op een daartoe gereed gemaakt gedeelte van den wand, zoodat het geheele publiek ze konde zien en bewonderen, waartoe zij zeker ruimschoots aanleiding gaven. Deze mikroskoop werd bestuurd door Prof. {{sc|tyndall}}, ook toen zij gebruikt werd voor de straks te vermelden proef met gepolariseerd licht. Aldus uitgerust met eenen echt Engelschen toestel voor eene populaire lezing (het scherm zonder de afbeeldingen werd gezegd alleen bijna f 200 te kosten), hield Prof. {{sc|airy}} zijne lezing, waarvan hier nu eene uitgewerkte schets moge volgen. {{dhr}}{{lijn|5em}}{{dhr}} Hoewel de laatste zonsverduistering eigenlijk het onderwerp der lezing zoude uitmaken, was het tot beter begrip van het volgende<noinclude></noinclude> cmohwf8xgcgchf2w8kobr5fhjhr3i5m 104 84681 221007 220810 2026-05-09T15:26:54Z WeeJeeVee 2844 typo 221007 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{sc|36| G. B. AIRY'S LEZING OVER DE ZONSVERDUISTERING|}}</noinclude>{{c|{{Img float | style = | above = | file = Albumdernatuur63 056.png | width = 400px | align = | alt = Fig. 2. | cap = {{fine block|Fig. 2.}} | capalign = center}}}} genoegzaam verwijderde plaatsen der aarde waarnemen. Zoo ziet iemand, die zich op de aarde (A) op de plaats P bevindt, en langs de maan (M) ziet, slechts een gedeelte der zon (Z) en wel dat, hetwelk er boven de lijn P{{smaller|₂}},P{{smaller|₃}} overblijft; voor een persoon, die zich op de plaats Q der aarde bevindt, bedekt de maan de geheele zon; eindelijk zal daarentegen iemand, die op de aarde in R langs de maan ziet, slechts het stuk der zon kunnen waarnemen, dat beneden de lijn R{{smaller|₄}},R{{smaller|₅}} van de zon overblijft. Tevens werd zeker al spoedig opgemerkt, dat somtijds de zon, zoowel als de maan, digter bij de aarde staan dan wel op andere tijden het geval is; dat de aarde niet in het middelpunt, maar in het eene brandpunt van den maansomloop staat; dat haar afstand tot de maan derhalve gelijkmatig afneemt en aangroeit, en dat de schijf der maan in hare verschillende standen daarom uit de aarde ook onder verschillende hoeken, soms grootere, soms kleinere gezien wordt. Later bleek, dat het vlak van den maansomloop ongeveer 5° helt op dat van den zonsweg, en dat, hoezeer het eerste vlak gedurende den korten tijd eener waarneming zich bijna evenwijdig aan zich zelf in de ruimte schijnt voort te bewegen, werkelijk toch de knoopen van den maansweg met de ecliptica (of de lijn, volgens welke beide vlakken elkander snijden) terugloopen, en in eene tijdruimte van omstreeks 18.6 jaar eenen geheelen omloop volbrengen. Nu toonde spreker aan, onder welke omstandigheden er eene zonsverduistering kan plaats vinden: dat zon en maan in conjunctie moeten zijn, dat is, uit de aarde gezien, ongeveer denzelfden stand aan den hemel moeten innemen. Gaat de maanschijf slechts over een gedeelte<noinclude></noinclude> t0686ivknsd6hatwp99bdf0nnk61ju8 104 84682 221008 220812 2026-05-09T19:16:32Z WeeJeeVee 2844 typo 221008 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|38|G.B. AIRY'S LEZING OVER DE ZONSVERDUISTERING|}}</noinclude>grooter is dan die der zon, beweegt zich de maan naar de zon; zij is in Fig. 6''b'' zooverre gevorderd, dat de voorste rand de zon juist heeft bedekt; in Fig. 6''c'' is zij reeds zoover voortgegaan, dat aan den achtersten rand reeds een kleine sikkel der zon zigtbaar wordt, {{c|{{Img float | style = | above = | file = Albumdernatuur63 058.png | width = 400px | align = | alt = Fig. 6a. Fig. 6b. Fig. 6c. | cap = {{fine block|}} | capalign = center}}}} Voor de verschijnselen, waarvan straks sprake zal zijn, is deze onderscheiding van groot gewigt. Bij de annulaire zonsverduisteringen worden zij in het geheel niet, bij de oogenblikkelijk totale slechts voor een enkel oogenblik, indien in het geheel gezien; slechts bij langdurige totale zonsverduisteringen is het dat men die verschijnselen voor eenige oogenblikken ten minste kan waarnemen. De periodieke terugkeer dier eclipsen was reeds aan de ouden bekend; zij geschiedt na een tijdsverloop van 223 maansomloopen, dat is, van 18 gewone jaren, 15 dagen en 8 uren; deze tijd heet Saros, en ten dezen opzigte waren ook de eclipsen van 1842 en 1860 van belang. Deze Saros diende den ouden om totale eclipsen te voorspellen, waarbij echter soms het achttal uren eenen storenden invloed op de uitkomst uitoefende, omdat, wanneer eene eclips op zeker punt der aarde eerst des middags plaats greep, de volgende na verloop van eene enkele Saros noodzakelijk zoude invallen, wanneer het op diezelfde plaats nacht was, en dus op datzelfde punt der aarde niet zoude kunnen gezien worden. Ons dient de Saros tot chronologische bepaling van gebeurtenissen in vroegeren tijd, die met de waarneming van zulke totale zonsverduisteringen op de eene of andere wijze zamenhangen; wel heeft men daarbij de fout in de plaats der maan, maar deze zoude acht uren moeten bedragen om de tijdsbepaling met eene Saros of achttien jaar te veranderen; en zulke fouten behoefde men niet te vreezen.<noinclude></noinclude> nmltwg5u25v3iwqp437kn5al1m4n09s 104 84683 221010 217905 2026-05-09T19:21:38Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221010 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|40|G.B. AIRY'S LEZING OVER DE ZONSVERDUISTERING|}}</noinclude>juistheid aan te geven; zij konde vergeleken worden bij die, wanneer de zon 7 graden onder den horizon staat; men ziet niets voor zich uit, en men zegt, dat de duiven haren weg niet kunnen vinden; evenwel meent men opgemerkt te hebben, dat de corona schaduwen geeft. Slechts met weinige woorden wil spreker nu voor een oogenblik melding maken van de zoogenaamde {{sc|baily's}} kralen, een verschijnsel door zijnen vriend {{sc|baily}}, en later ook door anderen, waargenomen, bij het begin der totale verduistering, of juist op het oogenblik dat de zonnerand zich weder begint te vertoonen; en waarbij die rand uit eene afwisseling van lichte en donkere stippen of kleine kringen zoude schijnen te bestaan en dus eenigzins op een snoer van digt aaneensluitende, helder lichtende kralen zoude gelijken. Hij had niet den minsten eerbied voor deze beschrijvingen, hij had nimmer iets dergelijks gezien en schreef het verschijnsel alleen toe aan slechte verrekijkers of zulke, waarvan het brandpunt niet zuiver gesteld was, zoodat de heldere zonnerand tusschen de bergen der maan door werd gezien; zijn vriend {{sc|baily}} moest zeker het ongeluk gehad hebben, van een slechten teleskoop te bezigen. Maar gedurende de eclips zag men andere verschijnselen, waarop niemand bedacht was: de kijker, op de maan gerigt, deed zekere heldere, roode, uitstekende vlekken zien, die op vlammen geleken, en van de maan schenen uit te schieten; zij waren buitengewoon helder en ongeveer {{smaller|{{frac|1|30}}}} van de maansmiddellijn hoog. Toen hij de plaatsing daarvan beschreef aan iemand, die naast hem stond, zag deze ze zeer duidelijk en gemakkelijk met het bloote oog. Wat konden ze wezen? Zij werden door onderscheidene personen gezien, en er konde volstrekt geen twijfel bestaan omtrent haar aanwezen, hoezeer ook de beschrijving daarvan wederom zeer uiteenliep. Daar zij zich geheel onverwachts vertoonden, waren er geene maatregelen genomen om hare plaats te bepalen. Geene waarschijnlijke onderstelling konde hare natuur ophelderen; de sterrekundigen wisten niet, wat er van te maken. Een enkel waarnemer verontrustte de sterrekundigen door de verzekering, dat hij ze ook op de maan zelve gezien had; maar na eenig onderzoek kwam het eindelijk uit, dat hij door eenen gewonen tooneelkijker gezien had, die viermaal vergrootte; en hiermede was<noinclude></noinclude> 69h6ca32t306h3zrddvayupnvup04oy 104 84684 221016 220813 2026-05-10T10:26:09Z WeeJeeVee 2844 typo's 221016 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|42|G.B. AIRY'S LEZING OVER DE ZONSVERDUISTERING|}}</noinclude>overeenstemming waren te brengen. Slechts weinigen kunnen zich een goed denkbeeld vormen van de eigenschappen, die een sterrekundig waarnemer moet bezitten, om geheel op de hoogte zijner taak te staan; behalve natuurlijk de noodige bekwaamheid en onmisbare kennis, moet hij eensdeels de natuur bezitten van eenen politiebeambte, en anderzijds den gemoedstoestand van iemand, die gewoon is met de verschijnselen van zenuwziekten om te gaan. De waarnemers toch bevinden zich na eene lange, dikwerf vermoeijende en inspannende reize, lang niet zoo op hun gemak, als zij dit wel te huis zijn; het verschijnsel duurt kort, en er is in dien korten tijd zooveel te zien en te doen, dat het uiterst moeijelijk is om zijne geheele opmerkzaamheid tot die enkele soort van waarnemingen te bepalen, die men vooraf op zich heeft genomen. Indien nu zelfbeheersching hier reeds zoo moeijelijk is, hoe bezwaarlijk moet het dan niet wezen, de opmerkzaamheid van andere helpers op commando te bevelen. Zoo verklaarde eens {{sc|arago}}, dat de welgeoefende officieren van een Fransch oorlogschip onder dergelijke omstandigheden alle tucht vergeten waren. In 1851 nu verdeelden zich verscheidene Engelsche waarnemers over Noorwegen en Zweden, ten einde bij die zoo gewenschte zonsverduistering het verlangde licht te gaan zoeken; ook uit Rusland begaf men zich daarheen. De Astronomer-Royal had bij Gothenburg zijne plaats gekozen en maakte drie teekeningen van de roode vlammen of verhevenheden bij het begin, bij het midden en bij het einde der totale bedekking. Het hoofdverschijnsel bestond uit twee scherpe uitsteeksels, alsof het naaldvormige bergen waren, met een meer haakvormig stuk daartusschen, dat hij (naar het bekende Nieuw- {{Img float | style = | above = | file = Albumdernatuur63 062.png | width = 200px | align = left | alt = Fig. 7. | cap = {{fine block|Fig. 7.}} | capalign = center}} Hollandsche wapentuig) den {{sp|bomerang}} noemde. Nu is het duidelijk, dat, wanneer deze verhevenheden tot de zon behooren, alsdan de maan gedurende het voorbijschuiven hare hoogte moet doen toenemen of verminderen, naarmate van de omstandigheden; zulks was ook hier werkelijk het geval, de maan bedekte soms het onderste gedeelte van zulk eene verhevenheid, en liet een stuk van eene andere wederom te voorschijn komen. Met de beschrijvingen<noinclude></noinclude> tj7qn8ljb8fx783rynj0ynegpzfy4t7 104 84685 221018 217907 2026-05-10T10:30:37Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|44|G.B. AIRY'S LEZING OVER DE ZONSVERDUISTERING|}}</noinclude>niet vereenigen; daartegen pleitten voornamelijk twee gronden. Vooreerst de theorie der diffractie zelve: wel is waar zal het licht, dat door eene naauwe spleet in een donker vertrek dringt en op een scherm op zekeren afstand daarvan wordt opgevangen, op dat scherm zekere gekleurde banden doen ontstaan, ten gevolge van de interferentie der lichtstralen; — maar wanneer men de spleet zelve waarneemt door eenen kijker, die juist gesteld is, dan ziet men bovengenoemde gekleurde banden niet. En dit laatste is nu juist het geval bij den maansrand, wanneer men dien door eenen goed gestelden kijker waarneemt. Den tweeden grond putte hij uit de waarneming van diffractie-verschijnselen, die nimmer zulke soort van verschijnselen had doen kennen, als er juist bij de zonsverduisteringen werden waargenomen; en uit dien hoofde durfde hij gerustelijk iedereen uitdagen om door middel van diffractie iets te weeg te brengen, dat eenigermate op de roode vlammen of verhevenheden bij eene zonsverduistering zoude gelijken. Na al het aangevoerde achtte hij de theorie van diffractie geheel gevallen. Met een paar woorden sprak {{sc|airy}} over eene weinig gunstige en slechts kort durende zoneclips van 7 Sept. 1858, o.a. op een gedeelte van de Westkust van Zuid-Amerika te zien, die door eenige Braziliaansche sterrekundigen en door eene Fransche expeditie werd waargenomen. Ook bij deze verduistering werd op het verschijnsel der vurige verhevenheden gelet, en daaromtrent werd in het bijzonder opgemerkt, dat zij aan den eenen kant achter de maan verdwenen, aan den anderen kant daarachter als het ware te voorschijn traden. Belangrijk scheen in het eerst de waarneming van {{sc|liais}}, dat de vlammen niet rood zouden wezen, Later echter, in 1860, maakte professor {{sc|pole}} dezelfde opmerking; maar deze was kleurblind, waaromtrent hij reeds vroeger waarnemingen had in het werk gesteld, en op die wijze vonden dan de gemelde, afwijkende beschrijvingen hare gereede verklaring. Nu ging Spreker over tot de zonsverduistering van 18 Julij 1860 en toonde haren loop aan, van de westkust van Amerika, waar de Britsche en Amerikaansche autoriteiten juist bezig waren de grenzen van Vancouvers eiland te bepalen, — over het zuidelijke gedeelte van Engeland en de westkust van Spanje en Algerie naar de<noinclude></noinclude> 77wxpcec935xkqlyajh062t5r307wwr 104 84686 221020 217908 2026-05-10T10:36:30Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221020 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|46|G.B. AIRY'S LEZING OVER DE ZONSVERDUISTERING|}}</noinclude>gebeurden er enkele misslagen, die misschien vermeden hadden kunnen worden, indien er gelegenheid bestaan had tot het houden van eene voorloopige dril-exercitie; maar daartegenover stonden ook weder belangrijke uitkomsten en vele welgeslaagde waarnemingen. Met het grootste gedeelte der expeditie landde hij te Bilboa, waar een spoorweg in aanbouw was, die den loop der zonsverduistering volgde en juist langs het punt voerde, dat hij zich als plaats van waarneming had uitgekozen; de overigen trokken naar Santander, waar mede eene spoorweglijn in aanbouw was met Engelsche ingenieurs. Naauwelijks was het bekend geworden, dat zijn voornemen was om aan de noordkust van Spanje te landen, of de heer {{sc|vignoles}}, ingenieur aan den eerstgemelden spoorweg, had hem zijne diensten aangeboden; en van hem zoowel als van de directeurs van dien spoorweg, en met name van hunnen president Signor {{sc|monterino}}, had hij veel dienstvaardigheid en ondersteuning ondervonden. Overgaande tot de beschrijving van hetgeen er bij deze zonsverduistering werd waargenomen, wilde hij met de {{sp|corona}} beginnen, ten einde dan het veld vrij te hebben. Hij moest echter mededeelen, dat ook hier weder, even als in 1851, de opgaven zeer uiteenliepen. Onder al de verschillende teekeningen der verduistering, die tegen het vroeger vermelde scherm hingen, werd eerst door hem gewezen op die van {{sc|bonomi}}, wiens meening in zulk soort van zaken voorzeker van groot gewigt was; bovendien werd zij door eene andere van den Portugeeschen luitenant ter zee oom (sedert aan de Pulkowa werkzaam) en van den ingenieur {{sc|weedon}}, die echter ten deele kleurblind was, in de hoofdzaak geheel bevestigd. De corona was zeer helder licht in de onmiddelijke nabijheid der maan, en nam in lichtsterkte af, naarmate van den afstand tot den rand van dat ligchaam; zij werd begrensd door onregelmatige uitstroomingen en gebogen uitsteeksels, die door anderen of als zeer lang, of in het geheel niet, of als regt werden waargenomen. In de onmiddelijke nabijheid der zon nam {{sc|bonomi}} de planeten Venus en Jupiter waar, die echter onder geene andere, minder gunstige omstandigheden zoo digt bij de zon zouden te zien geweest zijn, omdat, hoe ook de zon zelve voor het gezigt op de eene of andere wijze moge bedekt worden, de algemeene verlichting van<noinclude></noinclude> 43lnlpon7t5js468t6a5eq09ah5mz5r 104 84689 221023 217912 2026-05-10T10:47:48Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221023 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|52|G.B. AIRY'S LEZING OVER DE ZONSVERDUISTERING|}}</noinclude>verschijnsels tot de zon zelve behoorden. Maar zij leerden nog meer. In de groote photographieën van {{sc|warren de la rue}} kwamen, behalve de waargenomene verhevenheden, nog enkele andere voor, die niet waren waargenomen; men moest dus eenige oplettendheid gebruiken bij het vergelijken van deze photographische afbeeldingen met de teekeningen, die naar de waarnemingen werden vervaardigd. Eindelijk toonde pater {{sc|secchi}} uit zijne photographieën aan, dat zij zekere waarnemingen geheel tegenspraken, waarop de Zwitsersche sterrekundige {{sc|plantamour}} de onderstelling grondde, dat het verschijnsel der verhevenheden niet uit de beweging der maan konde verklaard worden. Straks werd medegedeeld, dat eenige Engelsche officieren op de westkust van Amerika zouden waarnemen: zij deden dit aan Puget Sound. De zon was slechts 2 graden boven den horizon, toen zij de totale verduistering konden waarnemen, maar de omstandigheden waren vrij gunstig. {{sc|Airy}} had dan ook van de kapiteins {{sc|richards}} en {{sc|parsons}} uitmuntende teekeningen ontvangen; maar deze verschilden wederom grootendeels van de afbeeldingen van het verschijnsel, zooals het in Europa werd waargenomen, en zij waren met de zijne in het geheel niet overeen te brengen. Men moest hierbij, evenwel niet vergeten, dat er tusschen beide waarnemingen, die in Amerika en die in Spanje, ruim twee uren verloopen waren, en het was best mogelijk, dat in dien tusschentijd nieuwe verhevenheden zigtbaar waren geworden. Trouwens, indien het waar was, dat de zon in eenen toestand van doorgaande smelting verkeert en om zoo te spreken voortdurend opkookt, en dat nu de roode verhevenheden niets anders zouden wezen dan rookkolommen, die uit het ligchaam der zon opstijgen, — dan was het waarlijk niet te verwonderen, dat er in dien tusschentijd eenige verandering had plaats gegrepen. Zoodanige verandering werd er evenwel niet opgemerkt gedurende het korte tijdsverloop der waarnemingen, die in Spanje werden gedaan. De zonsverduistering van 1860 had dus, meende {{sc|airy}}, voldoende aangetoond, dat de roode verhevenheden tot de zon zelve behoorden; maar sedert had zich de vraag opgedaan, of zij dan ook niet, buiten zulk eene zonsverduistering om, konden worden waargenomen, of zij niet ook op gewone tijden zouden kunnen gezien worden, wanneer<noinclude></noinclude> 86txtqymrrqmkn5ptzd5ihviemq8mng 104 84690 221024 217913 2026-05-10T10:50:35Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221024 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||VAN 18 JULIJ 1860.|53}}</noinclude>men genoegzame voorzorgen nam om zich zooveel mogelijk te beveiligen tegen den storenden invloed van het sterke zonlicht. Hij had tot dat einde een werktuig laten maken door iemand, die daarin zeer bedreven was en aan wien zulk werk gerustelijk konde worden toevertrouwd; hij had het zóó doen inrigten, dat het zonlicht zoo min mogelijk hinderlijjk zoude zijn; hij had met dit werktuig menigvuldige waarnemingen in het werk gesteld; hij had geene moeite gespaard om die verhevenheden te zien te krijgen, maar het waren telkens geheel vruchtelooze pogingen. Hij had het werktuig uitgeleend aan {{sc|piazzi smith}}, toen deze den Pic van Teneriffe zoude beklimmen. Maar ook deze had niets gezien of waargenomen, wat naar zoodanige verhevenheden zweemde. Evenwel, deze ongelukkige, negatieve uitkomsten bewezen daarom nog hoegenaamd niets tegen de medegegedeelde onderstelling, omdat men onder de gewone omstandigheden zich niet genoegzaam kan vrijwaren tegen hare uitwerking en zich niet kan ontdoen van den storenden invloed, dien de sterk verlichte dampkring, waardoor wij de zon en hare omgeving moeten waarnemen, hier uitoefent. Er blijkt daaruit alleen, dat men niet bij magte is om zich in omstandigheden te verplaatsen, die gunstig genoeg zijn om de bedoelde verhevenheden van het ligchaam der zon te kunnen waarnemen; trouwens, hoe wij het ook aanleggen, die verlichte dampkring dooft nog wel sterker lichtende voorwerpen uit, dan waarvan hier sprake is. Tot besluit van deze lezing vertoonde professor {{sc|warren de la rue}} eenige van zijne photographische afbeeldingen der zonsverduistering, en daaronder de beide groote van 23 centimeters in middellijn. Met behulp van het mikroskoop met elektrisch licht werden ook deze afbeeldingen op het scherm overgebragt, in genoegzame vergrooting om door de geheele zaal te worden gezien. Zij waren te Rivabellosa bij Miranda in Spanje genomen, en reeds den dag, op de zonsverduistering volgende, verkondigde de ''Times'' den goeden uitslag dezer merkwaardige onderneming aan het Engelsche publiek. Met niet minder geestdrift overtuigde men zich nu, door de photograhieën zelve te zien, van haar uitnemend gelukken en van de dienst, daarmede aan de wetenschap bewezen. {{dhr}}{{lijn|5em}}{{dhr}}<noinclude></noinclude> 4mmw4l27v1fvdy2ra6cui59830z0o0f 104 84691 221009 217914 2026-05-09T19:19:15Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221009 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||VAN 18 JULIJ 1860.|39}}</noinclude>Over zoodanige tijdsbepalingen had {{sc|airy}} een stuk in de afdeelingen gelezen, ter wederlegging van eenige opmerkingen van Rev{{smaller|^d}}. {{sc|hincks}}. Op den laatsten dag van het jaar 1861 zoude eene totale eclips plaats hebben, die echter alleen in Noord-Afrika zigtbaar zoude zijn, meer of minder verwijderd van de kusten der Middellandsche zee. Maar eene andere, beter geschikt voor de waarneming, zal in 1870 te zien zijn, en wel in het zuiden van Europa. Thans overgaande tot de totale zonsverduistering van 8 Julij 1842, die waargenomen konde worden in het zuiden van Frankrijk en Italië, merkte spreker op, dat deze zoo weinig belangstelling inboezemde, dat er slechts twee waarnemers uit Engeland vertrokken: {{sc|francis baily}} naar Pavia, en hij zelf naar eenen heuvel Superga, in de nabijheid van Turin gelegen, waar hij voor het eerst eene totale zonsverduistering waarnam in al hare grootschheid, of liever in al hare vreeselijkheid. Niemand, die zulk eene eclips nooit bijwoonde, kan zich daarvan het minste denkbeeld vormen; van welk eenen graad ook eene gedeeltelijke eclips moge zijn, en welk klein gedeelte van de zonneschijf daarbij slechts moge zigtbaar blijven, kan men echter van hare waarneming niet het minste besluit trekken omtrent den indruk van eene totale eclips; hetgeen men dan waarneemt, is geheel iets anders. De duisternis is geheel onderscheiden van elke andere; zij heeft niet het minste van eenen sterk bewolkten dag, wanneer toch de duisternis algemeen, maar ook het zwakke licht overal gelijkelijk verdeeld is; terwijl bij eene totale eclips al het licht op één punt te zamen gebragt is, even als bij een enkel licht in eene groote, duistere kamer. Langs den horizon ziet men eene eigenaardige kleur, die men weder nimmer anders te zien krijgt; men kan de zware, groote slagschaduw van de maan zien aankomen over de aardoppervlakte met zulke scherp geteekende randen, dat men onwillekeurig uitroept: "daar komt het!" Plotseling wordt het zwarte nacht; instinktmatig wendt men den blik naar de plaats, waar men de zon zag verdwijnen, en zie, daar is de donkere maan, als eene groote zwarte vlek, omgeven met eenen ring van licht, "de corona", waaraan door onderscheidene waarnemers somtijds de meest fantastische vorm wordt toegeschreven. — Het is niet gemakkelijk om alsdan de sterkte van het licht met<noinclude></noinclude> iulow9r7knduy7fd7wbg1hor6rztrpa 104 84694 221015 217917 2026-05-10T10:22:52Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221015 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||VAN 18 JULIJ 1860.|41}}</noinclude>het vermeende verschijnsel geheel door de irradiatie verklaard. [Er volgde een scherpe les aan waarnemers, die waarnemingen durfden bekend maken met ongenoegzame werktuigen verkregen]. — Het eindbesluit uit alle waarnemingen was nu, dat er vier vlammen of verhevenheden gezien waren, waarvan echter de plaats zeer verschillend werd opgegeven; of zij echter tot de maan of tot de zon, dan wel tot geen van beiden behoorden, bleef in het midden. In 1850 werd er eene zonsverduistering in den Stillen Oceaan waargenomen door een Franschen kruiser; en {{sc|airy}} merkte op, dat, waar er eenige wetenschappelijke zaak kan waargenomen worden, men zeker kan wezen, dat een Franschman van de gelegenheid tot waarneming gebruik maakt. Volgens het berigt nu van dezen kruiser, waren de vlammen niet op de maan zelve aanwezig, maar geleken eerder daarvan afgescheidene wolkjes. Maar de sterrekundigen waren reeds aan het snuffelen geraakt in vroegere beschrijvingen van zonsverduisteringen, en men had de beide volgende opgaven gevonden, waarop vroeger evenwel volstrekt geen acht geslagen schijnt te zijn. De eerste was van eenen kapitein {{sc|stannyan}}, die eene totale eclips in 1706 te Bern bijwoonde en verhaalde, dat de maan toen met een helder rooden rand omgeven was; de tweede van professor {{sc|vassenius}}, die den 3den Mei 1733 zulk eene totale verduistering te Gothenburg waarnam en daarvan in de ''Philosophical Transactions'' eene vrij juiste beschrijving gaf, waarbij het echter onzeker bleef, of hetgeen hij zag losse wolkjes bij de maan waren, dan wel uitwerpselen van dat ligchaam. Hieromtrent verkeerden dus de sterrekundigen in eenen geheelen staat van onzekerheid, en de eclips van 1851 werd met verlangen te gemoet gezien, ten einde daaromtrent aan allen twijfel een einde te maken. Hier wees de spreker op de eigenaardige bezwaren aan zulke soort van sterrekundige waarnemingen eigen, en op het verschil ten dezen opzigte tusschen de sterrekunde en andere wetenschappen; in zoo verre namelijk de eerste waarnemingen meer afhankelijk zijn van de tegenwoordigheid van geest en van de vlugheid van opvatting bij den waarnemer zelven. Ten aanzien van de waarneming van zoneclipsen bleek dit wel duidelijk daaruit, dat de opgave van onderscheidene waarnemers van dien aard waren, dat zij zeer moeijelijk met elkander in<noinclude></noinclude> 9cyxe38qs1kipmg1ugrvziwqk07su7q 104 84696 221019 217919 2026-05-10T10:33:17Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221019 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||VAN 18 JULIJ 1860.|45}}</noinclude>Roode Zee, waar zij zich verloor in den zonsondergang. Verschillende regeringen zoowel als bijzondere personen maakten de noodige toebereidselen om deze eclips waar te nemen. De Fransche regering, nooit ten achteren in wetenschappelijke ondernemingen, zond eene commissie geleerden naar het binnenland van Spanje en zorgde, dat ook in Algerie en in Egypte het verschijnsel behoorlijk zoude waargenomen worden. Spanje rustte eene expeditie uit, onder den koninklijken astronoom Don {{sc|aguilar}}. Eenige Britsche officieren zouden de eclips waarnemen op de westkust van Amerika. Maar de geest der wetenschap is in Engeland geheel anders dan in andere landen: men heeft daar geene groote lands-academiën, waar mannen van regeringswege worden opgeleid tot sterrekundigen en waar dan ook hunne diensten door de regering kunnen worden opgeëischt, als zulks noodig mogt zijn. Doch Engeland bezit, wat geen ander volk ter wereld heeft, een groot getal welopgevoede liefhebbers van sterrekunde, amateur-astronomen, gereed en volijverig om hunner geliefkoosde wetenschap zoo veel mogelijk van dienst te wezen. De schikkingen om naar Spanje te trekken kwamen op hem neder, als het hoofd der Engelsche sterrekundigen, en het was in zekeren zin aan hem overgelaten, om eene goede reeks van gewenschte waarnemingen te verkrijgen. Hij hield het daarom voor het beste, wanneer hij zich tot de regering wendde om een geschikt vervoermiddel voor een groot aantal sterrekundigen af te staan. En aan dit verzoek werd bereidwillig voldaan, daar de regering het fraaiste schip van de geheele vloot, ''de Himalaya'', ter zijner beschikking stelde en zorgde, niet alleen dat de expeditie naar Spanje werd gebragt, maar ook dat zij goed gevoed werd. Den 7den Julij vertrokken daarmede een aantal Engelsche en vreemde sterrekundigen en liefhebbers, die gedurende vele jaren nog als de Himalaya-expeditie zal bekend staan. Ten einde aan dezen togt, zoo veel mogelijk was, eenen goeden uitslag en goede uitkomsten te verzekeren, had hij aan alle reisgenooten tot voorwaarde gesteld, dat ieder een bepaald plan moest hebben en de daartoe noodige werktuigen van genoegzame volkomenheid moest medenemen. Over het algemeen werden deze voorzorgsmaatregelen wel in acht genomen en het plan van de verdeeling van den arbeid stipt opgevolgd. Wel<noinclude></noinclude> 2sjvu9tkzq4tu08ujbglio8k2lkglc3 104 84697 221017 217920 2026-05-10T10:28:16Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221017 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||VAN 18 JULIJ 1860.|43}}</noinclude>door anderen van deze verschijnselen gegeven, kwamen echter de zijne niet altijd overeen, en het was soms, alsof men er zich op toegelegd had om te toonen, hoeverre de verbeelding het wel konde brengen in de opgewondenheid van het oogenblik. Terzelfder plaatse, Gothenburg, observeerden nog {{sc|petersen}} en {{sc|chevalier}}, en hunne opgaven hadden onderling even weinig overeenkomst, als met die omtrent de waarnemingen op het vaste land gedaan. Sommigen stelden dien bomerang als regt voor, anderen als krom; sommigen meenden, dat hij van regt krom werd, anderen, dat hij eerst krom was en daarna regt werd. Maar op eenen anderen sterrekundige, die in Polen was gaan waarnemen, {{sc|otto struve}}, had hij het grootste vertrouwen, en diens opgave kwam volmaakt met de zijne overeen. {{sc|Struve}} deed daarenboven zorgvuldige metingen omtrent het grooter worden der verhevenheden aan den eenen kant en het kleiner worden aan den anderen, en hij vond, dat de uitkomst dezer metingen geheel overeenstemde met de snelheid van de beweging der maanschijf voorbij de zon. Hieruit, mede in verband met zijne eigene waarnemingen, moest worden afgeleid, dat die verhevenheden wel degelijk tot de zon behoorden; want behoorden zij daarentegen tot de maan, dan bestond er geene reden voor hare verandering in grootte gedurende de beweging van dien wachter. Het groote verschil tusschen de beschrijvingen, die onderscheidene waarnemers van deze zonsverduistering leverden, gaf echter aanleiding tot de onderstelling, dat die verhevenheden geenszins in werkelijkheid aanwezig waren, maar dat zij eerder tot die verschijnselen van interferentie van het licht behoorden, die onder den naam van buiging of diffractie bekend zijn, en die met het waargenomene, oppervlakkig althans, wel eenige overeenkomst aanbieden. Hieruit ontstond nu eene nieuwe theorie omtrent deze vlamachtige verhevenheden, die der diffractie namelijk, waarbij zij slechts ontstaan zouden door de buiging der zonnestralen langs den maansrand. Spreker merkte op, dat wanneer er eenig punt is, waaromtrent hij zich zoude kunnen veroorloven met kennis van zaken en met eenig vertrouwen te spreken, het juist was de theorie van de interferentie van het licht en het ontstaan der diffractie-kleuren, en dit wel, dewijl hij dit onderwerp in bijzonderheden had nagegaan en bestudeerd. En nu konde hij zich met die theorie<noinclude></noinclude> bij3l422xuubg195wo7hb87a1kv98p1 104 84698 221021 217921 2026-05-10T10:38:14Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||VAN 18 JULIJ 1860.|47}}</noinclude>den dampkring toch steeds te sterk zoude blijven, vooral in de nabijheid der zon, om zulk betrekkelijk zwak licht te kunnen onderscheiden; die zwak verlichte planeten zouden altijd in het licht als verdrinken. De juiste plaats nu van deze planeten, geheel overeenstemmende met de uitkomsten van sterrekundige berekeningen, was hem een sterk bewijs te meer voor de juistheid van {{sc|bonomi's}} afbeelding. Nog werd door sommigen op den maansrand een gekleurde ring waargenomen; zeker een merkwaardig verschijnsel, dat echter weder door anderen of niet op dezelfde wijze werd gezien, of waarvoor anderen eerder eene uitstrooming uit de maan in de plaats stelden. De afteekeningen van {{sc|galson, murray}} en {{sc|weiler}} waren alle meer of minder afwijkende en boden sommige vreemde verschijnsels aan, die moeijelijk met elkander en met de overige waarnemingen waren overeen te brengen. Ook professor {{sc|plantamour}} uit Geneve, die aan de oostkust van Spanje waarnam, maakte drie opeenvolgende teekeningen van de corona. Uit al deze teekeningen en waarnemingen bleek nu ten duidelijkste het waarschijnlijke van de onderstelling, dat de corona zoude worden veroorzaakt door eenen nevelachtigen dampkring tusschen de aarde en de maan. Ten einde deze redenering helder in het licht te stellen, moest hij eerst iets zeggen over gepolariseerd licht en wilde dit dan met een paar proefnemingen ophelderen. Na eene korte beschrijving van het dubbel-brekend prisma, toonde hij, hoe bij de omwenteling daarvan het ééne beeld rondom het andere konde worden bewogen, wanneer men gewoon, dat is hier, niet gepolariseerd licht daartoe gebruikte. Wanneer hij evenwel aan het licht eerst eene zekere terugkaatsing van eenen vlakken spiegel had doen ondergaan, en dan de proef met dat teruggekaatste licht herhaalde, zoo bleek het, dat het tweede beeld voor sommige standen van het dubbel-brekend prisma verdween. Bij die laatste proef nu had het licht door de voorafgaande terugkaatsing eene zekere verandering ondergaan, die men polarisatie noemde; en gaf aldus het dubbel-brekend prisma een eigenaardig middel aan de hand om te onderzoeken, of het licht, dat men op eenigerlei wijze waarnam, al of niet gepolariseerd was, en zoo ja, zelfs op welke wijze; deze werd toch bepaald door den stand van het<noinclude></noinclude> mt4awgmygd8q97d470orjibi9alevf3 104 84699 221022 217922 2026-05-10T10:45:29Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221022 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||VAN 18 JULIJ 1860.|51}}</noinclude>als met de berekening overeenstemde. Dr. {{sc|brühns}} uit Leipzig, die in het Oosten van Spanje, te Tarazona, waarnam, en niet met de noodige werktuigen voorzien was om den stand van eene verhevenheid te bepalen, maakte van de omstandigheid gebruik, dat ééne dier verhevenheden zigtbaar werd, vóór dat de geheele verduistering inviel, en zulks eenige minuten bleef, om haren afstand tot den naastbijzijnden hoorn van het kleine nog zigtbare gedeelte der zon te meten. Daar nu de stand van dien hoorn met groote naauwkeurigheid kan bepaald worden, berekende hij dat, indien die verhevenheid tot de maan behoorde, de hoorn gedurende dien tijd 26° moest hebben afgelegd; werd zij echter ondersteld bij de zon te behooren, zoo werd die afstand slechts 1°. Dus op nieuw een afdoend bewijs voor de geldigheid onzer hypothese. Maar er was nog eene andere manier om het besproken punt toe te lichten, dan waarnemingen met kijkers en dan teekeningen, namelijk door de zonsverduistering te photographieren: een middel, dat reeds door pater {{sc|secchi}} in warme bewoordingen was aanbevolen. Wel is waar had {{sc|busch}} reeds in 1851 eene daguerreotype van die eclips genomen, die tamelijk gelukt was, maar sedert dien tijd had de photographie zulke snelle vorderingen gemaakt en stond zij nu op zulk eene hoogte, dat professor {{sc|warren de la rue}} het zeker wenschelijk en althans niet onmogelijk oordeelde, van deze zonsverduistering dragelijke photographieën te maken, en de uitkomst bedroog zijne verwachtingen in geenen deele. Hij nam den photoheliograaph van het observatorium te Kew mede en verkreeg daarmede twee groote photographieën van de totale verduistering. De vroeger genoemde sterrekundige, pater {{sc|secchi}}, die te Rome deze eclips waarnam, verkreeg daarentegen vijf kleine photographieën. Het was merkwaardig, hoezeer niet bevreemdend, dat al deze afbeeldingen, al waren zij verkregen op betrekkelijk grooten afstand, zeer juist met elkander overeenkwamen, in tegenstelling van het groote verschil tusschen de persoonlijke waarnemingen, al waren de waarnemers ook in elkanders nabijheid. Zeker een sterk argument ten voordeele der photographieën. En wat leerden deze nu omtrent de besproken verhevenheden? Zij bevestigden volkomen de berekeningen afgeleid uit de onderstelling, dat die<noinclude></noinclude> kejp0noxzk907upx0jy6nny33k3x9uk 104 85097 221028 218584 2026-05-10T11:37:31Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221028 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|102| NEDERLANDSCH-FRANSCHE EXPEDITIE DOOR DE BINNENLANDEN|}}</noinclude>plaatsen stroomopwaarts te roeijen en zonder wegwijzer eene rivier te bevaren, die geen van ons kende, bleef voorzeker een groot waagstuk. Reeds waren 3 dagen sedert de komst van Beiman verloopen, in welken tijd hij voortdurend palavers of groetoes met zijne ondergeschikten gehouden had; verscheidene hanen waren geslagt om uit hunne ingewanden den wil der goden te lezen? maar niets schonk ons gunstige uitkomst. Wij besloten dus bon gré mal gré alleen af te reizen. De Caraiben stonden in twijfel wat zij doen zouden, en het zou mij gemakkelijk gevallen zijn de meesten tot voortzetting der reis met ons te bewegen, doch men geloofde niet genoeg levensmiddelen te hebben en zond hen dus naar hunne dorpen terug. Alleen 3 koos ik uit hen uit, en nadat wij op nieuw alles hadden aangewend om de Bonni-negers te bewegen ons te vergezellen, en beloften en bedreigingen vruchteloos waren gebleven, voeren wij 's morgens den 7den October af. De heer R., de Fransche commissaris, was op Piket achtergebleven om het toezigt te houden over de vele achtergelatene goederen en over de booten. Met verwondering staarden allen ons na en nu eerst waren de bosch-negers bevreesd voor den toorn der Fransche regering, wier militaire posten digter bij hen lagen dan de onze, en aan wie zij reeds in vroegere jaren beloofd hadden de vaart op de bovenrivier aan niemand te verhinderen. Er kwamen dus, zooals wij dan ook vermoed hadden, omstreeks 12 krachtvolle negers achter ons aan, juist toen wij bezig waren onze booten over den eersten val te voeren en smeekten ons dringend, hun verlof te geven om ons verder te brengen. Wij namen nu vijf hunner in onze dienst, onder beding, dat zij ons nog een onzer booten, benevens 5 Bonni-negers zouden brengen, wat dan ook dadelijk geschiedde. Reeds den 2den dag bereikten wij het laatste hunner dorpen, Miranda loo. De dorpen dezer negers liggen in eene streek van ongeveer 12 uur lengte, en als ik de bevolking op 1000 zielen stel, zal dat wel het maximum zijn. Zij zoowel als de Bonni-negers zijn vrij; zij bewonen eene vruchtbare aan wild en visch rijke landstreek, en toch is hun aantal sedert de 100 jaren, die zij in deze wouden hebben doorgebragt, aanmerkelijk verminderd, daar de bevolking,<noinclude></noinclude> 2d74agrz9ymm80fdxtqgxoen9qiaa22 104 85098 221030 218585 2026-05-10T11:42:51Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|104| NEDERLANDSCH-FRANSCHE EXPEDITIE DOOR DE BINNENLANDEN|}}</noinclude>bosch-negers zagen, dat zij alleen meesters waren, deden zij wat zij wilden, en de reis ging slechts langzaam voorwaarts, daar men bovendien nog eene menigte watervallen moest overkomen; ten laatste weigerden zij zelfs de booten en goederen over deze te helpen trekken, zoodat de topographen dit zelve moesten verrigten; daarbij kwamen eenige zware regenbuijen, als zij des nachts onder den blooten hemel kampeerden, zoodat de terugreis een aanvang nam. De rivier nam het laatst haren loop geheel uit het westen komende, zoodat men reeds den meridiaan van Paramaribo had overschreden, een bewijs, dat de boven-Suriname desgelijks uit het zuidwesten of westen komen moet. Hoe ver men van de Acouri-Indianen verwijderd was, kon men natuurlijk niet bepalen; vermoedelijk liggen hunne dorpen onder 2—3° N.Br. en 55—56° W.L. Zij zijn dus niet ver verwijderd van de dorpen der Wapisianas, die {{sc|schomburgk}} bezocht, en ook zij schieten met door het Ouralisap vergiftigde pijlen; of zij dit gif zelve bereiden, is mij niet bekend. Hoewel mij vroeger door bosch-negers verzekerd was, dat de Indianen, met welke zij handel drijven, savannen bewoonden, bestreden zij dit thans. Het schijnt derhalve, dat de savannen eerst in het westen op 56° lengte een aanvang nemen en daar, zooals wij later bemerkten, het Tumucumaque-gebergte zich van het N.W. naar het Z.O. uitstrekt, zoo staan vermoedelijk de gebergten, die {{sc|schomburgk}} onder 1° 20' N.Br. en 55° 30° tot 56° 30' W.L. aangeeft, met het eerste niet in verbinding. De Tapanahoni ontspringt dus zoowel als de Lava uit de noordelijke helling van het Tumucumaque-gebergte. De twee beeken, die {{sc|schomburgk}} in zijne kaart als Basikitjoe en Pianaghotte aangeeft, behooren dus tot het rivierstelsel der Suriname, Saramacca of Copename, zoodat de bronnen dezer rivieren in ieder geval veel zuidelijker moeten gezocht worden dan die der Tapanahoni. Het zoude alzoo door de eerste gemakkelijker vallen de rivieren te bereiken, die zich in de Amazonen-rivier ontlasten, en het is wel mogelijk, dat hier in den regentijd dergelijke verbindingen plaats hebben, als in Britsch-Guyana tusschen de Rupununi en de Rio Branco, zoodat een waterweg naar Brazilië hier wel kan bestaan, terwijl bij de Lava en de Tapanahoni daaraan niet te denken valt. {{nop}}<noinclude></noinclude> b56nx7rl9b8d3xkh3a68oc7finz9wtw 104 85099 221032 218586 2026-05-10T11:47:33Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221032 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|106| NEDERLANDSCH-FRANSCHE EXPEDITIE DOOR DE BINNENLANDEN|}}</noinclude>Aan de Lava schoten wij dikwijls een fraai boschhoen, Crala (''Penelope cristata''), dat zeer goed smaakt. Deze vogels zijn zóó dom, dat zij zich een voor een op de boomen laten doodschieten, zonder weg te vliegen. Den 3den November kwamen wij in het dorp Providence, de hoofdplaats der Bonni-negers, omstreeks 2 uur boven den val Itepoucou gelegen. De rivier is door hare breedte indrukwekkend; op den Franschen oever verheft zich een gebergte van 2000 voet hoogte. — De Bonni-negers onderscheiden zich in niets van de bosch-negers, met wie zij oorsprong en taal gemeen hebben. Hunne woningen zijn op dezelfde wijze aangelegd, terwijl ook beider levenswijze dezelfde is, Zij zijn vooral geschikt tot het vervaardigen van kano's of booten, die zij maken van eene in het hooger gelegene deel der Lava dikwijls voorkomende houtsoort "Bamba" genaamd; dit laatste heeft een aangenamen reuk, is geelachtig van kleur, hard en wordt in groote afmetingen gevonden. Door insnijding verkrijgt men eene waterheldere vlugtige olie, die bijna als kajeput-olie riekt en in de kolonie gebruikt wordt tot het stillen van rheumatische pijnen. Op Providence vertoonde zich intusschen de gezamenlijke bevolking der 4 Bonni-dorpen, zoodat het ons gemakkelijk viel hun aantal tamelijk naauwkeurig te schatten. Dit zal in het geheel 250 tot 280 bedragen, waaronder op zijn hoogst 45 tot 50 voor den arbeid geschikte mannen. Wij waren nu het voorwerp der algemeene nieuwsgierigheid, en ter onzer eere, maar niet tot ons genoegen, werd een dans uitgevoerd, die bijna tot aan den morgen duurde. Het dorp Providence ligt onder 8° 48' N.B., en daar de loop der rivier van Poligoudou af het meest zuid-oostelijk was, kan de oostelijke afstand vandaar omstreeks 24 minuten bedragen. Wij verlieten Providence den 5den November om onze verdere reis naar den oorsprong der Lava te beginnen. De strooming van het water was gering; hier en daar slechts was zij sterker. Wij gingen tegen den middag een op een eiland gelegen dorp voorbij, dat ten hoogste uit 30 personen kon bestaan, die echter allen zeker naar Providence gevaren waren om het dansen bij te wonen. Tegen den avond bereikten wij het dorp Courmotibo, aan de Fransche zijde gelegen,<noinclude></noinclude> 3inj7d71m9lm6jth2kqrkmhf7hbvgyu 104 85106 221029 218593 2026-05-10T11:39:48Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221029 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||VAN GUYANA IN SEPTEMBER TOT NOVEMBER 1861.|103}}</noinclude>toen men in het jaar 1761 vrede met hen sloot, ver over het dubbele bedroeg. Was deze vrijheid nu hun geluk? De Tapanahoni stroomt meerendeels uit het zuidwesten, menigmaal door ontelbare eilanden, zoodat hare breedte op zulke plaatsen bij de 2 uur kan bedragen, en vormt daar voortdurend snelvlietende plaatsen in de rivier en watervallen. De plantengroei is op verre na zoo rijk niet als in den alluvialen grond nabij de kust; Erythrinen, Eperua, Copaiva komen het veelvuldigst voor; groote, zware boomen zijn zeldzaam; het water van den regentijd schijnt de vruchtbare aarde van de eilanden weggespoeld te hebben. Bekkens, waarin men zooals in de Lava dagen kan reizen, zonder eenigen stroom van beteekenis te vinden, zijn in de Tapanahoni zeldzaam en waar zij voorkomen wisselen zij spoedig weder af met snelvlietende plaatsen en watervallen. Dit is een bewijs, dat het land, waardoor deze rivier vloeit, hooger is, dan dat der Lava en dat het plateau aan den voet van het Tumucumaque-gebergte naar het oosten afhelt. Hoogere bergen vindt men niet; de oevers verheffen zich alleen somtijds tot heuveltjes. Twee dagen boven Miranda loo, onder 3° 56' N.Br., besloten nu de topographen, uit vrees dat de levensmiddelen niet toereikend zouden zijn, — want de bosch-negers teerden ook op onzen voorraad, — de Bonni-, Manna- en een der Surinaamsche negers benevens de 3 Indianen naar Piket terug te zenden en aldus voor de 5 bosch-negers en de Surinaamsche bedienden zoo veel levensmiddelen meer te verkrijgen, dat men de reis nog 40 dagen lang voortzetten kon; daar de tegenzin der bosch-negers in deze reis bekend was, kon men vooruit berekenen, dat zij niet zoo lang zou duren. Ik verliet nu met mijne Indianen de expeditie en keerde naar Albina terug om met Bonni-negers het nog overige der levensmiddelen voor de beide expeditiën af te halen. Den 25sten October bevond ik mij weder op Poligoudou. Ik had 3 andere Caraiben als roeijers mijner boot medegenomen, die ook het verdere gedeelte der reis medemaakten. Op Poligoudou vond ik ook reeds de commissie van hare reis naar de boven-Tapanahoni terug; zij was de rivier slechts tot 3° 28" opgevaren; want toen de<noinclude></noinclude> r6rovucqxsoa74t0yv4ty4aec8vdmg9 104 85107 221031 218594 2026-05-10T11:45:13Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||VAN GUYANA IN SEPTEMBER TOT NOVEMBER 1861.|105}}</noinclude>De ziekte van een der topographen vertraagde onze afreis naar de boven-Lava, waartoe wij niet zonder moeite Bonni-negers hadden verkregen, wij vertrokken dus eerst den 30sten October. De rivier, zooals reeds gezegd is, bijna twee maal zoo groot als de Tapanahoni, is van haren mond af wel twee uren ver met grootere en kleinere eilanden vervuld. Aan het zuideinde van het laatste en grootste hadden de Hollanders op het einde der vorige eeuw een militairen post tegen de invallen der Bonni-negers opgerigt. Een hoop baksteenen en tegels, waarschijnlijk van den bakoven, zijn daarvan de eenige overblijfselen. Behalve eenige groepen vischotters, die nieuwsgierig om ons heen zwommen, zagen wij geen wild, hoewel zich hier vele jaguars ophouden. De hond eens Bonni-negers volgde het spoor van een dier in het bosch, terwijl zijn meester, ter naauwernood dertig schreden daarvan verwijderd, langs den oever voer; plotseling huilde de hond, de neger vloog het bosch in, doch vond hem reeds met verpletterden schedel, terwijl de jaguar zich langzaam verwijderde. Het was nu een algemeen gejammer, want de negers houden veel van hunne honden, hoewel deze hunnen honger met het allerslechtste, ter naauwernood te nuttigen voedsel moeten stillen. Terwijl wij ontbeten, werd de hond begraven en elk geweer ter zijner eere afgeschoten. Dikwijls vond men sporen van jaguars in het zand der door den stroom omgeven eilanden, alwaar zij des nachts loeren op de waterzwijnen of cabiais. Zeer dikwijls ziet men in alle hooge wateren kaaimannen (''Alligator sclerops''), die zonder eenige beweging aan den oever liggen of hunne snuiten uit het water steken. Bijna geen dag ging voorbij, dat er niet een geschoten of dood geslagen werd, zoodat de Indianen hen ten laatste niet meer wilden eten. Zij bereiken zelden eene lengte van 6 voet, leven meestal van visch en leggen ongeveer 20 tot 30 langwerpige eijeren van de grootte van een eendenei, die met eene harde doch poreuse schaal omgeven zijn. Deze eijeren leggen zij in een nest van verrotte takken en bladeren, dekken het toe en houden zich in de nabijheid op om, zooals alle Indianen mij verzekerden, het van tijd tot tijd te bezoeken. De groote krokodil, die in de rivieren van Britsch-Guyana voorkomt, is hier niet inheemsch.<noinclude></noinclude> 9hqhm1z38v1f6atpg877a381x8wnm4h 104 85108 221033 218595 2026-05-10T11:49:47Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221033 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||VAN GUYANA IN SEPTEMBER TOT NOVEMBER 1861.|107}}</noinclude>waar wij een stokoud moedertje aantroffen, de eenige nog levende dochter van het beroemde opperhoofd Bonni. Wij begiftigden haar met eenige doeken en andere kleinigheden. In dit dorp vonden wij een jongen man en een meisje van den stam der Ivakouleh-Indianen, die in hunne jeugd door de Bonni-negers of geroofd, of als gijzelaars medegenomen waren. Zij zijn veel ligter van kleur dan de Karaiben, hebben als deze een plat aangezigt, doch grijze of groenachtige oogen. Als menige neger waren ook zij getatoueerd en hadden geheel hunne manieren aangenomen. De stam der Irakouleh bewoont eene kreek, die in de boven-Lava inmondt, en schijnt met de overige Indianen-stammen en ook met de Bonni-negers in vijandschap te leven. Deze beweren ook de plaats, waar zij zich werkelijk ophouden, niet te kennen, daar zij dikwijls van woning veranderen. Wij kwamen reeds den tweeden dag aan het laatste dorp Grassiabra, eenige armzalige hutten, die op eenen heuvel aan den Franschen oever liggen. Van hier strekt zich een steenen dam uit, dwars door de rivier. Men kan hem voor een werk van menschenhanden houden, zoo regelmatig zijn de rotsblokken opgestapeld. De meeste bewoners van Grassiabra, misschien 20 tot 30, wonen op hunne akkers in den omtrek. Drie uren boven het dorp, op den regter oever, stroomt de Inini-kreek in de Lava; vaart men deze kreek omstreeks 5 dagen lang op, dan komt men aan een weg, op welken men in 2 dagen de oevers van de Aprouac bereikt. Inini wordt bewoond door de Emerillon-Indianen. Den 8sten November voeren wij tegen den middag aan den regter oever den mond eener schoone rivier, de Arona voorbij, die een waterweg naar de Oyapok verschaft, zoodat de grootste rivieren van Fransch-Guyana van twee zijden in betrekkelijk korten tijd bereikt kunnen worden. Wij hadden van Providence af slechts weinige snelvlietende plaatsen gehad, terwijl de geringe stroom onze vaart zeer had bespoedigd. Den 9den echter kwamen wij weder in eene streek van aanhoudende watervallen en snelvlietende plaatsen. Wij sloegen ons leger op digt aan den mond der groote Litani-kreek, die uit het zuiden komt en hier een waterval van ongeveer 8 voet hoogte vormt;<noinclude></noinclude> q438ch2w84pawo5gp3fc7hqpn5qaorn 104 85631 221025 219533 2026-05-10T10:52:46Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221025 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" /></noinclude>{{dhr}} {{c|{{larger|BETEL.}}}} {{dhr}}{{lijn|5em}}{{dhr}} Het kaauwen van betel of sirie is in een zeer groot deel van Azie veel algemeener dan bij ons het tabaksrooken. In de belangrijke schetsen. uit de reis van {{sc|herman von schlagintweit}}, op het vasteland van Indie <ref> ''Allg. III. Zeitung'', Oct. 1862.</ref>, komen onder anderen over de betelplant en haar gebruik berigten voor. De betel behoort tot de pepergewassen en levert het blad, hetwelk in Britsch Indie en op de Oost-Indische eilanden dient tot omwikkeling van dunne schijven van de arekanoot<ref>De areka- of betelnoot is de vrucht van een palm (''Areca Catechu'').</ref> met een weinig kalk, dat zoo gekaauwd wordt als eene aromatische en sterk bijtende specerij, waaraan tevens een weinig verdoovende (narkotische) krachten eigen zijn. De betelpeper is een gewas, uitsluitend aan de keerkringslanden eigen, daar zij alleen langs de kusten aldaar gekweekt kan worden en op eenige hoogte ontwijfelbaar zoude mislukken. Ook wordt zij bij hare kweeking tegen den al te sterken gloed der zonnestralen en tegen de nachtelijke koude door aanplanting onder boomen beschut. Men weet, dat ook tusschen de keerkringen de koude 's nachts door de daar zeer sterke uitstraling der warmte uit de aardsche voorwerpen, naar evenredigheid van de hitte des daags, dikwijls zeer gevoelig kan zijn, zoodat bij den mensch vele ziekten daar werkelijk uit gevatte koude ontstaan. In Bengalen, hetwelk men als de noordelijke grens der betelkultuur kan aannemen, wordt zij in eene soort van hutten gepoot en tegen de uitersten van koude en hitte zorgvuldig bewaard. Het uitwendige van zulk eene hut moge ruw en onaanzienlijk zijn, het inwendige is, naar de beschrijving van {{sc|schlagintweit}}, van eene verrassende schoonheid, daar de bevallige vormen der rankende betelstengen en het helder groen der vaak digt bij elkander gegroepeerde bladeren een uitnemend fraai gezigt opleveren, waarvan het genot alleen door de vochtige en benaauwde temperatuur dier ruimten verminderd wordt. {{nop}}<noinclude>{{smallrefs}}</noinclude> 17rbscvqlwip7nkis98zfejwb1brpka 104 85632 221026 219532 2026-05-10T10:55:38Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221026 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh||BETEL.|319}}</noinclude>Volgens {{sc|meijen}}, ''Reize om de aarde'', II, bl. 224 volg., wordt op het eiland Luçon de betel mede gekweekt en te Manilla zeer algemeen gebruikt, nagenoeg op dezelfde wijze, door de arekanoot in kleine langwerpige stukjes te verdeelen, de betelbladen op de binnenzijde te bestrijken met wat ongebluschten kalk, die van koralen en oesterschelpen gebrand is, en in smalle bandvormige strepen zamen te leggen, in welke men vervolgens het stukje arekanoot zeer handig wikkelt. Men noemt dit een ''buyo''. In ieder huisgezin heeft men een klein kistje of een bord, waar de toebereide buyo's voor den dag bewaard worden, en men biedt ze ieder die komt aan, bijna als bij ons een snuifje of een pijp. Zij, die reizen of in de open lucht arbeiden, dragen doozen of zakjes bij zich, in welke zij de buyo's bewaren. Behalve de inboorlingen, hebben vele Spanjaarden en andere Europeanen zich het kaauwen van de betel aangewend en het vertier van dit artikel van weelde is onbeschrijfelijk groot. Op alle markten en straten wordt de buyo verkocht. Op de ''haciendas'' (landhoeven) van het eiland wordt soms aan het volk, als dagelijksch arbeidsloon, eene zekere hoeveelheid rijst en een aantal sigaren en buyo's gegeven. Op de markten ziet men groote korven, die met de fraaije groote en hartvormige bladen der betelpeper dikwijls 3—4 voeten hoog opgevuld zijn en dan bij dozijnen of honderden verkocht worden. Voor den kalk bezigt men daar kalk, afkomstig van de schelpen aan de kust, maar ook dikwerf versteende schelpen, waardoor vaak zeldzame soorten vernietigd worden. Zoo had men op een hoogen berg op het eiland Luçon eene schelp, eene ''Chama'', van meer dan drie voeten lengte gevonden, welke men, ongelukkiger wijze, mede tot deze kalkbranding gebruikt heeft. Het schijnt, dat het gebruik der betel de tanden en het tandvleesch wel kleurt, donkerbruin of bijna zwart maakt, maar overigens voor de gezondheid niet schadelijk is. Ook in China is het betelkaauwen in gebruik, maar niet zoo algemeen als in den Oostindischen archipel en op de Philippijnsche eilanden. {{sc|Ida pfeiffer}} verhaalt in hare tweede reis om de wereld (Amsterdam, 1856, II, bl. 70), dat op Celebes, gedurende hare gansche reis, de meisjes bezig waren met siri te maken, dat hier niet in<noinclude></noinclude> srkzecgpn8n4cvsrox5r4ds0a56le5d 104 85633 221027 219535 2026-05-10T10:58:03Z WeeJeeVee 2844 /* Proefgelezen */ 221027 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="WeeJeeVee" />{{rh|320|BETEL.|}}</noinclude><section begin="betel"/>pakjes, maar in den vorm van sigaren vervaardigd wordt. "Zij bestrijken een betelblad met wat kalk uit gebrande schelpen, leggen een stukje arekanoot met wat gambier<ref> ''Gambier'' is eene zamentrekkende stof, die ook wel in de leerlooijerijen dient en verkregen wordt uit de bladen der gambierplant (''Uncaria Gambir'') in water gekookt en dit verkookt tot eene vaste bruine zelfstandigheid.</ref> er op, rollen het ineen en wikkelen er een draad om heen." {{r|[[Auteur:Alexander Willem Michiel van Hasselt|{{sc|v. H.}}]]{{gap|6em}}}} {{dhr}} {{lijn|5em}} {{dhr}}<section end="betel"/> <section begin="bron"/>{{c|{{larger|EENE MERKWAARDIGE BRON.}}}} {{dhr}} {{lijn|5em}} {{dhr}} Te Wellsville, graafschap Columbiana, Ohio, in Noord-Amerika, werd een put geboord, met het doel om naar steenolie te zoeken. Toen men tot eene diepte van 488 voet geboord had, volgde er eene zoo plotselijke uitbarsting van gas, dat de boorstang, met bovendien 200 voet van ingebragte buizen, als een laadstok uit een geweer uit het boorgat geworpen werd. Met het gas stroomde tevens een stroom zout water naar buiten, van gelijken doormeter als het boorgat, en verhief zich tot eene hoogte van 150 voet. Deze uitbarsting duurde reeds zes maanden, toen de eigenaars besloten zoowel het gas als het zoute water te gebruiken, Thans bevindt zich daar eene zoutziederij. Het gas wordt door buizen naar eenen oven geleid, waar het door zijne verbranding de voor de verdamping van het water gevorderde hitte levert. Het gasvuur is daartoe volkomen toereikend en de vlammen verheffen zich, mijlen ver zigtbaar, tot boven den schoorsteen. De bron levert 6 gallons (ongeveer 28 liters) water in de minuut en elk uur een ''barrel'' zout. De drukking van het gas op den vierkanten duim wordt op 126 E. ponden geschat (''Polyt. Journ''., CLXVIII, p. 80). {{r|[[Auteur:Pieter Harting (1812-1885) |{{sc|Hg.}}]]{{gap|4em}}}} {{dhr}} {{lijn|5em}} {{dhr}}<section end="bron"/><noinclude>{{smallrefs}}</noinclude> 2g6jfz5cu8ymrztqk2hih1ofpd64hpu 104 86192 221004 2026-05-09T13:48:34Z Havang(nl) 4330 /* Proefgelezen */ 221004 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Havang(nl)" />63</noinclude><poem> {{gap|5em}}{{sp|Sijn wijf}}. Goede Lippijn, wast die scotelen met Ende kerijt<ref>''Kerijt'' d. i. ''veeg'' van ''keren'' of ''kerien'' d. i. volgen ''Teuthon. schubben, veghen, reyn maken.''</ref> ons den vloer scoene. {{gap|5em}}{{sp|Lippijn}}. {{sup|30}}Goede, nu hoert, dat u god loene! Ende mer daer bi niet. Al hebbic al mijn dage Gheweest uwe aerme slave, Mi dunct ic moetse noch sijn al mijn leven. {{gap|5em}}{{sp|Sijn wijf}}. Swijt, god moet u lachter<ref>''Lachter:'' zie op ''Esm.'' vs. 512.</ref> geven, {{sup|35}}Dat ghi soe langhe leeft, dats mi leet. {{lijn|6em}} En es dit niet een scoen bescheet<ref>''Bescheet'' d. i. ''beschikking''. De aanminnige echtgenoote heeft haar man aan het werk gezet en roept nu met de gedachte aan haar minnaar mistroostig uit: is het niet eene kostelijke afspraak? waar blijft nu mijns herten druut?"</ref>? Waer mach hi merren, mijns herten druut<ref>''Druut'' d. i. ''vriend''. Eigenlijk beteekent het ''getrouwe'', maar uit de samenvoeging ''druyt ende vriendt'' bij {{asc|KIL.}} blijkt, dat het van ''fidelis'' tot ''amicus'' is overgegaan. Verg. vooral ''Wap. Mart. Gloss,'' en ''Marieken van Nijmegen'' (1854) bl. 54.</ref>? Het gheet hem al te galgen uut<ref>''heet—uut'' d. i. ''loopt—uit''.</ref>, Dat hi mi al dus te vondelinge set. {{gap|5em}}{{sp|Haer lief}}. {{sup|40}} Minnekijn, hets messelijc<ref>''Messelije'' d. i. ''velerlei, velerhande, verschillend.'' D{{asc|E JAGER}} ''Taalk. Mag.'' IV bl. 350 vlgg. haalt vele plaatsen aan, waarin van ''messelike lande, messelike tonghe (tale), messelike dinghe'' sprake is. Behalve de genoemde heeft het woord ook den zin van ''onzeker, mogelijk, wisselvallig, gevaarlijk,'' waarvan t. a. pl. voorbeelden. Verg. ''M. Lp. Gloss.''<br>''Let'' d. i. ''deert'' van ''letten''.</ref> wat mi let: Hebdi daer gheweest herde lange ? {{gap|5em}}{{sp|Lippijns wijf}}. Jaic, mijn herte es soe wranghe<ref name=Wrang>''Wranghe'' d. i. ''bang'', zie {{asc|HOPPMANN}} ''Hor. Belg.'' VI ''Gloss.'' V{{asc|ERWIJS}} ''Ned.''</ref>, </poem><noinclude></noinclude> 39bz0k779sl2zh7vqvj77qu4llev87q