Wikiphidiya
nrwiki
https://nr.wikipedia.org/wiki/Main_Page
MediaWiki 1.47.0-wmf.11
first-letter
Iinrhatjhi
Khethekileko
Asiqongelane
Umsebenzisi
Umsebenzisi asiqongelane
Wikiphidiya
Wikiphidiya asiqongelane
Isimumathi
Isimumathi asiqongelane
MediaWiki
MediaWiki asiqongelane
Umhlahlandlelasakhiwo
Umhlahlandlelasakhiwo asiqongelane
Lisizo
Lisizo asiqongelane
Mkhakha
Mkhakha asiqongelane
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
U-Autshumato
0
1022
6744
6163
2026-07-18T04:34:33Z
Ziv
1632
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Jan van Riebeeck .jpg]] → [[File:Charles Davidson Bell - Landing of Van Riebeeck at the Cape of Good Hope in 1652.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and exact description & bug fix
6744
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Homo sapiens - Khoikhoi, Zuid-Afrika - 1700-1880 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - UBA01 IZ19400109.tif|thumb|363x363px|Isithombe se-Khoekhoe]]
'''U-Autshumato namkha u-Autshumao,''' (c. 1610-1663) amaDatjhi ebebamazi ngo-''Harry die Strandloper'', bekayikosi yesitjhaba sama-Khoekhoe ( namkha ama-Khoekhoe) ebesibizwa bona ma-Goringhaicona ebesihlala endaweni yeKapa lakade, amaDatjhi awayibiza nge-''Cape of Good Hope.'' Ngesikhathi amaDatjhi afika, umuntu wokuthoma ukubamukela bekungu-Autshumao nabantu bakhe. Ngikho nje amaDatjhi bebababiza ngokuthi ma-Strandloper ngombana babathola bakhamba eligwini lelwandle. Kusukela bathoma ukubonana bathoma nokurhwebelana.<ref name=":5">Steemit Website (2018) ''SOUTH AFRICAN HISTORY: Autshumato translator and first Postmaster of The Cape of Good Hope''. Retrieved from: https://steemit.com/history/@krabgat/south-african-history-autshumato-translator-and-first-postmaster-of-the-cape-of-good-hope. Retrieved on 14/01/2026.</ref><ref name=":4">Camissa Museum (2026) ''Autshumao (1610 - 1674)'', Retrieved from: https://camissamuseum.co.za/index.php/7-tributaries/1-cape-indigenous-africans/autshumao. Retrieved on 12/01/2026.</ref>
Into eyenza bona u-Autshumato aqakatheke emlandweni weSewula Afrika kukuthi zinengi izinto ezenzeka epilwenakhe ezivala isikhala somlando wokusebenzelana kwabantu abanzima nabamhlophe eSewula Afrika. U-Autsumato wasebenzelana nabantu ebebeza ngemikhumbi eKapa ngombana bekakwazi ukukhulumisana nabo ngesiNgisi, isiDatjhi, isiPutukezi nesiFrentji,<ref name=":4" /> begodu ukusebenzelana kwakhe nabo kwaba nemiphumela ehlala isikhathi eside, esesekhona bekube namhlanjesi.<ref>Britnnica Kids (2026) ''Autshumato,'' Britannica Kids website. Retrieved from: https://kids.britannica.com/kids/article/Autshumato/601918. Retrieved on 15/01/2026.</ref>
== Ipilwakhe Ngaphambi Kokufika KwamaDatjhi ==
[[Isimumathi:Khoikhoi_Hottentot_p197.jpg|thumb|Ama-Khoekhoe]]
Kungenzeka u-Autshumato wabelethwa ngabo-1610 endaweni yeKapa ebeyibizwa bona yi-''Cape of Good Hope''. Bekayikosi yesitjhaba sama-Gorinhaikona, esima-Khoekhoe.<ref name=":5" /> Ibizo lakhe lokubelethwa bekungu-Arri, njengombana nezibulo lakhe igama lalo lingu-Arri. U-Autshumato (okutjho ukuthi "loyo othaya neemfesi, ''ǀAu-tsâma-ao'') bekulibizo ebebambongelela ngalo, ngebanga lokuthi bekathaya emanzini ngendlela erarako, aduda ngasuthi yifesi.<ref name=":4" />
Ngabo-1630 wathathwa maNgisi amusa e-Bantam eNgilandi bona ambandulele ukuba mkhulumeli wabantu abeza ngemikhumbi yamaNgisi. Ngibo abamupha negama lika-Harry. Kulapho afunda khona ukukhuluma isiNgisi nesiDatjhi. Kubonakala ngasuthi watjhinga ne-Batavia<ref name=":5" />. Wathi nakabuya eKapa ngo-1931, yena nabalandeli bakhe bavula isitetjhi sokurhweba e-''Robben Island.'' Bekuthi imikhumbi nayifikako, ambathe iimpahla ezimbathwa maYurobhu, akhulume nabokapteni bemikhumbi ngesibindi. Lokho, kwenza u-Autshumato wabizwa ngokobana yi-'Governor' maNgisi namaFrentji.<ref name=":4" />
Kwaba nelinye godu ibanga elenza bona amaNgisi amthathe amuse e-''Robben Island'' ''.'' U-Autshumato besele arhitjhene nezinye iintjhaba zama-Khoekhoe. Wabawa umkhumbi wamaNgisi ebewudlula endaweni leyo bona uthathe yena nabalandeli bakhe basiwe e-''Robben Island,'' nangambala kwaba njalo. Esikhathineso u-Autshumato wasebenziswa njengeposo yemikhumbi yamaYurobhu. Kungenzeka isiFrentji nesiPutukezi wazifunda lapho. Kwathi ngemva kweminyaka ebunane, ngabo-1940 wabuya, ngombana irarano liphelile.<ref name=":5" /> Babuya esihlengehlengeni beza enarheni eKapa, lapha kuhlangana khona umlambo i-''Camissa River'' nelwandle. Yena nomndenakhe ngibo ebebaphethe isitetjhi sokurhwebelana i-''‖Ammaqua'' (okutjho bona Abantu bemanzini) okulibizo u-Jan Van Riebeeck ebekababiza ngalo ekuthomeni.<ref name=":3">Roben Island Museum (13 May 2017) ''Autshumato''. Retrieved from: http://www.robben-island.org.za/departments/heritage/gallery/autshumato.asp. Retrieved on 14/01/2026.</ref><ref name=":4" />
== Ipilwakhe Ngemva Kokufika KwamaDatjhi ==
[[Isimumathi:Charles Davidson Bell - Landing of Van Riebeeck at the Cape of Good Hope in 1652.jpg|thumb|U-Autshumato wamukela u-Jan Van Riebeeck]]
Afika amaDatjhi ngo-1652 ngemikhumbi yawo emihlanu, i-''Dromedaris'', i-''Reijger,'' i-''Goede Hoop,'' i-''Oliphant'' ne-''Walvisch.'' Ukuthoma kokufika kwamaDatjhi eKapa (''Cape of Good Hope'') khenge kubamangaze abantu bendabuko bendawo leyo ama-Khoekhoe. AmaDatjhi afika nje ama-Khoekhoe besele kukade arhwebelana namaNgisi, amaPutukezi namaFrentji. Nangaphezu kokufika kuka-Van Riebeeck, ngokuya kuka-Knox‑Johnson, phakathi nomnyaka wabo-1600 kuya ku-1700, besele kudlule imikhumbi yamaDatjhi eyi-1 730. Yeke ama-Khoekhoe bekangawaqabuki amaDatjhi ngesikhatheso.<ref>Helen Swingler (22 September 2021) ''Heritage Month: The Khoi encountered Europeans long before Van Riebeeck,'' University of Cape Town News. Retrieved from: https://www.news.uct.ac.za/article/-2021-09-22-the-khoi-encountered-europeans-long-before-van-riebeeck. Retrieved on 12/01/2026.</ref>
Endabeni yokurhwebelana, zoke izinto ebezenzeka u-Jan Van Riebeeck wazitlola emajenalini wakhe. AmaDatjhi bewathenga iinkomo nezimvu kuma-Khoekhoe ngepahla ehlukahlukeneko kuhlanganise notjwala negwayi. Bese inyama yefuyo le idliwe, enye ithengiselwe abantu abadlula ngemikhumbi yekhamphani.<ref name=":5" />
Kwathi ngenyanga kaSewula wango-1653 kwaba nokurhitjhana phakathi kuka-Autshumato nomelusi weenkomo zika-Van Riebeeck u-David Jansz. U-Autshumato wambulala wathatha iinkomo. Ukurhitjhanokhu kuthoma nje, iintjhaba ezimbili lezi besele zingasathelelani kuhle amanzi. AmaDatjhi besele aqala u-Autshumato nabantu bakhe njengamasela. U-Jan Van Riebeeck wathi u-Autshumato lisela elinelimi elibutjhelelezi. Ama-Khoekhoe aqala amaDatjhi njengabakhohlisi ngokuthi intengo yotjwala negwayi ayilingani nentengo yesilwana esifuywako. Bebathi bangabusela utjwala buphele, babone ifuywabo emadlelweni wamaDatjhi, yanda. Bese amaKhoekhoe akhambe ayoyeba.<ref>Castle of Good Hope (''13th November 2018'') ''Interpreters' Flawed Contracts With Dutch''Retrieved from: https://www.castleofgoodhope.co.za/index.php/news/100-news/142-interpreters-flawed-contracts-with-dutch. Retrieved on 14/01/2026.</ref>
Isenzakalo sokubulawa kuka-David Jansz sasusa ipi phakathi kwama-Khoe namaDatjhi. U-Van RieBeeck wathi u-Autshumato unomlandu wokubulala. Yeke kwaliwa ipi, ekugcineni ama-Khoe ahlulwa. U-Autshumato wabanjwa wasiwa ekuthunjweni e-''Robben Island'' ngawo umnyaka ka-1653. Kodwana ngo-1655 watjhatjululwa wabuyiswa enarheni. Nakafikako u-Jan Van Riebeeck wamamukela wambuyisela esikhundleni sakhe sokutologa.<ref name=":5" /> Ngesikhathesi u-Autshumato besele azwisisa indlela amaYurobhu arhweba ngayo nendlela yokuzuza kiyo. Bekathi nakarhwebela u-Jan Van Riebeeck iinkomo, aqiniseke bona imbadelo yekhamphani yanele bona ingabhadela neenkomo azithengela zona yena, ngikho nje aba mumuntu oregileko eKapa.<ref name=":5" />
Ngokukhamba kwesikhathi kwaba nokhunye godu ukurhitjhana phakathi kwama-Khoekhoe namaDatjhi ngo-1657. Ukurhitjhanokhu kubangwa kungazwani kwama-''Free Burghers (Vry Burgers)'' neengqila ze-Madagascar. U-Jan Van Riebeeck wakateleleka bona akhe isivikelo endaweni leyo, bona enze ama-Khoekhoe asuke endaweni leyo. Bekuthi ezinye iingqila naziphunyurhako asebenzise u-Autshumato njengesithunjwa ukuhlohlozela ama-Khoe bona akhambe ayokubamba iingqilezo. Kodwana iqhinga lika-Van Riebeeck khenge liphumelele ngendlela afuna ngayo. Kwathi ngo-1658 u-Autshumato wabanjwa, wathathelwa yoke ifuywakhe. Ngemva kokutjhutjhiswa wathunjwa wasiwa e-''Robben Island'' godu. Kodwana wathi nakalapho waphunyurha ngesikepe esivuzako. Bekube kunamhlanjesi, u-Autshumato nguye kwaphela umuntu okghone ukuphunyurha e-''Robben Island'' njengesibotjhwa. Kunokuthi nakabuyako enarheni abotjhwe, u-Van Riebeeck wambuyisela esikhundleni sakhe sokukhulumisana nokutologa.<ref name=":5" /><ref name=":4" />
Ubuhlobo bamaDatjhi nama-Khoekhoe bebuhlala bunemiraro kangangobana amaDatjhi abatjhidisela kude nendawo abakiyo. U-Autshumato waragela phambili nokufuya nokurhwebelana nabakhambi namaDatjhi bekwaba sekufeni kwakhe ngo-1663, ngemva komnyaka u-Jan Van Riebeeck akhambile. Ngo-1713 u-Francois Valentyn wabika bona isitjhaba sama-Gorinhaikona besele singasabonakali endaweni leyo. Uthi kungenzeka baqedwe bulwele bepokisi obarhagala ngo-1713.<ref name=":5" />
== Iinkhombo ==
<references />
7qchfyzdsg032oqgqn8gc4yszc1gxkd
U-Jan Van Riebeeck
0
1023
6745
6140
2026-07-18T04:34:34Z
Ziv
1632
([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Jan van Riebeeck .jpg]] → [[File:Charles Davidson Bell - Landing of Van Riebeeck at the Cape of Good Hope in 1652.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name and exact description & bug fix
6745
wikitext
text/x-wiki
[[Isimumathi:Jan van Riebeeck cropped.jpg|thumb|U-Jan Van Riebeeck]]
'''UJan Van Riebeeck (U-''Johan Anthoniszoon "Jan" Van Riebeeck'')''' wabelethwa ngomhla wama-21 kuSihlabantangana 1619 e-Culemborg, e-Netherlands abelethwa nguyise ungodorhodere ohlinzako. Wakhulela e-Schiedam, e-Netherlands, kwathi ngomhla wama-28 kuNtaka 1649, watjhada u-''Maria de la Queillerie'', waba nabantwana ababunane naye.<ref name=":2">South African History Online (17 October 2011), ''Jan van Riebeeck.'' Retrieved from: https://sahistory.org.za/people/jan-van-riebeeck. Retreived on 03/01/2026.</ref>
U-Jan Van Riebeeck waba lilunga le-''Dutch East India Company'' (''Vereenigde Oost-Indische Compagnie'' - VOC) ngo-1639 lapha athoma khona ukuba msizi kadorhodere ohlinzako ekhambeni labo lokuya e-Batavia (namhlanjesi eyaziwa nge-Jakarta) ngenyanga kaSihlabantangana ngo-1639 bese batjhinga e-Nagasaki eJapani ngo-1643.<ref name=":2" />
[[Isimumathi:Maria Quevellerius (1629-64), eerste vrouw van Jan van Riebeeck, of diens tweede vrouw Maria Scipio (ca. 1630-95) Rijksmuseum SK-A-806.jpeg|thumb|Umka-Jan Van Riebeeck, u-Maria Quevellerius]]
Ngo-1645 u-Jan Van Riebeeck wanikelwa isabelo sokuba mphathi wesitetjhi sokurhwebela se-VOC ebesise-Tongkin e-''French Indochina'' (namhlanjesi eyaziwa nge-Vietnam). Wehliswa esikhundleneso ngebanga lokuthi besele azenzela irhwebo lakhe langeqadi, okuphula umthetho wekhamphani othi abaphathi akukafuzi bazenzele irhwebo ngeqadi ngepahla yekhamphani. Kwathi bona ehliswe esikhundleni, wazithola sele kufuze abuyele emva e-Netherlands ayoqalana nemilandu yakhe. Ngikho-ke besele atholakala komunye wemikhumbi eli-12 ebeyidoswa phambili ngu-W.G de Jong. Wafika e-''Table Bay'' hlanu kwe-''Cape of Good Hope'' wahlala khona amalanga ali-18. Lokho kwamnikela isikhathi sokuqalisisa indawo, nokucabanga bona angayisebenzisa njani ekwenzeni bona i-VOC imthembe godu. Wayibona iyindawo enganikela ngokudla namanzi kabakhamba ngemikhumbi.<ref name=":2" />
Njengombana umkhumbi i-''Nieuwe Haerlem'' waphahlazeka ngo-1647, abasindileko bakha indawo lapho, u-Jan Van Riebeeck walemuka indlela ebebarhwebelana ngayo namaKhoikhoi njengombana balinde ukutakulwa. Ngemva kwalokho-ke watlola umbiko ngendawo le nangakho koke akubonileko, bewahlongoza bona indawo le ingaba yindawo ehle khulu i-VOC engayisebenzisa. Umbiko lo watlolwa ngo-1648 wathunyelwa ekhamphanini. Kwathi ngo-1651 i-VOC yathatha isiqunto sokuthi indawo ye-''Cape of Good Hope'' ayisetjenziselwe iminqopho yekhamphani.<ref name=":2" />
I-VOC yakhetha yena u-Jan Van Riebeeck bona kube nguye umdosiphambili ozokuhloma isitetjhi sokuphumula semikhumbi yamaDatjhi khona izokuthola ukudla okutjha okunepilo namanzi ahlanzekileko. Kwaba kusuka kwakhe-ke u-Jan Van Riebeeck, asuka e-Texel, e-Netherlands ngomhla wama-24 kuNobayeni 1651 bewayokufika e-''Table Bay'' ngomhla wesi-6 kaSihlabantangana 1652.<ref name=":2" /> Bafika bakhamba ngemikhumbi emihlanu - i-''Dromedaris'', i-''Reijger,'' i-''Goede Hoop,'' i-''Oliphant'' ne-''Walvisch''.<ref name=":1">Marco Ramerini, English text by Dietrich Köster (January, 11 2014), ''The Dutch in South Africa, 1652-1795 and 1802-1806.'' Retrieved from https://www.colonialvoyage.com/dutch-south-africa/. Retrieved on 03/01/2026.</ref>
== Ukufika Kwakhe EKapa ==
[[Isimumathi:Charles Davidson Bell - Landing of Van Riebeeck at the Cape of Good Hope in 1652.jpg|thumb|280x280px|Ukufika kuka-Jan Van Riebeeck eKapa]]
U-Jan Van Riebeeck wasuka ngomhla wama-24 kuNobayeni 1651 e-Texel, e-Netherlands, wafika ngomhla wesi-6 kaSihlabantangana 1652.<ref name=":22">South African History Online (17 October 2011), ''Jan van Riebeeck.'' Retrieved from: https://sahistory.org.za/people/jan-van-riebeeck. Retreived on 03/01/2026.</ref> Bafika bakhamba ngemikhumbi emihlanu - i-''Dromedaris'', i-''Reijger,'' i-''Goede Hoop,'' i-''Oliphant'' ne-''Walvisch.<ref name=":02">South African History Online (13 January 2024) ''The Dutch Settlement.'' Retrieved from: https://sahistory.org.za/article/dutch-settlement Retrieved on 01/01/2026.</ref><ref name=":12">Marco Ramerini, English text by Dietrich Köster (January, 11 2014), ''The Dutch in South Africa, 1652-1795 and 1802-1806.'' Retrieved from https://www.colonialvoyage.com/dutch-south-africa/. Retrieved on 03/01/2026.</ref>'' Emithathu le ngiyo eyafika qangi, ngikho kwaziwa khulu le emithathu, le eminye imikhumbi emibili yafika mva. Ekufikeni kwakhe nabantu ebekakhamba nabo ngemikhumbi le wafika wakha indawo yobuphephelo ebizwa bona yi-''Fort de Goede Hoop (Fort of Good Hope).'' Bafika batjala endaweni leyo, kodwana iintjalo zabo khenge zitlhurhe kuhle, mhlamunye ngebanga lobujamo bezulu obungafani nobe-Netherlands, netjharagano ebeliphakathi kwamadoda ebekakhamba nawo nakufuze basebenze batlhgomele imikhumbu edlulako. Abantu bebabancani umsebenzi umnengi.<ref name=":22" />
Kwathi ngo-1655 u-Van Riebeeck wabika bona ngaphandle kwabantu abazimisele ukusebenza emasimini, isitetjhesi sizokubhalelwa ukwenza umsebenzi esihloselwe wona. Kwathi ngo-1657, i-VOC yathumela abalimi ababhadelwako, ngombandela wokuthi balime inarha bebathengisele ikhamphani iintjalo abazilimileko. Ngibo laba ebebabizwa bona ma-''Free Burghers (Vry Burgers)''. U-Jan Van Riebeeck wathatha isikhathi sakhe soke atjala bekakhiqiza amagrepsi, ama-apula namazambana, ukudla okuzokuba lisizo khulu emikhumbini edlulako. Kwathi ngo-1659 besele anesivuno samagrepsi ebesikhiqiza iwayini elibovu elilwisana nobulwele be-''scurvy,'' njengombana besele alemukile bona ukusela iwayini kuyabuvikela ubulwelobu ngokwezinga elithileko.<ref name=":22" />
Endabeni yokurhwebelana, zoke izinto ebezenzeka u-Jan Van Riebeeck wazitlola emajenalini wakhe. AmaDatjhi bewathenga iinkomo nezimvu kuma-Khoekhoe ngepahla ehlukahlukeneko kuhlanganise notjwala negwayi. Bese inyama yefuyo le idliwe, enye ithengiselwe abantu abadlula ngemikhumbi yekhamphani.<ref name=":5">Steemit Website (2018) ''SOUTH AFRICAN HISTORY: Autshumato translator and first Postmaster of The Cape of Good Hope''. Retrieved from: https://steemit.com/history/@krabgat/south-african-history-autshumato-translator-and-first-postmaster-of-the-cape-of-good-hope. Retrieved on 14/01/2026.</ref>
Kwathi ngenyanga kaSewula wango-1653 kwaba nokurhitjhana phakathi kuka-Autshumato, umdosiphambili wesitjhaba sama-Khoekhoe ama-''Gorinhaikona,'' nomelusi weenkomo zika-Van Riebeeck u-David Jansz. [[U-Autshumato]] wambulala wathatha iinkomo. Ukurhitjhanokhu kuthoma nje, iintjhaba ezimbili lezi besele zingasathelelani kuhle amanzi. AmaDatjhi besele aqala u-Autshumato nabantu bakhe njengamasela. U-Jan Van Riebeeck wathi u-Autshumato lisela elinelimi elibutjhelelezi. Ama-Khoekhoe aqala amaDatjhi njengabakhohlisi ngokuthi intengo yotjwala negwayi ayilingani nentengo yesilwana esifuywako. Bebathi bangabusela utjwala buphele, babone ifuywabo emadlelweni wamaDatjhi, yanda. Bese amaKhoekhoe akhambe ayoyeba.<ref>Castle of Good Hope (''13th November 2018'') ''Interpreters' Flawed Contracts With Dutch''Retrieved from: https://www.castleofgoodhope.co.za/index.php/news/100-news/142-interpreters-flawed-contracts-with-dutch. Retrieved on 14/01/2026.</ref>
Isenzakalo sokubulawa kuka-David Jansz sasusa ipi phakathi kwama-Khoe namaDatjhi. U-Van RieBeeck wathi u-Autshumato unomlandu wokubulala. Yeke kwaliwa ipi, ekugcineni ama-Khoe ahlulwa. U-Autshumato wabanjwa wasiwa ekuthunjweni e-''Robben Island'' ngawo umnyaka ka-1653. Kodwana ngo-1655 watjhatjululwa wabuyiswa enarheni. Nakafikako u-Jan Van Riebeeck wamamukela wambuyisela esikhundleni sakhe sokutologa.<ref name=":5" /> Ngesikhathesi [[u-Autshumato]] besele azwisisa indlela amaYurobhu arhweba ngayo nendlela yokuzuza kiyo. Bekathi nakarhwebela u-Jan Van Riebeeck iinkomo, aqiniseke bona imbadelo yekhamphani yanele bona ingabhadela neenkomo azithengela zona yena, ngikho nje aba mumuntu oregileko eKapa.<ref name=":5" />
Ngokukhamba kwesikhathi kwaba nokhunye godu ukurhitjhana phakathi kwama-Khoekhoe namaDatjhi ngo-1657. Ukurhitjhanokhu kubangwa kungazwani kwama-''Free Burghers (Vry Burgers)'' neengqila ze-Madagascar. U-Jan Van Riebeeck wakateleleka bona akhe isivikelo endaweni leyo, bona enze ama-Khoekhoe asuke endaweni leyo. Bekuthi ezinye iingqila naziphunyurhako asebenzise u-Autshumato njengesithunjwa ukuhlohlozela ama-Khoe bona akhambe ayokubamba iingqilezo. Kodwana iqhinga lika-Van Riebeeck khenge liphumelele ngendlela afuna ngayo. Kwathi ngo-1658 u-Autshumato wabanjwa, wathathelwa yoke ifuywakhe. Ngemva kokutjhutjhiswa wathunjwa wasiwa e-''Robben Island'' godu. Kodwana wathi nakalapho waphunyurha ngesikepe esivuzako. Bekube kunamhlanjesi, u-Autshumato nguye kwaphela umuntu okghone ukuphunyurha e-''Robben Island'' njengesibotjhwa. Kunokuthi nakabuyako enarheni abotjhwe, u-Van Riebeeck wambuyisela esikhundleni sakhe sokukhulumisana nokutologa.<ref name=":5" /><ref name=":4">Camissa Museum (2026) ''Autshumao (1610 - 1674)'', Retrieved from: https://camissamuseum.co.za/index.php/7-tributaries/1-cape-indigenous-africans/autshumao. Retrieved on 12/01/2026.</ref>
== Ukufa Kwakhe ==
Ngomhla wobu-8 kuKhukhulamungu wango-1662 u-Jan Van Riebeeck wakhamba eKapa esesewula Afrika, watjhiya u-Zacharias Wagenaer bona kube nguye osala aphethe endaweni abakiyo eKapa. Wafika wahlala endaweni ebizwa bona yiMalacca namhlanjesi ebizwa bona yi-Melaka eseMalaysia, wahlala lapho bekwaba nguKhukhulamungu wango-1665. Umkakhe wahlongakala ngokubulawa bulwele bepokisi ngenyanga kaSinyikhaba ngo-1664. Ngemva kwalokho wabekwa esikhundleni sokuba ngu-''Governor-General-in-Council'' wenarha yeNdiya, begodu wahlala e-Batavia ipilwakhe yoke. Wahlongakala ngomhla we-18 kuTjhirhweni 1677.<ref>S2A3 Biographical Database of Southern African Science (2026)'''''Van Riebeeck,''' Commander '''Johan Antoniszoon''' (advancement of science).'' Retrieved from: https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=2953. Retrieved on 16/01/2026.</ref>
== Iinkhombo ==
qrx8gnftgsv5c35wd7359cox03d4rjq