Wikipèdia ocwiki https://oc.wikipedia.org/wiki/Acu%C3%A8lh MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Mèdia Especial Discutir Utilizaire Discussion Utilizaire Wikipèdia Discussion Wikipèdia Fichièr Discussion Fichièr MediaWiki Discussion MediaWiki Modèl Discussion Modèl Ajuda Discussion Ajuda Categoria Discussion Categoria Portal Discussion Portal Projècte Discussion Projècte TimedText TimedText talk Mòdul Mòdul Discussió Event Event talk 0 5318 2499819 2484772 2026-05-07T06:22:26Z Jfblanc 104 2499819 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en lengadocian --> {{Infobox País | tipe_estat = [[Reialme de Danemarc|Territòri autonòm del Reialme de Danemarc]] |legenda bandièra=Bandièra de las Illas Feròe |legenda blason=Armas de las Illas Feròe |mapa=LocationFaroeIslands.png |capitala=[[Tórshavn]]|coordenadas_capitala={{coor dm|62|01|N|06|46|W}} |superfícia_totala=1 393 |imne_nacional=«Tú alfagra land mítt»<br>(en feroés: «Ime Nacional Feroés») |imne audio=Tú_alfagra_land_mítt.ogg |fus_orari=UTC+00:00|títols_dirigents=• Monarc<br />• Primièr ministre |noms_dirigents=[[Frederic X de Danemarc|Frederic X]]<br />[[Bennir Johannesen]] |nom_local=Føroyar (fo)<br />Færøerne (da) |moneda=[[corona danesa]], [[corona feroesa]] |populacion_totala=52 100<ref>{{ligam web|url=https://kvf.fo/greinar/2023/01/10/folkatalid-veksur-stodugt|títol=Fólkatalið veksur støðugt}}</ref> |populacion_annada=setembre 2019 |lengas oficialas=[[feroés]], [[danés]] }} Las '''Illas Feròe'''<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=125|lenga=oc}}</ref> ({{AFI|[feˈɾɔe, -ʀ-]||afi}}; en [[feroés]]: ''Føroyar'' {{AFI|[ˈfœɹjaɹ]}}; en [[danés]]: ''Færøerne'' {{AFI|[ˈfeɐ̯ˌøˀɐnə]}}; significant «illas dels motons») son un [[archipèla]] autonòm constitutiu del [[Reialme de Danemarc]]. Son situadas dins lo nòrd de l'[[ocean Atlantic]], entre [[Escòcia]], [[Islàndia]] e [[Norvègia]]. Dempuèi [[1948]], dispausan d'un govèrn autonòm per totes los afars, levat de la defensa e dels Afars Estrangièrs. L'archipèla s'espandís sus una superfícia de 1393 km² amb una populacion amb mens de 50 000 abitants, dels quals 40% demòran a [[Tórshavn]]. [[Fichièr:Tinganes, Tórshavn 2004.1.jpg|thumb|250px|Peninsula de [[Tinganes]] a [[Tórshavn]], sedença del govèrn]] {{clr}} == Nòtas e referéncias == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20090404020424/http://www.tinganes.fo/Default.aspx?AreaID=11 Sit oficial] * [http://www.visit-faroeislands.com/?Language=EN Sit oficial del torisme] * [http://www.flickr.com/photos/14716771@N05/sets/72157602838195716/ Fòtos Flick] {{Commons|Føroyar}} {{Euròpa}} [[Categoria:Illa de l'ocean Atlantic]] [[Categoria:Danemarc]] [[Categoria:Illa d'Euròpa]] [[Categoria:Illas Feròe|*]] 2okijn5zth6c2p20on01detcvnp4nhh 2499820 2499819 2026-05-07T06:22:53Z Jfblanc 104 2499820 wikitext text/x-wiki <!-- Article redigit en lengadocian --> {{Infobox País | tipe_estat = [[Reialme de Danemarc|Territòri autonòm del Reialme de Danemarc]] |legenda bandièra=Bandièra de las Illas Feròe |legenda blason=Armas de las Illas Feròe |mapa=LocationFaroeIslands.png |capitala=[[Tórshavn]]|coordenadas_capitala={{coor dm|62|01|N|06|46|W}} |superfícia_totala=1 393 |imne_nacional=«Tú alfagra land mítt»<br>(en feroés: «Ime Nacional Feroés») |imne audio=Tú_alfagra_land_mítt.ogg |fus_orari=UTC+00:00|títols_dirigents=• Monarc<br />• Primièr ministre |noms_dirigents=[[Frederic X de Danemarc|Frederic X]]<br />[[Beinir Johannesen]] |nom_local=Føroyar (fo)<br />Færøerne (da) |moneda=[[corona danesa]], [[corona feroesa]] |populacion_totala=52 100<ref>{{ligam web|url=https://kvf.fo/greinar/2023/01/10/folkatalid-veksur-stodugt|títol=Fólkatalið veksur støðugt}}</ref> |populacion_annada=setembre 2019 |lengas oficialas=[[feroés]], [[danés]] }} Las '''Illas Feròe'''<ref name="CLO">{{Ref-web|url=https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf|títol=Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana|pagina=125|lenga=oc}}</ref> ({{AFI|[feˈɾɔe, -ʀ-]||afi}}; en [[feroés]]: ''Føroyar'' {{AFI|[ˈfœɹjaɹ]}}; en [[danés]]: ''Færøerne'' {{AFI|[ˈfeɐ̯ˌøˀɐnə]}}; significant «illas dels motons») son un [[archipèla]] autonòm constitutiu del [[Reialme de Danemarc]]. Son situadas dins lo nòrd de l'[[ocean Atlantic]], entre [[Escòcia]], [[Islàndia]] e [[Norvègia]]. Dempuèi [[1948]], dispausan d'un govèrn autonòm per totes los afars, levat de la defensa e dels Afars Estrangièrs. L'archipèla s'espandís sus una superfícia de 1393 km² amb una populacion amb mens de 50 000 abitants, dels quals 40% demòran a [[Tórshavn]]. [[Fichièr:Tinganes, Tórshavn 2004.1.jpg|thumb|250px|Peninsula de [[Tinganes]] a [[Tórshavn]], sedença del govèrn]] {{clr}} == Nòtas e referéncias == <references responsive="1"></references> === Ligams extèrnes === * [https://web.archive.org/web/20090404020424/http://www.tinganes.fo/Default.aspx?AreaID=11 Sit oficial] * [http://www.visit-faroeislands.com/?Language=EN Sit oficial del torisme] * [http://www.flickr.com/photos/14716771@N05/sets/72157602838195716/ Fòtos Flick] {{Commons|Føroyar}} {{Euròpa}} [[Categoria:Illa de l'ocean Atlantic]] [[Categoria:Danemarc]] [[Categoria:Illa d'Euròpa]] [[Categoria:Illas Feròe|*]] exubct0qcz25ug9h0vnj690i2reg72z 10 7797 2499818 2499467 2026-05-07T06:21:54Z Jfblanc 104 /* Resultat sus la pagina d’acuèlh */ 2499818 wikitext text/x-wiki <noinclude><!-- === Avertiments (invisibles dins l'acuèlh) === -->{{Acuèlh actualitat/instruccions}} == Resultat sus la pagina d’acuèlh == </noinclude><div><!-- Inseriscatz pas aicí QUE las informacions e eveniments que se prèstan a una cobertura enciclopedica e qu'an provocat la CREACION D'UN ARTICLE o que n'an pregondament modificat un. == Lista visibla de tèmas generics non datats (periòde long, sens mesa a jorn jornalièra) == ==== EDITAR EN DEJÓS D'AQUESTA LINHA ! ==== --> </div><!--== un desenat d'informacions brèvas datadas al mai == --> <imagemap>Fichièr:Albulena_Haxhiu.jpg|right|150px</imagemap> * [[4 de mai]] de [[2026]]: [[Gilles Giovannangeli]] ven president de l'executiu de [[Corsega]]. * [[13 d'abril]]: [[Beinir Johannesen]] es elegit primièr ministre de las [[Illas Feròe]]. * [[12 d'abril]]: [[Nîzar Amêdî]] ven president d'[[Iraq|Irac]]. * [[10 d'abril]]: [[Min Aung Hlaing]] ven president de [[Birmania]]. * [[7 d'abril]]: [[Tô Lâm]] es elegit president de [[Vietnam]]. * [[4 d'abril]]: [[Albulena Haxhiu]] ven presidenta interimària de [[Cossòva]]. (imatge) * [[1èr d'abril]]: [[Alice Mina]] e [[Vladimiro Selva]] venon capitanis regents de [[Sant Marin]]. * [[10 de març|10]] e [[13 de març]]: l’esquiaire occitan [[Arthur Bauchet]] se ganha doas medalhas d’aur als [[Jòcs paralimpics d'ivèrn de Milan e Cortina]]. * [[23 de febrièr]]: morís a [[Manòsca]] l'escrivan e istorian occitan [[Glaudi Barsotti]]. * [[18 de febrièr]]: [[José María Balcázar]] es elegit president interimari de [[Peró]]. * [[7 de febrièr|7 de heurèr]] de [[2026]]: a la fin deu mandat deu [[Conselh presidenciau de transicion (Haití)|Conselh presidenciau de transicion]] a Haití, [[Alix Didier Fils-Aimé]] ven president interimari. * [[25 de genièr]]: morís a [[Sant Africa]] l'escrivana e cantaira occitana [[Maria Roanet]]. * [[3 de genièr]]: los [[Estats Units d'America]] atacan [[Veneçuèla]] e capturan lo president [[Nicolás Maduro|Maduro]]. * [[2 de genièr]] : [[Ciutat de La Patz]] ven la capitala de la [[Guinèa Eqüatoriala]]. * [[1 de genièr]] : [[Guy Parmelin]] ven tornar president de [[Soïssa]]; [[Bulgaria]] rejonh la zona de l’[[èuro]]. * [[27 de decembre]] de [[2025]]: morís l’entrainaire occitan [[Joan Loís Gasset]]. * [[24 de decembre]]: [[Nasry Asfura]] se ganha las eleccions presidencialas d'[[Onduras]]. * [[23 de decembre]]: lo govèrn Trump sanciona d'europèus opausats a la desinformacion coma [[Clare Melford]] e [[Anna-Lena von Hodenberg]]. * [[14 de decembre]]: [[José Antonio Kast]] se ganha las eleccions presidencialas de [[Chile]]. * [[13 de decembre]]: beatificacion de 50 crestians antinazis a París. Demèst eles Raimond Caire e d'autres occitans. * [[30 de novembre]]: Jeffrey Bostic ven president de Barbada. * [[27 de novembre]]: Juan Francisco Pérez Llorca es elegit president de la Generalitat de Valéncia. * [[27 de novembre]]: en seguida d'un còp d'estat, lo general Horta Nta Na Man ven president de transicion de la Guinèa de Bissau. * [[26 de novembre]]: Andrej Babiš es nommat primièr ministre de Chequia. * [[18 de novembre]]: John Main es elegit primièr de Nunavut. * [[15 de novembre]]: Khaled al-Anany ven president de l'UNESCO. * [[13 de novembre]]: Francis Itimai ven governaire de Iap. * [[11 de novembre]]: Catherine Connolly ven presidenta d'Irlanda. * [[5 de novembre]]: Shawn Christian es elegit primièr cònsol de las Illas Pitcairn. * [[4 de novembre]]: Zohran Mamdani es elegit primièr cònsol de New York. * [[24 d'octobre]]: morís l’esquiaire occitan [[Julian Besson]]. {{clr}}<noinclude> * [[24 d'octobre]]: [[Tufan Erhürman]] ven president de Chipre del Nòrd. * [[23 d'octobre]]: morís lo cantaire de reggae panamenc [[Japanese]]. * [[18 d'octobre]]: morís lo cantaire arlatenc [[Jan Mari Carlòtti]]. * [[14 d'octobre]]: lo president [[Andry Rajoelina]] fugís de [[Madagascar]]. * [[11 d'octobre]]: [[Patrick Herminie]] se ganha l'eleccion presidenciala de [[Seichèlas]]. <!-- ==== EDITAR AL DESSÚS D'AQUESTA LINHA ! ==== == Totas las categorias per aqueste modèl gropadas aicí (de daissar a la fin) == --> [[Categoria:Modèl per las paginas d'acuèlh|Acuelh]] [[Categoria:Actualitat]] [[Categoria:Cronologia]] <!-- == Ligams vèrs los modèls d’autres projèctes Wikipèdia (de daissar a la fin) == --> </noinclude> 9t3d4l0vff63t7vtzwhsijt1wcv0s8y 0 13348 2499843 2456682 2026-05-07T09:37:47Z Poiuytrell 61256 2499843 wikitext text/x-wiki {{esbòs}} {{Dialècte Lemosin}} {{Infobox Comuna de França | carta = oc | nom = Cerelhac | nom2 = ''Séreilhac'' | imatge = Séreilhac_entrée_SW.jpg | descripcion = La dintrada sud-oèst dau borg, sus la RN 21. | lògo = | escut = | escais = | region = [[Novela Aquitània]] | region ist = {{Lemosin}} | departament = [[Nauta Vinhana]] | arrondiment = [[Arrondiment de Limòtges|Limòtges]] | canton = [[Canton d'Aissa|Aissa]] | intercom = [[Comunautat de comunas de la Vau de Vinhana|CC de la Vau de Vinhana]] | insee = 87191 | cp = 87620 | cònsol = Loïc Cottin | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 1.0828 | latitud = 45.77 | alt mej = | alt mini = 218 | alt maxi = 420 | ectaras = | km² = 38.63 |}} '''Cerelhac''' (''Séreilhac'' en [[francés]]) es una comuna [[Lemosin (Occitània)|lemosina]] situada dins lo [[departaments francés|departament]] de la [[Nauta Vinhana]] e la [[regions francesas|region]] de la [[Novela Aquitània]], <small>ancianament de [[Lemosin (region)|Lemosin]]</small>. Sos abitants s'apelan los Cerelhacs. == Geografia == [[Imatge:Commune de Séreilhac.png|miniatura|centre|Situacion de Cerelhac en Nauta Vinhana]] [[Imatge:Map commune FR insee code 87191.png|vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.]] ===Perimètre dau territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Cerelhac | nòrd = [[Sent Prech d'Aissa]] | nòrd-èst = [[Aissa]] | èst = [[Sent Martin lu Vielh]] | sud-èst = | sud = [[Flavinhac]] | sud-oèst = [[Gòra]] </br> [[Pajas]] | oèst = [[Sent Laurenç de Gòra]] | nòrd-oèst = [[Conhac la Forest]] }} == Toponimia == [[Imatge:Séreilhac_panneau_occitan.jpg|centre|300px]] Las fòrmas ancianas son ''Cerelhac'' au segle XII, ''Saralhac'' en 1226, ''Serelhac'' en 1484. La prononciacion es [sɛrɛ'ʎa] <ref name = yla>Yves Lavalade, ''Dictionnaire toponymique de la Haute-Vienne'', n° 191, ed. Lucien Souny, 2000 </ref>. </br> La finala es lo sufixe ''-acum'', d'origina celtica. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing, lo nom de mestre es lo nom latin d'òme ''*Serilius'', de ''Serius'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 643, a ''Sarliac''</ref>. Segon [[Ernèst Negre|Negre]] e Marcel Villoutreix, s'agís de ''Caerellius'' <ref>Ernest Negre, ''Toponymie générale de la France'', n° 7366, vol. I</ref>{{,}}<ref>Marcel Villoutreix, ''Noms de Lieux du Limousin'', ed. Bonneton, 1995 (cerchatz a l'index)</ref> Yves Lavalada apond ''Cerellius'', derivat de ''Cerius'', a ''Caerellius'' <ref name = yla/>. [[Xavier Delamarre]] sec Dauzat e Rostaing en prepausant ''*Seriliācon'', derivacion de ''*Serilios'', nom inatestat, que supausa celtic <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 236, 306 e 365</ref>. ==Istòria== ==Administracion== ===Lista daus maires=== {{ElegitDebuta|insee= 87191 |Títol= Lista daus maires successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Loïc Cottin |Partit= divers mança |Qualitat= agricultor}} {{Elegit |Debuta= abriau de [[2017]] |Fin=2020 |Identitat=Philippe Briat |Partit= divers mança |Qualitat= retirat, ancian prumier adjunt }} {{Elegit |Debuta= [[2014]] |Fin= genier de 2017 (mòrt en foncions) |Identitat= Éric Maneuf |Partit= divers mança |Qualitat= quadre dins los transpòrts, adjunt (2008 → 2014) }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2014 |Identitat= Jean-Pierre Bouissou |Partit= divers mança |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1959]] |Fin= 2001 |Identitat= Jean Rebier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= octobre de [[1947]] |Fin=1959 |Identitat= Pierre Jouhaud |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= mai de [[1925]] |Fin=1947 |Identitat= Jean Dussoulier |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[1912]] |Fin=1925 |Identitat= Martial Vigneras |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1912 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ===Intercomunalitat=== == Particularitats dau parlar comunau == * Articles definits : * Prononciacion : ''Ch''- ; ''g''-,'' j''- ==Demografia== {{Demografia |insee= 87191 |1793=1406 |1800=1772 |1806=1804 |1821=2045 |1831=2093 |1836=2063 |1841=2002 |1846=2132 |1851=2132 |1856=2194 |1861=2146 |1866=2142 |1872=2053 |1876=2142 |1881=2226 |1886=2284 |1891=2250 |1896=2281 |1901=2201 |1906=2200 |1911=2116 |1921=1895 |1926=1768 |1931=1685 |1936=1684 |1946=1639 |1954=1475 |1962=1439 |1968=1362 |1975=1352 |1982=1462 |1990=1614 |1999=1595 |2004=1605 |cassini=36088 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr87|0}} la populacion èra de {{popfr87|191}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr87|191}}/38.63) round 2}}}} ab/km². == Luecs e monuments == [[imatge:Eglise_de_Séreilhac.JPG|thumb|300px|left|L'egleisa de Cerelhac]] == Personalitats liadas a la comuna == ==Veire tanben== ===Liams connexes=== * [[Comunas de la Nauta Vinhana]] ===Liams externes=== ==Nòtas e referéncias== {{reflist}} {{Multibendèl | Portal Lemosin | Portal Occitània | Portal Nauta Vinhana | Portal Comunas de França }} {{Comunas de la Nauta Vinhana}} [[Categoria:Comuna de Lemosin (Occitània)]] [[Categoria:Comuna de la Nauta Vinhana]] seoto766578g38kj3jp0vc2459ziofs 0 29469 2499810 2499762 2026-05-07T04:47:47Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las causas */ 2499810 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]], la consomacion de [[tabat]] e d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>.. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] 5irxi5xnilv1vlgm6q948qheks5qfw1 2499811 2499810 2026-05-07T04:49:00Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las causas */ 2499811 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]], la consomacion de [[tabat]] e d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] lpchku5q8xkly7fwldne493lbwqvx59 2499812 2499811 2026-05-07T04:49:42Z Nicolas Eynaud 6858 /* Las causas */ 2499812 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Lemosin}} {{1000 fondamentals}} {{article en construccion}} == Definicion == La malaudiá es generalament definida coma una alteracion de l'estat de [[santat]] normau d'un [[organisme]] [[organisme vivent|vivent]], se manifestant per de [[simptòma]]s fisics, [[psicologia|psicologics]] o comportamentaus que perturban lo foncionament abituau de l'individú. L'[[Organizacion Mondiala de la Santat]] ([[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]) utiliza una definicion mai larja adoptada en [[1947]]. Per ela, ''« la [[santat]] es l'estat de benestre complet dins los domenis fisic, mentau e sociau »''. Quò implica que la malaudiá se redutz pas unicament a un simple disfoncionament [[biologia|biologic]], mas regarda egalament las dimensions [[Psicologia|psicologica]]<nowiki/>s e [[Societat|socialas]] de l'individú<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Silvia Bonino, ''Vivre la maladie, ces liens qui me rattachent à la vie'', De Boeck Supérieur, 2008, p. 19.</ref>. Pertant, quela definicion, en aparéncia relativament simpla, engendra mai d'una question fondamentala. La prumiera es quela de la nòrma : qu'es un estat « normau » ? D'efiech, lo limite entre la variacion normala e la malaudiá es sovent fosc e pòt dependre dau contexte [[cultura|culturau]], [[istòria|istoric]] e [[societat|sociau]]. D'elements donats son considerats coma una malaudiá dins una societat donada, o a una epòca donada. Per exemple, en [[Euròpa]], l'[[obesitat]] fuguet pusleu valorizada durant lo [[Edat Mejana|periòde medievau]], mas fuguet condamnada a partir de la [[Renaissença]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Georges Vigarello, ''Les métamorphoses du gras. Histoire de l'obésité. Du Moyen Age au XXe siècle'', Seuil, 2010).</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Florent Quellier, ''Gourmandise, Histoire d’un péché capital'', Éditions Armand Colin, 2010.</ref>. Un autre exemple es la [[miopia]] qu'era pas un handicap important dins las societats preindustrialas. La segonda question es quela dau contexte de manifestacion de la malaudiá. Una mesma lesion o un mesme agent [[patogèn]] tòca pas doas personas dau mesme biais. D'efiech, segon lors condicions de vida, aurán una percepcion diferenta daus simptòmas e de la garison. Un individú paubre, jos [[estrès]] cronic e emb un accès limitat aus suenhs desvelopará aitau una malaudiá diferenta d'una persona aisada confrontada a la mesma causa [[biologia|biologica]]. Per rendre compte de quela realitat, lo [[medecina|metge]] [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]) prepauset en [[1977]] un modèle « biopsicosociau » integrant quelas dimensions [[biologia|biologicas]], [[psicologia|psicologicas]] e socialas dins la compreneson e lo trachament de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quela teoria es desenant reconeiguda per la màger part de la comunautat [[medecina|medicala]], mas lo modèle biomedicau [[tradicion|tradicionau]] contunha de dominar las practicas clinicas jornalieras<ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Scott Dowling, « George Engel, M.D. (1913–1999) », ''The American Journal of Psychiatry'', vol. 162, n° 11, novembre de 2005, p. 2039.</ref>. == Istòria dau concepte == {{veire|Istòria de la medecina}} === Las concepcions primitivas e anticas === Dins las [[societat]]s primitivas e dins mai d'una [[civilizacion]] [[Antiquitat|antica]], la malaudiá era generalament interpretada coma una manifestacion subrenaturala (pechat, possession [[Demòni|demoniaca]], treble de l'òrdre cosmic, etc.)<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 648-652.</ref>. Per lòrs, lo tractament era un pretzfach [[religions|religiós]] o [[magia|magic]] fisat a de [[clergat|prestres]], de [[chamanisme|chamans]] o de garisseires. Una partida de quilhs trachaments aviá pas de proprietats [[Medecina|medicalas]], mai l'existéncia de tractaments eficaces es atestada dempuei la [[Preïstòria]]. Per exemple, mai d'una substància medicinala fuguet trobada sus la [[momia]] d'[[Ötzi]]<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Luigi Capasso, « 5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics », ''Lancet'', vol. 352, n° 9143, decembre de 1998, p. 1864.</ref>. La rompedura màger se faguet en [[Grècia antica|Grècia]] pendent lo [[segle V avC]] emb [[Ipocrates]] ([[-460|460]]-[[-377|377 avC]]), sovent considerat coma lo « paire de la medecina »<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Jacques Jouanna, ''Hippocrate'', París, Fayard, 1992, 648 p.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Laurent Ayache, ''Hippocrate'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Que sais-je ? », 1992, 127 p.</ref><ref>'''[[italian|(it)]]''' Alberto Jori, ''Medicina e medici nell'antica Grecia. Saggio sul 'Perì téchnes' ippocratico'', Bolonha, Il Mulino, 1996, 480 p.</ref>. Sa teoria postulava que la [[santat]] era lo resultat de l'equilibri entre quatre umors presentas dins lo còrs [[Homo sapiens|uman]] ([[sang]], flegme, [[bila|bila]] jauna e bila negra) e que la malaudiá era la consequéncia d'un desequilibri. Totalament erronea, quela teoria dominet la medecina occidentala durant dos millenaris. Pasmens, representava una avançada conceptuala fondamentala en prepausant per lo prumier còp una explicacion de la malaudiá independenta de las intervencions [[dieu|divinas]]. Aitau, la malaudiá venguet un fenomèn naturau, observable e potencialament tractable emb de mejans [[racionalisme|racionaus]]. Parallelament a la pensada [[Grècia antica|grega]], d'autras [[tradicion|tradicions]] [[Índia|medicalas]] se desveloperen independentament en [[Asia]]. En [[Índia]], la [[medecina aiurvedica]], que sos textes fondators datan dau millenari I avC, concebet egalament una vision naturalista. Fondada sus l'equilibri entre tres principis vitaus (los ''doshas''), acordava d'importància a la prevencion e au mòde de vida. Pasmens, lo tractament de las [[patologia]]s i es mai que mai mistic e espirituau<ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Ayurvedic Medicine », dins Stephen Lock, John M. Las e George Dunea (dir.), ''The Oxford Illustrated Companion to Medicine'', Oxford, Oxford University Press, 2001.</ref>. En [[Republica Populara de China|China]], la [[medecina tradicionala chinesa|medecina tradicionala]] fuguet codificada per lo prumier còp emb la publicacion, vers [[-320|320 avC]], de la prumiera version dau ''[[Huangdi Nei Jing]]'' (« Classic Interne de l'Emperaire Jaune »). Desvelopet una vision medecala basada sus l'equilibri entre l'energia interna (lo ''qi'') e l'armonia entre l'individú e son environament. Quela tradicion demòra vivaça dins la societat moderna, mai son caracter [[sciéncia|scientific]] es nul<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Huard, Jean Bossy e Guy Mazars, ''Les médecines de l'Asie'', Seuil, 1978.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' « Hard to swallow », ''Nature'', vol. 448, n° 7150, julhet de 2007, pp. 105-106.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' A. Shang, K. Huwiler, L. Nartey, P. Jüni e M. Egger, « Placebo-controlled trials of Chinese herbal medicine and conventional medicine comparative study », ''International Journal of Epidemiology'', vol. 36, n° 5, octòbre de 2007, pp. 1086-1092.</ref>. === La medecina araba e medievala === [[Fichièr:Qanun Avicenna NLM.jpg|thumb|right|Pagina d'una edicion medievala dau ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' d'[[Avicena]].]] Pendent l'[[Atge Mejan]], lo [[racionalisme]] grec fuguet transmés e enrichit per los [[medecina|metges]] arabes. [[Hunayn ibn Ishaq]] ([[808]]-[[873]]), [[Al-Razi]] ([[850]]-[[926]]), [[al-Zahrawi]] ([[936]]-[[1013]]), [[Avicena]] ([[980]]-[[1037]]) o enquera [[Averroès]] ([[1126]]-[[1198]]) son d'exemples de quilhs metges que trabalheren a [[traduccion|traduire]] los textes [[Antiquitat|antics]] e a los completar emb sas observacions e descubertas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Raymond Le Coz, ''Les Médecins nestoriens au Moyen Âge, Les maîtres des Arabes'', L'Harmattan, 2004.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' George Saliba, ''Islamic Science and the Making of the European Renaissance'', Cambridge, MIT Press, 2007.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' Abdurrahman Badawi, ''La transmission de la philosophie grecque au monde arabe : cours professé à la Sorbonne en 1967'', París, 1968.</ref>. L'òbra màger dau periòde fuguet lo ''[[Kitab Al Qanûn fi Al-Tibb]]'' (« Canon de la Medecina ») d'[[Avicena]] que prepauset un sistema medicau complet que venguet la nòrma dusca a l'aparicion dau metòde [[sciéncia|scientific]]. D'efiech, dins queu tractat, desvelopet la pensada ipocratica en precisant la nocion de [[contagion]] e en prepausant una classificacion de las malaudiás excepcionalament precisa per rapòrt aus trabalhs precedents. Fuguet tanben lo prumier que suggeriguet una transmission de malaudiás per l'[[aiga]] o per lo sòu<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Paul Mazliak, ''Avicenne et Averroès. Médecine et biologie dans la civilisation de l'Islam'', Vuibert, 2004.</ref>. En [[Euròpa Occidentala]], la [[medecina]] [[Edat Mejana|medievala]] demoret longtemps dominada per l'[[escolastica]] e l'autoritat daus textes ancians e realizet pauc de progrès conceptuaus<ref>'''[[anglés|(en)]]''' David C. Lindberg, ''Science in the Middle Ages'', Chicago, University of Chicago Press, 1978.</ref>. Quò chamjet a partir de la [[Renaissença]] emb la descuberta de la medecina arabogreca e lo desvolopament dau [[racionalisme]] [[umanisme|umanista]]. La conjugason de quelas evolucions i permetet l'aparicion d'una medecina racionalista que fuguet pauc a pauc capabla de completar e de s'eslunhar de las concepcions ancianas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 667-672.</ref>. Lo [[Flandra|Flamenc]] [[Andreas Vesalius]] ([[1514]]-[[1564]]) es un bon exemple de metge de queu periòde. Professor d'[[anatomia]] a [[Pàdoa]], tornet introduire la practica de la [[disseccion]] per illustrar sos cors e realizet 300 dessenhs anatomics a partir de las siás observacions<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Henriette Chardak, ''Andréas Vesalius, chirurgien des rois'', Presses De La Renaissance, 2008, 513 p.</ref>. En despiech de l'oposicion daus mitans [[religion|religiós]], quò permetet una renaissença de l'anatomia e una diversificacion rapida de la medecina europenca emb los trabalhs de personalitats coma [[Gabriele Fallopio]] ([[1523]]-[[1562]]), [[Ambroise Paré]] ([[1509]]-[[1590]]) o [[Paracelse]] ([[1493]]-[[1541]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 670-672</ref>. === La revolucion medicala moderna === [[Fichièr:Portrait de Louis Pasteur Albert Edelfelt.jpg|thumb|right|[[Pintura]] de Louis Pasteur dins son [[laboratòri]] en [[1885]].]] Entre los segles XVII e XVIII, la [[medecina]] [[Euròpa|europenca]] adoptet los principis de l'observacion sistematica e de l'[[experiéncia|experimentacion]]. Quò menet a doas evolucions importantas. La prumiera fuguet la descuberta de las foncions mecanicas dau còrs [[Homo sapiens|uman]]. Per exemple, lo metge [[Anglatèrra|anglés]] [[William Harvey]] ([[1578]]-[[1657]]) descriguet per lo prumier còp la foncionament de la circulacion sanguina en [[1628]] en utilizant de trabalhs anteriors e d'observacions recentas<ref>'''[[francés|(fr)]]''' William Harvey (trad. Charles Richet), pref. Jean Hamburger, ''De motu cordis'', París, Christian Bourgeois, 1990, 311 p.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Andrew Wear, ''The Western Medical Tradition, 800 BC to AD 1800'', Cambridge, Cambridge University Press, 1995, pp. 331-332.</ref>. La segonda transformacion màger fuguet lo desvolopament de la microscopia que permetet d'observar d'elements noveus en desvelant l'invisible. [[Antoni van Leeuwenhoek]] ([[1632]]-[[1723]]) es probable la figura mai importanta de quela evolucion<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Philippe Boutibonnes, « L'œil de Leeuwenhoek et l'invention de la microscopie », ''Alliage'', n° 39, 1999, pp. 58-66.</ref>. Son associacion emb [[Reinier de Graaf]] ([[1641]]-[[1673]]) permetet de difusar de [[Dessenh|dessenhs]] de [[bacteria]]s, de [[protozoari]]s e de [[cellula (biologia)|cellulas]] umanas<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. En parallele, l'[[Itàlia|Italian]] [[Marcello Malpighi]] ([[1628]]-[[1694]]) estudiet lo desvolopament d'[[embrion]] de [[Gallus gallus|polet]] e diferents [[Teissut (biologia)|teissuts]] [[Biologia|biologics]] umans. Es desenant considerat coma lo fondator de l'[[istologia]] moderna<ref name="Platel e Mathivet 2012 p. 675">'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, p. 675.</ref>. Quelas transformacions prengueren mai d'importància durant lo segle XIX emb las descubertas de [[Louis Pasteur]] ([[1822]]-[[1895]]) e de [[Robert Koch]] ([[1843]]-[[1910]])<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Claire Salomon-Bayet (dir.), ''Pasteur et la révolution pastorienne'', París, Payot, coll. « Médecine et sociétés », 1986, 436 p.</ref><ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph Gradmann (dir.), ''Krankheit im Labor. Robert Koch und die medizinische Bakteriologie'', Göttinge, Wallstein, 2005.</ref> . Demostreren clarament l'existéncia d'un liam entre certanas malaudiás e la preséncia de microorganismes especifics e identifiables ([[bacteria]]s, etc.). Quela teoria dubriguet la viá au desvolopament daus [[vaccin]]s, daus [[antiseptic]]s e daus [[antibiotic]]s. Permeteren tanben de donar una explicacion [[biologia|biologica]] e mesurabla aus mecanismes de [[contagion]] pressentits per Avicena<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Roland Platel e Éric Mathivet, dins Philippe de la Cotardière (dir.), ''Histoire des Sciences. De l'Antiquité à nos jours'', París, Éditions Tallandier, 2012, pp. 734-739.</ref>. Quela revolucion transformet egalament las practicas medicalas. L'[[espitau]] venguet un luòc de suenhs e de recherchas. La [[cirurgia]] moderna, apareiguda emb las descubertas de l'[[anestesia]] ([[1846]]) e de l'[[asepsia]] ([[1867]]), i prenguet una plaça considerabla. Favorizet la presa en charja de patologias novelas e aguet un ròtle important dins l'estructuracion d'una disciplina medicala rigorosa basat sus lo [[metòde scientific]]<ref>'''[[francés|(fr)]]''' Pierre Louis Choukroun, ''L'histoire de la chirurgie : du silex à nos jours'', París, Dauphin, 2012, 215 p.</ref>. === Vers una concepcion alarjada === Lo modèle biomedicau eissit de la revolucion pasteuriana representet una avançada considerabla per l'estudi de las malaudiás. Pasmens, sos limits apareigueren pauc a pauc dins lo corrent dau segle XX. D'efiech, eficace contra las [[malautiá infecciosa|malaudiás infecciosas agudas]], era insufisent per comprendre e tractar de malaudiás cronicas coma los [[cancèr|càncers]], las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]] o los [[malautiá mentala|trebles psichics]]. Las inegalitats de santat observadas entre los diferents país dau monde mostreren tanben que la [[biologia]] permetiá pas d'explicar soleta la prevalença diferenta d'una malaudiá donada au sen de populacions diferentas. Quò necessitet donc de prepausar de modèles noveus per melhorar la compreneson generala de las patologias. Per faciar quelas dificultats, doas evolucions importantas marqueren la segonda meitat dau segle XX. La prumiera fuguet l'adopcion per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]] d'una definicion de la malaudiá integrant lo benestre mentau e sociau. La segonda fuguet lo modèle biopsicosociau, prepausat en [[1977]] per [[George L. Engel]] ([[1913]]-[[1999]]), que permetet d'integrar quelas dimensions dins las visions modernas de la malaudiá<ref name="Engel 1977">'''[[anglés|(en)]]''' George Engel, « The need for a new medical model: a challenge for biomedicine », ''Science'', vol. 196, n° 4286, 8 d'abriu de 1977, pp. 126-136.</ref>. Quelas evolucions s'inscriven dins un quadre mai larg de transformacion de la medecina contemporanea, marcat per lo desvolopament de la [[medecina preventiva]], d'un seguit mai atentiu daus determinants sociaus de la [[santat]] e d'una volontat mai generala de comprendre l'individú malaude dins la siá globalitat. == Causas, diagnostic e tractaments de las malaudiás == === Classificacion === {{veire|Classificacion Internacionala de las Malaudiás|Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus}} La classificacion de las malaudiás es un enjuòc fondamentau de la medecina que condiciona la rechercha, lo diagnostic e lo tractament. A considerablament evoluït en passant d'una organizacion fondada sus de simptòmas observables a de classificacions mai e mai precisas basadas sus las causas, los mecanismes [[biologia|biologics]] e las donadas [[epidemiologia|epidemiologicas]]. La referéncia internacionala actuala mai utilizada es la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]] (CIM) gerida per l'[[Organizacion Mondiala de la Santat|OMS]]. Sa darriera version, la CIM-11 publicada en [[2022]], conten mai de {{formatnum:55000}} còdis de malaudiás, traumatismes e causas de decès. Quilhs còdis son fòrça utilizats per los sistemas de santat [[nacion|nacionaus]] per codar los diagnostics, collectar de donadas epidemiologics e assegurar lo remborsament daus suenhs. D'un biais generau, las malaudiás pòden èsser regropadas dins cinc familhas principalas : * las [[malaudiá infecciosa|malaudiás infecciosas]] que son causadas per d'agents [[patogèn]]s exteriors a l'organisme coma de [[bacteria]]s, de [[virus]] o de [[parasitisme|parasits]]<ref>'''[[alemand|(de)]]''' Christoph D. Spinner, Lutz Gürtler, Wolfgang Jilg, Jochen Schneider e Friedrich-Wilhelm Tiller, ''Infektionskrankheiten von A bis Z'', Landsberg, ecomed-Storck, 2023.</ref>. Es lo grop de patologias [[istòria|istoricament]] associat a la nocion de malaudiá, mas constituís en realitat una part pichona de las malaudiás coneigudas. * las [[malaudiá cronica non transmissibla|malaudiás cronicas non transmissiblas]] coma las [[malaudiá cardiovasculara|malaudiás cardiovascularas]], los [[cancèr|càncers]], lo [[diabèta sucrat|diabèta]] o las malaudiás respiratòris cronicas. Son desenant la causa principala de la mortalitat mondiala. An generalament una progression lenta e son lo resultat de factors externes coma las radiacions [[Solelh|solaras]], l'alimentacion, la [[pollucion]] o los mòdes de vida. * las [[malaudiá genetica|malaudiás geneticas]] que son liadas a d'anomalias dau materiau [[gèn|genetic]]. Pòdon èsser ereditàrias ò espontaneas ([[mutacion]]s aquesidas). * las [[malaudiá autoïmmuna|malaudiás autoïmmunas]] son un cas particular de malaudiás cronicas non transmissiblas caracterizadas per una ataca daus teissuts biologics per lo [[sistema immunitari]]. * los [[treble mentau|trebles mentaus]] que son un ensemble de trebles emocionaus e comportamentaus. La classificacion de referéncia daus trebles mentaus fuguet longtemps lo ''[[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]'' (DSM) que presentava de diferéncias importantas emb la [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. Pasmens, dempuei los [[ans 1990]], los dos sistemas an larjament convergit. Chal pasmens nòtar lo caracter imperfach de quelas classificacions. D'efiech, l'encodatge daus diagnostics entraina una simplificacion de las estatisticas que mai d'una malaudiá pòt implicar diferents mecanismes simultaneus. De mai, los limites entre las diferentas familhas son sovent porosas. === Las causas === Las causas de las malaudiás son multiplas e sovent intricadas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Christine W. Duarte, Laura K. Vaughan, Mark T. Beasley, Hemant K. Tiwari, « Multifactorial Inheritance and Complex Diseases », ''Emery and Rimoin's Principles and Practice of Medical Genetics'', 2013, pp. 1-15.</ref>. La [[medecina]] moderna destria mai d'una categoria de factor. Los agents [[infeccion|infecciós]] ([[bacteria]]s, [[virus]], [[parasitisme|parasits]], etc.) son la causa mai ancianament identificada. Lor mòde d'accion varia fòrça. Pòdon envaïr directament de teissuts de l'òste, produire de [[toxina]]s o destornar de mecanismes [[cellula (biologia)|cellulars]] a lor profiech. Los factors [[gèn|genetics]] jògan egalament un ròtle important que va de las malaudiás « monogenicas » entrainadas per la [[mutacion]] d'un unic [[gèn|gen]] ([[mucoviscidòsi]]) a las malaudiás « poligenicas » que son lo resultat d'interaccions complexas entre patrimòni genetic e environament ([[cancèr|càncers]], [[diabèta sucrat|diabeta]], etc.). Los autres factors de malaudiás son exteriors a l'organisme. Los factors environamentaus comprenen una gamma relativament larja de causas [[fisica|fisicas]] (radiacions, etc.), [[quimia|chimics]] ([[metau]]s toxics, [[pesticida]]s, etc.) e [[biologia|biologics]] (allergens, etc.). La [[pollucion]], mai que mai la pollucion atmosferica, es desenant un factor màger d'agravacion de las malaudiás respiratòrias e cardiovascularas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' Philip J. Landrigan, Richard Fuller, Nereus J R Acosta e Olusoji Adeyi, « The Lancet Commission on pollution and health », ''The Lancet'', vol. 391, n° 10119,‎ febrier de 2018, pp. 462–512.</ref>. Chasque an, es aitau responsabla de milions de decès prematurats<ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. Lelieveld, J. S. Evans, M. Fnais, D. Giannadaki e A. Pozzer, « The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale », ''Nature'', n° 525, 2015, pp. 367–371.</ref>. Lo mòde de vida es tanben responsable d'un important ensemble de patologias liadas a las evolucions societalas observadas dempuei l'aveniment de la societat de consomacion. D'efiech, l'alimentacion moderna, la manca d'[[exercici fisic|activitat fisica]] o de [[som]] e la consomacion de [[tabat]] o d'[[alcoòl]] son implicadas dins la màger part de las malaudiás cronicas<ref>'''[[anglés|(en)]]''' K. Siddiqi, S. Husain, A. Vidyasagaran et al., « Global burden of disease due to smokeless tobacco consumption in adults: an updated analysis of data from 127 countries », ''BMC Med'', vol. 18, n° 222, 2020.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' Michele Bellesi, Daniel Bushey, Mattia Chini e Giulio Tononi, « Contribution of sleep to the repair of neuronal DNA double-strand breaks: evidence from flies and mice », ''Scientific Reports'', vol. 6, n° 1,‎ 10 de novembre de 2016.</ref><ref>'''[[anglés|(en)]]''' J. B. N. Moreira, M. Wohlwend e U. Wisløff, « Exercise and cardiac health: physiological and molecular insights », ''Nat Metab.'',‎ n°2, 2020, pp. 829-839.</ref><ref>'''[[francés|(fr)]]''' INRS, ''Éthanol. Fiche toxicologique n° 48'', version de novembre de 2019, consultada lo 7 de mai de 2026, [https://www.inrs.fr/publications/bdd/fichetox/fiche.html?refINRS=FICHETOX_48].</ref>. Enfin, los determinants sociaus (revenguts, niveu d'[[educacion]], condicions de lotjament, etc.) an una influéncia considerabla sus la santat qu'explican las inegalitats d'accès aus suenhs. === Lo diagnostic === === Los tractaments === == Epidemiologia == == Annexas == === Liams internes === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> * [[Allergia]]. * [[Càncer]]. * [[Classificacion Internacionala de las Malaudiás]]. * [[Diagnostic]]. * [[Epidemiologia]]. * [[Igiena]]. * [[Intoxicacion alimentària]]. * [[Malaudiá mentala]]. * [[Malaudiá infecciosa]]. * [[Manuau Diagnostic e Estatistic daus Trebles Mentaus]]. * [[Medecina]]. * [[Organizacion Mondiala de la Santat]]. * [[Pandemia]] * [[Patologia]]. * [[Psicologia]]. * [[Santat]]. * [[Societat]]. * [[Simptòma]]. * [[Sistema immunitari]]. * [[Terapia]]. </div> === Bibliografia === * '''[[francés|(fr)]]''' Philippe Adam e Claudine Herzlich, ''Sociologie de la maladie et de la médecine'', París, Armand Colin, 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Marc Augé e Claudine Herzlich (dir.), ''Le Sens du mal. Anthropologie, histoire, sociologie de la maladie'', Brussèlas, Éditions des archives contemporaines, coll. « Ordres sociaux », 1984. * '''[[francés|(fr)]]''' Frédéric Bauduer, ''Histoires des maladies et de la médecine'', París, Ellipses, coll. « Sciences humaines en médecine », 2017. * '''[[francés|(fr)]]''' Henri Bergeron e Patrick Castel, ''Sociologie politique de la santé'', París, Presses Universitaires de France, coll. « Quadrige », 2014. * '''[[francés|(fr)]]''' Élodie Giroux e Maël Lemoine (dir.), ''Philosophie de la médecine. Santé, maladie, pathologie'', París, Vrin, 2012. * '''[[francés|(fr)]]''' Céline Lefève, Lazare Benaroyo e Frédéric Worms (dir.), ''Les Classiques du soin'', París, Presses Universitaires de France, 2015. === Nòtas e referéncias === <div style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> <references/> </div> [[Categoria:Malautiá|*]] o3o8e9byj6we0z0jev37udn063uwaoq 0 57684 2499835 2498824 2026-05-07T08:55:17Z Alaric 506 44932 2499835 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Coll de Nargó''' es un municipi de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]], de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. Situat a la drecha del riu [[Segre]] e a costat del barratge d'[[Oliana]], passan tanben per son territòri los rius de Perles e Sallent. {{capentcat|}} {{entcat|Coll de Nargó|445}} {{entcat|[[Gavarra]]|40}} {{entcat|[[les Masies de Nargó|Masies de Nargó, les]]|38}} {{entcat|[[Montanissell]]|18}} {{entcat|[[Sallent d'Organyà]]|36}} {{entcat|[[Valldarques]]|8}} |} == Situacion == Coll de Nargó se tròba dins la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Palhars Jusan]] a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenca de [[Cabó]] e [[Organyà]], a l'èst amb [[Fígols i Alinyà]], a sud-èst amb [[Oliana]] e al sud amb [[Peramola]]. ==Toponimia== La prononciacion es ['kɔʎ de nar'go] e mai que mai [nar'go]. Las mencions ancianas son abondosas : ''Nargone'' en 839, 1016, 1022, 1037, ''Enargon'' en 1040, ''Nargo'' en 1049, 1054, 1094, 1097, 1171, 1585, ''Nargó'' en 1237, etc. Lo nom pròpri es donc ''Nargó'', tant pel passat coma ara. I a tanben un nom aparentat, ''Narieda'', nom del travèrs montanhós que tomba dirèctament sus [[Segre]] al nòrd del vilatge (''Arieda'' en 1030 e 1087, ''Nerieda'' en 1065, ''Narieda'' en 1091, 1099, 1618, etc).</br> S'i vei la rasic basca ''nar'' o ''narra'', « rabalament, tirassatge », presenta dins los dos noms. Pel vilatge s'ajusta lo sufixe ''-ko'', que mena a ''*Narriko'', declinat en ''Narricone'' (romanizacion) > [''*Narrigone''] (sonorizacion) > ''Nargo (n)'' (sincòpa). Pel travèrs, lo sufixe collectiu ''-eta'' es apondut : ''*narre-eta'' o ''*narri-eta'', ambe una reduccion (frequenta) de ''-rr'' a ''-r-'' davant [j]. Los dos noms s'explican per lo rabalament de las cambas d'albres sus de canals long del travèrs <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 440-441 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=14818</ref>. ===Gavarra=== Lo mot sembla un nom de planta, gavarrera, « garrabièr, rosièr sauvatge », mès deu èsser pres al sens de « sèrra espinosa », cf. lo basc ''gaparra'', « rómec » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. IV, p. 336 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20262</ref>. ===Sallent de Nargó=== Es près d'una cascada del riu de ''Sellent''. La prononciacion es [se'ʎen]. Las fòrmas ancianas son : ''Salientes'' en 839, ''Salient'' en 1094 e 1157, ''kastro Salientis'' en 1099, ''Sallent'' en 1157. Es un nom de corrents d'aiga e de cascadas. L'etime non abreujat deviá èsser al femenin, ''aquam salientem'', « l'aiga que sauta » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 21-22 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=36493</ref>. ===Montanissell=== I a Montan a [[Ribera d'Urgellet]], ancian municipi de Tost, [mun'tan]. Montan es a l'Èst d'[[Organyà]] mentre que Montanissell n'es a l'Oèst, e son separats per la val de Segre. La prononciacion modèrna es [montani'seʎ]. Las fòrmas ancianas son : ''Montanione'' en 839, idem dins la copia del sègle XII, mès dins lo « capbreu », se legís ''Montanocell'', ''Montagnon'' en 777 (antedatat ?], ''Montanione'' en 846, ''de Montagnonio usque in Bovemortuo'' en 866, ''Montanione'' (o ''Montinione'') en 881, ''Montanoncell'' en 1069, ''Montanio'' en 1071, ''Montaniocel'' en 1099, ''Montaioncel'' en 1265, ''Montanicell'' (repetit sièis còps) en 1518, un còp ''Montanyoncell'', ''Montanocell'' en 1573. Lo nom sembla paréisser en « diminutiu toponimic » de Montan, puèi se passeja entre ''Montanione'' (839) e una « super-diminutiva » ''Montanioncell'', que se simplica oralament en ''Montanicell'' <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. V, p. 325-326 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26984</ref> [es tanben una dissimilacion vocalica : ''o-o'' > ''o-i'']. ===Valldarques=== Lo vilatge se tròba dins una val environada de bauces, tant embarrada e reclausa de totis costats que per anar a Coll de Nargó, lo camin deviá montar per un còl pichon e passar per la val vesina d'Aubàs. La prononciacion es [baʎ'darkes], [baʎʎ'arkes]. Las fòrmas ancianas son : ''Val de Arcas'' en 839, ''del Castel de Archez'' cap a 1251, ''Lo capelà e batle vostre D'Arques'' en 1257-69, ''la Vall darques'' en 1359. Lo nom representa lo site, amai la possibilitat, supausada, de sibornièrs (dolmèns). Lo latin ''arcere'', « reclaure », lo substantiu ''arca'' « còfre per plaçar de vestits », lo latin ''arx'', « acropòli, fortalesa nauta, reclausa », an una rasic comuna. Mès un sibornièr pòt èsser concebut coma una arca. Lo mot ''arca'' podiá significar al còp « dolmen », « val embarrada », « sèrra que reclau » <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VII, p. 413 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45741</ref> [[File:Entitats de població de Coll de Nargó.svg|thumb|left|400px|Entitats de populacion de Coll de Nargó]] {{Clr}} == Demografia == {{Demografia2|ine=| 1497=5| 1515=39| 1553=58| 1717=396| 1787=394| 1857=2150| 1877=1886| 1887=1919| 1900=1389| 1910=1391| 1920=1638| 1930=1565| 1940=1381| 1950=1511| 1960=1276| 1970=847| 1981=742| 1990=666| 1994=616| 2000=606|2006=618| 2010=619| 2020=540| 2024=587|}} En 1553 incorpòra Fonollet; en 1787, Galleuda e Sallent de Organyà; en 1857, Valldarques; en 1970, Gavarra e Montanissell. {{Coord|42|10|32|N|1|19|2|E|region:ES-CT_type:city(600)|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] mqu2y83wo2c2qupzh3vnffbzrj067vb 0 57699 2499793 2499768 2026-05-06T19:04:17Z Alaric 506 44932 2499793 wikitext text/x-wiki {{Comuna catalana | nom comuna = Oliana | blason = | drapeau = | mapa = Localització d'Oliana respecte de l'Alt Urgell.svg | Comarca = [[Aut Urgèl]] | cp = | latitud = | longitud = | alt mej = 469 | km² = 32,38 | sens = 1949 | data-sens = 2008 | dens = 60,19 | sitweb = }} '''Oliana''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), que s'estend entre l'esquèrra del flume [[Segre]], entre la sèrra de Turp e lo ''congost'' dels Espluvins. Oliana es lo segond municipi en nombre d'abitants del Naut Urgèl. Lo nuclèu ancian es segut naut d'un tuc, al marge esquèrre de la larga val e al quite pè dels primièrs contrafòrts dels [[Pirenèus]]: lo massís de Sant Honorat e las Sèrras de las Canals, d'Oliana, d'Aubenç e de Turp. La vila d'Oliana es traversada per la rota [[C-14]], que jonh (pel sud) amb [[Ponts]] e amb [[la Seu d'Urgèl]] (pel Nòrd). Lo vilatge es conegut pel fach d'aculhir la palun que pòrta lo meteis nom. ==Toponimia== ===Oliana=== La prononciacion es [u'lianə] a [[Cardona]], [u'liana] a [[Coll de Nargó]], [aw'liana] a [[Cabanabona]] ([[Noguera]]). Las fòrmas ancianas son ''Huliana'' en 839, ''Uliana'' en 854 o 911, 1029, 1034, 1093, 1094, 1126, 1259, ''Oliana'' en 1040, 1089, 1093, 1259, 1280, 1349, ''Aullana'' en 1616 (militar castelhan). L'etime es ''Oleius'' ambe'l sufixe ''-anum'' o puslèu ''-ana'' (un nom en ''-lia-'' auriá menat a ''-lla-''). D'autra part ''-eia-'' non pòt menar a ''-eja-'' dins l'airal de ''puiar'', [[Vilanova de Meià|Meià]] (de ''Medianum'', etc. I a pas d'impossibilitat fonetica <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28978</ref>. ===Les Anoves=== {{capentcat|}} {{entcat|les Anoves|13}} {{entcat|el Castell|85}} {{entcat|Oliana|1771}} |} == Situacion == Oliana se tròba al sud de la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Solsonés]] a l'èst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de [[Coll de Nargó]], a l'oèst amb [[Peramola]] e al sud amb [[Bassella]]. [[File:Entitats de població d'Oliana.svg|thumb|left|300px|Entitats de populacion d'Oliana]] {{Clr}} == Demografia == {{Demografia2| 1497=88| 1515= | 1553=124| 1717=329| 1787=569| 1857=1140| 1877=1029| 1887=1119| 1900=986| 1910=1003| 1920=952| 1930=1038| 1940=1046| 1950=1793| 1960=1377| 1970=1793| 1981=2104| 1990=2029| 1994=1953 | 2000=1864| 2004=1870| 2006=1939 | 2010=1945| 2020=1843 | 2030= |2040= }} {{Coord|42|4|13|N|1|18|52|E|region:ES-CT_city(1932)|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] sh7a8v5fnbnbua3yku9fpywr0vkuc1c 2499798 2499793 2026-05-06T19:29:56Z Alaric 506 44932 /* Oliana */ 2499798 wikitext text/x-wiki {{Comuna catalana | nom comuna = Oliana | blason = | drapeau = | mapa = Localització d'Oliana respecte de l'Alt Urgell.svg | Comarca = [[Aut Urgèl]] | cp = | latitud = | longitud = | alt mej = 469 | km² = 32,38 | sens = 1949 | data-sens = 2008 | dens = 60,19 | sitweb = }} '''Oliana''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), que s'estend entre l'esquèrra del flume [[Segre]], entre la sèrra de Turp e lo ''congost'' dels Espluvins. Oliana es lo segond municipi en nombre d'abitants del Naut Urgèl. Lo nuclèu ancian es segut naut d'un tuc, al marge esquèrre de la larga val e al quite pè dels primièrs contrafòrts dels [[Pirenèus]]: lo massís de Sant Honorat e las Sèrras de las Canals, d'Oliana, d'Aubenç e de Turp. La vila d'Oliana es traversada per la rota [[C-14]], que jonh (pel sud) amb [[Ponts]] e amb [[la Seu d'Urgèl]] (pel Nòrd). Lo vilatge es conegut pel fach d'aculhir la palun que pòrta lo meteis nom. ==Toponimia== ===Oliana=== La prononciacion es [u'lianə] a [[Cardona]], [u'liana] a [[Coll de Nargó]], [aw'liana] a [[Cabanabona]] ([[Noguera]]). Las fòrmas ancianas son ''Huliana'' en 839, ''Uliana'' en 854 o 911, 1029, 1034, 1093, 1094, 1126, 1259, ''Oliana'' en 1040, 1089, 1093, 1259, 1280, 1349, ''Aullana'' en 1616 (militar castelhan). L'etime es ''Oleius'' ambe'l sufixe ''-anum'' o puslèu ''-ana'' (un nom en ''-lia-'' auriá menat a ''-lla-''). D'autra part ''-eia-'' non pòt menar a ''-eja-'' dins l'airal de ''puiar'', [[Vilanova de Meià|Meià]] (de ''Medianum'', etc. I a pas d'impossibilitat fonetica <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28978</ref>. ===Les Anoves=== {{capentcat|}} {{entcat|les Anoves|13}} {{entcat|el Castell|85}} {{entcat|Oliana|1771}} |} == Situacion == Oliana se tròba al sud de la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Solsonés]] a l'èst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de [[Coll de Nargó]], a l'oèst amb [[Peramola]] e al sud amb [[Bassella]]. [[File:Entitats de població d'Oliana.svg|thumb|left|300px|Entitats de populacion d'Oliana]] {{Clr}} == Demografia == {{Demografia2| 1497=88| 1515= | 1553=124| 1717=329| 1787=569| 1857=1140| 1877=1029| 1887=1119| 1900=986| 1910=1003| 1920=952| 1930=1038| 1940=1046| 1950=1793| 1960=1377| 1970=1793| 1981=2104| 1990=2029| 1994=1953 | 2000=1864| 2004=1870| 2006=1939 | 2010=1945| 2020=1843 | 2030= |2040= }} {{Coord|42|4|13|N|1|18|52|E|region:ES-CT_city(1932)|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 1m2tjv0ethpjwqxmdu7osbbreszt9i1 2499800 2499798 2026-05-06T22:41:12Z Alaric 506 44932 toponimia inacabada 2499800 wikitext text/x-wiki {{Comuna catalana | nom comuna = Oliana | blason = | drapeau = | mapa = Localització d'Oliana respecte de l'Alt Urgell.svg | Comarca = [[Aut Urgèl]] | cp = | latitud = | longitud = | alt mej = 469 | km² = 32,38 | sens = 1949 | data-sens = 2008 | dens = 60,19 | sitweb = }} '''Oliana''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), que s'estend entre l'esquèrra del flume [[Segre]], entre la sèrra de Turp e lo ''congost'' dels Espluvins. Oliana es lo segond municipi en nombre d'abitants del Naut Urgèl. Lo nuclèu ancian es segut naut d'un tuc, al marge esquèrre de la larga val e al quite pè dels primièrs contrafòrts dels [[Pirenèus]]: lo massís de Sant Honorat e las Sèrras de las Canals, d'Oliana, d'Aubenç e de Turp. La vila d'Oliana es traversada per la rota [[C-14]], que jonh (pel sud) amb [[Ponts]] e amb [[la Seu d'Urgèl]] (pel Nòrd). Lo vilatge es conegut pel fach d'aculhir la palun que pòrta lo meteis nom. ==Toponimia== ===Oliana=== La prononciacion es [u'lianə] a [[Cardona]], [u'liana] a [[Coll de Nargó]], [aw'liana] a [[Cabanabona]] ([[Noguera]]). Las fòrmas ancianas son ''Huliana'' en 839, ''Uliana'' en 854 o 911, 1029, 1034, 1093, 1094, 1126, 1259, ''Oliana'' en 1040, 1089, 1093, 1259, 1280, 1349, ''Aullana'' en 1616 (militar castelhan). L'etime es ''Oleius'' ambe'l sufixe ''-anum'' o puslèu ''-ana'' (un nom en ''-lia-'' auriá menat a ''-lla-''). D'autra part ''-eia-'' non pòt menar a ''-eja-'' dins l'airal de ''puiar'', [[Vilanova de Meià|Meià]] (de ''Medianum'', etc. I a pas d'impossibilitat fonetica <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28978</ref>. ===Les Anoves=== La prononciacion es [lez a'nɔbes]. Las fòrmas ancianas son ''Lezonosas'' en 839, ''Lezonoues'' dins lo ''capbreu'' del cartulari, ''Lezenoues'' en 1164 (''Leonoves'' a l'indèx), ''rector de Onoves'' en 1609. <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 200-201 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2972</ref>. {{capentcat|}} {{entcat|les Anoves|13}} {{entcat|el Castell|85}} {{entcat|Oliana|1771}} |} == Situacion == Oliana se tròba al sud de la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Solsonés]] a l'èst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de [[Coll de Nargó]], a l'oèst amb [[Peramola]] e al sud amb [[Bassella]]. [[File:Entitats de població d'Oliana.svg|thumb|left|300px|Entitats de populacion d'Oliana]] {{Clr}} == Demografia == {{Demografia2| 1497=88| 1515= | 1553=124| 1717=329| 1787=569| 1857=1140| 1877=1029| 1887=1119| 1900=986| 1910=1003| 1920=952| 1930=1038| 1940=1046| 1950=1793| 1960=1377| 1970=1793| 1981=2104| 1990=2029| 1994=1953 | 2000=1864| 2004=1870| 2010=1945| 2020=1843 | 2030= |2040= }} {{Coord|42|4|13|N|1|18|52|E|region:ES-CT_city(1932)|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] lxv38lp0zb5ra927j8i60qbi5tcorqo 2499834 2499800 2026-05-07T08:34:39Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2499834 wikitext text/x-wiki {{Comuna catalana | nom comuna = Oliana | blason = | drapeau = | mapa = Localització d'Oliana respecte de l'Alt Urgell.svg | Comarca = [[Aut Urgèl]] | cp = | latitud = | longitud = | alt mej = 469 | km² = 32,38 | sens = 1949 | data-sens = 2008 | dens = 60,19 | sitweb = }} '''Oliana''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]] ([[Catalonha (region)|Catalonha]]), que s'estend entre l'esquèrra del flume [[Segre]], entre la sèrra de Turp e lo ''congost'' dels Espluvins. Oliana es lo segond municipi en nombre d'abitants del Naut Urgèl. Lo nuclèu ancian es segut naut d'un tuc, al marge esquèrre de la larga val e al quite pè dels primièrs contrafòrts dels [[Pirenèus]]: lo massís de Sant Honorat e las Sèrras de las Canals, d'Oliana, d'Aubenç e de Turp. La vila d'Oliana es traversada per la rota [[C-14]], que jonh (pel sud) amb [[Ponts]] e amb [[la Seu d'Urgèl]] (pel Nòrd). Lo vilatge es conegut pel fach d'aculhir la palun que pòrta lo meteis nom. {{capentcat|}} {{entcat|les Anoves|13}} {{entcat|el Castell|85}} {{entcat|Oliana|1771}} |} {{clr}} ==Toponimia== ===Oliana=== La prononciacion es [u'lianə] a [[Cardona]], [u'liana] a [[Coll de Nargó]], [aw'liana] a [[Cabanabona]] ([[Noguera]]). Las fòrmas ancianas son ''Huliana'' en 839, ''Uliana'' en 854 o 911, 1029, 1034, 1093, 1094, 1126, 1259, ''Oliana'' en 1040, 1089, 1093, 1259, 1280, 1349, ''Aullana'' en 1616 (militar castelhan). L'etime es ''Oleius'' ambe'l sufixe ''-anum'' o puslèu ''-ana'' (un nom en ''-lia-'' auriá menat a ''-lla-''). D'autra part ''-eia-'' non pòt menar a ''-eja-'' dins l'airal de ''puiar'', [[Vilanova de Meià|Meià]] (de ''Medianum'', etc. I a pas d'impossibilitat fonetica <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28978</ref>. ===Les Anoves=== La prononciacion es [lez a'nɔbes]. Las fòrmas ancianas son ''Lezonosas'' en 839, ''Lezonoues'' dins lo ''capbreu'' del cartulari, ''Lezenoues'' en 1164 (''Leonoves'' a l'indèx), ''rector de Onoves'' en 1609. Es un nom de planta format ambe ''-osa'', pr'aquò dins l'airal ''-s-'' se pèrd, encara mai quand i a dissimilacion pr'amor d'una autra ''s''. Per exemple ''Avellanua'', ''Gargallua'', ''L'Avedoga'', etc. Mès i a pas cap de planta catalana que se prèste a la solucion. Dins de lengas prèpas coma l'occitan o lo [[sard]], dins lo nom de l'arboç, en latin ''unedo'', ''-onis'', ''-n-'' es dissimilat en ''-l-'' : sard ''olidone'', girondin ''ledoune'', ''ledouney'', lanusquet ''odoung'', ''odouè'' ([[Gerhard Rohlfs]]). Donc, ''unedonosas'', « arboçosas, arboçars » > ''-Lezonosas'' (839), viste redusit en ''Lezonoas'', puèi ''-v-'' s'intercala [''Lesonoves''] e ''Les-'' es interpretat coma article. Cèrtas, los arboces non son tant abondoses coma dins las comarcas pus orientalas e litoralas, mès justament un fitonime es mai productiu en toponimia quand es rare <ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. II, p. 200-201 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2972</ref>. == Situacion == Oliana se tròba al sud de la [[comarcas de Catalonha|comarca]] de l'[[Aut Urgèl]]. Limita amb la [[Comarcas de Catalonha|comarca]] del [[Solsonés]] a l'èst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de [[Coll de Nargó]], a l'oèst amb [[Peramola]] e al sud amb [[Bassella]]. [[File:Entitats de població d'Oliana.svg|thumb|left|300px|Entitats de populacion d'Oliana]] {{Clr}} == Demografia == {{Demografia2| 1497=88| 1515= | 1553=124| 1717=329| 1787=569| 1857=1140| 1877=1029| 1887=1119| 1900=986| 1910=1003| 1920=952| 1930=1038| 1940=1046| 1950=1793| 1960=1377| 1970=1793| 1981=2104| 1990=2029| 1994=1953 | 2000=1864| 2004=1870| 2010=1945| 2020=1843 | 2030= |2040= }} {{Coord|42|4|13|N|1|18|52|E|region:ES-CT_city(1932)|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 37wq8nqm76qwz4aenkqn4zgmo7juo2g 0 57700 2499836 1781227 2026-05-07T09:02:25Z Alaric 506 44932 preparacion 2499836 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Organyà''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Catalonha|catalana]] de [[Lhèida (província)|Lhèida]], de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] de la [[Catalonha (comunautat autonòma)|Generalitat de Catalonha]] e de la comarca del [[Aut Urgèl|Naut Urgèl]]. {{entpopcat}} ==Omelias d'Organyà== L'an [[1904]] se trobèt a la [[rectoria]] de la vila un dels tèxtes en [[pròsa]] mai ancians escriches en [[catalan]]. Lo responsable d'aquela trobalha foguèt l'istorian [[Joaquim Miret i Sans]]. Lo tèxt, conegut coma las Omelias d'Organyà (''les Homilies d'Organyà'' en catalan), correspond a sièis [[sermon|sermons]] amb comentaris de divèrses [[evangèli]]s e [[epistòla|epistòlas]]. La siá datacion la cal situar entre la fin del [[sègle XII]] e lo començament del [[sègle XIII|XIII]]. A l'ora d'ara lo manuscrit se tròba a la [[Bibliotèca de Catalonha]] de [[Barcelona]]. [[File:Homilies d'Organyà.jpg|thumb|left|Escrit de las Omelias d'Organyà]] {{Clr}} ==Toponimia== == Demografia == {{Demografia2| 1497= | 1515= | 1553= 81 | 1717=350| 1787=533| 1857=1133| 1877=1009| 1887=978| 1900=1002| 1910=1027| 1920=1073| 1930=1036| 1940=987| 1950=1087| 1960=1171| 1970=1142| 1981=1143| 1990=1048|2000=992 | 2006=961|2010= 942 |2014=841 | 2020= 771| 2030= }} {{Coord|42|12|46|N|1|19|46|E|type:city(961)_region:ES-CT|display=title}} ==Nòtas== <references/> {{Portal Catalonha}} {{Municipis de|25}} [[Categoria:Comuna d'Aut Urgèl]] 69ws8yt3cg739uxw7vdf03e314o61ux 0 63047 2499808 2401747 2026-05-07T01:58:52Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499808 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Ax | nom2 = ''Ax-les-Thermes | imatge = Ax-les-Thermes Passerelle.jpg | descripcion = La passarèla Camp de Gramon sus Orièja amb la glèisa d'Ax. | lògo = cap | escut = Blason_ville_fr_Ax-les-Thermes_(Ariège).svg | escais = | ist = {{País de Fois}} | parçan = | region = {{Occitània (Region)}} | arrondiment = [[Arrondiment de Fois|Fois]] | canton = Burèu centralizator del canton de Nauta Ariège ([[caplòc]] del [[canton d'Ax]] abans 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Nauta Arièja|CC de Nauta Arièja]] | insee = 09032 | cp = 09110 | cònsol = Dominique Fourcade | mandat = [[2020]]-[[2026]] | latitud = 42.7202777778 | longitud = 1.83972222222 | alt mini = 697 | alt mej = 720 | alt maxi = 2411 | ectaras = 3226 | gentilici = | km² = 30.26 |}} '''Ax'''{{RepTopMP}} o '''Acs'''<ref>https://web.archive.org/web/20120111152803/http://toponimiaoc.webs.com/09arija.htm</ref> <ref>http://books.openedition.org/pulm/1024>"Quora la divergéncia grafica complica pas la lectura, se podriá admetre lei grafias divergentas que se son sedimentadas. Lei sits d’estacions termalas an fornit de toponims similars a partir dau latin Aquis, De Aquis, qu’es l’ablatiu locatiu plurau de aqua. legissèm Ax en País de Fois (Alibèrt 1935, 419; Deledar & Poujade 1992) e [[Dacs|Dacs (Shalòssa)]] en Shalòssa (Petit dictionnaire, 1984. 128). Una uniformizacion grafica Ax/Dax o Acs/Dacs es pas indispensabla en tèrmes practics de lectura. Amb la meteissa racina avèm Ais de Provença ; una grafia Aix* o Aics* seriá una tissa pedanta e inutila." e [[Domergue Sumien]], https://web.archive.org/web/20171107022730/https://opinion.jornalet.com/lenga/blog/2381/lei-noms-dais-de-provenca-de-dacs-e-de-la-vila-dax</ref>, o dins la practica '''la Vila d'Ax/la Vila d'Acs''' <ref>[[Patrici Pojada]], ''Repertòri toponimic de las Comunas de la Region Miègjorn-Pirenèus'', ed. Loubatières, Portèth de Garona, 2009, p. 41</ref> [labilo'dats] (''Ax-les-Thermes'' en [[francés]]) es una comuna [[Occitània|occitana]] del [[País de Fois]], situada administrativament dins lo departament d'[[Arièja]] e la region d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Miègjorn-Pirenèus]]</small>. Gràcias a sas fonts nombrosas (mai de 70), la vila, que comptava 1.318 abitants en 2012, venguèt un centre del [[termalisme]] tre lo sègle XVIII, e coneguèt puèi una prosperitat economica, consolidada per l'arribada del tren e l'implantacion de [[casinò]]s, que perdurèt fins a la mitat del sègle XX. L'endreit s'es especializat tanben dins los espòrts de nèu, subretot a partir de la creacion en 1955 de l'estacion [[Ax 3 Domenis]]. == Geografía == Ax se situa dins los [[Pirenèus]] [[País de Fois|foishencs]], a una altitud mejana de 720 mètres, al confluent d'[[Orièja]], d'[[Arièja (riu)|Arièja]] e de [[Lausa (aiga)|Lausa]]. Sa posicion geografica particulara, a la termièra d'[[Andòrra]] e a un trentenat de quilomètres de la frontièra amb l'estat espanhòl, ne faguèt una tèrra de passatge essenciala dins las migracions e relacions occitanocatalanas. [[Imatge:Map commune FR insee code 09032.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] === Perimètre del territòri === {{Comunas limitrophes | comuna = La Vila d'Ax | nòrd = [[Inhaus]] <br> [[Sorjat]] | nòrd-èst = [[Ascon]] | èst = | sud-èst = [[Orgeish]] | sud = [[Merens las Vals|Merens]] | sud-oèst = | oèst = [[Savinhac (Arièja)|Savinhac]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== La prononciacion es [ats]. Las fòrmas ancianas son : ''villa Aquis'' en 987, ''(villa de) Aquis'', ''(castrum de) Ags'' en 1064-1095 e 1094, ''Aigs'' en 1085, ''Ax'', ''(villam) Aigts'' en 1118, ''Aqs'' en 1205 e 1293, ''Ax'' en 1228, 1236, 1261, 1273, 1284, 1302, 1304, 1308, 1318-25, 1320, 1324, 1325, 1329, 1381, 1385, 1390, 1391, 1398, 1418, 1425, 1441, 1444, 1445, 1446, 1450, cap a 1460, ''villa nova de Ax'' en 1241, ''Axs'' en 1248 (5 mencions), 1380, 1381, ''Acquis'' en 1250, ''Achs'', ''villae de Ax'' en 1272, ''villam de Ax'' en 1308, ''la viele bielhe Dax'', ''Ax en Savartes'' en 1444 e 1450, ''Dax'', ''Villa d'Ax'' en 1445, ''Viladax'' en 1445-1446, ''villa balneorum d'Ax'' en 1459<ref name = poj>Patrici Poujade, ''Dictionnaire toponymique de l'Ariège'', ed. IEO d'Arièja, 2021, p. 83-85</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], Astor e Cherpillod (citats per Patrici Pojada), lo nom ven de ''aquis'', l'ablatiu-locatiu plural de ''aqua'', « aiga », e correspond mai que mai a d'aigas termalas <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 7, a ''Aix-1''</ref>{{,}}<ref>https://web.archive.org/web/20090130055417/http://www.histariege.com/ax_les_thermes.htm</ref>. [[Ernèst Negre|Negre]], citat per Patrici Pojada, precisa que l'ablatiu-locatiu plural ''aquis'' significa « a las aigas ». D'autres autors, citats per P. Pojada e [[Patrici Pojada]] el-meteis confirman las explicacions precedentas. Lo nom sembla latin e se referís a las fonts d'aigas caudas que sorgentan del territòri, a l'origina del termalisme<ref name = poj/>.</br> Pr'amor de la predominància enòrma de las fòrmas ''Ax'', P. Pojada justifica son refús de la grafia normala ''Acs'' e preconisa ''Ax'' o ''La Vila d'Ax'', fòrma longa usitada localament<ref name = poj/> (véser [[Montalhon]]). Las causidas graficas dependon de règlas generalas e non pas del compòrtament e de las costumas dels escribas medievals per tala o tala localitat.</br> L'apondi de la fin del sègle XIX, ''-Les-Thermes'', es inusitat en occitan e en francés<ref name = poj/>. == Istòria == {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee=09032 |Títol= Lista dels cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= [[2014]] | Fin = [[2026]]| Identitat=Dominique Fourcade|Partit= Divèrs Esquèrra | Qualitat=}} {{Elegit |Debuta= març de [[2008]] |Fin= 2014 |Identitat=Pierre Peyronne|Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= març de 2008 |Identitat= Alain Chenebeau |Partit= [[PS]] |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] |Fin= 2001 |Identitat= Augustin Bonrepaux|Partit= [[PS]] |Qualitat= ancian cònsol d'[[Orlun]], conselhièr general (1976-2015), president del Conselh General (2001-2014) deputat (1981-2007)}} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} * Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'Ax; es ara del canton de ''Haute Ariège'' (en francés), donc de Nauta Arièja. == Demografia == {{Demografia |insee=09032 |1793=1554 |1800=1504 |1806=1773 |1821=1863 |1831=1927 |1836=1991 |1841=1908 |1846=1881 |1851=1843 |1856=1710 |1861=1679 |1866=1632 |1872=1693 |1876=1695 |1881=1746 |1886=1813 |1891=1609 |1896=1545 |1901=1503 |1906=1480 |1911=1624 |1921=1563 |1926=1330 |1931=1338 |1936=1312 |1946=1501 |1954=1422 |1962=1628 |1968=1688 |1975=1562 |1982=1478 |1990=1489 |1999=1441 |2004=1498 |2006= |2007= |2008= |2009=1384 |cassini=2241 |senscomptesdobles= 1962}} * En {{popfr09|0}} la populacion èra de {{popfr09|032}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr09|032}}/30.26) round 2}}}} ab/km². ==Economia== [[Image:Ax-les-Thermes Le Teich.JPG|thumb|Un establiment termal]] [[Image:Ax-les-Termes.jpg|thumb|Bacin dels Ladres]] [[Image:Ax-les-Thermes Casino.jpg|thumb|Lo casinò]] Las activitats localas son principalament l'elevatge (bovins, ovins), lo torisme amb lo [[termalisme]] e los espòrts d'ivèrn. ==Lòcs e monuments== * L'Estacion d'espòrts d'ivèrn [[Ax 3 Domenis]]. * Lo ''Bacin dels Ladres'', al centre de la vila, es alimentat per de fonts caudas que sòrten de tèrra a {{unitat|77|°C}}. La mai coneguda es la font dels canons. A l'[[Edat Mejana]], aquel bacin servissiá per garir los [[leproses]], un espital es situat a 1 mètre. Lo bacin foguèt construit per òrdre de Rogièr [[comte de Fois]] del temps de [[Loís IX de França|Loís IX]]. ==Personalitats ligadas amb la comuna== * [[Sant Eudaud]] * [[Pèire Autièr]] * [[Gatien Marcailhou d'Aimeric]] (1807-1855), compositor e "inventor" de la valsa per dançar. Professor del jove [[Gabriel Fauré]]. Sa composicion pus celèbra, ''Indiana'' inspirèt [[Camille Claudel]] per son grope ''La Valse''. * Pierre Bertrand de Mérignon<ref>Pierre Brun, « Un helléniste du dix-septième siècle : Pierre Bertrand de Mérignon d'Ax-les-Thermes », ''Annales du Midi'', 1894, p. 327-348</ref> == Ligams extèrnes == * {{fr}} [http://www.vallees-ax.com/ Siti oficial de l'Ofici de Torisme de las Valadas d'Ax] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20161116173140/http://www.ax-ski.com/ Siti oficial de l'estacion d'espòrts d'ivèrn] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090130055417/http://www.histariege.com/ax_les_thermes.htm « Ax-Les-Thermes »] sur Histariège * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20080312151508/http://www2.ac-toulouse.fr/eco-ax-les-thermes/ Siti de l'escòla d'Ax] == Notas e referéncias == <references/> ==Véser tanben== * [[Comunas d'Arièja]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal País de Fois}} {{Comunas d'Arièja}} [[Categoria:Comuna de País de Fois]] [[Categoria:Comuna d'Arièja]] [[Categoria:Comuna del País de Fois]] [[Categoria:Estacion termala dels Pirenèus]] 7bo462gpivowffrie4sq6gw7dx5kjkt 0 82644 2499795 2341964 2026-05-06T19:21:28Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ Coromines 2499795 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Auliac Devath | nom2 = ''Oléac-Debat'' | imatge = Oléac-Debat village 2.JPG | descripcion = Entrada deu vilatge, la glèisa a esquèrra, l'escòla a dreta. | lògo = cap | escut = | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Bigòrra]] | arrondiment = [[Arrondiment de Tarba|Tarba]] | canton = Los Costalats ([[Canton de Poiastruc|Poiastruc]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deus Costalats de la Vath d'Arròs|CC deus Costalats de la Vath d'Arròs]] | cp = 65350 | insee = 65332 | cònsol = Christian Jouret | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | longitud = 0.1389 | latitud = 43.2703 | alt mini = 296 | alt mej = | alt maxi = 382 | km² = 1.94 |}} '''Auliac Devath''' (''Oléac-Debat'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Bigòrra]] situada dens lo [[departament francés|departament]] deus [[Hauts Pirenèus]] e la [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== [[Imatge:Map commune FR insee code 65332.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== La prononciacion qu'ei [awli'yak dé'bat] (grafia fonetica deus autors). Las fòrmas ancianas que son : ''Oleag'', cap a 1140, ''De Oleaco'', en latin, en 1313 e en 1342, ''de Olleato Inferiore'', en latin, en 1379, ''Oleac'' en 1429, ''Oleac de Bat'' (mapa de Cassini, ara fin deu sègle XVIII)<ref name = glb>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 https://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=1154&titre=oleac-debat</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing (après Skok), ''Auliac'' que vien deu nom latin d'òmi ''Olius'', dab lo sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 506</ref>. [[Gerhard Rohlfs|Rohlfs]] que causeish lo nom galloroman ''Olenus''<ref name = glb/> (qui justifica las fòrmas en iatus (''-ea''). Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Auliac'' que vien deu nom gallic d'òmi ''Ollecnos'' o ''Olluna'', dab lo sufixe ''-acos''. R. Aymard que causeish lo nom gallic ''Ollius'' o lo nom galloroman (latin ?) ''Olius''<ref name = glb/>. [[Miquèu Grosclaude]] que constata los noms dab ''-ll-'' dobla mian a ''-r-'' en gascon. Grosclaude qu'accèpta la solucion de Skok, Dauzat e Rostaing (Olius) e de Rohlfs (Olenus), dab lo sufixe ''acum'' (en realitat, dens ''Ollius'', lo iòd qu'empacha lo passatge a ''-r-''); Auliac qu'èra ua proprietat antica. ''Devath'' : au nòrd d'[[Auliac Dessús]]<ref name = glb/>. Shens precisar per quin ''Auliac'', [[Xavier Delamarre]] qu'ajusta a las possibilitats los noms celtics ''Ollios'' (dejà hornit per Aymard) e ''Oledos''<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 210, 303, 360</ref>. Segon [[Joan Coromines]], eth nom de mèste qu'ei ''Oleius''; un nom en ''-lia-'' qu'auré miat a ''-lha-''<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28978</ref> e que cau benlhèu compréner eras fòrmas ancianas com ''*Oleiac'' (> ''*Oliac'' > ''Auliac''). Aquò non contraditz ''Olenus'' de Rohlfs. ==Istòria== ==Administracion== {{ElegitDebuta|insee= 65332 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= mai de [[1994]] |Fin= [[2026]] |Identitat= Christian Jouret|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1968]] |Fin= 1994 (mort en foncions)|Identitat=Etienne Achille-Fould |Partit=Centre Democrata puish [[UDF]] |Qualitat= conselhèr generau (1967-1994)}} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1994 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} ==Demografia== {{Demografia |insee= 65332 |1793=126 |1800=55 |1806=127 |1821=104 |1831=133 |1836=114 |1841=125 |1846=127 |1851=105 |1856=112 |1861=116 |1866=111 |1872= |1876=105 |1881=98 |1886=101 |1891=90 |1896=96 |1901=95 |1906=96 |1911=69 |1921=64 |1926=54 |1931=67 |1936=87 |1946=67 |1954=92 |1962= 76 |1968= 124 |1975= 103 |1982= 87 |1990= 105 |1999= 105 |2005= |2006=100 |2007=99 |2008= |2009= |cassini=25526 |senscomptesdobles=1962}} * Lacuna en 1872 * En {{popfr65|0}} era populacion qu'èra de {{popfr65|332}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|332}}/1.94) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab la comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] 6rg23ycospi73g3upz704alpilps6ks 0 82645 2499794 2339627 2026-05-06T19:15:28Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2499794 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Auliac Dessús | nom2 = ''Oléac-Dessus'' | imatge = Mairie d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées, France).JPG | descripcion = La maison comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Bigòrra]] | arrondiment = [[Arrondiment de Tarba|Tarba]] | canton = Era Vath d'Arròs e eras Baïsas ([[Canton de Tornai|Tornai]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deus Costalats de la Vath d'Arròs|CC deths Costalats de la Vath d'Arròs]] (2017 ---->) | cp = 65190 | insee = 65333 | cònsol = Cyrille Labat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.1617 | longitud = 0.1906 | alt mej = | alt mini = 303 | alt maxi = 504 | km² = 3.72 |}} '''Auliac Dessús''' (''Oléac-Dessus'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Bigòrra]] situada dens eth [[departament francés|departament]] deths [[Hauts Pirenèus]] e era [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 65333.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [awli'yak dé'sud] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : ''Oleag'' en 1086, ''De Oleaco'', en latin, en 1313 e en 1342, ''De Oleato'', en latin, en 1379, ''Oleac dessus'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII)<ref name = glb>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 https://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=1155&titre=oleac-dessus</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing (après Skok), ''Auliac'' que vien deth nom latin d'òmi ''Olius'', dab eth sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 506</ref>. Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Auliac'' que vien deth nom gallic d'òmi ''Ollecnos'' o ''Olluna'', dab eth sufixe ''-acos''<ref name = glb/>. [[Miquèu Grosclaude]] que constata eth resultat gascon deths noms de persona hornits per Negre seré ''*Orecn-'' e ''*Orua-'' (''ll'' que passa a ''r''). Grosclaude qu'accèpta era solucion de Skok, Dauzat e Rostaing; Auliac qu'èra ua proprietat antica. ''Dessús'' : ath sud d'[[Auliac Devath]]<ref name = glb/>. Comparar dab aquera comuna entà aver mei d'etimes possibles. Shens precisar per quin ''Auliac'', [[Xavier Delamarre]] qu'ajusta aras possibilitats eths noms celtics ''Ollios'' (dejà hornit per Aymard, véder [[Auliac Devath]]) e ''Oledos''<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 210, 303, 360</ref>. Segon [[Joan Coromines]], eth nom de mèste qu'ei ''Oleius''; un nom en ''-lia-'' qu'auré miat a ''-lha-''<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28978</ref> e que cau compréner eras fòrmas ancianas com ''*Oleiac'' (> ''*Oliac'' > ''Auliac''). ===Perimètre deth territòri=== {{Comunas limitrofas | comuna = Auliac Dessús | nòrd = [[Tornai]] | nòrd-èst = | èst = [[Pomarós]] | sud-èst = | sud = | sud-oèst = [[Luc (Hauts Pirenèus)|Luc]] | oèst = [[Uelhons]] | nòrd-oèst = }} ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 65333 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit|Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Cyrille Labat|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] ? |Fin= 2001 |Identitat=Daniel Lavit |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 65333 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=261 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=302 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=199 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 100 |1968= 82 |1975= 101 |1982= 88 |1990= 92 |1999= 89 |2005= |2006= |2007= 93 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr65|0}} era populacion qu'èra de {{popfr65|333}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|333}}/3.72) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * [[Glèisa (edifici)|Glèisa]] de Sent Pèr. <gallery mode="packed" caption="Seleccion de vistas dera glèisa de Sent Pèr*."> Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 1.jpg| Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 3.jpg|Eth [[Còr (arquitectura)|còr]]. Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 4.jpg|Eth [[campanèr]]. Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 2.jpg| </gallery> ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] c38udxf0iokmrf912bbdij5zsppwpcy 2499796 2499794 2026-05-06T19:22:37Z Alaric 506 44932 /* Toponimia */ 2499796 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Auliac Dessús | nom2 = ''Oléac-Dessus'' | imatge = Mairie d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées, France).JPG | descripcion = La maison comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Bigòrra]] | arrondiment = [[Arrondiment de Tarba|Tarba]] | canton = Era Vath d'Arròs e eras Baïsas ([[Canton de Tornai|Tornai]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deus Costalats de la Vath d'Arròs|CC deths Costalats de la Vath d'Arròs]] (2017 ---->) | cp = 65190 | insee = 65333 | cònsol = Cyrille Labat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.1617 | longitud = 0.1906 | alt mej = | alt mini = 303 | alt maxi = 504 | km² = 3.72 |}} '''Auliac Dessús''' (''Oléac-Dessus'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Bigòrra]] situada dens eth [[departament francés|departament]] deths [[Hauts Pirenèus]] e era [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 65333.png|vignette|upright=1.8|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [awli'yak dé'sud] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : ''Oleag'' en 1086, ''De Oleaco'', en latin, en 1313 e en 1342, ''De Oleato'', en latin, en 1379, ''Oleac dessus'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII)<ref name = glb>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 https://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=1155&titre=oleac-dessus</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing (après Skok), ''Auliac'' que vien deth nom latin d'òmi ''Olius'', dab eth sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 506</ref>. Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Auliac'' que vien deth nom gallic d'òmi ''Ollecnos'' o ''Olluna'', dab eth sufixe ''-acos''<ref name = glb/>. [[Miquèu Grosclaude]] que constata eth resultat gascon deths noms de persona hornits per Negre seré ''*Orecn-'' e ''*Orua-'' (''ll'' que passa a ''r''). Grosclaude qu'accèpta era solucion de Skok, Dauzat e Rostaing; Auliac qu'èra ua proprietat antica. ''Dessús'' : ath sud d'[[Auliac Devath]]<ref name = glb/>. Comparar dab aquera comuna entà aver mei d'etimes possibles. Shens precisar per quin ''Auliac'', [[Xavier Delamarre]] qu'ajusta aras possibilitats eths noms celtics ''Ollios'' (dejà hornit per Aymard, véder [[Auliac Devath]]) e ''Oledos''<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 210, 303, 360</ref>. Segon [[Joan Coromines]], eth nom de mèste qu'ei ''Oleius''; un nom en ''-lia-'' qu'auré miat a ''-lha-''<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28978</ref> e que cau benlhèu compréner eras fòrmas ancianas com ''*Oleiac'' (> ''*Oliac'' > ''Auliac''). Aquò non contraditz ''Olenus'' de Rohlfs. ===Perimètre deth territòri=== {{Comunas limitrofas | comuna = Auliac Dessús | nòrd = [[Tornai]] | nòrd-èst = | èst = [[Pomarós]] | sud-èst = | sud = | sud-oèst = [[Luc (Hauts Pirenèus)|Luc]] | oèst = [[Uelhons]] | nòrd-oèst = }} ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 65333 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit|Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Cyrille Labat|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] ? |Fin= 2001 |Identitat=Daniel Lavit |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 65333 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=261 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=302 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=199 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 100 |1968= 82 |1975= 101 |1982= 88 |1990= 92 |1999= 89 |2005= |2006= |2007= 93 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr65|0}} era populacion qu'èra de {{popfr65|333}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|333}}/3.72) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * [[Glèisa (edifici)|Glèisa]] de Sent Pèr. <gallery mode="packed" caption="Seleccion de vistas dera glèisa de Sent Pèr*."> Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 1.jpg| Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 3.jpg|Eth [[Còr (arquitectura)|còr]]. Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 4.jpg|Eth [[campanèr]]. Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 2.jpg| </gallery> ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] e3o6pwpcla59f3o7dhlz184bjl07zq1 2499797 2499796 2026-05-06T19:29:27Z Alaric 506 44932 2499797 wikitext text/x-wiki {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Auliac Dessús | nom2 = ''Oléac-Dessus'' | imatge = Mairie d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées, France).JPG | descripcion = La maison comuna. | lògo = cap | escut = | escais = | region = {{Occitània (Region)}} | ist = {{Gasconha}} | parçan = [[Bigòrra]] | arrondiment = [[Arrondiment de Tarba|Tarba]] | canton = Era Vath d'Arròs e eras Baïsas ([[Canton de Tornai|Tornai]] avant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas deus Costalats de la Vath d'Arròs|CC deths Costalats de la Vath d'Arròs]] (2017 ---->) | cp = 65190 | insee = 65333 | cònsol = Cyrille Labat | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 43.1617 | longitud = 0.1906 | alt mej = | alt mini = 303 | alt maxi = 504 | km² = 3.72 |}} '''Auliac Dessús''' (''Oléac-Dessus'' en [[francés]]) qu'ei ua [[comuna francesa|comuna]] [[Gasconha|gascona]] de [[Bigòrra]] situada dens eth [[departament francés|departament]] deths [[Hauts Pirenèus]] e era [[region francesa|region]] d'{{Ocreg}}, <small>ancianament de [[Mieidia-Pirenèus]]</small>. ==Geografia== {{...}} [[Imatge:Map commune FR insee code 65333.png|vignette|upright=1.5|centre|Comunas a l'entorn.]] ==Toponimia== Era prononciacion qu'ei [awli'yak dé'sud] (grafia fonetica deths autors). Eras fòrmas ancianas que son : ''Oleag'' en 1086, ''De Oleaco'', en latin, en 1313 e en 1342, ''De Oleato'', en latin, en 1379, ''Oleac dessus'' (mapa de Cassini, ara fin deth sègle XVIII)<ref name = glb>Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, ''Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier'', Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000 https://www.archivesenligne65.fr/article.php?laref=1155&titre=oleac-dessus</ref>. Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]] e Rostaing (après Skok), ''Auliac'' que vien deth nom latin d'òmi ''Olius'', dab eth sufixe ''-acum''<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 506</ref>. Segon [[Ernèst Negre|Negre]], ''Auliac'' que vien deth nom gallic d'òmi ''Ollecnos'' o ''Olluna'', dab eth sufixe ''-acos''<ref name = glb/>. [[Miquèu Grosclaude]] que constata eth resultat gascon deths noms de persona hornits per Negre seré ''*Orecn-'' e ''*Orua-'' (''ll'' que passa a ''r''). Grosclaude qu'accèpta era solucion de Skok, Dauzat e Rostaing; Auliac qu'èra ua proprietat antica. ''Dessús'' : ath sud d'[[Auliac Devath]]<ref name = glb/>. Comparar dab aquera comuna entà aver mei d'etimes possibles. Shens precisar per quin ''Auliac'', [[Xavier Delamarre]] qu'ajusta aras possibilitats eths noms celtics ''Ollios'' (dejà hornit per Aymard, véder [[Auliac Devath]]) e ''Oledos''<ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 210, 303, 360</ref>. Segon [[Joan Coromines]], eth nom de mèste qu'ei ''Oleius''; un nom en ''-lia-'' qu'auré miat a ''-lha-''<ref>Joan Coromines, etc, ''Onomasticon Cataloniæ'', vol. VI, p. 26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28978</ref> e que cau benlhèu compréner eras fòrmas ancianas com ''*Oleiac'' (> ''*Oliac'' > ''Auliac''). Aquò non contraditz ''Olenus'' de Rohlfs. ===Perimètre deth territòri=== {{Comunas limitrofas | comuna = Auliac Dessús | nòrd = [[Tornai]] | nòrd-èst = | èst = [[Pomarós]] | sud-èst = | sud = | sud-oèst = [[Luc (Hauts Pirenèus)|Luc]] | oèst = [[Uelhons]] | nòrd-oèst = }} ==Istòria== {{...}} == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 65333 |Títol= Lista deus cònsols successius}} {{Elegit|Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2026 |Identitat= Cyrille Labat|Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= [[1995]] ? |Fin= 2001 |Identitat=Daniel Lavit |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 1995 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 65333 |1793= |1800= |1806= |1821= |1831= |1836= |1841=261 |1846= |1851= |1856= |1861= |1866= |1872= |1876=302 |1881= |1886= |1891= |1896= |1901= |1906= |1911=199 |1921= |1926= |1931= |1936= |1946= |1954= |1962= 100 |1968= 82 |1975= 101 |1982= 88 |1990= 92 |1999= 89 |2005= |2006= |2007= 93 |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr65|0}} era populacion qu'èra de {{popfr65|333}} abitants e era densitat qu'èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr65|333}}/3.72) round 2}}}} ab/km². ==Lòcs e monuments== * [[Glèisa (edifici)|Glèisa]] Sent Pèr. <gallery mode="packed" caption="Seleccion de vistas dera glèisa Sent Pèr*."> Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 1.jpg| Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 3.jpg|Eth [[Còr (arquitectura)|còr]]. Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 4.jpg|Eth [[campanèr]]. Église Saint-Pierre d'Oléac-Dessus (Hautes-Pyrénées) 2.jpg| </gallery> ==Lòcs e monuments== ==Personalitats ligadas dab era comuna== ==Véder tanben== * [[Comunas deths Hauts Pirenèus]] ==Ligams extèrnes== ==Nòtas== <references/> {{Portal Gasconha}} {{Comunas deths Hauts Pirenèus}} [[Categoria:Comuna de Bigòrra]] [[Categoria:Comuna deths Hauts Pirenèus]] [[Categoria:Comuna de Gasconha]] hww4smgi1gn4jyytktwsje6iatp521q 0 103700 2499792 2440883 2026-05-06T15:48:16Z ~2026-27523-62 63437 Aplicacion delh nom occitan de la comuna -- ([[utilizaire:Donacian]]] 2499792 wikitext text/x-wiki {{Dialècte Auvernhat}} {{Infobox vila occitana | carta = oc | nom = Espalenc | nom2 = ''Espalem'' | imatge = Espalem.jpg | descripcion = | lògo = cap | escut = | escais = | region ist = {{Auvèrnhe}} | parçan = | region = [[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]] | arrondiment = [[Arrondiment de Briude|Briude]] | canton = de [[Santa Florina]] ([[Canton de Bleila|Bleila]] davant 2015) | intercom = [[Comunautat de comunas de Briude Sud Auvernhe|CC de Briude Sud Auvernhe]] | insee = 43088 | sitweb = | cp = 43450 | cònsol = Nathalie Avinin | mandat = [[2020]]-[[2026]] | gentilici = | latitud = 45.3083333333 | longitud = 3.23361111111 | alt mej = | alt mini = 580 | alt maxi = 739 | km² = 14.62 |}} '''Espalenc''' (''Espalem'' en [[francés]]) z-es una [[Comuna francesa|comuna]] [[Auvèrnhe|auvernhassa]] situada dins lo [[departaments franceses|departament]] del [[Naut Léger]] e la [[regions francesas|region]] d'[[Auvèrnhe Ròse Aups|Auvèrnhe-Ròse-Aups]], <small>ancianament d'[[Auvèrnhe (region)|Auvèrnhe]]</small>. ==Geografia== === Comunas vesinas === <div style="position: relative; float:left; 450px; line-height:80%; width:35em;"> [[Fichièr:Blank map.svg|400px|left|Distanças e posicion relativa]] {{Image label|x=0.490|y=0.495|scale=400|text=[[Fichièr:Map pointer black.svg|20px|Espalem]] '''Espalenc'''}} {{Image label|x=0.346818662491|y=0.634397031487|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 115 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Grenier-Montgon]] <br/>(3,7 km)}}}} {{Image label|x=0.667283883893|y=0.319237053576|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 270 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lorlanjas]] <br/>(4,1 km)}}}} {{Image label|x=0.676245714641|y=0.713330684168|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 311 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Baudeli]] <br/>(4,5 km)}}}} {{Image label|x=0.231041930866|y=0.429045495046|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|8px|Comuna amb 653 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bleila]] <br/>(5,1 km)}}}} {{Image label|x=0.454834705937|y=0.209449536822|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 73 abitants (2000)]]{{mida|80%|<br/>[[Torsiac]] <br/>(5,2 km)}}}} {{Image label|x=0.476897402184|y=0.151823007627|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 206 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lauton]] <br/>(6,1 km)}}}} {{Image label|x=0.571639360615|y=0.861664308779|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 112 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Lubilhac]] <br/>(6,1 km)}}}} {{Image label|x=0.802363197508|y=0.272724445366|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 193 abitants (2000)]]{{mida|80%|<br/>[[Sant Geronç (Naut Léger)|Sant Geròn]] <br/>(6,3 km)}}}} {{Image label|x=0.34992294251|y=0.865944075201|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1825 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Maciac]] <br/>(6,8 km)}}}} {{Image label|x=0.0996799972537|y=0.589249176206|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|6px|Comuna amb 48 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Sent Estefe de Bleila|Sant Estefe <br/>de Bleila]] <br/>(7,3 km)}}}} {{Image label|x=0.90096157333|y=0.259255893787|scale=400|text=[[Fichièr:Small-city-symbol.svg|10px|Comuna amb 1004 abitants (2000)]]{{mida|80%|[[Bornoncle]] <br/>(7,8 km)}}}} </div><br clear=left> ===Perimètre delh territòri=== {{Communes limitrophes | comuna = Espalenc | nòrd = [[Lauton]] | nòrd-èst = [[Lorlanja]]s | èst = | sud-èst = [[Sent Baudeli|Sant Bausere]] | sud = | sud-oèst = [[Grenier-Montgon|Graneirs e Magon]] | oèst = [[Bleila]] | nòrd-oèst = }} ==Toponimia== Las fòrmas ancianas son : ''In vicaria Hieriacensi, villa Espelenco'' en 920, ''Ecclesia de Espalenco'' en 1213, ''Parochia d'Espelenc'' en 1334, ''Espellent'' en 1379, ''Espallenc'' en 1401, ''Espaleing'' al secle XIV, ''Espalenc'' alh secle XVIII (mapa de Cassini) <ref name = dicto>Augustin Chassaing, Antoine Jacotin ''Dictionnaire topographique... de la Haute-Loire'', 1907, p. 111 https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k392965/f160.item</ref>.</br> Segon [[Albèrt Dauzat|Dauzat]], ''Espalenc'' vendriá d'un nom germanic d'òme ''*Spilo'', de ''Spil-'', ambelh sufixe germanic ''-ing'', o delh radicau gallic ''spal-'' (veire [[Espaliu]]), ambelh sufixe ''-inco'' <ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 271</ref>. </br> Segon [[Xavier Delamarre]], que ditz pas res d'Espalenc, i a un nom celtic ''Spalia'' atestat e [[Espaly-Saint-Marcel]] seriá un ''Spalate''. Lo sens de la socha ''*Spal-'' es pas coneissut <ref>Xavier Delamarre, ''Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne'', ed. Errance, 2012, p. 241, 242, 307</ref>. </br> La prononciacion aproximativa, a [[Grenier-Montgon|Graneirs]], z-es [espa'ɾen], amb una ''-n'' bien marcada, mas pas de preséncia d'un ''-m'' supausat per toponimia.occitana contra las fòrmas ancianas <ref>Enquèsta delh contributor en 2024</ref>. La grafia z-es '''Espalenc'''. ==Istòria== En 1789, Espalenc fasiá partida de la província d'[[Auvèrnhe (Occitània)|Auvernhe]], de l'eleccion e subdelegacion de [[Briude]] e delh ressòrt de [[Riam]]. Sa gleisa parochala, [[diocèsi de Sant Flor]] e archipreirat de [[Bleila]], èra delh vocable de [[Maria (maire de Jèsus)|Nòstra Dòna]] <ref name = dicto/>. == Administracion == {{ElegitDebuta|insee= 43088 |Títol= Lista delhs cònsols successius}} {{Elegit |Debuta= junh de [[2020]] |Fin= ([[2026]]) |Identitat= Nathalie Avinin |Partit= |Qualitat= }} {{Elegit |Debuta= març de [[2001]] |Fin= 2020 |Identitat= Robert Romeuf|Partit= [[Novèl Centre]] |Qualitat= conselhèir generau (2011-2015), president de la CC (quora ?) }} {{Elegit |Debuta= |Fin= 2001 |Identitat= |Partit= |Qualitat= }} {{ElegitDonadas}} {{ElegitFin}} == Demografia == {{Demografia |insee= 43088 |1793=576 |1800=593 |1806=618 |1821=626 |1831=711 |1836=703 |1841=715 |1846=724 |1851=629 |1856=505 |1861=501 |1866=475 |1872=506 |1876=466 |1881=510 |1886=504 |1891=506 |1896=412 |1901=382 |1906=390 |1911=396 |1921=353 |1926=337 |1931=343 |1936=334 |1946=316 |1954=276 |1962=264 |1968=244 |1975=226 |1982=213 |1990=212 |1999=228 |2005=248 |cassini=12993 |senscomptesdobles=1962}} * En {{popfr43|0}} la populacion èra de {{popfr43|088}} abitants e la densitat èra de {{formatnum:{{#expr:({{popfr43|088}}/14.62) round 2}}}} ab/km². == Lòcs e monuments == ==Personalitats ligadas amb la comuna== ==Veire tanben== ==Ligams extèrnes== * Espalenc [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-43088 sobelh site de l'Insee] ==Nòtas== <references/> {{Portal Auvèrnhe}} {{Comunas de| insee = 43088}} [[Categoria:Comuna d'Auvèrnhe]] [[Categoria:Comuna del Naut Léger]] bi4e9oambe5ej1ccwhzf1igy7611e5a 0 118815 2499833 2499773 2026-05-07T06:55:15Z Jiròni 239 2499833 wikitext text/x-wiki {{omonimia}} '''Bussières''' pòt essèr: * [[Bussières (Còsta d'Aur)|Bussières]], una comuna de la {{Còsta d'Aur}} * [[Bussières (Léger)|Bussières]], una comuna de {{Léger}} * [[Bussières (Nauta Sòna)|Bussières]], una comuna de la {{Nauta Sòna}} * [[Bussières (Sòna e Léger)|Bussières]], una comuna de {{Sòna e Léger}} * [[Bussières (Sèina e Marna)|Bussières]], una comuna de {{Sèina e Marna}} * [[Bussières (Yonne)|Bussières]], una comuna d'{{Yonne}} * [[Bussières (Haute-Marne)|Bussières]], una anciana comuna de la {{Nauta Marna}}, integrada a [[Champsevraine]]. Tanben: * [[Bussières-lès-Belmont]], ancianament [[Bussières-et-Belmont]], commune de la {{Nauta Marna}} * [[Chambley-Bussières]], una comuna de {{Meurthe e Mosèla}} Vejatz tanben: * [[Bussièra (omonomia)]] j8usv1u00bqaszsb1bghb8dmw4xbq7v 0 125401 2499845 2346491 2026-05-07T09:53:50Z Alaric 506 44932 Sistèma d'infobox que sembla + eficaç, fòra del n° INE 2499845 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Benavarri''' (en occitan e en catalan, ''Benabarre'' en castelhan) es una comuna de la Franja de Ponent. Administrativament, es dins la [[Província d'Espanha|província]] d'[[Òsca (província) |Òsca]] e la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]], dins l'estat espanhòl. Es tanben dins la comarca aragonesa de [[Ribagorça]]. Lo n° INE es 22053. ==Lenga== La lenga locala es lo [[catalan]], dialècte catalan nòrd-occidental, sos-dialècte ribagorçan. Fa donc partida de l'[[occitanoromanic]]. La lenga de la [[Ribagorça]] meridionala garda mai o mens la prononciacion etimologica de [ɛ] tonica, sense barradura en [e] coma dins la majoritat del catalan (p[ɛ]dra, prim[ɛ]r, ll[ɛ]it, mart[ɛ]ll), encara mai que lo [[Palhars Sobeiran]]<ref>http://www.euskaltzaindia.eus/dok/ikerbilduma/75273.pdf.</ref>, atal coma en occitan. == Geografia == === Perimètre del territòri === {{Communes limitrophes | commune = Benavarri | nord = [[Lasquarri]] | nord-est = [[Tolba]] | est = | sud-est = [[Estopanyà]] | sud = [[Baells]] <br /><small>([[Llitera]])</small> | sud-ouest = [[Peralta i Calassanç]] <br /><small>([[Llitera]])</small> | ouest = [[Graus]] | nord-ouest = [[Capella (Ribagorça)]] }} == Demografia == {| class="wikitable" |- ! 1497f !! 1515f !! 1553f !! 1717 !! 1842 !! 1857 !! 1877 !! 1887 !! 1900 !! 1910 |- | || || || || 1483 || 2318 || 2031 || 1979 || 1652 || 1586 |- |} {| class="wikitable" |- ! 1920 !! 1930 !! 1940 !! 1950 !! 1960 !! 1970 !! 1981 !! 1991 !! 1996 !! 1998 |- | 1543 || 1577 || 1372 || 1286 || 1231 || 1094 || 1430 || 1262 || 1195 || 1166 |} {| class="wikitable" |- ! 2000 !! 2005 !! 2007 !! 2009 !! 2017 !! 20-- !! 20-- !! 20-- !! 20-- !! 20-- |- | 1139 || 1114 || 1167 || 1199 || 1110 || || || || || --- |} ==Nòtas== <references/> {{Portal Espanha}} {{Municipis de|22}} kwwa4ykxkmsxxutstrxinlly5nfnlbw 0 125544 2499844 1880602 2026-05-07T09:43:18Z Alaric 506 44932 2499844 wikitext text/x-wiki {{Infobox Subdivision administrativa }} '''Villanueva de Sigena''' es un [[municipi]] de la [[Província d'Espanha|província]] [[Espanha|espanhòla]] d'[[Òsca (província) |Òsca]] e de la [[Comunautat autonòma d'Espanha|Comunautat Autonòma]] d'[[Aragon]]. {{Portal Espanha}} {{Municipis de|22}} lanulwa71t2fb82ndex70jk6qiugsuk 0 127161 2499801 2413912 2026-05-07T00:24:05Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Pònt dau Chastèl]] 2499801 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Pònt dau Chastèl]] h3kbpwk43i46tmnhifw9po1p9twh238 0 149312 2499809 2493996 2026-05-07T02:18:15Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499809 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organizacion |imatge=[[file:LOGO BASTIR OCCITANIE.jpg|300px|thumb|right|Logo del movement "Bastir Occitània" dempuèi octobre de 2016]]|tipe=[[movement politic]] |adesion=[[Pays unit]] |ideologia=[[regionalisme]]<br>[[occitanisme]]}} '''Bastir!''', de'n primièr lo "Manifèste Occitanista" (de la fin de 2011 dincas en abriu de 2013), es un projècte que se definís coma [[occitanisme|occitanista]] e qu'aviá a la debuta per tòca de situar la [[lenga occitana]] dins los enjòcs de las [[eleccions municipalas francesas de 2014]]. Es capitanejat per divèrses elegits occitans coma [[Dàvid Grosclaude]] o [[Guilhèm Latruvèrsa]]. Se vòl pas un partit politic mas puslèu un labèl pels candidats, de quina etiqueta que siá manca los del [[Front Nacional (partit francés)|Front Nacional]], de las regions occitanas a las eleccions venentas, qu'auràn a còr de privilegiar a mai de l'occitan, l'interregionalitat, l'educacion e la cultura. ==Las eleccions municipalas de 2014== La causida dels candidats se deu far aprèp de negociacions menadas localament. La lista de las candidaturas a las municipalas de 2014 es estada aprovada a l'amassada del comitat de pilotatge<ref>http://www.sudouest.fr/2014/01/07/gers-les-occitanistes-inaugurent-les-debats-de-la-campagne-municipale-1421813-2277.php</ref> nacional que se faguèt lo 9 de novembre de 2013. Anteriorament divèrsas reunions se faguèron dins mantunas vilas occitanas. Fin finala, '''Bastir!''' obtenguèt 54 elegits.<ref>31/03/2014 - Municipales et occitan : de que ne cal pensar? https://france3-regions.blog.franceinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2014/03/31/municipales-et-occitan-de-que-ne-cal-pensar.html</ref> ==Las eleccions departamentalas de 2015== A las eleccions departamentalas de 2015, maugrat d'i aver presentat en aligança ambe d'ecologistas dins lo departamant de [[Gers (departament)|Gers]] 6 candidats jos l'etiqueta « Libres et Indépendants pour le Gers », '''Bastir!''' obtenguèt pas nat elegit. ==La causida de "Occitanie" coma nom per la novèla region de Tolosa e Montpelhièr== En seguida de las municipalas de 2014 e de las departamentalas de 2015, los de Bastir! faguèron d'accions localas o espontanèas quora aguèron escadenças de convidar lo subjècte "occitan" dins l'actualitat, per exemple en participar activament au mès de mai de 2016 a la campanha del cambiament de nom de la region Lengadòc-Rosselhon-Mieijorn-Pirenèus en "Occitanie"<ref>https://web.archive.org/web/20160624083821/https://www.politicregion.fr/article/nom-de-la-region-pour-bastir-cest-loccitanie-qui-prime</ref>. Atal, menats per Joan-Luc Davezac, nombroses militants de "Bastir!" encara actius en Gasconha tolosana se mobilizèren au moment de la consultacion ciutadana per causir un nom a la region administrativa d'Occitània Centrala ([[Tolosa]] e [[Montpelhièr]]) gessida de la fusion de [[Miègjorn-Pirenèus|Mièijorn-Pirenèus]] ambe [[Lengadòc-Rosselhon]], en preconizar entremièi los cinq prepausats pel conselh regional los dus mès istorics e identitàris : "Occitània" o "Occitània - País Catalan". Aquesta campanha estèc una capitada : "Occitània" estèc la prumèra causida ambe 44,90 % de las votacions lo 24 de junh (nom validat per las institucions francesas lo 29 de setembre de 2016)<ref>[https://web.archive.org/web/20160830171556/http://7seizh.info/2016/08/29/bastir-occitania-merci-aux-habitants-d-occitanie/ 7Seizh - Bastir Occitania : Merci aux habitants d’ Occitanie]</ref>. Dempuèi, a l'Amassada Constitutiva "Bastir!" d'octobre de 2016 de [[L'Isla de Baish]] (Gasconha tolosana)<ref>[http://www.occitanie-tribune.com/articles/331/gers-bilan-de-l-assemblee-constitutive-de-bastir-occitanie/ GERS - Bilan de l'assemblée constitutive de "Bastir Occitanie"] </ref>, se decidèc de cambiar lo nom "Bastir!" en "'''Bastir Occitanie'''" (varianta occitana : ''Bastir Occitània''). ==2016 : L'androna macronista== Mentre que menava las accions "Bastir!" en favor del nom novèl de la region administrativa francesa d'[[Occitània (region administrativa)|Occitània centrala]], Joan-Luc Davezac s'engatgèc dins lo moviment "[[En marche !|En Marcha!]]" de l'ancian ministre de l'economia [[Emmanuel Macron]]<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/05/emmanuel-macron-repond-aux-occitans-sur-la-question-des-langues-regionales.html Emmanuel Macron répond aux occitans sur la question des langues régionales]</ref>. Atal, nombroses sòcis de "Bastir!" capvath [[Occitània]] tota seguissèren Davezac dins aquesta dralha e te dintrèren dins aqueste moviment e, solide, menèren la campanha de las presidencialas en favor del Macron, qu'estèc elegit President de la Republica Francesa lo 7 de mai de 2017<ref>[http://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2017/05/09/et-maintenant-les-legislatives.html Et maintenant, les législatives !]</ref>. ==Las eleccions legislativas de 2017== Mès tre las eleccions legislativas de 2017, Davezac e los autres sòcis de "Bastir Occitània" prenèron distàncias ambe lo moviment "En Marcha!", sia en sosténguer al primièr torn candidaturas "macronistas" dissidentas ("majoritat presidenciala")<ref>[https://www.lepetitjournal.net/82-tarn-et-garonne/2017/06/07/je-tiens-a-faire-part-de-mon-indignation/ Le Petit Journal - Tarn-et-Garonne « JE TIENS À FAIRE PART DE MON INDIGNATION… »]</ref> contra los investits pel moviment, sia en presentar candidaturas occitanistas autonòmas<ref>[https://www.lepetitjournal.net/31c-comminges/2017/05/30/elections-legislatives-parti-de-la-nation-occitane/ Le Petit Journal, Haute-Garonne - ELECTIONS LÉGISLATIVES : PARTI DE LA NATION OCCITANE]</ref>. Au segond torn, "Bastir Occitània" comuniquèc pels fialats socials de far barratge a tres candidats "En Marcha!" ont lo moviment èra fòrça plan implantat en Occitània : atal, sus la segonda circonscripcion de Gèrs, sus la primièra circonscripcion de [[Tarn e Garona]] e sus la uèitena circonscripcion de [[Nauta Garona]], en partida benlèu gràcias a la comunicacion dels sòcis de "Bastir Occitània", los candidats pr'aquò favorits "En Marcha!" d'aquestas circonscripcions estèren batuts pels candidats del Partit Socialista<ref>[http://www.lefigaro.fr/politique/2017/07/07/01002-20170707ARTFIG00292-dans-les-rangs-macronistes-des-marcheurs-en-colere-reclament-plus-de-democratie.php LE FIGARO : Dans les rangs macronistes, des «marcheurs en colère» réclament plus de démocratie]</ref>. [[Fichièr:BASTIR OCCITANIE.jpg|vinheta|"Bastir" a Tolosa, lo 4 de junh de 2016]] [[Fichièr:Bastir Occitanie, PNO et POC, législatives 2017.jpg|vinheta|Candidaturas occitanistas a las eleccions legislativas francesas de junh de 2017]] En seguida de l'anullacion de l'eleccion del socialista Joel Aviragnet sus la uèitena circonscripcion ''[[Comenge]]-[[Savés]]'' de Garona Nauta, los electors tornèren votar los 11 e 18 de març de 2018. Aqueste còp, lo comitat "[[Comenge]] e [[Savés]]" de Bastir Occitània demandèc après soscadissa intèrna a sosténguer publicament Joel Aviragnet<ref>https://www.toulouse7.com/2018/02/26/legislatives-partielles-bastir-occitanie-soutient-joel-aviragnet-3/</ref><ref>http://www.occitanie-tribune.com/articles/6681/haute-garonne-legislative-8eme-circ-bastir-occitanie-appelle-a-voter-pour-joel-aviragnet/</ref><ref>http://lasetmana.fr/index.php/oc/politica/item/3615-legislativas-parcialas-la-renaissenca-del-parti-socialiste</ref> identifiat coma "''lo mès pròishe de las ideas de Bastir''". Aqueste te ganhèc aisidament l'eleccion cap au candidat [[La République en marche !|LaREM]] - UDI Miquèu Montsarrat. Mentre, los autres de "Bastir Occitània" que son çaquelà demoratz macronistas compausèron dincas au mes de gènier de 2019 una branca dissidenta a [[La République en marche !|LaREM]], grop puslèu d'esquèrra e regionalista "girondin", opausat cap a la tendéncia de dreta, francofila e centralista "jacobina" pro-parisenca d'aqueste moviment. A la debuta de 2019, "Bastir" s'aluènha donc encara mai del macronisma per'mor de la refòrma Blanquèr identificada coma marrida per l'ensenhament de l'occitan dins l'educacion nacionala, viscuda alavetz coma una traïson de las promessas del Macron rapòrt a la promocion de las lengas regionalas. ==Las eleccions municipalas de 2020 : "Occitània País Nòstre"== Lo dètz de novembre de 2018, sòcis e elegits de "Bastir" se son amassats a Tolosa per aprestar las eleccions municipalas venentas e afortir la preséncia del moviment dins las comunas. "Bastir" anonça alavetz una demarcha similara a la de 2014<ref>https://www.lejournaltoulousain.fr/politique/municipales-occitanistes-bastir-60262</ref>, una dubertura a tota mena de listas compatiblas ambe l'occitanisma segon la ''Charta Bastir'' (a part solide las de l'extrèma-dreta)<ref>https://www.occitanie-tribune.com/articles/9989/occitanie-toulouse-31-elections-municipales-le-mouvement-bastir-s-engage-sur-le-territoire-la-charte-bastir/</ref>. Pr'aquò foguèt [[Occitània País Nòstre]], nascut del "maridatge" oficial de '''Bastir Occitània''' ambe l'associacion [[País Nòstre]] (octobre-novembre de 2019), que prenguèt en carga las labellizacions jos aquel nom de gaireben un cinquantenat de candidaturas occitanistas a n'aquestas eleccions municipalas de 2020. Per las eleccions europèas del 26 de mai de 2019, una majoritat de comitats de "Bastir" t'an estimat que la tièra la mès pròisha de las valors del moviment èra la de l'aligança ecologista-regionalista [[Euròpa Ecologia Los Verds|EELV]] - [[Regions e Pòbles Solidaris|RPS]] menada pel Yannick Jadot<ref>https://france3-regions.blog.francetvinfo.fr/le-blog-de-viure-al-pais-france3/2019/05/18/francois-alfonsi-a-lostal-occitan-de-nabona.html</ref>. ==Las eleccions regionalas de 2021 : aligança ambe Joan Lassala== A las eleccions regionalas del 20 de junh de 2021, dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], gràcias al sosteng del malhum del moviment [[Occitània País Nòstre]], Joan-Luc Davezac te monta la lista "'''Bastir Occitània 2021'''" ambe lo sosten de [[Joan Lassala]]. Obten sonque 0,76 % dels sufratges exprimits. ==2022 : la Federacion dels Païses Units (FPU)== Lo 15 de genièr de 2022, "Bastir Occitanie" junta la Federacion dels Païses Units, una aligança entre cinq partits regionalistas de França. ==Las eleccions legislativas de 2022== [[Fichièr:Législatives 2022.png|vinheta|Candidaturas "Bastir Occitanie" a las eleccions legislativas francesas de junh de 2022]] A las eleccions legislativas del 12 de junh de 2022, "Bastir Occitanie" te presentèc 14 candidaturas, 13 dins la region administrativa [[Occitània (region administrativa)|Occitanie]], e una de la [[Diaspòra occitana|diaspòra]] a [[París (França)|París]].{{-}} ==Les eleccions europencas de 2024== [[Imatge:Governatori.jpg|200px|thumb|right|Afichatge en Occitània per las eleccions europèas de 2024 de la lista ''Écologie au centre".]] "Bastir Occitanie" participa a las eleccions europencas de junh 2024 dins l'encastre d'una lista ecologista menada per [[Jean-Marc Governatori]]. Lo president de "Bastir Occitanie", Joan-Luc Davezac, es posicionat en cinquena posicion d'aqueste liste dicha ''Écologie au centre'' (ecologia au centre).<ref>https://lejournaldugers.fr/article/75230-au-centre-du-monde-les-regionalistes-entrent-en-campagne</ref><ref>Européennes : J. L. Davezac 5éme sur la liste Governatori https://pais-nostre.eu/2024/04/20/europeennes/</ref><ref>Européennes 2024 : le Gersois Jean-Luc Davezac en lice pour l’écologie et une "Europe des régions" https://www.ladepeche.fr/2024/06/05/europeennes-2024-le-gersois-jean-luc-davezac-en-lice-pour-lecologie-et-une-europe-des-regions-11994698.php</ref> ==Las eleccions legislativas de 2024== A las eleccions legislativas del 30 de junh de 2024, "Bastir Occitanie" te presentèc 7 candidaturas.<ref>Resultats de l’occitanisme al primièr torn de les eleccions legislativas francesas https://www.jornalet.com/nova/22286/resultats-de-loccitanisme-al-primer-torn-de-les-eleccions-legislativas-francesas</ref> ==Vejatz tanben== * [[País Nòstre]] * [[Occitània País Nòstre]] == Referéncias == <references /> == Ligams extèrns == * [https://web.archive.org/web/20200113005622/http://bastir-occitanie.fr/ Siti web] (essencialament en francés a l'ora d'ara amb qualques causòtas en occitan) {{Partits politics occitans}} [[Categoria:Partit politic francés]] [[Categoria:Partit politic occitan]] [[Categoria:Occitanisme]] 7scanvi42lb9rvpqa1eahtcvnxit5yl 0 151390 2499837 2474663 2026-05-07T09:14:42Z Jfblanc 104 2499837 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en gascon --> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">Vsetín<br /><small>''Wsetin''</small></font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Imatge:Flag of Vsetín.svg|border|140px]] | align="center" width="140px" | [[Imatge:Coat_of_arms_of_Vsetín.svg|70px]] |- |} |- | Districte | [[Districte_de_Vsetín|Vsetín]] |- | [[Regions_de_la_Republica_Chèca|Region]] | [[Zlín (region)|Zlín]] |- | [[Lista dels païses del mond|Estat]] | {{Republica Chèca}} |- | Conse | Jiří Růžička |- | Sit oficiau | [https://web.archive.org/web/20220612133754/http://www.mestovsetin.cz/ www.mestovsetin.cz] |} {{omon|Vsetin (omonimia)}} '''Vsetín''' qu'ei ua comuna [[Chequia|chèca]] de {{formatnum:25000}} abitants, en la [[Zlín (region)|region de Zlín]] en [[Moràvia]]. ==Istòria== Devath l’ocupacion austriaca, se nomenava Wsetin o Settin en alemand. Vsetín annexèt en [[1949]] las comunas de [[Roketnice (Vsetín)|Roketnice]] e de [[Horní Jasenka]]. [[Categoria:Comuna de Chequia]] 1u3miffr1vrlg2369fwhc5i83aithj8 2499838 2499837 2026-05-07T09:16:27Z Jfblanc 104 2499838 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en gascon --> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">Vsetín<br /><small>''Wsetin''</small></font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | |- | [[File:Vsetinsky_zamek.jpg|200px|Lo castèth de Vsetín]] {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Imatge:Flag of Vsetín.svg|border|140px]] | align="center" width="140px" | [[Imatge:Coat_of_arms_of_Vsetín.svg|70px]] |- |} |- | Districte | [[Districte_de_Vsetín|Vsetín]] |- | [[Regions_de_la_Republica_Chèca|Region]] | [[Zlín (region)|Zlín]] |- | [[Lista dels païses del mond|Estat]] | {{Republica Chèca}} |- | Conse | Jiří Růžička |- | Sit oficiau | [https://web.archive.org/web/20220612133754/http://www.mestovsetin.cz/ www.mestovsetin.cz] |} {{omon|Vsetin (omonimia)}} '''Vsetín''' qu'ei ua comuna [[Chequia|chèca]] de {{formatnum:25000}} abitants, en la [[Zlín (region)|region de Zlín]] en [[Moràvia]]. ==Istòria== Devath l’ocupacion austriaca, se nomenava Wsetin o Settin en alemand. Vsetín annexèt en [[1949]] las comunas de [[Roketnice (Vsetín)|Roketnice]] e de [[Horní Jasenka]]. [[Categoria:Comuna de Chequia]] 71awgsta0koo5l4v51g4vbuj4mmn32k 2499839 2499838 2026-05-07T09:16:50Z Jfblanc 104 2499839 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en gascon --> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">Vsetín<br /><small>''Wsetin''</small></font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | | [[File:Vsetinsky_zamek.jpg|200px|Lo castèth de Vsetín]] |- {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Imatge:Flag of Vsetín.svg|border|140px]] | align="center" width="140px" | [[Imatge:Coat_of_arms_of_Vsetín.svg|70px]] |- |} |- | Districte | [[Districte_de_Vsetín|Vsetín]] |- | [[Regions_de_la_Republica_Chèca|Region]] | [[Zlín (region)|Zlín]] |- | [[Lista dels païses del mond|Estat]] | {{Republica Chèca}} |- | Conse | Jiří Růžička |- | Sit oficiau | [https://web.archive.org/web/20220612133754/http://www.mestovsetin.cz/ www.mestovsetin.cz] |} {{omon|Vsetin (omonimia)}} '''Vsetín''' qu'ei ua comuna [[Chequia|chèca]] de {{formatnum:25000}} abitants, en la [[Zlín (region)|region de Zlín]] en [[Moràvia]]. ==Istòria== Devath l’ocupacion austriaca, se nomenava Wsetin o Settin en alemand. Vsetín annexèt en [[1949]] las comunas de [[Roketnice (Vsetín)|Roketnice]] e de [[Horní Jasenka]]. [[Categoria:Comuna de Chequia]] rbkc3qij02pkd2crahqocfe27tilbsr 2499840 2499839 2026-05-07T09:17:14Z Jfblanc 104 2499840 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en gascon --> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">Vsetín<br /><small>''Wsetin''</small></font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | [[File:Vsetinsky_zamek.jpg|200px|Lo castèth de Vsetín]] |- {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" | [[Imatge:Flag of Vsetín.svg|border|140px]] | align="center" width="140px" | [[Imatge:Coat_of_arms_of_Vsetín.svg|70px]] |- |} |- | Districte | [[Districte_de_Vsetín|Vsetín]] |- | [[Regions_de_la_Republica_Chèca|Region]] | [[Zlín (region)|Zlín]] |- | [[Lista dels païses del mond|Estat]] | {{Republica Chèca}} |- | Conse | Jiří Růžička |- | Sit oficiau | [https://web.archive.org/web/20220612133754/http://www.mestovsetin.cz/ www.mestovsetin.cz] |} {{omon|Vsetin (omonimia)}} '''Vsetín''' qu'ei ua comuna [[Chequia|chèca]] de {{formatnum:25000}} abitants, en la [[Zlín (region)|region de Zlín]] en [[Moràvia]]. ==Istòria== Devath l’ocupacion austriaca, se nomenava Wsetin o Settin en alemand. Vsetín annexèt en [[1949]] las comunas de [[Roketnice (Vsetín)|Roketnice]] e de [[Horní Jasenka]]. [[Categoria:Comuna de Chequia]] pqyldkmjqrpjub8rg21o9eyg9lgicw1 2499841 2499840 2026-05-07T09:17:58Z Jfblanc 104 2499841 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en gascon --> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">Vsetín<br /><small>''Wsetin''</small></font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | [[File:Vsetinsky_zamek.jpg|200px|Lo castèth de Vsetín]] |- | align="center" width="140px" | [[Imatge:Flag of Vsetín.svg|border|140px]] | align="center" width="140px" | [[Imatge:Coat_of_arms_of_Vsetín.svg|70px]] |- | Districte | [[Districte_de_Vsetín|Vsetín]] |- | [[Regions_de_la_Republica_Chèca|Region]] | [[Zlín (region)|Zlín]] |- | [[Lista dels païses del mond|Estat]] | {{Republica Chèca}} |- | Conse | Jiří Růžička |- | Sit oficiau | [https://web.archive.org/web/20220612133754/http://www.mestovsetin.cz/ www.mestovsetin.cz] |} {{omon|Vsetin (omonimia)}} '''Vsetín''' qu'ei ua comuna [[Chequia|chèca]] de {{formatnum:25000}} abitants, en la [[Zlín (region)|region de Zlín]] en [[Moràvia]]. ==Istòria== Devath l’ocupacion austriaca, se nomenava Wsetin o Settin en alemand. Vsetín annexèt en [[1949]] las comunas de [[Roketnice (Vsetín)|Roketnice]] e de [[Horní Jasenka]]. [[Categoria:Comuna de Chequia]] 33fmlu4k9x9281fwnxh6yw6wnwh6nga 2499842 2499841 2026-05-07T09:18:43Z Jfblanc 104 2499842 wikitext text/x-wiki {{Infobox |tematica= |carta= }} <!-- Article redigit en gascon --> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="290px" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<font size="+1">Vsetín<br /><small>''Wsetin''</small></font> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" | [[File:Vsetinsky_zamek.jpg|200px|Lo castèth de Vsetín]] |- | align="center" width="140px" | [[Imatge:Flag of Vsetín.svg|border|140px]] | align="center" width="140px" | [[Imatge:Coat_of_arms_of_Vsetín.svg|70px]] |- | Districte | [[Districte_de_Vsetín|Vsetín]] |- | [[Regions_de_la_Republica_Chèca|Region]] | [[Zlín (region)|Zlín]] |- | [[Lista dels païses del mond|Estat]] | {{Republica Chèca}} |- | Conse | Jiří Čunek |- | Sit oficiau | [https://web.archive.org/web/20220612133754/http://www.mestovsetin.cz/ www.mestovsetin.cz] |} {{omon|Vsetin (omonimia)}} '''Vsetín''' qu'ei ua comuna [[Chequia|chèca]] de {{formatnum:25000}} abitants, en la [[Zlín (region)|region de Zlín]] en [[Moràvia]]. ==Istòria== Devath l’ocupacion austriaca, se nomenava Wsetin o Settin en alemand. Vsetín annexèt en [[1949]] las comunas de [[Roketnice (Vsetín)|Roketnice]] e de [[Horní Jasenka]]. [[Categoria:Comuna de Chequia]] q4pit2jfxs2ndvrbh9o2f1nr24dr9bz 0 164279 2499813 2493654 2026-05-07T05:20:17Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499813 wikitext text/x-wiki La '''classificacion APG III''' es la version mai recenta del sistèma de [[Cronologia de la classificacion botanica|classificacion botanica]]. Foguèt publicada en 2009 per l'''[[Angiosperm Phylogeny Group]]'' (APG).<ref name="apgiii">{{Ref-publicacion |editor=Angiosperm Phylogeny Group |an=2009 |títol=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |òbra=Botanical Journal of the Linnean Society |volum=161 |paginas=105–121 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |hdl=10654/18083 }}</ref><ref>{{Ref-web |títol=As easy as APG III - Scientists revise the system of classifying flowering plants |editor=The Linnean Society of London |url=http://www.linnean.org/index.php?id=448 |consulta=13 de febrièr de 2025 |date=8 d'octobre de 2008}}</ref><ref>{{Ref-web |títol=APG III tidies up plant family tree |editor=[[Horticulture Week]] |url=http://www.hortweek.com/channel/OrnamentalsProduction/rss/article/943975/APG-III-tidies-plant-family-tree/ |consulta=13 de febrièr de 2025 |data=8 d'octobre de 2008}}</ref> Es una modificacion de la {{APGII}}, completada per la [[Classificacion APG IV|classificacion filogenetica APG IV]] (2016). [[Imatge:Angiospermes_arbre.svg|500px|right|''APGIII'']] Coma la {{APG}} e la {{APGII}}, aquesta classificacion es construita a la basa de dos [[gèn]]s [[cloroplasta|cloroplastics]] e un gèn nuclear de [[ribosòme]], mas aquelas donadas son completadas dins qualques cases per d'autras donadas. == APG III segon [[Mark Wayne Chase|Mark W. Chase]] e [[James Lauritz Reveal|James L. Reveal]] 2009 == En octobre de 2009, mentre que l'[[Angiosperm Phylogeny Group]] publicava APG III, dos dels membres de l'APG, [[Mark Wayne Chase|Mark W. Chase]] e [[James Lauritz Reveal|James L. Reveal]], publicavan "A phylogenetic classificacion of the land plants to accompany APG III". Dins aquel document, explican que APG III es una classificacion pas acabada, que prepausa de clads (magnoliids, monocots, lamiids) amb de noms informals e sens [[Reng taxinomic|reng]]. Amb aqueste document, fan una proposicion de nomenatge de certans d'aqueles clads e una reorganizacion, leugièra, en [[reng taxinomic|rengs taxinomics]]. Sembla qu'aqueste document es pro seguit sus internet. Aquí, una lista de sites web reputats que seguisson APG III segon Chase & Reveal 2009: * [[Tropicos]] ([http://www.tropicos.org/Name/42000176 Rosaceae] i es plaçat dins Rosanae. Clicatz sus 'detalhs' per lor explicacion de APG III segon Chase & Reveal 2009) * [[Sistèma d'informacion taxonomica integrat|ITIS]] ([http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=25092 Rosaceae] i es plaçat dins Rosanae) * [https://web.archive.org/web/20090824160507/http://taxonomicon.taxonomy.nl/ Taxonomicon] ([http://taxonomicon.taxonomy.nl/TaxonTree.aspx?id=7608&tree=0.1 Rosaceae] i es plaçat dins Rosanae) == Classificacion resumida == {{Arbre debuta}} * clad de las '''[[Angiospèrmas]]''' ** òrdre dels ''[[Amborellales]]'' ** òrdre dels ''[[Austrobaileyales]]'' ** òrdre dels ''[[Chloranthales]]'' ** òrdre dels ''[[Nymphaeales]]'' ** clade dels '''[[Magnoliidèas]] (en anglés, "{{lang|en|[[:en:magnoliids|magnoliids]]}}")''' *** òrdre dels ''[[Canellales]]'' *** òrdre dels ''[[Laurales]]'' *** òrdre dels ''[[Magnoliales]]'' ***{{Arbre/Branca finala}} òrdre dels ''[[Piperales]]'' ** clade de las '''[[Monocotiledonèas]] (en anglés, "{{lang|en|[[:en:monocots|monocots]]}}")''' *** òrdre dels ''[[Acorales]]'' *** òrdre dels ''[[Alismatales]]'' *** òrdre dels ''[[Asparagales]]'' *** òrdre dels ''[[Dioscoreales]]'' *** òrdre dels ''[[Liliales]]'' *** òrdre dels ''[[Pandanales]]'' *** òrdre dels ''[[Petrosaviales]]'' ***{{Arbre/Branca finala}} clad dels '''[[Commelinidèas]] (en anglés, "{{lang|en|[[:en:commelinids|commelinids]]}}")''' **** familha dels ''[[Dasypogonaceae]]'' -- plaçada sens òrdre **** òrdre dels ''[[Arecales]]'' **** òrdre dels ''[[Commelinales]]'' **** òrdre dels ''[[Poales]]'' ****{{Arbre/Branca finala}} òrdre de las ''[[Zingiberales]]'' ** clade '''probable fraire del clade de las [[Dicotiledonèas vertadièras]]''' ***{{Arbre/Branca finala}} òrdre dels ''[[Ceratophyllales]]'' **{{Arbre/Branca finala}} clade de las '''"[[Dicotiledonèas vertadièras]]" o [[Eudicotiledonèas]] (en anglés, "{{lang|en|[[:en:eudicots|eudicots]]}}" o "{{lang|en|eudicotyledons}}")''' *** familha dels ''[[Sabiaceae]]'' -- plaçada sens òrdre *** òrdre dels ''[[Buxales]]'' *** òrdre dels ''[[Proteales]]'' *** òrdre dels ''[[Ranunculales]]'' *** òrdre dels ''[[Trochodendrales]]'' ***{{Arbre/Branca finala}} clade del '''"[[Nucli de las Dicotiledonèas vertadièras]]" o "[[Eudicotiledonèas superioras]]" (en anglés, "{{lang|en|[[:en:core eudicots|core eudicots]]}}" o "{{lang|en|core eudicotyledons}}")''' **** familha dels ''[[Dilleniaceae]]'' -- placada sens òrdre **** òrdre dels ''[[Berberidopsidales]]'' **** òrdre dels ''[[Caryophyllales]]'' **** òrdre dels ''[[Gunnerales]]'' **** òrdre dels ''[[Santalales]]'' **** òrdre dels ''[[Saxifragales]]'' **** clad dels '''[[Rosidèas]] (en anglés, "{{lang|en|[[:en:rosids|rosids]]}}")''' ***** òrdre dels ''[[Vitales]]'' ***** clad dels '''[[Fabidèas]] o [[Eurosidèas I]] (en anglés, "{{lang|en|[[:en:eurosids I|eurosids I]]}}" o "{{lang|en|fabids}}")''' ****** òrdre dels ''[[Celastrales]]'' ****** òrdre dels ''[[Cucurbitales]]'' ****** òrdre dels ''[[Fabales]]'' ****** òrdre dels ''[[Fagales]]'' ****** òrdre dels ''[[Malpighiales]]'' ****** òrdre dels ''[[Oxalidales]]'' ****** òrdre dels ''[[Rosales]]'' ****** {{Arbre/Branca finala}} òrdre dels ''[[Zygophyllales]]'' ***** {{Arbre/Branca finala}} clade de las '''[[Malvidèas]] o [[Eurosidèas II]] (en anglés "{{lang|en|[[:en:eurosids II|eurosids II]]}}" o "{{lang|en|malvids}}")''' ****** òrdre dels ''[[Brassicales]]'' ****** òrdre dels ''[[Crossosomatales]]'' ****** òrdre dels ''[[Geraniales]]'' ****** òrdre dels ''[[Huerteales]]'' ****** òrdre dels ''[[Malvales]]'' ****** òrdre dels ''[[Myrtales]]'' ****** òrdre dels ''[[Picramniales]]'' ****** {{Arbre/Branca finala}} òrdre dels ''[[Sapindales]]'' **** {{Arbre/Branca finala}} clad dels '''[[Asteridèas]] (en anglés, "{{lang|en|[[:en:asterids|asterids]]}}")''' ***** òrdre dels ''[[Cornales]]'' ***** òrdre dels ''[[Ericales]]'' ***** clad dels '''[[Lamiidèas]] o [[Euasteridèas I]] (en anglés, "{{lang|en|[[:en:euasterids I|euasterids I]]}}" o "{{lang|en|lamiids}}")''' ****** familha dels ''[[Boraginaceae]]'' -- plaçada sens òrdre ****** familha dels ''[[Icacinaceae]]'' -- plaçada sens òrdre ****** familha dels ''[[Metteniusaceae]]'' -- plaçada sens òrdre ****** familha dels ''[[Oncothecaceae]]'' -- plaçada sens òrdre ****** familha dels ''[[Vahliaceae]]'' -- plaçada sens òrdre ****** òrdre dels ''[[Garryales]]'' ****** òrdre dels ''[[Gentianales]]'' ****** òrdre dels ''[[Lamiales]]'' ****** {{Arbre/Branca finala}} òrdre dels ''[[Solanales]]'' ***** {{Arbre/Branca finala}} clad dels '''[[Campanulidèas]] o [[Euasteridèas II]] (en anglés, "{{lang|en|[[:en:euasterids II|euasterids II]]}}" o "{{lang|en|campanulids}}")''' ****** òrdre dels ''[[Apiales]]'' ****** òrdre dels ''[[Aquifoliales]]'' ****** òrdre dels ''[[Asterales]]'' ****** òrdre dels ''[[Bruniales]]'' ****** òrdre dels ''[[Dipsacales]]'' ****** òrdre dels ''[[Escalloniales]]'' ****** {{Arbre/Branca finala}} òrdre dels ''[[Paracryphiales]]'' {{Arbre fin}} == Classificacion detalhada (amb totas las familhas) == Legenda: '''† = novèl òrdre''' (aparegut dempuèi la classificacion APGII); '''<nowiki>*</nowiki> = novèl emplaçament per aquesta familha''' (cambiat dempuèi la classificacion APGII); '''§ = familha de novèla definicion, novèl perimètre (contengut qu'a cambiat)''' (veire tèxte de APGII). $ familhas que representan demest las opcions disponiblas dins APG II lo perimètre lo mai vaste, e preferit aicí, $$ familhas qu'èran estadas plaçadas entre croquets dins APG II, aqueles perimètres mai estreits son preferits aicí. === [[Angiospèrmes]] === * †''[[Amborellales]]'' Melikyan, A.V.Bobrov & Zaytzeva (1999) ** ''[[Amborellaceae]]'' Pichon (1948) * †''[[Nymphaeales]]'' Salisb. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** $$''[[Cabombaceae]]'' Rich. ex A.Rich. (1822) ** *''[[Hydatellaceae]]'' U.Hamann (1976) ** $$''[[Nymphaeaceae]]'' Salisb. (1805) * ''[[Austrobaileyales]]'' Takht. ex Reveal (1992) ** ''[[Austrobaileyaceae]]'' Croizat (1943) ** $''[[Schisandraceae]]'' Blume (1830) (incluent ''[[Illiciaceae]]'' A.C.Sm.) ** ''[[Trimeniaceae]]'' L.S.Gibbs (1917) * †''[[Chloranthales]]'' R.Br. (1835) ** ''[[Chloranthaceae]]'' R.Br. ex Sims (1820) ==== [[Magnoliidèas]] (anglés "[[:en:magnoliids|magnoliids]]") ==== * ''[[Canellales]]'' Cronquist (1957) ** ''[[Canellaceae]]'' Mart. (1832) ** ''[[Winteraceae]]'' R.Br. ex Lindl. (1830) * ''[[Piperales]]'' Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Aristolochiaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Hydnoraceae]]'' C.Agardh (1821) ** ''[[Lactoridaceae]]'' Engl. (1888) ** ''[[Piperaceae]]'' Giseke (1792) ** ''[[Saururaceae]]'' F.Voigt (1811) * ''[[Laurales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Atherospermataceae]]'' R.Br. (1814) ** ''[[Calycanthaceae]]'' Lindl. (1819) ** ''[[Gomortegaceae]]'' Reiche (1896) ** ''[[Hernandiaceae]]'' Blume (1826) ** ''[[Lauraceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Monimiaceae]]'' Juss. (1809) ** ''[[Siparunaceae]]'' Schodde (1970) * ''[[Magnoliales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Annonaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Degeneriaceae]]'' I.W.Bailey & A.C.Sm. (1942) ** ''[[Eupomatiaceae]]'' Orb. (1845) ** ''[[Himantandraceae]]'' Diels (1917) ** ''[[Magnoliaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Myristicaceae]]'' R.Br. (1810) ==== [[Monocotiledonèas]] (anglés "[[:en:monocots|monocots]]") ==== * ''[[Acorales]]'' Link (1835) ** ''[[Acoraceae]]'' Martinov (1820) * ''[[Alismatales]]'' R.Br. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** §''[[Alismataceae]]'' Vent. (1799) (incluent ''[[Limnocharitaceae]]'' Takht. ex Cronquist) ** ''[[Aponogetonaceae]]'' Planch. (1856) ** ''[[Araceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Butomaceae]]'' Mirb. (1804) ** ''[[Cymodoceaceae]]'' Vines (1895) ** ''[[Hydrocharitaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Juncaginaceae]]'' Rich. (1808) ** ''[[Posidoniaceae]]'' Vines (1895) ** ''[[Potamogetonaceae]]'' Bercht. & J.Presl (1823) ** ''[[Ruppiaceae]]'' Horan. (1834) ** ''[[Scheuchzeriaceae]]'' F.Rudolphi (1830) ** ''[[Tofieldiaceae]]'' Takht. (1995) ** ''[[Zosteraceae]]'' Dumort. (1829) * †''[[Petrosaviales]]'' Takht. (1997) ** ''[[Petrosaviaceae]]'' Hutch. (1934) * ''[[Dioscoreales]]'' R.Br. (1835) ** ''[[Burmanniaceae]]'' Blume (1827) ** ''[[Dioscoreaceae]]'' R.Br. (1810) ** ''[[Nartheciaceae]]'' Fr. ex Bjurzon (1846) * ''[[Pandanales]]'' R.Br. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Cyclanthaceae]]'' Poit. ex A.Rich. (1824) ** ''[[Pandanaceae]]'' R.Br. (1810) ** ''[[Stemonaceae]]'' Caruel (1878) ** ''[[Triuridaceae]]'' Gardner (1843) ** ''[[Velloziaceae]]'' J.Agardh (1858) * ''[[Liliales]]'' Perleb (1826) ** §''[[Alstroemeriaceae]]'' Dumort. (1829) (incluent ''[[Luzuriagaceae]]'' Lotsy) ** ''[[Campynemataceae]]'' Dumort. (1829) ** ''[[Colchicaceae]]'' DC. (1804) ** ''[[Corsiaceae]]'' Becc. (1878) ** ''[[Liliaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Melanthiaceae]]'' Batsch ex Borkh. (1797) ** *''[[Petermanniaceae]]'' Hutch. (1934) ** ''[[Philesiaceae]]'' Dumort. (1829) ** ''[[Ripogonaceae]]'' Conran & Clifford (1985) ** ''[[Smilacaceae]]'' Vent. (1799) * ''[[Asparagales]]'' Link (1829) ** $''[[Amaryllidaceae]]'' J.St.-Hil. (incluent ''[[Agapanthaceae]]'' F.Voigt, ''[[Alliaceae]]'' Borkh.) ** $''[[Asparagaceae]]'' Juss. (1789) (incluent ''[[Agavaceae]]'' Dumort., ''[[Aphyllanthaceae]]'' Burnett, ''[[Hesperocallidaceae]]'' Traub, ''[[Hyacinthaceae]]'' Batsch ex Borkh., ''[[Laxmanniaceae]]'' Bubani, ''[[Ruscaceae]]'' M.Roem., ''[[Themidaceae]]'' Salisb.) ** ''[[Asteliaceae]]'' Dumort. (1829) ** ''[[Blandfordiaceae]]'' R.Dahlgren & Clifford (1985) ** ''[[Boryaceae]]'' M.W.Chase, Rudall & Conran (1997) ** ''[[Doryanthaceae]]'' R.Dahlgren & Clifford (1985) ** ''[[Hypoxidaceae]]'' R.Br. (1814) ** ''[[Iridaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Ixioliriaceae]]'' Nakai (1943) ** ''[[Lanariaceae]]'' R.Dahlgren & A.E.van Wyk (1988) ** ''[[Orchidaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Tecophilaeaceae]]'' Leyb. (1862) ** $''[[Xanthorrhoeaceae]]'' Dumort. (1829) (incluent ''[[Asphodelaceae]]'' Juss. and ''[[Hemerocallidaceae]]'' R.Br.) ** ''[[Xeronemataceae]]'' M.W.Chase, Rudall & M.F.Fay (2000) ===== [[Commelinidèas]] (anglés "[[:en:commelinids|commelinids]]") ===== * ''[[Dasypogonaceae]]'' Dumort. (1829) * ''[[Arecales]]'' Bromhead (1840) ** ''[[Arecaceae]]'' Bercht. & J.Presl (1820) * ''[[Commelinales]]'' Mirb. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Commelinaceae]]'' Mirb. (1804) ** ''[[Haemodoraceae]]'' R.Br. (1810) ** ''[[Hanguanaceae]]'' Airy Shaw (1965) ** ''[[Philydraceae]]'' Link (1821) ** ''[[Pontederiaceae]]'' Kunth (1816) * ''[[Poales]]'' Small (1903) ** ''[[Anarthriaceae]]'' D.F.Cutler & Airy Shaw (1965) ** ''[[Bromeliaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Centrolepidaceae]]'' Endl. (1836) ** ''[[Cyperaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Ecdeiocoleaceae]]'' D.F.Cutler & Airy Shaw (1965) ** ''[[Eriocaulaceae]]'' Martinov (1820) ** ''[[Flagellariaceae]]'' Dumort. (1829) ** ''[[Joinvilleaceae]]'' Toml. & A.C.Sm. (1970) ** ''[[Juncaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Mayacaceae]]'' Kunth (1842) ** ''[[Poaceae]]'' Barnhart (1895) ** ''[[Rapateaceae]]'' Dumort. (1829) ** ''[[Restionaceae]]'' R.Br. (1810) ** ''[[Thurniaceae]]'' Engl. (1907) ** §''[[Typhaceae]]'' Juss. (1789) (incluent ''[[Sparganiaceae]]'' Hanin) ** ''[[Xyridaceae]]'' C.Agardh (1823) * ''[[Zingiberales]]'' Griseb. (1854) ** ''[[Cannaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Costaceae]]'' Nakai (1941) ** ''[[Heliconiaceae]]'' Vines (1895) ** ''[[Lowiaceae]]'' Ridl. (1924) ** ''[[Marantaceae]]'' R.Br. (1814) ** ''[[Musaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Strelitziaceae]]'' Hutch. (1934) ** ''[[Zingiberaceae]]'' Martinov (1820) ==== Clad probable fraire de [[Dicotiledonèas vertadièras]] ==== * ''[[Ceratophyllales]]'' Link (1829) ** ''[[Ceratophyllaceae]]'' Gray (1822) ==== [[Dicotiledonèas vertadièras]] o [[Eudicotiledonèas]] (anglés "[[:en:eudicots|eudicots]]") ==== * ''[[Ranunculales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Berberidaceae]]'' Juss. (1789) ** $''[[Circaeasteraceae]]'' Hutch. (1926) (incluent ''[[Kingdoniaceae]]'' Airy Shaw) ** ''[[Eupteleaceae]]'' K.Wilh. (1910) ** ''[[Lardizabalaceae]]'' R.Br. (1821) ** ''[[Menispermaceae]]'' Juss. (1789) ** $''[[Papaveraceae]]'' Juss. (1789) (incluent ''[[Fumariaceae]]'' Marquis, ''[[Pteridophyllaceae]]'' Nakai ex Reveal & Hoogland) ** ''[[Ranunculaceae]]'' Juss. (1789) * ''[[Sabiaceae]]'' Blume (1851) * ''[[Proteales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Nelumbonaceae]]'' A.Rich. (1827) ** $$''[[Platanaceae]]'' T.Lestib. (1826) ** $$''[[Proteaceae]]'' Juss. (1789) * †''[[Trochodendrales]]'' Takht. ex Cronquist (1981) ** $''[[Trochodendraceae]]'' Eichler (1865) (incluent ''[[Tetracentraceae]]'' A.C.Sm.). * †''[[Buxales]]'' Takht. ex Reveal (1996) ** $''[[Buxaceae]]'' Dumort. (1822) (incluent ''[[Didymelaceae]]'' Leandri) ** *''[[Haptanthaceae]]'' C.Nelson (2002) ===== [[Nucli de las Dicotiledonèas vertadièras]] o [[Eudicotiledonèas superioras]] (anglés "[[:en:core eudicots|core eudicots]]") ===== * ''[[Gunnerales]]'' Takht. ex Reveal (1992) ** $$''[[Gunneraceae]]'' Meisn. (1842) ** $$''[[Myrothamnaceae]]'' Nied. (1891) * ''[[Dilleniaceae]]'' Salisb. (1807) (Opcionalament dins [[Dilleniales]]) * ''[[Saxifragales]]'' Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Altingiaceae]]'' Horan. (1841) ** ''[[Aphanopetalaceae]]'' Doweld (2001) ** ''[[Cercidiphyllaceae]]'' Engl. (1907) ** ''[[Crassulaceae]]'' J.St.-Hil. (1805) ** ''[[Daphniphyllaceae]]'' Müll.-Arg. (1869) ** ''[[Grossulariaceae]]'' DC. (1805) ** $$''[[Haloragaceae]]'' R.Br. (1814) ** ''[[Hamamelidaceae]]'' R.Br. (1818) ** $''[[Iteaceae]]'' J.Agardh (1858) (incluent ''[[Pterostemonaceae]]'' Small) ** ''[[Paeoniaceae]]'' Raf. (1815) ** $$''[[Penthoraceae]]'' Rydb. ex Britt. (1901) ** *§''[[Peridiscaceae]]'' Kuhlm. (1950) (incluent ''[[Medusandraceae]]'' Brenan, Soyauxia Oliver) ** ''[[Saxifragaceae]]'' Juss. (1789) ** $$''[[Tetracarpaeaceae]]'' Nakai (1943) * †''[[Berberidopsidales]]'' Doweld (2001) ** ''[[Aextoxicaceae]]'' Engl. & Gilg (1920) ** ''[[Berberidopsidaceae]]'' Takht. (1985) * ''[[Santalales]]'' R.Br. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** *''[[Balanophoraceae]]'' Rich. (1822) ** ''[[Loranthaceae]]'' Juss. (1808) ** ''[[Misodendraceae]]'' J.Agardh (1858) ** ''[[Santalaceae]]'' R.Br. (1810) ** ''[[Olacaceae]]'' R.Br. (1818) ** ''[[Opiliaceae]]'' Valeton (1886) ** *''[[Schoepfiaceae]]'' Blume (1850) * ''[[Caryophyllales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Achatocarpaceae]]'' Heimerl (1934) ** ''[[Aizoaceae]]'' Martinov (1820) ** ''[[Amaranthaceae]]'' Juss. (1789) ** *''[[Anacampserotaceae]]'' Eggli & Nyffeler (2010, in press) ** ''[[Ancistrocladaceae]]'' Planch. ex Walp. (1851) ** ''[[Asteropeiaceae]]'' Takht. ex Reveal & Hoogland (1990) ** ''[[Barbeuiaceae]]'' Nakai (1942) ** ''[[Basellaceae]]'' Raf. (1837) ** ''[[Cactaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Caryophyllaceae]]'' Juss. (1789) ** §''[[Didiereaceae]]'' Radlk. (1896) ** ''[[Dioncophyllaceae]]'' Airy Shaw (1952) ** ''[[Droseraceae]]'' Salisb. (1808) ** ''[[Drosophyllaceae]]'' Chrtek, Slavíková & Studnicka (1989) ** ''[[Frankeniaceae]]'' Desv. (1817) ** ''[[Gisekiaceae]]'' Nakai (1942) ** ''[[Halophytaceae]]'' A.Soriano (1984) ** *''[[Limeaceae]]'' Shipunov ex Reveal (2005) ** *''[[Lophiocarpaceae]]'' Doweld & Reveal (2008) ** §''[[Molluginaceae]]'' Bartl. (1825) ** *''[[Montiaceae]]'' Raf. (1820) ** ''[[Nepenthaceae]]'' Dumort. (1829) ** ''[[Nyctaginaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Physenaceae]]'' Takht. (1985) ** ''[[Phytolaccaceae]]'' R.Br. (1818) ** ''[[Plumbaginaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Polygonaceae]]'' Juss. (1789) ** §''[[Portulacaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Rhabdodendraceae]]'' Prance (1968) ** ''[[Sarcobataceae]]'' Behnke (1997) ** ''[[Simmondsiaceae]]'' Tiegh. (1900) ** ''[[Stegnospermataceae]]'' Nakai (1942) ** *''[[Talinaceae]]'' Doweld (2001) ** ''[[Tamaricaceae]]'' Link (1821) ====== [[Rosidèas]] (anglés "[[:en:rosids|rosids]]") ====== * †''[[Vitales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Vitaceae]]'' Juss. (1789) ====== ''[[Fabidèas]] o [[Eurosidèas I]] (anglés "[[:en:eurosids I|eurosids I]]")'' ====== * †''[[Zygophyllales]]'' Link (1829) ** $$''[[Krameriaceae]]'' Dumort. (1829) ** $$''[[Zygophyllaceae]]'' R.Br. (1814) * ''[[Celastrales]]'' Link (1829) ** $''[[Celastraceae]]'' R.Br. (1814) (incluent ''[[Lepuropetalaceae]]'' Nakai, ''[[Parnassiaceae]]'' Martinov, ''[[Pottingeriaceae]]'' Takht.) ** ''[[Lepidobotryaceae]]'' J.Léonard (1950) * ''[[Oxalidales]]'' Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Brunelliaceae]]'' Engl. (1897) ** ''[[Cephalotaceae]]'' Dumort. (1829) ** ''[[Connaraceae]]'' R.Br. (1818) ** ''[[Cunoniaceae]]'' R.Br. (1814) ** ''[[Elaeocarpaceae]]'' Juss. ex DC. (1816) ** *''[[Huaceae]]'' A.Chev. (1947) ** ''[[Oxalidaceae]]'' R.Br. (1818) * ''[[Malpighiales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Achariaceae]]'' Harms (1897) ** ''[[Balanopaceae]]'' Benth. & Hook.f. (1880) ** ''[[Bonnetiaceae]]'' L.Beauvis. ex Nakai (1948) ** *''[[Calophyllaceae]]'' J.Agardh ** ''[[Caryocaraceae]]'' Voigt (1845) ** *''[[Centroplacaceae]]'' Doweld & Reveal (2005) ** $$''[[Chrysobalanaceae]]'' R.Br. (1818) ** §''[[Clusiaceae]]'' Lindl. (1836) ** ''[[Ctenolophonaceae]]'' Exell & Mendonça (1951) ** $$''[[Dichapetalaceae]]'' Baill. (1886) ** ''[[Elatinaceae]]'' Dumort. (1829) ** $$§''[[Erythroxylaceae]]'' Kunth (1822) (incluant Aneulophus Benth.) ** ''[[Euphorbiaceae]]'' Juss. (1789) ** $$''[[Euphroniaceae]]'' Marc.-Berti (1989) ** ''[[Goupiaceae]]'' Miers (1862) ** ''[[Humiriaceae]]'' A.Juss. (1829) ** ''[[Hypericaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Irvingiaceae]]'' Exell & Mendonça (1951) ** ''[[Ixonanthaceae]]'' Planch. ex Miq. (1858) ** ''[[Lacistemataceae]]'' Mart. (1826) ** ''[[Linaceae]]'' DC. ex Perleb (1818) ** ''[[Lophopyxidaceae]]'' H.Pfeiff. (1951) ** ''[[Malpighiaceae]]'' Juss. (1789) ** $''[[Ochnaceae]]'' DC. (1811) (incluent ''[[Medusagynaceae]]'' Engl. & Gilg, ''[[Quiinaceae]]'' Choisy) ** ''[[Pandaceae]]'' Engl. & Gilg (1912–1913) ** $''[[Passifloraceae]]'' Juss. ex Roussel (1806) [incluant ''[[Malesherbiaceae]]'' D.Don, ''[[Turneraceae]]'' Kunth ex DC. (1828)] ** ''[[Phyllanthaceae]]'' Martinov (1820) ** ''[[Picrodendraceae]]'' Small (1917) ** ''[[Podostemaceae]]'' Rich. ex Kunth (1816) ** ''[[Putranjivaceae]]'' Meisn. (1842) ** *''[[Rafflesiaceae]]'' Dumort. (1829) ** $$''[[Rhizophoraceae]]'' Pers. (1807) ** ''[[Salicaceae]]'' Mirb. (1815) ** $$''[[Trigoniaceae]]'' A.Juss. (1849) ** ''[[Violaceae]]'' Batsch (1802) * ''[[Cucurbitales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Anisophylleaceae]]'' Ridl. (1922) ** ''[[Begoniaceae]]'' C.Agardh (1824) ** ''[[Coriariaceae]]'' DC. (1824) ** ''[[Corynocarpaceae]]'' Engl. (1897) ** ''[[Cucurbitaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Datiscaceae]]'' Dumort. (1829) ** ''[[Tetramelaceae]]'' Airy Shaw (1965) * ''[[Fabales]]'' Bromhead (1838) ** ''[[Fabaceae]]'' Lindl. (1836) ** ''[[Polygalaceae]]'' Hoffmanns. & Link (1809) ** ''[[Quillajaceae]]'' D.Don (1831) ** ''[[Surianaceae]]'' Arn. (1834) * ''[[Fagales]]'' Engl. (1892) ** ''[[Betulaceae]]'' Gray (1822) ** ''[[Casuarinaceae]]'' R.Br. (1814) ** ''[[Fagaceae]]'' Dumort. (1829) ** §''[[Juglandaceae]]'' DC. ex Perleb (1818) [incluent ''[[Rhoipteleaceae]]'' Hand.-Mazz. (1932)] ** ''[[Myricaceae]]'' A.Rich. ex Kunth (1817) ** ''[[Nothofagaceae]]'' Kuprian (1962) ** ''[[Ticodendraceae]]'' Gómez-Laur. & L.D.Gómez (1991) * ''[[Rosales]]'' Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Barbeyaceae]]'' Rendle (1916) ** ''[[Cannabaceae]]'' Martinov (1820) ** ''[[Dirachmaceae]]'' Hutch. (1959) ** ''[[Elaeagnaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Moraceae]]'' Gaudich. (1835) ** ''[[Rhamnaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Rosaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Ulmaceae]]'' Mirb. (1815) ** ''[[Urticaceae]]'' Juss. (1789) ====== ''[[Malvidèas]] o [[Eurosidèas II]] (anglés "[[:en:eurosids II|eurosids II]]")'' ====== * ''[[Geraniales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** $''[[Geraniaceae]]'' Juss. (1789) (incluent ''[[Hypseocharitaceae]]'' Wedd.) ** $''[[Melianthaceae]]'' Horan. (1834) (incluent ''[[Francoaceae]]'' A.Juss.) ** §''[[Vivianiaceae]]'' Klotzsch prop. (incluent ''[[Ledocarpaceae]]'' Meyen) * ''[[Myrtales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Alzateaceae]]'' S.A.Graham (1985) ** ''[[Combretaceae]]'' R.Br. (1810) ** ''[[Crypteroniaceae]]'' A.DC. (1868) ** ''[[Lythraceae]]'' J.St.-Hil. (1805) ** $''[[Melastomataceae]]'' Juss. (1789) (incluent ''[[Memecylaceae]]'' DC.) ** §''[[Myrtaceae]]'' Juss. (1789) (incluent ''[[Heteropyxidaceae]]'' Engl. & Gilg, ''[[Psiloxylaceae]]'' Croizat) ** ''[[Onagraceae]]'' Juss. (1789) ** §''[[Penaeaceae]]'' Sweet ex Guill. (1828) (incluent ''[[Oliniaceae]]'' Arn., ''[[Rhynchocalycaceae]]'' L.A.S.Johnson & B.G.Briggs) ** ''[[Vochysiaceae]]'' A.St.-Hil. (1820) * ''[[Crossosomatales]]'' Takht. ex Reveal (1993) ** *''[[Aphloiaceae]]'' Takht. (1985) ** ''[[Crossosomataceae]]'' Engl. (1897) ** *''[[Geissolomataceae]]'' A.DC. (1856) ** *''[[Guamatelaceae]]'' S.Oh & D.Potter (2006) ** ''[[Stachyuraceae]]'' J.Agardh (1858) ** ''[[Staphyleaceae]]'' Martinov (1820) ** *§''[[Strasburgeriaceae]]'' Soler. (1908) (incluent ''[[Ixerbaceae]]'' Griseb. ex Doweld&Reveal) * †''[[Picramniales]]'' Doweld (2001) ** *''[[Picramniaceae]]'' Fernando & Quinn (1995) * †''[[Huerteales]]'' Doweld (2001) ** *''[[Dipentodontaceae]]'' Merr. (1941) ** *''[[Gerrardinaceae]]'' Alford (2006) ** ''[[Tapisciaceae]]'' Takht. (1987) * ''[[Brassicales]]'' Bromhead (1838) ** $''[[Akaniaceae]]'' Stapf (1912) (incluent ''[[Bretschneideraceae]]'' Engl. & Gilg) ** ''[[Bataceae]]'' Mart. ex Perleb (1838) ** §''[[Brassicaceae]]'' Burnett (1835) ** *''[[Capparaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Caricaceae]]'' Dumort. (1829) ** *''[[Cleomaceae]]'' Bercht. & J.Presl (1825) ** ''[[Emblingiaceae]]'' J.Agardh (1958) ** ''[[Gyrostemonaceae]]'' A.Juss. (1845) ** ''[[Koeberliniaceae]]'' Engl. (1895) ** ''[[Limnanthaceae]]'' R.Br. (1833) ** ''[[Moringaceae]]'' Martinov (1820) ** ''[[Pentadiplandraceae]]'' Hutch. & Dalziel (1928) ** ''[[Resedaceae]]'' Martinov (1820) ** ''[[Salvadoraceae]]'' Lindl. (1836) ** ''[[Setchellanthaceae]]'' Iltis (1999) ** ''[[Tovariaceae]]'' Pax (1891) ** ''[[Tropaeolaceae]]'' Juss. ex DC. (1824) * ''[[Malvales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** $''[[Bixaceae]]'' Kunth (1822) (incluent ''[[Cochlospermaceae]]'' Planch., ''[[Diegodendraceae]]'' Capuron,) ** ''[[Cistaceae]]'' Juss. (1789) ** *''[[Cytinaceae]]'' A.Rich. (1824) ** ''[[Dipterocarpaceae]]'' Blume (1825) ** ''[[Malvaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Muntingiaceae]]'' C.Bayer, M.W.Chase & M.F.Fay (1998) ** ''[[Neuradaceae]]'' Kostel. (1835) ** ''[[Sarcolaenaceae]]'' Caruel (1881) ** ''[[Sphaerosepalaceae]]'' Tiegh. ex Bullock (1959) ** ''[[Thymelaeaceae]]'' Juss. (1789) * ''[[Sapindales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Anacardiaceae]]'' R.Br. (1818) ** ''[[Biebersteiniaceae]]'' Schnizl. (1856) ** ''[[Burseraceae]]'' Kunth (1824) ** ''[[Kirkiaceae]]'' Takht. (1967) ** ''[[Meliaceae]]'' Juss. (1789) ** $''[[Nitrariaceae]]'' Lindl. (1835) (incluent ''[[Peganaceae]]'' Tiegh. ex Takht., ''[[Tetradiclidaceae]]'' Takht.) ** ''[[Rutaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Sapindaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Simaroubaceae]]'' DC. (1811) ====== [[Asteridèas]] (anglés "[[:en:asterids|asterids]]") ====== * ''[[Cornales]]'' Link. (1829) ** ''[[Cornaceae]]'' Bercht. & J.Presl (1825) (incluent ''[[Nyssaceae]]'' Juss. ex Dumort.) ** ''[[Curtisiaceae]]'' Takht. (1987) ** ''[[Grubbiaceae]]'' Endl. ex Meisn., (1841) ** ''[[Hydrangeaceae]]'' Dumort. (1829) ** ''[[Hydrostachyaceae]]'' Engl. (1894) ** ''[[Loasaceae]]'' Juss. (1804) * ''[[Ericales]]'' Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Actinidiaceae]]'' Engl. & Gilg. (1824) ** ''[[Balsaminaceae]]'' A.Rich. (1824) ** ''[[Clethraceae]]'' Klotzsch (1851) ** ''[[Cyrillaceae]]'' Lindl. (1846) ** ''[[Diapensiaceae]]'' Lindl. (1836) ** ''[[Ebenaceae]]'' Gürke (1891) ** ''[[Ericaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Fouquieriaceae]]'' DC. (1828) ** ''[[Lecythidaceae]]'' A.Rich. (1825) ** ''[[Marcgraviaceae]]'' Bercht. & J.Presl (1820) ** *''[[Mitrastemonaceae]]'' Makino (1911) ** $''[[Pentaphylacaceae]]'' Engl. (1897) (incluent ''[[Ternstroemiaceae]]'' Mirb. ex DC.) ** ''[[Polemoniaceae]]'' Juss. (1789) ** §''[[Primulaceae]]'' Batsch ex Borkh. (1797) (incluent ''[[Maesaceae]]'' Anderb., B.Ståhl & Källersjö, ''[[Myrsinaceae]]'' R.Br., ''[[Theophrastaceae]]'' G.Don) ** ''[[Roridulaceae]]'' Martinov (1820) ** ''[[Sapotaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Sarraceniaceae]]'' Dumort. (1829) ** $$''[[Sladeniaceae]]'' Airy Shaw (1965) ** ''[[Styracaceae]]'' DC. & Spreng. (1821) ** ''[[Symplocaceae]]'' Desf. (1820) ** $''[[Tetrameristaceae]]'' Hutch. (1959) (incluent ''[[Pellicieraceae]]'' L.Beauvis.) ** ''[[Theaceae]]'' Mirb. ex Ker Gawl. (1816) ====== ''[[Lamiidèas]] o [[Euasteridèas I]] (anglés "[[:en:euasterids I|euasterids I]]")'' ====== * §*''[[Boraginaceae]]'' Juss. (1789) (incluent ''[[Hoplestigmataceae]]'' Gilg) * ''[[Vahliaceae]]'' Dandy (1959) * ''[[Icacinaceae]]'' Miers (1851) * ''[[Metteniusaceae]]'' H.Karst. ex Schnizl. (1860–1870) * ''[[Oncothecaceae]]'' Kobuski ex Airy Shaw (1965) * ''[[Garryales]]'' Lindl. (1835) ** ''[[Eucommiaceae]]'' Engl. (1907) ** $''[[Garryaceae]]'' Lindl. (1834) (incluent ''[[Aucubaceae]]'' Bercht. & J.Presl) * ''[[Gentianales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Apocynaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Gelsemiaceae]]'' Struwe & V.A.Albert (1995) ** ''[[Gentianaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Loganiaceae]]'' R.Br. ex Mart. (1827) ** ''[[Rubiaceae]]'' Juss. (1789) * ''[[Lamiales]]'' Bromhead (1838) ** §''[[Acanthaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Bignoniaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Byblidaceae]]'' Domin (1922) ** ''[[Calceolariaceae]]'' Olmstead (2001) ** ''[[Carlemanniaceae]]'' Airy Shaw (1965) ** ''[[Gesneriaceae]]'' Rich. & Juss. (1816) ** ''[[Lamiaceae]]'' Martinov (1820) ** *''[[Linderniaceae]]'' Borsch, K.Müll., & Eb.Fisch. (2005) ** ''[[Lentibulariaceae]]'' Rich. (1808) ** ''[[Martyniaceae]]'' Horan. (1847) ** ''[[Oleaceae]]'' Hoffmanns. & Link (1809) ** ''[[Orobanchaceae]]'' Vent. (1799) ** ''[[Paulowniaceae]]'' Nakai (1949) ** ''[[Pedaliaceae]]'' R.Br. (1810) ** ''[[Phrymaceae]]'' Schauer (1847) ** §''[[Plantaginaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Plocospermataceae]]'' Hutch. (1973) ** ''[[Schlegeliaceae]]'' Reveal (1996) ** ''[[Scrophulariaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Stilbaceae]]'' Kunth (1831) ** ''[[Tetrachondraceae]]'' Wettst. (1924) ** *''[[Thomandersiaceae]]'' Sreem. (1977) ** ''[[Verbenaceae]]'' J.St.-Hil. (1805) * ''[[Solanales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Convolvulaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Hydroleaceae]]'' R.Br. ex Edwards (1821) ** ''[[Montiniaceae]]'' Nakai (1943) ** ''[[Solanaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Sphenocleaceae]]'' T.Baskerv. (1839) ====== ''[[Campanulidèas]] o [[Euasteridèas II]] (anglés "[[:en:euasterids II|euasterids II]]")'' ====== * ''[[Aquifoliales]]'' Senft (1856) ** ''[[Aquifoliaceae]]'' Bercht. & J.Presl (1820) ** §''[[Cardiopteridaceae]]'' Blume (1847) (incluent ''[[Leptaulaceae]]'' Tiegh.) ** ''[[Helwingiaceae]]'' Decne. (1836) ** ''[[Phyllonomaceae]]'' Small (1905) ** ''[[Stemonuraceae]]'' Kårehed (2001) * ''[[Asterales]]'' Link (1829) ** ''[[Alseuosmiaceae]]'' Airy Shaw (1965) ** ''[[Argophyllaceae]]'' Takht. (1987) ** ''[[Asteraceae]]'' Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Calyceraceae]]'' R.Br. ex Rich. (1820) ** $''[[Campanulaceae]]'' Juss. (1789) (incluent ''[[Lobeliaceae]]'' Juss.) ** ''[[Goodeniaceae]]'' R.Br. (1810) ** ''[[Menyanthaceae]]'' Dumort. (1829) ** ''[[Pentaphragmataceae]]'' J.Agardh (1858) ** ''[[Phellinaceae]]'' Takht. (1967) ** ''[[Rousseaceae]]'' DC. (1839) ** $''[[Stylidiaceae]]'' R.Br. (1810) (incluent ''[[Donatiaceae]]'' B.Chandler) * †''[[Escalloniales]]'' R.Br. (1835) ** §''[[Escalloniaceae]]'' R.Br. ex Dumort. (1829) (incluent ''[[Eremosynaceae]]'' Dandy, ''[[Polyosmaceae]]'' Blume, ''[[Tribelaceae]]'' Airy Shaw) * †''[[Bruniales]]'' Dumort. (1829) ** ''[[Bruniaceae]]'' R.Br. ex DC. (1825) ** §''[[Columelliaceae]]'' D.Don (1828) (incluent ''[[Desfontainiaceae]]'' Endl.) * †''[[Paracryphiales]]'' Takht. ex Reveal (1992) ** §''[[Paracryphiaceae]]'' Airy Shaw (1965) (incluant *''[[Quintiniaceae]]'' Doweld, ''[[Sphenostemonaceae]]'' P.Royen & Airy Shaw (1972)) * ''[[Dipsacales]]'' Juss. ex Bercht. & J.Presl (1820) ** ''[[Adoxaceae]]'' E.Mey. (1839) ** §''[[Caprifoliaceae]]'' Juss. (1789) [incluant ''[[Diervillaceae]]'' Pyck, ''[[Dipsacaceae]]'' Juss., ''[[Linnaeaceae]]'' Backlund, ''[[Morinaceae]]'' Raf., ''[[Valerianaceae]]'' Batsch] * ''[[Apiales]]'' Nakai (1930) ** ''[[Apiaceae]]'' Lindl. (1836) ** ''[[Araliaceae]]'' Juss. (1789) ** ''[[Griseliniaceae]]'' J.R.Forst. & G.Forst. ex A.Cunn. (1839) ** ''[[Myodocarpaceae]]'' Doweld (2001) ** ''[[Pennantiaceae]]'' J.Agardh (1858) ** ''[[Pittosporaceae]]'' R.Br. (1814) ** §''[[Torricelliaceae]]'' Hu (1934) (incluent ''[[Aralidiaceae]]'' Philipson & B.C.Stone, ''[[Melanophyllaceae]]'' Takht. ex Airy Shaw) ==== Taxa de posicion incertana ==== * ''[[Apodanthaceae]]'' Takhtajan [trois genres] * ''[[Cynomoriaceae]]'' Endl. ex Lindl. (1833) * ''[[Gumillea]]'' Ruiz & Pav. * ''[[Petenaea]]'' Lundell (probablement dans ''[[Malvales]]'') * ''[[Nicobariodendron]]'' (voir Simmons, 2004; probablement dans ''[[Celastraceae]]''). == Ancianas familhas pas reconegudas per APGIII == * [[Agapanthaceae]] * [[Agavaceae]] * [[Alliaceae]] * [[Aneulophus]] * [[Aphyllanthaceae]] * [[Aralidiaceae]] * [[Asphodelaceae]] * [[Aucubaceae]] * [[Bretschneideraceae]] * [[Cochlospermaceae]] * [[Desfontainiaceae]] * [[Didymelaceae]] * [[Diegodendraceae]] * [[Diervillaceae]] * [[Dipsacaceae]] * [[Donatiaceae]] * [[Eremosynaceae]] * [[Francoaceae]] * [[Fumariaceae]] * [[Hemerocallidaceae]] * [[Hesperocallidaceae]] * [[Heteropyxidaceae]] * [[Hoplestigmataceae]] * [[Hyacinthaceae]] * [[Hypseocharitaceae]] * [[Illiciaceae]] * [[Ixerbaceae]] * [[Kingdoniaceae]] * [[Laxmanniaceae]] * [[Ledocarpaceae]] * [[Leptaulaceae]] * [[Lepuropetalaceae]] * [[Limnocharitaceae]] * [[Linnaeaceae]] * [[Lobeliaceae]] * [[Luzuriagaceae]] * [[Maesaceae]] * [[Malesherbiaceae]] * [[Medusagynaceae]] * [[Medusandraceae]] * [[Melanophyllaceae]] * [[Memecylaceae]] * [[Morinaceae]] * [[Myrsinaceae]] * [[Nyssaceae]] * [[Oliniaceae]] * [[Parnassiaceae]] * [[Peganaceae]] * [[Pellicieraceae]] * [[Polyosmaceae]] * [[Pottingeriaceae]] * [[Psiloxylaceae]] * [[Pteridophyllaceae]] * [[Pterostemonaceae]] * [[Quiinaceae]] * [[Quintiniaceae]] * [[Rhoipteleaceae]] * [[Rhynchocalycaceae]] * [[Ruscaceae]] * [[Sparganiaceae]] * [[Sphenostemonaceae]] * [[Ternstroemiaceae]] * [[Tetracentraceae]] * [[Tetradiclidaceae]] * [[Themidaceae]] * [[Theophrastaceae]] * [[Tribelaceae]] * [[Turneraceae]] * [[Valerianaceae]] * '''''Chenopodiaceae''''' == Vejatz tanben == {{Autres projèctes| commons=APG III }} === Articles connèxes === * [[Classificacion APG|Classificacion APG (1998)]] * [[Classificacion APG II|Classificacion APG II (2003)]] === Ligams extèrnes === Las tres publicacions oficialas de APG III : *{{Article|lenga=en|nom1=The Angiosperm Phylogeny Group|prenom1=|ligam autor1=Angiosperm Phylogeny Group|títol=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classificacion for the orders and families of flowering plants: APG III|periodic=Botanical Journal of the Linnean Society|ligam periodic=|volum=161|numèro=2|jorn=|mes=octobre|annada=2009|paginas=105-121|isbn=|issn=|issn2=|doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x|url tèxte=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x/abstract|consultat lo=26 mai 2012}} *{{Article|lenga=en|prenom1=M. W.|nom1=Chase|ligam autor1=Mark Wayne Chase|prenom2=J. L.|nom2=Reveal|ligam autor2=James Lauritz Reveal|títol=A phylogenetic classificacion of the land plants to accompany APG III|periodic=Bot. J. Linn. Soc.|ligam periodic=|jorn=|mes=octobre|annada=2009|volum=161|numèro=|paginas=122-127|issn=|url tèxte=http://reflora.jbrj.gov.br/downloads/APG2.pdf|doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x|consultat lo=22 juin 2013}} *{{Article|lenga=en|prenom1=E.|nom1=Haston|ligam autor1= |prenom2=J. E.|nom2=Richardson|ligam autor2= |prenom3=P. F.|nom3=Stevens|ligam autor3=Peter F. Stevens |prenom4=M. W.nom4=Chaseligam autor4=Mark Wayne Chase |prenom5=D. J.|nom5=Harris|ligam autor5= |títol=The linear angiosperm phylogeny group (LAPG) III: a linear sequence of the families in APG III|periodic=Bot. J. Linn. Soc.|ligam periodic=|jorn=|mes=octobre|annada=2009|volum=161|numèro=|paginas=128-131|issn=|url tèxte=http://reflora.jbrj.gov.br/downloads/LAPG.pdf|doi=10.1111/j.1095-8339.2009.01000.x|consultat lo=22 juin 2013}} ===Referéncias=== {{Referéncias}} {{portal botanica}} [[Categoria:Classificacion botanica|Classificacion, APG III]] [[Categoria:Classificacion filogenetica]] [[Categoria:Classificacion APG III|*]] [[Categoria:Angiospèrme]] [[Categoria:Indèx de plantas]] 12e18yygt04rl3db7och5x9ir4y1dmv 0 166058 2499807 2287149 2026-05-07T01:35:13Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499807 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:First_Folio,_Shakespeare_-_0203.jpg|vinheta|La primièra pagine de ''As You Like It'' del First Folio de las pèças de Shakespeare-, publicat en 1623]] '''''As You Like It''''' (A vòstre gaug) es una [[comèdia]] [[pastorala]] de [[William Shakespeare]] que seriá estat escricha en 1599 e publicada pel primièr còp dins lo First Folio en 1623. La data de la primièra representacion publica es pas segura, foguèt suggerit que se debanèt a Wilton House en 1603. ''As You Like It'' seguís l'eroïna ''Rosalind'' alara que fugís la persecucion de la cort de son oncle, acompanhada per sa cousina ''Celia'' per trobar la seguretat e, eventualament, l'amor, dins lo Bòsc d'Arden. Pel bòsc, encontran mantuns personatges memorables, coma lo vitjaire melancolic ''Jaques'' que declama fòrça nomològs dels discors mai celèbres de Shakespeare. ''Jaques'' dona un contraste important amb los autres personatges dins la pèça, sempre observant e discutant las espròvas de la vida pel camp. Istoricament, lo ton de la critica a variat, de criticas tròban que la pèça es una òbra de grand meriti e d'autres penson que l'òbra es aquela de mendre qualitat de Shakespeare. La pèça demora un succès d'audiença e foguèt adaptada per la ràdio, cinèma, e comèdia musicala. Foguèt una pèça fovorita per d'actors celèbres coma [[Vanessa Redgrave]], Juliet Stevenson, Rebecca Hall, Helen Mirren, e Patti LuPone dins lo ròtle de Rosalind e Alan Rickman, Stephen Spinella, Kevin Kline e [[Stephen Dillane]] dins lo ròtle de Jaques. == Personatges == ''La Cort del Duc ''Frederick'':'' * Lo duc Frederick, cabdet de Duke Senior e son usurpator, tanben paire de Celia * Rosalind, filha de Duke Senior * Celia, filha del Duc Frederick e cosina de Rosalind * Touchstone, un fòl de cort o bofon * Le Beau, un cortesan * Charles, un lutaire * Senhors e damas de la cort de Frederick ''L'ostal del defunt Sir Rowland de Boys:'' * Oliver de Boys, lo filh ainat e eritièr * Jacques de Boys, lo segond filh * Orlando de Boys , to filh mai jove * Adam, un fidèl vièlh servicial que seguís Orlando en exili * Dennis, servicial d'Oliver que provoquèt Charles ''La cort exiliada de Duke Senior dins lo bòsc d'Arden:'' * Duke Senior, (duc senior) fraire ainat de Frederick e paire de Rosalind * Jaques, un senhor malcontent e melancolic * Amiens, un senhor e assistent musician * Senhors de la cort de Duke Senior's pel bòsc ''Pòble campanhòl dins la forèst d'Arden:'' * Phoebe, una pastura crane * Silvius, un pastor * Audrey, una campanhòla * Corin, un pastor d'edat * William, un campanhòl * Sir Oliver Martext, un vicari ''D'autes personatge:'' * Hymen, òbra pendnet los maridatges a la fin; Dieu del maridatge, aparéis en masqueta * Pages e musicians == Sinòpsis == [[Fichièr:Francis_Hayman_002.jpg|vinheta|300x300px|La scèna de la luta de ''As You Like It'', Francis Hayman, c. 1750]] La pèça se debana dins un [[ducat]] en França, mas la majoritat de l'accion es localizada endacòm nomenat Bòsc d'Arden. Benlèu son las [[Ardenas (montanha)|Ardenas]], una region forestièra cobrissent un airal situat al sud oèst de Belgica, oèst de Luxemborg and nòrd èst de França, o Arden, Warwickshire, près de la vila d'origina de Shakespeare, d'ont ven sa familha mairala—que mai se nomenava ''Arden''. ''Frederick'' a usurpat lo ducat e [[Exili|exilia]] son ainat, ''Duke Senior''. La filha de ''Duke Senior'', ''Rosalind'', foguèt autorizada de demorar a la cort qu'es amiga pròcha e cosina de la filha unica de ''Frederick'', ''Celia''. ''Orlando'', un jove gentilòme del reialme que al primièr agach s'enamorèt de ''Rosalind'', es forçat de fugir l'ostal après que foguèt persecutat per son ainat, ''Oliver''. ''Frederick'' s'encolèra e fòrabandís ''Rosalind'' de la cort. ''Celia'' e ''Rosalind'' decidisson de fugir emsems accompanhadas del fòl de cort, ''Touchstone'', ''Rosalind'' travestida de jovent e ''Celia'' desguisada en dama paura. ''Rosalind'', ara travestida en ''Ganymede ''([[Ganimedes]] es lo page persona de [[Jupitèr (dieu)|Jupitèr]]), e ''Celia'', ara desguisada en ''Aliena'' (<nowiki>''estrangèr''</nowiki> en [[Latin]]), arriban dins l'[[Arcadia (utopia)|arcadian]] Bòsc d'Arden, ont lo Duc [[Exili|exiliat]] ara demora amb de partisans, que "Lo [[Melancolia|melancolic]] ''Jaques''," un personatge malcontent, que nos es introduch plorant sus la tuariá d'un [[Cervidae|cèrvi]]. ''Ganymede ''e ''Aliena'' encontan pas sul pic lo Duc e sos companhs. Mas, tencontran ''Corin'', un superficiari apaurit ofrant a la crompa l'ostalet simple de son mèstre. [[Fichièr:Audrey_-_Philip_Richard_Morris.jpg|esquèrra|vinheta|''Audrey'' per Philip Richard Morris]] ''Orlando'' e son servicial ''Adam'', mentretant, tròba lo Duc e son òme e vivon ensems e afichan de [[Poesia|poèmas d'amor]] simplistes per ''Rosalind'' dins los arbres. (Lo ròtle d'<nowiki/>''Adam'' auriá estat per Shakespeare, quitament s'aquel dich seriá apocrif.)<ref>Dolan, Frances E. "Introduction" in Shakespeare, ''As You Like It''. New York: Penguin Books, 2000.</ref> ''Rosalind'', tanben enamorada d'''Orlando'', l'encontrant coma ''Ganymede'' e pretend li conselhar de lo garir de l'amor. ''Ganymede'' dich que "el" prendrà la plaça ''Rosalind'' e que "el" e ''Orlando'' pòdon gausir de lor relacion. La pastora, ''Phoebe'', que n'es enamorat ''Silvius'', s'enamora de ''Ganymede'' (''Rosalind'' mascada), alara que "''Ganymede''" de contunh mòstra que "el" s'interesta pas a ''Phoebe''. ''Touchstone'', mentretant, s'enamorèt de la motuda pastora, ''Audrey'', e ensag de la cotejar, mas que fin finala foguèt obligat de se maridar. ''William'', un autre pastor, ensag tanben de se maridar amb ''Audrey'', mas es arrestar per ''Touchstone'', que lo menaça "cent e cinquanta còps." Fin finala, ''Silvius'', ''Phoebe'', ''Ganymede'', e ''Orlando'' se trapan ensems per saber qui entre eles obtendra qui. ''Ganymede'' dich que resolverà lo problèma, ''Orlando'' promés de se maridar amb ''Rosalind'', e ''Phoebe'' promés de se maridar amb ''Silvius'' se pòt pas se maridar amb ''Ganymede''. ''Orlando'' vei ''Oliver'' pel bòsc e lo salva d'una liona, obligant ''Oliver'' a se repentir per aver maltractat ''Orlando''. ''Oliver'' encontra ''Aliena ''(alias de ''Celia'') es se'n amora, e s'acòrdan per se maridar. ''Orlando'' e ''Rosalind'', ''Oliver'' e ''Celia'', ''Silvius'' e ''Phoebe'', e ''Touchstone'' e ''Audrey'', totes se maridan dins la scèna finala, après aver discobèrt que ''Frederick'' tanben s'èra repentit de sas faltas, decident de restablir so fraire legitim al ducat e adoptèt una vida religiosa. ''Jaques'', sempre melancolic, declina l'invitacion de tornar a la cort preferissent demorar al bòsc e adopta una vida religiosa tanben. ''Rosalind'' declama l'epilòg al public, lausant la pèça a totes lo òmes e femnas del public. == Fonts == La font dirècta e immediatde ''As You Like It'' es lo Rosalynde de Thomas Lodge'', Euphues Golden Legacie'', escrich en 1586-7 e publicat en 1590.<ref>The Oxford Companion to English Literature, edited by Dinah Birch, OUP Oxford, 2009</ref> L'istòria de Lodge es basat sus "The Tale of Gamelyn," falsament atribuit a [[Geoffrey Chaucer]] e a vegadas imprimat amb los ''Canterbury Tales''. Pasmens se la primièra impression se fa en 1721, "Gamelyin" deuriá aver existit en manuscript a l'epòca de Shakespeare. Es plan possible que Shakespeare l'aurà pas legit, mas Lodge deu aver bastit sa romança pastorala sus la basa de "Gamelyin," li donant una basa pastorala e la vena sentimentala foçada mai al vam a l'epòca. Lo conte dona d'intrigas entrelaçadas, e prepausa totes los personatges levat ''Touchstone'' e ''Jaques''. [[Fichièr:Orlando_Pins_Poems_on_the_Trees.jpg|vinheta|Una aquarela: Orlando aficha de pèmas d'amor suls arbres del bòsc d'Arden.]] D'autres an suggerits dos autres manlèus minors. lo primièr es del ''Poly-Olbion'' de Michael Drayton una descripcion poètica d'Anglatèrra, mas i a pas de pròva que lo pèma aviá estat escrich abans''As You Like It''. La segonda font seriá ''The Historie of Orlando Furioso'' de Robert Greene, jogada a partir de 1592. Es suggerit que Shakespeare pren l'idèa d'Orlando oscant lo nom de sa dama dins la rusca dels arbres d'aquesta pèça, mas un amorós oscant de poèmas d'amor dins las ruscas es tanben dins lo poèma de Lodge. == Data e tèxte == [[Fichièr:Title_Page_of_As_You_Like_It_from_the_Second_Folio.jpg|esquèrra|vinheta|La primièra pagina de ''As You Like It'', imprimada dins lo Second Folio de 1632]] ''As You Like It'' foguèt imprimit pel primièr còp dins la collecion de las pèças de Shakespeare, conegut coma First Folio, en 1623. I a pas de copiá dins in Quarto, qu'aquela pèça es mencionat pels estampaires del First Folio d'entre aquestes que "èra pas de per abans dintrat per d'autres òmes." Amb de mejans de pròva, extèrnes e intèrnes, la data de composicion de la pèça foguèt aproximativament fixada a un periòde entre la fin de1598 e la mita de 1599. === Pròvas extèrnas === ''As You Like It'' dintrèt dins lo registre de la Stationers' Company lo 4 d'agost de 1600 coma una pèça'' "to be stayed"'' (en suspens), es a dire, not publicada fins a que la Stationers' Company siá convencuda que l'editor al nom de que la pèça dintrèt serà pas mai disputat pel proprietari del copyright. Thomas Morley's ''First Book of Ayres'', publicat a Londres en 1600 conten un aranjament musical per la cançon ''"It was a Lover and his Lass"'' (Èra un amorós e sa gojata) de ''As You Like It''. Aquesta pròva implica que la pèça ja existissiá d'un biais o d'un autre abans 1600. Tanben sembla qu'aquesta èra escricha après 1598, que Francis Meres ne menciona pas dins son ''Palladis Tamia''. Pasmens se dotze pèças son listadas dins ''Palladis Tamia'', èra un inventari incomplèt de las pèças de Shakespeare a aquela data (1598). Lo novèl Globe Theatre dubriguèt uns còps a l'estiu de 1599, e la tradicion dich que la devisa del teatre nòu èra ''Totus mundus agit histrionem''—traduch en "all the Globe's a stage" (lo mond entièr (glob) es teatre) —reson de la celèbra frasa de ''Jaques ''"All the world's a stage" (II.7).<ref>King Henry V, New Cambridge Shakespeare, Cambridge University Press, page 4, 2005</ref> Aquesta pròva pausa Setembre de 1598 e Setembre de 1599 coma l'encastre temporal en que la pèça seriá estat escricha. === Pròva intèrna === Dins l'Act III, v, ''Phoebe'' fa referéncia a "Whoever loved that loved not at first sight" (Qui amava qu'amava pas al primièr agach) venent de [[Christopher Marlowe|Marlowe]], "Hero and Leander," que foguèt publicat en 1598. aquesta frasa, pasmens, data de 1593 alara que Marlowe èra assassinat, e lo poèma benlèu circulèt dins una forma inacabada abans que lo completèt George Chapman. Es çò que suggerís Michael Wood (''In Search of Shakespeare'') que los mots de Touchstone, "''When a man's verses cannot be understood, nor a man's good wit seconded with the forward child understanding, it strikes a man more dead than a great reckoning in a little room,"'' (Quand los verses d'un òme pòdon pas èsser compreses, quitament amb lo bon esperit d'un òme sostengut amb lo biais de comprene de l'enfant qu'èra, tusta un òme mai mòrt qu'un grand compte rendut dins una pichona pèça) fa allusion a Marlowe. Segon l'enquèsta sus sa mòrt, Marlowe foguèt tuat dins una bagarra seguent un embolh al subjècte del pagament d'un deute dins una pèça d'un ostal a Deptford, tengut per la veusa Eleanor Bull en 1593. La publicacion de postum en 1598 de ''Hero and Leander'' reviscolèt l'interèst per son òbra e la circumsténcias de sa mòrt. Los mots de Act IV, i, dins lo dicors de Rosalind, "I will weep for nothing, like Diana in the fountain," (Plorarai per de res, coma Diana dins la font) pòt far referénia a una representacion en alabastre de Diana installada a Cheapside en 1598. Tanben, se pòt remembre que Diana es mencionanda per Shakespeare al mens dins detz autras pèças, es soven representat dins los mites e las arts dins son banh. Diana èra un epitèt per la [[Elisabèt I d'Anglatèrra|Reina Elisabèt I]] pendent son regne, tot coma Cynthia, Phoebe, Astraea, e [[Maria (maire de Jèsus)|Verge Mariz]]. Tanben i a d'anacronismes, coma lo personatge segondari Sir Oliver Mar-la referéncia possibla del tèxte a la [[controvèrsia de Marprelate]] que se debanèt entre 1588 e 1589. Se basant sus d'aquesta referéncia, sembla ''As You Like It'' seriá estat compausat en 1599-1600, mas demora impossible de lo dire amb certitud. == Analisi e critica == [[Fichièr:Rosalind_-_Robert_Walker_Macbeth.jpg|vinheta|''Rosalind'' per Robert Walker Macbeth]] Los cercaires demorèron lontemps en desacòrdi suls merites de la pèça. [[George Bernard Shaw]] se planh que ''As You Like It'' manca del grand sens artistic que Shakespeare èra capable. Shaw amava pensar que Shakespeare escriguèt la pèça coma simpla dicertiment popular. [[Leon Tolstoi|Tolstoy]] s'opausèt a l'immoralitat dels personatges e las pitrariás de contunh de ''Touchstone''. D'autres criticas trobèron una granda valor literària de l'òbra. Harold Bloom èscriguèt que Rosalind es un dels personatges femenin mai grand e capitat de Shakespeare. Malgrat las discucions critica, la pèça demora una de la comèdias de Shakespeare mai sovent jogadas. Los reviraments de genre rafinat dins l'istòria prenguèt un interés particular pels criticas modèrnes dels [[estudis de genre]]. Dins quatres actes de la pèça ''Rosalind'', que al temps de Shakespeare lo ròtle deviá èsser jogat per un gojat, tròba necessari de se travestir, sus que la campanhòla ''Phoebe'', tanben jogada per un gojat, ven encantada d'aqueste ''"Ganymede," ''un nom am reson [[Homoerotic|omoerotic]]. En fach, l'epilòg, declamat per ''Rosalind'' al public, expausa de biais plan expicit que, ela, (o al mens l'actor jogat lo ròtle) es pas una femna. Dins mantunas scènas, ''"Ganymede"'' se fa passar per ''Rosalind ''qu'es un actor que jòga una filha travestida en garçon que se fa passar per una filha. === Encastre === [[Fichièr:Fleay's_Etching_of_the_Forest_of_Arden.jpg|vinheta|Una gravadura de 1889 del Bòsc d'Arden, creatat per John Macpherson d'una seriá de Frederick Gard Fleay]] Arden es benlèu lo [[Toponimia|toponim]] d'un bòsc près de la vila de l'ostal de Shakespeare, [[Stratford-upon-Avon]], pasmens se la pèça se debana ostensiblament en França. L'edicion Oxford Shakespeare explica aqueste conflicte geografic avançant que "Arden" es una anglicizacion de la region forestièra de las [[Ardenas (montanha)|Ardenas]], (ont Lodge situa son conte)<ref>{{cite book|last=Bate|first=Jonathan|authorlink=Jonathan Bate|title=Soul of the Age: the life, mind and world of William Shakespeare|publisher=Viking|page=37|location=London|year=2008|isbn=978-0-670-91482-1}}</ref> e las modificacions ortograficas rebaton aquò. D'autras edicions gardan l'ortografa "Arden" de Shakespeare's, que se pòt arguïr que lo mòde pastoral descriu un mond fantastic ont los detalhs geografics son pas gaire pertinents. L'edicion Arden de Shakespeare suggerís que lo non "Arden" ven de la combinason de la region antica [[Arcadia (utopia)|Arcadia]] e de [[jardin d'Edèn]] [[Bíblia|biblic]] qu'existís una fòrta interaccion dels sistèmas de cresença e filosofia classics e Crestians dins la pèça.<ref>{{cite book|last=Dusinberre|first=Juliet|title=As You Like it|series=Arden Shakespeare|year=2006|publisher=Thomson Learning|location=London|isbn=978-1-904271-21-5|page=2|chapter=Introduction}}</ref> Arden èra tanben lo nom mairal Shakespeare e l'ostal se situa près del Bòst d'Arden. === Tèmas === ==== Amor ==== L'amor es lo tèma central de ''As You Like It'', coma de las autras comèdias romanticas de Shakespeare. E dins la tradicion de la comèdia romantica, ''As You Like It'' es un conte ont l'amor se manifesta mantuns biais. Dins fòrça istòria d'amor, l'amor ven al primièr agach. Aqueste principe de l' "amor al primièr agach" es present dins la istòrias d'amor entre ''Rosalind'' e ''Orlando'', ''Celia'' e ''Oliver'', e tanben per ''Phoebe'' e ''Ganymede''. L'istòria d'amor entre ''Audrey'' e ''Touchstone'' es una parodia de l'amor romantic. Una autra forma d'amor existís entre femnas, coma dins los ligams prigonds entre ''Rosalind'' e ''Celia''.<ref>{{cite book|last=Freedman|first=Penelope|title=Power and passion in Shakespeare's pronouns|year=2007|publisher=Ashgate|location=Aldershot, England|isbn=978-0-7546-5830-6|page=89}}</ref> ==== Usurpacion e Injustícia ==== Es un tèma important de la pèça. Lo Duc novèl ''Frederick'' usurpa son ainat ''Duke Senior'', alara qu'''Oliver'' a un comportament parallèl tractant son cabdet ''Orlando'' amb tan pauc de generositat que l'obliga a cercar fortuna endacòm mai. Los dos ''Duke Senior'' e ''Orlando'' se refugisson dins lo bòsc, ont la justícia es restaurada "per natura."<ref>{{cite book|last=Williamson|first=Marilyn L|editor=Habicht, Werner|title=Images of Shakespeare|year=1986|publisher=University of Delaware Press|isbn=0-87413-329-7|pages=189; 193|chapter=The Comedies in Historical Context|display-editors=etal}}</ref> ==== Lo pardon ==== Aquesta pèça enlusís lo tèma de l'usurpacion e de l'injustícia sus la proprietat d'altrú. Pasmens, s'acaba urosament amb reconciliacion e pardon. ''Frederick'' ven ermita e restablís lo ducat a ''Duke Senior'' que, a son torn, restablís lo bosc al sèrv. ''Oliver'' tanben far un cambiament de còr e apren a amar ''Orlando''. Alara, la pèça s'acaba sus una nòta festiva e de regaudiment. ==== Vida de cort e vida de camp ==== [[Fichièr:Rosalind_and_Celia.jpg|esquèrra|vinheta|Estampa de 1870 de l'Act II, iv: Rosalind e Celia pel bòsc amb Touchstone.]] La pèça es mai sovent un celebrecion de la vida al camp. Los abitants de la cort de Duc ''Frederick'' patisson dels perilhs de l'arbitrària injustícia, e tanben de la paur de la mòrt; los cortesans que seguisson lo Duc vièlh foçats a l'exili dins lo "desèrt de ciutat" de la forèst fan, per contraste, l'experiéncia de la libertat mas los còsta lo desconfòrt del plen aire. (Act II, i). Un passatge entre ''Touchstone'', lo bofon de la cort, e lo pastor Corin realizan lo contentament de se trapar dins la vida al camp, al comparar la vida perfumada e faiçonièr de la cort. (Act III, I). A la fin de la pèça lo duc usurpator e lo cortisan exiliat ''Jaques'' ambedos causisson de demorar pel bòsc.<ref>{{cite book|last=Bloom|first=Harold|authorlink=Harold Bloom|title=As You Like It|series=Bloom's Literary Criticism|year=2008|publisher=Infobase|location=New York|isbn=978-0-7910-9591-1|page=8}}</ref> === Allegoria religiosa === [[Fichièr:Émile_Bayard_-_As_you_like_it.jpg|vinheta|Illustracion per As You Like It de Shakespeare d'Émile Bayard (1837–1891). "Rosalind dona a Orlando una cadena."]] Lo professor Richard Knowles de l'Universitat de Wisconsin, l'editor en 1977 de New Variorum edition sus aquesta pèça, dins l'article "Myth and Type in As You Like It,"<ref>ELH, volume 33, March (1966) pp 1–22</ref> mòstra que la pèça conten de referéncia mitologicas subretot l'[[Jardin d'Edèn|Edèn]] e [[Ercules]]. === Cansons e musica === ''As You Like It'' is known es una comèdia musicala que la pèça conten fòrça cançons. De fach, i a mai de cançons dins aquesta que dins quina autra pèça Shakespeare. Aquestes cançons e musica son incorporats dins l'accion que se debana pel bòsc d'Arden: * ''Under the Greenwood Tree'': Resuma los punts de vista de ''Duke Senior'' suls avantatges de la vida del camp sus las commodidats court. Es Amiens que canta. * ''Blow, Blow, Thou Winter Wind'': la cançon es cantada per Amiens. Afirma que la sofrença fisica causat pels vents e geladas de l'invèrn es preferable al patiment mental causat per l'ingratitud de l'òme. * ''What Shall He Have That Killed the Deer'': Es una autra cançon qu'apond un espectacle animat e de coloracion  boscassièra per contrastar amb lo discors d'amor de las scènas adjuntas. Elusís l'atmosfèra pastorala. * ''It Was a Lover and his Lass'': Es un preludi a la nòça. Lausa la prima e prevei l'anóncia del reviscol de la natura e del tèma de la regeneracion morala de la vida de l'òme. === Lenga === ==== Utilizacion de la pròsa ==== Shakespeare utiliza la pròsa d'uns 55% del tèxte, amb lo rèste en vers. [[George Bernard Shaw|Shaw]] explica que, atal utilizada, la pròsa, "brèva e segura," mena lo sens e fa partit de l'atrach de la pèça, alara qu'uns de sos verses los considèra pas coma ornament.<ref>{{Cite book|authorlink=George Bernard Shaw|chapter=Shaw on Shakespear|location=New York}}</ref> La convencion dramatica de l'epòca establís que los personatges de cort utlizan los verses e, los personatges del camp la pròsa, mas dins ''As You Like It'' la convencion es volontàriament capvirada.<ref name="bate2010">{{Cite book|authorlink1=Jonathan Bate|authorlink=Jonathan Bate|location=Basingstoke, England|quote=Reversing dramatic convention, it is the courtly characters who speak prose and the shepherds who court in verse.}}</ref> Per example, ''Rosalind'', qu'es la filha del Duc amb sas pensadas e comportaments de naut estil poetic, pasmens parla en pròsa qu'es lo biais "natural e apropriat" per exprimir l'autenticitat del personatge, e las scèmas d'amor entre ''Rosalind'' e ''Orlando'' son en pròsa (III, ii, 277).<ref>{{Cite book|authorlink=Francis Gentleman|chapter=The dramatic censor; or, critical companion|location=New York}}</ref> Dins un contraste pensat, ''Silvius'' descriu son amor per ''Phoebe'' en verses (II, iv, 20). Segon l'umor lo personatge cambia, e o ela cambia d'una expression a l'autra en plena scèna. De fach, dins una tòca [[Metaficcion|metaficcionala]], ''Jaques'' arrèsta la pròsa dins lo dialòg amb ''Rosalind'' al dintrar ''Orlando'', utilizant lo vers: "Nay then, God be with you, an you talk in blank verse" (IV, i, 29).<ref>{{Cite book|chapter=Mixing verse and prose|location=New York}}</ref> La trencadura de las convencion contunha dins l'epilòg qu'es donat en pròsa. ==== Tot lo mond en scèna ==== Acte II, Scèna VII, presenta un dels monològs mai celèbre de Shakespeare, declamat per ''Jaques'', que comença:<blockquote class="">"All the world's a stage<br> And all the men and women merely players; They have their exits and their entrances, And one man in his time plays many parts ..."</blockquote>Los arrèsts d'imatge e allegorias del monològ desvelopan la metafòra centrala: la durada de vida d'una persona es aquela d'una pèça en set actes. ==== Mòde pastoral ==== [[Fichièr:DeverellAsYouLikeIt.JPG|vinheta|Walter Deverell, ''The Mock Marriage of Orlando and Rosalind'', 1853]] Lo tèma màger de la comèdia pastorala es l'amor dins totas sas formas dins un encastre campèstre, l'amor autentic de ''Rosalind'' contrasta amb las afectacions sentimentalistas d'<nowiki/>''Orlando'', e los eveniments improbables se debanant entre de cortesans vagant en exili, cercant solaç e libertat dins un encastre boscassièr son pas pus realistas que la cadena d'escasenças encontradas pel bòsc que provòca de trufariá e que necessita pas de subtilitat d'intrica e de personatges trabalhats. L'accion màger de l'acte primièr sembla a una partida luta, e l'accion es sovent interrompuda per una cançon. Fin finala, lo quita ''Hymen ''ne'n ven a benesir la nòça.<blockquote class="" style="">La pèça de William Shakespeare''As You Like It'' cai clarament dins lo genre de la Romança Pastorala; mas Shakespeare fa mai qu'utilizar lo genre, lo desvolopa. Shakespeare tanben utliza lo genre Pastoral dins ''As You Like It'' per ‘portar un agach critica sus las practicas socialas que produch injustícia e misèria, e per se trufar del comportament antisocial, estupid e autodestructor’, es mai evident pel tèma de l'amor, culminant dins lo rejet de las amors [[Francesco Petrarca|Petrarcanas]].<ref>{{Ligam web}}</ref> </blockquote>Los personatges ordinaris dins de situacions conventionalas èra una material familhar per Shakespeare e son public; es la replica leugièra e e l'espessor dels subjèctes que procura las escasenças d'astúcia que marca de frescor los debats. Al centre l'[[optimisme]] de ''Rosalind'' contrasta amb la [[misoginia]] melancolica de ''Jaques''. Shakespeare tornarà mai tard a de tèmas mai serioses: lo duc usurpator e lo duc en exili procura de tèmas per ''[[Measure for Measure]]'' e ''[[The Tempest]]''. La pèça, organisant d'encontras fortuitas pel bòsc e mantunas amors entralaçadas dins un encastre pastoral seren, se tròba èsser, per fòrça realizators, de realizacion plan eficaç a l'exterior dins un pargue o de luòcs atal. == Reféncias == {{reflist|30em}} == Ligams extèrnes == * {{ibdb show|1709}}Internet Broadway Database * {{iobdb show|}}Internet off-Broadway Database * [http://www.imdb.com/find?q=As+You+Like+It&tt=on List of 'As You Like It' movies on IMDB] * [http://www.swipespeare.com/as-you-like-it.html#.UvpkzmRdXV4 "Modern Translation of the Play"] - Modern version of the play * [http://william-shakespeare.classic-literature.co.uk/as-you-like-it/ ''As You Like It''] – HTML version of this title. * [[gutenberg:2244|''As You Like It'']] at Project Gutenberg * <span>[[File:Speaker_Icon.svg|ligam=|alt=|15x15px]]</span>{{librivox book|title=As You Like It|author=William Shakespeare}}LibriVox{{librivox book|title=As You Like It|author=William Shakespeare}} * [http://www.maximumedge.com/shakespeare/asyoulikeit.htm MaximumEdge.com] – scene-indexed, searchable version of the play * [https://web.archive.org/web/20100209200532/http://www.webenglishteacher.com/ayli.html Lesson plans for ''As You Like It''] at Web English Teacher * [https://web.archive.org/web/20050405164936/http://www.mala.bc.ca/~johnstoi/eng366/lectures/Ayl.htm "Variations on a Theme of Love"] introduction to the play and pastoral comedy as a genre * Text of [http://internetshakespeare.uvic.ca/Library/plays/AYL.html ''As You Like It''], fully edited by David Bevington, as well as original-spelling texts, facsimiles of the 1623 Folio text, and other resources, at the [http://internetshakespeare.uvic.ca/ Internet Shakespeare Editions] {{Paleta Shakespeare}} 1hmx4wvmz3n5qz2dsdnsojag22u9r6j 0 166781 2499806 2413010 2026-05-07T00:24:30Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Orbelh]] 2499806 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Orbelh]] np8d87h5c4uzlx7glg4a9mih38tg8g3 0 167101 2499803 2372593 2026-05-07T00:24:15Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Pessat e Vianuèva]] 2499803 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Pessat e Vianuèva]] 93g221ac8wkpv4rtj4ov1tq976vj040 0 167261 2499816 2345691 2026-05-07T06:16:39Z Jfblanc 104 2499816 wikitext text/x-wiki [[Fichièr:Gilles Simeoni (cropped).jpg|thumb|Gilles Simeoni]] '''Gilles Simeoni''' ([[Bastia]], [[20 d'abril]] de [[1967]]) es un [[avocat (mestièr)|avocat]] e un [[personalitat politica|politic]] [[Corsega|còrs]], membre del partit [[autonomisme|autonomist]] [[còrs]] [[Inseme per a Corsica]]. Foguèt conse de [[Bastia]] del 5 d'abril de 2014 al 7 de genièr de 2016 e es president del [[Conselh executiu de Corsega]] del 17 de decembre de 2015 al 22 d'abrial de 2026. Ne demissiona per èstre primièr cònsol de Bastia. En mai, foguèt l'avocat d'[[Yvan Colonna]], condemnat per l'assassinat del prefècte [[Claude Érignac]]. {{Portal Corsega}} {{DEFAULTSORT:Simeoni, Gilles}} [[Categoria:Personalitat còrsa]] [[Categoria:President de conselh regional]] [[Categoria:Naissença en 1967]] mfxkc5gjidlkr4rs50qtjg9mi7ibhge 2499817 2499816 2026-05-07T06:17:02Z Jfblanc 104 2499817 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Gilles Simeoni''' ([[Bastia]], [[20 d'abril]] de [[1967]]) es un [[avocat (mestièr)|avocat]] e un [[personalitat politica|politic]] [[Corsega|còrs]], membre del partit [[autonomisme|autonomist]] [[còrs]] [[Inseme per a Corsica]]. Foguèt conse de [[Bastia]] del 5 d'abril de 2014 al 7 de genièr de 2016 e es president del [[Conselh executiu de Corsega]] del 17 de decembre de 2015 al 22 d'abrial de 2026. Ne demissiona per èstre primièr cònsol de Bastia. En mai, foguèt l'avocat d'[[Yvan Colonna]], condemnat per l'assassinat del prefècte [[Claude Érignac]]. {{Portal Corsega}} {{DEFAULTSORT:Simeoni, Gilles}} [[Categoria:Personalitat còrsa]] [[Categoria:President de conselh regional]] [[Categoria:Naissença en 1967]] a6svabc0aeoronp73swwx2g9zcy9evi 0 190374 2499799 2483400 2026-05-06T19:35:58Z Niegodzisie 37588 /* Discografia */ 2499799 wikitext text/x-wiki '''Deep Purple''' es un grop de [[rock]] [[Reialme Unit|britanic]], originari de [[Hertford]], [[Hertfordshire]], en [[Anglatèrra]], considerat coma un dels pioniers del [[hard rock]], e qu'es devengut ambe [[Led Zeppelin]] l'un dels grops los mai influents de las annadas 70. La cançon la mai conegudas del grop es ''Smoke on the water'', ambe son legendari [https://fr.wikipedia.org/wiki/Riff_(musique) riff] de guitarra<ref>https://www.rollingstone.fr/deep-purple-interview/</ref>. '''Deep Purple''' es tostemps estat un grop compausat de cinq sòcis, pr'aquò los musicians an sovent cambiat. La formacion originala es compausada de ''Rod Evans'' au cant, de ''Ritchie Blackmore'' a la guitarra, de ''Nick Simper'' a la bassa, de ''Jon Lord'' a l'òrgue e de ''Ian Paice'' a la batariá. Jos aquela forma, '''Deep Purple''' enregistra tres albums influenciats pel movement [[Psiquedelisme|psiquedelic]] e la [[musica classica]]. Aquela primièra version de '''Deep Purple''' va aver plan d'ora un primièr succès ambe una represa de ''Hush'', una cançon escricha per ''Joe South'' pel cantaire [[Estats Units d'America|american]] ''Billy Joe Royal'' e que '''Deep Purple''' a descobèrt per la interpretada per lor compatriòta [[Grand Bretanha|britanic]] ''Kris Ife''. L'arribada en 1969 del cantaire [[Anglatèrra|anglés]] ''Ian Gillan'' e del bassista [[País de Galas|galés]] [[Roger Glover]] correspond au moment ont lo grop es au som (1969-1973), es d'alhors a n'aquela epòca (1972) qu'es enregistrat l'album ''Machine Head'' que conten l'emblematic ''Smoke on the Water''. Après que ''Ian Gillan'' e [[Roger Glover]] se sian tirats del grop en 1973, lors remplaçants ''David Coverdale'' e ''Glenn Hughes'' fan virar musicalament '''Deep Purple''' cap a la ''soul'' e au ''funk'', una evolucion afortida per l'arribada en 1975 del guitarrista ''Tommy Bolin'' (qui remplaça ''Ritchie Blackmore''). En 1976, lo grop se separa, mentre que lo guitarrista ''Tommy Bolin'' se morís d'una subredòsi de dròga. '''Deep Purple''' se torna formar en 1984 autorn de ''Ian Gillan'', [[Roger Glover]] e ''Ritchie Blackmore'' (dincas en 1993), puèi contunha dins las annadas 90 ambe ''Steve Morse'' e ''Don Airey''. == Discografia == * 1968 : ''Shades of Deep Purple'' * 1969 : ''The Book of Taliesyn'' * 1969 : ''Deep Purple'' * 1970 : ''In Rock'' * 1971 : ''Fireball'' * 1972 : ''Machine Head'' * 1973 : ''Who Do We Think We Are'' * 1974 : ''Burn'' * 1974 : ''Stormbringer'' * 1975 : ''Come Taste the Band'' * 1984 : ''Perfect Strangers'' * 1987 : ''The House of Blue Light'' * 1990 : ''Slaves and Masters'' * 1993 : ''The Battle Rages On'' * 1996 : ''Purpendicular'' * 1998 : ''Abandon'' * 2003 : ''Bananas'' * 2005 : ''Rapture of the Deep'' * 2013 : ''Now What?!'' * 2017 : ''Infinite'' * 2020 : ''Whoosh!'' * 2021 : ''Turning to Crime'' * 2024 : ''=1'' * 2026 : ''SPLAT!'' ==Cançons mai conegudas== * ''Hush'' (1968, represa de [[Billy Joe Royal]]) * ''Black night'' (1970) * ''Child in time'' (1970) * ''Strange kind of woman'' (1971) * ''Highway star'' (1972) * ''Smoke on the water'' (1973)<ref>https://suis-nous.com/lhistoire-de-smoke-on-the-water/</ref> * ''Woman from Tokyo'' (1973) * ''Might just take your life'' (1974) * ''Stormbringer'' (1975) * ''Perfect strangers'' (1984) * ''King of dreams'' (1990) * ''Love Conquers All'' (1991) * ''Anya'' (1993) ==Referéncias== [[Categoria:Grop de musica britanic]] [[Categoria:Grop de rock]] [[Categoria:Grop de hard rock]] [[Categoria:Grop de rock britanic]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1960]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1970]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1980]] [[Categoria:Grop de musica dels ans 1990]] cs7n2mado575ezmnyin77efms258j7a 0 191334 2499804 2372483 2026-05-07T00:24:20Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Pessat e Vianuèva]] 2499804 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Pessat e Vianuèva]] 93g221ac8wkpv4rtj4ov1tq976vj040 0 193501 2499846 2399151 2026-05-07T09:59:31Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499846 wikitext text/x-wiki '''Filippo Tamagnini''' (nascut lo 30 de genièr de 1972 a Sant Marin) es un politician [[Sant Marin|santmarinés]] qu'es un dels dos capitanis regents (caps de govèrn per San Marino) dintrat en foncions lo 1èr d'octobre de 2023. Servís amb Gaetano Troina.<ref>Annamaria Sirotti, [https://web.archive.org/web/20230917143143/https://www.sanmarinortv.sm/news/politica-c2/eletti-i-nuovi-capitani-reggenti-filippo-tamagnini-ii-e-gaetano-troina-i-a247289 "Eletti i nuovi Capitani Reggenti: i profili di Filippo Tamagnini II e Gaetano Troina I"]. ''San Marino RTV''. 15 de setembre de 2023.</ref> == Biografia == Diplomat en engenhariá d'òbras publicas de l'Universitat de Bolonha, es responsable del sector viabilitat, melhoradas e ecologia de l'entrepresa publica d'òbras publicas. Dempuèi jove es militant del PDCS. Ja foguèt capitani regent en [[2011]]. {{clear}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans=[[Giovanni Francesco Ugolini]] e [[Andrea Zafferani]]|aprèp=[[Gabriele Gatti]] e [[Matteo Fiorini]]|nom= [[File:Coat_of_arms_of_San_Marino.svg|100px]]<br /> [[Capitani regent|Capitani regent de Sant Marin]] amb [[Maria Luisa Berti]]<br />[[1èr d'abril]] de [[2011]]-[[30 de setembre]] de [[2011]]}} {{clear}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans=[[Alessandro Scarano]] e [[Adele Tonnini]]|aprèp=en foncions|nom= [[File:Coat_of_arms_of_San_Marino.svg|100px]]<br /> [[Capitani regent|Capitani regent de Sant Marin]] amb [[Gaetano Troina]]<br />[[1èr d'octobre]] de [[2023]]-[[31 de març]] de [[2024]]}} {{ref}} {{O|Tamagnini}} [[Categoria:Capitani Regent de Sant Marin]] [[Categoria:Naissença en 1972]] amyd2vs85u3brqtxzav7inspc5pvclq 0 193502 2499847 2399677 2026-05-07T10:27:06Z InternetArchiveBot 43230 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2499847 wikitext text/x-wiki '''Gaetano Troina''' (nascut lo [[14 de febrièr]] de [[1987]] a [[Borgo Maggiore]]) es un politician [[Sant Marin|santmarinés]] qu'es un dels dos capitanis regents (caps de govèrn per San Marino) dintrat en foncions lo 1èr d'octobre de 2023. Servís amb Filippo Tamagnini.<ref>Annamaria Sirotti, [https://web.archive.org/web/20230917143143/https://www.sanmarinortv.sm/news/politica-c2/eletti-i-nuovi-capitani-reggenti-filippo-tamagnini-ii-e-gaetano-troina-i-a247289 "Eletti i nuovi Capitani Reggenti: i profili di Filippo Tamagnini II e Gaetano Troina I"]. ''San Marino RTV''. 15 de setembre de 2023.</ref> == Biografia == Diplomat en drech de l'Universitat de Bolonha, es avocat e notari. Cofondator del partit Domani Motus Liberi en 2018, es elegit al conselh grand en 2019 e designat per son partit per venir capitani regent a l'estiu de 2023. {{clear}} {{dinastia|color1=|color2=lightblue|abans=[[Alessandro Scarano]] e [[Adele Tonnini]]|aprèp=en foncions|nom= [[File:Coat_of_arms_of_San_Marino.svg|100px]]<br /> [[Capitani regent|Capitani regent de Sant Marin]] amb [[Filippo Tamagnini]]<br />[[1èr d'octobre]] de [[2023]]-[[31 de març]] de [[2024]]}} {{ref}} {{O|Troina}} [[Categoria:Capitani Regent de Sant Marin]] [[Categoria:Naissença en 1987]] fq8mbw3dwovign52bz0v6nvvz0fhw3o 0 193584 2499802 2399612 2026-05-07T00:24:10Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[Pinhòus]] 2499802 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[Pinhòus]] 381p7tj2w1ndjufp2z1ppkvqzweuppx 0 194759 2499805 2413319 2026-05-07T00:24:25Z Xqbot 4312 Robot: Robòt : repara una dobla redireccion cap a [[V-Orlhac]] 2499805 wikitext text/x-wiki #REDIRECCION [[V-Orlhac]] 3jzxicqj3pmhowu8kers3y4qtyhlcfg 0 201069 2499814 2499444 2026-05-07T06:01:08Z Jfblanc 104 2499814 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Bianca Fazi''' (n. lo [[10 d'octobre]] de [[1960]]<ref>[https://www.hatvp.fr/livraison/dossiers/fazi-bianca-di29656-ctsp-94.pdf Declaracion d'interés enregistrada per l'Autoritat superiora de transparéncia de la vida publica.]</ref>) es una mètja urgentista e una femna politica [[Corsega|còrsa]] (del partit ''Femu a Corsica''), elegida al conselh executiu de la Collectivitat de Corsega. Ne foguèt la presidenta interimària del [[21 d'abril]] al [[4 de mai]] de [[2026]].<ref>Patrice Roubaud, [https://www.ici.fr/emissions/l-invite-de-la-redaction-ici-rcfm/l-invite-de-la-redaction-ici-rcfm-bianca-fazi-presidente-du-conseil-executif-de-corse-par-interim-5907874 "Bianca Fazi, présidente du Conseil exécutif de Corse par intérim"], ''ICI Corse'', 22 d'abril de 2026.</ref> ==Referéncias== <references/> {{O|Fazi}} {{nais|1960}} [[Categoria:Corsega]] 2dbsos72swf2sqowid4odz5ddhlg5tc 0 201106 2499831 2499784 2026-05-07T06:53:49Z Jiròni 239 2499831 wikitext text/x-wiki {{omonimia}} '''Bussièra''' pòt essèr: * [[Bussièra]], una comuna de la [[Puèi de Doma]] * [[Bussiera]] (''Bussière-Poitevine'' en francés), una comuna de [[Lemosin]] * [[Bussiera Badiu]], una comuna de [[Perigòrd]] * [[Bussiéra Bòufin|Bussiera Bòufin]], una comuna de [[Nauta Vinhana]] * [[Bussiera Galand]], una comuna de [[Nauta Vinhana]] * [[Bussièra de Montagut]], una comuna de la [[Puèi de Doma]] * [[Bussiera Novela]], una comuna de [[Marcha]] * [[Bussiera Sent Jòrge]], una comuna de [[Berric]] Vejatz tanben: * [[Bussières (omonimia)]] 31j1887vqbnnkvgxjwe409dvqvvzpj3 2499832 2499831 2026-05-07T06:54:31Z Jiròni 239 2499832 wikitext text/x-wiki {{omonimia}} '''Bussièra''' pòt essèr: * [[Bussièra]], una comuna de la [[Puèi de Doma]] * [[Bussiera]] (''Bussière-Poitevine'' en francés), una comuna de [[Lemosin]] * [[Bussiera Badiu]], una comuna de [[Perigòrd]] * [[Bussiéra Bòufin|Bussiera Bòufin]], una comuna de [[Nauta Vinhana]] * [[Bussiera Galand]], una comuna de [[Nauta Vinhana]] * [[Bussièra de Montagut]], una comuna de la [[Puèi de Doma]] * [[Bussiera Novela]], una comuna de [[Marcha]] * [[Bussiera Sent Jòrge]], una comuna de [[Berric]] Vejatz tanben: * [[Bussières]] m0z8b3foplea9q07559jkx508wlxlms 0 201107 2499815 2026-05-07T06:14:19Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « {{Infobox Persona}} '''Gilles Giovannangeli''' (n. lo [[19 de genièr]] de [[1965]]<ref>[https://www.hatvp.fr/livraison/dossiers/giovannangeli-gilles-di22224-ctsp-94.pdf Declaracion d'interés enregistrada per l'Autoritat superiora de transparéncia de la vida publica.]</ref>) es òme politic [[Corsega|còrs]] (del partit ''Femu a Corsica''), elegit al conselh executiu de la Collectivitat de Corsega. N’es elegit president lo [[4 de mai]] de [[2026]].<ref>An... » 2499815 wikitext text/x-wiki {{Infobox Persona}} '''Gilles Giovannangeli''' (n. lo [[19 de genièr]] de [[1965]]<ref>[https://www.hatvp.fr/livraison/dossiers/giovannangeli-gilles-di22224-ctsp-94.pdf Declaracion d'interés enregistrada per l'Autoritat superiora de transparéncia de la vida publica.]</ref>) es òme politic [[Corsega|còrs]] (del partit ''Femu a Corsica''), elegit al conselh executiu de la Collectivitat de Corsega. N’es elegit president lo [[4 de mai]] de [[2026]].<ref>Anne-C. Chabanon, [https://www.corsematin.com/article/politique/2663697691246715/conseil-executif-de-corse-gilles-giovannangeli-sportif-aguerri-prend-la-tete-du-peloton "Conseil exécutif de Corse : Gilles Giovannangeli, sportif aguerri, prend la tête du peloton"], ''Corse Matin'', 4 de mai de 2026.</ref> ==Referéncias== <references/> {{O|Giovannangeli}} {{nais|1965}} [[Categoria:Corsega]] 7axov3eaajbscususu47fbsz0w2guf8 0 201108 2499821 2026-05-07T06:29:08Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « {{DataMoneda | nom = krone | país = {{Danemarc}} | sosunitat=100 øre | còdeISO = [[FOK]] | apelacion = | cambi = 5.6765 FOK = 1 USD }} La '''corona feroesa''' (FOK) es la [[moneda]] nacionala de las [[[Illas Feròe]], amb la [[corona danesa]]. La banca nacionala de Danemarc emet los bilhets de coronas feroesa. I a pas des pèças de corona feroesa, se fan servir aquelas de corona danesa. Lo simbòl [[ISO 4217]] de la corona danesa es FOK. Es devesida en... » 2499821 wikitext text/x-wiki {{DataMoneda | nom = krone | país = {{Danemarc}} | sosunitat=100 øre | còdeISO = [[FOK]] | apelacion = | cambi = 5.6765 FOK = 1 USD }} La '''corona feroesa''' (FOK) es la [[moneda]] nacionala de las [[[Illas Feròe]], amb la [[corona danesa]]. La banca nacionala de Danemarc emet los bilhets de coronas feroesa. I a pas des pèças de corona feroesa, se fan servir aquelas de corona danesa. Lo simbòl [[ISO 4217]] de la corona danesa es FOK. Es devesida en 100 øre. [[Categoria:Moneda]] [[Categoria:Illas Feròe]] [[Categoria:Moneda nacionala]] [[Categoria:Istòria economica]] l7g41lj4o65hdjbuqduqiwlemb3mcvu 2499822 2499821 2026-05-07T06:30:41Z Jfblanc 104 2499822 wikitext text/x-wiki {{DataMoneda | nom = krónan | país = {{Illas Feròe}} | sosunitat=100 øre | còdeISO = [[FOK]] | apelacion = | cambi = 5.6765 FOK = 1 USD }} La '''corona feroesa''' (FOK - ''Føroyska krónan'') es la [[moneda]] nacionala de las [[[Illas Feròe]], amb la [[corona danesa]]. La banca nacionala de Danemarc emet los bilhets de coronas feroesa. I a pas des pèças de corona feroesa, se fan servir aquelas de corona danesa. Lo simbòl [[ISO 4217]] de la corona danesa es FOK. Es devesida en 100 øre. [[Categoria:Moneda]] [[Categoria:Illas Feròe]] [[Categoria:Moneda nacionala]] [[Categoria:Istòria economica]] lj13ojn5hyxwyfze7bz3j3sdkwdn1v2 2499823 2499822 2026-05-07T06:32:47Z Jfblanc 104 2499823 wikitext text/x-wiki {{DataMoneda | nom = krónan | país = {{Illas Feròe}} | sosunitat=100 øre | còdeISO = [[FOK]] | apelacion = | cambi = 5.6765 FOK = 1 USD }} La '''corona feroesa''' (FOK - ''Føroyska krónan'') es la [[moneda]] nacionala de las [[Illas Feròe]], amb la [[corona danesa]]. La banca nacionala de Danemarc emet los bilhets de coronas feroesa. I a pas des pèças de corona feroesa, se fan servir aquelas de corona danesa. Lo simbòl [[ISO 4217]] de la corona danesa es FOK. Es devesida en 100 øre. [[Categoria:Moneda]] [[Categoria:Illas Feròe]] [[Categoria:Moneda nacionala]] [[Categoria:Istòria economica]] m5otfk7qlvk1wk3gmn8neh1gai3zk25 10 201109 2499824 2026-05-07T06:34:00Z Jfblanc 104 Creacion de la pagina amb « <span style="padding-right: 0.5em;">{{CIO-d|Faeroe Islands|Illas Feròe}}</span>[[Illas Feròe]]<noinclude>[[Categoria:Modèl país e bandièra|Illas Feròe]]</noinclude> » 2499824 wikitext text/x-wiki <span style="padding-right: 0.5em;">{{CIO-d|Faeroe Islands|Illas Feròe}}</span>[[Illas Feròe]]<noinclude>[[Categoria:Modèl país e bandièra|Illas Feròe]]</noinclude> ezsyejm4featoqm9rx2edgs8m0shfea 2499825 2499824 2026-05-07T06:35:26Z Jfblanc 104 2499825 wikitext text/x-wiki <span style="padding-right: 0.5em;">{{CIO-d|the Faeroe Islands|Illas Feròe}}</span>[[Illas Feròe]]<noinclude>[[Categoria:Modèl país e bandièra|Illas Feròe]]</noinclude> rlngb9fhsutiwf2fb3ej2payds8px7b 2499826 2499825 2026-05-07T06:36:49Z Jfblanc 104 2499826 wikitext text/x-wiki <span style="padding-right: 0.5em;">[[File:Flag_of_the_Faroe_Islands|100px]] [[Illas Feròe]]</span>[[Illas Feròe]]<noinclude>[[Categoria:Modèl país e bandièra|Illas Feròe]]</noinclude> prddp5w9xjwo1m977as1k95oegitkcj 2499827 2499826 2026-05-07T06:37:06Z Jfblanc 104 2499827 wikitext text/x-wiki <span style="padding-right: 0.5em;">[[File:Flag_of_the_Faroe_Island.svg|100px]] [[Illas Feròe]]</span>[[Illas Feròe]]<noinclude>[[Categoria:Modèl país e bandièra|Illas Feròe]]</noinclude> 7erky9xvg68lxalfkhuyvz3ltpv5nma 2499828 2499827 2026-05-07T06:37:24Z Jfblanc 104 2499828 wikitext text/x-wiki <span style="padding-right: 0.5em;">[[File:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|50px]] [[Illas Feròe]]</span>[[Illas Feròe]]<noinclude>[[Categoria:Modèl país e bandièra|Illas Feròe]]</noinclude> 8479diqy28fk6gbe5g7z921cyxwoua4 2499829 2499828 2026-05-07T06:37:46Z Jfblanc 104 2499829 wikitext text/x-wiki <span style="padding-right: 0.5em;">[[File:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|10px]] [[Illas Feròe]]</span><noinclude>[[Categoria:Modèl país e bandièra|Illas Feròe]]</noinclude> afu68qdnewfzwm6ih1m8wjmakqcrp0k 2499830 2499829 2026-05-07T06:37:57Z Jfblanc 104 2499830 wikitext text/x-wiki <span style="padding-right: 0.5em;">[[File:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|20px]] [[Illas Feròe]]</span><noinclude>[[Categoria:Modèl país e bandièra|Illas Feròe]]</noinclude> mofkupp8qaajqihe1axt9ext8m426eu